Уида. Нелло ва Патраш (ҳикоя) | www.ziyouz.uz\nБош саҳифа Жаҳон насри онлайн антологиясиУида (1839-1908; Англия)Уида. Нелло ва Патраш (ҳикоя)\nУида. Нелло ва Патраш (ҳикоя)\nЧоп этилган 20.08.2017 24.02.2017 МуаллифZiyouz.uz\nНелло ва Патраш бу шафқатсиз дунёда деярли ёлғиз эдилар. Уларни кўп йиллик чин дўстлик иплари чамбарчас боғлаб турарди. Нелло — ёш бола, Патраш — катта фламанд ити, Нелло — гўдак, Патраш — кекса ит, шунга қарамай, улар тенгдош эдилар.\nИт ва бола ҳар доим бирга юришар, чунки илк учрашишган заҳотиёқ бир-бирини ёқтириб қолишганди. Бир дақиқа ҳам ажралишмас эдилар. Бу икки бахти қаро етимчани меҳрибон бир қария асраб олганди.\nҚария, бола ва ит Антверпен шаҳри яқинидаги фламанд қишлоғи четида кичкина ғариб кулбада кун кечиришарди. Бу ернинг атрофи дала ва кенг ўтлоқ бўлиб, қишлоқ ўртасидан оқиб ўтадиган анҳор соҳилларида терак ва мажнунтоллар қулф уриб ўсади.\nҚишлоқ йигирма чоғли уйдан иборат эди. Уйларнинг деразалари тўқ-яшил ёки кўкимтир-мовий рангда, томлари қизғиш ва қорамтир тунукалар билан ёпилганди. Деворлар бир хил — қордек оппоқ, кўзни қамаштиради.\nҚишлоқ четидаги йўнғичқазор тепаликда шамол тегирмони қурилганди. Унда кўп йиллар — ярим аср, балки ундан ҳам аввал Наполеон аскарлари учун ун тортиларди. Шу пайтларда тегирмон ҳам, парраклари ҳам қизил рангга бўялган, йиллар ўтгач, шамол ва қуёш таъсирида бўёқлар қорамтир тус олганди. Тегирмон инграгандек овоз чиқарар, парраклари бамисоли бодга йўлиққан кекса кишининг аъзои баданига ўхшаб илвиллаб қолганди. Шунга қарамай, тегирмон ҳозир ҳам бутун вилоятга ҳалол хизмат қиларди. Тегирмонга рўбарў найзадор қуббали кичкина кулранг черковнинг ягона қўнғироғи эрталаб, туш пайти ва кечқурун бўғиқ жарангларди. Қишлоқдан сал нарида гулларга бурканган ўтлоқ ва бошоқ тортган буғдойзор сокин денгиздек чайқалиб ётарди, уларнинг ортида — олисроқда, Антверпен жомесининг қиррадор девори ва найзали қуббаси кўриниб турарди.\nҚишлоқ четида Нелло билан Патраш яшайдиган ғариб кулбанинг эгаси қашшоқ ва мункиллаб қолган қария Жон Даас эди. Бир вақтлар аскарлик қилган бу киши, юртни харобага айлантирган урушни сира унута олмасди. Урушдан у ҳеч нарса орттиргани йўқ, фақат яраланиб, майиб бўлгани қолди.\nДаас саксон ёшга кирганда Арденнада яшайдиган яккаю ёлғиз қизи икки ёшли ўғлини унга қолдириб, ҳаётдан кўз юмди. Қария зўрға кун кўраётганига қарамай, бошига тушган мусибатни матонат билан енгди. Тез орада Нелло кўзининг оқу қораси, қувончи ва овунчоғига айланди.\nҚария набираси билан ғариб кулбада яратганга шукур қилиб яшай бошлади.\nБу уй лойдан омонат қурилганига қарамай, саранжом-саришта, денгиз чиғаноғидек оппоқ эди. Ёнидаги бир парча ерда ловия, карам ва қовоқ ўсарди. Жон Даас билан Нелло қўл учида кун кўришарди. Кўпинча кечки таомсиз ётиб қолишар, ҳеч қачон тўйиб овқат емас эдилар. Қария набирасини жонидан яхши кўрар, Нелло эса ёқимтой ва итоатгўй, ширин бола бўлиб вояга етмоқда эди. Улар борига қаноат қилишга одатланишган, фақат бирон кори ҳол юз бериб, Патрашдан ажралиб қолишдан хавотирланишар эдилар. Патраш бўлмаса қандай кун кечиришади, ахир? Ит уларнинг боқувчиси ва ягона дўсти, агар у йўқолиб кетса ёки ўлиб қолса, уларнинг ҳоли вой бўлиши аниқ. Чунки Жон Даас кекса ва ногирон, Нелло эса ҳали мададга муҳтож гўдак эди.\nФламанд зотли Патраш малла ранг, калласи бўриникидек катта, қулоғи тиккайган, кўкракдор, оёқлари бақувват кўппак эди. У одамларга садоқат билан хизмат қилишга ўрганган вафодор итлар наслига мансуб. Оғир аравачаларга қўшиладиган бундай итлар кўпинча тинка-мадори қуриб, йўлда ўлиб кетишарди. Патрашнинг ота-оналари шундай қисматга дучор бўлишган, уни ҳам шундай келажак кутарди. Бўлмасам-чи! Насронийлар юртида камбағал қарияга ҳеч ким ёрдам бермайди, Патраш эса бор-йўғи оддий бир ит эди.\nУ кучуклик пайтиданоқ аравача тортиш қанчалик оғирлигини, қайишлар аъзои баданини қандай қақшатишини татиб кўрган эди. Уни, ёшига етмасиданоқ, идиш-товоқ билан савдо қилиб, кўк денгиздан мовий тоғларгача тинимсиз кезиб юрувчи савдогарга сотиб юборишганди. Ҳали кичиклиги учун баҳоси ҳам сув текин бўлганди.\nБағри тош савдогар уззу кун маст-аласт юрарди. У аравачани турли-туман идиш-товоқлар, кастрюл, челак ва кўзача сингари сопол, мис, қалай буюмлар билан тўлдириб, Патрашни силласи қуригунча ишлашга мажбур этарди. Ўзи аравача ёнида трубкасини тутатиб борар ва йўлда учраган барча қовоқхоналарга бирма-бир кириб чиқарди.\nПатраш, ўзининг бахтигами ёки бахтсизлигигами, ғоят кучли ва чидамли эди. У оғир меҳнат остида эзилиб ўлиб кетмади, очлик ва ташналикка, қамчи азобларига бардош берди.\nИкки йил ўтди. Бир куни Патраш, одатдагидек, металл ва сопол идишларга лиқ тўла аравачани Антверпенга, Рубенс1 юртига чанг-тупроқ йўлдан тортиб бораётганди. Ёз айни авжида, ҳаво ниҳоятда иссиқ, хўжайини одатига кўра эриниб қадам ташлар, аммо дам-бадам қамчисини силкитиб, Патрашнинг мадордан қолаётган оёқларига қарсиллатиб тушириб турарди. У ҳар галгидек, йўл ёқасидаги дуч келган қовоқхонага кириб пиво ичар, бечора итга эса лоақал бир дақиқа тўхтаб, ариқдан сув ичишига ҳам имкон бермасди. Патраш қуёш тиғида қизиб кетган йўлдан зўр-базўр борар эди. У бир кеча-кундуздан бери ҳеч нарса емаган, бунинг устига мана, ўн икки соат бўлдики, бир томчи сув ҳам ичмаганди. Чанг-тўзонда ҳеч нарсани кўриб бўлмасди, яралари азоб берар, оғир юк елкаларини эзиб ташлаганди. Патраш бехосдан гандираклаб кетди ва оғзидан кўпик чиқиб, йиқилиб тушди.\nУ йўлнинг қоқ ўртасига, қуёш тиғига йиқилганича ўликдек ҳаракатсиз ётиб қолди. Хўжайин ҳар галгидек бу сафар ҳам ихтиёридаги ягона воситани ишга солди — итни бўралаб сўкди, тепиб, калтаклади. Лекин фойдаси бўлмади: қора тупроққа беланган Патраш қимирлай демас, ўликдек донг қотган эди.\nУнинг куни битганини сезган хўжайин барча афзалларини ечиб олиб, жон таслим қилаётган итни тепиб йўл чеккасига чиқарди ва қарға-қумурсқалар ихтиёрига ташлаб, оҳ-воҳ қилиб сўкинганича оғир аравачани тоққа қараб ўзи судраб кетди. У Лувендаги ярмаркага ошиқарди, чунки молларини сотиш учун майдончадан яхши жой олиш дардида эди. Манзилга етгунча аравани ўзи судраб боришини ўйларди-ю, итни авайлаш, ғамхўрлик қилиш лозимлигини хаёлига ҳам келтирмасди. Ўлай деб турган ҳайвондан наф борми? Йўлда дуч келган биринчи итни тутиб олади-да, Патрашнинг ўрнига қўяди, вассалом.\nПатраш йўл чеккасида, ўтлар орасида узоқ ётди. Шу куни йўл жуда серқатнов бўлди. Юзлаб одамлар пиёда ёки хачирга минган ҳолда арава ҳайдаб, замбилғалтагини судраб, Лувен ярмаркасига ошиқарди. Баъзилар Патрашни пайқамас, баъзилар эса кўрса-да, эътибор бермай ўтиб кетишарди. Битта ит бор бўлди-ю, йўқ бўлди, нима қилибди.\nАнча вақт ўтгач, оқиб ўтаётган оломон орасида қадди букчайган, оқсоқ, мункиллаб қолган қария кўринди. У ниҳоятда ғариб кийинган, чанг босган йўлдан оёғини зўрға судраб келарди. У Патрашни кўргач, ҳайрат ичида тўхтади, сўнг йўл чеккасига ўтиб, қалин ўт устига тиз чўкди ва раҳм-шафқат тўла нигоҳи билан узоқ термилиб қолди. Ёнидаги уч ёшлардан ошган малла соч, қора кўзли болакай ҳам ўт-ўланга кўмилиб, қимирламай ётган улкан итга анграйиб қараб турарди.\nКичкина Нелло билан катта Патраш ана шу тарзда учрашган эдилар.\nКекса Жон Даас итни кўп машаққатлар билан йўл ёқасидаги кулбасига олиб борди. Ташналикдан ва очликдан силласи қуриган Патраш жазирамада йиқилиб қолганди. У бир неча ҳафта касал, заиф, яримжон алфозда ётди. Бу ерда уни ҳеч ким ўшқириб калтакламас, аксинча, силаб-сийпалаётган кекса кишининг меҳрибон қўлларини ҳис этар, қулоғига эса мурғак боланинг ёқимли овози эшитилар эди. Қария ва гўдак Патрашга бирдек ғамхўрлик қилишарди. Аввало кулбанинг бир бурчагидан жой ажратиб, юмшоқ пичан тўшаб бердилар. Кечалари итдан дам-бадам хабар олиб туришарди. Патраш илк бор бўғиқ овоз чиқариб вовуллаганда улар хандон отиб кулиб юбордилар, севинчдан кўзларида ёш пайдо бўлди. Энди соғайиб кетиши аниқ. Қувончга тўлган жажжи Нелло мойчечаклардан гулчамбар ясаб, итнинг бўйнига осиб қўйди.\nБутунлай тузалиб, яна бақувват тортиб кетган Патрашнинг катта қора кўзлари ҳайратдан чарақларди: уни ҳеч ким сўкмас, ҳуда-беҳуда калтакламасди. Миннатдор кўппак бу меҳрибон кишиларга умрбод боғланиб қолди, уларнинг ҳар бир хатти-ҳаракатини меҳр билан кузатадиган бўлди.\nҚари аскар Жон Даас ҳар куни сут тўла идишларни кичкина аравачасига ортиб Антверпенга олиб борар эди. Сутни сигири бор қўшнилардан оларди. Улар бу ҳалол одамга тўла ишонишиб, маҳсулотларини топширишар ва ўзлари уйларида қолиб, боғларини парвариш қилишар, моллари, товуқларини боқишар ёки кичкина чорбоғларида ишлашарди. Аммо қария учун шаҳарга бориб-келиш кун сайин оғир машаққатга айланиб борарди. Ёши саксон учга етган, Антверпен эса роппа-роса беш чақирим узоқда эди.\nБир куни буткул соғайиб кетган, бўйнига мойчечакдан чамбар осилган Патраш, офтобда тобланиб ётган кўйи, аравачани тортиб бораётган қария орқасидан мўлтираб қараб қолди. Эртаси куни чол аравага қараб юриши биланоқ, Патраш ётган жойидан қўзғалиб, шоти орасига кириб олди ва аравани тортмоқчидай бўлиб турди. Шотида боғланадиган ҳеч нарса йўқлиги учун у аравачани тишлаб тортишга урина бошлади. Қария уни секингина четга сурди, аммо Патраш оёғини тираб туриб олди. Даас ён берди. У бўйинбоғ ясади, шундан буён ҳар куни аравачани шаҳарга ит тортиб борадиган бўлди.\nҚиш бошланди, Жон Даас тақдирнинг илтифотидан мамнун эди. Қариб, ҳолдан тойганидан қор босиб, ўнқир-чўнқир, ботқоққа айланган оғир йўлдан аравачани тортиб шаҳарга бориб-келиши амри маҳол бўлиб қолганди. Патраш эса йўл азобини писанд қилмасди. Аввалги хўжайиннинг зил-замбил юкини судраб, ҳар қадамда тепки еганига қиёсланса, ялтироқ бидонлар ортилган тўқ-яшил аравача ўйинчоққа ўхшаб туюларди. Бунинг устига ҳар доим далда бериб, яғринини силаб-сийпалайдиган, оғзидан илиқ сўзлар тушмайдиган меҳрибон қария ёнида борарди. Соат уч-тўртларда манзилга қайтишгач, у хоҳлаган ишини қилиши мумкин эди: бола билан майсазорда умбалоқ ошар ёки бошқа итларга қўшилиб, хушҳол ўйнаб юрарди. Патраш ниҳоятда бахтиёр эди.\nШундай қилиб, икки йил ўтди. Бод касали қари Даасни буткул ҳолдан тойдирди, энди у аравачага етиб юролмас эди. Унинг ўрнига беш ёшга тўлган Нелло сут сота бошлади. У бобоси билан бирга шаҳарга кўп марталаб боргани учун барча йўлларни яхши билиб олганди.\nҚўй кўз, юзлари қип-қизил, жингалак сочлари елкасига тушган Нелло ёқимтой бола эди. Қайсидир бир рассом мис бидонлар ортилган тўқ-яшил аравачани тортиб бораётган, бўйнига жажжи қўнғироқли бўйинбоғ осилган катта малла ит тасвирини кўп марталаб чизди. Албатта, бу расмларда яланг оёқларига катта бошмоқ кийган, Рубенс чизган суратлардаги ёқимтой болаларни эслатадиган Неллонинг қиёфаси ҳам акс этган эди.\nНелло ва Патраш ишга шунчалик абжирлик ва қувноқлик билан киришиб кетишдики, ҳатто Даас ўзини яхши ҳис қиладиган ёз ойларида ҳам шаҳарга боришига ҳожат қолмади. У аравача кўздан ғойиб бўлгунча остонада қараб турарди. Сўнгра офтобда исинганча хаёлга чўмиб ўтирар ёки мудроқ босиб, уйқуга кетар эди. Минорадаги соат учга занг урганидан кейин у уйғонар ва жажжи невараси билан кучуги қайтишини бетоқат кута бошларди. Бўйинбоғи ечилган Патраш шодон вовуллаб ирғишлар, Нелло эса бугун нималар қилганини бобосига бирма-бир сўзлаб берарди. Кейин овқатланишарди — сутга бўктириб қора нон ейишар ёки обиёвғон ичишарди. Яланг текисликдаги соялар аста-секин узайиб бориб, соатли минорани қоронғилик босганда учаласи ҳам тинч уйқуга кетишарди.\nУлар ёзда осуда кун кечиришарди. Шаҳар атрофидаги Фландрия манзаралари мақтагудек гўзал эмас эди. Текислик бўйлаб чўзилган дала ва ўтлоқлар орасида ҳар жой-ҳар жойда кулранг қуббали ибодатхона ёки бир боғ пичан орқалаб келаётган ёлғиз одамнинг қораси кўриниб қоларди. Аммо бу ўлка ерлари ҳосилдор бўлиб, бепоён уфқлар ўзига хос тароватга ҳам эга эди. Қирғоқ бўйидаги қамишлар орасида нилуфарлар ўсар, кўкка бўй чўзган тераклар шовуллар, анҳор бўйлаб қуёш нурида товланаётган ранг-баранг байроқлар осиб олган катта юк кемалари оҳиста сузарди.\nНелло билан Патраш бўш вақтларида яшил ўтлоқ бўйлаб кезишар, кўпинча канал қирғоғидаги қалин майсалар орасида ётиб, олис денгизларнинг шўр ҳавосини бағрига жойлаб келаётган баҳайбат кемаларни томоша қилишни яхши кўришарди.\nҚишда аҳвол анча оғир кечарди. Қаҳратон совуқ туфайли тонг қоронғисида туришга тўғри келар, баъзан ейишга ҳеч нарса тополмай қолишарди. Ёзда узум ишкомлари билан қопланган сокин кулбани қиш тунларида иситиш оғир машаққатга айланарди. Баъзан уй ичига оқиб кирган сув музлаб қоларди. Илвиллаб қолган деворлар орасида шамол ғувиллар, яланғоч ёввойи узум ва шумшайган дала қорайиб кўринарди. Хуллас, қиш уларни аяб ўтирмасди. Совуқдан боланинг қўл-оёқлари қорайиб кетганди, серғайрат Патрашнинг панжалари муз парчаларидан жароҳатланган эди.\nАммо қиш пайтларида ҳам улар тиним билишмасди. Йиртиқ бошмоқ кийган бола ва бўйинбоғидаги қўнғироқларни жиринглатган ит муз босган дала бўйлаб тўхтовсиз кезишарди. Баъзан Антверпен кўчаларидаги аёллар уларни ёвғон шўрва ёки бир бўлак нон билан сийлар, раҳмдил савдогар эса уйларига қайтаётган пайтларида аравачага бир неча палён ташлаб қўярди. Қишлоқдаги бекалардан баъзилари уларга озгина сут инъом этадиган кунлар ҳам бўлиб турарди, шунда улар қор босган кўчаларда эрта тонгдан тетик қадам ташлаб, уйга қувноқ ва бахтиёр ҳолда қайтар эдилар.\nУмуман олганда, улар жудаям ёмон кун кечиришмасди. Йўлда ва кўчаларда эртадан, кечгача дам олмай ишлаб, эвазига фақат тепки еб, сўкиш эшитадиган бошқа итларни кўрган Патраш эса ўзини ниҳоятда бахтли ҳис этарди.\nПатрашнинг биргина дарди бор эди. У ҳам бўлса, денгиз ёқасига жойлашган Антверпен шаҳри билан боғлиқ эди. Савдо расталари, тор, ифлос кўчалари, гавжум бозор майдони, кичкина ҳовлилардаги тошдан қурилган эски уйлари билан танилган шаҳарда бутун дунёга донг таратган Рубенс туғилиб, ижод этган. Бу ердаги муқаддас Яков ибодатхонасида унинг мармар қабри бор. Шаҳардаги бошқа иморатлардан баланд бўлган бу улуғвор кулранг бинога Неллонинг тез-тез келиб туриши Патрашга ёқмасди. Бола қора равоқлар ичига кириб ғойиб бўлар, кўчада қолган Патраш эса дўсти нега уни ташлаб кетганига ақли етмай, жонсарак кутишга мажбур эди. Баъзан у зинапоялардан ўтиб, аравачадаги идишларни тарақлатган ҳолда ичкарига киришга уринар, аммо ҳар гал кумуш занжирга калит шодасини осиб олган қора кийимли киши уни ҳайдаб юборарди. Патрашнинг остонада кутишдан бошқа иложи қолмасди. Мана шу бинога кириб чиққандан кейин Неллода бўладиган ғалати ўзгариш Патрашни безовта қиларди. Бола ичкаридан гоҳ кўзлари чарақлаб, гоҳ ғам-ғуссага ботиб чиқар эди. Уйга қайтгандан кейин ҳам хаёлга чўмиб қолар, ўйнаб-кулмас, ғамгин, афтодаҳол бўлиб, қоронғи осмонга тикилганча жим ўтирарди.\nНега бундай бўлаяпти экан? Боланинг ғамга ботиб юриши яхши эмас. Патраш Неллони қуёш нурларига чўмган далада ёки шовқин-суронли бозор майдонида кўпроқ юришини хоҳларди. Аммо Нелло катта ибодатхонага қатнагани-қатнаган. Патраш уни кутиб темир панжаралар тагида ётар, баъзан улишга тушар, аммо буни заррача нафи тегмасди. То эшик ёпилмагунча бола ичкаридан чиқмасди. У Патрашнинг бўйнидан қучоқлаб, кенг пешонасидан ўпар ва ҳар гал қулоғига бир хил сўзларни пичирларди: — “Уларни” бир марта кўрсам қанийди, Патраш! Бир мартагина кўролсам!..\n“Улар” нима экан?” — Патраш бунга тушунолмай Неллога мулойим, ақлли кўзларини тикиб, жовдираб қарарди.\nБир куни қоровул жойида йўқ бўлиб, эшик очиқ қолганди. Патраш дўстининг орқасидан ибодатхона ичига кириб борди. “Улар” ён деворга ишланган парда билан тўсиб қўйилган иккита катта суратлар эди. Рубенс чизган учинчи сурат — “Хушхабар” очиқ бўлиб, Нелло унинг қаршисида тиз чўкиб, ҳайрат билан тикилиб ўтирарди. У Патрашни сезиб қолгач, индамай ўрнидан турди-да, итни етаклаб ташқарига юрди. Боланинг юзлари кўз ёшдан ҳўл эди. Тўсиб қўйилган суратлар ёнидан ўтар экан, у шивирлади:\n— Эҳ, Патраш! “Улар”ни кўролмаслик қанчалик оғир. Пулим йўқлиги учун кўролмайман-да. Ахир рассом бу суратларни чизган пайтда, камбағаллар кўрмасин демаган-ку. У ҳар қандай киши уларни хоҳлаганча кўришини орзу қилган. Мен бунга жуда ишонаман. Ярамас одамлар бўлса уларни парда орқасига яшириб қўйишган. Уларга нур ҳам тушмайди, пулдор одамларгина кўриш имконига эга. Уларни кўриб ўлсам, армонсиз кетардим!\nАммо у расмларни кўролмасди, чунки Рубенснинг “Салбга тортиш” ва “Салбдан олиш” асарларини кўриш учун кумуш франк тўлаш керак. Бу эса Нелло учун бамисоли ибодатхонанинг найзадор қуббасига чиқишдек имконсиз нарса эди. Унинг қўлига ёвғон учун озгина ун ва бир неча ғўла ўтин сотиб олишга зўрға етадиган майда судан бошқа пул тушмаганди.\nБола расм чизишни жон-дилидан яхши кўрарди. Аравачага қўшилган катта ит билан эрта тонгда шаҳар кўчаларида пайдо бўладиган бу содда қишлоқ боласи Рубенс ҳақида ўйлагани-ўйлаган эди. Қорни оч, йиртиқ-ямоқ бошмоқ кийиб, совуқда қалтираб юрганига қарамай, у чуқур хаёлга ботиб кетар, “Хушхабар” асаридаги жингалак олтин сочли соҳибжамол Мариянинг мулойим сиймоси кўз олдидан асло нари кетмасди.\nҚашшоқликда ўсган Нелло мактаб кўрмаган эди, аммо табиат унга ноёб истеъдод ато этгандики, бу бахт белгисими ёки бахтсизликми, ҳеч ким, ҳатто боланинг ўзи ҳам билмасди. Фақат Неллодан бир қадам ҳам ажралмайдиган Патрашгина бола дуч келган нарсани тошларга бўр билан чизиб ташлашини ва похол тўшагида ётган пайтида ҳам Рубенснинг номини тилдан қўймаслигини билар эди. Қуёш чарақлаб чиқаётган ёки туманга чулғаниб ботаётганда бола шодликка тўлиб ёки ўйга толиб, тикилиб қолишини Патраш кўп марталаб кўрган. Малла ит пахмоқ башарасига Неллонинг гоҳ қувончли, гоҳ ғамгин кўз ёшлари тез-тез оқиб тушишига кўникиб қолганди.\n— Кулба билан бир парча ер сотиб олишга қурбинг етишини билсам, тинчгина оёқ узатардим, — деб кўп такрорларди фалаж бўлиб қолган чол неварасига. — Еринг бўлса хотиржам рўзғор тебратардинг, қўшнилар ҳурмат қилиб “баас” деб чақиришган бўларди.\nКамбағал фламанд деҳқонларининг ҳаммаси бир парча ерни орзу қилади. Ёшлигида олам кезиб, юртига қашшоқлигича қайтган кекса аскарнинг азиз набираси ер ҳайдаб, бадастур яшашини орзу қилишдан бошқа нарсага кучи етмасди.\nНелло индамасди. У бир парча ер эгаси бўлиб, шинам уйда яшаб, қўшнилари учун “баас” бўлишни эмас, бошқа нарсаларни кўпроқ ўйларди. Қуёш ботаётганда ёки илк саҳар туманида дала чеккасидан ўтаётганида ибодатхонанинг найзадор қуббаси унга бутунлай бошқа нарсаларни гапираётгандек бўларди. Бола ўз орзуларини ғира-шира тонгда шаҳарга кетаётганда ёки қалин қамишлар шилдираб турадиган қирғоқда дам олиб ётган пайтларида итнинг қулоғига болаларча шивирлаб айтарди. Буларни катта одамларга айтишдан фойда йўқ эди. Қайтанга бир бурчакда қимирламай ётиб қолган кекса Жон Даасни ранжитган бўларди, холос. Қария ҳар замонда пиво ичгани кириб турадиган майхона деворига кўк ва қизил бўёқларда чизилган “Мадонна” деб аталувчи сурат билан Фландриянинг дунёга машҳур дурдоналари орасидаги фарқни ажрата олмасди.\nНелло кўнглидаги ажиб орзуларини Патрашдан ташқари Алоизага ҳам айтишга журъат этарди. Алоиза — мулойим, кўзлари қоп-қора, ўн икки ёшли қизалоқ эди. У яшил тепаликдаги эски қизил тегирмонда яшар, отаси қишлоқнинг энг бадавлат одами ҳисобланарди. Қизча Нелло ва Патраш билан дўст эди. Улар ёзин-қишин бирга ўйнашар, далада қорағат териб, мойчечаклардан гулчамбарлар ясашар, қор тушгач сирпаниб, умбалоқ ошиб, сўнг тегирмончининг уйидаги оромижон ўчоқ ёнида исиниб вақт ўтказишарди.\nТегирмончининг ёлғиз фарзанди Алоиза қишлоқдаги энг бойвучча қиз эди. Кўк мовут пальтосида биронта ямоқ ёки доғ кўринмасди. Ярмарка кунлари совға қилинган тилларанг ёнғоқ ва хўрозқандлар кўплигидан қизчанинг ҳовучига сиғмас эди. Байрамларда бошига қимматбаҳо тўр ва нодир тошлар билан зийнатланган қалпоқча киярди. Қалпоқча бувисидан қолган ноёб ёдгорлик саналарди.\nАлоизанинг отаси баас Когес ниҳоятда ўжар киши эди. Бир куни у тегирмон орқасидаги пичани ўрилган ўтлоқда қизи билан дўстларини кўриб қолди. Алоиза янги пичан боғи устида ўтирар, Патраш эса тиззасига бошини қўйиб, чўзилиб ётарди. Иккаласининг ҳам бўйнида мойчечак ва бўтакўзлардан тўқилган гулчамбар. Нелло бўлса силлиқ қарағай тахтачага кўмир билан уларнинг суратини чизмоқда эди.\nТегирмончи тўхтаб, арзандасининг суратига разм солди ва айни ўзидек чиққанини кўриб, ҳайратга тушди. Шунга қарамай, онасига қарашиш ўрнига кўчада сандироқлаб юрган қизини жеркиб, уйига ҳайдади. Қўрқиб кетган Алоиза йиғлаб юборди. Тегирмончи Неллонинг олдига келиб, тахтачани юлқиб олди.\n— Доим шунақа эрмак қиласанми? — сўради у жиддий.\nБола бошини эгди.\n— Нимани кўрсам, шуни чизаман, — деб ғўнғиллади у.\nТегирмончи ўйланиб қолди, сўнг чўнтагидан кумуш франк олиб Неллога узатди:\n— Айтиб қўяй: беҳуда эрмак билан вақтингни бекор ўтказма. Аммо манави нарсанг Алоизага жуда ўхшабди, у онасига ҳам ёқса керак. Мана бу бир франк сенга, мен суратни сотиб оламан.\nБоланинг юзи қизарди. У қўлини кўксига қўйиб, тегирмончига тик қаради.\n— Пулингиз керак эмас, баас Когес. Портретни шундоқ олаверинг, — деди у самимият билан. — Сиз ҳар доим менга меҳрибонлик қиласиз.\nСўнг у Патрашни чақирди-да, ўтлоқ бўйлаб уйига кетди.\n— Бу франк “уларни” кўришга етарди, — шивирлади у Патрашга. — Аммо мен унинг портретини сотишни хоҳламайман.\nКогес уйига келиб хотинига тайинлади:\n— Алоиза бундан кейин анави бола билан ўйнамасин. Катта бўлиб, унга уйланаман деб қолса, яхшилик чиқмайди.\n— У жуда одобли, камтар бола, — деди тегирмончининг хотини девордаги ўйма ёғочли соат устига қарағай тахтачани ўрнатаётган эридан кўз олмай.\n— Мен буни инкор этаётганим йўқ, — деди тегирмончи трубкасини буруқситиб.\n— Унда нимадан қўрқаяпсан? — журъатсизгина сўради хотини. — Буни нимаси ёмон?! Мол-дунёмиз иккаласига етиб ортади, бахтли яшашса бўлди-да.\n— Сочи узун, ақли калта аёлсан-да! — бақирди тегирмончи трубкасини столга улоқтириб. — Бола — қашшоқ, ундан ҳам ёмони, ўзини рассом деб ўйлайди. Кўзингга қара, яна бирга ўйнаб юришганини кўрсам, қизингни монастирдаги пансионга жўнатиб юбораман.\nҚўрқиб кетган хотин эрининг буйруғига бўйсунишга мажбур бўлди. Фақат камбағал деб, қизини азиз дўстидан жудо қилиш ачинарли бўлса-да, эрига гап қайтаришга ботина олмади. Шу кундан бошлаб, у Алоизани ҳар хил баҳоналар билан Неллонинг олдига йўлатмай қўйди. Ориятли бола қаттиқ хафа бўлди ва Патраш билан тегирмонга боришни бас қилди. У Алоизанинг портретини чизганим тегирмончига ёқмаган бўлса керак, деб тусмол қилди ўзича.\nБолалар ногоҳ учрашиб қолишганда қиз соғинчдан югуриб келиб қўл узатса, ўзидан кўра қизнинг тинчлигини кўпроқ ўйлаган бола, маъюс жилмайганча, уни нари итариб шундай дер эди:\n— Қўй, Алоиза, отангни жаҳли чиқади! Мен билан бирга беҳуда сандироқлаб юришингни, бирга бўлишимизни хоҳламайди. У яхши одам, сени ҳам яхши кўради. Уни хафа қилмайлик, Алоиза!\nНеллонинг юраги ғам-ғуссага тўла эди. Эндиликда у тераклар қулф урган йўлдан Патраш билан биргаликда бораётиб, қуёш чиқишини аввалгидек шодон кузатмай қўйганди. Бир пайтлар у шаҳарга кетаётганда ҳам, қайтаётганда ҳам эски тегирмон олдида тўхтаб, тегирмончининг оиласи билан хуррам саломлашиб ўтарди. Пастак эшикдан қорамтир сочли бош кўринар ва мўъжаз қўллар Патраш учун катта бир бўлак нон узатарди. Энди эса бола бу ерда сира тўхтамасди, фақат Патраш эшикка мўлтираб тикилиб ўтарди. Айнан шу пайт Алоиза кўз ёшларини оқизган кўйи ўчоқ олдидаги сўриндиқда нимадир тўқиб ўтирарди, ун солинган қоплар орасида имирсилаб юрган баас Когес эса ўжарлик билан ўзича ғудранарди:\n— Шуниси маъқул. Қашшоқ бўлса, буни устига мияси нуқул бўлмағур хаёлларга тўлиб юрса. Ундан узоқ юрган тузук.\nСовғасини қабул қилиб, ўзини рад этишганини бола катта адолатсизлик деб ҳисобларди. Шикоятга одатланмаган Нелло аламини ичига ютиб, кекса Жон Даасни: “Биз камбағалмиз, бизга танлашни ким қўйибди”, — деган сўзларини одоб билан тинглар, аммо кўнглида: “Камбағал ҳам танлаши мумкин, — машҳур бўлса у ҳам ҳурмат-эътиборли бўлади”, — деган яширин илинж билан юрарди. У соддадиллик билан шундай бўлишига жуда ишонарди.\nБир куни Алоиза уни даладаги анҳор бўйида тасодифан учратиб қолиб, эртага туғилган кунига қишлоқдаги барча болалар таклиф этилгани, Неллони бу тантанага чақиришга ота-онаси рухсат бермагани тўғрисида сўзлаб, аччиқ йиғлади.\n— Ҳаммаси ўтиб кетади, Алоиза, юпатди уни Нелло. — Вақти келиб отанг мени юзимга эшик ёпмайдиган бўлади. Фақат сен мени унутмасанг бўлди, Алоиза, сўзим эсингда турсин, мен ҳали машҳур рассом бўламан.\n— Сени унутсам-чи!!! — кўз ёши аралаш ҳазил қилди қизча.\nНелло ботаётган қуёш нурларида ярқираб турган ибодатхона қуббасига қаради. Боланинг юзидаги қандайдир тантанавор, шу билан бирга ғам-ғуссага тўла ғалати табассум Алоизани қўрқитиб юборди.\n— Барибир мен рассом бўламан, Алоиза, — пичирлади Нелло. — Оламга машҳур бўламан ёки ўлиб кетаман.\nУ баланд ўсган буғдойзор оралаб уйига бораётиб, қишлоғига кўп йиллардан сўнг бахтиёр қайтишини, шунда Алоизанинг қариндошлари уни остонаданоқ иззат-икром билан кутиб олишларини ўйлаб, ширин хаёл сурар эди. Уни кўриш учун ҳали барча ҳамқишлоқлари йиғилишади, деҳқонлар бир-бирларига:\n— “Кўраяпсизларми? Бу номи дунёга машҳур рассом ўзимизнинг жажжи Нелло бўлади. Бир вақтлар у камбағал эди, итининг шарофати билан бир парча нон топарди”, — деб шивирлашади.\nНелло бобосига мўйна ёқали барқут кафтан кийдириб қўйишини ва уни Рубенс картинасидаги чолга ўхшатиб чизишини кўз олдига келтирди. У Патрашга олтин бўйинбоғ сотиб олади ва итнинг ёнида туриб, йиғилган одамларга:\n“Бир вақтлар бу ит менинг ягона дўстим эди”, — деб эълон қилади.\nСўнг у ибодатхона томонга қаратиб катта мармар қаср қуради, кўркам боғ яратади. Бу қасрда ўзи эмас, балки буюк ишларга бел боғлаган камбағал ва ёлғиз ўсмирлар яшайди. Ўзи ҳақида мақтовлар эшитганда эса:\n“Менга эмас, Рубенсга миннатдорчилик билдиринглар. Агарда у бўлмаганида, мен бу мартабага етармидим?” — дейди.\nМана шундай гўзал ва содда хаёллар оғушида дала бўйлаб бораётган Нелло бахтиёр эди. У буюк рассом даҳосидан миннатдор, ҳатто Алоизанинг туғилган кунида қоронғу кулбасида қора нондан бўлак ҳеч вақо йўқлиги ҳам кайфиятини бузмаган эди. Қишлоқ болалари эса шу дамда тегирмон орқасидаги катта шийпонда думалоқ ширин кулчалар еб, конфетлар шимиб, юлдузли осмон остида скрипка ва най жўрлигида қўшиқлар айтишиб, хуррам ўйин-кулги қилишмоқда эди.\n— Куюнма, Патраш, — деди Нелло итининг бўйнидан қучоқлаб, кулба остонасида ўтираркан. — Куюнма, вақти келиб ҳаммаси бошқача бўлади.\nТунги шамол тегирмон томондан қувноқ кулги товушларини олиб келарди.\n— Бугун Алоизанинг туғилган куни эди шекилли? — деди кекса Даас. Бола бош силкиб тасдиқлади. Бобоси бу ҳақда эсламаса яхши эди.\n— Унда нега уйда ўтирибсан? — давом эттирди бобо. — Бу кун доимо уларникида бўлар эдинг.\n— Сизни ёлғиз қолдириб кетгим келмади, сиз касалсиз-ку, — ғулдиради бола бобосининг тўшагига энгашиб.\n— Хавотир олма! Нуллет холани чақирсанг, келиб ёнимда ўтиради. — Чол бир оздан кейин болани яна гапга тутди. — Тўғрисини айт, Нелло, нима бўлди ўзи? Қизча билан уришиб қолдингми?\n— Йўқ, бобожон, ундай эмас! — тез жавоб берди бола уятдан қизариб. Сўнг: — Баас Когес бу йил мени таклиф қилмади. Нимагадир мени ёқтирмай қолган, — деди.\n— Биронта ёмон иш қилгандирсанда?\n— Ҳеч қачон. Қарағай тахтачага Алоизанинг расмини чизган эдим, холос.\nҚария жим қолди. У боланинг жавобларидан гап нимада эканлигини дарров англади. Касаллик уни кўпдан бери уй бурчагидаги, ичига пахта ўрнига қуруқ барг тиқилган тўшакка михлаб ташлаган бўлса-да, ёруғ дунё ишларини унутгани йўқ. Қария Неллонинг сомонранг жингалак сочларини кўкрагига босиб, ўксик овоз билан:\n— Сен жудаям камбағалсан, чироғим. Жудаям камбағалсан! Ҳали кўп қийналасан, — деди.\n— Камбағал эмасман, мен бойман! — шивирлади бола.\nНелло бунга чиндан ишонарди. Истеъдод — қирол хазинасидан кўра каттароқ бойлик деб биларди. У кулбадан чиқаётиб, остонада тўхтаб, куз осмонида чарақлаётган юлдузларга ва шамолда тебранаётган баланд теракларга узоқ тикилиб қолди. Тегирмончининг уйидаги барча чироқлардан нур ёғилиб, най садолари эшитиларди. Неллонинг кўз ёшлари юзига оқиб туша бошлади, — у ҳали мурғак бола эди-да, — шундай бўлса ҳам жилмайди:\n— Ҳали ҳаммаси бошқача бўлади… — шивирлади у.\nҲамма товушлар тиниб, бутунлай қоронғи тушгач, у Патрашни эргаштириб кулбага кирди. Улар ёнма-ён ётиб, чуқур уйқуга кетдилар.\nНеллонинг фақат Патраш биладиган яна бир сири бор эди. Уй орқасида эски ташландиқ устахона бўлиб, бу ерга Неллодан бошқа ҳеч ким оёқ босмаганди. Устахонага шимол томондан ёруғлик тушиб турарди. Бола рандаланмаган тахталардан мольбертга ўхшаш бир нарса ясаб, унга сарғиш қоғоз қўйиб, тасаввуридаги манзарани чиза бошлаганди.\nНелло ҳеч кимдан ҳеч нарсани ўрганмаганди. Бўёқ сотиб олишга пул қайда дейсиз? Ҳатто энг арзон қаламларни олиш учун ҳам неча марталаб нондан воз кечишга тўғри келарди. У кўрган нарсаларини фақат қора ва оқ ранглардагина акс эттира оларди.\nСарғиш қоғозга тўнка устида ўтирган кишининг улкан гавдаси қалам билан чизилганди. Нелло кекса ўтинчи Шимелни кечқурунлари ана шу алфозда ўтирганини кўп марта кўрган эди.\nРасм чизиш қоидаларини болага ҳеч ким ўргатмагани учун, у тана тузилишини ҳам, санъатдаги шартлилик қонунларини ҳам билмасди, шунга қарамай, кекса ўтинчининг қиёфаси ва ажиндор юзини шунчалик табиий акс эттира олган эдики, тўнка устида ўйга чўмиб ўтирган ёлғиз қария бостириб келаётган қоронғилик қўйнида тирик одамдек кўринар эди. Албатта, расмни бутунлай бенуқсон деб бўлмасди, унда жиддий камчиликлар мавжуд эди, аммо у ҳаққонийлиги ва ўзига хос гўзаллиги билан кекса кишининг ички кечинмаларини чуқур ифодалаганди.\nБола ҳар кунги юмушларини адо этиб бўлгач, мольберт қаршисига ўтирар, Патраш эса дўсти қандай ишлаётганини кузатиб ёнида соатлаб чўзилиб ётарди.\nНелло бу расмни Антверпен шаҳрида эълон қилинган кўрикка тақдим этиш иштиёқида матонат билан пинҳона меҳнат қилмоқда эди. Кўрикда ўн саккиз ёшга тўлмаган ҳар қандай ўсмир бўр ёки қаламда чизилган мустақил расми билан қатнашиши мумкин эди. Энг яхши расм учун икки юз франк мукофот белгиланганди. Рубенс юртдошларидан учта энг машҳур рассом ҳакамликка тайинланганди.\nНелло бу сурат устида кўклам, ёз, куз пайтлари тиним билмай ишлади. Агар мукофот олса, ўзи севган санъат соҳасида ўқишга кириши мумкин.\nБулар ҳақида у ҳеч кимга гапирган эмас. Бобоси барибир уни тушунмайди. Алоиза билан эса учрашмай қўйди. Орзулари ҳақида фақат Патраш билан ҳасратлашиши мумкин, шу боис бола унинг қулоғига шивирларди:\n— Рубенс мукофотни менга берган бўларди. Агар тирик бўлганда шубҳасиз, у мени тақдирларди.\nСуратларни биринчи декабргача топшириш лозим эди. Ғолиб чиққан ўсмир Рождество байрамини шод-хуррам нишонласин деб ҳайъат қарори йигирма тўртинчида эълон қилиниб, мукофот топширилади.\nСовуқ тонглардан бирида, юраги умидворлик ва хавотирга тўла Нелло, катта суратни яшил аравачага солиб, Патраш ёрдамида шаҳарга олиб борди. Кўрик шартларида кўрсатилганидек, уни жамоат биносининг кираверишида қолдирди.\n“Балки сурат ёмон чиққандир. Мен уни нотўғри баҳолагандирман?” — деган ўйга ҳам борди у хавотирланиб.\nСуратни қўйиб келгач, ўзига ортиқча ишониб, қалтис ишга қўл ургандек безовта бўла бошлади. Ялангоёқ, чаласавод бола, чинакам рассомлар назарига арзимайдиган расм учун мукофотдан умидвор бўлиши ақлсизлик эмасми?\nУ ибодатхона ёнидан ўтаётганда сал ўзига келди. Кулранг туман қўйнидан Рубенснинг жилмайиб турган улуғвор қиёфаси кўрингандек бўлди, гўё буюк санъаткор унга: “Дадил бўл! Агар мен тушкунликка тушганимда номим асрлар оша машҳур бўлмасди”, — дегандек туюлди.\nҚиш қаттиқ келганди. Кечки пайт Нелло билан Патраш шаҳардан қайтаётганларида бўрон бошланди, сўнг бир неча кунгача тинимсиз қор ёғди. Йўллар музлаб, ирмоқларни қалин қор қоплади, далаларда изғирин, эрта саҳар қўшниларникига кириб-чиқиш ва ғира-ширада ҳали уйқудан уйғонмаган шаҳарга сут олиб бориш тобора қийинлашди.\nАйниқса Патрашга оғир эди. Йил сайин Нелло улғайиб, кучга тўлган сари, қари кўппак оёғини зўрға судраб босадиган бўлиб борарди. Аммо ишини тарк этмас, фақат оғир жойларда Нелло ёрдамлашиб, аравачани итариб борарди. Ит яхши кўролмай қолганди, похол тўшагидан қўзғалиши қийинлашган бўлса-да, минорадаги соат бешга занг чалганда, меҳнат кунини бошлашга шай бўлиб жойида турарди.\n— Уйда қолавер, Патраш, етар шунча ишлаганинг. Энди аравачани ўзим тортаман, — дер эди унга ҳар куни Нелло.\nАммо Патраш ўжарлик билан жойини эгаллар ва кўп йиллардан бери босиб ўтадиган қорли дала бўйлаб аравача тортишни тарк этмасди.\n— Бечора Патраш, яқинда иккимиз ҳам ер қаъридан жой оламиз, — дерди кекса Жон Даас ингичка, бурушқоқ қўлини узатиб, итни силар экан. Ичида: — “Биздан кейин боланинг аҳволи нима кечаркин?” — деб ўйларди.\nБир куни Нелло Патраш билан Антверпендан қайтаётиб қори босилиб, мармардек силлиқ бўлиб қолган йўлдан бўйи бир қарич, зар ёқа, қизил камзулли, ноғора ушлаган масхарабоз қўғирчоқни топиб олди. Ўйинчоқ яп-янги, уни ким йўқотганини Нелло билмасди. Алоиза кўрса, хурсанд бўлади, деб ўйлади у.\nБола тегирмончининг уйига яқин келганида қоронғи тушиб қолганди. Алоиза хонасининг ёруғ ойналарига боқар экан: “Ўйинчоқни унга берсам нима бўпти? Буни ёмон жойи йўқ-ку! Ахир неча йиллар қадрдон бўлганмиз”, — деган фикр миясидан ўтди. Ойна остига қия супа қилинган эди. Нелло унинг устига чиқди-да, деразани оҳиста чертди. Чироқнинг пилиги буралиб, хона ёришди. Қизча деразани очиб қаради. Нелло унга қўғирчоқни узатди.\n— Сенга ўйинчоқ олиб келдим. Йўлдан топиб олдим, — шивирлади у. — Эсдалик учун олиб қўй, Алоиза.\nУ супадан сакраб тушиб, қоронғилик қўйнида кўздан ғойиб бўлди, қизча ҳатто миннатдорчилик билдиришга ҳам улгуролмай қолди.\nКечаси тегирмонда ёнғин чиқди. Ғалла сақланадиган омбор ёнди, аммо тегирмон билан турар жойларга шикаст етмади. Қишлоқда тўс-тўполон кўтарилиб, Антверпендан ўт ўчирувчи машиналар келди. Тегирмончининг мол-мулки суғурта қилингани учун айтарли зарар кўрмади, аммо шунга қарамай, талвасага тушиб, кўринганга ёнғин бекорга чиққан эмас, кимдир қасддан ўт қўйган, деб гап тарқата бошлади.\nКечаси уйғониб кетган Нелло қўшниларга қўшилиб ёнғинни ўчиришга чопди. Баас Когес уни ҳайдаб юборди.\n— Кеча қоронғида ҳовлида изғиб юрган эдинг, — жаҳл билан бақирди у. — Ўт қаердан чиққанини сен яхши биласан!\nҲайратдан ўзини йўқотган Нелло нима дейишини билмай қолди. Бу гаплар жиддийлигини ёки бундай пайтда ҳазиллашиш мумкинлигини ақлига сиғдиролмасди. Тегирмончи кейин ҳам қўни-қўшниларга ўз шубҳасини айтиб юрди. Болани айблаш учун ҳеч қандай далили бўлмаса-да, уни кечқурун ҳовлида кўришгани-ю, Алоиза билан бирга ўйнашга рухсат бермагани учун Когесдан ўч олмоқчи бўлгани ҳақида миш-мишлар тарқалди. Бойга ёқиш мақсадида қўшнилар Жон Дааснинг неварасига ёмон кўз билан қараб, уни четлаб ўта бошладилар. Ҳеч ким очиқчасига уни айбдор санамаса-да, ҳамма тегирмончи тарафида эди.\nИлгарилари Нелло Патраш билан деҳқонлар ва фермерларнинг хонадонига сут олиш учун кирганида уни хайрихоҳлик ҳамда илиқ сўзлар билан қаршилашарди. Энди эса қайрилиб қарамайдиган, ҳатто гаплашишдан қочадиган бўлишди. Қишлоқ камбағаллари тегирмончининг бемаъни шубҳасига ишонмасалар-да, бойнинг ғазабидан ҳайиқишарди, чунки кўп жиҳатдан унга боғлиқ эдилар-да.\nБир куни тегирмончининг хотини:\n— Болага нисбатан адолатсизлик қилаяпсан, — дейишга журъат этди. — У виждонли, ҳалол бола, ҳеч қачон бундай ярамас ишга қўл урмайди.\nАммо баас Когес ўжар киши эди, ёмон иш қилаётганини кўнгли сезиб турса-да, тан олишни хоҳламасди.\nНелло бу адолатсизликларни мағрур хотиржамлик билан енгарди. Фақат Патраш билан ёлғиз қолгандагина алам-ҳасратларини унга тўкиб соларди. Баъзан ўзига-ўзи: “Агар мукофот олсам, улар бу ёвузликлари учун пушаймон бўладилар”, — деб тасалли берарди.\nБола ўн олти ёшга қадам қўйган эди. Шу кичкина қишлоқда яшаб келаяпти. Шу пайтгача ҳамма уни яхши кўрарди. Мана энди қўшнилар ноҳақ юз ўгириб, уни қийин аҳволда қолдиришди. Айниқса, аёзли қиш кунлари бу ҳолат қаттиқ сезила бошлади, чунки бола ҳамиша бировларнинг мулойим сўзига, меҳрибонлиги ва кўмагига муҳтож эди. Қаҳратонда, одамлар бир-бирига суяниб яшайдиган бундай чоғларда у қўшнилардан нажот топарди. Мана шундай оғир пайтда Нелло билан Патрашни ўз ҳолига ташлаб қўйишди. Улар қария билан бирга кўпинча ўтинсиз, ҳатто нонсиз ўтиришарди. Бахтга қарши, шу кезларда Антверпендан бир ишбилармон киши келиб қолди. У хачир қўшилган аравасида шаҳарга сут ташимоқчи эканини фермерларга билдирди. Таклифи кўпчиликка маъқул тушди. Фақат уч-тўрт хонадонгина янги ишбилармон қиммат сўраяпти деб, Нелло билан Патрашдан воз кечмади. Энди Патраш тортиб борадиган юк ниҳоятда енгил бўлиб, Неллонинг даромади ҳам шунга яраша камайиб кетди.\nПатраш, одатдагидек, ҳар бир таниш уй олдида тўхтаб, дарвозага умидвор тикиларди. Аммо қўшнилар, хайрихоҳ бўлганига қарамай, баас Когесдан қўрққанларидан эшикларини ёпиб олишарди. Патраш бўш аравачани чор-ночор олдинга тортар эди.\nБайрам яқинлашиб келарди. Қор уюмлари нақ одам бўйи кўтарилган, одамлару жониворлар қалин муз қоплаган анҳорнинг хоҳлаган жойидан бемалол ўтадиган бўлиб қолди. Бундай пайтларда қишлоқда ҳаёт жонланиб кетади. Ҳатто энг қашшоқ хонадонларда ҳам дўлма пиширилиб, хурсандчилик бошланади.\nФақат биргина кулба қоронғилик ва совуқ ҳукмида эди.\nНелло билан Патрашнинг бошига мусибат тушди. Байрамга бир ҳафта қолганда кекса Жон Даас вафот этди. Кейинги пайтларда фалаж хасталигидан тинка-мадори қуриган, қўлларини аранг қимирлатиб, бир неча сўзни шивирлаб, зўрға айтадиган аҳволга тушиб қолган эди. Бобо ухлаб ётган кўйи оламдан ўтди. Тонг чоғи Нелло билан Патраш бошларига тушган мусибатдан хабар топгач, бу дунёда бутунлай ёлғиз қолишганини ҳис этишди. Қашшоқ, мадорсиз қария ҳеч нарса билан ёрдам беролмаса-да, уларни яхши кўрар ва доим кулиб қарши олиб, далда берарди.\nҚор ёғиб турган совуқ кунда Нелло билан Патраш қарияни сўнгги йўлга кузатдилар. Мурғак набира ва қари итдан бошқа ҳеч ким тобут орқасидан қабристонга бормади.\n“Энди феъли юмшаб, етимчани уйимизга киришига рухсат берар”, — деб ўйлади тегирмончининг хотини ўчоқ ёнида трубка чекиб ўтирган эрига қараб.\nХотинининг ўйларини Когес билиб турар эди, аммо тош юраги заррача юмшамади, ҳатто аянч мотам иштирокчилари ўтиб кетишаётганда ҳам эшикни очиб қараб қўймади.\n“Бола — гадо, — дерди у ичида, — Алоиза унга яқинлашмагани маъқул”.\nХотини етимлар ҳақида оғиз очмади. Аммо дафн тугаб, Нелло билан Патраш мозордан қайтиши биланоқ, у Алоизанинг қўлига бўзноч гулларидан ясалган кичкина гулчамбар тутқазиб, ҳали қор босмаган янги қабр устига қўйиб келиш учун юборди.\nҒамга ботган Нелло билан Патраш уйга қайтишди. Энди мана шу ғариб, вайрона кулбани ҳам тарк этишга тўғри келади. Нелло бир ойдан бери ижара ҳақини тўлай олмаганди, бугунги дафн маросимидан сўнг эса қўлида сариқ чақа ҳам қолмади. У уй эгаси — Когесга ошна этикдўз олдига тўлов муддатини бир оз чўзишни сўраб борди. Аммо хўжайин шафқат нималигини билмайдиган золим ва очкўз киши экан, ҳужрадаги ҳамма нарсани — қошиқдан тортиб жинчироққача — тортиб олди, Нелло билан Патрашга эса эртадан бошлаб гумдон бўлишни буюрди. Вайрона бўлса-да, уй эди, улар бу кулбада бахтиёр эдилар: ёзда узум ишкомлари-ю, ловия япроқларига бурканган ҳовли дала ёқасида, қуёш нуридан чароғон, ниҳоятда чиройли кўринарди.\nРождество байрами арафаси эди. Нелло эрта-саҳар уйғониб, ягона дўстини қаттиқ қучоқлади. Иссиқ кўз ёшлари садоқатли Патрашнинг бошига оқиб тушди.\n— Кетдик, Патраш! Кетдик, азизим! — пичирлади у. — Ҳайдаб чиқаришларини кутиб ўтирмайлик. Кетдик!\nПатраш итоаткорлик билан қўзғалди, улар ҳужрадан чиқишди. Яшил аравача ёнидан ўтар экан, Нелло оғир хўрсиниб бошини эгди. Аравача энди уларники эмас — хўжайин қарз эвазига уни тортиб олганди. Патрашнинг мис қўнғироқли бўйинбоғи қор устида ағанаб ётарди.\nУлар таниш йўл билан Антверпенга жўнадилар. Тонг ёришиб келарди, дарвозалар деярли очилмаган, аммо баъзи ҳовлиларда одамлар ғимирлай бошлаганди. Нелло очиқ дарвозалардан бири олдида тўхтади, бобоси бу оиланинг кўп юмушларини бажариб берганди.\n— Патраш учун бир бурда нон беролмайсизми? — дадил мурожаат қилди бола. — У кечадан бери ҳеч нарса егани йўқ.\nБека бу йил сулининг баҳоси ошиб кетгани ҳақида тўнғиллаб, эшикни дарҳол ёпиб олди. Нелло билан Патраш ҳорғин судралиб йўлда давом этдилар ва бошқа ҳеч қаерда тўхтамадилар. Шаҳар минорасидаги соат ўнга занг урганда улар зўр-базўр Антверпенга кириб бордилар.\n“Сотадиган бирон-бир нарсам бўлганда, Патрашга бир бўлак нон олиб берардим”, деб ўйлади Нелло. Эгнидаги фуфайка, иштон ва оёғидаги ямоқ бошмоғидан бошқа ҳеч нарсаси йўқ эди. Патраш, дўсти нега безовта бўлаётганини сезиб, бурни билан боланинг кафтига туртиб қўйди.\nТуш пайтида энг яхши расм учун мукофот кимга тегиши эълон қилинади. Нелло ягона бойлиги қўйилган бинога қараб юрди. Уй бўсағаси, зиналар ва фойе ўсмирларга тўла эди — баъзилари тенгдош, бошқалари ундан катта — ҳаммаси ота-онаси, қариндош-уруғи ёки дўстлари билан келганди. Патраш билан оломон орасига келиб қўшилганида Неллонинг юраги дукуллаб уриб кетди.\nШаҳар соати ўн иккига занг урди. Зал эшиклари очилди, ҳаяжонланган шошқин оломон гуриллаб ичкарига ўзини урди. Мукофотга сазовор бўлган сурат энг баланд жойга ўрнатиб қўйилиши ҳаммага маълум эди.\nНеллонинг кўз ўнгини туман қоплаб, боши айланиб кетди, оёқлари ўзига бўйсунмай қолди. Кейин кўз олди равшанлашди ва у юқори кўтариб қўйилган мольбертни кўрди. У ерда бошқа бир сурат турарди. Қандайдир жарангдор овоз мукофот Антверпен шаҳрида туғилган Стефан Кислингерга, пристан хўжайинининг ўғлига берилганини тантанали равишда эълон қилди.\nНелло кўзини очганда, тош йўл чеккасида ётганини кўрди, Патраш уни ҳушига келтириш учун зўр бериб ялаб-юлқимоқда эди. Сал нарида антверпенлик ёш-яланглар омадли ўртоқларини қуршаб, шодон қийқириқлар билан қирғоқ сари кузатиб борардилар.\nНелло тебраниб ўрнидан турди ва итни қучоқлаб олди.\n— Ҳаммаси тамом бўлди, Патраш, — шивирлади у. — Ҳаммаси тамом.\nОчликдан силласи қуриган Нелло ўзини қўлга олишга уриниб, зўр-базўр қишлоқ томон йўлга тушди. Патраш ҳолсиз бошини эгиб, аранг судралиб унга эргашди.\nБўрон бошланди. Шимол томондан шиддатли шамол эсди. Аёз игна каби тешиб ўтарди. Дала орқали таниш йўлдан бориш катта машаққатга айланди. Қишлоқ кўринган пайтда соат тўртга занг чалинди. Патраш ногоҳ тўхтаб, ерни искади ва ғингшиб қорни кавлашга тушди. Кўп ўтмай қор уюми орасидан яшил чарм ҳамённи тишлаб тортиб чиқарди ва қоронғиликда болага келтириб берди. Йўл чеккасидаги устунда чироқ хира нур сочарди. Нелло беихтиёр ҳамённи чироққа солди ва “Когес” деган ёзувни ўқиди. Ҳамён пулга тўла эди. Бу топилдиқ болани карахтликдан чиқарди. У ҳамённи қўйнига солиб, итни силаб қўйди ва олға интилди. Ҳеч нарсани тушунмаган Патраш унга жав¬¬дираб қаради.\nНелло тегирмончининг уйига борди ва ташқаридаги дарвоза олдида тўхтаб, уни зўр бериб тақиллата бошлади. Тегирмончининг хотини эшикни очди. Қўрқиб кетган Алоиза орқада мўралаб турарди.\n— Сенмисан, бечорагинам, — кўз ёши аралаш мулойим хитоб қилди аёл. — Келақол, азизим, хўжайин кўриб қолмасин. Бошимизга фалокат тушди: у уйга келаётиб бор пулини йўқотиб қўйиб, уни излаб кетди. Шундай қорда топиб бўлармиди?! Бутунлай хароб бўлдик.\nНелло ҳамённи унга узатди ва Патрашни чақирди.\n— Патраш бу пулларни ҳозиргина топиб берди, —тез гапирди у. — Буни баас Когесга айтиб қўйинг. Энди у кекса итга бошпана бериб, қорнини тўйғазишга қаршилик қилмаса керак. Патрашни орқамдан чиқишига йўл берманг, илтимос, ундан меҳрингизни аяманг.\nУлар эс-ҳушини йиғиб олгунларича, Нелло энгашиб Патрашни ўпди ва эшикни тез ёпиб, қоронғида ғойиб бўлди.\nҲайрат ва қувончдан донг қотган она ва қиз нима дейишни билмай қолишди. Улар ит қочиб кетмасин деб эшикни тамбалаб қўйдилар ва уни сийлашга тутиндилар. Олдига ширин дўлма ва қайнатилган гўшт қўйдилар, уйдаги барча яхши нарсалардан келтирдилар. Ҳаммаси беҳуда кетди. Патраш овқатга қайрилиб ҳам қарамади. У ёпиқ эшик олдидан қўзғалмади.\nСоат олтиларда орқа эшикдан тегирмончи кириб келди. Чарчоқ ва диққатпазликдан рангида қон қолмаганди.\n— Энди ҳеч нарсага умид қилиб бўлмайди, — деди у тушкун овозда. — Фонар ёруғида ҳаммаёқни титиб, қидириб чиқдим, ҳеч қаердан топиб бўлмади.\nХотини унга ҳамённи узатиб, қандай топилганини сўзлаб берди. Тегирмончи стулга ўтириб қолди ва кафтлари билан юзини бекитди.\n— Болага беҳуда жабр қилган эканман, — деди у ниҳоят.\n— Нелло яна бизникига келадими? — аста сўради бироз дадиллашган Алоиза. — Биз уни чақирамизми?\n— Ҳа, азизим, — жавоб берди тегирмончи. — Эртага уни чақириб келамиз.\nРождество арафаси эди. Тегирмончининг уйида ҳамма нарса мўл-кўл: ўтин ва кўмир, қаймоқ ва асал, гўшт ва нон қалашиб ётарди; шипга байрам безаклари осилган, каккули соат яшил гулларга бурканган, Алоизанинг кўнглини олиш учун қоғоз фонарчалар, чиройли суратли хилма-хил конфетлар, турли-туман ўйинчоқлар сотиб олинганди. Уй ичи иссиқ ва ёруғ эди. Қизча Патрашни азиз меҳмон сифатида эркалашга уринди. Аммо Нелло йўқлиги учун Патрашга иссиқ ҳам, турли-туман таомлар ҳам татимасди. Уни ҳеч нарса билан чалғита олмадилар. Патраш эшик олдидан жилмас, пайтини топиб, қочиб қолиш пайида эди.\n— У Неллони қўмсаяпти, — деди баас Когес. — Ажойиб ит экан. Яхши ит! Эрталаб сени ўзим болани олдига олиб бораман.\nҲиди бурқираб турган шўрва келтирдилар, стол атрофи ғала-ғовур, қувноқ хандаларга тўлди. Айни шу дам кириб келган қандайдир беғам меҳмон эшикни қия қолдирди. Патраш сакраб туриб ўзини қоронғилик ва қаҳратон қўйнига урди ва кекса, мадорсиз оёқлари имкон берган қадар югургилаб кетди. У фақат бир нарсани — Нелло билан бирга бўлишни хоҳларди.\nҚор тинмай ёғарди, соат ўнга яқинлашиб қолган, боланинг излари аллақачон кўмилиб кетганди. Патраш ўзига керак изни топгунча узоқ вақт қор искаб борди, аммо уни тезда йўқотиб қўйди ва яна қайта излашга тушди. Бу ҳол бир неча марта такрорланди. Ҳадемай қор тиниб, йўллар музлай бошлайди, қишлоқни қалин туман босади. Атрофда бирон тирик жон кўринмасди. Моллар оғилга қамалган, ҳар бир уй, ҳар бир кулбада байрам дастурхони ёзилган, атрофида одамлар хурсандчилик қилишарди. Кўчада биргина қари кўппак, касалманд Патраш изғирин қўйнида зўрға гандираклаб судралиб борарди.\nУ аранг топган излар Антверпенга қараб кетганди. Патраш шаҳар чеккасидаги тор, эгри-бугри кўчаларга тун ярмида етиб келди. Шаҳар зим-зиё. Баъзи жойлардагина дарпардалар орасидан бир тутам нур кўриниб қоларди, чўнтак фонари билан йўлни ёритиб уйига қайтаётган саёқ маст эркаклардан бошқа ҳеч ким дуч келмасди.\nҚор босган кўча атрофидаги уйларнинг баланд деворлари ва пештоқлари қорайиб кўринарди. Шамол увиллар, дўконлар устига осилган лавҳалар тебраниб ғийқилларди, чироқ ўрнатилган темир устунлар чайқалиб турарди.\nКечаси одамлар қорда қолдирган излар айқаш-уйқаш бўлиб кетганди. Патраш ниҳоятда қийналди, Неллонинг изларини йўқотиб қўймасликка ҳаракат қиларди. Совуқ суяк-суягидан ўтиб кетди, муз парчалари панжаларини тилиб юборган, очлик чидаб бўлмайдиган даражада азоб бермоқда эди. Шунга қарамай Патраш сабр-тоқат ва матонат билан Неллонинг изидан бораверди. Бу излар уни катта ибодатхона остонасига олиб келди.\nКечки ибодатдан сўнг уйига шошган қоровул ибодатхонанинг эшикларидан бирини беркитмай кетганди. Патрашни олиб келган излар бино ичкарисидаги қора мармар устида оқ доғлардек ялтираб кўриниб турарди. Сукут чўккан мудроқ ибодатхона бўйлаб ўтган Патраш ниҳоят излаган кишисини топди. Нелло меҳроб қаршисида чўзилиб ётарди. Патраш унинг ёнига эмаклаб келди ва юзларини ялади. Бу билан у: “Сени унутади деб ўйладингми? Мен — итман-ку!” — деяётгандек эди.\nНелло қичқириб юборди, ўрнидан туриб, Патрашни қучоқлади. Сўнг:\n— Ёт, Патраш, — деб шивирлади. — Биз бугун бирга ўламиз. Одамларга кераксиз эканмиз. Дунёда бизнинг ҳеч кимимиз йўқ.\nПатраш унга янада яқинроқ сурилди-да, Неллонинг кўкрагига бошини қўйди. Боланинг ғамга ботган қора кўзларида дона-дона кўз ёшлари қалқиб турарди. Шимол денгизидан эсаётган шамол барча тирик мавжудотни йўқ қилиб юборадиганга ўхшайди. Иситилмаган, мармар ётқизилган улкан хоналар қор босган даладан ҳам совуқроқ эди. Баланд гумбаз остида кўршапалаклар ғужғон ўйнашарди. Аҳён-аҳёнда тушган ойнинг хира нури тошга ўйилган тасвирларни ёритиб юборарди. Бир-бирига маҳкам ёпишиб олган Нелло билан Патраш совуқдан дағ-дағ қалтираб, Рубенс суратлари остида жимгина ётишарди. Уларнинг хаёлида гулга бурканган ўтлоқда югуриб ўйнаганлари, баланд қамишлар орасидан, денгиз томон сузиб кетаётган қайиқларни кузатганлари бирма-бир жонланмоқда эди.\nНогоҳ ёруғ нур қоронғиликка чек қўйди, булут остидан чиққан ойнинг шуъласи қорда акс этиб, атрофни саҳар пайтидагидек ёритиб юборди. Деворга ишланган машҳур “Чормихга тортиш” ва “Чормихдан олиш” суратларини бир лаҳза кўриш имкони туғилди. Бола ибодатхонага кирган заҳоти суратларга тортилган пардани суриб қўйган эди. Нелло сакраб турди. Унинг рангсиз юзларида қувонч ёшлари йилтирар эди.\n— Ниҳоят уларни кўрдим-а! — хитоб қилди у. — Ниҳоят кўрдим!\nНелло гандираклаб кетди. У Рубенс суратларидан кўз узмаган ҳолда тиз чўкди. Ахир уларни кўришни қанчалар орзиқиб кутган эди! Аммо ой булутлар орасида ғойиб бўлди, ҳаммаёқни яна зулмат босди. Нелло Патрашни қаттиқ қучоқлади.\n— Энди бизларни ҳеч ким ажратолмайди, — деб шивирлади у.\nЭртаси иккаласини ибодатхонанинг мармар поли устида музлаб қолган ҳолда топиб олишди. Рубенснинг мўъжизакор суратларини ёпиб турадиган парда суриб қўйилган. Суратлар чиқаётган қуёш нурида ярқираб кўринарди. Музқотган икки дўстнинг атрофига оломон йиғилди. Тонгда юзларини дағал ажинлар босган ўрта ёшли киши келди. У худди аёллар сингари ўкириб йиғлар, — мен болага ёвузлик қилдим! — деб фарёд соларди.\nКейинроқ бир машҳур рассом келди, одамлар унга йўл бўшатиб, олдинга ўтказдилар. У йўл-йўлакай гапириб борарди:\n— Мен бу ерга ноёб истеъдодли болани излаб келдим, адолат юзасидан айтганда, кеча мукофотни у олиши керак эди. Унинг суратида тўнка устида ўтирган ёлғиз киши тасвирланган. Сурат катта маҳорат билан ишланганди. Болани топишим керак. Уни ўз тарбиямга олиб, рассомлик санъатини ўргатаман.\nОтасига ёпишиб олган жингалак тилла сочли қиз ҳўнграб йиғларди:\n— О, Нелло, тура қол, Нелло! Биз билан бирга юр. Ойим сени кутяптилар. Сенга совғалар тайёрлаб қўйганмиз, дадам бизга қўшнай чалиб берадилар. Патраш ҳам яйраб яшайди. О, Нелло, тура қол!\nРубенс чизган буюк асарларга қараб жилмайганча қотиб қолган ўсмирнинг рангпар юзлари гўё: “Кечикдинглар” деб таъна қилаётгандек эди.\nЭнди Нелло билан Патрашга меҳрибончиликнинг кераги йўқ эди.\nБола билан ит бир умр бирга яшади, ўлгандан сўнг ҳам уларни бир-биридан ажратиб бўлмади — бола итнинг бўйнидан маҳкам қучоқлаб олганди. Қадрдон қишлоғининг одамлари уларни бир қабрга дафн этдилар.\nОртиқбой Абдуллаев ва Дилдора Алиева таржимаси\n“Жаҳон адабиёти” журнали, 2005 йил, 12-сон\nРукнларУида (1839-1908; Англия)\n← Аввалги Аввалги Зуҳра Собирова. Кушон салтанатидаги ислоҳотлар\nКейинги → Кейинги: Ziyouz портали Истанбулда «Турк дунёси ёш ёзувчилари учрашуви»да иштирок этди


Россия Ғалаба байрамига тайёрланмоқда. Аммо байрам бу йил одатдагидек ўтмайди\n27 май 2022, Тошкент вақти: 11:33\nҚизил майдонда Ғалаба байрамига тайёргарлик репетицияси. Москва, май, 2022.\nУкраинадаги уруш сабаб келаётган душанба Москвадаги Қизил майдонда ҳар йилгидан камроқ рус танклари ва ҳарбий техникалар бўлади. Аммо байрам билан боғлиқ ватанпарварлик ҳиссиётлари ҳар доимгидек кучли бўлади, дея ёзмоқда Associated Press агентлиги.\nКремль Украинадаги жангларни “уруш” деб аташдан бош тортди ва уни “махсус ҳарбий операция” деб атади. Баъзи кузатувчиларнинг фикрича, президент Владимир Путин байрамдан фойдаланиб, Россиянинг миллий ишончини кучайтириш мақсадида бу операцияни ниҳоят уруш деб эълон қилиши мумкин.\nРоссияда Ғалаба кунининг аҳамияти\nСовет Иттифоқи Иккинчи Жаҳон урушида 27 миллион кишини йўқотди. Россия уни Улуғ Ватан уруши деб атайди. Шаҳарлар ва қишлоқларни вайрон қилган уруш жуда катта изтироблар келтирди, миллат руҳиятида чуқур из қолдирди.\nҒалаба куни бутун постсовет тарихида камдан-кам учрайдиган воқеа бўлиб, Кремль бу байрамдан ватанпарварлик туйғусини рағбатлантириш ва Россиянинг глобал қудрат сифатидаги ролини кўрсатиш учун фойдаланиб келган.\nAssociated Press агентлигига кўра, бу йил парадда намойиш этилиши керак бўлган қурол-яроғлар хилма-хиллиги ўтган йилга нисбатан сезиларли даражада камлиги ҳам Украинадаги оғир ҳарбий ҳаракатларни акс эттиради.\n"Нео-нацистларга қарши кураш"\nПутин Россияга таҳдид солаётган "неонацистлар"ни йўқ қилиш ниқоби остида Украина "демилитаризация қилиниши"ни эълон қилди.\nБу даъвони тасдиқлаш учун Путин ва рус расмийлари Украинанинг ўнг қанот гуруҳлари Иккинчи жаҳон уруши пайтида нацистлар томонида бўлган миллатчи етакчилар Степан Бандера ва Роман Шухевични мақтаб, нацист бўлинмаларининг рамзларидан фойдаланганига ишора қилади.\nУкраинанинг яҳудий президенти Владимир Зеленский Кремлнинг “денацификация” даъвоси устидан кулди. Россия ташқи ишлар вазири Сергей Лавров Зеленский ва Адольф Гитлер ўртасида гўёки ўхшашлик борлиги тўғрисидаги баёноти Исроилнинг кескин танқидига учради.\nРоссия армияси Киевдан олиб чиқилган кучларини қайта қуроллантириб, Донбассдаги энг қобилиятли ва тажрибали Украина қўшинларини йўқ қилиш мақсадида уларни Донбассга ташлади.\nАммо шарқдаги ҳужумлар Украинанинг мустаҳкам мудофаасига дуч келди ва Кремлнинг тезкор ғалабага бўлган умидларини пучга чиқарди. Россиянинг 9 майгача сезиларли ютуқларга эришиш нияти имконсизлиги кўринди.\nШу ҳафта берган интервьюсида Лавров: “Бизнинг ҳарбийларимиз ўз ҳаракатларини сунъий равишда бирон бир сана, жумладан Ғалаба куни билан боғламайди”, деди.\nРоссиядаги урушнинг қатъий тарафдорлари Кремлни чекланган миқдорда куч ташаганлигини танқид қилиб, умуммиллий сафарбарликка чақирди. Баъзи Ғарб расмийлари ва кузатувчиларининг фикрича, Путин 9 майда расман уруш эълон қилиши ва қўшинлар сонини ошириш учун умумий сафарбарлик эълон қилиши мумкин.\nУкраина разведка хизмати раҳбари Кирило Буданов душанба куни, Россия яширин равишда кенг кўламли сафарбарликка тайёргарлик кўра бошлаганини айтди.\nКремль матбуот котиби Дмитрий Песков чоршанба куни бу даъволарни "бемаънилик" деб атади ва рад этди.\nРоссия расмийлари Украинада фақат кўнгилли, шартнома асосидаги аскарлар жанг қилаётганини айтди.\nРоссия армиясида 1 миллионга яқин ҳарбий хизматчилар бор - улардан 400 минг нафари шартномавий ҳарбий хизматчилар. 147 минг нафари қуруқликдаги қўшинларда хизмат қилади. Ғарб расмийлари Россия босқинчи кучларининг дастлабки гуруҳини тахминан 180 000 киши деб ҳисоблаган эди.\nХотира ва қадрлаш куними ëки Ғалаба байрами?\nАгар уруш давом этса, Украинадаги операцияларни давом эттириш учун рус қўшинларида ҳарбийлар етишмай қолиши мумкин. Бу эса Кремлни ёмон тайёргарликдан ўтган ҳарбий хизматчиларга таянишга ёки заҳирадагиларни чақиришга мажбур қилади.\nКремль ҳозирда айнан шу кескин икки танлов олдида турибди. Бу жамоатчиликнинг норозилигини келтириб чиқариши ва сиёсий вазиятни беқарорлаштириши мумкин.\nАввал Украина, энди Молдова. Кремль урушни кенгайтирмоқчими?\n"Ота-оналар жим". Россия мактабларида уруш пропагандаси


АМАЛИЙ ҲАРАКАТИМИЗ ИНСОН ОМИЛИ УЧУН ХИЗМАТ ҚИЛИШИ ЛОЗИМ!\nИнсоният пайдо бўлибдики у ўз тарихини яратиб келмоқда. Инсоният тарихини биз турли хил қиёслар ва ўхшатшлар билан келтиришимиз мумкин. Жумладан: инсоният тарихини ғоялар тарихи, тараққиёт йўли тарихи, инсоният тафаккури тарихи, инсоният сабр – бардош тарихи каби ва ҳоказо тарзларда ҳамда жихатларда изохлашимиз мумкин. Табиийки уларнинг ҳар бирини алохида алохида ёндашган ҳолда изохлари мавжуд.\nАйни вақтда биз инсон сабр – бардоши тарихини таҳлил қиламиз. Инсоният тарихида бугунги кундаги каби эпидемияларни дунё бўйлаб тарқалиш (пандемия) ҳолати дастлабкиси эмаслиги ҳаммамизга аён.\nУларнинг айримларига тўхталиб ўтсак. Жумладан: Қора чечак (кейинчалик чин чечак номи билан аталган) эпидемияси ўта юқумли касаллик бўлиб VIII асрда Ҳиндистонда, X асрда Хитойда, XVIII асрда Англияда тарқалган. Касалланганлар орасида ўлим ҳолати 40% ни ташкил қилган.\n1894 йилда аниқланган ўта юқумли карантин касалликларидан яна бири ўлат касаллигиди. Ўлат касаллигининг дастлабкиси 541 – 700 йилларда Мисрда, кейинчалик XIV Шарқий Хитой ва Европада, учинчи оқим XIX асрга оид бўлиб 50 йилдан ортиқ давом қилган. Касалланганлар орасида ўлим ҳолати 95 – 98% ни ташкил қилган.\nВабо касаллиги ўта хавфли юқумли касаллик ҳисобланиб XIX асрда дунё бўйлаб кенг тарқалган. Вабо пандемиясининг биринчи оқими 1816 – 1826 йилларда Хитой ва бутун Жанубий Шарқ давлатларига тарқалган, иккинчи оқими 1829 – 1851 йилларда бутун Европа ва Шимолий Америка ҳудудларига тарқалган, учинчи оқими 1852 – 1860 йилларда, тўртинчиси 1863 – 1875 йилларда бутун Осиё, Европа, Африка ва Шимолий Америка ҳудудларига тарқалган. Касалланганлар орасида ўлим ҳолати 60% ни ташкил қилган.\nТерлама (тиф) ўта хавфли инфекцион касалликлар қаторига киради. Дастлаб мил.ав. 430 – 427 йилларда Афина давлатида тарқалган деб ҳисобланади.\nБезгак касалллиги асосан иссиқ ҳароратли давлатларда учрайди, ҳамда Америка қитъаларида ҳам учрайди. Ўлим ҳолати келиб чиқиши юқори бўлган касаллик.\nСанаб ўтилган барча пандемия ҳолатларида инсониятни карантин қоидаларига қатъий равишда амал қилганлиги унинг ҳозиргача бўлган тараққиётга етиб келишига сабаб бўлди.\nИнсоният янги XXI асрга янгидан янги синовларни бошдан кечириш, уларни егиб ўтиш каби мақсадларни олдига қўйган холда қадам қўйди. Жумладан, ушбу синовлар XX асрда бўлгани каби жахон давлатлари ўртасидаги қуролланиш пойгаси каби эмас балки сунъий тартибда инсон томонидан яратилган ёки инсоннинг турли хилдаги илмий изланишлари, тажрибалари натижасининг маҳсули сифатида дунёга келган турли хилдаги вируслар томонидан қўзғатиладиган касалликларга қарши кураш масалалари долзарб бўлиб қолмоқда.\nБу каби вируслар томонидан 2002 йил ноябрда Хитой давлатининг Гуандун провинциясида келиб чиққан SARS эпидемияси, 2003 йилда келиб чиққан Парранда гриппи, 2012 йилдаги MERS синдроми, 2014 йилда келиб чиққан Эбола эпидемияси кабиларни келтириб ўтиш мумкин. 2019 йилнинг декабр ойида Хитойда Коронавирус (Covid-19) илк бора Хубэй вилоятининг Ухан шаҳрида Хуанан номли ҳайвон ва денгиз маҳсулотлари бозорига алоқадор бўлган маҳаллий аҳоли вакилларида намоён бўлган.\nУшбу вирусларнинг бир – бирига нисбатан хавфлилик даражасини таққослайдиган бўлсак ушбу рақамларга гувоҳ бўламиз. SARS вируси эпидемияси 8000 ҳолатдан 800 таси ўлим билан якунланган бўлса, Парранда гриппи яъни H5N1 вируси натижасида 861 ҳолатнинг 455 таси ўлим билан якунланган, MERS синдроми натижасида 2250 та ҳолатдан 850 таси ўлим билан якунланган, ЭБОЛА вируси эпидемияси тарқалиши натижасида 26593 ҳолатдан 11005 таси ўлим билан якунланганлигини кўришимиз мумкин. Агарда юқумлилик жихатидан SARS вируси 10%ни, Парранда гриппи яъни H5N1 вируси 60%ни, MERS синдроми вируси 35%ни, ЭБОЛА вируси 50%ни ташкил қилса, Covid-19 2,3%ни ташкил қилади.\nУшбу эпидемиологик жараёнларни кимдир диний жихатларга асосланиб, кимдир илмий жихатларга асосланиб бахо беради. Аммо ушбу каби жараёнларни олдини олиш, ижобий томонлама назорат қилиш фақатгина давлат мажбурлов йўллари, усул ва услублари билан эмас, балки инсонларнинг ўзлари томонидан онгли равишда оддий озодалик, гигиена қоидаларига амал қилишлари, ҳамда белгиланган тартибда карантин қоидаларига амал қилиш орқали олдини олишимиз мумкин.\nАзиз замондошим ўзингизни, ота – онангизни, ака – ука ва опа – сингилларингизни, турмуш ўртоғингиз ва фарзандларингизни соғлиги ва саломатлиги сиз ва бизга боғлиқ. Бунинг учун сиздан заруратсиз кўчага чиқмаслик, жамоат жойларига бормаслик, кўчага чиққанингизда тиббиёт ниқобисиз юрмаслик, қўлингизни тез – тез совунлаб ювиб туриш каби оддий элементар одатларни ўзимизга доимий ҳамроҳ қилиб олишимиз зарур.\nЎзингиз, оилангиз, жамият ва давлат учун уйда қолинг.\nКОРРУПЦИЯ ИЛДИЗЛАРИНИ ЙЎҚ ҚИЛАМИЗ!\nИнсоният яратилганидан буён жамият ривожи, мамлакат тараққиётига рахна солиб келаётган иллат коррупция ҳисобланади. Сўзим бошида инсонлар ҳақидаги бир фалсафий фикрга эътиборингизни қаратмоқчиман. Инсон фаришта ва ҳайвонлар орасидаги мавжудот бўлганлиги учун унда меҳр-оқибат, инсоф, адолат, муҳаббат, одамийлик, саховат каби ижобий фазилатлар билан бирга нафс, очкўзлик, ҳирс сингари ҳайвоний иллатлар ҳам учраб туради. Айнан мана шундай инсоний фазилаталардан кўра ҳайвоний иллатлари кучли бўлган одамлар коррупцияга йўл қўяди. Бундай кимсалар жамият учун ниҳоятда хавфлидир. Мамлакатимизда сўнгги йилларда олиб борилаётган ислоҳотлар, коррупцияни йўқотиш учун қилинаётган ишлар бугунги кунда ўзининг ижобий натижаларини кўрсатмоқда. Бироқ, шунга қарамасдан жамиятимизда коррупцион ҳолатлар ҳали-ҳануз афсуски учраб турибди. Тўғри, бу иллатдан қисқа муддатда осонликча қутилиб бўлмайди. Бунинг учун ҳар биримиз коррупцияга қарши тинимсиз кураш олиб боришимиз , қаердаки қонун бузилиш ҳолатларини кўрсак, дарҳол тегишли ташкилотларга мурожаат қилишимиз, ўз ҳақ-ҳуқуқларимизни яхши англашимиз лозим, деб ўйлайман.\nКоррупцияни ҳеч кимга ҳеч қандай фойдаси тегмайдиган ажриққа қиёслаш мумкин. Унинг илдизини ўз вақтида йўқ қилмасак, кундан кунга ривожланиб, ҳамма ёқни эгаллаб бораверади. Коррупцияни йўқотиш учун ҳам унинг илдизига ўз вақтида болта уриш лозим. Шу ўринда коррупциянинг илдизи нима деган савол туғилади. Коррупциянинг асл илдизи бу – саводсизлик, ўзига ишонмаслик, ўз ҳақ-ҳуқуқларини яхши англамаслик. Ҳар бир инсон, авваламбор, ўзига ишониши керак. Инсон қачон ўзига ишонади, қачонки унинг билими, саводи бўлса, у бошқалардан нажот кутмайди. Ҳеч кимга ҳеч нарсага қарамасдан ўз мақсади йўлида олға боради. Шу ўринда яна бир фалсафий фикрга эътиборингизни қаратмоқчиман. Ҳар бир инсон олдида ҳар қандай масалада ҳамиша икки йўл туради: бири осон йўл, иккинчиси қийин, машаққатли йўл. Осон йўл доимо инсонларни ўзига чорлаб туради, лекин бу йўлнинг охири вой. Қийин йўлдан юриш эса ҳаммага ҳам ёқавермайди, бироқ бу йўл порлоқ келажак сари етаклайди. Билимсиз, савиясиз, маънавиятсиз, сабрсиз, нафс қулига айланган одамлар осон йўлни танлайди ва ботқоққа ботади. Ўзига ишонган, келажакни кўра оладиган, юксак маънавиятли инсонлар машаққатли йўлни танлайдилар ва бир умрлик ҳаловатга эришадилар. Коррупция ҳам осон йўлни танлаш натижасида юзга келади. Шундай экан, биз ёшларга умри давомида ҳамиша тўгри йўлдан, ҳалол йўлдан юришни ўргатмоғимиз керак, бу ҳар бир фуқаронинг бурчидир, халқпарвар ва меҳнатсеварлик, хақгўйлик тез фурсатларда бойишга ҳаракат қилмасдан қийин лекин ҳақ йўлни танлаш лозим деб ўйлайман. Шунда коррупциянинг бир илдизини йўқотган бўламиз.\nКоррупция ҳақида гап кетар экан раҳбар маънавияти деган тушунчани ҳам назардан четда қолдирмаслигимиз лозим. Бу оддий тушунча эмас, раҳбар маънавияти деганда бирор лавозимдаги шахснинг дунёқараши, хулқ-атвори, унинг ҳаётга бўлган қарашлари, инсоний фазилатлари назарда тутилади. Раҳбар қайси соҳада бўлмасин, ҳалол-ҳаромнинг фарқига борса, ўз вазифасини сидқидилдан бажарса, ўз манфаатидан кўра ўзгалар, айниқса, халқ манфаатларини устун қўйса, ўз вазифасига виждонан ёндашиб, астойдил ишласа, ўша соҳа гуллаб- яшнайверади. Афсуски, айрим раҳбарлар бундай инсоний фазилатлардан йироқ. Нафақат раҳбарлар, балки, ҳар бир шахс ҳар томонлама комил, узоқни кўра оладиган, борига қаноат қиладиган бўлса, у алсо коррупциядек жирканч ишга қўл урмайди.\nКоррупциянинг яна бир илдизи бу – фуқароларимизнинг ўз ҳақ-ҳуқуқларини яхши билмасликларидир. Фуқароларнинг ҳуқуқий онг ва ҳуқуқий маданиятини оширишда юридик соҳанинг аҳамияти катта, албатта. Шу ўринда айтиб ўтиш жоизки, Ўзбекистон Республикаси президенти Ш.М.Мирзиёевнинг 2020-йил 29-апрелда қабул қилинган “Ўзбекистон Республикасида юридик таълим ва фанни тубдан такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги фамонининг имзоланиши бу борада айни муддао бўлди.\nХулоса ўрнида айтиш лозимки, коррупцияни йўқ қилиш учун ҳукуматимиз томонидан олиб борилаётган тизимли ишларга ҳар бир фуқаро ўз ҳиссасини қўшиши жоиз. Шундагина фарзандларимизнинг порлоқ келажаги, мамлакатимизнинг ривожи, ҳаётимиз фаровонлигига замин ҳозирлаган бўламиз. Зеро, келажак бугундан бошланади.\nБутун дунё бўйлаб, ҳар йилнинг 1 июнь куни “Халқаро болаларни ҳимоя қилиш куни” сифатида нишонланади. Ушбу байрам кўпчилик давлатларда “Халқаро болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш куни” сифатида ҳам эътироф этилади. “Халқаро болалар куни” учун махсус байроқ ҳам ишлаб чиқилган. Мазкур байроқ ўзининг рамзий маъносига эга. Орқа фондаги яшил ранг юксалиш, беғуборлик, фаровонлик рамзи бўлса, марказдаги Ер шари ва унинг атрофидаги қизил, кўк, сариқ, оқ ва қора ранглар дунёнинг исталган бурчагидаги болалар ирқи, миллатидан қатъий назар тенг эканлигини ифодалайди.\nКелажак тарих билан бунёд этилади дейилганидек, ушбу куннинг ҳам ўз тарихи бор. Бу кунни айнан 1 июнь санасида нишонлаш таклифи 1925 йил Женевада илгари сурилган ва 1950 йилдан эса 1 июнь Бирлашган Миллатлар Ташкилоти бутун дунёда Халқаро болаларни ҳимоя қилиш куни сифатида нишонланиб келинади. Мазкур сананинг асосий моҳиятларидан яна бири унинг байроғида ҳам ўз ифодасини топган. Унда ер шари барчамизнинг умумий уйимиз ҳисобланса, атрофидаги болалар эса бахт-саодат учун бирлашганидан далолат беради.\nЁзнинг биринчи куни дунёнинг деярли барча мамлакатларида келажагимиз эгалари учун турли концертлар, кўргазмалар, сайиллар, спорт мусобақалари ўтказилади. Истироҳат боғлари эса болаларнинг табассумлари билан гўёки мўъжизалар дунёсига айланади. Мамлакатимиздаҳамушбу байрам ҳарйилидиллардақувонч ила нишонланади. Сабаби Ўзбекистон – болажон юрт, халқимиз эса азалдан болажон халқ. Мустақилликнинг дастлабки йилларида Ўзбекистон қўшилган илк халқаро шартномалар қаторида, Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясидан сўнг айнан Бола ҳуқуқлари тўғрисида конвенция туриши ҳам бунинг яққол исботидир.\nШу куни оғир бемор, даволанишга муҳтож ва ногирон болалар учун хайрия акциялари ва тадбирлар ташкил қилинади. Болаларни ҳимоя қилиш куни байрамининг мақсади кенг жамоатчилик диққатини муаммоли болаларга, уларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишга, ҳимояланган дунёда яшаш имкониятларига, бахтли болаликка эга бўлишларига ва ўз мамлакатининг тўла-тўкис ва хотиржам фуқароси бўлиб ўсишларига қаратишдир.\nХалқаро болаларни ҳимоя қилиш куни бутун дунё болалари учун энг беғубор ва қувончли байрам ҳисобланади. Албатта, бола бу дунё, бола бу ҳаёт мазмунининг ажралмас қисмидир. Болалар ўз табассуми орқали инсонлар қалбида ҳаётга, яшашга бўлган қизиқишни уйғотади. Кўзларида эзгулик ва меҳр қалқиб турган болажон мусаффо осмонда эркин парвоз этаётган қалдирғоч мисоли. Бахтимизга болажонларимиз соғ бўлишсин, келажакда жамиятимиз равнақи учун фойдаси тегадиган, билимли, етук фарзандлар бўлиб камолга етишсин.\nХоразм вилоят юридик техникуми\nдевонхона мудири Ирода Байжанова\nЯнгиариқ туман “Вакиллар” маҳалласида яшовчи бир гуруҳ фуқароларнинг карантин даврида ун маҳсулотларини топишда қийналаётганлиги, маҳалласига кўчма савдо орқали ун маҳсулотларини етказиб берилишида ёрдам сўраб телефон алоқаси орқали қилинган мурожаатига туман адлия бўлими томонидан алоҳида эътибор қаратилиб, туманнинг “Вакиллар” маҳалласига аҳолининг кундалик эҳтиёжлари учун зарур бўладиган озиқ-овқат маҳсулотлари кўчма савдосини ташкил қилиш орқали муаммони ечими топилди.\nБунда туман ҳокимлиги билан ҳамкорликда шу маҳаллада яшовчи\n50 тадан ортиқ оилаларга ун маҳсулотлари билан бир қаторда картошка, пиёз, ўсимлик ёғи ва бошқа озиқ-овқат маҳсулотларининг белгиланган нархлар асосидакўчма савдоси ташкил қилиниши таъминланди.\nКарантин даврида туман адлия бўлимига телефон алоқаси ва ижтимоий тармоқлар орқали келиб тушаётган мурожаатларни белгиланган муддатларда кўриб чиқишга ҳамда ижобий ҳал қилишга алоҳида эътибор қаратилган.\nКарантин муносабати билан халқаро савдо битишувлар ва халқаро шартномалар шартлари бажарилмаса енгиб бўлмайдиган кучлар (форс-мажор) ҳолатлар сертификатларини қандай олиш мумкин?\nҲаммамизга маълум, шу йилнинг 19 март куни муҳтарам Президентимизнинг "Короновирус пандемияси ва глобал инқироз ҳолатларининг иқтисодиёт тармоқларига салбий таъсирини юмшатиш бўйича биринчи навбатдаги чора-тадбирлар тўғрисида”ги 5969-сон Фармони кабул қилинди.\nУшбу Фармонга кўра, Ўзбекистон Республикаси Инвестициялар ва ташқи савдо вазирлиги, Савдо-саноат палатаси уч кун муддатда чекловлар амал қиладиган давр учун енгиб бўлмайдиган кучлар (форс-мажор) ҳолатлари келиб чиққанлиги ҳақида расмий хабарнома эълон қилиши ҳамда хўжалик юритувчи субъектларнинг мурожаатлари асосида бир кунлик муддатда тегишли сертификатлар бериш вазифаси юклатилган.\nШунингдек, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2005 йил 15 февралдаги 63-сон қарори билан тасдиқланган "Енгиб бўлмайдиган кучлар (форс-мажор) ҳолатларини тасдиқлаш тартиби тўғрисида" Низомга асосан енгиб бўлмайдиган кучлар ҳолатларини тасдиқлаш манфаатдор томоннинг енгиб бўлмайдиган кучлар ҳолатлари кўрсатилган ёзма аризаси асосида Инвестициялар ва ташқи савдо вазирлиги томонидан бериш йўли билан амалга оширилади.\nАризага белгиланган тартибда тасдиқланган шартномалар ҳамда шартномага спецификациялар нусҳаси, шартнома бўйича бажарилган мажбуриятлар ҳажмлари тўғрисида маълумотлар, енгиб бўлмайдиган кучлар ҳолатларини тасдиқлаш тўғрисида сертификат олиш учун йиғим тўланганлигини тасдиқловчи тўлов ҳужжати нусҳаси илова қилинади.\nҚандай ҳолатлар енгиб бўлмайдиган кучлар (форс-мажор) ҳолатлар?\nМазкур Низомга мувофиқ, енгиб бўлмайдиган кучлар (форс-мажор) ҳолатлар — бу томонларнинг иродаси ва фаолиятларига боғлиқ бўлмаган табиат ҳодисалари (зилзила, кўчки, бўрон, қурғоқчилик ва бошқалар) ёки ижтимоий-иқтисодий ҳолатлар (уруш ҳолати, қамал, давлат манфаатларини кўзлаб импорт ва экспортни тақиқлаш ва бошқалар) сабабли юзага келган шароитларда томонларга қабул қилинган мажбуриятларни бажариш имконини бермайдиган фавқулодда, олдини олиб бўлмайдиган ва кутилмаган ҳолатлардир.\nҚарорга кўра, сертификат ариза берувчига барча ҳужжатлар билан ариза берилган кундан бошлаб йигирма иш куни мобайнида берилади.\nМазкур сертификатда шартнома томонларининг номи, унинг тартиб рақами ва тузилган санаси, енгиб бўлмайдиган кучлар ҳолатлари тавсифи, улар содир бўлган жой, вақт, давр кўрсатилади ва вазирлик муҳри билан тасдиқланади.\nКОРРУПЦИЯСИЗ ҲАЁТ ВА ЖАҲОН АМАЛИЁТИ!\nИнсонни қийин аҳволга туширадиган, руҳан эзадиган ҳолатлар ичида энг оғири адолатсизлик ҳисобланади. Унинг бир илдизи коррупция билан боғлиқ бўлиб, бу шахснинг ўз мансаб ёки хизмат мавқейидан шахсий манфаатларини ёхуд ўзга шахсларнинг манфаатларини кўзлаб моддий наф олиш мақсадида қонунга хилоф равишда фойдаланиши, бундай нафни қонунга хилоф равишда тақдим этишида ифодаланади. ХХ асрнинг бошида коррупция дунё ҳамжамиятига йилига 80 млрд АҚШ доллари зарар келтирган бўлса, 2016 йилда дунёда яратилган ялпи ички маҳсулотнинг 2,0 % ни пора ташкил этган. Бу қарийб 1,5-2,0 трлн. АҚШ доллари дегани. БМТ ва Халқаро валюта жамғармасининг маълумотларига кўра, жаҳон иқтисодиёти коррупция туфайли йилига 1.5 – 2.6 триллион доллоргача зарар кўрмоқда. БМТ бош котиби Антониу Гуттеришнинг 2019 йилги сўзлаган нутқида бу рақамларни таъкидлаб, барча давлатлар раҳбарлари ушбу офат билан муросасиз курашишга чақирилди.\nҲозирги даврда коррупция глобал ҳодиса бўлиб, унга қарши жаҳоннинг барча мамлакатлари курашмоқдалар. Бу иллатга қарши курашда фақат давлат давлат ҳокимияти ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларининг кучи билангина ютуққа эришиб бўлмайди. Бунда жамоатчилик иштироки ва назорати ОАВ, телевидения радио, интернет имкониятларидан кенг фойдаланиш билан самарага эришиш мумкин.\nБу борада жаҳон тажрибасига эътибор қаратсак, дунёда коррупцияга қарши қарши курашиш тўғрисидаги илк қонунлардан бири Буюк Биританияда 1889 йилда қабул қилинган бўлиб, иллатга қарши курашда ҳамиша жамоатчилик фикри ва унинг назоратига таяниб келинади. Анъанага мувофиқ, халқнинг ҳуқуқий онги ва ҳуқуқий маданияти, билим савияси жамият билан ҳамоҳанг юксалиб бориши, инсон ҳуқуқлари ҳимояси таъминланиши, лоқайдлик, бефарқлик касалликларидан ҳоли эканлиги, қонун олдида жамият аъзоларининг тенглиги, ҳуқуқ-тарғибот органларида юксак профессионализм кўникмаларига эга бўлиш одатий ҳол ҳисобланади. Масалан, жамиятда салбий иллатлар, жиноятчилик ҳақидаги хабар дарҳол ОАВ орқали аҳолига етказилади, жойларда мавзу муҳокамасига оид дебатлар бошлаб юборилади ва бу иллатга ҳуқуқий баҳо берилгунга қадар жамоатчилик назоратида бўлади. Бундан кўриниб турибдики, очиқлик ва шаффофлик таъминланишида аҳоли ҳамда давлат органлари биргаликда ҳаракат қилади.\nШунингдек, Буюк Британияда икки давлат қўмитаси – коррупцияга қарши ва оммавий соҳа стандартлари қўмиталари профилактика чоралари – таниқли шахслар иштирокида тузилган шартномалар ва уларни молиялаштириш масалалари билан шуғулланади. Мамлакатнинг коррупцияга қарши куршиш учун аниқ стратегияси мавжуд бўлиб ҳалоллик, тўғрилик принципларини жамиятнинг ҳамма соҳаларига сингдиришга эришган. Ана шу принциплар асосида давлат хизматчиларининг Ахлоқ кодекси ҳам тузилган. Таъкидлаш жоизки, рейтинги юқори бўлган деярли барча мамлакатларда давлат хизматлари ходимларининг Ахлоқ кодекси мавжуд.\nКанада ҳам халқаро рейтингда бу жиҳатдан юқори ўринлардан бирини эгаллаб келади. Мамлакатда давлат хизмати коррупция ҳолатларидан холидир. Порахўрлик – давлат хоинлигига тенглаштирилган бўлиб, икки тарафга, берувчига ва олувчига бир хил жазо белгиланиб, барча имтиёзлар бекор қилинади ҳамда 14 йилга озодликдан маҳрум қилиниб, кенг жамоатчилик муҳокамасига қўйилади.\nШвеция халқаро рейтингда коррупция даражаси паст бўлган барқарор мамлакатдир. Коррупция иллатига қарши курашишда айниқса фуқароларнинг даромадлари ва харажатлари ҳақидаги очиқ маълумотлар мунтазам берилиши муҳим аҳамиятга эга. 1923 йилда ташкил этилган “Порага қарши институт” соҳада маърифий тушунтириш ишларини олиб боради. Швеция прократурасида бор йўғи 7 нафар махсус прокурорлар, шунингдек, 25 нафар махсус политсиячилар коррупцияга қарши шуғулланди. Улар юксак профессионал ва ахлоқий хислатларга эга бўлган ходимлар бўлиб мамлакатнинг барча ҳудуди учун етарли ҳисобланади. Таъкидлаш жоизки, мамлакатда фуқароларнинг ҳуқуқ органлари ҳамда ОАВга ишончи катта.\nСингапурда эса коррупцияга қарши курашнинг ўзига хос усуллари мавжуд. Коррупция ҳолатларини суриштирувчи махсус бюро сиёсий ва функсионал мустақилликка эга бўлиб, давлат ва ҳамда хусусий секторларда коррупция ҳолатлари давлат хизматлари ходимларининг мансабини суиистеъмол қилиш ҳоллари бўйича чора кўриш учун тегишли органларга зудлик билан хабар беради. Жамоатчилик назорати натижасида аниқланган ҳолатлар бўйича очиқлик ва шаффофлик тамойилларига таянган ҳолда фаолият олиб боради. Ушбу иллатнинг келиб чиқиши шарт-шароитларини минималлаштириш ёки бутунлай бартараф этиш чораларини кўради.\nФинландия жаҳондаги энг барқарор мамлакатлардан бўлиб, айниқса матбуот эркинлиги рейтингида етакчилик қилиб келмоқда. Жумладан, коррупцияга қарши курашда очиқлик принципи амал қиладиган, жамоатчилик билан фаол ҳамкорликда давлат органлари хизматчилари ва ходимларидан, депутатлардан, президент ҳамда судьялардан дахлсизлик мақоми олиб ташланишига эришилган қонун олдида ҳамма баробар бўлган мамлакат. Бу давлатда ишлар шу даражада мукаммал ташкил этилганки, коррупцияга қарши кураш олиб борадиган махсус органи йўқ, коррупциянинг ўзи ҳам йўқ.\nЯпонияда ҳам қонун чиқарувчи орган сайлов кампанияларини, номзодларнинг молиялаштиришга қаттиқ чекловлар қўяди. Зарур ҳолларда санкциялар қўллайди, кўплаб мамлакатларда бўлгани каби Японияда ҳам кадрлар сиёсати коррупцияга қарши куршнинг бош йўналишларидан ҳисобланади. Давлат хизматчилари кафолатланган иш ҳақи билан таъминлаб қўйилган. Шу боис, сиёсатчи ва хизматчиларнинг ахлоқий қиёфаларига жиддий эътибор берилади. Жамоатчилик назорати вакиллари ОАВ билан яқиндан ҳамкорлик қилади, салбий ҳолатларни зудлик билан жамоатчилик муҳокамасига қўяди.\nФикримизча, ушбу иллатга қарши курашда жамоатчилик назоратининг хорижий тажрибаси таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, авваламбор, бу иллатга қарши куршда фақат давлат органларининг саъй-ҳаракатлари етарлича эмаслиги, давлат ва жамият жамоатчилик назорати вакиллари фаоллигини кучайтиришдан манфаатдорлиги, фуқаролар, ёшлар онгида коррупция иллатига қарши муносабатини шакллантириш, давлат ва ҳокимият органлари фаолиятида очиқлик ҳамда шаффофлик тамойиллари устуворлигига эришиш, аҳолининг ҳуқуқий онги ва ҳуқуқий маданиятини янада юксалтириш, ҳуқуқий негилизмни бартараф этишда хорижий мамлакатлар тажрибаларидан келиб чиққан ҳолда, давлат органлари ходимлари ва хизматчилари, шунингдек, ОАВ вакилларининг Ахлоқ кодексини жорий этиш вақти келганини даврни ўзи кўрсатмоқда.\nШу ўринда шуни алоҳида таъкидлаб ўтиш лозимки, ўз шахсий манфаатлари қулига айланган, уларни давлат ва жамият манфаатларидан юқори қўйган ходим, шубҳасиз, коррупциянинг осон ўлжасига айланди. Маънавий дунёси чегараланган одамлар эртами-кечми, ахлоқий тубанликка юз тутади. Айнан шундай муҳит коррупциянинг юзага келишига сабаб бўлади.\nМамлакатимизда ушбу соҳада ҳам катта ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Жумладан, Президентимизнинг 2019 йил 27 майдаги “Ўзбекистон Республикасида коррупцияга қарши курашиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармони ижросини таъминлашда тизимли ишлар амалга ошириляпти.\n2019-2020 йилларда коррупцияга қарши кураш давлат дастури ижроси бўйича “Йўл харитаси” ишлаб чиқилиб, унга биноан Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталари ва сиёсий партияларнинг ролини кучайтириш, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг Ўзбекистон республикаси Олий Мажлиси палаталари олдидаги ҳисобдорлиги тартибини такомиллаштириш каби муҳим вазифалар шулар жумласидандир.\nШунингдек, қарорлар қабул қилиш жараёнида фуқаролар иштирокининг шаффоф ва самарали усулларини жорий этиш вазифалари амалга оширилмоқда. Мазкур фармон билан “Коррупциясиз соҳа” лойиҳасини амалга оширишнинг дастлабки босқичида қурилиш ва таълим соҳалари танланди.\nУшбу фармонга биноан, маъсул давлат органлари ва ташкилотлари билан ҳамкорликда ОАВ ва интернет ресурсларида, шу жумладан, чет эл ОАВ да кенг кўламдаги ахборот-тарғибот ишларини ташкил этиш уларда таниқли олимлар, давлат органлари вакиллари ҳамда жамоатчилик вакилларининг чиқишларини назарда тутиб, коррупцияга қарши курашиш масалалари бўйича брифинглар, интернет-конференциялар, телевизион кўрсатувлар, радио эшиттиришларда иштироки таъминланмоқда. Мамлакатимизда коррупцияга қарши курашда изчиллик билан амалга оширилаётган дастурий тадбирлар жамиятимизни ушбу иллатдан соқит қилишга қатъий киришилганлигининг тасдиғидир.\nКОРРУПЦИЯГА ЙЎҚ ДЕЙЛИК!\nКоррупция қонун устуворлигига, демократия ва инсон ҳуқуқларига, самарали давлат бошқарувига таҳдид солади, тенглик ва ижтимоий адолат принципларини бузади, демократик инситутлар фаолияти ва жамиятнинг ахлоқий нормаларини издан чиқаради. Коррупция ва порахўрлик давлатни ич-ичидан емиради.\nБарчамизга маълумки сўнги пайтларда коррупция кенг илдиз отиб бораётган салбий иллатлардан биридир. Коррупция – мансаб мавқеидан шахсий мақсадларда фойдаланиш билан боғлиқ бўлган жиноят. Коррупция фаолияти хуфёна иқтисодиётнинг асосий турларидан бири ҳисобланади.\nҲозирги кунда мамлакатимизда коррупцияга қарши куршиш соҳасида муҳим ташкилий-ҳуқуқий ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Бир қатор, фармон ва қарорлар қабул қилинган. Коррупцияга қарши курашиш бўйича давлат дастурлари ишлаб чиқилмоқда. Мисол қилиб ўтсак Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев 2019 йил 27 май куни Ўзбекистонда Коррупцияга қарши курашиш тизимини янада такомиллаштириш тўғрисидаги фармонни имзолади.\nҲужжат коррупцияга қарши курашиш тизимини самарадорлигини ошириш, энг юқори даражадаги қулай ишбилармонлик муҳитини яратиш мамлакатнинг Халқаро майдондаги ижобий обрў эътиборини оширишга қаратилган.\nФармон билан 2019-2020 йилларда “Коррупцияга қарши курашиш давлат дастури” қабул қилинди. Ушу дастурга асосан Қорақалпоғистон Республикаси Жуқорғи Кенгеси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар Халқ депутатлари Кенгашлари, туман ва шаҳар Халқ депутатлари Кенгашлари таркибида коррипсияга қарши курашиш камиссиялари ташкил этилиши тавсия қилинди. Улар зиммасига:\n• Жойларда коррупцияга қарши курашиш соҳасидаги ишлар ҳолатини комплекс ўрнатиш;\n• Жойларда коррупция кўринишлари намоён бўлишига олиб келадиган тизимли муаммолар ва коррупциянинг ҳолати тўғрисида Ўзбекистон Олий Мажлиси палаталарининг коррупцияга қарши курашиш ва суд-ҳуқуқ масалалари бўйича қўмиталарга ушбу соҳадаги фаолиятни такомиллаштириш юзасидан таклифлар киритилган ҳолда мунтазам равишда ахборот бериб бориш функциялари юкланди;\nБу Коррупцияга қарши курашиш бўйича чора-тадбирлар кучайтирилиб борилаётганидан далолат беради.\nЎзбекистон Республикасида Коррупцияга қарши курашиш тўғрисидаги қонунда турли соҳаларда коррупцияни олдини олиш чора-тадбирлар белгиланган:\n• Давлат бошқаруви соҳасида коррупцнянинг олдини олишга доир чора-тадбирлар;\n• Ижтимоий иқтисодий ривожланиш ва тадбиркорлик соҳасида коррупциянинг олдини олишга доир чора-тадбирлар;\n• Манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш ва уни бартараф этишга доир чора-тадбирлар;\n• Маъмурий тартиб-таомиллар соҳасида коррупциянинг олдини олишга доир чора-тадбирлар;\n• Давлат харидларини амалга ошириш соҳасида корупсияни олдини олишга чора-тадбирлар;\n• Норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг ва улар лойиҳаларининг коррупцияга қарши экспертизаси;\nДавлат органлари фаолиятининг очиқлигини ва уларнинг ҳисобдорлигини таминлаш, давлат бошқаруви тизиминини самарадорлигини ошириш, давлат органларининг, улар мансабдор шахсларнинг ва бошқа ҳодимларининг ўз зиммасига юклатилган вазифаларни бажариши юзасидан масъулятини кучайтириш.\nБу чора-тадбирлар мамлакатимизда коррупцияни таг-томири билан суғуриб ташлаш учун амалга оширилмоқда. Бунга қўшимча равишда коррупция жиноятини яъни пора олиш-беришда воситачилик қилган шахсларга нисбатан қўлланиладиган жазо чоралари ҳам кучайтирилмоқда.\nХусусан пора олиш жиноятини содир этган шахсга нисбатан энг кам ойлик иш ҳақини эллик бараваридан юз бараваригача миқдорда жарима ёки муайян ҳуқуқдан маҳрум этган ҳолда икки йилдан беш йилгача озодликни чеклаш ёҳуд беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.\nПора олиш кўп миқдорда ёки тамагирлик йўли билан содир этилган бўлса беш йилдан онг беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.(Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодески 210-моддаси).\nПора бериш жиноятини содир этган шахсга нисбатан эса энг кам ойлик иш ҳақини эллик бараваридан юз бараваригача миқдорда жарима ёки икки йилдан беш йилгача озодликни чеклаш ёҳуд беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.\nБу жиноятни такроран ёки кўп миқдорда содир этиган бўлса беш йилдан онг йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади. Шунингдек пора олиш ёки пора беришда воситачилик қилган шахсларга нисбатан ҳам жазо чоралари белгиланган.\nДарҳақиқат бу чора-тадбирлар ўзини оқламоқда, чунки мамалакатимизда порахўрлик жиноятини содир этганлар сони камайиб бормоқда. Бу ҳар томонлама чуқур ўйланган ва тўғри сиёсат олиб борилётганидан далолат беради.\nЎзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев коррупцияга қарши курашиш бутун жамият иши эканлигини таъкидлаган ҳолда қуйидагича эътироф этилган: “Коррупцияга қарши курашишда аҳолининг барча қатламлари энг яхши мутахассислар жалб қилинмас экан, жамиятимизнинг барча аъзолари табир жоиз бўлса “Ҳалоллик вакцинаси” билан эмланмас экан, ўз олдимизга қўйган юксак марраларга эриша олмаймиз”.\nҲУҚУҚИНИ БИЛГАН ИНСОН – ОЗОДДИР!\nХалқимизда эскидан қолган маталлар бор. Масалан, кимдир бирор тартибни бузса, ноҳақлик қилса, ўзга мулкига кўз олайтирса унга нисбатан: “Ҳаддингни бил!” ибораси ишлатилади.\nҲадни билиш-аслида ҳуқуқни билишдир. Ҳар ким ўзининг ҳаққи ва ҳуқуқини биларкан, иш фаолиятда бўлсин, ҳаётдаги турли мажороли, баҳсли ўринларда қийналмайди.\nҲуқуқини билган одам уни талаб ҳам қила олади.\nАфсуски, кўпчилик бунга эътиборсизлик билан қарайди ва кейинчалик ўзининг ҳуқуқи бузилгани ёки камситилганидан норози бўлиб юради.\nЮртимизда ислоҳотларнинг янги босқичида бошқа соҳа ва тизимларда бўлгани каби айнан ҳуқуқ соҳасида ҳам сўнгги йилларда кескин бурилишлар кузатилмоқда. Бу тизимни ислоҳ қилиш борасида қабул қилинаётган қонунларда ўз аксини топаётир.\nАслида инсонга ўз ҳақ ва ҳуқуқларини тизимли равишда болаликдан ўргатиш лозим. Юртимизда бу борада истиқлол йилларида бир қатор ишлар амалга оширилди. Пойтахтимизда Юридик университет ташкил қилинган бўлса, вилоятларда юридик таълимни ўргатишга ихтисослашган даргоҳлар иш бошлади. Муқаддам лицей мақомида иш олиб борган бу билим масканлари қисқа фурсатда ҳуқуқий таълимга қизиқувчан минглаб ёшларимиз учун кейинги фаолиятларини бошлашда ўзига хос бир босқични ўтади. Эндиликда бу даргоҳларга техникум мақомига эга бўлди.\nШу йил 29 апрель санасида қабул қилинган Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон Республикасида юридик таълим ва фанни тубдан такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармони айнан юридик таълим соҳасида янги босқични бошлаб бермоқда.\nУшбу Фармонда юридик таълимни тамомила янгича босқичга олиб чиқиш учун бир қатор янгиликлар жорий қилинаётир. Аввало, ҳуқуқ бўйича олий маълумотли мутахассисларга бўлган эҳтиёжларни тўла қоплаш учун Самарқанд, Наманган ва Термиз давлат университетларида юридик факультетлар янгидан ташкил қилинаётганини алоҳида қайд қилиш керак. Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг Давлат ва ҳуқуқ институти ҳам ташкил қилинаяпти.\nПрезидентимиз Фармонида алоҳида кўрсатилган ушбу сифатлашлар таҳсинга лойиқ. Негаки, илк бора ижодий фикрлайдиган, ҳалол кадрлар атамаси алоҳида тилга олинаяпти. Нега деган ҳақли савол туғилади.\nҲеч кимга сир эмаски, собиқ шўро даврида ҳам ва ўтган чорак асрлик вақтда ҳам ҳуқуқ соҳасида эскича, қотиб қолган бир хилдаги қолиплар асосий иш мезони бўлиб келди. Шундан, Халқ қабулхоналарига тушаётган шикоятларнинг аксари суд тизими, ҳуқуқ органлари фаолиятидан.\nТерговчи бўладими, судья бўладими қонун бузилиши билан боғлиқ бирор фаолиятни тергов қилиш ёки унга ҳуқуқий баҳо беришда аввало амалдаги қонунларга қатъий риоя қилмоқлари керак. Бунда масалага холис ва ҳалол ёндашиш бирламчи ҳисобланади. Фақат шундагина адолат қарор топади.\nХоразм вилоят адлия бошқармаси томонидан Урганч шаҳрида яшовчи фуқаро О.Иноятованинг давлатимиз томонидан ижтимоий ҳимояга мухтож аёлларга моддий ёрдам берилаётганлиги муносабати билан бу юзадан амалий ёрдам беришни сўраб Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигига қилган мурожаатлари кўриб чиқилди.\nЎрганиш жараёнида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 15 февралдаги 44-сонли қарори билан тасдиқланган “Кам таъминланган оилаларга ижтимоий нафақалар ва моддий ёрдам тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисида”ги Низомга мувофиқ вилоят адлия бошқармасининг аралашуви билан “Умид” маҳалла фуқаролар йиғини қошидаги нафақа тайинлаш комиссиясининг 2020 йилнинг 13 майдаги 5-сонли қарорига асосан фарзанди учун 2020 йилнинг июнь ойидан 14 ёшгача болалари бўлган оилаларга нафақа пули тайинланиши таъминдланди.\nОИЛА – ВАТАН ИЧРА МЎЪЖАЗ ВАТАН\nЮртдошларимиз бир-бири билан учрашганда оилангиз тинчми, бола-чақангиз омонми, ҳамма саломатми дея ҳол – аҳвол сўрайдилар. Халқимиз оилани асрашни азалдан муқаддас вазифалардан бири, деб билиши бежиземас. Бу туйғу неча асрлар давомида авлоддан – авлодга ўтиб келмоқда.\nМамлакатимизда оила мустаҳкамлигини таъминлаш, айниқса, ёш оилаларни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш, зарур шарт-шароитларни яратиш борасида Биринчи Президентимиз раҳномалигида кенг чора-тадбирлар амалга оширилган. Хусусан, 2012-йил “Мустаҳкам оила йили”муносабати билан Давлат дастури ишлаб чиқилиб, фуқаролар фаровонлигини, оилалар мустаҳкамлигини таъминлашга қаратилган чора-тадбирлар ишлаб чиқилди.\nОила тушунчаси ҳамиша Давлатимиз томонидан ҳам, халқимиз томонидан ҳам диққат-эътиборда бўлиб келган ва бундан кейин бош сиёсати бўлиб қолаверади. Шу боис Мустақилликка эришганимиздан кейин йилларнинг номланишида оилаларнинг фаровонлигини яна-да оширишига катта эътибор қаратилган. Хусусан, йилларнинг “Соғлом авлод йили”, “Оила йили”, “Мустаҳкам оила йили” деб аталиши бежиз эмас.\nОилани мустаҳкамлаш дунё миқёсида бош масала даражасига кўтарилган муаммолардан биридир. Оилалар аҳиллиги ва мустаҳкамлигига эришиш мақсадида, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблияси 1993 йил 20 сентябрдаги йиғилишида 15 майни ҳар йили “Халкаро оила куни” сифатида нишонлаш тўғрисида қарор қабул қилди. 1994 йилнинг 15 майидан буён бутун дунёда, жумладан юртимизда ҳам “Халқаро оила куни” кенг нишонланиб келинади. Ўтган йиллар мобайнида юртимизда оила тушунчаси, унинг мазмун-моҳияти, жамиятда тутган ўрни масалаларига алоҳида эътибор қаратилиб, барча ҳуқуқий асослар яратилганини таъкидлаш лозим. Айниқса, аёллар ва болалар манфаатлари, саломатлигини ҳимоя қилиш борасида салмоқли ишлар амалга оширилди.\nКонституциямизнинг XIV-бобида ҳам оила жамиятнинг асосий бўғини эканлиги, жамият ва давлат муҳофазасида бўлиши қатъий белгилаб қўйилган. Оила кодекси ва бошқа қонунлар орқали ёш ва кўп болали аёлларни ишга қабул қилишда имтиёзлар белгиланган. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 2018 йил 27 июндаги “Ўзбекистон Республикасида оила институтини мустаҳкамлаш концепсиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПҚ-3808 сон қарорига мувофиқ 15 май ҳар йили халқаро оила куни сифатида республика бўйлаб кенг нишонланиши белгилаб қўйилди. Халқаро оила кунини ўтказишдан мақсад жаҳон ҳамжамияти диққатини оилавий қадриятларга ва оила институти билан боғлиқ муаммоларга қаратишдир. Зероки, оиланинг зиммасидаги муқаддас бурчларнинг бири – улкан тарбия ўчоғи эканлигидир. Оила ўз фарзандларини тарбиялаб уларга умуминсоний қадриятларни сингдириш билан уларга бошланғич ижтимоий йўналиш беради. Ўзбек оилаларимиз катта Ватан ичидаги мўъжаз Ватандир!\nХоразм вилояти юридик коллежи ўқитувчиси


Академик Сагдуллаев Анатолий 1951 йил 15 июнда Қашқадарё вилояти Китоб туманида туғилган. 1973 йилда Тошкент Давлат университетини (ҳозирги Ўзбекистон Миллий университети) тамомлаган. Ҳозирги кунда Ўзбекистон Миллий университети Археология кафедрасининг профессори.\nЎрта Осиё археологияси ва давлатчилиги тарихи бўйича йирик мутахассис. “Ўрта Осиё археологияси ва давлатчилиги тарихи” илмий мактабини яратган олим. А.С.Сагдуллаев 3 нафар докторлик диссертацияси, 18 нафар номзодлик диссертациясига илмий раҳбарлик қилган.Ўрта Осиё археологияси фанига номаълум бўлган милоддан аввалги X-VIII ва VII-IV асрларга оид ёдгорликларни кашф этган ва кўп йиллик дала археологик тадқиқотлари натижасида топган муҳим илмий материалларни илк бор тарих фанига киритган, уларнинг аксарияти хорижда тан олинган.\nТадқиқотлар натижалари ва янги илмий маълумотлар илмий ишларида, ўқув қўлланмалар ва дарсликларида ҳамда илмий-оммабоп рисолалар ва илмий-бадиий жанрда ёзилган китобида (“Поход Александра Македонского в Согдиану”. 2007, 2009 й.) ўз аксини топган. Бундай ёндашув инновация хусусиятига эга.\nШаҳрисабз шаҳрининг 2700 йиллигини асослаб бериш мақсадида Кеш-Шаҳрисабз воҳасида кенг кўламдаги археологик илмий-тадқиқот ишларининг ташкилотчиси ва илмий раҳбари. Тадқиқотлар натижалари “Қадимги Кеш-Шаҳрисабз тарихидан лавҳалар” (1998), “Шаҳрисабз. Минг йилликлар мероси” (2002) ҳаммуаллифликда ёзилган монографияларда ва Шаҳрисабз ўлкашунослик музейи экспозицияларида ўз аксини топган ҳамда ЮНЕСКО ва жаҳон илмий ҳамжамияти томонидан тан олинган.\n1998-2012 йиллар мобайнида Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Давлат ва жамият қурилиши академияси қошидаги Ўзбекистоннинг янги тарихи маркази директори лавозимида фаолият олиб борган.\nЎзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1996 йил 16 декабрдаги “Ўзбекистоннинг янги тарихини тайёрлаш ва нашр этиш тўғрисида”ги Қарорига мувофиқ нашр ишларини амалга ошириш жараёнини бошқарган, натижада 3 жилддан иборат “Ўзбекистоннинг янги тарихи” китоби 2000 йилда чоп этилди, шунингдек, Ўзбекистон тарихи давлат музейининг янги экспозицияларини шакллантиришда ҳамда тарих фанига оид янги авлод ўқув қўлланма ва дарсликларини (4 та ўрта мактаб ўқувчилари, 6 та олий таълим муассалари талабалари учун) тайёрлаш ва чоп этишда фаол иштирок этган. Ҳозирда бир нечта фундаментал грант лойиҳаси раҳбари ва иштирокчиси.\nЕвропа комиссиясининг INTAS дастури доирасидаги PACT TIMOUR лойиҳаси бўйича Франция, Россия, Италия, Финляндия олимлари билан ҳамкорлигидаги илмий тадқиқотларда Ўзбекистон илмий гуруҳига раҳбарлик қилди (2002-2004 й.).\nРоссия Федерацияси Давлат архиви билан ҳамкорликда Россия архивларидаги Ўзбекистон тарихининг ХХ аср 20-80 йилларига доир ноёб материалларни ўрганиш ва нусхаларини Ўзбекистонга олиб келиш ишларини ташкиллаштириб, раҳбарлик қилди (2000-2010 й.).\nСўнгги икки йилда А.Сагдуллаев илмий раҳбарлигида 2 та дарслик, 2 та монография, 1 та рисола, 1 та ўқув қўлланма, 6 та илмий мақола (жумладан 1 та Scopus халқаро базасида), 15 дан ортиқ мақола ва тезислар нашр этилди.\nАкадемик А.Сагдуллаев ташкилотчилик қобилияти унинг ташаббуси билан Самарқанд Давлат университетида “Марказий Осиё тарихи ва археологияси муаммолари” мавзусидаги Республика илмий-амалий анжумани (2018, март), Ўзбекистон Миллий университетида “Марказий Осиёда тарихий-маданий вилоятларнинг шаклланиши ва этник географияси муаммолари” мавзусида халқаро конференциялар (2018, сентябрь) ўтказилишида намоён бўлди.\nУниверситет жамоаси Анатолий Сагдуллаевични таваллуд куни билан табриклайди. Устозга узоқ умр, илмий ва ижодий муваффақиятлар тилаб қолади!


36889 Ўқиш режими + -\nИнсон, аввалига Одам бир ўзи инсон эди, бир ўзи нафс эди. Кейин у нафсдан жуфти яратилди16. Бир эди, иккига кўпайишди; Одам ато ва момо Ҳавво бўлди. Коинотда ҳар нарсанинг жуфти бўлиши, жуфт қилиб яратилиши17 қонунидан келиб чиқиб сокинлик топиши18 учун Одам ва Ҳавво бир-бирига қовушдилар. Шу тарзда илк таъсис этилган қадимий оила вужудга келди.\nОила сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий барча муассасалардан кўра анча чуқур илдизга эга ва қадимийдир. Ислом эркак ва аёлга ўша энг қадимий муассасада ота-она вазифасини топширди. Жисмонан ва руҳан етуклиги ҳамда нафақа билан таъминлашга қодирлиги туфайли эркак кишига масъулият юклаб, уни оила раҳбари этиб тайинлади.19\nAллоҳ азза ва жалла яратган махлуқотларини кўпроқ Ўзи билгани учун жуфтларнинг вазифаларини фитратларига қараб белгилади. Раҳм-шафқат, меҳрибонлик ва ҳис-ҳаяжон каби хусусиятлари сабабли ҳомиладорлик, болани эмизиш, болага қараш каби турли вазифалар аёлнинг зиммасига; кучли, қувватли ва аёлга нисбатан жасурроқ эканлигини ҳисобга олиб, оилани ҳимоя қилиш ва унинг оғирини енгил қилиш вазифаси эркакнинг елкасига юкланди.\nAллоҳ азза ва жалла оилада ҳукм қилишда келишмовчилик бўлмаслиги ёки вазифалар ўрни ўзгариб қолмаслиги учун (аёл эркакнинг вазифасини, эркак аёлнинг вазифасини қилмаслиги учун) эркак ва аёлга инъом этган фитратини ҳеч ўзгармайдиган қилиб қўйди. Aёл ўз фитратидаги раҳм-шафқат сабабидан тўққиз ой фарзандини вужудида кўтариб юради. Вақти-соати келганда, уни дунёга келтиради. Бир мартагина фарзандининг юзига боқиб ёки уни қучоғига олиб, ҳидидан тўйиб ҳидласа, бас, шунча чеккан оғриқларини бир зумда унутади-қўяди. Боласи йиғлаганда, она ҳорғин бўлса-да, асаблари чарчаган бўлса ҳам, кечаси бўлсин, кундузи бўлсин, ўрнидан турди, эринмасдан, оғринмасдан боласини эмизди, тагини тозалади. Ҳаётга тайёрлаш учун боласига гапиришни ўргатди, болам ором олсин дея, алла айтиб берди. Иссиқ-совуқдан пана қилиб, авайлаб катта қилди. Эркак ҳам ўз фитратидан келиб чиқиб, кўчада меҳнат қилиб, оиласи учун ризқ топди, ишлади, ҳолдан тойди, аммо ортга чекинмади, тиришиб оилани моддий жиҳатдан таъминлади. Оғзида майда хас-чўпларни ташиб, ин қурган бир қуш каби сабр ва қатъият билан оиласи учун уй қурди, тирикчилик учун нафақа қилди.\nЕр юзининг энг қадимий уюшмаси бўлган оила асрлар давомида шу ҳолатда давом этди. Эркак ишлади, экди, ўрди; аёл эса пишириб дастурхонга қўйди. Бири кўпинча ташқарида, иккинчиси ичкарида бўлди. Бола билан кичиклигида онаси, улғайгач эса отаси шуғулланди. Ўқиш харажатлари, йўл чиқимлари, ижара ҳақи, тўй пулини ота таъминлади. Эркак ва аёл ўз вазифаларини бўлиб олишганида, бир-бирларига бўлган муҳаббатлари янада ортиб борди. Мажбуриятлар ўртоқлашилди, елкадаги юклар енгиллашди. Қалбларга ҳузур-ҳаловат кириб келди.\nИсломий оилага замонавий ҳаёт шамоли эсиб келгунча, оила энг қадимий уюшма бўлгани сингари, энг ҳузурли макон мақомида бўлди. “Тенглик” деб аталган вайронкор куч таъсирида аввалига оила ларзага келди, сўнгра асоратлари ўнлаб йиллар ўтса ҳам даво топилмайдиган зарбаларга дучор бўлди.\nВазифалар чалкашиб кетди; аёл эркакнинг, эркак аёлнинг ишини қила бошлади. Aёл эркак каби оилани таъминлашга мажбур бўлди. Уй тозалади, чой ташиди, муҳандис бўлди, меъмор бўлди. Қурилиш майдонида ишлади. Ҳавво онамиз каби эрига турмуш ўртоқ бўлган аёл минг йиллардан сўнг унга рақиб бўлди. Иш жойида қарши жинсдаги инсон билан қарама-қарши рақобатга киришди. Болага сут беришни ҳам, алла айтишни батамом унутди. Меҳри, шафқати заифлашди, эркак каби ҳис қилишни, у каби яшашни бошлади.\nБир вазифада ишлайдиган инсонлар орасида доим рақобат ҳисси бўлади. Дурадгор қолипчига, дорихоначи новвойга, ўқитувчи муҳандисга эмас, ҳар бири ўзи билан бир хил ишда ишловчи ҳамкасбига ҳасад қилади. Оиладаги вазифаларини оқилона тақсимламаган бу икки жуфт ҳам бир-биридан кўпроқ пул топишда кимўзарга киришади ва қайси бири кўпроқ пул топса, ўшанинг гапи оилада кўпроқ ўтадиган бўлади.\nТурмуш ортоғи билан рақобатга киришган аёл қоронғу тушганда, асаблари таранг ҳолатда ишдан қайтди. У бу ҳолатда на уйига, на турмуш ўртоғига эътибор беради. Уйда ҳар ким қанча топишига қараб ёки иш тажрибасига қараб, оилада гап гапириш ҳуқуқига эга бўла бошлади. Aллоҳнинг жуфтларнинг фитратига таяниб белгилаган мувозанати бузилди. Aёл ўзини эркакдек ҳис эта бошлади. Матонат, шижоат каби ҳимоя ва парвариш қилишга хос сифатлари билан танилган эркакдан ўзиб кетишга интилди, тиришди. У охири майдонда мағлуб бўлган, энг аянчлиси, оиласи пароканда аёл бўлиб ортга чекинишга мажбур бўлди.\nИжтимоий ҳаётда энг кичик муассасалар ҳам раҳбар билан фаолият юритаркан, оила эгаси йўқ карвонсаройга айланиб қолди. Мактабда мактаб раҳбари, ширкатда бошқарувчи, университетда ректор, давлатда давлат раҳбарининг идораси остида иш юритилди, аммо оила бошлиқсиз қолди. Роллар алмашиб кетди, аёл эркакнинг, эркак аёлнинг ишларига дохил бўлди. Aммо на аёл эркак бўла олди, на эркак – аёл…\nХавф сезилди. Оила билан алоқадор вазирликлар, бошқармалар ташкил этилди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатлари ташлаб қўйилди. Оиласини пароканда қилиб қўйиб, ҳайвон боқишдан тасалли излаган ғарбликларга тақлид қилинди. Имконини топган баъзи ғариб инсонлар эса фарзандлари ўрнига, ўзлари тақлид қилган ғарбликлар каби меҳр-муҳаббатларини бериб кучук боқишга ўтишди. Чақалоқ йиғисидан қочган жуфтлар ярим кечаси ёки эрта тонгда қўлига боғлаб олган кучукларини кўчаларда айлантириб юришди. Бошлиқсиз қолган оила маҳкамада бир судянинг ҳукми билан парчаланиб кетди. Оиланинг энг пок, энг қимматли бўлаги бўлган фарзандлар эса мурғаккина қалбларини еб-битираётган оғир дард билан ота-онасига ортиқча юк бўлиб ўртада қолдилар.\nИнсониятнинг энг қадимий уюшмаси бўлган оила ҳали-ҳамон инсонларнинг ақл билан иш кўришларига муҳтож. Бу эса оилага алоқадор вазирлик ташкил қилиш ёки масъул шахслар белгилаш билан эмас, эркак ва аёлнинг Aллоҳ тайинлаб қўйган асл вазифаларига қайтиши билан билангина амалга ошиши мумкин.\nНафс “очил” дейди, фитрат “ўран” дейди\nЙўловчимиз... Бир томонда тўсиқлар билан тўсилган, тиконлар сепилган жаннат йўли, иккинчи томонда эса, атрофи кўнгилхушликларга тўла маконлар, дарахт ва гуллари кўзга сафо берадиган жаҳаннам гузари... Жаннат йўлига кирганлар чарчайдилар, терлайдилар, уйқусини тарк қиладилар, мол-дунёсини камбағалларга тарқатадилар, ўзлари учун амал қилганлари сингари бошқалар учун ҳам амал қиладилар. Ўқийдилар, ҳаётга тадбиқ қиладилар ва бошқаларга ҳам етказадилар. Тоқати етмай қолиб ёхуд жаннат йўлида юрганлари учун Иблиснинг болалари томонидан уйлари портлатилиб, шаҳарлари вайронага айланса ҳам, анбиёлардан қолган “ҳар ер вайрона бўлса ҳам, бу йўлнинг охири саломатликдир” шиорини ўқиб, “Уйимиз йиқилса ҳам, Аллоҳ бор, дардимиз йўқ!” деб ўзларига ўзлари тасалли берадилар. Тоқатлари етмай қолганда ҳавою нафси орага суқулиб кириб “кайф-сафо қилиб юр, ҳаётдан завқланиб қолсангчи” дейди. Ҳавою нафсини илоҳ қилиб олганлар20 Иблиснинг алдовларига ишонадилар ва “Ўзимга имконият бериб кўрай” деб, иккинчи йўлни танлайдилар. Шаҳватга мағлуб бўлмаган мўмин эса дунё завқларини охиратникига қиёслайди, ўзини йиғиб олади, тўхтаган жойидан “Аллоҳ бизга кифоя!” деб юришда давом этади.\n16 Нисо сураси, 1-оят.\n17 Зорият сураси, 49-оят.\n18 Рум сураси, 21-оят.\n19 Нисо сураси, 34-оят.\n20 Жосия сураси, 23-оят.\n14:31 / 31.07.2020 588\n22:00 / 14.02.2020 1793\n17:04 / 22.02.2020 1957\n20:00 / 25.06.2020 2114\n15:54 / 19 апрель 1012