Рукн: Мўминларнинг оналари\tЧоп этилган: 13.12.2014\nУлуғ саҳобалар қаторида, шубҳасиз, Ойша (розийаллоҳу анҳо) онамизнинг номлари тилга олинади. Муаллима онамиз Расулуллоҳнинг (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) суюкли рафиқалари эдилар. У киши ҳақида ояти карималар тушган. Ойша (розийаллоҳу анҳо) Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Умар, Анас ибн Молик ва Абдуллоҳ ибн Аббосдан (розийаллоҳу анҳум) кейин энг кўп ҳадис ривоят қилган. Онамиз ҳадисларни Расулуллоҳдан (алайҳиссалом) бевосита эшитиб, ривоят этганлар. Расулуллоҳ (алайҳиссалом): “Эй Ойша, Жаброил сенга салом келтирди”, деганлар (Имом Бухорий ривояти).\nОталари Абу Бакр, оналари Умму Руммон бўлиб, ҳар иккалалари ҳам мусулмон бўлган пайтда Ойша (розийаллоҳу анҳо) дунёга келди. У зот ёшлигидан ўта зийрак, фаҳми тез, зеҳни ўткир қиз эдилар. Ойша (розийаллоҳу анҳу) мусулмон оиласида имон-ихлосли, тақволи бўлиб улғайди.\nҚурайшнинг фозила аёлларидан бири Ҳавла бинти Ҳакам Пайғамбаримизга (алайҳиссалом) Ойша бинти Абу Бакр ёки Савда бинти Замъага уйланишларини таклиф қилди. Чунки у зот Хадича онамиз вафотларидан сўнг анча ёлғизланиб қолган эдилар. Ойшадан (розийаллоҳу анҳо) ривоят қилинади: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) менга: «Уч кеча сени тушимда кўрдим. Фаришта сени яшил ҳарир матога солиб келар ва: “Мана шу сенинг аёлинг”, дер эди. Юзингни очсам, сен бўлар эдинг. Ўзимча, агар бу Аллоҳдан бўлса, тушимни ўнгидан келтирар, дер эдим» (Имом Бухорий ривояти).\nШу тариқа Ойша Пайғамбаримизга (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) унаштирилди. Ойша онамиз тўй зиёфатини бундай эслайди: “Аллоҳга қасам, тўйим куни бирор жонлиқ сўйилмади. Саъд ибн Убода Расулуллоҳга (алайҳиссалом) ҳадя қилган бир товоқ бўлиб, хотинлар ундан галма-гал фойдаланишар эди. Набий (алайҳиссалом) меҳмонларга шу товоқда овқат ва сут келтирдилар”. Асмо бинти Язид (розийаллоҳу анҳо) ҳикоя қилади: «Тўй куни Ойшани ясантирдик. Набий (алайҳиссалом) бизга сут тортиқ қилдилар. Биз: “Ичгимиз келмаяпти”, дедик. Набий (алайҳиссалом): “Очлик ва ёлғонни бирлаштирманглар”, дедилар». Ойшага беш юз дирҳам маҳр берилди.\nМуборак хонадонда Ойшанинг ақли, илми ва фикри зиёда бўлиб, Пайғамбаримизнинг (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳар бир сўзларини ёдлаб, амалларини ўрганиш ҳаракатида бўлдилар.\nИмом Заҳабий “Сияр аълом ан-Нубало” асарида бундай ёзади: «Бир куни Абу Бакр (розийаллоҳу анҳу) Ойша онамизнинг Пайғамбаримизга (алайҳиссалом) бироз қўрслик қилаётганини кўриб, ғазабланди ва: “Сен Расулулуллоҳга (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) овозингни баланд қиляпсанми?” деди. Пайғамбаримиз шунда ота ва қизини муросага чақирдилар ва онамизнинг кўнглига ёқадиган гаплар айтдилар. Бошқа пайтлари Абу Бакр (розийаллоҳу анҳу) куёви билан қизининг кулишиб туришганини кўрса: “Айтишиб қолганларингдаги каби қувончли пайтларда ҳам мени шерик қилинглар, дер эди» (Нўъмон ибн Башир ривояти).\nОйша (розийаллоҳу анҳо) қўли очиқ, сахий эдилар. Ҳадя моллари қанча бўлишидан қатъи назар, ушлаб турмай, барини муҳтожларга, ҳақдорларга берардилар.\nОйша онамиз Расули акрамдан: “Мени қанчалик яхши кўрасиз?” деб сўрар, у зот: “Арқон тугунидек” деганида, “Сиз айтган тугун қанақа бўлади?” деб яна савол берарди. “Тугундек тугун-да”, дердилар Пайғамбар (алайҳиссалом) табассум билан.\nОйша (розийаллоҳу анҳо) илк марта болалик чоғларида Қуръони каримни оталаридан эшитди. Кейинчалик Расулуллоҳдан (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бевосита эшитиб, ёд олдилар. Кўп ҳолда оятлар тушишига ҳам гувоҳ эдилар. Саодатли дамларини эслаб: “Ўз уйимдан нубувват хонадонига кўчганимдан кейин Бақара ва Нисо суралари нозил бўлди. Шу туфайли ҳужрам “ваҳий тушган жой” номини олди. Мен ваҳий пайти ҳам у зотнинг ҳузурларида эдим. Салқин ҳавода ҳам пешоналари терлаб кетарди”, дейди. Одатда ваҳий келган пайтда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) аҳллари бир оз четланиб туришган. Аммо Ойша (розийаллоҳу анҳо) Пайғамбаримизнинг (алайҳиссалом) ёнларида турганларида ҳам у зотга ваҳий тушган.\nОйша онамиз қисқа муддат бўлса-да, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) билан бахтли, осуда ҳаёт кечирди. Набий (алайҳиссалом) Ойша онамиз билан масжидга ёнма-ён қурилган хонада яшадилар.\nҲижратнинг олтинчи йилидаги “Ифк (бўҳтон, туҳмат) воқеаси”дан кўп ўтмай, Аллоҳ таоло Ойша онамизнинг поклиги ҳақида оятларни нозил қилди.\nРасулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) вафотларидан кейин ҳам Ойша онамиз илмлари ва ахлоқий фазилатлари билан бошқаларга ўрнак, уламоларнинг муаллимаси ва мураббийаси бўлдилар. Катта-катта олим тобеинларга устозлик қилдилар. Қийин масалаларда саҳобалар ҳар доим Ойша онамизга (розийаллоҳу анҳо) мурожаат қилишар ва ундан аниқ ечимини эшитишарди. Онамиз Расулуллоҳнинг (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) вафотларидан сўнг ҳам юксак ҳурмат кўрдилар.\nОйша (розийаллоҳу анҳо) ҳижрий 58 йили 66 ёшида рамазон ойининг ўн еттинчи куни вафот этди. Мадинадаги Бақий қабристонига дафн этилди.\nЗамира Қосимова тайёрлади | “Ҳидоят” журналининг 2011 йил, 10-сонидан\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Оиша онамиз розияллоҳу анҳога ўша пайтда ўзларига хос шароит яратиб беришга ҳаракат қилар эдилар. Кўпинча у Зот Оиша онамиз розияллоҳу анҳонинг кичик ёшдаликларини эътиборга олиб, у кишининг даражаларига тушар эдилар. Қисқа қилиб айтадиган бўлсак, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Оиша онамиз розияллоҳу анҳога набавий лутф кўрсатар эдилар.\n«Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларида қўғирчоқ ўйнар эдим. Дугоналарим келар эдилар ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан тортиниб қолар эдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам уларни мен томон йўллаб қўяр эдилар».\nИмом Аҳмад ва Имом Абу Довуд Оиша онамиз розияллоҳу анҳодан келтирган ривоятда қуйидагилар айтилади:\n«Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам мен билан мусобақалашган эдилар, мен у Зотдан ўзиб кетдим. Бир муддатдан сўнг менинг гўштим оғирлашганда яна мен билан мусобақалашиб, мендан ўзиб кетдилар ва ҳалиги билан биру бир, дедилар».\nҚаранг, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам Оиша онамиз розияллоҳу анҳо билан югуриш мусобақаси ўтказган эканлар. Бу югуриш мусобақаси ўтган пайтда у Зотнинг ёшлари эллик учдан ўтган эди. Кейинги Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам Оиша онамиздан ўзиб кетган югуриш мусобақасида эса у Зотнинг ёшлари ундан ҳам катта бўлади.\nИмом Бухорий, Муслим ва Насаий Оиша онамиз розияллоҳу анҳудан ривоят қиладилар:\n«Абу Бакр кирганида, олдимда ансорийларнинг қизларидан икки қизча Буос куни ансорлар айтган нарсани қўшиқ қилиб айтаётган эдилар. Икковлари қўшиқчи эмасдилар. Шунда Абу Бакр:\n«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг уйларида шайтоннинг нағмаси бўляптими?!» деди. Ўша куни, Ийд куни эди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:\n«Эй Абу Бакр, ҳар бир қавмнинг байрами бор. Бу бизнинг байрамимиздир», дедилар.\n«Абу Бакр у(Оиша)нинг олдига Мино кунларида кирганда унинг ҳузурида икки қизча қўшиқ айтар ва дуфф (доира) чалар эдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам эса кийимларига бурканиб ухлаб ётар эдилар. Абу Бакр иккови (қиз)ни сўкиб тўхтатди. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бошларини очиб:\nБу ривоятда зикр қилинган икки қизчанинг бири Ҳумома, иккинчиси Ҳассон ибн Собитнинг қизи эди.\nБуос Мадина яқинидаги бир жойнинг номи бўлиб, у ерда Авс ва Хазраж қабилалари орасида уруш чиқиб, бир юз йигирма йил давом этган. Бу урушда Авс қабиласи ғолиб келган бўлса ҳам, адоват узоқ давом этган.\nФақат Ислом келганидан кейингина адоват кўтарилган. Арабларнинг одати бўйича ўша Буос урушида икки тараф фахр учун мақтаниб байтлар айтган. Мазкур байтлар халқ орасида кенг тарқалган. Ривоятда зикри келган икки қизча ҳам ўша байтларни ёд айтишган.\nИккинчи ривоятда «Мино кунлари» дейилишидан ҳодиса Қурбон ийди кунлари бўлиб ўтгани билинади.\nИмом Бухорий, Муслим ва Насаий Оиша онамиз розияллоҳу анҳодан ривоят қиладилар:\n«Ийд куни эди. Қоралар қалқон ва найзаларни ўйнашар эди. Ёки мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан сўрадим ёки у Зот:\n«Томоша қилишни хоҳлайсанми?» дедилар.\nУ киши мени орқаларига турғиздилар. Юзим у кишининг юзларига тегиб турарди. У Зот бўлсалар:\n«Эй Бани Арфидалар, давом этаверинглар», дердилар.\n«Ҳабашийлар келиб, Ийд куни масжидда сакраб рақс туша бошладилар. Бас, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам мени чақирдилар. Мен бошимни у Зотнинг елкаларига қўйиб, уларнинг ўйинларига назар сола бошладим. Бу ҳол ўзим назар солишдан қайтгунимча давом этди», дейилган.\nБани Арфида ҳабашийлар номи. Уларнинг катта боболарининг номи Арфида бўлган.\nИмом Термизий Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилади:\n«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ўтирган эдилар. Шовқин ва болаларнинг овозини эшитдик. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам турдилар. Қарасак, бир ҳабашия чилдирма чалиб, ўйин тушмоқда. Атрофида болалар.\nБориб, жағимни Расулуллоҳнинг елкаларига қўйиб у(ҳабашия)га назар сола бошладим. У Зот:\n«Мен инсу жиннинг шайтонлари Умардан қочганларини кўрмоқдаман», дедилар.\nБу ҳодисаларнинг барчасида Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг Оиша онамиз розияллоҳу анҳонинг ҳолларини эътиборга олганлари ва у кишига набавий лутф кўрсатганларининг гувоҳи бўлмоқдамиз.\nХудди шу жангдан қайтишда Убай бошлиқ мунофиқлар Оиша онамиз ҳақида «ифк» (бўҳтон) тарқатишди.\nМунофиқлар Оиша онамизга нисбатан бўҳтон уюштиришди. Уларнинг бўҳтонига баъзи мусулмонлар ҳам қўшилишди. Орада катта фитна чиқди. Оиша онамизни зино қилганликда айблай бошлашди. У кишига нисбатан уюштирилган ифк тамомила иғво, бўҳтон, туҳмат ва уйдирмадан иборат эди.\nУ тарихда «Ифк ҳодисаси» номи билан машҳур бўлиб, тафсилоти барча ишончли масдарларда Оиша онамиз розияллоҳу анҳонинг ўзларидан ривоят қилинган. У киши бундай ҳикоя қиладилар:\n«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам сафарга чиқишни ирода қилсалар, хотинлари орасида қуръа ташлар эдилар. Кимга қуръа чиқса, уни ўзлари билан бирга олиб кетар эдилар. Юришлардан бирида у Зот орамизда қуръа ташладилар. Менга тушди. У киши билан сафарга чиқдим. У вақтда ҳижоб фарз бўлган эди. Мени ҳавдажда (ичига одам тушадиган қилиб тўқилган сават) кўтариб юришар эди. Мен унинг ичига тушиб олар эдим.\nРасулулоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ўша жангларидан фориғ бўлгунларича юрдик, сўнгра ортга қайтдик. Мадинага яқинлашганимизда, кечаси жўнаш ҳақида жар чақирилди. Жўнаш ҳақидаги хабарни етказганларида ўрнимдан туриб, аскарлардан узоқлашдим. Қазои ҳожатдан қайтаётиб, кўксимни ушладим, қарасам, мунчоғим тушиб қолибди. Ортимга қайтиб, уни излай бошладим. Ўша ерда ушланиб қолдим. Мени олиб юрадиган кишилар келиб, ҳавдажимни туямга ортишибди. Улар мени ҳавдаж ичида деб ўйлашибди. Ўша вақтда аёллар енгил бўлишар эди, гўштлари оз эди. Жуда оз таом ер эдик. Одамлар ҳавдажни кўтаришганда, унинг енгиллигига эътибор беришмабди. У вақтда ёшим ҳам кичик эди. Улар туяни жойидан қўзғатиб жўнаб кетаверишибди. Мунчоқни топдим. Улар турган жойга келдим. Аскарлар кетиб бўлган экан. Улардан бирор киши қолмабди. Ўша ерда қимирламай туришга қарор қилдим. Улар менинг қолиб кетганимни билиб қайтиб келишади, деб ўйладим.\nЎтирган жойимда кўзим уйқуга илинибди. Сафвон ибн Муъаттал ас-Силмий аскарлардан ортда қолган ва дам олиб, кечроқ жўнашни кўзлаган экан.\n(Имом Бухорий ривоятларида аскарларнинг ортидан унутиб қолдирилган нарсаларни йиғиштириб олиб кетишга вазифадор эди, дейилган.)\nБас, у мен турган жойга келибди. Ухлаётган одамнинг қорасини кўрибди. Олдимга келиб, мени танибди. Мени таниб, истиржоъ айтганидан (овоз чиқариб: «Инна лиллаҳи ва инна илайҳи рожиъун!» деганидан) уйғониб кетдим. Дарров жилбобим ила юзимни тўсдим. Аллоҳга қасамки, у менга бирор сўз айтмади. Мен унинг истиржоъидан бошқа ҳеч бир сўзини эшитмадим. У пастга тушиб, туясини чўктирди. Туянинг олдинги оёқларини жуда пастлатди. Мен туяга миндим. У уловини етаклаб йўлга тушди. Шундай қилиб, аскарларга етиб олдик. Улар кеча охирида тўхтаб, манзилга тушган эканлар.\nМенинг тўғримда ким ҳалокатга учраса, учради. Гуноҳнинг каттасини кўтарган Убай ибн Салул бўлди.\nМадинага етиб келдик. Мен у ерда бир ой касал бўлиб ётиб қолдим. Одамлар ифк аҳлининг гап-сўзларини авж олдиришар, мен эса ҳеч нарсани сезмас эдим.\nКасаллик пайтимда мени шубҳага солган нарса шу эдики, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам одатда касал бўлган чоғларимда бошқача лутф кўрсатар эдилар. Энди бўлса, «Анавунингизнинг ҳоли қандай?» дер эдилар-у, қайтиб чиқиб кетардилар. Мана шу ҳолат мени шубҳага солар эди. Тузалгунимча ҳам ёмонликни сезмабман.\nБир куни Умму Мистоҳ билан қазои ҳожат қиладиган жойга чиқдим. Ундай жойларга фақат кечаси чиқар эдик. У вақтларда таҳоратхоналар қилган эмасдик. Арабларнинг эски одатлари бўйича, деворларнинг остида қазои ҳожат қилар эдик.\nШундай қилиб, мен Умму Мистоҳ билан (у Абу Раҳим ибн Муттолиб ибн Абду Манофнинг қизи, онаси Сахр ибн Омирнинг қизи, Абу Бакр Сиддиқнинг холалари) чиқиб, ҳожатдан қайтиб келаётганимизда Умму Мистоҳ кийимини босиб олиб, қоқилиб кетди ва:\n«Мистоҳ ҳалок бўлди!» деди.\n«Жуда ёмон гап айтдинг! Бадрда иштирок этган одамни ҳам сўкасанми?!» дедим мен унга.\n«Эй азизам, унинг нима деганини эшитганинг йўқми?!» деди у.\n«У нима деди?» деб сўрадим.\nУ менга ифк аҳлининг гаплари ҳақида хабар берди. Касалимга касал қўшилди. Уйга қайтганимда олдимга Расулуллоҳ кириб:\n«Анавунингизнинг ҳоли қандай?» дедилар.\n«Изн берсангиз, ота-онамнинг олдига борсам», дедим.\nЎшанда улардан хабарнинг ҳақиқатини билмоқчи эдим. Менга у Зот изн бердилар. Ота-онамнинг олдиларига бордим. Онамга:\n«Эй онажон, одамлар нималар дейишмоқда?» дедим.\n«Эй қизгинам, ўзингни ортиқча қийнама, Аллоҳга қасамки, ҳар бир кўзга яқин аёлни эри яхши кўрса-ю, кундошлари кўп бўлса, шунақа гапни кўпайтириб юборишади», деди у киши.\n«Субҳаналлоҳ! Одамлар шу гапларни гапиришдими-я?!» дедим.\nКечаси билан йиғлаб чиқдим. Тонг отгунча кўз ёшим тўхтамади, кўзимга уйқу ҳам келмади. Кундузи ҳам йиғлай бердим. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ваҳий келавермаганидан кейин Али ибн Абу Толиб ва Усома ибн Зайдни чақириб, аҳлидан ажраш ҳақида маслаҳат қилдилар. Усома Расулуллоҳга у Зотнинг аҳлида ҳеч қандай айб кўрмагани ва уларга нисбатан ўзида муҳаббат борлиги ҳақида сўзлади.\n«Эй Аллоҳнинг Расули, улар – сизнинг аҳлингиз, Аллоҳга қасамки, улар ҳақида фақат яхшиликни биламиз, холос», деди.\nАли ибн Абу Толиб бўлса:\n«Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳ сизни сиқиб қўйгани йўқ. Ундан бошқа аёллар ҳам кўп. Жориядан сўранг, айтиб беради», деди.\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Барийрани чақириб, ундан:\n«Эй Барийра, унда шубҳага соладиган бирор нарса пайқадингми?» деб сўрадилар.\n«Йўқ! Сизни Пайғамбар қилиб юборган Зот номи ила қасамки, мен унда кўрган битта айб бор, у ҳам бўлса, ёши кичиклигида хамирнинг олдида ухлаб қолиб, қўйга егизиб қўярди, холос», деди у.\nШундан кейин Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бориб, ўша куни Убай ибн Салулнинг узр сўрашини талаб қилдилар. У Зот минбарда туриб:\n«Менга аҳлим хусусида озор етказган одамдан ким узр олиб беради? Аллоҳга қасамки, мен ўз аҳлимдан яхшиликдан бошқа нарса кўрмадим. Батаҳқиқ, менга фақат яхшилик қилиб юрган одамни гап қилишди. У менинг аҳлим ҳузурига фақат мен билан кирар эди», дедилар.\nШунда Усайд ибн Ҳузайр розияллоҳу анҳу ўрнидан туриб:\n«Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳга қасамки, мен ундан узр олиб бераман. Агар у Авсдан бўлса, бўйнини узамиз. Агар у биродарларимиз хазражийдан бўлса, нима амр қилсангиз, ўша амрингизни бажарамиз», деди.\nХазражликларнинг бошлиғи Саъд ибн Убода розияллоҳу анҳу ўрнидан туриб:\n«Ёлғон гапирдинг! Аллоҳга қасамки, уни ўлдирмайсан ва унга қодир ҳам эмассан», деди.\nБу гапни эшитгандан кейин Усайд ибн Ҳузайр розияллоҳу анҳу Саъд ибн Убода розияллоҳу анҳуга бундай жавоб қайтарди:\n«Сен ёлғон гапирдинг! Аллоҳга қасамки, албатта, уни ўлдирамиз. Сен мунофиқсан! Мунофиқларни ҳимоя қилмоқдасан!»\nИкки қабила – Авс ва Хазраж аччиқланиб, бир-бирлари билан урушиб кетай дедилар.\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам эса минбарда туриб, уларни ҳовурларидан туширар эдилар. Ҳаммалари жим бўлгандан кейингина минбардан тушдилар.\nЎша кунни ҳам йиғлаб ўтказдим. Кўзимдан ёш тинмади, уйқум яна келмади. Сўнгра кечаси билан ҳам йиғлаб чиқдим. Кўзимдан ёш қуйилаверди, уйқум ҳам келмади. Ота-онам олдимда эдилар. Икки кечаю бир кундуз йиғладим. Йиғлайвериб, жигарим ёрилиб кетса керак, деб ўйлаган эдим.\nОта-онам олдида йиғлаб турган чоғимда ансорлардан бир аёл киришга изн сўради. Унга изн бердим. У ҳам ўтириб, менга қўшилиб йиғлай бошлади.\nБиз шу ҳолатда турганимиз устига Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам кириб келдилар. Ўтирдилар. Менинг ҳақимда гап-сўзлар айтилгандан бери ёнимга ўтирмаган эдилар. У кишига бир ой менинг ишим ҳақида ваҳий келмай туриб қолди. Ўтирганларидан кейин ташаҳҳуд айтдилар ва ундан сўнг:\n«Менга сенинг ҳақингда шу-шу гап-сўзлар етди. Агар сен айбсиз бўлсанг, Аллоҳ таоло, албатта, сени оқлайди. Агар гуноҳга яқинлашган бўлсанг, Аллоҳга истиғфор айт, унга тавба қил. Чунки банда гуноҳини эътироф этиб, тавба қилса, Аллоҳ таоло унинг тавбасини қабул этади», дедилар.\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам гапларини тамом қилишлари билан кўзёшим тақа-тақ тўхтади. Отамга:\n«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга айтган гаплари учун жавоб беринг», дедим. У киши:\n«Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга нима дейишимни ҳам билмайман», дедилар.\n«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг гапларига жавоб беринг», дедим.\n«Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга нима дейишимни ҳам билмайман», дедилар онам.\nМен ҳали ёш эдим, Қуръондан ҳам кўп ўқимасдим, ўзим гап бошладим:\n«Аллоҳга қасамки, билишимча, менинг ҳақимда одамларнинг гапларини эшитдинглар. У гаплар кўксингизда жойлашиб қолди. Унга ишондингизлар ҳам. Агар мен сизларга, мен айбсизман, десам, бунга ишонмайсизлар. Агар мен бир ишни эътироф қилсам, Аллоҳ билиб турибди, мен айбсизман, сиз буни тасдиқ этасиз. Аллоҳга қасамки, мен билан сиз ҳозир худди Юсуфнинг отасига ўхшаймиз, у айтган гапларни эсланг:\n«(Менинг ишим) гўзал сабр қилишдир. Сизлар васф қилаётган нарсада эса Аллоҳнинг Ўзи ёрдам сўралгувчидир», дедим.\nСўнгра бориб жойимга ётиб олдим. Ҳолбуки, ўша пайтда Аллоҳга қасамки, ўзимнинг айбсиз эканимни, албатта, Аллоҳ мени оқлашини билар эдим. Лекин, Аллоҳга қасамки, Аллоҳ таоло менинг ҳақимда тиловат этиладиган ваҳий туширишини гумон ҳам қилмаган эдим. Ўзимча, менинг ишим Аллоҳ таоло тиловат қиладиган нарсага арзимайдиган иш деб ўйлардим. Лекин, ўзимча, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бир туш кўрсалар-у, ўшанда Аллоҳ мени оқласа, дердим. Аллоҳга қасамки, у Зот жойларидан қимирламай, аҳли байтдан бирортаси ташқарига чиқмай туриб, Аллоҳ Пайғамбарига ваҳий нозил қилди. У Зот ваҳий келганда тушадиган ҳолатга тушдилар. Сўнгра кулиб, оддий ҳолатларига қайтдилар. У Зотнинг биринчи айтган гаплари менга:\n«Эй Оиша! Аллоҳга ҳамд айт! У сени оқлади!» дейишлик бўлди. Шунда онам менга:\n«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга ўрнингдан тур!» дедилар.\n«Аллоҳга қасамки, мен у Зотга ўрнимдан турмайман. Аллоҳдан ўзгага ҳамд ҳам айтмайман. Менинг оқловимни нозил қилган Зот Удир», дедим.\nАллоҳ таоло ушбу ўн оятни нозил қилди.\n«Албатта, ифкни келтирганлар ўзингиздан бўлган бир усба (тўда)дир. Уни ўзингизга ёмонлик деб ҳисобламанг. Аксинча, у сиз учун яхшиликдир. Улардан ҳар бир киши учун ўзи қилган касбнинг гуноҳи бордир. Улардан (гуноҳнинг) каттасини кўтарган кимсага буюк азоб бордир.\nЎшанда сиз у(ифк)ни тилларингиз ила илиб олар, оғзингиз ила ўзингиз билмаган нарсани гапирар эдингиз ва у (ифк)ни ўзингизга енгил санардингиз. Ҳолбуки, у Аллоҳнинг наздида буюкдир.\nУни эшитган чоғингизда: «Бизга буни гапирмоғимиз тўғри келмас. Ўзинг поксан! Бу катта бўҳтондир!» десангиз бўлмасмиди?!\nАллоҳ сизга оятларни баён қилур. Ва Аллоҳ ўта билувчи, ўта ҳикматли Зотдир.\nАлбатта, иймон келтирганлар ичида фаҳш тарқалишини яхши кўрадиганларга бу дунёю охиратда аламли азоб бордир. Аллоҳ билади, сизлар билмассизлар.\nАгар сизларга Аллоҳнинг фазли, марҳамати бўлмаганида… Ва, албатта, Аллоҳ ўта шафқатли ва раҳимли бўлмаганида…\nЭй иймон келтирганлар! Шайтоннинг изидан эргашманг. Ким шайтоннинг изидан эргашса, бас, албатта, у фаҳш ва мункарга буюрадир. Агар сизларга Аллоҳнинг фазли ва марҳамати бўлмаганида абадул-абад ичингиздан бирор киши поклана олмас эди. Лекин Аллоҳ Ўзи хоҳлаган кишини поклар. Аллоҳ ўта эшитувчи, ўта билувчи Зотдир».\nОиша розияллоҳу анҳу яна буларни айтадилар:\n«Эй Зайнаб, нима билгансан, нима кўргансан?» деб сўрабдилар.\n«Эй Аллоҳнинг Расули, унинг ҳақида фақат яхшиликни биламан», дебди Зайнаб.\nТарихда «Ифк ҳодисаси» номи ила машҳур бўлган ҳодисанинг тафсилоти мана шулардан иборат.\nДунёдаги энг пок аёллардан бири, энг вафоли ёстиқдошлардан биттаси, мўминларнинг онаси, Сарвари Оламнинг суюкли жуфти ҳалоллари, Сиддиқнинг қизи сиддиқа Оиша онамиз ифкка учраб, гап-сўз бўлдилар, ўзларининг покликларини очиқ-равшан билиб турганларига қарамай, бу бўҳтондан юрак-бағрилари тилка-пора бўлди. Икки кечаю бир кундуз тинмай йиғладилар, агар Расули Акрам келиб, гап бошламасалар, Аллоҳ билади, яна қанча йиғлар эдилар.\nБу ифк Абу Бакр Сиддиқдек саҳобийни, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг энг яқин дўстларини ҳам паришон қилди. Жигаргўшалари Оиша онамиз йиғлаб келганларида нима қилишни билмай қолдилар. Ҳолбуки, у киши ҳаммага маслаҳат бериб, йўл-йўриқ кўрсатиб юрган одам эдилар. Оиша онамиз у кишига мурожаат қилиб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг гапларига жавоб беришни сўраганларида, нима дейишимни билмайман, дедилар.\nАбу Бакр Сиддиқнинг жуфти ҳалоллари, Оиша онамизнинг волидаи меҳрибонлари Умму Руммоннинг ҳолатига қаранг! Дард, аламда ёнаётган жигаргўшасини овутиш учун нима дейишини билмай, кундоши кўп хотин шундай бўлади, дедилар. Ҳолбуки, кундошлар Оиша онамизнинг покликларига Аллоҳнинг номи билан қасам ичиб, гувоҳлик бермоқдалар. Қизини ҳимоя қилишга шунчалик уринаётган одам қизлари Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг гапларига жавоб қайтаринг, десалар, нима дейишимни билмайман, деганини қаранг!\nТуҳмат ва бўҳтонга учраган Сафвон ибн Муъаттални олайлик. У Расули Акрамнинг энг ихлосли, фидойи саҳобаларидан бири. Ана ўшандай тоза, пок, тақводор одам ўзининг Пайғамбари, йўлбошчиси, устози, шафоатчиси Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суюкли хотинлари билан зино қилганликда туҳматга учраб турса!..\nШунинг учун ҳам чидай олмай, ифкка қўшилганлардан бири Ҳассон ибн Собит розияллоҳу анҳунинг бошига қилич билан уриб, ўлдириб қўйишига сал қолган.\nАли ибн Абу Толибни, Усома ибн Зайдни, Умму Мистоҳни, Оиша онамизнинг ёнларига кириб қўшилиб йиғлаган ансорий аёлни, Барийрани, Зайнаб бинти Жаҳш онамизни ва бошқаларни қаранг. Қанчалик ташвиш, қанчалик куюниш. Ҳа, Оиша онамизга қарши уюштирилган ифк бутун бир умматни ташвишга солган эди.\nТашвиш чекаётган умматнинг бошида унинг Пайғамбари Муҳаммад мустафо соллаллоҳу алайҳи васаллам турар эдилар. Чунки бу ифк аслида Оишаи Сиддиқага эмас, Сафвон розияллоҳу анҳуга ҳам эмас, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга, Сарвари Оламга, Роҳматан лил Оламийнга, Саййидул Мурсалийнга, Хотамун Набиййинга қарши қаратилган эди.\nИслом душманлари у Зотнинг оилалари орқали шахсларини ёмонотлиқ қилиб, Ислом динини қораламоқчи, унга футур етказмоқчи бўлишди. У Зоти бобаракот ниҳоятда қийин бир ҳолга тушдилар. Гап ҳаммаёққа ёйилиб кетган, уни рад қилиш учун жуда ҳам кучли далил керак. Лекин қани ўша далил?\nБунинг устига, баъзи мусулмонлар, ҳатто Ҳассон ибн Собит, Мистоҳ ибн Асоса каби кўзга кўринган одамлар ҳам ифкка қўшилмоқда. Аллоҳ таоло томонидан оламларга раҳмат қилиб юборилган Зот бўҳтонга учраб, нима қилишларини билмай турибдилар. Ҳали Усома ибн Зайддан, ҳали Али ибн Абу Толибдан, ҳали Барийрадан, ҳали хотинлари Зайнаб бинти Жаҳшдан маслаҳат сўрамоқдалар. Масжидда минбардан туриб, одамлардан ўз аҳллари учраган мусибатда ёрдам сўрамоқдалар. Қайиноталари, қайиноналари ҳузурларида энг суюкли хотинлари Оиша онамизга, ростини айт, гуноҳинг бўлса, тавба қил, Аллоҳ тавба қилганни кечиради, деб турибдилар. Бошқа вақтда келиб турган ваҳий ҳам, мана, бир ой бўлибдики, тушмай қўйди.\nАммо бу нарсалар ҳаммаси инсоний ўлчовлар ичидаги ҳолатлардир. Бу ишларнинг ҳеч бири ҳикматдан холи эмас эди. Фақат ҳодиса шу қадар кутилмаган ва шу қадар таҳликали ва шу қадар оламшумул эдики, ҳамма ўзини йўқотиб қўйган эди.\nНиҳоят, барча ишни ҳикмат ила қиладиган Аллоҳ таолонинг Ўзи аралашиб, ҳаммасини ўз жойига келтирди. Юқорида зикр этилган ўн оятда Оиша онамизни оқлади. Ҳамма, ҳатто Оиша онамизнинг ўзлари ҳам, менга оқлов тушди, дедилар.\nЛекин оятларда Оиша онамизнинг исмлари ҳам, сифатлари ҳам ёки бирорта белги ҳам зикр қилинмаган. Чунки шунга ўхшаш ҳолатларда қандай йўл тутиш кераклиги ҳақида умумий қоидалар баён қилинмоқда. Чунки гап, аввал айтилганидек, Оиша онамизнинг шахслари устида эмас, Ислом билан Ислом душманлари орасидаги кураш ҳақида кетмоқда эди.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳонинг ўзлари кейинчалик ифк ҳодисаси ҳақида сўз кетганда ифтихор билан, менинг узрим осмондан тушган, дер эдилар.\nБу ҳақиқатни ҳамма яхши билар эди. Буюк саҳобий Абдуллоҳ ибн Аббос розияллоҳу анҳу Оишаи Сиддиқа узри осмондан нозил бўлган биринчи аёлдир, деб юрар эдилар.\nАллоҳ таолонинг Оиша онамизни оқлаб шунча ояти карималарни нозил қилиши у кишининг шарафига шараф қўшди. Бу оқлов Каломуллоҳга қўшилди. Уни мўмин-мусулмонлар қиёматгача тиловат қилиб, тиловати ила ибодат қилиб юрадиган бўлишди.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳонинг сабабларидан Аллоҳ таоло мусулмон умматига қўпгина яхшиликлар, жумладан, енгилликлар берган вақтлар кўп бўлган.\n«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан бирга у Зотнинг сафарларидан бирига чиқдик. Байда ёки Зотул Жайшда эканимизда мунчоғим узилиб кетди. Уни ахтариш учун Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам туриб қолдилар. У киши билан бирга одамлар ҳам туриб қолишди. Уларнинг сувлари йўқ эди. Одамлар Абу Бакрнинг олдига бориб:\n«Оишанинг нима қилганини кўрмайсанми?! Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни ва у Ззот билан бирга одамларни ҳам тутиб қолди-ку! Одамлар суви бор жойда ҳам эмаслар, ўзлари билан сувлари ҳам йўқ», дедилар.\nАбу Бакр келганида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам сонимга бошларини қўйиб ухлаб қолган эдилар. Бас, у (Абу Бакр) менга:\nАбу Бакр мени итоб қилиб, Аллоҳ нима дейишини хоҳлаган бўлса, ўшани деди ва қўли билан биқинимга турта бошлади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам сонимга бошларини қўйиб ётганларигина мени қимирлашдан ман қилар эди. У Зот ҳам ухлаб туриб, сувсиз бўлиб қолдилар.\nБас, шунда Аллоҳ таяммум оятини нозил қилди.\n«Бас, пок тупроқ ила таяммум қилинглар», деди. Усайд ибн Ҳузайр (у нақиблардан бири эди):\n«Эй Оли Абу Бакр, бу сизнинг биринчи баракангиз эмас», деди.\n«Сўнг мен минган туяни турғизган эдик, мунчоғимни ўшанинг тагидан топдик.\nАллоҳ мусулмонларга рухсатни бергандан кейин отам:\n«Аллоҳга қасамки, эй қизим, сенинг бунчалик муборак эканингни билмаган эканман. Аллоҳ сен мусулмонларни тутиб қолганинг учун уларга қанчалар барака ва осонлик берди-я!» деди».\nОиша онамизнинг мунчоқлари тушиб қолган Байда ёки Зотул Жайш номли жойлар Мадинаи Мунаввара билан Маккаи Мукаррама орасидаги маълум жойлардир.\nУшбу ҳодиса билан танишар эканмиз, саодат замонида Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бошлиқ саҳобаи киромлар ҳаётидан, ўша ўхшаши йўқ ажойиб жамиятнинг ўрнакли ҳаётидан бир лавҳанинг шоҳиди бўлдик. Бу улуғ ҳаёт содда ва камтарона ҳам эди.\nОиша онамизнинг мунчоқлари тушиб қолиб, охирги замон Пайғамбари бошлиқ бутун бошли бир аскарни тўхтатиб қолган, уларни машаққатга солган мунчоқлари ўн икки дирҳам (тийин) қийматга эга бўлиб, уни ҳазрати Оиша опалари Асма розияллоҳу анҳодан қарзга олиб таққан эдилар. Лекин худди ана шу ўн икки дирҳамлик мунчоқ мусулмонларга қиёмат кунигача осонлик яратувчи ҳукм – таяммум ҳақидаги Қуръон оятининг нозил этилишига сабаб бўлди.\nҲа, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг даврларидаги Ислом жамияти ҳаёти ана шундоқ ажойиб ҳаёт эди. Бу ҳаётга Аллоҳ таолонинг Ўзи аралашиб, гоҳо Расули орқали, гоҳо Қуръон орқали тузатишлару йўлланмалар юбориб турар эди.\nЙўқолган мунчоқ ҳам, бир саҳобийнинг хатоси ҳам оламшумул аҳамиятга молик ишга айланиб кетиши ҳеч гап эмас эди.\nБунинг устига Ислом жамиятининг аёл кишига бўлган эҳтиромини қаранг! Ўн икки дирҳамлик мунчоқ учун қанчалик ишлар бўлиб кетди. Оиша онамизга бўлган бу ҳурмат Пайғамбарнинг хотини бўлганлари учун, эрларининг мавқеълари учун, саҳобалар томонидан бўлаётган тилёғламачилик ёки хушомад эмас эди. Балки кўпчиликнинг чин қалбдан қилаётган эҳтироми эди.\nБаъзи кишиларнинг Оиша онамиз устиларидан у кишининг оталари Абу Бакр Сиддиқ розияллоҳу анҳуга шикоят қилишлари шуни кўрсатиб турибди. Яъни норози бўламан, шикоят қиламан, деганларга йўл очиқ эди. Ўша шикоят қилган кишиларга ҳеч ким бир нарса демагани фикримиз тўғри эканига далилдир.\nМазкур оддий ва содда, пок ва олий, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг бошчиликларидаги, саҳобаларнинг иштирокларидаги ва энг муҳими, Аллоҳ таолонинг аралашувидаги намуна бўларли ҳаёт ўзининг барча баланд-пасти билан Қуръоннинг ҳаётга татбиқи ва қиёматгача мўмин-мусулмонларга ўрнак бўлиши, турли ҳукмлар ва ҳикматлар келиб чиқиши билан аҳамиятли эди.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳо ана ўшандоқ ҳаётнинг қоқ марказида эдилар.\nУ кишининг ана ўша ажойиб ҳаёт марказида эканликлари гоҳида мусулмонлар учун катта фойда келтирадиган ҳукмлар туширилишига ҳам сабаб бўлар эди.\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳажга борганларида Оиша онамиз розияллоҳу анҳо ҳам бирга эдилар. У киши йўлда ҳайз кўриб қолганлар. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам олдиларига кирганларида йиғлаб ўтирганларини кўриб ҳол сўраганлар. У киши, бу йил ҳажга келмасам ҳам бўлар экан, деганлар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам гап нимада эканини дарҳол англаб, ҳайз кўриб қолган бўлсанг керак, деганлар.\nТасдиқ жавобини олганларидан кейин Оиша онамиз розияллоҳу анҳога тавофдан бошқа ҳамма амалларни адо қилаверишни амр қилганлар ва пок бўлганларида тавоф қилиб олишлари мумкинлигини айтганлар.\nМана шу ҳукмга ҳозиргача амал қилиб келинмоқда.\nҲаж амаллари тамом бўлгандан кейин Оиша онамиз розияллоҳу анҳо Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга арз қилиб, барча одамлар ҳам ҳаж, ҳам умра қилганларида мен фақат ҳаж қилибгина кетаманми, деганлар. Шунда у Зот Оиша онамиз розияллоҳу анҳога Танъим номли ерга чиқиб ният қилиб, умра қилиб олишни амр қилганлар. Бу ишни бажаришда у кишига укалари Абдурроҳман ибн Абу Бакр ёрдамчи бўлишини тайинлаганлар. Абдурроҳман ибн Абу Бакр розияллоҳу анҳу Оиша онамизни Танъимга олиб чиқиб, умра қилдирган.\nУшбу амални ҳозирги кунда кўплаб нафл умра қилувчи мусулмонлар амалга оширишади.\nУшбу ва бунга ўхшаш бошқа амалларнинг ҳаммаси Оиша онамиз розияллоҳу анҳонинг сабаблари билан шариатимизга кириб қолган.\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан Оиша онамиз розияллоҳу анҳонинг ўрталаридаги ўзаро муҳаббат ажойиб бир ҳолатда эди. Ўша пайтни васф қилган китоблардаги ривоятларни ўқир эканмиз, бу нафис ҳолатдан завқланмай иложимиз йўқ.\nОхирги замон Пайғамбари бўлмиш Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам билан у Зотнинг маҳбуба завжаи мутоҳҳаралари Оиша онамиз розияллоҳу анҳонинг ораларидаги ўзаро муҳаббат кенг маънодаги бўлиб, уни атрофлича мулоҳаза қилиш ва ўрнак олиш лозим.\n«Қачон мендан рози бўлсанг, Муҳаммаднинг Роббиси ила қасамки, ундоқ эмас!» дейсан. Қачон аччиқланган бўлсанг, Иброҳимнинг Роббиси ила қасамки, ундоқ эмас!» дейсан», дедилар.\nМана шу ҳадиси шарифда икки тарафнинг бир-бирларига нозик қарашлари ва илтифотлари очиқ баён этилмоқда.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳо бўлсалар ана ўша ўзларидаги ўзгаришни жуда нозиклик билан юзага чиқарганлар.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳо ўз навбатларида, яъни ўзларига ажратилган вақтда Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламдан ҳеч ажрашни истамас эдилар. Агар бирор сабабга кўра у Зотдан ажраб қолсалар, излашга тушар эдилар.\nИмом Муслим, Термизий, Насаий ва Абу Довуд Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қиладилар:\n«Бир кеча Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни ўринда йўқотиб қўйдим. Изласам, қўлим оёқларининг остига тегди, у Зот саждагоҳда эканлар, икки оёқлари тик турган экан. Ўзлари бўлса:\n«Аллоҳумма аъузу биризока мин сахатика ва бимуъофотика мин уқубатика, аъузу бика минка, лаа уҳсий синоъан алайка. Анта кама аснайта ала нафсика», дер эдилар».\nБу ривоятда ухлаб ётган Оиша онамиз розияллоҳу анҳо кўзларини уйқудан очганларида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг жойларида йўқлигини сезиб, излашга тушганлари баён этилмоқда.\n«Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламни кечалардан бирида йўқотиб қўйдим. Сўнг у Зотни излаб чиқдим. Қарасам, у Зот Бақийъда бошларини осмон томон кўтариб турган эканлар:\n«Эй Оиша, Аллоҳ ва Унинг Расули сендан четлашидан хавф қилдингми?», дедилар.\n«Албатта, Аллоҳ Шаъбоннинг яримидаги кечада дунё осмонига тушади ва Калбнинг қўйлари жуни ададидан кўпроқни мағфират қилади», дедилар.\nБиламизки, «Бақийъ» – Мадинаи Мунавварадаги машҳур қабристон. Бу қабристон билан Оиша онамизнинг ҳужралари орасида бир оз масофа бор. У киши ярим кечадан сўнг Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламни излаб боришлари орадаги муҳаббатнинг аломати бўлмаса, нима бўлиши мумкин эди?\nИмом Абу Довуд раҳматуллоҳи алайҳи Оиша онамиз розияллоҳу анҳодан ривоят қилади:\nБу ҳадиси шарифда Оиша онамиз розияллоҳу анҳо мисвок борасида Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг бир одатларини баён қилмоқдалар. Бу кўпроқ оилавий шароитда бўладиган ҳолат бўлиб, уни айнан Оиша онамиз ривоят қилишлари жуда ҳам табиийдир.\nПайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам муборак оғиз ва тишларини тозалаб бўлганларидан кейин, тиш тозалагич (мисвок)ни ювиб қўйишни одат қилган эканлар. Бу ҳол ҳам шахсий покизаликка киради.\nИнсон тишини ва оғзини тозалаганда унга оғиздаги нарсалар илашади. Ана ўша нарсалардан мисвокни тозалаб қўйиш керак. Чунки улар мисвокда қолса, зарар келтиради.\n«Абу Бакр розияллоҳу анҳу Расулулоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига кириш учун келганларида одамлар у Зотнинг эшиклари олдида туришган эди.\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам жим ўтирардилар. Умар розияллоҳу анҳу (ўзича) бир гап қилай, шояд Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам хурсанд бўлсалар, деб:\n«Эй Аллоҳнинг Расули, Зайднинг қизи (Ҳазрати Умарнинг хотини) ҳозиргина мендан нафақа сўраган эди, бўйнига боплаб туширдим!» дедилар.\n«Эй Набий, жуфти ҳалолларингга: «Агар бу дунё ҳаётини ва унинг зийнатини ирода қилсангиз, келинглар, сизларни баҳраманд қилай ва чиройли бўшатиш ила бўшатиб қўяй», деб айт.\nЯъни, ҳаёти дунё матоҳларидан керагини берай-да, сизларни талоқ қилай.\n«Агар Аллоҳни ва Унинг Расулини ва охират диёрини ирода қиладиган бўлсангиз, бас, албатта, Аллоҳ сизлардан гўзал амал қилгувчиларга улуғ ажрни тайёрлаб қўйган», деб айт».\nУшбу икки оятдаги буйруққа биноан, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳар бир аёлларидан ёки бу дунё ҳаёти ва унинг зийнатини, ёки Аллоҳ, Унинг Расули ва охиратни ихтиёр қилишини сўраб чиқишлари керак эди.\n«Мен сенга бир ишни айтаман. Шошилмасдан, ота-онанг билан маслаҳат қилиб жавоб бергин», дедилар.\n«Эй Набий, жуфти ҳалолларингга» оятини ўқиб бердилар.\n«Аллоҳ таоло мени қўпол қилиб эмас, муаллим ва енгиллатувчи қилиб юборган, улардан ким сенинг нимани ихтиёр қилганингни сўраса, айтиб бераман», дедилар.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳо эса Аллоҳни ва Унинг Расулини ихтиёр қилган эдилар. Ана шундоқ нозик бир пайтда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ихтиёр қилиш ҳақидаги сўровни Оиша онамиздан бошлаганлари бежиз эмас. У зот Оиша онамиздан, албатта, ижобий жавоб чиқиши ва бу жавоб бошқа оналаримизга ҳам ўз таъсирини қўрсатишига ишонганларидан шундоқ қилган бўлсалар ажаб эмас.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳо жуда ҳам зийрак инсон эдилар. У кишининг зийракликлари Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг шанларига оид ишларда яна ҳам ҳассослашиб кетар эди. Буни Оиша онамиз розияллоҳу анҳонинг яҳудийларнинг Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга қарши ишлатган ҳийлаларини фаҳмлаб қолиб, уларнинг додини берганларидан билиб олса ҳам бўлади.\nМуҳаддислардан Ибн Абу Ҳотим Оиша онамиздан бундай ривоят қиладилар:\n«Пайғамбар алайҳиссалом ҳузурларига яҳудийлар кириб келиб:\n«Ас-сому алайка, эй Абул Қосим!» (Яъни, сенга ўлим бўлсин) дедилар.\nОиша онамиз уларга:\n«Ва алайкум ас-сому», дедилар.\n«Ҳой Оиша! Аллоҳ таоло фаҳш сўзларни хуш кўрмайди», дедилар.\n«Уларнинг ас-сому алайка (сенга ўлим бўлсин) деганини эшитмадингизми?» деди.\n«Менинг «ва алайкум» (сизларга ҳам), деганимни эшитмадингми?» дедилар».\nЯҳудийлар ҳар бир нарсада ҳийла ишлатиб, Расулуллоҳга ва мусулмонларга ёмонлик қилишнинг пайида бўлардилар. Ҳатто улар саломлашиш пайтида ҳам «Ас-салому алайкум» (сизга тинчлик бўлсин) дейиш ўрнига тилларини буриб, «Ас-сому алайкум (сизга ўлим бўлсин)» деб сезилмайдиган қилиб айтишарди.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳо зийраклик қилиб уларнинг ўз гапларини ўзларига қайтарган эдилар.\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам кўпгина дардларини Оиша онамиз билан баҳамлашар эдилар. Оиша онамиз у зотнинг ишончли дардкаши эдилар.\nИмом Бухорий ва Муслим раҳматуллоҳи алайҳим Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қиладилар:\n«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни Бани Зурайқ яҳудийларидан Лубайд ибн Аъсам исмли бир яҳудий сеҳрлади. Ҳатто Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бир нарсани қилганликни хаёл қилар эдилар, аммо қилмасдилар.\nНиҳоят, бир куни ёки бир кечаси Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам дуо қилдилар. Сўнгра яна дуо қилдилар. Сўнгра яна дуо қилдилар. Кейин:\n«Эй Оиша, сездингми? Аллоҳ мен У зотдан фатво сўраган нарсам ҳақида фатво берди. Ҳузуримга икки киши келди. Улардан бири бош тарафимга, бошқаси икки оёғим тарафида ўтирди. Бас, бошим тарафдаги икки оёғим тарафдагига ёки икки оёғим тарафдаги бошим тарафдагига:\n«Бу кишининг дарди нима?» деди.\n«Сеҳрлангандир», деди униси.\n«Уни ким сеҳрлади?» деди.\n«Лубайд ибн Аъсам», деди униси.\n«Нима ила?» деди.\n«Тароққа, тараганда тушган сочга ва эркак хурмодан қилинган идишга», деди униси.\n«У нарса қаерда?» деди.\n«Зу Арвон қудуғида», деди униси.\nБас, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам саҳобаларидан бир гуруҳ одам ила ўша ерга бордилар. Кейин (қайтиб келиб):\n«Эй Оиша, Аллоҳга қасамки у(қудуқ)нинг суви ҳинонинг ивитилганига ўхшаб кетибди. У ердаги хурмолар худди шайтонларнинг бошларига ўхшайди», дедилар.\n«Эй Аллоҳнинг Расули, уни куйдириб юборганингизда эди», дедим.\n«Йўқ. Аммо менга Аллоҳ офият берди. Одамларга бирор ёмонлик қўзимасин, дедим. Амр қилдим, уни кўмишди», дедилар.\nБу ҳодиса ҳақида шунга ўхшаш бошқа ривоятлар ҳам бор. Уларда бу ерда зикр қилинмаган бошқа тафсилотлар ҳам зикр қилинган. Шунингдек, бу ривоят ва унда зикр қилинган ҳодиса ҳақида турли ихтилофлар ҳам бор.\nБаъзи кишилар Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга сеҳр таъсир қилса пайғамбарликларига футур етиб қолмайдими, деган мулоҳазаларни ҳам қилганлар.\nМуҳаққиқ уламоларимиз, саҳиҳ ҳадисларда собит бўлган нарса инкор қилинмайди, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга нисбатан сеҳр қилинганлиги маълум ва машҳур, лекин у зотга қилинган сеҳр пайғамбарликларига футур етказмаганлиги ҳам собит, деганлар.\nБизга бу ўринда керак жойи Оиша онамиз розияллоҳу анҳонинг Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга дардкаш бўла олиш фазлларидир.\nПайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳаждан зулҳижжа ойидан беш кун қолганда қайтиб келдилар. Янги, ўн биринчи ҳижрий йилнинг биринчи ойи Муҳаррам ҳам ўтди. Сафар ойининг охирига келиб, душанба куни хасталиклари бошланди.\nОламларнинг сарвари, охирги замон Пайғамбари Муҳаммад мустафо соллаллоҳу алайҳи васалламнинг беморликлари оғирлашиб қолганда оналаримиздан Оиша онамизникида қолишга ижозат сўрадилар. Улар ижозат беришди.\n«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам бемор бўлганларида аёллари орасида навбат ила айландилар. У зот:\nБухорий ва Муслим ривоят қилишган. Унинг лафзида:\n«Менинг кунимни излаб, мен бугун қаердаман, мен эртага қаерда бўламан?» дер эдилар. Оишанинг куни кеч келаётгандек туюлар эди у зотга. Менинг куним бўлганда Аллоҳ у зотни кўксим билан бўйним орасида қабз қилди».\nУшбу ривоятда бемор чоғларида ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Оиша онамиз розияллоҳу анҳонинг ҳузурларида бўлишга қанчалар ошиққанлари равшан кўриниб турибди. У зот Оиша онамиз розияллоҳу анҳонинг ҳужраларига етиб келишлари билан кўнгиллари ўрнига тушиб тинчландилар.\nАна шу вақтдан бошлаб Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг беморликларига асосан Оиша онамиз розияллоҳу анҳо қарай бошладилар. Шунинг учун ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг вафот этишларидан олдинги ҳолатлари, гап-сўзлари Оиша онамиз розияллоҳу анҳо томонидан ривоят қилинади. Буларнинг барчаси у кишининг фазллари рўйхатига ёзилиши турган гап.\n«Эй бор Худоё! Мени мағфират қилгин. Менга раҳм қилгин. Мени рафиққа етиштиргин», деганларини эшитдим».\nПайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг «мени рафиққа етиштиргин» деганларидаги рафиқдан мурод, фаришталарнинг олий тўпламидир. Улар Рафиқи Аъло дейилади.\nАммо бундан Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам беморлик пайтларида ўзларига ўлим тилаган эканлар, деган хулосага келмаслик лозим. Ўзига ўлим тилаш жоиз эмас. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ножоиз ишни зинҳор қилмаганлар. Бу ердаги гапларининг маъноси, вақти-соати етиб вафот этганимда мени Рафиқи Аълога етиштиргин, деган истакдир.\n«У юмшоқ одам, агар сизнинг мақомингизга турса одамларга намоз ўқиб бера олмайди», деди Оиша.\nБу ҳолни яхши билган қизлари Оиша онамиз, мазкур васф соҳиби бўлган оталари ҳазрати Абу Бакрнинг Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг мақомларида туриб намозга ўтишлари мақсадга мувофиқ бўлармикан, деган мулоҳазага келдилар ва бу мулоҳазани у зотга айтдилар.\nОиша онамиз Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам беморлик туфайли гапимни яхши эшитмадилар деб ўйлаб, ўзларининг аввалги гапларини такрорладилар.\nШунда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам мазкур ишни Оиша онамизнинг ўзларига топширдилар. Сен, Абу Бакрга айт, одамларга намоз ўқиб берсин, дедилар.\nЮсуф алайҳиссаломнинг қиссаларида аёлларнинг турли тасарруфлари ҳақида сўз кетган. Жумладан, Миср Азизининг хотини ва унинг тасарруфлари баён қилинган. Чунки ўша аёл зоҳирда бир ишни қилиб, ботинда бошқа нарсани кўзлагани бор. У зоҳирда уйига аёлларни чақириб, меҳмон қилади. Аммо аслида уларга Юсуф алайҳиссаломни кўрсатиб, ҳайрон қилмоқчи бўлади.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳо ҳам бу мақомда, Абу Бакр юмшоқ кўнгил, демоқдалар, аммо аслида у имом бўлса, одамлар тарқаб кетармикан, деган гап бор эди.\n«Мен ҳеч бир набий дунё ва охиратдан бирини танлаш ихтиёрига қўйилмагунча ўлмаслигини эшитиб юрар эдим. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг вафотларидан олдинги хасталикларида овозлари хириллаб қолганда:\n«Аллоҳ неъмат берган набийлар, сиддиқлар ва шаҳидлар билан бирга. Улар қандоқ ҳам яхши рафиқлар!» деганларини эшитдим. Ана ўшанда, у зотга ихтиёр қилиш вақти келганини англадим».\nИмом Бухорий ва Муслим Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қиладилар:\n«Ҳеч бир набий жаннатдаги ўз ўрнини кўрмай туриб, ихтиёрига қўйилмай туриб, зинҳор қабз қилинмаган», дер эдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ўзларига (ўша ҳолат) келганда, бошлари сонимда турганда у зот бир муддат ҳушларидан кетдилар. Сўнгра кўзларини очиб шифтга тикилдилар ва:\n«Эй бор Худоё! Рафиқи Аълога», дедилар. Шунда «у зот бизни ихтиёр қилмаётирлар», дедим ва соғлик вақтларида зикр қилган гапларини нималигини билдим. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам сўзлаган охирги сўз:\n«Эй бор Худоё! Рафиқи Аълога», дейишлари бўлди».\n«Лаа илаҳа иллаллоҳ. Албатта, ўлимнинг сакароти бор», дер эдилар. Кейин қўлларини тик қилиб, Рафиқи Аълога, дея бошладилар. Охири қабз бўлиб, қўллари осилиб тушди».\nБу деганлари мен Аъло Рафиққа, Аллоҳнинг ҳузурига кетмоқдаман, деганлари эди. Шунинг учун ҳам Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга нисбатан «ўлим» ва «вафот» сўзлари ўрнига тушунган доираларда «Рафиқи Аълога интиқол қилдилар» истилоҳи ишлатилади.\nУ зот ана шундоқ ҳолатда турганларида қабзи руҳ қилиндилар, қўллари пастга тушди. Одам боласининг афзали, пайғамбарларнинг охиргиси, оламларнинг Сарвари бўлган зот ана шу тариқа фоний дунёдан боқий дунёга ўтдилар.\nБу ҳодиса ҳижрий ўн биринчи сана ўн иккинчи Рабиул аввал, душанба куни заволдан кейин бўлди. Ўшанда у зоти бобаракотнинг ёшлари олтмиш учда эди.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳога нисбатан илм денгизи деган иборани ишлатсак бўладими, деб бир оз ўйладик ҳам. Аммо бу ўйланиш, у киши бу номга лойиқмилар ёки йўқми, деган маънода эмас, балки бу ном у кишига муносибмикан, деган мулоҳаза ила бўлди. Охири Оиша онамиз розияллоҳу анҳонинг илмнинг чексиз уммони Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг илмларидан сув ичганларининг эътиборидан бу истилоҳни сарлавҳа қилиб олдик.\nЎйлаб кўрадиган бўлсак, илм денгизи бўлиши учун фақат уммон ёнида бўлиш ёки ундан сув ичишнинг ўзи кифоя қилмайди. Балки ўша илмни қабул қилиб олиб, уни денгизга айлантириш қобилияти ҳам бўлиши зарур. Оиша онамиз розияллоҳу анҳода ана ўша шартларнинг ҳаммаси мавжуд эди.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳо Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ёнларида бўлишлари билан бирга ёш, ўткир зеҳнли, кучли ҳофизали, юксак фаросатли ва илмга ўч зот эдилар. У киши Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан турли масалаларни сўраб чарчамас эдилар.\n«Менинг умматимдан кимнинг иккита фарати бўлса, Аллоҳ уни ўшалар туфайли жаннатга киритади», дедилар.\n«Сизнинг умматингиздан битта фарати, бўлган одам-чи?» деди Оиша.\n«Битта фарати бор одамни ҳам, эй муваффақ қилинган», дедилар.\n«Сизнинг умматингиздан фарати бўлмаган одам-чи?» деди Оиша.\n«Мен умматимнинг фаратиман. Ҳеч менинг (вафотим)га ўхшаш мусибатга учрамаслар», дедилар.\n«Фарат» деб араб тилида бир гуруҳ отлиқлардан олдин бориб, уларнинг келишларига дам оладиган жойни тайёрлаб турувчига айтилади.\nОта-онадан олдин вафот этган ёш болаларни «фарат» деб номланишини ўша боланинг уларга жаннатдан жой тайёрлашини кўзда тутиб айтилган.\nБизнинг тилимизда ҳам диний маълумотлари бор доираларда «фарат» сўзи ўз маъносида ишлатилиб келинган. Фалончининг боласи фарат бўлибди, дейилса, ёш боласи ўлибди, деб тушунилган.\nПайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг Оиша онамизга, эй муваффақ қилинган, деб мурожаат қилишлари Оиша онамизнинг қадрлари қанчалар улуғ эканини кўрсатади. Чунки муваффақ қилинган, деганлари Аллоҳ ҳар бир нарсада муваффақият берган, деганидир.\nҲақиқатда ушбу ҳадиси шарифда айтилганидек, Оиша онамиз розияллоҳу анҳо илм борасида Аллоҳ таоло томонидан муваффақ қилинган эдилар. Аллоҳ таолонинг Ўзи у кишининг илмига барака берган эди.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳо Қуръони Каримни тўлиқ ва пухта ёд билганликлари билан шуҳрат топган эдилар. Улумул Қуръон номли илм мутахассислари биринчи бўлиб, Қуръони Каримни тўлиқ ва пухта ёд олган зотлар ҳақида сўз юритганларида Оиша онамиз розияллоҳу анҳонинг исмларини дастлабкилардан ёдга олишади.\nШу билан бир қаторда, Оиша онамиз розияллоҳу анҳо Қуръони Каримнинг тафсирини ҳам жуда яхши билганлар.\nУ кишининг ояти карималарни тафсир қилишларига мисол келтирайлик.\nИмом Бухорий қилган ривоятда қуйидагилар айтилади:\n«Агар бир аёл ўз эридан писанд қилмаслик ва юз ўгириш содир бўлишидан қўрқса», деган.\nБу оят ҳақида Оиша:\n«Бу бир хотин эри билан бўлиши, эр унга қарамай қўйиши, уни талоқ қилиб бошқага уйланишни истаганда, аёл унга, мени ўзинг билан олиб қол, талоқ қилма, сўнгра мендан бошқага уйланавер, нафақа ва тақсимни нима қилсанг ўзинг биласан, дейиши ҳақидадир. Ана ўша тўғрисида Аллоҳ таоло:\n«Икковлари ўзаро сулҳ қилсалар, уларга гуноҳ йўқдир, сулҳ яхшидир, деган», деди».\nАгар хотин киши ўз ихтиёри ила ўзининг эридаги баъзи ҳуқуқларидан воз кечса жоизлиги, у ҳақларни адо этмагани учун эр гуноҳкор бўлмаслиги Қуръони Каримда баён этилган экан. Оиша онамиз ўша ояти каримани ушбу ривоятда тушунтириб бермоқдалар.\nИмом Бухорий қилган ривоятда айтилади:\n«Оиша розияллоҳу анҳодан Аллоҳ таолонинг:\n«Аллоҳ сизларни беҳуда қасамларингиз туфайли муохаза қилмайди», деган қавли ҳақида ривоят қилинади:\n«Бу оят бировнинг «Йўқ! Валлоҳи!» ва «Ҳа! Валлоҳи!» каби гапи ҳақида нозил қилинган».\nОиша онамиз розияллоҳу анҳо ўқиш-ёзишни биладиган нодир кишилардан эдилар. Ўша вақтда Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобаларидан ким ўқиш-ёзишни билса, комил деган унвон берилар эди.\nКўплаб машҳур саҳоба эркаклар ўзлари ҳал қила олмаган масалаларни ҳал қилиб беришни Оиша онамиздан сўрашар эди.\n«Биз Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобаларига қай бир ҳадис ишкол бўлиб Оишадан сўрасак, албатта, унинг ҳузурида илмни топар эдик», деди».\nИмом Муслим, Абу Довуд, Термизий ва Насаийлар Абу Атийя розияллоҳу анҳудан ривоят қиладилар:\n«Масруқ иккимиз Оишанинг олдига кириб:\n«Эй мўминларнинг онаси, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобаларидан икки киши, икковлари ҳам яхшиликка бўш келмайдилар.\nБирлари ифтор билан (шом) намозни тезлатади.\nБошқаси эса, ифтор билан (шом) намозни ортга суради?» дедик.\n«Икковларидан қай бири ифторни ва намозни тезлатур?» деди.\n«Абдуллоҳ ибн Масъуд», дедик.\n«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам шундоқ қилур эдилар», деди.\nБошқаси Абу Мусо эди».\nТобеъинлардан Абу Атийя ва Масруқ розияллоҳу анҳулар икки катта саҳобийнинг ифторни тез қилиш ва шом намозини эрта ўқиш бўйича икки хил иш тутаётганларини мулоҳаза қилишади. Шу билан бирга, икковидан қай бирининг тутаётган иши суннатга мувофиқ эканини билмоқчи бўлишади. Бунинг учун эса, Оиша онамизга мурожаат қилишган. Оқибатда, ифторни вақти кириши билан қилиш ва шом намозини ҳам эртароқ ўқиш Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг одатлари экани маълум бўлди. Бу синовда Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳу ютиб чиққан.\n«Сунан» эгалари Абдулазиз ибн Журайж розияллоҳу анҳудан ривоят қилишади:\n«Оишадан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам нима ила Витр ўқишларини сўрадик. У киши:\n«Биринчи ракъатда «Саббиҳисма Роббика»ни, иккинчи ракъатда, «Қул йааююҳал кофируун»ни, учинчи ракъатда «Қул ҳуваллоҳу аҳад» ва «Муъаввазатайни»ни ўқир эдилар», деди».\n«Оиша розияллоҳу анҳодан:\n«Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам витрда қироатни ошкора қилар эдиларми ёки махфийми?» деб сўралди. У киши:\n«Ўшани ҳаммасини ҳам қилар эдилар. Гоҳида махфий қилар, гоҳида ошкора қилар эдилар», деди».\nҲазрати Оиша розияллоҳу анҳо тафсир, ҳадис, фиқҳдан, араб тарихи ва адабиётидан ҳамда бошқа ўша вақтда мавжуд кўплаб илмлардан яхши воқиф эдилар.\n«Сияру Аъломун Нубалаа» китобида Урва ибн Зубайр розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:\n«Оишага ҳамсуҳбат бўлдим. Ҳеч ҳам у кишига ўхшаган нозил бўлган оятни, меросни, суннатни, шеърни, ривоятни, арабларнинг кунларини, насабларини, ҳукмларни, тибни биладиган одамни кўрмадим. Мен ундан:\n«Холажон, тибни қаердан ўргангансиз?» деб сўрадим.\n«Бемор бўлсам, менга дорилар васф қилинар эди. Биров бемор бўлса, унга ҳам дорилар васф қилинар эди. Одамларнинг бир-бирларига қилаётган васфларини эшитиб, ёдлаб олар эдим», деди».\nИмом Масруқ ибн ал-Аждаъ Оиша онамиз розияллоҳу анҳодан энг кўп ривоят қилган кишилардан ҳисобланади. У кишидан:\n«Оиша мерос илмини яхши билармиди?» деб сўралганда у киши:\n«Аллоҳга қасамки, Муҳаммад солаллоҳу алайҳи васалламнинг катта саҳобаларини Оишадан мерос ҳақида сўраётганларини кўрганман», деган».\nУ киши замоналарининг улуғ донишмандларидан бўлиб, ҳатто Абу Бакр, Умар, Усмон даврларида таниқли саҳобалар ва олимларга дарс, фатво берадиган даражада юксак салоҳият ва иқтидор соҳибаси эдилар.\nУламоларимиз саҳобалардан етти киши фатво билан ном чиқарганларини, улар: Оиша онамиз розияллоҳу анҳо, Умар ибн Хаттоб, Абдуллоҳ ибн Умар, Али ибн Абу Толиб, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Масъуд ва Зайд ибн Собит розияллоҳу анҳум эканини алоҳда таъкидлашади.\nБелозурий «Ансобул Ашроф» номли китобида Абдурроҳман ибн Қосимдан, у киши отасидан қуйидагиларни ривоят қилади:\n«Оиша розияллоҳу анҳо Абу Бакр, Умар ва Усмоннинг халифалик даврида фатво ила машғул бўлган эди. У вафот этгунча шу ҳолда давом этди. Мен уни лозим тутганлардан эдим».\nУ киши уйда ва сафарда доимо Пайғамбар алайҳиссалом билан бирга бўлганлари учун ва асҳоби киромдан кўпчиликка насиб этмаган диний аҳкомлардан воқиф бўлганлари сабабидан, энг етакчи саҳобалар ҳам ҳал этолмаган диний масалаларни ҳазрати Оишадан сўрашарди.\nПайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатларига келсак, Оиша онамиз ҳадисларни кўп ривоят қилишда иккинчи ўринда турадилар.\nОиша онамиз Расули Акрамдан 2210 та ҳадис ривоят қилганлар ва бу соҳада Абу Ҳурайрадан сўнг турадилар.\nҲазрати Оиша розияллоҳу анҳодан асҳоб ва тобеъинлардан кўплари ҳадис нақл этишган. Аҳмад ибн Ҳанбалнинг «Муснад»ларида бундай ҳадислардан 2258 саҳифа тўлган.\nҲазрати Оиша оталари Абу Бакр Сиддиқ Умар Саъд ибн Абу Ваққос, Усайд ибн Ҳузайр ва бошқалардан ҳам ривоят қиладилар. Аммо Оиша розияллоҳу анҳодан аксар саҳобалар кўплаб ҳадис ривоят қилишган. Шулардан Абу Ҳурайра, Абу Мусо ал-Ашъарий, Зайд ибн Холид ал-Жуҳалий ва София бинти Шайба розияллоҳу анҳумни зикр қилишимиз мумкин.\nТобеъинлардан икки юзга яқин киши Оиша онамиздан ҳадис ривоят қилишган. Шулардан Саъид ибн ал-Мусаййиб, Алқама ибн Қайс, Масруқ ибн Аждаъ, Оиша бинти Талҳа, Амра бинти Абдураҳмон, Ҳамса бинти Сирин ва бошқаларни айтишимиз мумкин.\nОиша онамиз кўпгина нодир фазилатларга эга эдилар. У киши жуда ақлли ва зеҳни ўткир, илмли аёл эдилар. Оиша онамиз тилни, шеърни, тиб фанини, насаблар ва уруш тарихларини яхши билар эдилар.\nАз-Зуҳрий Оиша онамиз ҳақларида айтадилар:\n«Агар Расулуллоҳнинг барча аёлларининг илмини ва жамики аёлларнинг илмини тўплаб туриб, Оишанинг илмига солиштирилса, албатта, Оишанинг илми афзалдур».\nОиша онамизнинг илмлари тўғрисида Урва:\n«Тиб фанида, шеъриятда ва фиқҳ илмида Оишадан илмлироқ бирор кишини кўрмадим», дедилар.\nОиша онамиз аҳён-аҳёнда ёлғиз ўзлари баъзи бир масалаларни ҳал этар ва ўзларига хос ижтиҳод қилар эдилар. Гоҳида у киши уламо саҳобалар билмай қолган масалаларни ҳам ҳал этиб берар эдилар.\nҲатто, аз-Заркаший шу маънода китоб ёзди ва уни «Оишанинг саҳобалар билмаганини идрок этган жавоблари» деб номлади.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳо ўзлари катта олима бўлишлари билан бирга илм одобига қаттиқ риоя қилар эдилар. У киши бирор масалани ўзларидан яхши биладиган одамдан хабардор бўлсалар, мазкур масалани ўша кишига ҳавола қилар эдилар.\nМуслим ва Насаий Шурайҳ ибн Ҳонеъ розияллоҳу анҳудан ривоят қиладилар:\n«Сен Ибн Абу Толибдан сўра, у Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан бирга сафар қилар эди», дедилар.\n«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам мусофир учун уч кечаю уч кундуз, муқим учун бир кечаю, бир кундуз қилганлар», деди.\nСаҳобаи киромларнинг одатларига амал қилиб, Шурайҳ ибн Ҳонеъ розияллоҳу анҳу ҳам Оиша онамиздан фиқҳий масала–махсига масҳ тортишга оид масалани сўраган эканлар. Оиша онамиз у кишига:\nБу жавобдан, энг аввало, Оиша онамизнинг омонатлари, инсофлари ва илмий омонатга хиёнат қилмасликлари зоҳир бўлмоқда. У киши ўзлари аниқ билмаган нарсага жавоб беришни ўзларига эп кўрмаганлар. Сўровчини ўша масалани яхши биладиган киши–ҳазрати Алига йўллаб қўйганлар.\nИккинчидан, Пайғамбаримиз махсини кўпроқ сафарда кийганлари келиб чиқади. Оиша онамизнинг «Ибн Абу Толибдан сўра, у Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан бирга сафар қилар эди», деганларидан шу нарса фаҳмланади.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳода тақво, зоҳидлик сифатлари ҳам юқори даражада эди. У киши бу дунёнинг орзу-ҳаваси кетидан тушмаган эдилар. Ўзларида бор нарсани кўпроқ муҳтожларга тутишни афзал кўрар эдилар.\nИмом Молик «Муватто» китобида қуйидагиларни ривоят қиладилар:\n«Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг жуфти ҳалоллари Оиша розияллоҳу анҳо рўза тутиб ўтирган эканлар, бир одам таом сўраб келибди. Уйларида бир дона нондан бошқа нарса йўқ экан. Ходима аёлга:\n«Нонни унга бер», дебдилар.\n«Ифторингиз учун ҳеч нарса йўқ-ку!» дебди ходима.\n«Нонни унга бер!» дебдилар Оиша розияллоҳу анҳо.\n«Шундоқ қилдим ҳам. Кечқурун эса бир одам бизга бир қўйнинг қўлини ҳадя қилди. Оиша розияллоҳу анҳо мени чақириб:\n«Ол! Бундан егин! Бу сенинг нонингдан яхшироқ», дедилар».\nЯна Имом Молик ривоят қиладилар:\n«Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг жуфти ҳалоллари Оиша розияллоҳу анҳонинг олдиларига бир мискин таом сўраб келди. У кишининг олдиларида узум бор эди.\n«Мискинга ундан бир дона олиб унга бер!» дедилар.\nУ тажжубланиб, у кишига қаради. Шунда Оиша:\n«Таажжубланяпсанми?! Бу донада неча зарра мисқоли борлигини биласанми?!» дедилар».\nКўриб турибмизки, Оиша онамиз нима қилиб бўлса ҳам инфоқ қилиш пайида бўлган эканлар.\nЭнди Оиша онамиз розияллоҳу анҳонинг кийинишдаги зоҳидликларини кўрайлик.\n«Айман розияллоҳу анҳу:\n«Оишанинг олдига кирсам, баҳоси беш дирҳамлик «қитр» кўйлак кийиб олган экан. Бас, у:\n«Менинг чўримга назар сол! У буни уйда кийишдан кеккаяди-я! Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг вақтларида менинг шундай кўйлагим бор эди. Мадинада қай бир аёл зийнатланадиган бўлса, менга одам юбориб уни ориятга олиб турар эди», деб айтди», деди».\nПайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг завжалари Оиша онамиз розияллоҳу анҳо жуда ҳам содда яшаганликларини шундан билса бўлади.\n«Қитр» кўйлак Ямандан келтирилган қўпол ва қаттиқ кўйлак бўлиб, баҳоси беш дирҳам (тийин) экан.\nМадинаи Мунавварадек мусулмонлар пойтахтида ҳамма келинлар учун тўй куни кийиб туришга бир дона «қитр» кўйлак бўлиши ҳам ўта содда ҳаётдан дарак беради.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳонинг чўрилари уйда кийишни хоҳламаган кийимни ўзлари кийиб юришлари тақводор ва камтарликларини кўрсатади.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳо бу олиймақом сифатларини Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг дорулфунунларининг пешқадам талабаси ўлароқ олган эдилар. У дорулфунунда дарс олган зеҳнли ҳар бир талабада ана шундоқ малака пайдо бўлар эди.\nИмом Байҳақий раҳматуллоҳи алайҳи «Далоиун нубувва» китобида Оиша онамиз розияллоҳу анҳодан қуйидаги ривоятни келтирадилар:\n«Ансорийлардан бир аёл олдимга кириб Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг тўшакларини кўрди. У қайтиб кетиб, менга ичига жун солинган тўшак юборди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам менинг олдимга кириб:\n«Бу нима, эй Оиша?» дедилар.\n«Эй Аллоҳнинг Расули, Фулона Ансория кириб, тўшагингизни кўриб қолди ва қайтиб бориб, менга мана шуни юборибди», дедим.\n«Уни қайтариб бер», дедилар.\nМен уни қайтармадим. Унинг уйимда бўлишини жуда ҳам хоҳлар эдим. У зот бўлса, ўз гапларини уч марта такрорлаб:\n«Уни қайтариб бер, эй Оиша! Аллоҳга қасамки, агар истасам Аллоҳ мен билан олтин ва кумуш тоғларини юргазар эди», дедилар».\nЗотан, ҳақиқий зоҳидлик ҳам имкони бўлиб туриб, дунёга ўзини урмасликдир. Имкон топа олмай дунёга қизиқмаганларни зоҳид демаслар.\nБир куни Оиша онамиз розияллоҳу анҳо ўзини зоҳид қилиб кўрсатавериб ўлай деган одамни кўриб, ажабланиб:\n«Анавинга нима бўлди?» деб сўрабдилар.\n«Умар ибн Хаттоб зоҳид эди. У гапирса эшиттирар эди. Юрса, тез юрар эди. Аллоҳнинг зотида зарба берса, оғритар эди», дедилар.\nҲа, ҳақиқий зоҳид ана шундоқ бўлади.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳонинг зоҳидликлари обидликларида ҳам зоҳир бўлар эди. У киши ибодатнинг барча турларида нафл ибодатни кўп қилиш билан ном чиқарган эдилар. Оиша онамиз розияллоҳу анҳо нафл ибодатни кўпгина эмас, хўпгина ҳам қилар эдилар.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳонинг намозлари ва дуолари ҳақида қуйидаги ривоятга эътибор берайлик:\n«Оиша розияллоҳу анҳо намозда «Бас, Аллоҳ бизга марҳамат қилди ва бизни дўзах азобидан сақлади», оятини ўқир эди ва Роббисига дуо қилганда:\n«Менга марҳамат қилгин ва мени дўзах азобидан сақлагин», дер эди».\nОиша онамиз розияллоҳу анҳонинг намозлари ҳақида Урва ибн Зубайр розияллоҳу анҳу қуйидагиларни айтадилар:\n«Эрталаб юрадиган бўлсам, Оишанинг уйига бориб, унга салом беришдан бошлар эдим. Бир куни борсам, у тик туриб, намоз ўқиётган экан. У қироат қилар, дуо қилар ва йиғлар эди. Туравериб зерикиб кетдим. Бозорга бориб ишимни битирдим. Қайтиб келиб қарасам, у яна худди аввалгидек тик туриб, намоз ўқиб йиғламоқда. У киши: «Агар Лайлатул қадрни кўрсам, Аллоҳдан афв ва офиятни сўрайман», дер эди».\nОиша онамиз розияллоҳу анҳо Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан кейин жуда ҳам кўп рўза тутадиган бўлган эдилар. У киши кўп рўза тутганларидан озиб, заифлашиб ҳам кетар эдилар. Қаттиқ иссиқ кунлари ҳам рўза тутиб юрганлари кўрилар эди.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳо бир куни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан:\n«Эй Аллоҳнинг Расули, аёлларга ҳам жиҳод борми?» деб сўраган эдилар. Шунда Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам:\n«Ҳа. Уларга жиҳод бор. Унда уруш йўқ, ҳаж ва умра», деган эдилар.\nАна ўша ҳадиси шарифга амал қилароқ, Оиша онамиз розияллоҳу анҳо кўп умра ва ҳаж қилар эдилар.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳонинг барча сифатлари ҳам камолот сифатларига даҳлдор эканига шубҳа бўлиши мумкин эмас. У кишининг буюк ҳаётини диққат билан ўрганган уламолар Оиша онамиз розияллоҳу анҳода бошқаларда бўлмаган қирқта комилалик сифатлари бор эканини таъкидлашади. Ана шунинг учун ҳам бу ҳақда бир-икки оғиз сўз айтмоқни раво кўрдик.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳонинг камолот сифатлари ҳақида сўз юритар эканмиз, бу сифатлар рўйхатининг бошида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ворид бўлган ҳадиси шарифлар туришини айтиб ўтмоғимиз лозим. У зот Оиша онамиз розияллоҳу анҳо ҳақларида ажойиб мадҳларни айтганлар.\n«Эй Оиша! Мана бу Жаброил, у сенга салом айтмоқда», дедилар.\n2«Ва алайҳиссалому ва роҳматуллоҳи ва баракотуҳу! Эй Аллоҳнинг Расули, сиз мен кўрмаган нарсани кўрасиз», дедим».\nДунёда пайғамбарлардан бошқа кимга Жаброил алайҳиссалом салом айтибдилар?!\nЖаброил алайҳиссалом дунёда пайғамбарлардан бошқа Оиша онамиз розияллоҳу анҳога салом айтибдилар.\nМана шу улуғ мақомнинг ўзи бир оламга татийди.\n«Эркаклардан кўпчилик баркамол бўлдилар. Аёллардан фақатгина Марям Имрон қизи ва Фиръавннинг аёли Осиёдан бошқаси баркамол бўлмади.\nОишанинг бошқа аёллардан устунлиги сарийднинг бошқа таомлардан устунлигига ўхшайдир», дедилар».\nИккисини Бухорий, Муслим ва Термизий ривоят қилишган.\nУшбу ҳадиси шарифда аслида аёлларнинг, хусусан, Марям онамиз, Осиё онамиз ва Оиша онамизнинг бошқа аёллардан устун фазллари ҳақида сўз боради.\nЭркаклардан баркамол бўлганлар рўйхатининг аввалида Пайғамбар алайҳиссаломлар турадилар. Улардан ўзга баркамол эркаклар ҳам бор. Бу ҳақиқат ҳаммага маълум.\n«Аёллардан фақатгина Марям Имрон қизи ва Фиръавннинг аёли Осиёдан бошқаси баркамол бўлмади».\nБу икки улуғ зотнинг баркамол бўлишлари Қуръони Каримда биргаликда, алоҳида зикр қилинишларидан ҳам билиб олинади.\nАллоҳ таоло Таҳрим сурасида:\n«Аллоҳ иймон келтирганларга Фиръавннинг хотинини мисол қилиб кўрсатди. У (хотин): «Роббим, менга Ўз ҳузурингда, жаннатда бир уй бино қилгин. Менга Фиръавндан ва унинг ишидан нажот бергин ва золим қавмлардан нажот бергин», деб айтди», деган.\nФиръавннинг хотини ўша пайтдаги энг катта подшоҳнинг аёли эди. Емак-киймакда тўкин эди. Нимани хоҳласа, шуни қилиши мумкин эди. Қасрларда, турли неъматлар ичида фароғатда яшашига қарамасдан кофир ва золим эрига ва қавмига қарши чиқди. Аллоҳга иймон келтирди. Аллоҳдан жаннатда уй қуриб беришни сўради. Бу ҳол эса дунё ҳою ҳавасидан устун келишнинг олий мисолидир.\nМўминларнинг иккинчи мисоли Марям бинти Имрондир.\n«Ва Марям Имрон қизини (мисол келтирди), у фаржини пок сақлаган эди. Биз унга Ўз руҳимиздан пуфладик ва У Роббисининг сўзларини ҳамда китобларини тасдиқ қилди ва итоаткорлардан бўлди».\nМарям Имроннинг қизи Аллоҳга соф эътиқодда бўлганлар ва ўзларини ҳам соф тутганлар. Яҳудийлар туҳмат қилганларидек нопок бўлмаганлар. Аллоҳ таоло Жаброил фаришта орқали ўша пок жасадга ўз руҳидан «пуф» дейиши билан Ийсо алайҳиссаломни ато қилган.\n«Оишанинг бошқа аёллардан устунлиги сарийднинг бошқа таомлардан устунлигига ўхшайдир».\nЭнди Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг завжаи мутоҳҳаралари Оиша онамизнинг фазллари ҳақида сўз кетмоқда. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам у кишининг бошқа аёллардан фазлларини «сарийд» деб номланадиган таомнинг ўша вақтдаги бошқа таомлардан устунлигига ўхшатмоқдалар.\nЎша пайтда Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам ва саҳобаи киромлар яшаб турган жамиятнинг шароити ва таомилига кўра сарийд бошқа таомлардан афзал таом ҳисобланар эди.\nХудди шунга ўхшаш Оиша онамиз ҳам бошқа аёллардан афзал эдилар.\nБу мақомга дунёда ким сазовор бўлибди?!\nБу мақомга дунёда фақат Оиша онамиз розияллоҳу анҳо сазовор бўлдилар.\nТермизий ва Бухорий Амр ибн Осс розияллоҳу анҳудан ривоят қилади:\n«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам мени Зоти Салосил аскарига бошлиқ қилдилар. Қайтиб келганда:\n«Эй Аллоҳнинг Расули, одамларнинг қайсиси сиз учун энг маҳбубдир?» дедим.\n«Сўнгра Умар», дедилар ва бир неча одамларни санадилар. Бас, мени охирларида қилиб қўймасинлар, деб сукут сақладим».\nАллоҳнинг Расули учун одамларнинг қайсиси энг маҳбуб экан?\nАллоҳнинг Расули учун одамлар ичида Оиша онамиз розияллоҳу анҳо энг маҳбуб эканлар.\nБу мақомга дунёда ким сазовор бўлибди?\nБу мақомга дунёда Оиша онамиз розияллоҳу анҳо сазовор бўлибдилар.\nИмом Абу Яъло «Муснад»ида Оиша онамиз розияллоҳу анҳодан ривоят қилади:\n«Менга ҳеч бир аёлга берилмаган тўққиз нарса берилган:\n– Жаброил алайҳиссалом Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам менга уйланишга амр қилинганларида сувратимни олиб тушиб, у зотга кўрсатган.\n– У зот менга бикр ҳолимда уйланганлар. Мендан ўзгага бикр ҳолида уйланмаганлар.\n– Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бошлари менинг қучоғимда туриб, вафот этдилар.\n– Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам мени уйимда қабрга қўйилдилар.\n– Фаришталар менинг уйимни ўраб олган эди. У зотга мен чойшабларида турганимда ваҳий нозил бўлар эди. У зот мени жасадларидан узоқлаштирмас эдилар.\n– Мен у зотнинг халифалари ва сиддиқларининг қизиман.\n– Менинг узрим осмондан нозил бўлган.\n– Мен Покнинг ҳузурида пок яратилганман.\n– Менга мағфират ва карамли ризқ ваъда қилинган».\nИмом Қуртубий ўз тафсирларида Оиша онамиз розияллоҳу анҳонинг камолот сифатлари ҳақида сўз юритар эканлар, жумладан, қуйидагиларни айтган:\n«Баъзи аҳли таҳқиқлар айтурлар:\n«Юсуф алайҳиссалом фаҳш ишда туҳмат қилинганда Аллоҳ у кишини бешикдаги гўдак тили ила оқлади.\nМарям фоҳишаликда туҳмат қилинганда Аллоҳ у кишини ўғиллари Ийсо алайҳиссаломнинг тили ила оқлади.\nОиша фаҳш ишда туҳмат қилинганда Аллоҳ у кишини Қуръон ила оқлади. Аллоҳ у киши учун гўдакнинг оқлашини ёки набийнинг оқлашини раво кўрмади. Аллоҳ у кишини туҳматдан Ўз каломи ила оқлади».\nДунёда кимни Аллоҳ таоло туҳматдан Ўз каломи ила оқлабди?\nАллоҳ таоло дунёда фақат Оиша онамиз розияллоҳу анҳони туҳматдан Ўз каломи ила оқлаган.\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ўн саккиз ёшларида ажраб қолган Оиша онамиз розияллоҳу анҳо у зотдан кейин яна қарийб ярим аср умр кўрдилар. У киши бу муборак умрлари давомида бутун Ислом олами диққат марказида мўминларнинг оналари бўлиб ҳаёт кечирдилар. Оиша онамиз розияллоҳу анҳо доимий равишда илм, фатво, тақво, зуҳд, тарбия, одоб, шеър ва бошқа фазилатлар маркази бўлиб турдилар.\nҲижрий эллик саккизинчи сананинг Рамазон ойида Оиша онамиз розияллоҳу анҳо бемор бўлдилар. Бу улуғ зот беморлик чоғларида ўзларини Бақийъ қабристонига Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг бошқа азвожи мутоҳҳаралари дафн қилинган жойга дафн қилишларини васият қилдилар.\nРамазондан ўн саккиз кун ўтганда, душанбадан сешанбага ўтар кечаси Оиша онамиз розияллоҳу анҳо дорул фанодан дорул бақога риҳлат қилдилар.\nУ киши ўша кечаси витр намозидан кейин дафн қилиндилар. Жанозага жуда кўп одам келди. Ўша кечадаги каби Мадинаи Мунавварада кўп одам йиғилмаган эди.\nОиша онамиз розияллоҳу анҳонинг жанозаларини буюк саҳобий Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу ўқидилар. У кишининг қабрларига маҳрамларидан: Абдуллоҳ ибн Зубайр, Урва ибн Зубайр, Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Абдурроҳман ибн Абу Бакр, Абдуллоҳ ибн Абдурроҳман ибн Абу Бакр ва бошқалар тушдилар. Ўша пайтда Оиша онамиз розияллоҳу анҳонинг ёшлари олтмиш олтида эди.\nАллоҳ таоло Оиша онамиз розияллоҳу анҳодан рози бўлсин. Амин!\nUlug‘ sahobalar qatorida, shubhasiz, Oysha (roziyallohu anho) onamizning nomlari tilga olinadi. Muallima onamiz Rasulullohning (sollallohu alayhi va sallam) suyukli rafiqalari edilar. U kishi haqida oyati karimalar tushgan. Oysha (roziyallohu anho) Abu Hurayra, Abdulloh ibn Umar, Anas ibn Molik va Abdulloh ibn Abbosdan (roziyallohu anhum) keyin eng ko‘p hadis rivoyat qilgan. Onamiz hadislarni Rasulullohdan (alayhissalom) bevosita eshitib, rivoyat etganlar. Rasululloh (alayhissalom): “Ey Oysha, Jabroil senga salom keltirdi”, deganlar (Imom Buxoriy rivoyati).\nZamira Qosimova | “Hidoyat” jurnalining 2011 yil, 10-sonidan\nИкки киши бесамар иш қилган ва бенаф ташвиш чеккан: бири - бойлик тўплаб, фойдалана билмаган ва иккинчиси - илм ўрганиб, унга амал қилмаган.


Ўзбекистон гандбол федерациясида 2019 йил сарҳисоб қилинди / Olamsport.com\nЎзбекистон гандбол федерациясида 2019 йил сарҳисоб қилинди\nТеглар : ГандболСарҳисоб\nЎзбекистон гандбол федерациясининг навбатдаги кенгайтирилган йиғилиши бўлиб ўтди.\nУнда гандбол федерациясининг барча ҳудудий бўлимлари раҳбарлари, эркаклар ва аёллар миллий терма жамоаларининг мураббийлари ҳамда спорт фахрийлари иштирок этишди.\nЙиғилишда дастлаб гандбол спортини ривожлантириш борасида 2019 йилда амалга оширилган ишлар ҳисоботи тингланди. Шунингдек, йиғилишда 2020 йилги спорт мавсумида Ўзбекистон чемпионати ва кубоги мусобақаларида иштирок этиш, мусобақаларни ўтказиш регламентини тасдиқлаш, Халқаро мусобақаларга тайёргарлик кўриш ва иштирок этиш ҳамда олдинда қилинадиган ишлар юзасидан ўзаро фикр алмашилди.\nЙиғилиш якунида эса 2019 йил давомида Ўзбекистонда гандболни ривожлантириш йўлида муносиб ҳисса қўшган мураббийлар, ҳакамлар ва худудий федерациялар ходимлари фахрий ёрлиқ ва эсдалик совғалари билан тақдирланишди.\nПиёда юрган инсондан хасталиклар йироқ бўлади 0\nСўхликлар ўз саломатликлари йўлида 5 000 қадам юришди 0\nЧирчиқда саломатлик сари 5000 қадам ФОТОРЕПОРТАЖ 0


"Юлдузча" лойиҳасининг биринчи саралаш босқичи тасвирга олинди » Новости Узбекистана сегодня: nuz.uz\nНовости Узбекистана → Маданият ва саънат → "Юлдузча" лойиҳасининг биринчи саралаш босқичи тасвирга олинди\n31-07-2016 12:05 0 937 Рейтинг1 Чоп этиш\n"Юлдузча" лойиҳасининг биринчи саралаш босқичи тасвирга олинди\nЯнги мусиқали телешоу тез орада Ўзбекистон телеканалларида намойиш этилади.\n"Юлдузча" болалар вокал телевизион танловида Ўзбекистон бўйлаб 4 мингдан зиёд болалар иштирок этди. Унда эстрада, миллий ва академик йўналишлар бўйича энг яхши овоз эгалари саралаб олинди. Юздан ортиқ ўғил-қизлар танловнинг биринчи босқичидан ўтишди, улар тез кунда ўзларини экранда томоша қиладилар.\nБиринчи саралаш босқичидан ўтган ҳар бир иштирокчи учун ижодий гуруҳ мураббийлари томонидан алоҳида машғулотлар ўтказилди. Уч ҳафта ичида ёш истеъдод соҳиблари В.А Успенский номидаги Республика махсус мусиқа академик лицейи педогогларидан маҳорат дарсларини олишди. Ўқиш билан бир қаторда иштирокчилар учун экскурсиялар ва бошқа кўнгилочар томошалар уюштирилди.


Янграйвергин, сўнгги қўнғироқ!\n«Сўнгги қўнғироқ...» Бу жумла ҳар кўнгилда ўзгача жаранглайди, айниқса, битирувчилар қалбида. Май ойи келиши билан битирувчиларнинг ҳаяжони ортиб бораверади. Ҳар бир қалбда биргина нидо: "Мактабдан ҳеч қачон кетмасайдик!”\nМактаб даври ... Биз неча ёшда бўлмайлик, унинг хотиралари билан яшаймиз. Ўқиб юрган пайтларимиз ёмон кўрган синфдошимиз ҳам йиллар ўтиб энг яқин сирдошимиз эканлигини англаймиз. Мактаб остонасидан ташқарига ҳатладикми, ҳаёт деган уммонга шўнғирканмиз, унда бизни уришиб туриб овутадиган устозлар, хато қилсак бўялган бетини яшириш учун йиртилишига ҳам рози бўладиган қоғозлар, бир қўнғироғи билан минглаб болани бағрига оладиган масканни энди тополмаслигимиздан афсусланамиз.\nМамлакатимиз мактабларида Сўнгги қўнғироқнинг жаранг сочишига ҳам саноқли кунлар қолди. Болаларни бир йилга улғайтирадиган бу тадбир шунчаки эмаслигини унинг битта жаранги билан кўплаб хотиралар уйғонишига гувоҳ бўлдик.\nСўнгги қўнғироқ – мактабни битираётган ўқувчилар анъанаси, катта шодиёнаси. Ўзбекистонда 25 май куни нишонланадиган байрам ўқув йили тугаганида, лекин битириш имтиҳонларидан аввал ўтказилади. Бу 9 йил жонажон мактабда ўзидан кичикларни ука-сингил, устозларни опа-ака, деган ўқувчиларнинг ҳамма билан хайрлашув тадбири аслида. Бу оқшомда рамзий сўнгги қўнғироқ чалинади. Одатда бирор битирувчи елкасида қўлида мактаб қўнғироғини ушлаб олган биринчи синф ўқувчисини ўтказиб, даврани айланиб чиқади. Бу яхши ният, сен ҳам биздек улғайиб, шу кунларга ет, қўнғироқлар садоси биз кетганимиздан сўнг ҳам жаранглаб тураверсин деганидир.\nУшбу саҳифамиз қаҳрамонларидан бирининг мактабни битирганига бу йил 75 йил тўлади.\nГулсум ая АКБАРОВА, 91 ёшда: - Мактабни уруш бошланган 1941 йилда битирганман. Очарчилик, қийинчилик йиллари. Мактабларимиз ҳам каталакдай хонадан иборат иморатларда жойлашган бўларди. У пайтларда ҳамманинг ҳам ўқишга келишга қурби етмасди. Синфдошларимдан бири акам тенги бўлса, яна бири уйланиш ёшида бўлган. Ҳаттоки битта синфдошим ўқиб юрган пайтларимиз урушга кетган. Ўша пайтларда нон карточка билан ҳар бир оилага одам бошига маълум миқдорда бурда нон берилар эди. Оч қолганимиздан, қулоғимизга дарс кирмасди, кўпчилик болалар ҳолсизликдан ҳушидан кетиб қолишарди. Бизнинг болалигимизни уруш ана шундай оғир ўтмишга айлантирган эди. Бироқ устозларим жуда меҳрибон эди. Ҳаттоки Паттоҳ ака деган ўқитувчимиз кийиб келишга оёқ кийими йўқ синфдош дугонамга урушга кетган ўғилларининг этигини олиб келиб берганларни эслайман. Ҳозир битирув имтиҳонлари топширганимиз эсимда йўқ. Бироқ май ойининг охирларида "Бухорога киночилар келибди” деган гап тарқалди. Бола эмасмизми, дарсни ҳам ташлаб мактабимиздан унча узоқ бўлмаган Лаби Ҳовуз томонга чопдик. Уларнинг ишини қизиқиш билан томоша қилиб турсам киночи аёллардан бири менга кинода кичик рол ўйнашга, эвазига пул ва нон беришни таклиф этди.\nЮгуриб бориб бу гапни онамга айтдим. Очарчилик туфайли ўғлидан, акаларидан айрилган онам бечора тағин алдаб боламни олиб қочиб кетмасин деган қўрқув ва хавотирда, уларнинг гапига бир ишониб, бир ишонмай, очарчилик сабаб ноилож рози бўладилар. Мен ижро этадиган қаҳрамон вокзалда кетаётган аскар синглиси образи эди. Аскар бош кийимини ечиб хайрлашиш учун силкитаётган пайтда бош кийими қўлидан тушиб кетади ва сингил уни акасига бериш учун, «Акажон, шапкангиз тушиб қолди, шамоллаб қоласиз», деб поезд ортидан югуриши керак эди.\nМенинг акам ҳам бундан 15 кун олдин урушга кетган эди. Ундан биронта хат-хабар ололмаган эдик. Акам ёдимга тушиб, акажон, деб шунақа йиғлаб югурибманки... Ролим жонли чиққани учун киночилар айтилганидан икки баравар кўп пул ва нон ташлаб кетишганди. Шу ролни ўйнашим учун мактаб имтиҳонларидан ҳам озод қилишган. Бундан роса хурсанд бўлганман. Чунки киносъёмкалар деб кўп дарс қолдиргандим-да. Бизнинг мактабда оғир даврлар бўлс-да, имтиҳонни яхши топширолмаганлар синфдан-синфга кўчирилмасди.\nҲозир невараларим, эвараларим оппоқ, ораста кийимлар кийиб мактабга отланса ҳавасим келади. Энг асосийси, замонамиз тинч. Улардан хавотир олмайман.


Наманганлик 102 ёшли Қундузхон ая сайловда овоз берди - NamanganToday.uz\nOct 24, 2021 - 18:31\nБарча юртдошларимиз қатори Наманган тумани Қумқўрғон маҳалласи аҳолиси ҳам Ўзбекистон Республикаси Президенти сайловида фаол иштирок этмоқда.\nХусусан, 3-сонли умумтаълим мактаби биносида жойлашган 300-участка сайлов комиссияси куннинг иккинчи ярмида ҳам сайловчилар билан гавжум бўлди.\nШу маҳаллада яшовчи Қундузхон ая Розиқова бу йил 102 ёшни қарши олдилар. Кўп йиллар қишлоқ хўжалиги соҳасида меҳнат қилиб, бугун кексалик гаштини сураётган пиру-бадавлат онахоннинг атрофида 45 набира, 90 дан ортиқ эваралар парвона. Аянинг ўртанча ўғли Ҳусанбой отанинг ҳам ёши 70 дан ошди.\nҚундузхон ая Ўзбекистон Республикаси Президенти сайловида ўзи танлаган номзод учун овоз берди. Бунинг учун 300-участка сайлов комиссияси аъзолари кўчма қути билан ёши улуғ сайловчи истиқомат қилаётган хонадонга ташриф буюрдилар.\nАлбатта, 102 ёшда эртанги кун тақдири, Ватан тараққиёти учун дахлдорлик ҳиссини туйиб, ўз фуқаролик ҳуқуқидан унумли фойдаланаётган Қундузхон ая каби нуронийлар нафақат хонадонларимиз, балки эл-юртимиз файзи, дуогўйларимиз саналади. Уларнинг фаоллиги сайлов жараёнида барчага намуна мактабини ўтади.\nСанжарбек ҲАМИДОВ, 6-Наманган округ\nсайлов комиссияси матбуот маркази ходими\nНаманган вилоятида овоз берган сайловчилар сони 50 фоизга етди\nDec 3, 2020 20


Бундан қарийб 140 йил олдин немис ва ҳолланд миллатига мансуб одамлар жамоаси Хива хонлигига кўчиб келган. Меннонитлар номи билан танилган хорижликлар Хоразм тарихида ўзига хос из қолдиришга муваффақ бўлишган. Мозийга қайтиб, уларнинг ҳаёт тарзи ва фаолияти, шунингдек, оғир қисмати ҳақидаги маълумотларни жамладик.\nМеннонитлар оиласи миллий кийимларда (реконструкция)\nБу ном Нидерландияда яшаган насроний роҳиб Менно Симонс (1496-1561) билан боғлиқ. У анабаптистлар ҳаракати асосчиси ва етакчиси бўлиб, анъанавий насронийликдан фарқ қилувчи янги ғояларни тарғиб қилган. Унинг муридлари меннонитлар деб номланган.\nМеннонитлар маънавий қадриятларга қаттиқ амал қилишган, ёпиқ жамоа сифатида, бошқалардан ажралиб яшашган. Улар меҳнат интизомига оғишмасдан риоя этишган, асосан деҳқончилик билан шуғулланиб, жамоа манфаати учун зарур бўлган ишларда беғараз меҳнат қилишган. Қўлга қурол олишдан, ҳарбий хизматни ўташдан ва давлат ишида ишлашдан бўйин товлашган.\nАнъанавий черков Менно ва унинг ғояларини тан олмаган. Меннонитлар бидъатчи ва хурофотчи деб эълон қилиниб, қувғин ва қатл этилган. Оқибатда уларнинг кўпчилиги Шимолий Германия ва Пруссияга қочган.\nМеннонитлар Марказий Осиёда\nXVIII асрда немис ва ҳолланд меннонитлар Екатерина II таклифи билан Россияга кўчиб ўтишади. Император аёл уларга кўплаб имтиёзларни беради, жумладан ҳарбий хизматдан озод этади. Аммо Александр II (1855-1881) тахтга ўтиргач, меннонитларга берилган имтиёзлар бекор қилинади. Шундан сўнг улар Америка ва Марказий Осиёга йўл олишади.\n1880 йилда Туркистон генерал-губернатори фон Кауфман меннонит миллатдошларини Тошкентга чақиради. Натижада уларнинг 71 оиладан иборат жамоаси кўчиб келади. Аммо орадан бир йил ўтгач, Туркистонда ҳам мажбурий ҳарбий хизмат жорий этилади. Меннонитлар эса Тошкентни тарк этиб, Бухоро амирлигига йўл олишади. Самарқанд яқинидаги Зирабулоқ қишлоғида қўним топишади.\nАмир Музаффар дастлаб меннонитларни ўз фуқаролигига олишга розилик беради. Аммо уларнинг сони кўплиги ва ҳаёт тарзи ўзгача эканини кўргач, хавотирланиб, фикрини ўзгартиради.\n«Меннонитлар тилимизни билмайди, ерга ишлов беролмайди, аёлларининг эса юзи очиқ, бу ердагиларга ёмон ўрнак бўлади», дейди амир.\nШундан сўнг меннонитлар Хива хонлигидан ёрдам сўрашади. Хива хони Саид Муҳаммад Раҳимхон II (Феруз) уларни қабул қилишга, ер ажратишга розилик билдиради. Уларнинг олдига фақат битта – тўнғиз боқмаслик шарти қўйилади.\n1882 йилда немис ва ҳолланд меннонитлар Хивадан 160 км узоқликдаги Кўҳна Урганч шаҳри яқинига кўчиб келишади. Кичик қўрғон барпо қилиб, деҳқончилик билан шуғуллана бошлашади. Бироқ улар бу жойда тинч-тотув яшай олмайди. Қўрғондан атиги 5 км узоқликда яшовчи туркман-ёвмут қабиласи меннонитларнинг қўлига қурол олмаслиги, қаршилик кўрсатмаслиги, куч ишлатмаслигини билиб қолгач, отларини, чорваларини ўғирлай бошлашади. Кейинчалик аёлларига ҳам кўз олайтиришади.\nХон вакили Қосим Девон меннонитлар ҳолидан хабар олгани келади ва уларнинг оғир аҳволга тушиб қолганини кўриб, бу ҳақда пойтахтга маълум қилади. Шундан сўнг Феруз 1884 йилда Хивадан 15 км узоқликдаги Оқмачит қишлоғида (ҳозирги Янгиариқ тумани ҳудуди) ўз оғаси Отажон тўра мулкидан уларга ер ажратиб беради. Шунингдек, ўзга дин вакилларига нисбатан зўравонликни тақиқлаш, уларнинг ҳурматини жойига қўйиш ҳақида фармон имзолайди. Меннонитларни ер солиғидан 1 йилга, жамоат ишларидан (ариқларни қазиш, уйларни таъмирлаш ва ҳоказо) 4 йилга озод этади.\n1917 йилда Самарқанд ҳарбий губернатори Нил Сергеевич Ликошин Оқмачитда бўлиб, меннонитлар ҳаёти ва фаолияти билан яқиндан танишган. Кўрган-кечирганлари ҳақида «Туркестанское слово» газетасида «Хивадаги немислар» номли мақола ёзган. Ҳозирги вақтда бу меннонитлар ҳақидаги ноёб манба ҳисобланади.\nЛикошиннинг ёзишича, меннонитлар Хивада худди бир оила каби аҳил ва иноқ яшаб келишган. Уларнинг 24та уйдан иборат қўрғони лой девор билан ўралган ва дарвозага эга бўлган. Жамоани умумий сайланган етакчи – форштеер бошқарган.\nОқмачит қишлоғидаги меннонитлар қўрғони (реконструкция)\nХива меннонитлари деҳқончилик билан шуғулланмаган, чунки етарли миқдорда ер майдонига эга бўлмаган. Аммо ҳар бир уйда кичик томорқа бўлган. Улар шўрланган тупроқда ҳудуд учун ноанъанавий бўлган полиз экинлари — картошка, бақлажон, помидор, бодринг, карам ва зираворлар етиштиришган. От, қорамол ва қўй-қўзиларни боқиб кўпайтиришган. Маҳаллий аҳоли «меҳмонлар»нинг полиз экинларини етиштириш бўйича кўникмаларини, чорва молини боқиш тажрибасини ўрганиб, ўзлаштириб олишган. Меннонитлар улар билан савдо муносабатларини ўрнатишган.\nМеннонит немис аёллари бўш вақтларида нафақат ўз оила аъзолари учун, балки сотиш учун ҳам кийим тикишган. Маҳаллий аёлларнинг кийимларини бичиб беришган. Хоразмлик аёллар кийимлари меннонитлар томонидан тўқилган чипор пайпоқлар билан безатилган.\nХивадаги меннонитлар фаровонлиги деҳқончилик ва чорвачиликка боғлиқ бўлмаган. Уларнинг асосий касби дурадгорлик, ёғоч ўймакорлиги ва наққошлик эди. Кўпчилиги хон саройига уста сифатида ишга олинган. Аслида Саид Муҳаммад Раҳимхон II томонидан уларнинг таклиф қилинишига сабаб шу бўлган. Хон уларнинг ноёб, керакли касб эгалари эканини билгач, марҳамат кўрсатган.\nМеннонит дурадгор ясаган жиҳозлар – ёғоч бочка, кир ювиш ускунаси\nХивадаги қурилишлар, айниқса хон саройларидаги ёғоч билан боғлиқ ишлар меннонитларга топширилган. Ойна ва эшик ромлари, пол қилиш уларнинг вазифаси бўлган. Кўплаб маҳаллий бойлар немис ва ҳолланд усталарининг хизматидан фойдаланган. Улар ясаган мебеллар – стол, стул, табуретка, шкаф ва бошқа буюмлар аста-секин бадавлат хоразмликларнинг рўзғоридан жой олган. Меннонитлар бу касби орқали яхши даромад олишган.\nХиванинг барча саройларида, бой хонадонларда хон ўтирадиган тахт бўлган. Ёғочдан ясалган, қора бўёққа бўялган ва трафарет услубида атиргуллар нақши туширилган тахтлар меннонитлар меҳнат маҳсули эди.\nХива шаҳридаги Нуруллабой саройи\nXX аср бошида Хива хони Асфандиёрхон таклифи билан россиялик машҳур архитектор Александр Рооп Хивага келади. Унинг лойиҳаси асосида маҳаллий усталар ва меннонитлар иштирокида европача ва шарқий услуб уйғунлигида Нуруллабой саройи барпо этилади. Хоннинг расмий қабуллари учун мўлжалланган ушбу бино ойна-эшиклари, карнизлари шунингдек, мураккаб геометрик нақшга эга паркет поли меннонитлар томонидан Россиядан келтирилган эман ва заранг дарахтлари ёғочидан ясалган. Бундан ташқари, немислар хоналарга ўрнатилган печ кошинлари нақшларини ҳам чизиб беришади. Сарой хоналаридан бирининг шифти эса европача манзара ва қадимий афсоналар қаҳрамонлари тасвири билан безалган.\nНуруллабой саройидаги печ ва паркет пол\nҲозирги вақтда Рооп лойиҳаси ва маҳаллий усталар, шунингдек оқмачитлик меннонит дурадгорлар меҳнати маҳсули бўлмиш Нуруллабой саройлари мажмуаси Ўзбекистон маданий-мерос хазинасига киритилган ва давлат муҳофазасига олинган.\nМеннонитлар ва биринчи ўзбек фотографи\nМеннонитлар орасида хиваликлар учун янгилик бўлган кўплаб замонавий касб эгалари бор эди. Фотография билан шуғулланувчи Вилҳелм Пеннер шулардан бири бўлган. У ёш, қизиққон Худойберган Девоновни маҳаллий аҳоли учун ғаройиб бўлган касбга ўргатган. Худойберганнинг дастлаб фотография, кейинчалик кинематография билан бир умрга ошно бўлиб қолишига, биринчи ўзбек фотографи ва кинооператори бўлиб етишиб чиқишига сабабчи бўлган.\nБиринчи ўзбек фотографи Худойберган Девонов ва Вилҳелм Пеннер\nХивани ўзгартирган меннонитлар\nМеннонитлар етакчиси Эмил Рейсен рус ва маҳаллий тилда сўзлашишни билган. Феруз уни таржимон ва иқтисодий масалалар бўйича маслаҳатчи лавозимида ишлатгани, Хивада почта, телеграф ва электр энергияси тизимини ташкил этишда унинг хизмати катта бўлгани ҳақида маълумотлар бор. Рейсен ёрдамида Хивада биринчи электр станцияси барпо этилган.\nМеннонитлар мактаби. Фото: Doca-tours.com\nМеннонитлар жамоаси ўз мактабига эга бўлган. Болалар немис тилида ўқиш ва ёзишга, арифметикага, шунингдек, ўз диний ақидаларига ўқитилган. Германиядан махсус адабиётлар буюртма орқали олинган, ўқитувчилар ёлланган.\nМеннонитлар ва совет ҳукумати\nХивада хонлик тугатилиб, совет ҳукумати ўрнатилганда ҳам оқмачитлик меннонитлар алоҳида, маҳаллий ва русийзабон аҳоли билан аралашиб кетмасдан яшашда давом этишади. Улар жамоа раисини сайлаш ҳақидаги большевиклар талабини бажармаган. Шўроларнинг ўқув адабиётларини жорий қилишдан бош тортишган. Маҳаллий халқ таълими бўлимини мактаб ишларига умуман аралаштирмаган.\n1936 йили СССР Конституцияси қабул қилинганда ҳам меннонитлар жамоаси баъзи қонунларга бўйсунишни, даромадининг бир қисмини давлатга беришни, янги ташкил этилган колхозлар таркибига киришни истамаган. Ҳарбий хизматдан бўйин товлашда давом этишган, диний эътиқодларидан воз кечишмаган.\nҚатағон ва қувғин\nОқибатда 1937 йилнинг қишида меннонитлар совет ҳукумати томонидан қатағон қилиниб, тунда, хуфиёна тарзда Оқмачитдан кўчириб юборилган. Фақатгина 70-йилларга келиб, уларнинг Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистоннинг Вахш вилоятига депортация қилингани маълум бўлган. СССР тарқалганидан сўнг меннонитларнинг кўпчилиги тарихий ватани Германияга қайтган.\nДепортация қилингандан кейин меннонитларнинг Оқмачитдаги уйларига маҳаллий аҳоли кўчиб ўтган. Кейинчалик бу қўрғонда пахта қабул қилиш пункти ташкил этилган. 1967 йилда қурилиш трести иш бошлаган. Бироз вақт ўтгач, болалар дам олиш маскани қурилган. Орол денгизининг қуриши, ерларнинг шўрланиб кетиши оқибатида боғлар қуриб қолган, 1996 йилда дам олиш маскани ҳам ёпилган.\nМеннонитларнинг Хоразм тарихида қолдирган изи\nМеҳнатсевар ва ўзига хос урф-одатларга эга меннонитлар жамоаси Хоразмда 50 йилдан ортиқ вақт давомида истиқомат қилиб, сезиларли из қолдирди, маҳаллий аҳолининг рўзғори ва ҳаёт тарзига салмоқли таъсир кўрсатди. Озодалиги, тартиб-интизомга қатъий риоя қилиши билан хоразмликлар ҳурматига сазовор бўлди.\nМеннонитларнинг рўзғор буюмлари: дазмол ва тикув машинаси\nҲозиргача хиваликлар, оқмачитликлар уйида меннонитлардан қолган рўзғор буюмлари, мебеллар, стол, стуллар, ошхона анжомлари, китоб жавонлари, тумбочкалар, тикув машиналари, дазмолларни учратиш мумкин.\nУрганч шаҳрида туғилган, ўтган асрнинг 70-йилларида дунёга танилган машҳур қўшиқчи Анна Герман ҳам меннонит немис оиласи фарзанди эди. Кўп йиллар давомида Урганчнинг марказий кўчаларидан бири унинг номи билан аталди.\n2019 йилда журналист Нур Аҳмад томонидан меннонитларнинг Хивадаги тарихига бағишланган «Хоразм немислари» китоби нашр этилди. Унда хорижликларнинг ҳаёт тарзи ва фаолияти ҳақидаги қимматли маълумотлар ёритилди.\nШу йили Хивадаги «Ичан қалъа» тарихий мажмуасида меннонитларга бағишланган мўъжаз музей очилди. Тақдир тақозоси билан Хоразмга келиб қолган юзлаб немис ва ҳолланд оилаларига оид тарихий фотосуратлар, экспонатлар ундан жой олди.\nГермания президенти Франк-Вальтер Штайнмайер меннонитлар музейида. Фото: ЎзА\n2019 йили баҳорда Германия президенти Франк-Вальтер Штайнмайер рафиқаси билан Хивага ташриф буюрди. У меннонитлар музейида ҳам бўлиб, миллатдошлари ҳаётига оид тарихий экспонатлар билан танишди.\n«Ўша вақтда ўзга дин ва ҳаёт тарзига эга аҳолининг аҳил-иноқ яшаши ўзбек ва немис халқи онгида бугунги кунда ҳам устун бўлган биродарлик ва якдилликнинг яққол мисолидир», - деди у таъсирланиб.\nАввалроқ, меннонитлар яшаган Оқмачит қишлоғида уларнинг қўрғонини тиклаш, реставрация ва реконструкция қилиш, туризм масканига айлантириш ҳақида таклифлар бўлди. Ҳозирча бу лойиҳаларнинг қачон амалга оширилиши маълум эмас.\nХоразмда «Cobalt» поезд билан тўқнашди


Дитилин narxi - Toshkent va butun O'zbekiston bo'yicha\nДитилин АМПУЛЫ 20мг/мл 5мл №10\n51 600 so'mdan\nСимптомлари: ножўя самараларнинг ифодаланиш даражаси кучайиши, нафас тўхташи.\nДаволаш: интермитловчи позитив босим билан ўпка сунъий вентиляцияси, “Қўш блокка” ўтказиш, кейинчалик неостигминни қўллаш. Қон зардобида холинэстераза миқдори пасайган ҳолатда- янги қон ёки консервацияланган плазма қуйилиши керак.\n2 % ли инъекция учун эритма.\nҚисқа муддат таъсирли қутбсизлантирувчи миорелаксант. Нерв-мушак узатилиши блокадасини чақиради. H-холинорецепторлар билан ўзаро таъсирланиб, синапси кейинги пластинка қутбсизланишини чақиради. Жараён туташ мембраналарга тарқалади, миофибриллнинг генерализацияланган дезороганизацияланган қисқариши пайдо бўлади (яъни, блокада ривожланишидан олдин нерв-мушак тортилишининг қисқа муддатли енгиллашиши натижаси –нерв-мушак узатилишилари юз беради). Мембраналар қутбсизланган ҳолатда қолиб, қўшимча импульсларга реакция билдирмайди, мушак тонусинин бир маромда сақлаш учун кейинги пластинка қайта қутбланиши билан боғлиқ такрорий импульслар келиши талаб қилиниши туфайли спастик фалажлик пайдо бўлади. Вена ичига юборилгандан кейин миорелаксация қуйидаги кетма-кетликда юз беради: кўз қовоғи мушаклари, чайнаш мушаклари, қўл бармоқлари, кўз, қўл-оёқлар, бўйин, бел ва қорин мушаклари товуш пайчалари, ундан кейин қовурғалараро мушаклар ва диафрагма. Бош мияда қон оқими кўпайишини ва бош суяги ичидаги босим ошишини чақиради. Вена ичига юборилганда таъсири 54-60 секунддан кейин бошланади. 2-3 минутдан кейин эса мушаклар релаксацияси максимумга эришади ва 3 минут тўлиқ ҳажмда сақланиб қолади.\nТаъсир қилиш давомийлиги-5-10 минут.\nТаъсир қилиш яққоллиги юборилган доза миқдорига боғлиқ:0,1 мг/мл-суяк мушакларининг нафас тизимига сезиларли таъсирсиз бўшашиши; 0,2-1 мг/кг-қорин девори мушаклари ва нафас мушакларини тўлиқ бўшашиши (спонтан нафас ахамиятли чекланиши ёки тўлиқ тўхтатилиши юз беради ). Мушакларнинг узоқ вақт бўшашиши учун доза такрорий юборилиши керак. Самарага тез эришилиши ва кейинчалик мушаклар тонусининг тез тикланиши назорат қилинадиган ва бошқариладиган мушаклар релаксациясини юзага келтириш имконини беради.\nСўрилиши:вена ичига юборилгандан кейин плазмада ва ҳужайралардан ташқари суюқликда тақсимланади.\nТақсимланиши :90 % дан кўпроғи қон зардоби холинэстеразаси билан фармокологик фаоликка эга бўлмаган холин ва сукцинилмонохолингача гидролизга учрайди.\nЧиқарилиши: холинэстераза нормал даражасида ярим чиқарилиш даври 90 секундни ташкил қилади. Буйраклар томонидан чиқарилади (10 % ўзгармаган кўринишида). Интакт гематоэнцефалик тўсиқ орқали ўтмайди. Тўпланмайди.\nАллергик реакциялар:анафилактик шок, бронхоспазм.\nЮрак-қон томир тизими томонидан:АБ пасайиши, юрак ўтказувчанлигини бузилиши, аритмия, брадикардия (кўпроқ болаларда, такрорий юборилганда-болалар ва катталарда) , кардиоген шок.болаларда, ёш беморларда ва аёлларда (асосан ваготоникларда) қисқа муддатли брадикардия, айрим ҳолларда асистолия пайдо бўлиши мумкин.\nМоддалар алмашинуви томонидан:гиперкалиемия.\nКўриш аъзоси томонидан бузилишлар:кўз ички босимини ошиши.\nСуяк-мушак тизими томонидан:препарат қўлланилгандан 10-12 соатдан кейин мушак оғриқлари (операциядан кейинги даврда) пайдо бўлиши мумкин. Кам холларда миоглобинемия ва миоглобинурия ривожланиши билан рабдомиолиз.\nПрепарат кўп марта юборилганда баъзан мушакларнинг ҳаддан ташқари давомий релаксацияси ва узоқ муддатли апноэ ривожланиши мумкин.\nФақат ихтисослашган бўлинмаларнинг ўпка сунъий вентиляцияси учун аппаратуралар мавжуд бўлган шароитларида ва умумий анестезия фонида қўлланади. Суксаметоний хлориди инфузиясигача 1 минут олдин 3-4 мг тубокурарин хлориди ёки 10-15 мг диплацин хлорид препаратининг дастлабки юборилиши мушакларнинг фибрилляр тортишишларини ва кейинчалик мушаклар оғриқлари пайдо бўлишини бартараф қилади. Мувофиқли дозада ва такрорий юборишда узоқроқ давом этадиган операциялар учун ҳам фойдаланиш мумкин, аммо мушакларнинг давомий бўшашиши учун, одатда, қайта қутбланмайдиган миорелаксантлар қўлланиб, улар суксаметоний йодид шароитида нафас йўллари дастлабки интубациясидан кейин юборилади.\nПрепаратнинг секин юборилиши, шунингдек атропиннинг 1-1.5 мг дозада дастлабки вена ичига инъекцияси брадикардия ва бронхиал секреция ошишини сезиларли даражада бартараф этади.\nБуйрак етишмовчилиги бўлган пациентларга (гиперкалиемия ва нейропатия аломатларисиз) препарат ўртача дозаларда бир марта юборилади, бироқ гиперкалиемия ривожланиши хавфи туфайли кўп мартали юборишлар учун ёки юқори дозаларда қўлланмайди. Апноэ эҳтимолини ўз ичига олган чўзилган миорелаксация қуйидаги бир неча сабаблар: қон зардобининг «атипик» холинэстерази, зардоб холинэстеразининг ирсий етишмовчилиги ёки унинг даражаси вақтинча пасайиши туфайли пайдо бўлиши мумкин. Агар препарат кўп марта ва охирги инъекциядан кейин 25-30 минутдан кейин юборилса, беморда мушак тонуси тикланмайди, нафас юзаки бўлиб қолади, қайта қутблантирувчи блокни қайта қутблантиришга қарши блокка ўтказиш тўғрисида ўйлаш мумкин (“қўш блок” пайдо бўлиши). Ушбу самарани бартараф этиш учун оддий усул бўйича прозерин қўлланиши керак: венага дастлаб 0.5-0.7 мг (0.5-0.7 мл 0.1% эритма) дозада атропин юборилади, қон томир уриши тезлашиши кутиб турилади ва 1-2 минутдан кейин вена ичига 1.5 мг (3 мл 0.05% ли эритма) дозада прозерин юборилади.\nспонтан нафасни тўхтатиш (интрахеал интубация, бронхоскопия);\nтўлиқ миорелаксация (эндоскопия, чиқишларни ўрнига солиш, суяк синишларини репозиция қилиш, гинекологик, торакал, абдоминал жаррохлик аралашувлари);\nэлектроимпульсли терапияда томир тортишишлари олдини олиш;\nстрихнин билан заҳарланиш;\nқоқшол касаллигида (симптоматик даволаш) қўлланилади.\nхавфли гипертермия (шу жумладан, анамнезда);\nтуғма ва дистрофик миотония;\nДюшенн мушак дистрофияси;\nкўз ичига кириб борувчи жароҳатлар;\n1 ёшгача болалик ёши;\nЭҳтиёткорлик билан: зардоб сохта-холинэстераза фаоллиги пасайиши (жигар етишмовчилигининг терминал босқичи, анемия, кахексия, узоқ муддатли оч қолиш, сурункали инфекциялар, тарқалган куйишлар, жароҳатлар), сурункали буйрак етишмовчилиги (буйрак етишмовчилиги бўлган пациентларга (гиперкалиемия ва нейропатия белгиларисиз) препаратни бир марта ўртача дозаларда юборилади, гиперкалиемия ривожланиш хавфи сабабли кўп марта юбориш учун ёки юқори дозаларда қўлланилмайди) , туғишдан кейинги давр, қоқшол касаллиги, туберкулёз, хавфли ўсмалар, микседема, бириктирувчи тўқималарнинг тизимли касалликлари, плазма қуйилгандан кейинги ҳолат, плазмаферез, сунъий равишда қон айлантириш, инсектицидлар билан ўткир ва сурункали захарланиш-холинэстераза ингибиторлари (ичга тушганда) ёки антихолинэстераза воситалари (неостигмин, физостигмин,дистигмин бромид) , сукцинилхолин билан холинэстераз учун рақобатлашадиган препаратлардан бир вақтда қўллаш (вена ичига прокаин) , “ошқозони тўла” беморларда шошилинч жарроҳлик аралашувлари.\nНатрий хлориднинг изотоник эритмалари, Рингер эритмаси, 5 % ли фруктоза эритмаси ва 6 %ли декстран эритмаси билан мутаносиб.\nАнтихолинэстераза воситалари, прокаиин, прокаинамид, лидокаин, верапамил, бета-адреноблокаторлар, аминогликозид антибиотиклар, амфотерицин В, клиндамицин, циклопропан, пропанидид, фосфорорганик инсектицидлар, магний ва литий тузлари, хинидин, хинин, хлорохин, панкуроний миорелация қилувчи таъсирни кучайтиради ва узайтиради.\nБошқа миорелаксантлар, наркотик анальгетиклар билан мутаносиб.\nЮрак гликозидлар кардиал самараларни кучайтиради (брадикардия).\nМиастенияга қарши препаратларнинг самарадорлигини камайтиради.\nУмумий анестезия учун галоген сақловчи препаратлар юрак-томир тизимига ножўя таъсирни кучайтиради, тиопентал натрий ва атропин эса ушбу таъсирни камайтиради.\nҚон холинэстераза фаоллигини потенциал пасайтириши мумкин бўлган препаратлар (апротинин, дифенгидрамин, промегазин, эстрогенлар, окситоцин, глюкокортикостероидлар юқори дозаларда, перорал контрацептивлар) суксаметоний хлориднинг миорелаксация қилувчи таъсирини кучайтиради ва узайтиради.\nПрепарат қуруқ, ёруғликдан ҳимояланган, болалар ололмайдиган жойда + 2дан + 8°C гача ҳароратда сақлансин. Музлатилмасин.\nинфузия қилиш учун 0,1 % ли эритма қўлланилади). Клиник вазиятга қараб, вена ичига юборилганда бир мартали доза тана вазни 100 мкг/кг дан 1,5-2 мг/кг гача ўзгариб туради.\nТрахея интубациясини ўтказиш учун-0,2-0,8 мг/кг;миорелаксация ва спонтан нафас тўхтатиш учун- 0,2-1 мг/кг;чиқишларни ўрнига солишда ва суяк синишларида суяк парчаларини репозиция қилишда скелет мушакларини бўшаштириш учун- 0,1-0,2 мг/кг эндоскопия ўтказиш учун -0,2 мг/кг;электроимпульс даволаш ўтказишда асоратларни олдини олиш учун (тиришишлар, мушаклар ва пайлар узилиши) олдини олиш учун-0,1-1 мг/кг вена ичига, ва мушак ичига 2,5мг/кг гача, аммо энг кўпи билан 150 мг юборилади.\nБутун операция давомида мускулатурани узоқ муддат бўшаштириш учун фракцион равишда 0,5-1 мг/кг 5-7 минутдан кейин юбориш мумкин. Такрорий дозалар узоқроқ таъсир қилади.\nМушак ичига юбориш фақат болаларда 25 мг/кг гача, аммо 150 мг дан юқори бўлмаган дозаларда қўлланади;вена ичига-1-2 мг/кг қўлланилади.