Бирлашган Араб Амирлигида хурмо фестивали\nБирлашган Араб Амирлигида Хурмолар фестивали бошланди. Хурмо пальмалари – Шимолий Африка, Арабистон ярим оролида ва бошқа Осиё давлатларида қадим-қадимдан мавжуд бўлган ўсимликдир. Мазкур ўсимлик одамзодга таҳминан 9 минг йил илгари маълум бўлган. Пальма дарахтининг 70 га яқин тури бор, хурмонинг ҳам худди шунча тури фанга маълум. Хурмони мевасини янги ва қуритилган ҳолда истеъмол қилиш мумкин.\nБААда 41 миллион туп пальма дарахти мавжуд бўлиб, улардан 16,5 миллионидан хурмо хосили олинади. Амирликда иккита катта хурмо фабрикаси фаолият кўрсатади. У ерда хурмо меваси турли кўринишда қайта ишланади. Хусусан, табиий, қуритилган, ёнғоқли ва сут аралашгани кабилардир. БАА хурмо етиштириш бўйича дунёда олтинчи ўринни эгаллайди. Ҳар йили Амирликда хурмо фестивали ташкил этилиб, бутун дунёдан келтирилган энг яхши хурмо мевалари, турли кўринишда кўргазмага қўйилади. Шунингдек, фестивал доирасида хурмо етиштирувчилари учун маърузалар, мушоира кечаси ва энг яхши хурмо нави бўйича беллашувлар ўтказилади.\nХурмо меваси қадим-қадимдан мусулмонлар ҳаётида муҳим ўрин эгаллайди. Буни исботи сифатида Муҳаммад (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳадисларини келтириш мумкин. Ойиш (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинган ҳадисда, У зот (алайҳиссалом): “Хурмо меваси бор уйда ҳеч қачон очарчилик бўлмайди” деганлар. Шунингдек, яна бир ҳадиси муборакда:“Хурмо меваси бўлмаган уй – емишсиз уй кабидир” деганлар.\nКиритилган вақти: 02/08/2016 00:00; Кўрилганлиги: 2832\nМатериал манзили: https://www.sammuslim.uz/press/news/birlashgan-arab-amirligida-xurmo-festivali\nЧоп этилган вақт: 22/05/2022 06:54


Мусулмон ўқитувчи аёл ҳамкасблари билан қўл бериб сўрашмаганлиги учун ишдан бўшатилди\nНорвегиянинг Осло шаҳрида мусулмон ўқитувчи ҳамкасб аёллар билан қўл бериб кўришишдан ўзини тортгани учун ишидан айрилди.\nМусулмон ўқитувчи ишлаётган Экеберг мактаби раҳбари Бенте Альфхейм унинг устидан аёл ҳамкасблари шикоят қилганликларини, “кўпинча у билан кўришмоқчи бўлганда у қўл беришни истамаганини”, айтишганини маълум қилган.\nЛекин мусулмон ўқитувчи буни уларга нисбатан ҳурматсизлик сифатида билмасликларини сўраб, ўз эътиқоди нуқтаи назаридан бундай қила олмаслигини тушунтирган.\nШу ўринда, Жамиятдаги миллатчиликка қарши курашиш ташкилоти раҳбари Ахенатон Оддвар де Леон: “Кишининг диний эътиқоди унинг иш фаолиятини юритишга кескин халал берсагина уни ишдан бўшатиш мумкин”, – дейди.\n“Мазкур ҳолат эса мутлақо бошқа, у бу шартларга тўғри келмайди”, – дейди у.\n8.11.2018 921 Батафсил\n8.11.2018 1337 Батафсил\n8.11.2018 1915 Батафсил


Ўзбекистон Конституциясига 29 йилда нечта қўшимча киритилган? | Qalampir.uz\nЎзбекистон Конституциясига 29 йилда нечта қўшимча киритилган?\nБу қизиқ\t08 Декабрь 2021 18:50 4106\nБугун, 8 декабрь куни Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси қабул қилинганига 29 йил тўлди. Шу вақтгача мамлакат бош қомусига 16 марта ўзгартириш киритиб бўлинган.\nЎтган 29 йил давомида Конституцияга қуйидаги ўзгартиришлар киритилган:\n1993 йил 28 декабрда қабул қилинган Қонун билан Конституциянинг 77-моддаси 1-қисмидаги “150 нафар депутатдан” деган сўзлар “депутатлардан” деган сўз билан алмаштирилди;\n2002 йил 27 январда ўтказилган умумхалқ референдуми натижаларига кўра ҳамда унинг асосида 2003 йил 24 апрелда қабул қилинган Қонунига мувофиқ, Конституциянинг XVIII, XIX, XX, XXIII бобларига ўзгартишлар ва қўшимчалар киритилган;\n2007 йил 11 апрелдаги Қонун билан Конституциянинг 89-моддасига, 93- моддасининг 15-бандига, 102-моддасининг иккинчи қисмига тузатишлар киритилган;\n2008 йил 25 декабрда қабул қилинган Қонун билан Конституциянинг 77-моддаси биринчи қисмига ўзгартиш киритилган;\n2011 йил 18 апрелда қабул қилинган Қонун билан Конституциясининг 78, 80, 93, 96 ва 98-моддаларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритилган;\n2011 йил 12 декабрда қабул қилинган Қонун билан Конституциянинг 90-моддаси иккинчи қисмига тузатиш киритилган;\n2014 йил 16 апрелда қабул қилинган Қонун билан Конституциянинг 32, 78. 93, 98, 103 ва 117-моддаларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритилган;\n2017 йил 6 апрелда қабул қилинган Қонун билан Конституциянинг 80, 81, 83, 93, 107, 110 ва 111-моддаларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритилган;\n2017 йил 31 майда қабул қилинган Қонун билан Конституциянинг 80, 93, 108, ва 109-моддаларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритилган;\n2017 йил 29 августда қабул қилинган Қонун билан Конституциянинг 99 ва 102-моддаларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритилган;\n2018 йил 15 октябрда қабул қилинган Қонун билан 105-модданинг биринчи қисмидаги “икки ярим йил муддатга раисни (оқсоқолни) ва унинг маслаҳатчиларини” деган сўзлар “раисни (оқсоқолни)” деган сўзлар билан алмаштирилган;\n2019 йил 18 февралда қабул қилинган Қонун билан 80 ва 93-моддаларига ўзгартириш киритилиб, Миллий хавфсизлик хизмати Давлат хавфсизлик хизмати деб юритила бошланди;\n2019 йил 5 мартда қабул қилинган Қонунга асосан 79, 93 ва 98-моддаларга ўзгартиришлар киритилган;\n2019 йил 4 сентябрда қабул қилинган Қонунга асосан сайлов тўғрисидаги қонун ҳужжатлари такомиллаштирилиши муносабати билан 96 ва 117-моддаларга ўзгартиришлар киритилди;\n2021 йил 8 февралда қабул қилинган Қонунлар билан 117-моддага сайловларни октябрь ойида ўтказишга оид, шунингдек, 7, 33, 85, 86, 93, 98, 100-моддаларга қонунчилик ҳужжатлари тушунчаси билан боғлиқ, 107-моддага суд тизими ислоҳотлари билан боғлиқ ўзгартиришлар киритилган.\nМаълумот ўрнида, дунёда илк бор АҚШда 1787 йилда Конституция қабул қилинган. Ўтган 234 йилда Америка бош қомусига 27 марта ўзгартириш киритилган.\n15 Январь 22:19 134015\n15 Январь 22:39 66515\n16 Январь 18:38 61591\n15 Январь 08:25 40450\n15 Январь 19:09 38748


Мароқли таътил — самарали таълим\nАйни кунларда мактаблар, касб-ҳунар коллежи ўқувчилари, олий таълим муассасалари талабалари қишки таътилдалар. Таътил мароқли ўтса, ўқув жараёнлари ҳам самарали кечади. Воҳамизда ўқувчи-ёшларнинг мазмунли ҳордиқ чиқаришларини таъминлаш, таътил даврида уларнинг билим ва кўникмаларини янада юксалтириш борасидаги ишлар изчил давом эттирилмоқда.\nХусусан, вилоят Баркамол авлод болалар маркази ва унинг ҳудудий бўлимларида ташкил этилган 575 та тўгаракка 12628 нафар ўқувчи жалб қилинди. Тўгараклар бадиий ва техник ижодкорлик, ўлкашунослик ва экология, чет тили йўналишларида олиб борилади. Таътил давомида "Янги орзулар томон — бошланди янги имкон", "Орзулар мамлакати", "Кумуш қиш зийнати", "Болалар бекати", "Қишки таътилнинг бир куни", "Ўрганамиз — ўргатамиз" мавзуларида танлов ва мусобақалар, ижодий ишлар намо¬йишлари ўтказиляпти.\nШунингдек, ўқувчилар ўртасида мушоиралар ташкил қилиш, уларни кутубхоналарга жалб этиш, "Билимлар беллашуви"нинг ҳудудий бос¬қичларини ўтказиш орқали ёшларнинг интеллектуал салоҳиятини оширишга эришилмоқда.\n— Ҳозирда вилоят Баркамол авлод болалар маркази ташаббуси билан муассаса ҳузуридаги АРМ ходимлари ўртасида "Энг яхши АРМ ходими" танлови ўтказиляпти, — дейди марказ раҳбари ўринбосари Дилобар Муҳиддинова. — Мазкур мусобақа ўқувчи-ёшларни болалигидан китобхонликка қизиқтириш борасидаги саъй-ҳаракатларни янада жадаллаштириш билан бир қаторда, ходимлар орасида ўзаро соғлом рақобат муҳитини яратишга хизмат қилади.\nЎқувчи-ёшларни жисмоний тарбия ва оммавий спортга кенг жалб этиш мақсадида, спорт турлари бўйича малакали мутахассислардан иборат умумтаълим мак¬табларида спорт тўгараклари, болалар ва ўс¬мирлар спорт мактабларида спорт -секциялари фаолият кўрсатмоқда. Қишки таътил кунлари "Қувноқ стартлар", волейбол ҳамда юнон-рум якка кураши бўйича мактаблар биринчилиги спорт мусобақалари ўтказилмоқда. "Умид ниҳоллари" спорт мусобақасининг туман босқичи қишки таътил кунларига тўғри келиши айни муддао бўлди. Унга вилоят миқёсида бир ярим мингга яқин ўқувчи-ёшлар жалб қилинди.\nШу ўринда, вилоят халқ таълими бошқармаси тасарруфидаги таълим муассасаларининг 250 нафар ўқи¬тувчи ва ўқувчилари "Бухоро бўйлаб саёҳат қил" туристик лойиҳасида иштирок этиб, мароқли ҳордиқ чиқарганлигини ҳам таъкидлаш жоиз.\nЯнги йил байрами арафасида 543 нафар кам таъминланган болага Президент совғаси етказиб берилгани, 153 нафар чин етимларга вилоят ташкилотлари томонидан совға-саломлар улашилгани болажонларга олам-олам қувонч бағишлади.\n:: орқага № 3, 10.01.2018


Ботир Парпиев: «Мен оддий аскарман. Қаерга лозим топишса, ишлашга тайёрман»\nБотир Парпиев: «Мен оддий аскарман. Қаерга...\n11.05.2018 13:50 1 6908\n«Xabar.uz» ахборот-таҳлилий портали Ботир Раҳматович Парпиевнинг Давлат солиқ қўмитаси раислигидан олиниб, янги вазифага тайинлангани ҳақида хабар берган эди.\nБугун, 11 май куни Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари фаолиятини мувофиқлаштириш бўйича Республика кенгаши йиғилиши бўлиб ўтди. Унда Президентнинг Давлат маслаҳатчилари Умар Исмоилов ва Рустам Комиловлар иштирок этишди. Йиғилишни Маҳаллалар кенгаши бошқаруви раиси Шавкат Жавлонов олиб борди.\n«Xabar.uz» манбасининг маълум қилишича, кенгаш мажлисида Ботир Раҳматович Парпиев Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари фаолиятини мувофиқлаштириш бўйича Республика Кенгаши раисининг кексалар ва фахрийлар ишлари бўйича ўринбосари лавозимига тайинлаш масаласи кўриб чиқилди ва Кенгаш аъзолари томонидан бир овоздан маъқулланди.\n— Мен оддий аскарман. Раҳбарият қаерга лозим топса, сидқидилдан ишлашга тайёрман, — деди номзоди тасдиқланган Б.Парпиев. — Хонадонларга кириб одамларнинг дарду қайғуси билан ишлаш, халққа хизмат қилиш катта мукофот. Билдирилган ушбу ишонч менга катта масъулият юклайди.\nЭслатиб ўтамиз, 72 ёшли генерал-лейтенант Ботир Парпиев 2004 йил 17 февралдан буён Давлат солиқ қўмитаси раҳбари бўлиб ишлаб келаётган эди. 2002-2004 йилларда Давлат солиқ қўмитаси, 2002 йил июндан декабрга қадар Фавқулодда вазиятлар вазири, 1998-2002 йилларда ички ишлар вазирининг ўринбосари, 1989-1998 йилларда ички ишлар вазирлигида турли раҳбар лавозимларида ишлаган.\nУ Андижон вилоятида туғилган. Уч нафар фарзанди бор.\nЖамият 02/06, 08:47\nСиёсат 29/05, 19:00\nЖамият 29/05, 12:42


“Бир нафар бўлса-да, бир нафар бегуноҳ одамни ўлдирган киши ҳеч қачон жаннатнинг исини тутмайди”, “Аллоҳнинг томонидан яратилган қалбни ўлдирма” дейилади муқаддас Қуръонда. Террористик актни содир этган кимса ўша заҳоти мусулмонликдан ҳам, насронийликдан ҳам, яҳудийликдан ҳам мосуво бўлади. “У – жиноятчи!” деб ҳисоблайди Қуръон маъноларининг рус тилига таржимони, 2010 йилдан эътиборан “Конфессиялараро келишув ва барқарорлик” халқаро фондининг президенти Валерия ПРОХОРОВА.\n–Нима учун бутун дунёдаги террорчилар исломни ниқоб қилишади. Ахир “ислом терроризми” деган тушунча осмондан тушмаган-ку…\n–Дунё динларининг барчаси уларни ёйганлар номи билан аталган: буддавийлик, зардўштийлик, иудавийлик, христианлик. Ўз номидаёқ аниқ ва мукаммал маънони мужассам этган ягона дин бу – исломдир. Ва бу сўз – тинчлик, ҳотиржамлик, хавфсизлик маъноларини англатади. “Ислом терроризми” (русчада “исламский терроризм” – тарж.) иборасини хоҳлаган тилга, жумладан, рус тилига таржима қилсак, “тинчликпарвар терроризм” деган, филологик жиҳатдан аҳмоқона, бориб турган мазмунсиз бир нарсага эга бўламиз. Бу эса мазкур иборани ҳар қадамда қўллаётган кишиларнинг ҳайрон қоларли даражада саводсизлиги ва омилигидан яққол далолат беради.\n–Лекин Сиз, ҳарқалай, Қуръонда “жиҳод” – “динсизлар билан муқаддас уруш” деган тушунчалар ҳам борлигини инкор қилмасангиз керак?\n–Аксарият ислом файласуфларида чинакам “жиҳод” – инсоннинг ўз нафсини ўлдириш, унга қарши уруш сифатида талқин этилади. Шу нуқтаи назардан асл жиҳод – ўз нафсидан ғолиб келиш, руҳоний комилликка етишиш йўлидир.\n–“Уларни қаердан топсангиз, ўлдирингиз ва сизларни чиқарган жойдан уларни чиқарингиз”. Бу гаплар Қуръон оятларида бор-ку.\n–Мазкур суранинг олдинги оятлари, билсангиз, бундай янграйди: “Сизларга қарши жанг қилувчилар билан Аллоҳ йўлида жанг қилингиз, (лекин) ҳаддан ошмангиз! Зеро, Аллоҳ ҳаддан ошувчиларни ёқтирмайди”. Кейин Сиз келтирган оят. Унинг давоми эса қуйидагича: “Фитна қотилликдан ҳам ашаддийроқдир. Улар (биринчи бўлиб) бошламагунча, Масжиди Ҳаромда улар билан урушмангиз. Агар урушни (Ҳаромда) бошласалар, у ҳолда уларни ўлдирингиз! Кофирларнинг жазоси шундайдир”. Кейинги оятларда эса мана бундай давом этилади: “Агар (ширк ва тажовузкорликдан) қайтсалар, бас, албатта. Аллоҳ кечирувчи ва раҳмдилдир”, “Динда зўрлаш йўқ, зеро, тўғри йўл янглиш йўлдан ажрим бўлди. Бас, ким шайтон (ёхуд бутлар)ни инкор этиб, Аллоҳга имон келтирса, демак, у мустаҳкам халқани ушлабди. Аллоҳ эшитувчи ва билувчидир”.\n–Радикал қараш эгалари бўлмиш исломчилар Сиз билан келишмасликлари аниқ…\n–Ваҳҳобийларни назарда тутяпсизми? XVIII асрда яшаган Муҳаммад Абдул Ваҳҳобнинг вазифаси ўз ҳудуди, миллий менталитети ҳамда даври билан қатъий чегараланган эди: ўша ҳудуд араблари қуръоний исломдан узоқлашиб, турли адашиш ва айнишларга берилиб кетишганди. Ваҳҳоб уларни тўғри йўлга солиш, Худога қайтариш даъвоси билан чиққан. Мақсад, гарчи эзгу бўлса-да, бироқ уни амалга ошириш стратегияси шафқатсиз ва қонли тус олди. Шу сабаб ҳам ўз давридаёқ бу ҳаракат кескин қораланган. Бугун бу ўлик ва хавфли доктринани фақат маданий-маърифий, иқтисодий даражаси жуда паст мамлакатлардагина “муваффақиятли” қўллаш мумкин. Ўша ўлкаларда гўё динсизларга қарши курашяпмиз, деб ўйланса-да, аслида инсонлар ҳаёт фаровонлигидаги кескин фарқларга қарши жанг бормоқда. Шунга кўра, динни шафқатсиз сиёсатдан ажрата билиш талаб этилади.\n–“Аллоҳнинг келинчаклари” деган шаҳидчи аёллар қаердан пайдо бўлишяпти? Уларни, ҳарқалай, чиллаки руҳоний етакчилари “оқ фотиҳа” бериб, ўлим сари йўллашаётгани аниқ.\n–“Жаннатдаги қизлар” тўғрисида кўп гапирувчи “шайх” ва “мулла”лар, аслида, мусулмон қавмидан бўлмай, улар чинакам ислом қадриятларини тарғиб этишдан манфаатдор эмаслар. Пайғамбар Муҳаммад алайҳиссаломнинг исломда зўравонликка (террорга), ўз жонига қасд қилишга йўл қўйилмаслиги ҳақидаги ўлмас ўгитлари эса кўплаб ҳадислардан ўрнин олган. Ўша Ҳадиси шарифларнинг бирида, жумладан, бундай дейилади: “Ўз жонига қасд қилган киши олов билан жазоланади ва бу олов ичида мангу қолади”.\n–Исломда аёллар ҳуқуққа эга эмас, деган қараш мавжуд. Аёл тўртинчи хотин бўлиши ҳам, агар ажрашишни хоҳласа, ҳеч нарсасиз қолиши ҳам мумкин. Ҳатто масжидларда ҳам эркаклар билан бир сафда тура олмайдилар…\n–Бу қараш – бориб турган омилик, ғирт жаҳолатдан туғилган даққилик – стереотипдир. Ҳолбуки, аёллар ҳеч қаерда исломдагичалик ҳуқуқ ва имкониятларга эга эмас. Агар аёл бошдан-оёқ қора либосга ўралиб олган бўлса, билингки, бу рангнинг Қуръонга заррача ҳам алоқаси йўқ. Яратган айтади: “Биз сизга фойдаланишингиз учун турли хил рангларни муҳайё қилдик”. Ва аёллар “зеб-зийнатлар тақиб, энг чиройли либосларда” эрларига кўринишга буюрилган…\nДарвоқе, бугунги араблар кўпроқ Қуръоннинг тўртинчи сурасидаги қуйидаги ояти каримага амал қилишмоқда: “…Бордию (улар ўртасида) одил бўла олмасликдан қўрқсангиз, бир аёлга (уйланинг)…” Бу ерда гап кўпроқ мулкий тенглик, адолат хусусида бормоқда. Бинобарин, кўпхотинлилик фақат фавқулодда ҳолатлардагина амал қилади. Дейлик, хотин бепушт бўлса ёхуд эри билан руҳий ёки жинсий номувофиқликлар вужудга келган тақдирда. Ана шу ҳолатларда эр биринчи аёли билан оилавий ҳаётни давом эттирган ҳолда иккинчи бор уйланиши мумкин. Бироқ Шарқ мамлакатларида бундай никоҳлар салмоғи ниҳоятда кам. Сурия, Ливан, Иордания, Ироқ сингари аёллари эркин мамлакатларда эса айрим истисноларни айтмаса агар, кўпхотинлилик деярли йўқ.\nЯна бир қизиқ фактни айтаман сизга. Араб оиласидаги аёл ишга кирса, унинг топган пули оила бюджетига эмас, фақат ўз киссасига тушади. Кўринадики, мусулмон аёл насроний оила аёлидан кўра кўпроқ ҳуқуққа эгадир…\nМасжидлардаги алоҳида бинолар масаласига келсак, бунинг изоҳи қуйидагича: намозни адо этаётган аёлнинг рукуъга энгашган ёхуд саждага бош қўйган ҳолатига эркак кишининг кўзи тушиши ҳар икки томон учун ноқулайлик туғдиради. Энг муҳим сабаб шу – исломдаги уят ва андиша ҳисси. Дарвоқе, аксарият масжидларнинг аёлларга ажратилган бинолари қалин гиламлар ва остидан иситиладиган полларга эга эканини ҳам айтиб қўйишим керак.\n–Бироқ нега араб аёллари барибир ҳижобда юришади?\n–Ўйлайманки, бунинг сабаби иқлим билан боғлиқ. Эрим билан Амирликларга боргандик. Дубайдан Абу-Дабигача чўзилган 156 километрлик йўл қуп-қуруқ саҳро ўртасидан ўтган. Машина ичи шунчалар чангга ботдики, қўяверасиз. Бизнинг эса бурнимиз, кўзларимиз, кийимларимизнинг ғижим жойлари қумга тўлиб қолди. Шунча қум қандай кириб келганини тушуниб бўлмайди. Мана шунинг учун ҳам арабнинг аёлу эркаги тўлиқ беркиниб юради. Лекин бу ягона сабаб эмас. Суриядаги бир дугонам мақтанади: “Лера, теримга бир қарагин – чинакам ипак дейсан!” Бир ҳафтагина очиқ юрган менинг терим бўлса сағрига айланиб улгурган…\nҚуръонда аёлларга бундай деб буюрилади: “Бошингизни ва кўкрагингизнинг ўйиқ жойини рўмол билан беркитинг!” Шунингдек, шаффофлиги ва танани қисиб туриши эвазига шаҳват уйғотувчи кийимлардан барча инсонлар қайтарилади. У ёғини суриштирсангиз, Қуръон нозил бўлишидан анча аввал ҳам христианлар доим бошини ўраб юришган. Бунинг исботини рус мумтоз рангтасвир асарларида барча насроний қизларнинг боши жағи аралаш рўмол билан танғилган ҳолда тасвирланганида ҳам кўрамиз.\n–Сизнинг Қуръон ўгирмангиз “маънолар таржимаси” деб аталган. Бу айрим тушунчалар талқинида турли нуқтаи назарлар учраши билан боғлиқ бўлса керак-да?\n–Қуръон бугунги оғзаки араб тилидан жиддийгина фарқ қиладиган мумтоз араб тилида нозил бўлган. Бу эса сўзларнинг маъносини беихтиёр чалкаштириб юборишга олиб келиши мумкин. Талқинчининг илмий-маърифий даражаси ҳақида гапирмаса ҳам бўлади. Зеро, бу Абадий Китобнинг таржимони ўнлаб фанларнинг билимдони бўлмоғи лозим. Балки шунинг учундир, энг машҳур олимлар ҳам ўзининг таржимаси аслиятга мос эканини даъво қилишган эмас. Қуръонни инглиз тилига ўгирган машҳур таржимон, арабшунос олим Мармадьюк Пиктал ҳам ўз вариантини “деярли мос” дея олган, холос. Бизнинг шарқшуносимиз Игнатий Крачковский эса ўз таржимаси Қуръон номи билан чоп этилишига мутлақо қарши бўлган. Шунинг учун, менинг меҳнатим ҳам “Маънолар таржимаси” номини олди.\n“Аргументы и факты” газетасининг 2013 йил 45-сонидан Раҳмон ҚЎЧҚОР таржимаси.\n(“Жаҳон адабиёти” журналининг 2019 йил сентябрь ойи сонидан кўчириб босилди)\nPrevious: СУДЬЯГА ТУРЛИ ШАКЛДА ТАЪСИР ЎТКАЗГАНЛИК УЧУН ЖАВОБГАРЛИК КУЧАЙТИРИЛИШИ БЕЛГИЛАНМОҚДА\nNext: Адлия бошқармасида – матбуот анжумани


Ёлғиз аёлнинг вужудида уч дард – жияни қўлида қолган инсон ёрдам кутмоқда\nБаъзан суратлар ҳаммаси ҳақида яққол сўзлаб туради. Навбатдаги хайрия акциямиз қаҳрамони, ёлғиз ўтаётган аёлнинг дардлари унинг қиёфасида акс этмоқда, азоблар нигоҳларга жо бўлган.\n– Холам Зилола Абдураҳмонова 45 ёшдалар. Тақдири бўлмай турмуш қурмаган. Аввалига инсультга чалинди, ундан тузалгунча сил касаллари қўзғалди ва бутунлай ётиб қолди. Камига ичак касаллиги ҳам қўшилиб, бир йил ичида озиб, чўпдай бўлиб кетди.\nОнам ўтиб кетганлар, шу бемор холам билан опа-сингил бўлишган. Онамдан кейин ҳеч кимлари қолмади, мен имкон қадар парваришлаяпман. Ўзим ҳам турмушимдан ажралганман, болаларим бор. Ҳеч нарсага етказа олмайман, – дейди беморнинг жияни Комила Файзиева.\nИжара уйда яшаймиз, уй пулини тўлагунча неча кишига сарғаяман. Холамни яхшилаб текширтиришга, зарур дори-дармонларини олиб бериш иложим бўлмаяпти. Холамни олдин яхшилаб даволаш, кейин узоқ муддатли реабилитация қилиш керак бўлади. Беморга қараш, айниқса ҳамма нарсаси ўрнида бўлиб қолган ётоқ инсонни парваришлаш қанақа эканлигини бошидан ўтказганлар билади. Мен меҳнатимга заррача миннат қилмайман, аммо моддий тарафига келганда қўлим калта. Болаларим, холамни ташлаб чиқиб ишлолмайман, ишлаганимда ҳам бу харажатларга яраша пул топа олмайман. Kun.uz сайтининг сахий муштарийларидан ёрдам сўрашга мажбур бўлаяпман. Биз учун озгина кўмак ҳам катта гап, – сўзларини тугатди Комила.\nЗилола Абдураҳмоновага оид маълумотлар:\nПластик карта рақами: 8600 0417 3357 7887 (Агробанк, Зилола Абдураҳмонова номида)\nСбербанк: 4276 3801 5887 0969 (Толиб Раҳматов номида)\nТелефон рақамлари: +998977061082\nАзизлар! Бу сафарги мақоламизда қандайдир йирик маблағ, аниқ мақсад кўзланмаган. Лекин беморнинг аҳволини кўриб турибсиз ва ёрдамнинг ҳажмига кўра улар ҳаракат қилаверишади. Ишонамизки яна бир инсоннинг оғири енгил бўлиш арафасида.\n12:16 / 03.12.2020\nДилнуранинг онаси: “Мен қизимдан хавотирдаман”\nУч ўғилнинг отаси даволаниши ва операция қилиниши керак: улар яхшиларнинг ёрдамига муҳтож\n11:14 / 02.12.2020\nХайрия ва Расулуллоҳ берган ваъда. Рустамжон домла — етимни кафилликка олиш ҳақида


Рахбарлик психологияси, ходимларни бошқаришнинг моҳияти ва асосий босқичлари\nРахбарлик психологияси, ходимларни бошқаришнинг моҳияти ва асосий босқичлари.doc\nБутун халқимизнинг тақдирига дахлдор муҳим масалалардан бири - иқтисодиётни, халқ хужалиги ва халқ таълимини, соғлиқни сақлаш, маданият ва спортни бошқариш, кичик ва ўрта бизнесни ривожлантириш муаммосидир. Бу айни чоғда раҳбарликнинг самарали йўлларини топиш, бошқарув тизимини тўғри йўлга қўйиш мамлакатимиз тараққиётининг устувор йўналишлари этиб белгиланган. Чунки жаҳоннинг энг ривожланган мамлакатларида ҳам тараққиётга айнан шу йўл билан эришилган. Бинобарин, жамиятимизда раҳбарлик фаолияти тугри режалаштирилса, давлатимиз ва халқимиз олдида турган кўплаб муаммолар ўз ечимини топиб, юртимиз обод, турмушимиз фаровон бўлишига шак-шубҳа йўқ. Лекин очиғини айтганда, жамиятимизда раҳбарлик фаолияти ва унинг самараси талаб даражасида эмаслиги аён бўлиб қолаётир. Бунинг ҳар хил объектив ва субъектив омиллари бор албатта. Субъектив омиллардан бири шуки, жамият аъзоларидан бир қисмининг онги, дунёқараши ҳали бошқарув фаолиятига тайёр эмасга ўхшаяпти. Раҳбарликнинг моҳиятини, мақсад ва вазифаларини тушунмаслик оқибатида айрим етакчилар ўз фаолиятига лоқайд муносабатда бўлмоқдалар. Баъзи кишилар эса боқимандалик кайфиятидан тўла қутулган эмас. Шу билан бирга, айрим раҳбарлар ўз ҳақ - ҳуқуқарини, бурч ва мажбуриятларини етарли даражада билмайдилар. Айниқса, бугунги кунда ҳар бир рахбар жуда кўп соҳаларни, ҳар бир соҳанинг ўзига хос мураккабликларини яхши билиши, олдига қуйган мақсадини ҳис этиши, раҳбарлик маданияти ва этикасини чуқур англаши лозим.\nРаҳбарлик тушунчасига қуйидагича таърифларни келтириш мумкин:\n1. Рахбар ижтимоий шахс сифатида ишлаб чиқарувчи кучлар ва ишлаб чиқариш ресурсларини бирлаштириб, унинг асосий ҳаракатлантирувчи кучини бошқарувчи сифатида омилкорлик билан иш юритувчи шахсдир.\n2. Рахбар ҳар қандай ишни амалга ошириш учун, аввало, мустакил қарор қабул қилади. Бу қapop раҳбарнинг тадбиркорлик, ишбилармонлик фаолияти мақсадини белгилайди.\n3. Рахбар ўз соҳасига янги ғоя, янги ташаббус, янги технологияларни жорий этувчи тадбиркор шахс ҳисобланади.\n4. Рахбар меҳнати, айни вақтда тадбиркорликка асосланган машаққатли фаолият ҳисобланади. Унга сарфланган куч, маблағ баъзан вақтинча фойда эмас, зарар келтириши, муассаса фойда ўрнига зарар ҳам кўриши мумкин. У бундай ҳолатларни олдиндан кўра олиши ва бунга тайёр туриши, зарур бўлганда, фаолиятини қайта бошлаши, ўзида бунга куч-гайрат топа билиши лозим.\nЎзаро муносабатларда раҳбарларнинг бир-бирини тўғри тушуна олишига имкон бермайдиган, ҳар хил келишмовчиликларга олиб келадиган омиллар ҳам бор. Бундай тўсиқларнинг энг кўп учрайдиган уч хилини кўрсатиб ўтиш мумкин. Булар:\n1) дастлаб кўришганда бир-бирини ташқи қиёфаси бўйича ўзидан устун кўриш ёки уни ёқтирмаслик;\n2 ) шерик билан дастлабки мулоқотда унинг муҳим фикрларига қушилмаслик ва ҳоказо;\n3) дунёвий тасаввурлари, мақсад ва мулоҳазалари, ижтимоий барқарорлиги мос келиши ёки аксинча ва ҳоказо.\nХуллас, жамоага рахбар бўлиш жуда қийин. Жамоа кўпчиликни ташкил этади. Шундай экан, уларнинг фикри, дунёқараши, маънавияти, характери, руҳияти ҳам турличадир. Рахбар уларнинг турли-туман, яхши-ёмон ишларини, албатга, кузатиб туриши керак бўлади, токи ҳеч бир иш уларнинг назаридан четда қолмасин. Агар рахбар фақат бошқарув ишларию, ўз шахсияти билан банд бўлиб қолса, қўл остидаги оммани кузатишга бефарқ бўлса, унда бу раҳбардан воз кечиш лозим. Ўз муассасаси аъзоларининг хатти-ҳаракатларидан воқиф бўлмаслик жамоанинг бир неча тарафга бўлинишига олиб келади. Бундай рахбар давлатга ҳам, жамоасига ҳам зарар келтиради.\nМуаммонинг кўйилиши. Шахс тушунчаси психология фанида марказий уринни эгаллайди ва асосий психологик талкинлар шахс мавзуси атрофида амалга ошади.\nШахснинг турли таърифлари мавжуд, лекин бу тушунчани тулароқ акс эттирадиган куйидагиси уринли: «Шахс бу — узининг билими, ҳиссиёти ва муносабатлари оркали ташки оламни узгартира олувчи субъект, инсондир». Эътибор берилса, ушбу таърифда шахсга хос уч жихат санаб утилади:\nШу уч гурухга кирувчи хислатлар ягона мақсадга, яъни ташки оламни инсоннинг уз эхтиёжига биноан узгартиришга қаратилган.\nИшлаб чикариш шароитида инсон хулқини тушуниш ва уни бошкариш учун шахс табиати хакида маълум бир маълумотга эга булиш керақ Ташкилотда шахс узгалар билан муносабатга киришар экан, демақ у турли ижтимоий гурухлар фаолиятида қатнашади. Шу муносабат билан шахс аъзо бўлган гуруҳ ва жамоаларга хос психологик қонунларни ҳам тахлил этиш зарурати тугилади. Ушбу булимда эса айнан раҳбар шахси, унинг муваффакиятли бошқарув фаолияти учун хос ва зурур хислатлар ҳакида тухталиб утамиз.\nБошқарув жараёнини психологик тахлил этиш масаласи, авваламбор, раҳбарнинг фаолиятини такомиллаштиришни уз олдига мақсад қилиб куяди. Мазкур мақсадни амалга ошириш учун раҳбарга қуйиладиган талаблар, уларни бажаришга мойиллик ва бошкарув фаолиятини тулаконли амалга оширишга туекдшлик қилувчи шахс хусусиятларини ўрганиш зарурати туғилади.\nРаҳбар шахс ҳислатлари. Раҳбар шахси тушунчасини таҳлил этар эканмиз, унга хос хусусиятларни уч гурухга бўлиб ўрганиш таклиф килинади:\nРахбар шахсининг биографик жиҳатларига унинг ёши, жинси, ижтимоий-иқтисодий мавқеи ва маълумоти киради.\nРаҳбар ёши. Бошқарув фаолиятини муваффақиятли амалга оширишнинг раҳбар ёшига боғлиқлиги ривожланган мамлакатлар тадқиқотларига асосланади. Аниқланишича, Япония қайта ишлаб чиқариш йирик компаниялари раҳбарларининг ўртача ёши 63,5 бўлса, шу тоифа америкалик раҳбарларнинг ёши 59 да экан. Япония йирик компания раҳбарларини ўрганишда учрайдиган ва таажжубланарли жиҳатлардан бири, уларнинг ёши улуғлигидир. Баъзи бир ташкилотларда (масалан, «Сони корпорейшн») компания президентининг ёши 65 деб чекланган бўлса-да, лекин кўпгина автомобиль соҳасидаги фирма раҳбарларининг ёши 75 ва ундан юқорилиги ажабланарли ҳол эмас. Умуман олганда, Японияда ходимнинг корхонага бир умр ёлланиш тажрибаси қўлланади. Маълум бўлишича, юқори бўғин раҳбарларининг кўпчилиги ўз ташкилотида 30 йилдан ортиқ ишлайди. Бу соҳада ўтказилган тадқиқотлар шундан далолат берадики, катта ёшли раҳбарлар, агар уларнинг соғлиги кўнгилдагидай бўлса, ушбу ташкилот учун катта тажриба манбаидир. Рахбарнинг улуғ ёши ҳақида гапирар эканмиз, нафақат унинг биологик жиҳати, балки, ижтимоий томони, ҳаётий тажрибасини ҳам назарда тутишимиз даркор. Зеро, «Қари билганни пари билмас», деб халқимиз бежиз айтишмаган. Бироқ, ишлаб чиқаришга замонавий технологиянинг кириб келиши уларни ўзлаштиришда маълум маҳоратни талаб қилади. Бахтга қарши, хозиргача компьютерда ишлашни ўрганолмаётган катта ёшли рахбарларни учратиш қийин эмас. Шу жиҳатдан олганда, ёш раҳбар кўпинча ташкилотга илғор технология ва тезкорлик олиб кирувчи омил сифатида қабул қилинади.\nЁш раҳбар бошқарадиган ташкилотдаги ходимларнинг ўртача ёш кўрсаткичи кўпинча паст бўлади. Ёшлик (30-35 ёш атрофида) бу янгилик ва кашфиётларга мойиллик, ижодийлик, қўрқмаслик ва ўзгарувчан муҳитга мослашувчанлик билан ифодаланади. Афсуски, бундай ташкилотда катта ёшдаги (40-45 дан юкори) ходимларга, ҳатто, шубҳа билан қарашади. Лекин, аниқланишича, инсон 35-55 ёшларида ўз касбининг моҳир устасига айланади, ўз соҳасидаги билимни яхши эгаллайди ва иҳтироларни жорий этишга ўзида иштиёқ сезади. Шу билан бирга, унда вазиятни совуққонлик билан таҳлил этиш, вазминлик кайфияти шаклланади.\nАлбатта, ҳамма ёш раҳбар илғор технология тарафдори ва шунга мойил деб айтиш кийин, лекин ёшларга замонавийлик хос. Бу эса ўз навбатида, ёш раҳбарнинг замонавий ва илғор ишлаб чиқариш услубларига мурожаат этиш эҳтимолини кучайтиради. Халкимизда, ёши катта бўлса ҳам кўнгли ёш деган ибора бор. Демак, замонавий раҳбар ёшидан қатъи назар илғор технологиялар тарафдори, ташкилот миқёсида замонавий ишлаб чиқаришни жорий этишга қобилиятли бўлиши лозим. Бу эса ўташ даври талабидир.\nРаҳбар жинси. Инсон жинси, унинг айни бир ролга амал қилишини тақозо этади. Айниқса, бу ҳолат шарқ мамлакатлари, худудимиз шароитида яқкол намоён бўлади. Бу худудда эркак ва аёлга хос жинсий ижтимоий нормалар аниқ белгиланган. Модомики шундай экан, инсон амалга ошираётган кўпгина ҳатти-ҳаракат айнан шу жинсий рол мезони таъсирида идрок этилади. Ҳозир, инсоннинг жинсий мансублигига қарамай, касб ёки лавозим поғонасида катта имкониятлар пайдо бўлаётганини кўрамиз. Мамлакатимизда тадбиркорлик ва давлат бошқаруви соҳасида аёлларга катта йўл очилган. Аммо, шунга қарамай, раҳбар сўзи кўпинча эркак жинси билан қиёсланади ва негадир, аёл раҳбар идора этадиган соҳалар сифатида маориф, соғлиқни сақлаш, аҳолига хизмат кўрсатишдан нарига ўтилмайди.\nҲақиқатдан ҳам аёлнинг у ёки бу соҳада бошқарув лавозимини эгаллаши, кўп жиҳатдан, бу соҳа аёлларга мосми ёки эркакларгами деган саволга боғлиқ бўлиб қолган. Бир қатор тадкикотлар оркали аникланишича, эркак ва аёл аралаш ишлайдиган гуруҳда кўпинча эркаклар ташаббусни ўз қўлларига олар эмиш. Тадқиқотчи Е.Холландер тажрибасига кўра, гуруҳ доирасида хал этиладиган вазифани ечишда эркаклар кўпроқ мақбул йўл топа олишади ва аралаш гуруҳда эса устунликка интилишади. Олимнинг тушунтиришича, эркаларга хос бундай ҳатти-ҳаракат, кўп жиҳатдан, жамиятда ўрнатилган нормалар ва эркаклар хулқига оид установка, яъни кутувлардан келиб чиқади. Бундай установкалар асосидаги стандартлар атрофдагиларнинг бўлаётган воқеа-ходисаларни идрок этишига ҳам катта таъсир этади. Масалан, психолог Р.Райе ўтказган тажрибада қуйидаги манзара кузатилади: тажриба давомида харбий ўқув юрти курсантларида аёлларга нисбатан маълум (унчалик ижобий бўлмаган) установка шакллантирилган. Шундан сўнг, курсантларни учтадан қилиб икки гуруҳга булишган ва лаборатория шароитидаги тажрибада катнашишга таклиф этишган. Икки гуруҳ курсантга икки рахбар — бири эркақ иккинчиси аёл бошчилик килган. Гурухлар маълум бир мураккаб вазифаларни хал этишган ва ечим давомида рахбар фаол мавке эгаллаган. Аникланишича, аёл рахбарлик килган курсантлар гуруҳ муваффакиятини тасодифга йуйишган, эркак рахбар булган гурухдаги курсантлар эса муваффакиятда айнан рахбарнинг кобилиятини етакчи деб курсатишган. Мазкур тажриба шундан далолат берадики, атрофдаги вокеаларни бахолашимиз куп жихатдан айни жамиятда кабул килинган норма ва меъёрларга боглиқ.\nБошқарув амалиётида ва шунингдеқ баъзи бир адабиётларда эркак рахбар фаолияти аёл рахбарникига нисбатан анчагина самарали деган тасаввур мавжуд. Одатда, бундай фикрга қуйидаги далиллар келтирилади: эркак ёрқин ифодаланган мантикий фиколаш хусусиятига эга эмиш, аёл эса купинча хиссиётга берилади; эркак уз ишига фидойи десақ аёл кимматли вактини оилага сарфлайди. Чунончи, эркак турли салбий таъсирларга, стрессларга чидамли булса, аёл мураккаб вазиятда ҳатто аклини «йуқотиб» куйиши мумкин экан.\nАммо, хаёт бунинг аксини курсатиб турибдики, айни пайт ишлаб чиқаришни самарали бошкараётган аёлларни куплаб учратиш мумкин. Жинсий тафовутларни тахлил этишда самарадан кура бошқарув услуби хакида гапирса, уринлироқ булади. Эркак рахбар асосий дикдат-эътиборини ишлаб чиқариш муаммоларига тааллукли вазифаларга каратса, аёл рахбар купроқжамоанинг ижтимоий—психологик жиҳатларига, психологик муҳитни согломлаштиришга қаратади, деган хулосатар хам кам эмас. Албатта, бу фикр бир канча бахс ва мунозарага сабаб бўлса-да, эндиликда кушимча тадкикотлар утказишни ҳам тақозо этаяпти.\nХуш, аслида эркак ва аёл рахбарлар муваффақиятга эришишларида маълум фарқ, тафовут мавжудми, деган саволга куйидаги жавобни оламиз. Таникли олима Ф.Денмарқ катта хажмдаги тадқиқотлари асосида шундай хулосага келдики, бошкарув соҳаларида муваффакиятга эришишда сезиларли жинсий тафовутлар кузатилмас экан. Аёл ва эркак менежерларнинг бошкарув фаолиятидаги фарқ шундан иборат эканки, аёллар жамоадаги инсоний муносабатларга купроқ эътибор берадилар. Эркак ва аёл менежерларга хос жинсий психологик фаркнинг булиши табиий, лекин жамоа олдида турган вазифани бажариш, кузланган мақсадга эришиш борасида жинсий тафовут кузатилмайди. Назаримизда, бу муваффақиятлар сабаби жинсга хос булмаган омиллар билан белгиланади. Масалан, шахснинг купгина ишчанлик фазилатлари жинсий мойилликлар билан эмас, балки ижтимоий кадриятлар, характердаги хусусиятларга асосланади. Хусусан, инсоний муносабатларга эътибор, кунгилчанлиқ бошқарувда демократик тамойилларга суяниш аёлларда купроқ учрайди ва бу курсаткичлар маълум маънода жамоа фаоллигига ижобий таъсир этувчи омиллардир.\nБир катер тажриба ва кузатиш натижалари яна бир бошқа маълумотларни ҳам беради. Раҳбарлик даражаси қанчалик юқори бўлса, эркак ва аёл рахбар ўз услубларида шунчалик қарама-қарши жинс хусусиятларини намойиш этадилар. Эркак раҳбар эркакка хос ҳислатдан ташкари аёлга хос айрим фазилатларни ҳам бошқарув амалиётида қўллашини кўрамиз: кўнгилчанлик, нозикдидлик интуиция... Ўз навбатида аёллар ҳам эркакларга хос сифатларни ўз фаолиятларида қўллайдилар: мустаҳкам ирода, қатъийлик, фаоллик, тиришқоқлик. Демак бошкарув самарасини жинсий мансублик билан борлаш нотугридир. Бу уринда бошка омиллар ахамиятлироқ хисобланади. Мисол учун интеллект, кадриятлар, шахс хусусиятлари, маълумот даражаси, бошкарув соҳасидаги тажриба каби курсаткичларни келтириш мумкин.\nБиографик нощатлар каторига шахснинг ижтимоий-иктисодий мавқеи ва унинг маълумоти даражасини киритиш мумкин. Бошқарув фаолиятини муваффакиятли амалга оширишда мавке ва маълумот хам мухим омил саналади. Бизнес бошкаруви сохасидаги олим Р.Стогдилл муаллиф-лигидаги «Бошқарув қўлланмаси»да таъкидланишича, муваффақиятли бошқарув ва шахснинг ижтимоий-иктисодий мавқеи ўртасидаги боғлиқлик 94% га тенг ҳамда маълумоти ўртасидаги боғлиқлик эса, 88% га тенгдир. Япониялик тадқиқотчи Т.Коно маълумотига кўра, оддий япон менежери, албатта, мухандислик мутахассислиги ёки ижтимоий фанлар бўйича университет дипломига эга бўлиши шарт. Кўп холларда менежерлар икки мутахассислик дипломига эга бўлса, бир қатор етакчи бизнесменлар ва йирик раҳбарларнинг биографик таҳлили уларнинг юқори маълумотга эга эканликларидан далолат беради.\nШахснинг ижтимоий-иқтисодий мавқеи раҳбарлик фаолиятини бажаришида кучли омил ҳисобланади. Бунинг аҳамияти айниқса шарқ маданияти мисолида яққол кўзга ташланади. Худудимиздаги оддий фуқаро раҳбар шахсида нуфузли, ўзига тўқ ва тўла-тўкис инсонни кўришни хоҳлайди. Раҳбар майда иктисодий муаммоларни бемалол ҳал кила олиши, катта ижтимоий алоқаларга молик эканлиги билан хамда ўз ақлий қобилияти, тажрибаси бўйича бошқа ходимлардан устун туриши лозим. Раҳбарнинг ижтимоий-иктисодий мавқеи дастлабки пайтларда етакчи ролни уйнайди. Кейинчалик эса у ҳақидаги бўлган жамоа тасаввури раҳбарнинг вазифаларни адо этиш қобилиятига бориб тақалади. Аммо, шахс шаклланган муҳитнинг раҳбарликка, шунингдек оилавий анъаналарнинг бошқарув қобилияти ривожланишига таъсирини ўрганиш ҳам ўта аҳамиятлидир. Ҳакиқатан, раҳбар оиласида туғилиш, улғайиш давомида ота тажрибасини ўзлаштириш доминантликка, яъни устунликка мойилликнинг шаклланишига асос бўлиши мумкин. Бизнес бошқаруви соҳасидаги олим Ф.Фидлер таърифи бўйича «компания президенти бўлишнинг энг ишончли омили — компанияга эгалик қиладиган оилада туғилишдир». Лекин, Ли Якокка каби буюк менежернинг биографияси тамоман юқоридаги таърифни инкор этади. Бинобарин, бу шахс раҳбарликнинг паст қатламларидан унинг энг юқори чўққисига кўтарилди.\nБир қатор машҳур тадбиркорлар ўтмишини таҳлил этиш натижасида аниқландики, уларнинг кўпчилиги оилада тўнғич фарзанд бўлиб ўсишган. Дарҳақиқат, оилада тўнғичлик ўз мавқеига кўра маълум масъулият ҳам демакдир. Ўзбек оилаларидаги кўпболалик шароити тўнғич фарзандга ота-онага мададкор бўлиш, кичикларга раҳнамолик қилиш ва назоратни ўз бўйнига олишини тақозо этади. Бу эса шаклланаётган шахснинг ташкилотчилик ва назоратга бўлган имкониятини янада оширади, келгуси фаолиятида ўз-ўзини идора эта олиш қобилиятини шакллантиради.\nҲаёт тажрибаси. Инсон тажрибаси ва унинг бошқарув фаолиятида намоён бўлиши икки асосий масала орқали таҳлил қилинади. Биринчидан, юқори бўғин раҳбари учун бошқарув тажрибаси зарур, шунингдеқ улардан ҳаётий тажрибага эга бўлиш ҳам талаб қилинади. Иккинчидан, ўрта бўғин раҳбарида ўз соҳаси бўйича камида уч йиллик тажриба бўлиши лозим. Бу тоифа раҳбар тажрибасини таҳлил этар эканмиз, асосий эътибор касб соҳасига қаратилади.\nҚобилият. Одатда психология фанида қобилиятнинг умумий ва махсус турлари кўрсатилади. Умумий қобилиятлар шахснинг ҳар қандай фаолиятга киришишида муваффақият учун имконият яратса, махсус кобилият фақат айрим йўналишдаги фаолият турида муваффақиятга эришиш учун асос булади. Мана шундай умумий қобилият туркумига инсон ақлини яънй интеллектам киритиш мумкин.\nЮқори бўғинга мансуб рахбар ўз бошқарув фаолиятида муваффақиятга эришиши учун анчагина юксак ақлга эга бўлиши керак. Бундай салохият кугилмаган вазиятни таҳлил этишда, муаммони хал килиш жараёнида бир неча вазифани параллел равишда бошкариш заруратидан келиб чиқди. Масалан, ташкилотчилик масалага оид ечимни таклиф этиш, ташкилот ва гуруҳ манфаатлари ҳақида угин рахбарлари учун турлича ақлий салоҳият зарурлигини таъкидлайди. Юқори бўғин рахбарлар ёрқин ифодаланган ижтимоий интеллектга эга б»ари шарт улар ташаббускор, мулоқотга бой, юксак сиёсий ва ижтимоий мавқега эга, ишга алоқадар таниш-билишлари кўп, интуииияси ривожланган ва ташкилот фаолиятининг каерга йўналишини тезда пайкаб олишлари керақ\nХар қандай ташкилотдаги асосий оғирликни ўзига олувчи ўрта бўғин рахбарларида эса махсус қобилият кўпроқ ривожланган бўлиши лозим. Улар ишга диққат-эътиборли, масъулиятли, катта хажмдаги миқдорий ва сифат маълумотларини таҳлил этиш қобилиятига эга шахслардир.\nШахсий ҳислатлар. Юқорида айтиб ўтилган умумий қобилиятлар, муваффақиятли бошқарувни таъминловчи зарур шахс хислатларини аниклаш ва уларни рахбарликда ривожлантириш масаласини долзарб килиб куяди. Натижада нафакат мазкур хислатларни аниклаш, балки бу йуналишдаги тадкикотларни ташкил этиш буйича бир катор вазифаларни хал этишни талаб килади. Бу борада амалий фаолият олиб борувчи тадкикотчиларнинг таъкидлашича, рахбарларни бахолаш кадрлар билан ишлаш масаласининг энг нозик кисмига айланган. Маълумки, рахбарликка оид шахс хислатларини аникловчи бир канча психологик методлар мавжуд булиб, уларни муваффакиятли куллай олиш бир томондан тадкикотчи малакасига келиб такалса, иккинчи томондан ушбу методикаларнинг ишчанлиги ва олинган маълумотларнинг хакконийлиги масаласи туради. Масалан, гарбда ишлаб чикилган тест ва суровномаларни махаллий худудимизга, менталитетимизга мослаштириш шу вактгача долзарб булиб келганига гувоҳмиз.\nМуваффакиятли рахбарликка оид шахс хислатларини талкин этарканмиз, шу мавзу юзасидан чет эл олимлари томонидан утказилган баъзи бир тадкикот натижаларига мурожаат этамиз. Америка В2 Япониялик 1500 менежерларни урганиш асосида самарали рахбарликка оид куйидаги хислатлар ажратиб курсатилади:\nстратегик режалаштирвшга мойилликнинг кучлилиги;\nишчиларни, меҳнат ресуреларини таксимлаш буйича мақбул ва уз вактида карор кабул килиш;\nфаолият доирасини кеягайтириш ёки юксак тартибда меҳнат килиш эвазига ўз масьулиятини оширишга интилиш;\nхавфли шароитда ижодий ва рационал карор кабул кила олиш;\nуз кучига чексиз ищонч;\nуз хукукларини англаш ва масъулиятни хис килиш;\nкези келганда курбон беришга хам тайёр туриш;\nмулокот малакаларини мукаммаллаштиришга интилиш;\nмураккаб ва инкирозли вазиятдаги жараёнларни тахлил этиш ва интуитив тарзда башорат кила олиш;\nмеҳнатга юксак кадрият сифатида караш ва унга бутун куч-гайратни сафарбар этиш;\nайбдорни излаш эмас, балки муаммони хал этишга интилиш, таваккалдан куркмайдиган ва мустакил фикодаги ходимлар билан ишлаш хохиши;\nамалга оширилаётган роя ва натижаларни ишлаб чикаришга, жорий этишга худди шахсий мулкдек караш.\nЯпониялик ва Америкалик менежерларни қиёсий урганиш натижасида олинган хулосалар шундан иборат булдики, япон менежерлари уз бошкарув фаолиятида ижтимоий психологик жихатларга купроқ эътибор беришар экан ва жамоа фаолиятини ташкил этиш кобилияти етакчи уринда турар экан Америкалик менежерлар эса ходимларда якка тартибдаги ташаббусни купроқ рагбатлантиришар экан.\nМаълумки, бошқарувнинг куп соҳаларида муваффакиятли рахбарлик фаолиятини таъминловчи шахс хислатларини аниклашга дойр куплаб тадкикотлар олиб борилган. Жумладан, утган аернинг 50-йилларида, хар кандай сохада уддабурро рахбар була олишликка тегишли хислатлар мавзуида юздан ортиқ тадкикотлар утказилди. Натижада, бошкарувни мукаммал ижро этувчи хамма рахбарларга хос фазилатлар умумлаштирилганда, атиги 5% хислат кузга ташланди. Булар куйидагича:\nакл-идроқ мураккаб ва мавхум муаммоларни ечиш кобилияти уртадан баланд, аммо жуда юкори булмаслиги шарт;\nташаббускорлиқ узига ишонч, уз маҳоратини ва интилишларини юксак бахолаш, лекин куп тадкиқотчилар дикдат-эътиборларидаги асосий хусусиятлардан бири — рахбар шахсига хос доминантлик (устунлик)ка интилишдир. Айнан шу сифат рахбарнинг ташаббусни уз кулига олишига, гурухга етакчилик қилишига ва мураккаб вазиятда масъулиятни уз буйнига олишига замин яратади. Шу муносабат билан тадкикотчи Р.Стогдилл каламига мансуб «Раҳбар кулланмаси»да доминантлик бошкарувга зарур сифатлар руйхатида биринчи уринга куйилади. Доминантлик сузи бир неча маънони англатади. Раҳбарлик мавзусидан келиб чикилса, узгаларга таъсир этиш деган бир жумла мазмунан ҳамма гапга асос булади. Юқорида таъкидланган маънодаги «таъсир этиш» ибораси хиссиёт туфайли узгаларни узига жалб эта билиш, ўзаро муносабат натижасида узига нисбатан хайрихохлик ҳиссини яратишни англатади. Чунки ташкилотнинг илгор фаолияти учун рахбар уз зиммасидаги расмий мажбурият ва ваколатлар узи етарли эмас. Бошкарув соҳасидаги мугахассислар Г.Кунц ва С.О.Доннелнинг фикрича «агар ходимлар рахбарият томонидан ўрнатилган тартиб ва қоидаларгагина риоя этиб меҳнат қилганларида, улар узларининг 60-65% имкониятларини ишлата олар ва ўз мажбуриятларини бажариб, шунчаки ишдан бўшамасликларига баҳона топар эдилар, холос. Ходимларнинг қобилиятларидан тўла фойдаланиш ниятидаги раҳбар уларда шунга лойиқ ҳис туйгуни уйғота олиши лозим». Бу ерда гап рахбарнинг ўз лидерлик қобилиятини намойиш эта олиши, ходимлар орасидаги обру-эътибори хакида бораяпти. Ташкилот доирасидаги норасмий муносабатлар тизимида пешқадам уринни эгаллаган раҳбаргина ўз ходимлари қобилиятини 100% жамоа ишига жалб эта олиши мумкин.\nЮкорида зикр этилган кулланмада эътироф килинган сифатлардан яна бири, рахбарнинг узига ишонч хисеидир. Сир эмас, хар биримиз раҳбар узига ишонган ва ишонмаган Холларда нафакат қандай иш тутишини, хатто узи ни кандай тутишини ҳам курганмиз. Бахтга карши, узига ишончи булмаган рахбар вазият узгариши билан, уз карорини узгартириб туради. Бундай раҳбар кул остида ишлайдиган ходимлар уз рахбари тимсолида суянчиқ курмайдилар, ташкилотда утказаётган кунлари вактинчаликдек туюлади. Боз устига, бундай рахбар узгалар билан музокаралар олиб боришга хам кодир эмас. Чунки уз шахсига ва кобилиятига ишонмаган одам узгаларда хам ишонч уйгота олмайди.\nПешкадам рахбарга хос фазилатлардан бири - вазминлик ва сабру бардошликдир. Рахбар хиссиётини мувозанатлаш-ганлиги, унинг ички дунёсига хос қарама-қарши туйгуларнинг турёнига йул куймасликда ва кайфиятдаги сокинликда ифодаланади.\nМаълумки, рахбар одамлар орасида ва уларга хос турли хиссиётлар оғушида яшайди. Бинобарин, атрофдагиларнинг салбий ёки ижобий хис-туйғулари ўзаро кундалик мулоқотда тез «юқиш» хусусиятига эга. Шунинг учун рахбар қалтис ва зиддиятли вазиятларда нафақат бошкаларнинг хиссиети таъсирига берилмаслиқ балки атрофдагиларга уз мувозанати ва жиловланган хис-туйруси билан таъсир эта олиши керақ Шахснинг бу фазилати бир томондан асаб тизимининг турма хусусияти билан белгиланса, иккинчи томондан орттирилган Хаётий тажрибага богликдир. Асаб тизимининг муътадиллиги учун рахбар уз соглиги хакида кайгуриши лозим. Меҳнат фаолиятини рационал тарзда ташкил этиш, яъни меҳнатдаги ижобий жихатларга купроқ эътибор бериш, нохуш вазиятларни донолик билан бартараф этиш, купроқ якин дустлар даврасида булиш, жисмоний тарбия ва фойдали машгулотларга ишкибозлик кайфиятида вактни утказиш, Хар кандай стрессга карши тура олишни кучайтиради, шунингдеқ организмнинг ишчанлик кобилиятини кайта тиклашга хизмат килади.\nБошкарув фаолиятини самарали бажариш учун рахбарга зарур фазилатлардан яна бири — муваффакиятга интилишдир. Рахбар уз олдига мақсад куя олиши ва уни бажаришга уриниши лозим. Умуман олганда, инсонга хос интилишни икки тоифага булиш мумкин:\nБирон-бир кийин ва инкирозли вазият пайдо булганда, баъзи бирлар мазкур вазиятни хал этиш оркали муваффакиятга эришиш хакида уйласа, бошка биров эса талофотга учрамаслик гамида узини иложи борича «офат»дан олиб кочади.\nБу бир хил вазиятга икки хил ёндошув булиб, унинг эгалари турлича характердаги инсонлардир. Бошкарувни самарали олиб борувчи рахбар эса айнан биринчи тоифага мансуб булгани сабабли, у муаммоларни тез хал этади ва янада ўз мақсади сари олдинга интилади. Бундай тоифа кишиси одатда таваккалчиликка хам бориши мумкин. Кези келганда у катта макеадни кичик булакларга булиб, хар бир кичик максад ортида турган натижани олдиндан тасаввур этади. Бироқ, бундай омилни хамиша амалга ошириш осон эмас. Бинобарин, рахбар таваккалга бора оладиган ва хавф-хатардан куркмайдиган характерга эга булиши лозим. Машхур бизнесмен ва менежер Ли Якокканинг таъкидлашича: «Баъзида таваккал хам маъкул, лекин йул куйилган хатоларни уз вактида тузатиб кетиш лозим».\nМаксадга эришиш иштиёки билан яшайдиган одам доим уз фаолият натижалари хакида хабардор булишни истайди. Меҳнат билан боглиқ вазият эса фаолиятидан маълумот олиш оркали уз хаёт мазмунини тахдил этиш имконини беради. Айнан шу тоифага мансуб шахслардан бирининг айтишича: «Мен учун бизнес факатгина бойиш воситаси эмас, бойлик орттириш мен учун хеч качон макеадга айланмаган. Бизнес шунинг учун хам менга рохатбахшки, у хар кун чексиз муаммоларни хал килиш мақсадида акл-идрокимни бир нуктага жамлашга ундайди»\nБундай ибора купгина тадбиркорларга хос булиб, аникданишича, мақсад йулида малакаси ёркин бизнесменлар учун пул деган нарса унчалик катта кийматга эга эмасдир.\nСамарали бошкарув учун яна бир зарурий хислат — масъуллик ва вазифани хал этишга каратилган ишонч. Иктисодий ва ижтимоий қалкиш пайтида уз хамкорида ишонч уйготиш, навбатдаги ишга кафолат бериш ва боз устига, уни удцалаш замонавий рахбар учун мухим фазилатдир. Бу жараёнда рахбарлик тадбиркорлик фаолияти билан уйгунлашиб кетади ва ишонч тушунчаси марказий уринга кутарилади.\nРахбарнинг, нафакат, обрусини оширадиган, балки кийин вазиятда уни асосий максад йўлидан етаклайдиган фазилатлардан бири - мустакилликдир. Рахбар уз караши, мушохада лаёқати ва шахсий нуктаи назарига эгаликка интилиши лозим. Тўғри, раҳбар уз ҳамкасбларига, шунингдеқ маслахатчиларига қулоқ тутиши керақ лекин Карор ва унинг ижроси рахбар зиммасига юклатилади. Шу боис фиколаш ва хатти-харакатдаги мустакиллик самарали бошкарувнинг асосий омилларидан биридир. Аммо, мустакиллик кайсарлик кайфиятига айланмаслиги лозим. Бунинг учун рахбар хамиша уз ташаббусини ташкилот ёки жамоа максадлари билан уйгунлаштириб бориши зарур.\nНавбатдаги зарурий хислатлардан яна бири мулокотга мойилликдир. Аникланишича, раҳбар уз кундалик фаолиятининг туртдан уч кисмини турли-туман мулокотга сарфлайди. Мулокотнинг бошкарувдаги ахамиятини куздан кечирар эканмиз, беихтиёр Ли Якокка эсдаликларига дуч келамиз: «Мен автомобиль сохасида бир умр ишлаган одамни биламан. У олий маълумотли булиб, узини бошкариш кобилиятига эга, шунингдеқ ажойиб стратег ва уз компаниясининг йирик мутахассиси эди. Лекин, уни хеч качон хеч ким юкори лавозимга тайинламаган, чунки у узга билан мулокотда булишни билмас эди».\nШундай килиб, рахбар фаолиятидаги самарадорликни амалга оширадиган шахс хислатлари билан танишиб угдиқ Сир эмаски, хеч бир инсон ушбу руйхатдаги хислатлар билан бирга тугилмайди. Буларнинг хаммаси инсонга ато этилган лаёкат, шунингдеқ ижтимоий-тарихий яшаш шароитларининг махсулидир. Бундай хислатларнинг раҳбар фаолиятида намоён булиши, шахсдан мунтазам тартиб ва уз устида ишлашни, доимо уз идрокида намуна яратиш ва унга таклид этишни талабкилади.\nСамарали раҳбар киёфаси. Юкорида самарали бошкарув фаолиятини амалга ошириш учун зарур шахс хислатларини келтириб утдиқ Бу хислатларни билиш, раҳбар уларни узида шакллантиришга интилиши, сузеиз, унинг бошкарув махоратини янада юкори погоналарга олиб чиқади ва ташкилотнинг кузланган максадга йуналишини тезлаштиради. Лекин, методология нуктаи назаридан рахбар шахси шунчаки хислат йигиндисидан иборат эмас, айни вактда мазкур хислатларни мужассамлаштириб, уйгунлаштириб турувчи янада шиддатли кучлар борки, улар иштирокида хислатларнинг маълум комбинациясидан иборат раҳбар киёфаси мавжуд булиши мумкин. Психология фанида ушбу фикр шахс структураси деган ибора оркали уз мазмунини топтан. Хозирга келиб психология фанида шахс структурасини ифодаловчи турлича таърифлар мавжуд булиб, уларнинг киёсий тавсифини келтиришга ҳожат йук деб уйлаймиз. Улардан энг аҳамиятлиси сифатида куйидаги тахлилни баён этиш мумкин. Шахсдаги барча психологик хислатлар ва ижтимоий сифатлар куйидаги тизим шаклида тасаввур этилиши мумкин:\n2-расм. Шахснинг ижтимоий-психологик структураси.\nТасвирланган пирамиданинг таркибий кисмларини Катламлар деб, кабул кил сақ юкорида турган таркиб узидан пастда жойлашган катламлардан шакл топади. Демақ ушбу тизимнинг биринчи погонасида турган «хатти-ҳаракатлар» Деб, аталувчи катлам бирламчи ҳисобланади ва унинг асосида шахснинг янада юксакрок таркибий сифатлари шакллана бошлайди. Юксак погонада турувчи тузилмаларнинг сифати ва ифодаланиши пастки уриндаги катгламлар сифат мохияти билан богланган. Шу нуктаи назардан Караганда инсонда аввал пастки катламлар (хатти-харкакат ва установкалар) шаклланади, сунгра улар кадриятлаарнинг шаклланишига асос булади, кадриятлар негизида инсоннинг эътикоди шаклланади ва эътикодлар миссияси ифодасида бирлашади. Энди, шу фикрга асосланган холда покорила тасвирланган пирамиданинг таркибий булаклариг (катламлари) устида алоарда тухталиб утамиз.\nМиссия - энг олий максад булиб), инсон бутун умрини шу максадга интилиш учун багипшайди. Одатда миссия шаклланиши ва инсон томонидан ашгланиши, унинг етук ёшларига тугри келади. Миссигя инсон ҳаётининг йўналишини ифодалайди. Одатда хар бир инсон хаётида уз миссиясига эга ва хамма гап уни эрга ёжи кеч англанишидадир. Психология фанида катта урин эгаллаган гуманистик йўналиш эътироф этадиган асосий вазифалардан бири -инсонга унинг миссиясини англащща ёрдам беришдан иборатдир. Мавзуимиз мазмунидан келшб чикдан хонда шуни таъкидлаш лозимки, хар бир рахбар зуз фаолиятини кандай миссия оркали ифодаланишини иложи борича эртароқ англаб олиши лозим. Масалан, миссия сифатида уз халкига хизмат килиш, уз ватанининг равнақ топишида иштирок этиш ёки бутун хатти-харакатини оиласи фаровонлигига багишлаш каби шарафли бурч булшши мумкин. Атбатта, бундай иборалар руйхати чексиз ва уллар ҳар бир шахс учун индивидуалдир. Шахс ўз миссиясими нафақат англаши, балки, ташкилот умумий мақсади бшлан уйгунлаштириши лозим. Миссия уз шаклига биноъан аниқ ва равшан ифодаланиши, шахсдан «ташкаридаа» жойлашиши, яъни ташкзи муҳит объектларида мужассамлашган булиши лозим (масалан, касбий йўналиш, узгалар мшнфаати, хизмат соҳаси ва ҳ.қ). Миссия уз мазмунига кура ииахс эътиқодларидан униб чиқади.\nЭътикод - инсон бехад ишонадсиган гоя ва фиколар булиб, уларни хатто шубҳа остига олиш шахс учун ноуриндир.\nИнсон ташки оламдаги воқеа-ҳодисаларни тахдил киларкан, куп нарсаларга уз эътиқоди нуктаи назаридан карайди.\nҚадриятлар — энг қимматли маънавий бойлик бўлиб, инсон уни хакоратланиши ва таҳқирланишидан ҳимоя килади, саклайди. Одатда қадриятларнинг умуминсоний, бирон ижтимоий гуруҳ қадриятлари ва шахсий турлари фаркланади. Умуминсоний қадриятлар инсон каерда яшашидан, бойлигидан, мансабидан ва бошка хусуси-ятларидан қатъи назар, доим ардокданадиган мазмундир, масалан - тинчлиқ хаёт, озодлиқ бирдамлиқ масъулият, орият.\nИжтимоий гуруҳ қадриятлари бир гуруҳ инсонлар учун қадрли ва бошка бир гуруҳ томонидан эътиборсиз маънавий бойлик булиб, миллийлиқ ёшлик ва кексалиқ оилавий, сиёсий, худудий ориентирлардан иборат. Шахсий қадриятлар деб, айни шахсга тегишли кадриятларнинг узига хос мажмуига айтилади.\nХар бир инсоннинг ички дунёсида санаб утилган қадриятларнинг хамма гуруҳи мавжуд. Юқорида саналган уч гурух қадриятларнинг ўзаро уйгунлашуви шахс ва жамият Уртасидаги мувофиқликни белгилайди. Агар шахсий кадриятлар руйхатида умуминсоний ва гуруҳий қадриятлар етакчи булса, инсоннинг жамиятдаги урни ва ҳаёти ниҳоятда енгил ва равнакдидир. Акс ҳолда, инсон ички дунёсида учрайдиган турли гуруҳ қадриятлари уртасидаги номувофиклик шахсда ички тугён ва низони келтириб чикаради.\nУстановка - бу ибора психологияда инсон хатти-ҳаракатининг англанмаган программаси сифатида тушунилади. Инсон доимий бажарадиган хатти-ҳаракат даставвал англанилган ҳолда амалга ошади ва у такрорлангани сари беихтиёр, автоматлашган холатга утиб боради. Айнан шундай англанилмаган харакат режаси установка деб аталади. Ходимдаги макбул ҳаракатлар мунтазам такрорланиши натижасида унда мақсадга мувофиқ фаолият установкаси шаклланади. Бинобарин, ходимнинг доимий фаолияти ва хулкини кузатган холда унда кай мазмундаги установкалар устувор эканлиги хакида хулоса чикариш мумкин.\nПирамида шаклида тасвирланган шахс тизимининг асосий психологик мазмуни шундан иборатки, инсон хаетининг мазмуни бўлмиш миссией ва эътикоди, пастки қатламда турувчи кадрият ва установкалар асосида шаклланади. Кадрият эса, уз навбатида, инсон кадрловчи ориентир сифатида установкаларнинг ривожланиш натижасидир. Кдгламлар уртасидаги бундай богликлик инсон фаолиятига маълум маъно киритади ва хатто инсон ички дунёсини бир бутун, яхлит тарзда тушуниш имконини беради. Гап шундаки, комил инсоннинг хаётидаги хамма катламлар бир-бири билан уйгунлашган хонда намоён булади. Демақ унинг қилаётган ишлари кадриятларига мос келади, эътикодига ва хаётидаги асосий максади булмиш миссиясига карши чикмаиди.\nРахбар уз ходимини синчковлик билан кузатиши оркали, унинг щахеидаги қатламлар уртасида уйгунлик ёки зидциятни илгаши мумкин. Рахбарнинг бундай назарга эга булишини яна бир шарти - ходим рухиятидаги катламлар зидциятига ташкилот микёсида шаклланган мухит хам сабаб булади. Демақ ташкилотда шаклланган нормалар носоглом булса, ходим носамимий харакатларга йул куяди ва у уз эътикоди ва кадриятларига зид чикиши мумкин.\nЮқорида келтирилган шахс структурасига асосланган холда замонавий рахбарни тавсифлар эканмиз, унга хос булган ижтимоий-сиёсий жихатлар ҳакида ҳам гапириб утиш лозим булади. Айнан шу жихатлар инсоннинг миссия ва эътикод катламларида мужассамлашган ҳолда самарали рахбарнинг негизини ташкил этади. Раҳбар эътикодининг, етакчи қадриятининг жамиятдаги долзарб ижтимоий-сиёсий вазифалар билан уйгунлашганлиги, унинг фаолияти самарасини белгилайди. Шунинг учуЯ бошкарув лавозимига кадрларни куйиш ҳамда раҳбар кадрларни баҳолаш жараенида эътиқод сохаларини бирламчи деб қабул қилинса ва бу мезонга асосий эътибор каратилса, Уринли буларди. Демақ давр талаби билан, раҳбарнинг сиёсий бошкарувга қобилияти долзарб масалага айланади. Албатта, бундай қобилият раҳбарнинг маъмурий-хужалик мажбуриятидан бир оз четланиш деб уйланиши мумкин. Лекин, мамлакатимизнинг хозирги ривожланиш боскичи, хужалигимизнинг умумжаҳон иктисодиёти билан интеграцияси, инвестициялар соҳасидаги ҳамкорлик масаласи замонавий раҳбарни хужалик муаммолари доирасида чекланиб қолмай, балки атрофдаги вокеаларни кенгроқ идрок этишини талаб килади. Шу нуктаи назардан, замонавий рахбар нафақат ташкилотни иктисодий чукдига етакловчи шахс, бачки, таргиб этилаётган давлат сиёсатини меҳнат жамоаси онгига етказувчи фаол ҳамдир.\nЮкоридаги матндан куйидаги фиколар келиб чиқади: раҳбарларни тайёрлаш ва малакасини ошириш мобайнида иложи борича шахснинг уз-узини англаши, уз эътиқоди ва кадриятларини хаёти давомида аниқ ифодалаш чоралари ҳакида билим ва куникмалар шакллантириш лозим. Ахир, айнан, ички поклиқ самимийлик ва инсон табиатининг яхлитлиги узгага таъсир этишдаги асосий куч сифатида майдонга чикади. Рахбарни тайёрлаш, унинг малакасини ошириш билан боглиқ хар кандай тадбир охир-оқибатда раҳбар шахси, унинг бошкарув махоратини такомиллаштириш, узгаларга таъсир этиш куламини кучайтириш максадини куяди.\nУшбу булим якунида самарали бошкарувни амалга оширишда халакит берувчи шахс хислатлари хакида гапириб утмокчимиз ва куйида уларни ички тусикдар деб номлаймиз:\nСамарали бошкарувга тускинлик килувчи шахс хислатлари. Бизнес бошқаруви соҳасидаги олимлар М.Вудкок ва Д.Френсис бир қанча менежерлар фаолияти ни урганиб ва куйидаги ички тусиклар менежер фаолиятининг самарасини пасайтиради, деб хисоблайдилар:\n1. Уз-узини бошкара олмаслик. Рахбар хаёти хаяжон ва зурикишларга тула. Бундай шароитда хулкда аниқ максаднинг йукдиги нафакат жамоа фаолиятига, балки рахбарнинг соглигига хам салбий таъсир этади.\n2. Шахсий кадриятларнинг шаклланмаганлиги. Рахбар доим карор кдбул кдпиш вазиятида булади. Вахоланки, қарор самараси шахсий кадриятлар, касбий ва хаётий тамойилларга асосланади, уларнинг шаклланганлиги рахбар фаолиятининг мазмунини ташкил этади. Масалан, замонавий бошкарув самарадорлиқ ходим имкониятларини очишга кумақ ташкилотга янгилик олиб киришга мойиллик каби кадриятларга асосланади. Мустахкам кадрият ва тамойилларга асосланмаган раҳбар бекарорлик ва мақсад йулида иродасизликни намоён этади.\n3.Шахсий максаднинг аник ифодаланмаганлиги. Замонавий рахбар мухимни номухимдан ажрата олиши, мавжуд имкониятлардан энг мақбулини танлай билиши керақ Ташкилот макрадини чукур англаш йулидаги биринчи кадам рахбарнинг уз шахсий макрадларини яхши тушуниб етишидир. Уз макрадини аниқ билган рахбаргина унинг фаолиятига куйилаётган талабларни жону дилига сингдира олиши мумкин. Шахсий максаднинг ноаниклиги ташкилот манфаати йулидаги макеадларни хам англаб олишга халакдг беради. Аниқ максаднинг йуклиги шахснинг муваффакдятга эришиш имкониятини пасайтиради ва демақ бундай рахбар, узгаларнинг муваффақиятини хам хис эта олмайди.\nКамолотга интилишнинг йўқлиги. Ўз устида ишлашдан бош тортган рахбар қалтис вазиятдан ўзини олиб қочади, ўз имконият ва қобилиятини ривожлантириш устида ишламайди, таваккалга бормайди ва эски, одат тусига кирган хатти-харакатлари дорасидан чиқолмайди.\nМуаммони еча олмаслик айрим раҳбар муаммо устида сифатли, мунтазам ва ақл-заковат билан ишлай олмайди. У вазифа мақсадини аниқлаш, маълумот туплаш, режалаштириш ва назоратни амалга ошириш малакасига эга эмас. Натижада ҳал этилмаган масалалар тўпланади ва рахбарнинг муаммони ҳал этиш имконияти чекланиб қолади.\nИжодий ёндошувнинг етишмаслиги. Ихтирога мойиллиги бўлмаган раҳбар янги гояларни таклиф этолмайди, узгаларда меҳнатга бўлган ижодий ёндошувни уйғота олмайди. Бундай рахбар тажрибадан, жамоа хаетига янгилик киритишдан ўзини четга олади ёки янгиликлар устидан кулади. Юксак ижодийлик тўсиқни енгиб ўтишни ва қийинчиликка бардош бериб мақсадга ингилишни тақозо этади.\nТ.Итоатидаги ходимларга таъсир этолмаслиқ рахбар ўз қўли остидаги ходимларга таъсир этиши лозим. Лекин, айрим раҳбар уз ходимларига суянолмайди ва бунинг ўрнига улар ҳақида салбий фикрда юради. Бундай рахбар ўз интилишида мунтазам эмас, атрофдагилар билан яқин мулоқотга киришмайди ва уз ички дунёсини яхши ифода этолмайди.\nБошкарув фаолияти хусусиятини яхши билмаслиқ бошқарув фаолияти самараси хакида маълумотга эга булмас экан, раҳбар уз малакасини шакллантира олмайди. Бошкарувга уз ёндошувини тахлил этолмайдиган рахбар фикр ва топширигини хам ходимга тушунтириши қийин. Бундай раҳбар ходимлари у хакда нима деб уилаши билан кизикади, уз ходимларини ташаббусга чакдоиши мушкул, айникра топшириклар беришга қийналади.\nБошкарув малакасининг сустлиги. Ташкилотдаги ходим ва ресурсларни бошқариш учун купгина куникмалар зарур булиб, уларни рахбарлик қобилиятлари дейиш ҳам мумкин. Бошкарув сует булган жамоада вактни бехуда утказиш, ходимларнинг уз имконияти даражасида ишламаслиги, меҳнатдан қоникмаслик каби холатлар кузатилади. Бундай гурухда роль такримоти сует, меҳнатни ташкил этишда бехудалик куп, ўзаро муносабатлар эса — коникарсиз. Бундай жамоада рахбарнинг меҳнати қадрланмайди ва психологик мухдг соглом эмас.\nИтоатидаги ходимларда меҳнат малакасини шакллантира олмаслиқ хар бир раҳбар вакти-вакти билан устоз сифатида ходимга иш хусусиятини ургатади. Ходимнинг касбий Кобилиятини ривожлантира олмайдиган раҳбар, уз жамоаси мехдатини юксак даражага олиб чиқолмайди. Бу холда ходим уз меҳнати натижаси хакида рахбардан ҳеч қандай фикр эшитмайди, рахбарнинг баҳоси ва тавсияси расмий туе олади.\nЖамоа ташкил этишдаги сует кобилият. Макеадга эришиш учун рахбар, ходимлар билан бирлашиши ва уларнинг малакасидан фойдаланиши лозим. Ишчи гурухи малакали ва унумли жамоага айланмаса, рахбар меҳнати кийин кечади ва фаолияти хам унумсиз булади. Бундай жамоаларда унумли меҳнат механизмлари шаклланмайди ва носорлом мухдг хукм суради.\nЛидерлик ва бошкарув Лидер сузининг изохига оид. Умуман олганда адабиётда «лидер» сўзини «етакчи» атамаси билан алмаштириш ҳоллари куп учрайди. ўйлашимизча, «етакчи» атамаси «лидер»га хос булган психологик тавсифни тула ифодалай олмайди. «Етакчи» сузи гуруҳга муносабат сифатида, унинг аъзоларига таъсир ўтказувчи ва мақсадга етакловчи шахсга нисбатан ишлатилади. Етакчилик гуруҳ таркибини, ундаги муносабатлар тизимини тахлил этиш оркали аникланадиган шахс холатидир. Лекин лидерга хос булган фазилатни ифодаловчи яна катор жихатлар борки, уларни муносабатлар тизими доирасидагина тахлил этолмаймиз. Бундай талкинда лидерга хос булган асосий жихатлардан яна бири - шахснинг вазиятга мувофик равишда харакат килиш кобилиятидир. Бирон-бир муаммоли вазиятда пайдо булган кийинчиликни бартараф этишдаги ташаббус, топкирлик ва мохирлик лидерга хос фазилатлардир. Муаммони ечиш билан боглик кийин вазиятда лидер боцщаларга нисбатан узининг илгорлиги, пешкадамлиги билан ажралиб туради. Фикримизча, узбек тилида айнан шу икки ибора — «пешкадам» ва «етакчи» сузлари мажмуаси лидер мохиятини тула ифодалаши мумкин.\nНазаримизда, «Етакчи» сузи шахснинг гурухни етаклашга, бошчилик килишга булган иштиёки мавжудлигидан келиб чикади. «Пешкадам» ибораси эса маълум фазилатларга эга булган шахс кетидан гурухнинг эргашишини, жамоанинг Уз ихтиёрига кура узи ишонган одам бораётган йўлни танлашини англатади. Айнан шу холат «лидер» иборасига нисбатан хам ишлатилиши зарур. Лидернинг бу хусусияти унинг хиссий жозибадорлигида, узгаларни узига жалб этиш фазилатида намоён булади.\nШундай килиб, «лидер» сузини факат «етакчи» атамаси билан алмаштириш лидерлик ҳолатининг психологик талкинини тор доирага киритиб кўяди. Ушбу мулохазадан келиб чикдан холда кулланмамиз матнида «лидер» сузидан фойдаланишни маъкул деб хисоблаймиз. Бундан ташкари, «лидер» сузидаги изоҳий маънони англаб олиш узбек китобхони учун таниш холдир.\nЛидерлик ва раҳбарлик. Меҳнат жамоасидаги хар бир ходим гурухда узининг мавкеига эга. Бу мавке расмий ёки норасмий тарзда кулга киритилган бўлиши мумкин. Расмий мавке ходимнинг мансаб погонасидаги урни ва унинг лавозимидан келиб чикувчи ваколатлари билан ифодаланади. хар кандай ходим уз хамкасабалари билан ўзаро муносабатда булар экан, турли омиллар таъсирида бу муносабатлар хиссий ранг ола бошлайди.\nҲиссиётга асосланган муносабатлар икки кўринишда ёқтириш (симпатия) ва ёқтирмаслик (антипатия) сифатида шаклланади. Шундай ходимлар хам борки, улар ўзининг маълум хислатлари билан жамоанинг кўпчилик аъзоларида симпатия уйғота оладилар ва улар гуруҳнинг норасмий тизимида юқори мавқени эгаллайдилар. Психологик Таллин буйича, жамоанинг расмий тизимида юқори мавқени эгалловчи ҳодим раҳбар бўлиб ҳисобланса, норасмий тизимда юқори мавқени эгалловчи шахс эса - лидердир.\nЛидерлик ҳолати, одатда, гуруҳнинг норасмий муносабатлар тизимида амалга ошади. Бирон-бир шаженинг лидер даражасида тан олиниши унга ҳиссий яқинликни, унинг иш билан боғлиқ бўлган қатор фазилатларини юқори баҳолашни ва ушбу шахснинг гуруҳ манфаатларига эътиборлилигини англатади. Лидер - гуруҳнинг аксарият аъзолари томонидан тан олинган шахс. Лидернинг қадриятлар тизимидаги асосий жиҳати - гуруҳ манфаатини ҳар нарсадан устун қўйиш, доимо гуруҳ олдига кўйилган вазифани ечишга сидқидилдан киришиш ва бу жараёнда жамоани сафарбар эта олишидир.\nМеҳнат жамоасидаги лидер авваламбор узининг ишчанлик хусусиятлари билан фарқланиб туради, чунки, у айнан меҳнат фаолияти туфайли бошқалардан ажратиб кўзга ташлана бошлайди. Бундан ташқари, лидер, гуруҳ манфаатини хдшоя этар экан, кези келганда расмий муносабатлар тизимига ва расмий доиралар манфаатига ҳам зид чиқа олади. Натижада, жамоада расмий раҳбар ва норасмий лидер ўртасида зиддият пайдо бўлиши мумкин. Корхона манфаатидан келиб чиқиб, жамоадаги расмий раҳбар ва норасмий тизимда шаклланувчи лидер бир шахс орқали ифодаланиши энг мақбул ҳолдир.\nЗамонавий психология фани, ўз ютуқлари орқали, лидерга хос фазилатлар табиати ва унга эришиш йўл - йўриқлари ҳақида етарлича маълумот бера олади. Шу муносабат билан лидерга хос булган жиҳатларни уч тоифага киритишимиз мумкин:\n1) жамоа манфаатларига йўналганлик\n2) касбий моҳирлик ҳар қандай муаммоли вазиятда қийинчиликни ўз бўйнига олиш ва ишни оҳиригача ҳал этишда ташаббускор бўлиш;\n3) эмоционал, ҳиссий жалб этувчанлик ҳислатлари. Юқорида санаб ўтилган ҳислатлар мажмуасининг кетма-кетлиги ҳам ўз мантиқига эга.\nТадқиқотлар орқали аниқланишича, ҳиссий жалб этувчанлик одатда лидер шахсда жуда ёрқин кўзга ташланиши шарт эмас экан. Шахсда бу кўрсаткичнинг ўрта меъёрда мавжудлиги, уни лидерлик даражасида тан олиниши учун етарлидир. Лекин инсонга хос ҳиссий жозибадорлик кўрсаткичи пастлиги иш юзасидан ўтадиган мулоқот ва музокараларга салбий таъсир этиши мумкин. Раҳбарнинг мулоқот сирларини яхши билиши орқали атрофдагиларда ўзи ҳақида ижобий таассурот уйғота олиши ушбу кўрсаткични оширишдаги асосий воситадир.\nРаҳбарлик тайинланувчи лавозимдир, лидерлик эса ҳамфикрлар томонидан кўтарилган шахс мавкеидир. Агар раҳбар ва лидер ўртасидаги фарқга эътибор берадиган бўлсак кўпгина жиҳатларни санаб ўтишимиз мумкин. Масалан, раҳбар ходимларга эга бўлса, лидернинг ҳамфикр тарафдошлари мавжуд, раҳбар тайинланса, лидер жамоа аъзолари орасидан ажралиб чиқали, раҳбар ўз хокимиятига асосланса, лидер эса обрўсига таянади. Раҳбар ўз мажбурияти бўйича ташкилот манфаатини биринчи ўринга қўяди ва шу хусусият унга расмий тус бериб, жамоа олдида лидерга нисбатан уни бир мунча «заиф» ҳолатга қўяди.\nҲаётда кўпгина жамоалар учрайдики, уларда расмий раҳбар ва лидер алоҳида шахслардан иборатдир. Бундай жамоа ҳаётидаги кўп вазиятларда гуруҳ аъзолари раҳбардан кўра норасмий лидер томонида бўлишлари эҳтимоли кузатилади. Жамоадаги расмий раҳбар ва норасмий лидернинг ўзаро муносабати доимо қийин масалалар доирасига киради. Бундай вазиятда одатда кўпчилик раҳбарлар лидерни сиқиб чиқаришга, ундан қутулишга интилишлари кузатилса, бошқа бир раҳбар бу лидердан фойдаланишга, уни гуруҳ мақсадига тезроқ эришиш йўлига сафарбар этиши мумкин. Раҳбарнинг лидер билан ўзаро тил топиши, ҳамфикр бўла олиши албатта бўлажак муваффақиятлар гаровидир. Бунинг учун раҳбардан топқирлик, сабр-тоқат ва ўз шахсий манфаатидан устун тура олиш қобилияти кутилади.\nРасмий раҳбар ва гуруҳ лидери турли шахслардан иборат бўлса, улар ўртасидаги келишмовчилик кўпгина ходимлар томонидан ижтимоий адолатнинг бузилиши сифатида идрок этилади. Лидер билан муносабатни ривожлантириш эса аксинча, гуруҳдаги кучларни тан олиш, оқиллик йўлини танлаш деб баҳоланади. Раҳбар сезгир шахс сифатида нафақат лидерга, балки бундай ҳислатга эга бўлган ҳар бир гуруҳ аъзосига алоҳида диққат ажрата олиши лозим. Алоҳида олинган лидер билан мавжуд муносабатни ривожлантириш орқали гуруҳнинг бошқа аъзолари билан ўзаро ижобий ҳисларни шакллантириш имконияти туғилади. Шу маънода таҳлил этилганда, гуруҳда норасмий лидернинг мавжудлиги расмий раҳбар учун гуруҳ аъзолари билан илиқ муносабатни кўришдаги қўшимча кўприкдир. Лекин ҳаётда ҳамма нарса ҳам ўйлангандай силлиқ кетавермайди ва расмий раҳбар билан норасмий лидер манфаатининг зидлиги, раҳбарнинг илтифотли қадамига қарамай норасмий лидернинг қайсарлиги тўқнаш келиши мумкин. Бу эса жамоадаги низо билан ифодаланади ва бундай ҳолларни ҳал этиш йўл-йўриқдари ҳақида жамоадаги низолар мавзусида батафсил гапириб ўтилади.\nЛидерга хос бўлган фазилатларни шакллантириш бўйича психология фанида қатор амалий тадбирлар мавжуд бўлиб, бу хил дастурлар интерфаол таълим услубига асосланган амалий машғулотларда ўз аксини топади. Шахснинг лидерлик жиҳатларини ривожлантирувчи психологик тадбирларнинг методологик асослари бир мунча баҳсли бўлиб, бу мавзунинг пухта ишлаб чиқилиши ушбу машғулотлардан олинажак натижа самарасини белгилайди. Яқин пайтгача психология фанида шахснинг лидерлик ҳислатларини шакллантириш бўйича «Ҳислатлар назарияси» деган таълимот етакчи бўлиб келган. Бу таълимотга биноан лидерликни ифодаловчи бир неча ҳислатлар мавжуд ва ушбу ҳислатлар мажмуаси шахснинг ўзгаларга таъсир этиш кқобилиятини белгилайди. Аммо, аникданишича, ҳислатларнинг шунчаки мажмуаси шахсни лидер даражасига кўтара олмайди ва бу ҳислатлар сони бир неча ўнталикдан иборат бўлиши мумкин. Бу ҳислатларни шакллантириш, уларни шахс тузилмасидаги бошка таркибий жиҳатлар билан мувофиқлаштириш ва инсоннинг ички мазмун-моҳиятига айлантириш ўта мураккаб масаладир. Кўп йиллик психологик тадбирлар бундай йўлнинг каммаҳсул эканлигини кўрсатди.\nШахснинг лидерлик имкониятини ривожлантиришнинг замонавий ёндошувларидан бири, инсонда шаклланган қобилиятга суянишни ва шу қобилиятни имкон берган вазиятда намоён этилишини тақозо этади. Бундай ёндошув «ситуатив лидерлик» деб аталиб, унда лидер деб, тан олинган шахснинг умумий мақсадга эришиш йўлида муаммоли вазиятда ўз қобилиятини намоён эта олиши тушунилади. Бу назарияга биноан гуруҳ доимо бир неча лидерга эга бўлиши мумкин ва кези келганда ҳар бир жамоа аъзоси муаммоли вазиятни ҳал этиш борасида ўз қобилият ва имкониятини намойиш эта олади. Фикримизча, самарали фаолият олиб борувчи раҳбар ўз жамоасида айнан шундай муҳитни яратиши керакки, ҳар бир ходим зарур вазиятда ўз имкониятини ишга солиш орқали муаммоли вазиятни ҳал этишда қатнашиши ва бошқарув жараёнида иштирок этаётганини ҳис қила олсин. Бунинг учун жамоа, ҳар қандай вазиятни ҳал этишда чуқур масъулият ҳис этувчи ва ўз ишининг усталари бўлган профессионал ходимларга эга бўлиши лозим. Шу билан бирга, гуруҳда доимо шундай ходимлар топиладики, улар пайдо бўлувчи кўпгина муаммоли вазиятларни ҳал эта олувчи универсал қобилиятга эга. Шу нуқтаи назардан қараганда, лидерлик кўп жиҳатдан шахс туғма қобилияларининг етарли даражада шаклланганлиги билан характерланади.\nЮқорида айтганимиздек лидерликниинг асосий жиҳатларидан бири - гуруҳ манфаати ҳақида ғамхўрликдир. Шунинг учун ҳам лидерлик таърифидаги асосий маъно касб этувчи томонлар бу - шахснинг ушбу вазиятни муваффақиятли ҳал эта олиш қобилияти ва гуруҳ манфаати йўлидаги жонбозлиги деб тушунилиши мумкин.\nШахснинг лидерлик имкониятини намоён эттирувчи яна бир асосий томон - жамоанинг талаб ва истагига мос кела олишидир. Турли меҳнат жамоалари ўз масъулият даражасидан келиб чиққан ҳодда турлича истакларни намоён этади ва хатто, баъзида жамият манфаатига тўла мос келмаслик холлари ҳам кузатилади. Бундай жамоаларда эса, табиийки деструктив, яъни бузгунчи хулқда мос келувчи лидерлар ажралиб чиқади ва улар гуруҳнинг яширин мотивларини намоён этувчи узига хос кучга айланади. Мисол тарикасида, усмирлик даврида намоён булувчи ва хулқ огиши билан характерланувчи гуруҳлар ва уларнинг лидерини, ёки баъзи бир меҳнат жамоасида ташкилотни қолоқликка тортувчи асоциал хулқ эгаларидан иборат гуруҳдарни эслаш мумкин.\nЛидер ва расмий раҳбарнинг турли шахслардан иборатлиги ва улар ўртасидаги зиддият ҳақида юқорида тўҳталиб ўтдик. Шундай ҳолат ҳам юз берадики, ташкилот манфаатига зид йўл тутган лидер атрофида ўзи каби ҳамтовоқларни тўплаши ва ўзининг оғувчи хулқи билан нафақат ташкилот мақсади, балки раҳбарнинг обрусига ҳам путур етказади. Бундай лидерни дарҳол ишдан бушатиш лозим, деган анъанавий фикр бир қараганда тугри булсада, лекин ушбу вазиятдан тарбиявий мақсадларда фойдаланиш раҳбарнинг мохир ташкилотчилигидан далолат беради. Раҳбар уз ташкилотидаги мавжуд имкониятларни куллаган холда норасмий лидерни нафакат гурухдан ажратиши, балки унга маъкул келувчи ва унинг кобилиятларига мос келувчи вазифаларни хам топиб бериши мумкин. Умуман олганда, рахбар унинг манфаатларига зид булган хар қандай кучни уз томонига огдира олиши унинг обрусига обру кушувчи ва жамоа олдида унинг нуфузини янада оширувчи энг самарали имкониятдир. Уйлашимизча, бундай имконият пайдо булганидан афсусланиш эмас, балки ташаккур айтиш уринли булса керақ\nАлбатга, жамоа рахбари ва лидер бир шахсда ифодаланиши айни муддао хисобланади хамда расмий рахбар иложи борича ташкилот максадларини ходимлар манфаати билан уйгунлаштирган холда боцщарув жараёнини ташкил этиши лозим. Айнан шу омил, айникса, касб сохасидаги юкори малака рахбарни лидерлик даражасига кутарилиши учун асос булиб хизмат килади.\nПсихологиядаги барча муаммоларнинг марказида шахс ва унинг фаолияти туради. Раҳбар ходимлардаги психика уч хил руҳий ҳодиса сифатида намоён булади:\n1. Раҳбарнинг руҳий хусусиятлари бу - унинг темпераменти, характери, қобилияти ва психик жараёнларининг барқарор хусусиятлари, шунингдек майли, эътиқоди, билим, кўникмалари, малакаси ҳамда одатларидан иборат.\n2. Психик ҳолатлар унча узоқ давом этмасада, лекин анча мураккаб жараёндир. Бунга тетиклик ёки маъюслик, ишчанлик ёки ҳорғинлик, серзардалик, паришонхотирлик, яхши-ёмон кайфият ва ҳоказолар киради.\n3. Психик жараёнларга руҳий фаолиятнинг мураккаб турига кирувчи оддий психик жараёнлар киради. Улар жуда қисқа вақт давом этади. Психик хусусиятлар, ҳолатлар, жараёнлар ўзаро мустаҳкам боғланган бўлиб, бири иккинчисига таъсир этиши, унинг ўрнини тўлдириши мумкин.\nПсихологиянинг вазифаси ана шу боғланиш ва муносабатларнинг қонуниятларини очиб беришдан иборатдир. Психология фанининг имкониятларидан амалий мақсадда ва аввало бошқарув тизимини мустаҳкамлаш ва уларга психологик таъсир кўрсатишда фойдаланмоқ учун ҳар бир раҳбар ҳодим психиканинг таъсир этувчи қонуниятларини билиши керак. Психология заруратга қараб бир нечта тармоқларга бўлинади. Жумладан, бошқарув психологияси, юридик психология, сиёсий психология, ижтимоий психология ва бошқалар. Рахбарлик соҳасидаги барча масалаларни ижтимоий психология, рахбар психологияси, бошқарув ва педагогик психология, иқтисодий йўналишдаги психологиялар ўрганади. Хуллас, раҳбар кадрлар тайёрлаш ва танлаш тамойилларига ўзгартиришлар киритиш, уни давр талаблари асосида бойитиш вақти етганини Президентимиз Олий Мажлис Қонунчилик палатаси ва Сенатнинг қўшма мажлиси ҳамда Вазирлар Маҳкамаси йиғилишида алоҳида таъкидлаб ўтгандилар. Дарҳақиқат, раҳбар кадрлар танланиши қуйидан юқорига қараб, яъни кадрлар малакаси, тажрибасининг юксаклигига қараб амалга оширилнши анъанавий ҳол. Лекин ана шу қуйи поғона рахбар кадрлар ҳаётга тадбиқ этилаётган истиқбол режаларини амалга оширишда ҳал қилувчи рол ўйнаши шубҳасиз. Демак, кадрларни ўз жойига ошиш борасида амалга оширилаётган ислоҳотлар айнан қуйи поғона лавозимларга мутахассис кадрлар тайёрлаш ва танлашдан бошланса, тараққиёт сари одимларимиз янада жадаллашган бўлар эди.\n1. Рахбарлик психологияси тушунчасининг таҳлили.\n2. Ходимларни бошқаришнинг моҳияти нимада?\n3. Ходимларни бошқаришнинг қандай босқичлари мавжуд?\n1. Рахбарлик фаолиятининг ижтимоий-психологик омилларига нималар киради?\n2. Рахбар шахси деганда нимани тушунасиз?\n3. Самарали раҳбар киёфаси деганда нима тушунилади?\n4. Рахбар меҳнати қандай белгиланади?\n5. Самарали раҳбар киёфаси тушунчасини изоҳланг.\n6. Миссия нима?\n7. Қадрият бу ...?\n8. Установка тушунчасини изоҳланг.\n9. Самарали бошқарувга тўсқинлик қилувчи шахс хислатларига нималар киради?\n10. Ўз - ўзини бошқара олмаслик тушунчасини қандай изоҳлайсиз?\n11. Ижодий ёндошувнинг етишмаслиги нимага ёки кимга боғлиқ?\n12. Шахсий максаднинг аник ифодаланмаганлиги қандай натижаларни келтириб чиқаради?\n13. Шахсий кадриятларнинг шаклланмаганлиги натижаси ...?\n14. Бошқарув малакасининг сустлиги раҳбар статусига қандай таъсир этиши мумкин?\nЛидернинг раҳбардан қандай фарқлари бор?\nБу қapop раҳбарнинг тадбиркорлик, ишбилармонлик фаолияти мақсадини белгилайди\nМуаммонинг кўйилиши. Шахс тушунчаси психология фанида марказий уринни эгаллайди ва асосий психологик талкинлар шахс мавзуси атрофида амалга ошади\nКобилият; Шахс хислатлари.\nАфсуски, бундай ташкилотда катта ёшдаги (40-45 дан юкори) ходимларга, ҳатто, шубҳа билан қарашади\nОлимнинг тушунтиришича, эркаларга хос бундай ҳ атти- ҳ аракат, к ў п жи ҳ атдан, жамиятда ў рнатилган нормалар ва эркаклар хул қ ига оид…\nАлбатта, бу фикр бир канча бахс ва мунозарага сабаб бўлса-да, эндиликда кушимча тадкикотлар утказишни ҳам тақозо этаяпти\nМисол учун интеллект, кадриятлар, шахс хусусиятлари, маълумот даражаси, бошкарув соҳасидаги тажриба каби курсаткичларни келтириш мумкин\nБизнес бош қ аруви соҳасидаги олим\nМасалан, ташкилотчилик масалага оид ечимни таклиф этиш, ташкилот ва гуруҳ манфаатлари ҳақида угин рахбарлари учун турлича ақлий салоҳият зарурлигини таъкидлайди\nЯпониялик ва Америкалик менежерларни қиёсий урганиш натижасида олинган хулосалар шундан иборат булдики, япон менежерлари уз бошкарув фаолиятида ижтимоий психологик жихатларга купроқ эътибор беришар экан ва…\nБулар куйидагича: акл-идроқ мураккаб ва мавхум муаммоларни ечиш кобилияти уртадан баланд, аммо жуда юкори булмаслиги шарт; ташаббускорлиқ узига ишонч, уз маҳоратини ва интилишларини юксак бахолаш,…\nСир эмас, хар биримиз раҳбар узига ишонган ва ишонмаган\nУмуман олганда, инсонга хос интилишни икки тоифага булиш мумкин: муваффакиятга интилиш; маглубиятдан кочиш\nСамарали бошкарув учун яна бир зарурий хислат — масъуллик ва вазифани хал этишга каратилган ишонч\nСамарали раҳбар киёфаси. Юкорида самарали бошкарув фаолиятини амалга ошириш учун зарур шахс хислатларини келтириб утдиқ\nЮксак погонада турувчи тузилмаларнинг сифати ва ифодаланиши пастки уриндаги катгламлар сифат мохияти билан богланган\nИнсон ташки оламдаги воқеа-ҳодисаларни тахдил киларкан, куп нарсаларга уз эътиқоди нуктаи назаридан карайди\nПирамида шаклида тасвирланган шахс тизимининг асосий психологик мазмуни шундан иборатки, инсон хаетининг мазмуни бўлмиш миссией ва эътикоди, пастки қатламда турувчи кадрият ва установкалар асосида шаклланади\nЛекин, мамлакатимизнинг хозирги ривожланиш боскичи, хужалигимизнинг умумжаҳон иктисодиёти билан интеграцияси, инвестициялар соҳасидаги ҳамкорлик масаласи замонавий раҳбарни хужалик муаммолари доирасида чекланиб қолмай, балки атрофдаги вокеаларни кенгроқ…\nМасалан, замонавий бошкарув самарадорлиқ ходим имкониятларини очишга кумақ ташкилотга янгилик олиб киришга мойиллик каби кадриятларга асосланади\nТ.Итоатидаги ходимларга таъсир этолмаслиқ рахбар ў з қў ли остидаги ходимларга таъсир этиши лозим\nЛидерлик ва бошкарув Лидер сузининг изохига оид\nЛидерлик ва раҳбарли к. Меҳнат жамоасидаги хар бир ходим гурухда узининг мавкеига эга\nЗамонавий психология фани, ў з юту қ лари ор қ али, лидерга хос фазилатлар табиати ва унга эришиш й ў л - й ў ри…\nЖамоадаги расмий раҳбар ва норасмий лидернинг ў заро муносабати доимо қийин масалалар доирасига киради\nЯ қ ин пайтгача психология фанида шахснинг лидерлик ҳ ислатларини шакллантириш б ў йича « Ҳ ислатлар назарияси» деган таълимот етакчи б ў либ келган\nЮ қ орида айтганимизде к лидерликниинг асосий жи ҳ атларидан бири - гуруҳ манфаати ҳ а қ ида ғ амх ў рликдир\nАлбатга, жамоа рахбари ва лидер бир шахсда ифодаланиши айни муддао хисобланади хамда расмий рахбар иложи борича ташкилот максадларини ходимлар манфаати билан уйгунлаштирган холда боцщарув жараёнини…\nХуллас, раҳбар кадрлар тайёрлаш ва танлаш тамойилларига ўзгартиришлар киритиш, уни давр талаблари асосида бойитиш вақти етганини\nИжодий ёндошувнинг етишмаслиги нимага ёки кимга боғлиқ? 2


2015 йилда Ўзбекистонда 382,4 км автомобиль йўли реконструкция қилинди - Автомобильные новости UZ - Скачать музыку бесплатно новинки музыки 2016-2017\n2015 йилда Ўзбекистонда 382,4 км автомобиль йўли реконструкция қилинди\nМиллий матбуот марказида “Ўзавтойўл” акциядорлик компаниясининг ўтган йил фаолияти ва истиқболдаги режаларига бағишланган матбуот анжумани бўлиб ўтди. Бу ҳақда УзА хабар қилган. Анжуманда Ўзбекистон президенти Ислом Каримов раҳнамолигида йўл ва транспорт-коммуникация соҳаларида амалга оширилаётган кенг кўламли ишлар мамлакатимизнинг жаҳон бозорига фаол интеграциялашуви, ҳудудлар инфратузилмасини тубдан яхшилаш ва аҳоли фаровонлигини юксалтиришда муҳим омил бўлиб хизмат қилаётгани таъкидланди. «Автомобиль йўллари Ўзбекистонни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришда муҳим аҳамият касб этади. Мустақилликнинг дастлабки йилларидан ишончли ва қулай транспорт инфратузилмасини яратиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири этиб белгиланди. Жаҳон талабларига жавоб берадиган йўл ўтказгичлар, эстакада ва кўприклар қурилмоқда, кўчалар кўп полосали тез юрар магистралларга айлантирилмоқда. Буни узунлиги 5,1 километрлик янги Нурафшон кўчаси мисолида кўриш мумкин. Автомобиль йўлларини реконструкция қилиш ва янги эстакадалар қуриш орқали техник даражасини кўтариш транспорт оқимига хизмат кўрсатиш сифатини янада яхшилашда алоҳида аҳамиятга эга. Президент Ислом Каримовнинг мамлакатимизни 2015 йилда ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2016 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг кенгайтирилган мажлисидаги маърузасида Ўзбекистон миллий автомагистралини модернизация қилиш ишларини якунига етказиш масаласи диққатимиз марказида бўлиши зарурлиги таъкидланди. Бунинг учун жорий йилда қарийб 513 километр автомобиль йўлларини қуриш ва реконструкция қилиш кўзда тутилган», дейилади хабарда. «Айни пайтда мамлакатимиз автомобиль йўлларининг узунлиги 184 минг километрдан ортиқдир. Бу халқаро стандартларга жавоб берадиган, давлат аҳамиятига эга маҳаллий шоссе ва хўжалик автомагистраллари ва бошқа йўллардир. Умумий фойдаланиладиган 42 минг километрдан ортиқ йўлга компаниямиз томонидан хизмат кўрсатилади. Компания таркибидаги халқаро ва давлат аҳамиятидаги йўллардан фойдаланиш бўйича 13 ҳудудий йўл хизмат кўрсатиш ташкилоти ва 7 минтақавий таъмирлаш-хизмат кўрсатиш корхонаси йўлларнинг техник созлигини сақлаш, транспорт хавфсизлиги ва ҳаракат узлуксизлигини таъминлашга салмоқли ҳисса қўшмоқда», – дейди «Ўзавтойўл» акциядорлик копанияси раиси ўринбосари Шуҳрат Назаров. Ўтган йили «Ўзавтойўл» акциядорлик компанияси корхона ва ташкилотлари томонидан Ўзбекистон миллий автомагистрали таркибига кирадиган умумий фойдаланувда бўлган 382,4 километрлик автомобиль йўли ва узунлиги 1000 метрдан ортиқ йўл ўтказгич ҳамда кўприклар реконструкция қилинди. 2015 йилда 1,4 триллион сўмлик иш амалга оширилди. Бу 2014 йил билан таққослаганда 36 фоиз кўпдир. М-200 маркали босим остидаги бетондан фойдаланган ҳолда автомобиль йўллари қуриш технологиясининг жорий этилгани тармоқдаги энг сўнгги янгиликлардан бири бўлди. Бунинг самарасида 288,6 тонна йўл битум маҳсулотлари тежалди. Айни пайтда Қарши шаҳрида янги ҳалқа йўли, А-380 автомобиль йўли (43 километр) ва Қарши – Тошгузар – Қумқўрғон темир йўл кесишмасида йўл ўтказгич қурилмоқда. Жорий йилда 176,3 километрлик автомобиль йўли, 6 йўл ўтказгич ва 10 янги кўприк қурилиши ва реконструкция қилиниши режалаштирилган. Пойтахтимизни Оҳангарон шоссеси билан боғлайдиган “Роҳат” айланма йўлида автомобиль оқими зичлигини қисқартириш имконини берадиган янги чорраҳа қурилади. Жаҳон банки маблағи ҳисобидан Тошкент, Андижон, Фарғона ва Наманган вилоятларида 376 километрлик маҳаллий аҳамиятдаги автойўл 200 миллион долларга таъмирланади. Тадбирда кенг кўламли бунёдкорлик ишлари мамлакат иқтисодиётини изчил ривожлантириш ва халқ фаровонлигини юксалтиришга хизмат қилаётгани таъкидланди. Соҳага чет эл инвестицияларининг жалб этилиши автомобиль йўлларининг сифатини оширишга хизмат қилиши қайд этилди. Манба: Kun.uz - деб хабар бермоқда Carzone.uz нашри.


"Мирпўлат Мирзо. Шеърлар" китоби\nМирпўлат МИРЗО 1949 йил 20 августда Жанубий Қозоғистоннинг Сайрам қишлоғида туғилган.\nУ 1973 йили «Гулистон» журналида эълон қилинган илк шеърий туркуми билан адабий жамоатчилик назарига тушади.\nУнинг биринчи китоби 1975 йилда «Тонг жилваси» номи билан чоп этилди. Сўнг қатор шеърий тўпламлари мухлислар қўлига бориб етди.\nМ.Мирзо шеъриятининг жозибаси унинг самимийлигидадир. Зотан, шоир табиатни ва инсон кўнглидаги кечинмаларни ўзига хос оҳангларда куйлайди. Айни пайтда, унинг қалб ҳарорати билан йўғрилган шеърларидан ўқувчи янги туйғулар, кутилмаган фалсафий хулосалар кашф этади.\nМ. Мирзо таржима соҳасида ҳам катта ишлар қилди. Унинг таржимасида 300 нафарга яқин жаҳонга машҳур шоирлар шеърлари ўзбек тилида жаранглади. Шунингдек, В. Шекспирнинг «Ёз туни ғаройиботлари», Г. Лессингнинг «Донишманд Натан» пьесалари Миллий театримизда саҳналаштирилди.\nМирпўлат Мирзо. Б. Пастернак номидаги (Россия) ва «Алаш» номли (Қозогистон) халқаро мукофотлар соҳиби.


Табиатдаги ажойиб ҳодиса | Megadunyo.UZ\nАвтор: admin 0 Комментариев жониворлар, океан, сув қайтиши, Сувнинг кўтарилиши, хавфли, қирғоқ\nОкеан ва денгизларнинг қирғоқларида ажойиб ҳодисанинг гувоҳи бўлиш мумкин. Денгиз суви кунига икки маҳал муайян вақтда цирроза ёпирилиб кўтарилади, кейин яна орқага чекинади. Бу ҳол эса сув кўтарилиши ва қайтиши деб юритилади.\nСоҳилларда яшовчи ҳалқларга сувнинг кўтарилиши ва қайтиши қадимдан маълум. Сув қайттан вақтда қиргоқ ёнидаги денгиз туби бир неча ўнлаб, ҳатто, юзлаб метргача очилиб қолади. Шунда сув тубидаги турли майда жониворларни, қум ва тошларни кўриш мумкин. Сув қайтган вақтда қушлар тош ва қумлар орасидаги турли жониворларни, балиқларни қидириб кезиб юрадилар.\nСувнинг кўтарилиши ва қайтиши бутун океанда рўй беради, лекин уни фақат қирғоқда кузатиш мумкин. Тор қўлтиқларда сув жуда тез кўтарилади. Масалан, Оқ денгизнинг баъзи жойларида сувнинг кўтарилиш тезлиги соатига 15 км га етади. Сув қайтган вақтда очилиб қолган денгиз тубидаги жониворлар билан қизиқиб узоқда кетиб қолиш анча хавфли, чунки сув яна кўтарилган вақтда денгиз тўлқини остида қолиб кетиш эҳтимоли бор.\nСув кўтарилиши ва камайишини бир сайёҳ бундай тасвирлайди:\n«Мен соҳилга чиққанимда кеч кирабошлаган эди. Шу пайт сув қайтиб, қирғоқдан бир километр чамаси узоқлашди. Сув остида қоялар ва қояларга ёпишиб турган сув ўтлари очилиб қолди. Атрофдаги кишилар денгиз тубидан «ҳосил» йиғиштиришга киришдилар. Оёқ яланг болалар қум орасидан нималарнидир қидирар, бир чол билан қизча қисқичбақаларни тутар, аёллар сув ўтларини йиғиштириб бир жойга тўплар, эркаклар эса тўпланган ўтларни араваларда қирғоққа олиб чиқарди. Улар сув ўтларини қуритиб ўғит сифатида ерга солади, молларга беради; улардан дори-дармон тайёрлаш ҳам мумкин. Ҳамма шу тарзда ўз иши билан банд эди, шу вақт сув кўтарилиб қирғоққа томон ёпирила бошлади. Ҳамма шошиб-пишиб қирғоқ томон югуришди ва қирғоқдан анча узоқда кетиб қолишди. Мен битга ўзим қирғоқдаги қояга ўгирганимча қолдим. Кўтарилаётган денгиз суви тошларга урилиб, қирғоқ томон интилди. Очилиб ётган денгиз туби яна сув остида қолди. Денгиз суви тик қирғоққа келиб урилиб, мен ўтирган қоя тагида денгиз тулқинлари мавж ура бошлади. Сув қирғоққа урилган ҳамоно кўпикланиб юқори кўтарилар, бўм-бўш қирғоқдада танҳо ўтирганимдан гўё ғазабланаётгандек юзимга сачрар эди»\nСувнинг кўтарилиш ва қайтиш сабаблари узоқ вақтларгача сир бўлиб келган. Сув кўтарилиш ходисасини дастлаб бевосита синаб кўрганлардан бири Искандар Зулқарнайн бўлган дейишади. Искандар Зулқарнайн Ҳиндистоннинг шимоли-ғарбий қисмини забт этганидан кейин кемаларда Ҳинд дарёси бўйлаб жанубга томон йўл олган. Океанда сув кўтарилиш натижасида вужудга келган оқим дарёнинг қўйи қисмида сувни орқага буриб, кемаларни турли томонга тарқатиб юборган. Искандар нафасини ростлаб олганидан кейин денгиз юзаси қандай ҳолатдалигини аниқлаш учун дарёнинг қуйилиш томонига битта отлиқни юборган. Сувнинг тонг пайтида кўтарилишини аниқдаб олгач, у кемаларни тартибга солиб, ярим тунда океанга чиққан, сув кўтарилиши пайтида вужудга келган оқим ёрдамида океандан дарёга кириб олган.\nИскандар Зулқарнайндан уч аср кейин Страбон ўзининг «География» деган асарида, океан сувининг ҳаракати осмон ёритгичларининг айланма ҳаракатига мос келади, деган; бунда у кўпроқ Ойнинг тортиш кучини назарда тутган.


Қишлоқ хўжалигини John Deere компанияси техникалари билан рақамлаштиринг – UzFK\nҚишлоқ хўжалигини John Deere компанияси техникалари билан рақамлаштиринг\nby UzFKUserPosted on October 19, 2020 February 11, 2021\nБутун дунёда рақамли технологиялар барча соҳалар ва одамлар ҳаётига жадал кириб боряпти. Ўз навбатида жаҳондаги илғор John Deere компаниясининг Ўзбекистондаги дилери “Landtech” ХК республика фермерлари ва деҳқон хўжаликларига рақамли технологиялар билан жиҳозланган қишлоқ хўжалиги техникаларидан фойдаланиш имкониятини тақдим этмоқда.\n15 октябрь куни Жиззах вилоятида жойлашган Silverleafe кластерида ўтказилган тадбирда компаниянинг пахта териш учун мўлжалланган CP690 комбайни ва ерга ишлов беришнинг аниқ AMS SYSTEM тизими тақдимоти ўтказилди. Унда турли вазирлик ва идора вакиллари иштирок этишди.\nТадбирнинг долзарблиги шундаки, 22 сентябрь куни президент Шавкат Мирзиёев раислигида тармоқ ва ҳудудларда рақамли иқтисодиёт ҳамда электрон ҳукуматни жорий қилиш масалалари бўйича ўтказилган видеоселектор йиғилиши бўлиб ўтди. “Тармоқ ва ҳудуд раҳбарлари рақамлаштиришсиз натижа, ривожланиш бўлмаслигини тушуниб етиши шарт. Барча даражадаги раҳбарлар буни ўзига кундалик вазифа сифатида белгилаб, рақамлаштириш соҳасини алифбосидан бошлаб чуқур ўрганиши керак”, – дея таъкидлади Шавкат Мирзиёев.\nТадбирнинг ўтказилиши президент ташаббусларининг John Deere томонидан тўлиқ қўллаб-қувватланаётгани, шунингдек, компаниянинг ҳалоллик, сифат, садоқат ва новаторлик каби асосий тамойилларига амал қилиб, миллий иқтисодиётнинг рақамлаштирилиши жараёнларини тезлаштиришда ҳам бевосита иштирок этаётганлигини намоён этади.\nJohn Deere компаниясининг расмий дилери, “Landtech” ХК тижорат директори Ботир Исроиловнинг таъкидлашича, мазкур тақдимотни ўтказишдан асосий мақсад қишлоқ хўжалигида рақамли технологияларни қўллашдан иборат.\n“Қишлоқ хўжалигида рақамли технологияларни қўллаш иш кучини камайтириб, трактор, комбайнлар ёрдамида пахтани кўпроқ териш, ерга ишлов бериш имкониятини яратади. Сўнгги икки йилда олиб келинган техникаларнинг деярли 80 фоизи John Deere’нинг телематик тизимлари билан жиҳозланган. Мижозларга техниканинг далада қилаётган ишини кузатиб бориш имкониятини беради”, – деди Ботир Исроилов.\nJohn Deere компанияси билан бир неча йиллар давомида ҳамкорлик қилиб келаётган “Султон” фермер хўжалиги раҳбари Нуриддин Ҳожибеков компания техникалари сифати аъло даражада эканини айтиб ўтди.\n“Икки йилдан бери John Deere компанияси билан ишлайман. Бизда мазкур компаниянинг пахта териш машинаси бор. Бир кунда 1000 нафар одам терадиган пахтани битта комбайн теради”, – деди Нуриддин Ҳожибеков.\nТақдимот давомида техникаларнинг техник жиҳатлари тўғрисида ҳам маълумот берилди. Жумладан, комбайнлар AMS ва JD-link тизимлари билан жиҳозланган. Тизим техника қандай ишлаётгани, бир гектарга қанча ёқилғи сарфланаётганини аниқлаш имконини беради.\nЕвропада хавфсизлик ва ҳамкорлик ташкилотининг (ЕХҲТ) Ўзбекистондаги лойиҳалар координатори Жон С.Макгрегорнинг таъкидлашича, пахтанинг рақамлаштирилган техникаларда терилиши халқаро ташкилотлар талабларига тўлиқ жавоб беради.\n“Европа, Шарқий Осиё ва Америка Ўзбекистон пахтасининг қандай терилганига алоҳида эътибор қаратади. Бу техникалар эса пахта қаерда ва қандай усулда терилгани тўғрисида, яъни мажбурий меҳнат орқали эмас, балки техника орқали терилгани ҳақида аниқ маълумотларни тақдим этади. Биз бугун пахта теримида мажбурий меҳнатдан фойдаланилмаётганига амин бўляпмиз. Бу эса дунёдаги машҳур кийим тикишга ихтисослашган йирик брендларнинг ўзбек пахтасига бўлган ишончини оширади”, – деди ЕХҲТнинг Ўзбекистондаги лойиҳалар координатори.\nТадбир доирасида Silverleafe кластери ва John Deere ҳамда “Landtech” ХК ва “Ҳамкормазлизинг” лизинг компаниялари ўртасида ўзаро ҳамкорлик меморандумлари имзоланди. Шунингдек, John Deere компанияси Жиззахнинг “Сўғдиёна” аёллар футбол жамоасининг ҳомийсига айланди.\nХулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, пахта йиғим-теримида рақамли технология ва махсус техникалардан фойдаланиш ҳосилни сифатли ва тез териб олиш имкониятини берибгина қолмай, балки ўзбек пахтасининг экспорт кўрсаткичлари юқори бўлишига ҳам ҳисса қўшади.\nPrev Сархил ва арзон, энг муҳими уйингиз ёнида\nNext Наманган вилояти ҳокимининг ўринбосари Вазирлар Маҳкамаси котибият мудири этиб тайинланди\nФермерлар кенгаши томорқачиликни ривожлантиришга кўмаклашмоқда February 22, 2021\nЙиғилишлар ўтказилди February 22, 2021


Ўзбекистон дунёнинг туризм соҳаси энг тез ривожланаётган мамлакатлари сафида!\n4 Фев 2020 2528\nБутунжаҳон сайёҳлик ташкилоти (UNWTO)нинг сўнгги маълумотларига кўра, Ўзбекистон туризм соҳаси энг жадал суръатларда ривожланаётган топ-20 мамлакат рўйхатидан ўрин олган.\nБугун мамлактимиз ундай давлатлар рўйхатида тўртинчи ўринда қайд этилган. «Independent» нашрининг шу ҳақидаги мақоласидаги рўйхатда Озарбойжон ҳамда Қозоғистон мамлакатлари ҳам келтирилган бўлиб, улар ўз ўрнида 17 ва 20-ўринларни эгаллаган.\nUNWTO статистика маълумотларига кўра, 2019 йилда дунё бўйлаб хорижий сафарлар 1,5 миллиардга етган, ҳамда бу кўрсаткич 2018 йилга нисбатан тўрт фоиз юқори натижани қайд этган. Франция 90 миллиондан зиёд сайёҳ ташриф буюрган мамлакат сифатида энг юқори натижани кўрсатган, деб хабар беради Туризмни ривожлантириш давлат қўмитаси матбуот хизмати.


ХТВ: мактаб раҳбарияти йиллар давомида пул йиғишга мажбур бўлган — Minbar\n29 май 10:59 3 дақиқада ўқийсиз Ё ҳаёт, ё мамот\nЎзбекистон халқ таълими вазирлиги Тошкент вилояти Олмалиқ шаҳри мактаблари мисолида ҳар бир мактабга давлат бюджетидан қанча маблағ ажратилишини маълум қилди. Унга кўра ўтган йили мактабларни таъмирлаш учун 2 млн.дан 11 млн. сўмгача маблағ ажратилган.\n“Бу маблағлар мактабларни тўлиқ ва сифатли таъмирлашга етарли эмас. Шу туфайли мактаб раҳбарияти йиллар давомида пул йиғишга мажбур бўлган”, – дейилади вазирлик ахборот хизмати маълумотида.\nВазирлик маълумотига кўра, умумтаълим муассасалари бюджет маблағлари ҳисобидан молиялаштирилиши керак. Яъни ҳар бир мактаб ҳар йили тасдиқланган харажатлар сметаси доирасида маблағ олади. Олинадиган маблағ икки қисмга ажратилади:\nМактаб ходимларининг ойлик маоши ва у билан боғлиқ тўловлар учун.\nБошқа харажатлар – коммунал ҳамда алоқа (телефон, интернет) тўловлари, мактабни жорий таъмирлаш учун, қоғоз, канцелярия ва хўжалик моллари, компютерлар, китоблар хариди учун.\nТаъмирлаш учун ана шу иккинчи қисмга кирувчи маблағларнинг бир қисми “товар-моддий захиралар” бандидаги маблағлардан олинади.\nОлмалиқ шаҳрида жойлашган мактабларни таъмирлаш учун 765 млн. сўм ажратилган, шундан 320 млн. сўми “Обод қишлоқ, обод маҳалла” дастурига сарфланган. Қолган 445 млн. сўмнинг ҳаммаси иложсизликдан фақат битта мактабга ажратилган. Бу томидан томчи томадиган, иситиш тизими умуман ишламайдиган қолган 15 мактаб таъмирлаш учун маблағсиз қолган дегани.\nБу нима учун муҳим: ОАВда умумтаълим муассасалари таъмирига етарли маблағ ажратилиши, шунга қарамай ота-оналардан мактабга ёрдам бериш учун пул йиғилиши ҳақида турли норозиликлар билдирилади. Қоғозда мактаблар тўлиқ таъминланиши айтилган бўлса-да, амалда ажратиладиган пул мактаб биносини ҳар йили соз сақлаб туриш учун етарли эмас. Вазирлик айрим мактабларга умуман маблағ ажратилмаганини ҳам қистириб ўтган. Бу ўша мактабда қувур ёрилган бўлса ёки ойнаси синган бўлса, пул йиғмасдан муаммони ҳал қилиб бўлмайди дегани.\nМуаммони ҳал қилиш учун нима қилинмоқда:\nМактабларда “ваучер” тизимини (бола бошига молиялаштириш) жорий этиш режаланмоқда. Яъни мактабларга ўқувчилар сонига қараб бюджетдан маблағ ажратилиши.\nМактабларнинг моддий-техник базасини яхшилаш учун пулли хизматлар (бўш жойларни ижарага бериш, пулли тўгарак) ташкил этиш имконияти яратилиши.\nҲомийларни жалб этиш. Ҳомийлар турли корхоналар, собиқ битирувчилар, ўқувчиларнинг ота-оналари бўлиши мумкин. Ҳомийлик ихтиёрий тарзда ва қонуний ташкил этилиши.\nХТВ режалаштираётган бу чоралар муаммонинг бир қисмини ҳал қилиши мумкин. Ваучер тизими бюджет маблағларини самарали йўналтириш имконини берса-да, маблағнинг ўзини кўпайтирмайди. Ҳомийлик маблағлари ҳам ихтиёрий асосда бўлгани боис чекка ҳудудларда мактаб таъмирига маблағ топилишига кафолат бермайди. Пулли хизматларнинг йўлга қўйилиши ҳам чекка ҳудудларда, аҳолиси асосан камбағаллар бўлган жойларда иш бериши мушкул. Вазирлик имкони бор ишни қилаяпти, аммо ҳукуматнинг тизимли, аниқ қўллаб-қувватловисиз муаммони ҳал этиш эҳтимоли оз.\nхалқ таълими мактаб таъмири