Бегали Қосимов. Янги тафаккур: изланишлар, машаққатлар (1989) - www.ziyouz.uz\nБош саҳифа МатбуотҚайта қуриш даври матбуотиБегали Қосимов. Янги тафаккур: изланишлар, машаққатлар (1989)\nБегали Қосимов. Янги тафаккур: изланишлар, машаққатлар (1989)\nЧоп этилган 24.01.2016 МуаллифZiyouz.uz\nЯқинда таниқли файласуфлардан И. Жабборовнинг «Руҳий олам: жаҳолат ва камолат» деган китоби қўлимга тушиб қолди. Ўтган йили чиққан. Ҳажми салкам 22 босма табоқ. Руҳий оламнинг икки қутби олинибди-да, деган ўй билан варақлай бошладим. Сарлавҳаларга кўзим тушди: Жангларда синалган ғоялар; антикоммунизмнинг заҳарли наштари ва мафкуравий кураш; тафаккур чироғи ва хурофот; жаҳолатдан социал тараққиёт ва маърифатга… Ҳайратим ошди. Аввало, руҳий олам наҳотки биргина шу икки ранг — жаҳолат ва камолатдан иборат бўлар?! Ундай бўлса, нимаси олам?!\nИккинчидан, китоб атеистик мавзуда эди. Бинобарин, дин билан боғланган ҳамма нарсани жаҳолату унга қарши ҳар қандай фикрни камолат деб бўлармикан?!\nАфсуски, китобда шу руҳ ҳукмрон эди. Ундаги айрим хулосаларга 3—4 йил олдин чидаш мумкин эди. Ҳозир чидаб бўлмас. Масалан, муаллиф фикрича, «Азроил, Жаброил, Иблис, Шайтон, Мункар Накир», «меҳнаткаш оммани қўрқитиб, итоатгўйликка чорлаш мақсадида тўқилган» (!) (84-бет). Бугун ҳақида гап кетганда эса, у Ўрта Осиё, Озарбайжон ва Шимолий Кавказдаги маҳаллий аҳолининг дафн маросимларида днндорликнинг ўсишини (49-бет) кўради.\nОқ:қора тасвир капиталистик ва социалистик тараққиёт йўлларига ўтганда янада кескинроқ тус олади. Социализмдан гап очилганда, фақат «мисли кўрилмаган суръатлар» гапирилади. Буржуазия эса, «оммани ўзига эргаштира оладиган социал идеални илгари суришга мутлақо қодир бўлмай қолди» (12-бет) дейилади. Бу фикр-мулоҳаза шу куйларда етакчи мутахассисларимиздан бири томонидан айтилаётганини хотирга олсангиз, ўйланиб қоласиз. Сўз ва тушунчалар инфляцияси ҳали ҳам ўша эсқи суръатлар билан давом этмаяптимикин?! Мана, яқинда кейинги беш йиллик режаларининг лойиҳаси эълон қилинди. Биз уларни унча-бунча эмас, «Республика аҳолисининг фаровонлигини юксалтириш программаси» деб атадик. Фаровонлик дейилганда, ҳамиша тўкинчилик тушунилганку! «Фаровонлик»ни юксалтириш учун аввало ўша «фаровон»ликнинг ўзи бўлиши лозим эмасми?!\nТабиатда шундай ҳодисалар борки, уларни ҳозирги фан-техника имкониятлари билан ҳам тушунтириш қийин. Яшил одамчалар, учар ликопчалар, Бермуд учбурчаги, қор одам ва ҳоказолар ҳақидаги баҳсларни эсланг. Руҳий жараёнда бу хил ҳодисалар бундан ҳам кўп. Энг оддийси, биоток, телепатия каби гапларни олинг. Шоир дунёни «сирли хилқат» дер экан, шуларга ҳам ишора бор. «Руҳий олам» тадқиқотчиси буларни тушунтиришга, изоҳлашга шошмайди. Унинг бундай масалаларда тайёр қолип, андозалари бор. Булар — уйдирма. Энг осони — шу. Таассуфки, адабиёт масалаларида ҳам узоқ муддат мана шундай иш тутилди. «Оғирнинг устидан, енгилнинг остидан» ўтиб келинди.\nТасаввуфни олайлик. Бир вақтлар Европа адабиётшунослик фани ўрта асрлар Шарқи адабиётини учга бўлиб текширган эди: қаҳрамонлик эпоси, сарой поэзияси, мистик шеърият.\nТўғри, бу қараш аллақачон эскириб кетган, лекин, эътибор қилайлик, Бертельс гуманизмни худди мана шу мистик шеъриятдан қидирган эди. Ёки унинг тасаввуф асарлари ҳақидаги мана бу фикрини кўринг:\n«Бу ерда сўнгроқ ўрта асрлар Европасини ҳаяжонга солган барча муаммолар аллақачон қўйилган ва уларга аристотелчиликни шунчаки қайта ишлаш деб қараш мутлақо мумкин эмас. Агар IX—XIII асрлар Европа маданияти тарихидаги энг тушкун давр эканлигини эсга олсак, айни мана шу Шарқ файласуфларининг асарлари Европа халқларини халта йўлдан олиб чиқдилар ва уларнинг кейинги тараққиётига йўл очдилар, деган хулосага келмаслик мумкин эмас» (Е. Э. Бертельс, Суфизм и суфийская литература, М., 1965, стр. 27)\nМана шу тасаввуф Шарқ адабиётининг, шу жумладан ўзбек адабиётининг минг йилдан ортиқроқ тарихида бирга келаётган, балки унинг қон-қонига сингиб кетган бир фалсафадир. Тасаввуф шеърияти, тасаввуф адабиёти деган тушунча, истилоҳлар бор.\nМутахассислар уни ўз даврида — VII—VIII асрлардан феодаллашиб борган ислом жамоасидан, ҳокимиятидан норозилик сифатида майдонга келган деб ҳисоблайдилар. Ва, айтиш мумкинки, у бутун такомили давомида шу мақсадга хизмат қилди. Якка-ёлғизнинг армон-ғамидан эл-улуснинг, тоифа-халқнинг катта-катта дард-ҳасратларигача ифодалай олди. Шу маънода у замонни, унинг ҳодисаларини акс эттирди ва унга фаол муносабат билдирди.\nСарбадорлар нақшбандийлик билан, 1898 йилги Дукчи эшон қўзғолони сўфийларнинг XVIII—XIX асрлардаги энг оммавий диний жамоаси қаландарлик билан боғланишда бўлган. Чор ҳукумати 1898 йилдан кейин Туркистонда бекорга қаландарликни таъқиб этган эмас.\nБиз кўпинча адабиётдан давр ҳақида жуда очиқ баҳони, ошкор муносабатни талаб қиламиз. Унинг образлар, тимсоллар, ҳатто ишоралар билан иш кўришини диққатдан соқит қиламиз. Бу, тўғри эмас. Ленин жуда кўп халқ ҳаракатлари дастлабки даврларда диний парда остида кечганини уқтиради. Энгельс XVI асрда Германияда майдонга келган «Худо — бизнинг паноҳимиз!» деган қўшиқни «XVI асрнинг Марсельезаси» деб атайди. Бизчи?! Биз ўтмиш шоирдан салкам худосизликни талаб қилиб келдик. Илоҳиётнинг аксарият мақсад эмас, восита бўлганини тан олишни истамадик.\nТасаввуф ҳақида шу пайтга қадар бизда бирорта кўзга кўринадиган иш йўқ. Марҳум академигимиз Воҳид Зоҳидовнинг Навоий ҳақидаги «Улуғ шоир ижодининг қалби» китобида берилган, сўнг 5 томли «Ўзбек адабиёти тарихи»га кўчириб босилган мақола бугунги кун талабларига жавоб бера олмайди.\nНатижа шу бўлиб турибдики, Яссавий, Ҳаким ота, Сўфи Оллоёр, Ҳувайдо, Садоий, Мажзуб Намангоний, Ҳазиний, Сарёмий сингари шоирларимиз ҳалига қадар ўз баҳосини ололмай келади. Баҳо нимаси, уларни иложи борича, халқдан узоқроқ тутишга уринамиз. Сабаби:\n1. «Худо»си бор ҳар қандай асардан чўчиб қолганмиз.\n2. Изоҳлай олмаймиз.\nМашрабни Машраб қилган нарсани кўрсата олмаймиз. Бизнинг «илмий» талқинларимиз билан халқнинг «жайдари» талқинлари орасида зиддият чиқиб қолмоқда. Гўё икки тилда гапираётирмиз. Ҳувайдони қаранг. Халқ орасида машҳур. Қанча ғазаллари ҳофизларимиз томонидан қўшиқ қилиб куйланиб келинган. Қанча ривоятлар тўқилган. Тошкентнинг кўчаларидан бири Ҳувайдо номида. Шоир номида маҳалла бор. Дарвоқе, ўтган йили шаҳарнинг қай бир конкурсида уч маҳалла ғолибликни қўлга киритган эди: Ҳувайдо, Мискин, Авлоний.\nХўш, мана шу шоир ҳақида хоҳлаган мактаб ўқувчисидан сўранг-чи, нима биларкин? Имоним комил, ҳеч нарса билмайди. Қулоғига ҳам чалинган эмас. Ўрта мактаб дарсликларида номи ҳам йўқ-да. Болаларни қўйинг, катталар-чи?!\nБир томондан, ғазалхон халқ, мана 2 асрдирки, севиб куйласа, иккинчи томондан, бугунги авлод уни танимаса, буни қандай изоҳлайсиз?\nЯссавий-чи?! Ўн-ўн беш йилдан буён адабиётшуносликда ғалати бир вазият ҳукм суриб келади. Биз айрим ижодкорларни адабиётдан чиқаришга ҳаракат қиламиз, қўшни республикаларда эса аксинча, киритишга уринилади. Яссавий бизда мистик, қозоқларда — классик. «Қиссаи Рағбузий»га ҳам муносабат бизда деярли шундай. Қозоқларда эса дунёвий адабиёт намунаси деб талқин қилинади. Унинг поэтикаси ҳақида диссертация ёқланган. Шундай мисолларни татар адабиётидан ҳам топиш мумкин. Нима, бизда методология икки хилми? Йўқ, албатта. Ёндашиш икки хил. Ва иккаласида ҳам бир ёқламалик бор. Бизнингча, талант билан ёзилган ва ғоявий зарарли бўлмаган ҳар қандай адабий-бадиий асар ўқувчига қайтарилиши лозим.\nТўғри, Яссавий, Машраб, Ҳувайдо ва юқорида номлари санаб ўтилган ва санаб ўтилмаган яна бир қатор шоирлар ижоди мураккаб. Уларни якранг баҳолаб бўлмайди. Бу туркум шоирлар адабиётшуносликда йиллар давомида ясаб келинган қолипларга тушавермайдилар. Биз дунёни асосан оқ-қора рангда кўриб келганмиз. Бошқа рангларни кўрмасликка, улардан кўзни олиб қочишга ҳаракат қилганмиз. Бу ҳол бир гуруҳ шоирларни адабиётдан суриб чиқаришга олиб келди. Маълум ва машҳур шоирларимиздаги суфиёна оҳангни эса хаспўшлашга сабаб бўлди. Бунинг кейинги йиллардаги энг ёрқин мисоли «Хамса»нинг қисқартириб берилишидир. Ҳолбуки ўша қисқартирилган «ҳамд», «наът» ва «муножот»ларда Навоийнинг туманистик концепцияси ўзининг бетакрор ифодасини топган эди.\nХулоса шуки, масалани кенг, чуқур, малакали, комплекс ўрганиш керак. Тил-адабиёт институтимиз қошида бир илмий марказ ташкил қилиниб, масала атрофлича ўрганилса. Шундагина ўзбек тасаввуф адабиёти ҳақида кенг ва асосли фикр юритиш мумкин бўлади. Фақат тасаввуф адабиётини эмас. Навоий, Огаҳийдан Муқимий — Фурқатгача бўлган адабиётимизнинг бағрини кўтариб турган муҳим бир қанотини белгилаш ва изоҳлаш мумкин бўлади.\nМаданий меросга янгича нуқтаи назар керак. Гап уни бугунги шароитимизга татбиқ этиш, такомиллаштириш устида кетяпти. Ошкоралик, адабиётшунослик учун, адабий меросни ўрганиш учун ҳам сув ва ҳаводек зарур бўлиб турибди.\nБир вақтлар адабиётшунослик ижодкорнинг ижтимоий келиб чиқишига алоҳида урғу берган эди. Сўнг ижоди зиддиятли қаламкашни айланиб ўтишга йўл излади. Классикларимизни бир қадар таниб-танитиб олганимиздан кейин эса уларни силлиқлашга тушдик. Бу ҳол муайян психологияни ҳам майдонга келтирди. Классикларимиз, айниқса уларнинг машҳурлари ижодидаги айрим зиддиятлар ҳақида гапириш шаккокликдай қабул қилинди. Чинакам истеъдод ҳамиша мураккаб бўлишини, ҳар қандай ижодда ҳам айрим муваффақиятсизликлар эҳтимолини, жаҳон адабиётида бунинг мисоллари тўлиб-тошиб ётганини назардан соқит қилдик. Масалан, социалистик адабиётининг асосчиси, ҳаёти ҳам, ижоди ҳам халқимиз учун бениҳоя муҳим ва қадрли бўлган Ҳамзанинг инқилобга келиш йўли адабиётшунослик ишларимизда бир қадар жўнлаштириб берилди.\nУнинг «Мукаммал асарлар тўплами» сифатида тайёрланган жилдли академик нашрини олинг. Иккинчи томга киритилган, «қўлёзмаси сақланмаган», тошбосмаси асос қилиб олинган «Миллий ашувлалар учун миллий шеърлар мажмуаси»дан биринчи бўлимдаги «олти дона» шеър бештага келтирилди. Ноширлар ҳеч бир изоҳсиз «Йиғла, йиғла Туркистон!» шеърини тушириб қолдирдилар. «Дармон истариз» мусаддас эди, мухаммасга «айлантирилди»— банд охирида такрорланиб келувчи икки сатрнинг бири («Эй мусулмонлар, келинглар, ҳукми қуръон истариз!») ва 2 банди «қисқартирилди». Берилган 5 шеърнинг учтасида — жами 34 сатр ташлаб кетилди. Бу, томликлардан жой олган битта кичкина, атиги 6 шеърлик тўпламча мисолида кўринган камчилик. Ва гап ҳозирча фақат «қисқартиш», шу орқали «қалтис» жойини «силлиқлаш» устида.\nХўш, шундай ҳолда уни «Мукаммал асарлар тўплами» деб бўлармикан?!\nМана, шоир асарларининг беш томлиги чиқди.. Бу —иккинчи академик нашр. Мутасаддиларидан бири матбуотда у ҳақда «нодир нашр» деб кафолат берди: «Бу нашрнинг нодирлиги шундаки, — унда — Ҳамза нима ёзган бўлса, у мукаммалми, ё чалами, ғоявий-сиёсий хатоми ёки шахсий, оилавий ҳаётига доир ҳужжатларми, бирор сўзи ёки ҳарфи ўзгартирилмасдан, грамматик шакли бузилмасдан» айнан берилди» («Ўзбекистон адабиёти ва санъати», газе-таси, 1989, 9-сон).\nАфсуски, бундай эмас. Тўғри, у 4 томлик «мукаммал» нашр андозалари билан баҳоланса, унга нисбатан мукаммал, лекин жорий академик нашр талабларига жавоб бера олмайди. Келинг, кузатишни юқорида тилга олинган «мажмуа»нинг ўша «биринчи бўлими»даги олти шеър мисолида давом эттирайлик. Аввало шуни айтиш керак, беш томликка ҳар олти шеър киритилган. Бу — яхши. Лекин қандай киритилган? «Йиғла Туркистон!…»ни кўрамиз «Шундай кечса ҳолимиз, нелар бўлғувси?!» деб бошланадиган банд тушиб қолган. «Мозорида тек ётур ихват ўргатган» ёзади Ҳамза. «Фироринда (?) тик (!) ётур…» ўқийдилар ноширлар. «Шаръ» (шариат) ёзади Ҳамза. «Шарм» (уят) ўқийдилар ноширлар. «Дармон истариз»да «биз» — «бир»га, «арода рўзимиз» — «арода сўзимиз»га, «биллоҳ, олим» — «бошда олим»га, «ҳукми қуръон» — «хатми қуръон»га айланган. «Оқибатсиз Туркистон»да «суҳулат» (енгил) «саҳвалат» ўқилади. «Яҳудийлар» 3 жойда «нобакорлар» деб «тузатилади». 4 томликда у «энг муттаҳам» деб «таҳрир» қилинган эди.\nШунчадан кейин ҳам уни «сўзи», «ҳарфи», «ҳатто» грамматик шакли» ўзгартирилмай «айнан берилди» деб бўладими?!\nБу эскича ёндашиш эмасми?!\nАхир, буларнинг ҳаммасини изоҳлаш мумкин эдику!\nАфсуски, шоир ижодидаги айрим мураккабликлар, маҳорати билан боғлиқ баъзи нотекисликлар, ҳатто у ҳақда ёзилган асарнинг савияси ҳақида билдирилган ҳар қандай эътироз салкам Ҳамзага отилган тошдек қабул қилинди. Ёмони шундаки, бу муносабат моҳиятан ҳозир ҳам ўзгаргани йўқ, фақат тусини ўзгартирди. Ҳозир кўпгина редакциялар бу хил «қалтис» гапларни бениҳоя мамнуният билан қабул қилишади, фикрингизга қўшилишади, шундай ишлар жуда кераклигини, марказий матбуотда бу нарса яхши йўлга қўйилганини айтишади, сизни мақташади, лекин чиқаришмайди. «Қалтис» гапнинг қалтис томонларидан келишади, юз иссиқ, рози бўлиб кетаверасиз.\nБунинг нимаси қайта қуриш?!\nҲамзани замонавийлаштириш керак эмас, изоҳлаш керак. Бу билан унинг қадри тушмайди, аксинча ҳаққонпйлиги ошади. Ундаги айрим даврий чекланганликни четлаб ўтишга, андавалаб кетишга бўлган ҳар қандай уриниш шубҳага, демакки сохталаштиришга йўл очади. Бу ғайриилмийликдан ташқари хатарли ҳамдир.\nАдабиётдаги «силлиқлаштириш» тенденцияси Фурқатга оид тадқиқотларда ҳам кўзга ташланди. Масалан, Фурқат дунёқарашини замонавийлаштиришга мойилликда, жумладан уни икки Россияни англаб етган, 1892 йилги Тошкент қўзғолонининг салкам ғоявий лидерларидан бири сифатида кўрсатишга уринишда мен шу ҳолни кўраман.\nБой классик меросга эга бўлган республикамизда текстолог кадрларимиз етарли эмас. Улар борган сайин камайиб боришяпти. Уларни мунтазам тайёрлаб бориш йўлга қўйилган эмас. Шундай кадрларни тайёрлаб бериши лозим бўлган университетларда бу масалага етарли эътибор қилинмайди. Масалан, Тошкент давлат университетида бир неча йил олдин мутахассис текстологлар тайёрлаш масаласи планлаштирилгандек бўлган эди. Ора йўлда қолиб кетди. Ҳозирда аҳвол шундайки, филологияда ўқийдиган студент эски ёзувни билмайди, Шарқ факультетида ўқийдиган студент ўзбек адабиётидан бехабар қолади. Бу кетишда 5—10 йилдан кейин танг аҳволда қоламиз. Шошилинч тадбирлар керак. ТошДУнинг филология ёхуд Шарқ факультети қошида текстолог мутахассислар тайёрловчи группа очиш керак. Ҳозирча буни қайд этишдан нарига ўтмаяпмиз.\nҒафур Ғулом нашриётининг ўттиз жилдли «Ўзбек адабиёти бўстони» нашрини бошлагани жуда яхши бўлди, албатта. Лекин уни ҳозирги савияда, бугунги талаб даражасида чиқариш керак. Афсуски, бир қатор жилдлар қўпол фактик, текстологик хатолар билан чиқди. Масалан, «Носириддин Рабғузий» гапсиз-сўзсиз «Бурҳониддин Рабғузий»га айланди. «Қутб» тўғридан-тўғри хоразмликка айлантирилиб, «Қутб Хоразмий» қилиб берилди. «Қиссаи Рабғузий», XVI аср қўлёзмалари ўзимизда турган ҳолда энг суқутли манба — 1911 йилги Тошкент нашри асосида босмага тайёрланди. Таваллудининг 800 йиллиги 1983 йилда нишонланган Қул Алининг «Қиссаи Юсуф»и «Чингиз истилосидан кейинги» «бадиий адабиёт» намунаси сифатида тақдим қилинди. Ҳолбуки, мўғуллар Булғорга кириб борган машъум 1236 йилда у вафот этган эди.\nМайли, булар — дастлабки жилдлар ва улар ҳақида матбуотда айтилган эди. Энг кейинги жилдлардан бирини, масалан, бу йил нашрдан чиққан «Шай-бонийнома»ни олиб кўрайлик.\nАсарда шундай бир жой бор. Шайбонийхон Бухородан Ҳисорга Хисравшоҳ устига отланиш олдидан «бағри қаролар бисёр» Қарши «туз»ларида ов қилмоқчи бўлади. Шикорга — Бобур таъриф этган «мурғаки Қарши»га қизиқиб, Қашқадарёнинг этагига «Қасби деган манзил»га бориб қолади. Шу ҳангомда отдан йиқилиб, қўл-оёғи шикаст топади. Муҳаммад Солиҳ унинг шу муносабат билан ёзган ғазалини ҳам келтирган.\nҚаршининг 40 км ғарбида жойлашган бу қадим манзил кўпгина тарихий асарларда учрайди. Академик В. В. Бартольд фикрича, у XVI асрларда Қаршидан ҳам катта бўлган. 1568 йилнинг бошида Бухоро хони Абдуллахон Хуросонга юриш олдидан ўз қароргоҳини шу ерга тиккан…\nМана шу мавзенинг номйни ноширлар «Каспи» деб берадилар (уни 30 йил муқаддам нашр қилган А. Иброҳимов «Касби» деб тўғри кўрсатган эди) ва «Каспий денгизи бўйларидаги ерлар» (328-бет) деб изоҳлайдилар. Бухородан Ҳисорга (ҳозирги Душанба атрофи) юриш олдидан Каспий денгизи бўйига овга бориб келиш қандай хаёлга келди экан?!\nБундай мисолларни, афсуски, деярли истаган томдан топиш мумкин.\nМана, нашрларимизнинг даража-савияси.\nМутахассисларга аёнки, XIV асрда Волга бўйидаги Сарой шаҳарларида (Ботусарой ва Беркасаройда майдонга келган «Олтин Ўрда маданияти» кўпгина туркий халқларнинг муштарак маданиятидир. Бунда, айниқса кўп асрлардан буён ўтроқ турмуш қечириб келаётган ва Сарой шаҳарларини бунёд қилишда бирга иштирок этган ўзбеклар ва татарларнинг даҳли кўпроқ. Аммо, бу ёдгорлик намуналарини ажратиб олишга уриниш, масалан, фақат ўзбек халқигагина даҳлдор, татарларга алоқаси йўқ дейиш ёки аксинча ҳал қилиш ғайриилмий ёндашиш бўлиб, ўқувчиларни чалғитади. Ҳолбуки, «Қутб Хоразмий» дейилганда шу тенденция кўзга ташланади. Гап шундаки, шоир Қутбни «Хоразмий» деб кўрсатувчи бирор манба шу пайтга қадар топилган эмас экан. Шу сабабли Қутб ҳақида монография ёзган татар тадқиқотчиси X. Ю. Минигулов айрим ўзбек ҳамкасбларимиз «орзуни ҳақиқат ўрнида тақдим этмоқчи бўладилар» деб истеҳзо қилган эди. Эътироз ўринли. Лекин биз бу хатони 1986 йилда яна такрорладик. Тўғри, татар ҳамкасбларимизнинг ўзлари ҳам бундай ёндашишга кўп-да риоя қилмайдилар. Масалан, 1983 йилда, ҳали номи тилга олинган Қул Алининг «Қиссаи Юсуф»и соф татар ёдгорлиги сифатида тақдим қилинди. Ҳолбуки, академик Кримскийдан Кўпрулузодагача бўлган олимларнинг ҳаммаси унда Хоразмнинг таъсири катта бўлганини қайд қиладилар. XVIII аср татар тарихчиси Тожиддин Ёлчиғил ўғли эса Қул Алининг 45 йил Хоразм мадрасаларида таҳсил олганини хабар қилган эди. Кўриниб турибдики, масалани кенгроқ доирада ҳал қилиш, чунончи СССР халқлари адабиёти тарихини ўрганишнинг регионал кенгашини чақириш ва Ўрта Осиё ҳамда Волгабўйи халқлари адабиётлари мутахассислари иштирокида муҳокама қилиш вақти аллақачон келган. Шунингдек, айрим асарлар талқини, муаллифлиги, сўзлар, ибораларнинг ўқилиши сингари жуда кўп масалаларда ҳам ҳар хилликлар бор. Буларни тартибга солиш, назорат қилиш, бошқариш учун эътиборли бир совет керак. Бундай Совет илмий-тадқиқот институтларимиз ва етакчи олий ўқув юртлари заминида ё «Фан», ё Ғ. Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти қошида бўлмоғи керак.\nБизда классик мерос билан бугунги ўқувчи орасида узилиш бор. Бугунги ўқувчи классик адабиётни билмайди. Ундан баҳраманд бўлолмайди. Мен мутахассисни эмас, ўқувчини назарда тутяпман, буни тан олиш керак. Навоий достонларининг насрий баёнлари ҳам ёрдам бермаяпти. Классикадан узилишнинг маънавий савияга таъсир этмасдан иложи йўқ. Чинакам интернационализм ҳар бир кишининг ўз халқини севишидан, ўз тилини, ўз маданиятини мукаммал эгаллашидан бошланади. Ҳозирда мактаб ва олий ўқув юртлари ислоҳи кетаётганда, программа ва дарсликлар янгидан тузилаётганда шуни ҳисобга олган ҳолда муайян ўзгартишлар киритиш керак.\nАдабий меросни ўрганишда кўзга ташланаётган энг катта камчиликлардан бири профессионализмнинг етишмаслиги бўлиб турибди. Таассуфки, бу нарса тажрибали мутахассисларимизда ҳам учраб қоляпти. Масалан, Э. Каримов «Демократик адабиётда реализм» (1986) номли, умуман олганда, қизиқарли кузатишлари бўлган китобида Фурқатнинг «Жаннатнинг гулларидан гулзорингиз чиройлик, Ҳуру пари юзидан рухсорингиз чиройлик» деган сатрларида «куфрона оҳанглар» кўриб ҳайратга тушади. Ҳолбуки, бундай образ-ташбиҳлар адабиётимизда 1353 йилги «Муҳаббатнома»дан буён келади. Ё бўлмаса, асрлар оша маъшуқанинг раҳмсиз, жаллод кўзларини ифодалаб келган «номусулмон», «тарсо» сўзларидан гўзал христиан қизининг кўзларини ахтаришини олинг. Бу нарса гоҳо хулосаларга ҳам таъсир этади. Ш. Юсупов «Фурқат йўлларида» (1984) номли қизиқарли китобида шоир ҳаёти ва ижоди билан боғлиқ бир қатор масалаларга янгича ёндашишни таклиф қилади. Масалан, шоирнинг чет элдан ёзган «Сабоға хитоб» шеърий мақтубидаги номлар билан қизиқиб, Фурқат чор ҳукуматига қарши оппозицияда бўлган «қудратли тўда»нинг йирик вакилларидан эди. Унинг чет элга кетиши ва умрининг охиригача ватанига қайта олмаслиги чор маъмурларининг пухта режасига мувофиқ амалга оширилган деган фикрни илгари суради. Дунёқарашидаги маълум чекланганликларни кўрсатувчи асарлар сифатида қаралиб келинган «Қасида» ва «Масарратнома» юқоридаги нуқтаи назаридан қайта баҳоланади.\nБу — Фурқат ҳаёти ва ижоди талқинида янги концепция. Фурқатдай забардаст шоиримизга бундай янгича ёндашиш ҳар қандай кишини қувонтиради. Лекин гап шундаки, бундай янги нуқтаи назар исботлангандагина мазмун ва аҳамиятга эга бўлади. Ҳозирча тадқиқотда худди мана шу жиҳат оқсайди. Муаллиф суянган факт ва далиллар орасида таги бўшлари кўп. Айримларида, масалан, «қўйга бўрини посбон этди», «замонида боқар қўйларин бўри» каби ибораларни адолат эмас, адолатсизлик тимсоли сифатида талқин қилиш) анъанавий поэтика қоидаларидан келиб чиқмаслик ҳоллари мавжуд. Китобдаги журналистик-публистик услубга мойиллик бу камчиликларни янада чуқурлаштирган. Шу жиҳатдан, китоб ҳақидаги А. Абдуғафуров, X. Расул, З. Шодиев, Э. Каримовларнинг эътирозлари асосли. Аммо, табиийки, «асарни бошдан охиригача сохта фактлар, ғайри илмий хулосалар асосига қурилган деб бўлмайди. Аксинча, унда бир қатор қизиқарли, кўпчиликнинг диққатидан четда қолган фактлар, материаллар, эътиборга лойиқ кузатишлар, мулоҳазалар бор. Улар Фурқат ижодини, ҳолатини ўрганишда, айрим фактларга ойдинлик киритишда фойдаланилмоғи керак. Умуман, эса Фурқат ижодини ўрганишда малакасизлик унга қанча зиён етказса, монополистик муносабат ҳам шунча зарар етказади.\nБугун биз жадидизм ҳодисасини ҳалол, объектив текшириш ва баҳолаш имкониятига эгамиз.\nХалқимизнинг миллий-ижтимоий уйғонишида бу ҳодисанинг нақадар катта аҳамиятга эга бўлганини, ўйлайманки, гапириб ўтиришга ҳожат йўқ. Мактаб-маорифнинг янгиланиши, янги адабиётнинг вужудга келиши, ўзбек миллий театри, матбуотнинг туғилиши ҳамма-ҳаммаси бевосита мана шу жадидчилик ҳаракатининг самараларидир. У биргина маорифчилик, шунчаки маданий-оқартув ҳаракати эмас, сиёсий ҳаракат ҳам эди. Тўғри, татар ҳамкасбларимиз, хусусан И. З. Нуруллин Татаристонда жадидизм 1905 йилгача маърифатчилик билан бирга эди, кейин уларда ажралиш юз берди, деб ҳисоблайди. Озарбайжонда ҳам уни, эҳтимол шундай бир босқичларга бўлиш мумкиндир. Лекин бизда улардан фарқли равишда бу ҳаракат Октябрь инқилоби арафаларигача аралаш кечди. Негаки, ўша давр Туркистони Кавказ ва Волгабўйларидан қиёс қилиб бўлмайдиган даражада орқада эди..\nЛекин замон шундай шиддатли эдики, унга инқилоб ҳам сиғди, аксилинқилоб ҳам. Гарчи жадид — янги-ю, жадидчилик — янгиликлардан урфга айлантириш шаклида бошланган бўлса-да, у шунчаки «янги» ва «янгилик»дан ҳаётни, турмушни янгилашгача бўлган доирага ёйилди. Шу маънода у маданийгина эмас, сиёсий ҳодиса ҳам эди. Бинобарин, у якранг эмас. Шунинг учун у бир хил баҳоланиши мумкин эмас. «Жадид» ибораси жуда кенг доирани қамраб олган. Масалан, Ҳамза ҳам жадид, Авлоний ҳам жадид. Машҳур инқилобчилар Файзулла Хўжаев, Низомиддин Хўжаевлар ҳам жадид. «Қўқон мухторияти»нинг асосчиси ва раҳбари, олайлик, Мустафо Чўқаев ҳам жадид. Жадидларнинг ижтимоий-сиёсий қарашларида ҳам бир хиллик йўқ эди, идораи машрутачилик (конституцион монархия)дан жумҳуриятчилик (республика)гача бор эди. Ф. Хўжаев Бухоро жадидларини Туркистон жадидларидан фарқлаш лозимлигини уқтиради. Негаки, улар икки шароитда яшадилар. Улар бир хил нарсани кўтариб чиққанларида ҳам икки шароит учун икки хил аҳамиятга эга бўлиши мумкин эди. Шунинг учун масалага дахлдор ҳар бир фактга конкрет ёндашиш керак.\n«Динчиман» деб даъвода юрганларнинг ўндан саккизи имонсиз фақат дин ўғриларигина, «тараққийчиман» деб оғиз очиб юрганларнинг ўндан тўққизи тараққийларвар исмини пичратқон миллий хулиганлар бўлиб чиқади», — деб ёзган эди 1917 йилда М. Шермуҳамедов. Ҳақиқатан ҳам асосий мезон шиор эмас — иш, фаолият. Шунга қарамасдан, жадидчилик халқимизнинг уйғониши, ижтимоий-маданий кўтарилиши учун асосий маънавий омиллардан бўлиб хизмат қилди. Шу маънода у бизда — Туркистонда марксизмгача бўлган асосий революцион идеология деб қаралмоғи керак. Фанимиздаги «марк-сизм Туркистонда ўтган асрнинг охирларидан ёйила бошлади» деган ҳозиргача ҳукмрон келаётган нуқ-таи назар бир-икки тасодифий фактга қурилган бўлиб, ҳақиқий аҳволни сохталаштиришдан бошқа нарса эмас. Марксистик ғоя, бизнингча, маҳаллий халққа, унинг ҳам авангард қисмига Октябрь арафаларидагина етиб келди.\nЖадидизмни яхлит, ташкилий устав-программасига эга бўлмаган дейишади. Бундай бўлиши мумкин ҳам эмас эди. Ахир унинг ўзи ҳар хил эди-ку! Лекин, бу унда маълум уюшмалар йўқ, дегани эмас. Ҳатто партиялар бор эди («Ёш бухороликлар», «Ёш хиваликлар»).\nАвлоний ўз таржимаи ҳолида қизиқ бир фактни келтиради:\n«Шул замонда (1894—1904 йиллар кўзда тутилади — Б. Қ.) ерли халқлар орасида эскилитс-янгилик (жадид-қадим) жанжали бошланди. Газит ўқитувчиларни муллалар «жадидчи» ном билан атар эдилар. Мен ҳам шул жадидчилар қаторига кирдим. 1904 йилда жадидлар тўдасида ишлай бошладим. 1904 йилда «жадид мактаби» очиб, ўқитувчилик қила бошладим. Муллолар жадидчиларни мунофиқ, муфсид, зиндиқ, даҳрий сўзлари билан халқ орасинда пропағанда ва ағитация қила бошладилар. Ва буларнинг қилғон бул ҳаракатлари бизнинг-да қонимизни қайнатуб, бойларнинг ёнига муллоларни ҳам қўшуб, муллоларга қарши жадидчиларнинг ҳам душманликлари орта борди. Мулло ва бойларга қарши ҳамда эски турмуш билан қатъий суратда кураша бошладук. Ўз орамиздан муллоларга қарши уюшмамиз ҳам вужудга чиқди. 1905 йилгача шул ҳолда синфий курашда давом қилдук. Бой ва уламолар «жадидчи»ларга қарши курашиб келди. 1904 йилда рус-япун уруши чиқиб, бу уруш бутун Русия ишчиларин кўзин очғондек, бизнинг ҳам кўзимиз очилди. 1905 йилдаги Русияда бошланган инқилоб тўлқуни бизға ҳам зўр таъсир қилди. Бизнинг ташкилотимиз сиёсий маслакларға тушуниб, биринчи навбатда қора халқни оқартирмоқ ва кўзин очмоқ чорасиға киришди. Бу мақсадға эришмоқ учун газит чиқармоқни муносиб кўруб, уюшманинг ҳаракати билан ўзбек тилида газеталар чиқорилди. 1906 йилда «Тараққий», «Хуршид» газеталари чиқуб, эски ҳукумат томонидан тўхтатилғондан сўнг — 1907 йилда мен ўз муҳаррирлиғим билан ҳамда темир йўл ишчиларининг социал-демократ фирқасининг алоқа ва ёрдами билан «Шуҳрат» исминдаги газитни Сафёрний кўчада чиқардим» («Таржимаи ҳол»дан).\nЮқорида тилга олинган уюшмадан 30 га яқин киши 1918 йилдаёқ партия сафига ўтишиб, совет идораларида ишлашган.\nАксарият жадидларнинг фаолиятлари фидойилик намуналари бўлган эди. Уларнинг орасида «кофир»лик тамғасини олмагани жуда кам. 1905—1917 йилларда (80-йилларда эмас, социализмда эмас) уларнинг ҳиммат ва ғайратлари билан ўнлаб хайрия жамиятлари очилди. Элдан пул йиғиб, шулар ҳисобига камбағал болалар учун мактаблар, етимхоналар ташкил қилинди. Қолаверса, уларнинг асосий қисми мана шу янги жамиятнинг, янги маданиятнинг бунёдкорлари эдилар.\nЖадидизмга кўпинча иккита айб қўйиб келдик:\n1. Миллатчилик (пантуркизм, панисломизм).\n2. Октябрь революциясини эътироф этмаслик.\nУмуман олганда, миллатчилик, Октябрни тушуниб етмаслик, уни ҳатто рад этиш ўша давр бир қатор ижодкорларимизда йўқ эмас! Аслини олганда, бунинг ажабланадиган жойи йўқ. Унинг ўз сабаблари бор. Жумладан, миллатчилик чор колониал сиёсатига, великорус шовинизмига акс-садо сифатида қаралиши керак.\nБир факт. Исмоилбек Гаспиринский 1881 йилда «Русия мусулмонлари» деган китоб чиқарди. Унда мадрасаларни ислоҳ қилиш, дунёвий фанлар ўқитиш, рус тилини ўргатиш масаласини кўтаради.\nТошкентда Туркистон ўқитувчилар семинариясида шу муносабат билан 1882 йилда бўлган йиғилишда ўқитувчи М. А. Муропиев «Ғайрирус — мусулмонлар маорифининг асосларини қандай бош принциплар ташкил этмоғи лозим» деган мавзуда доклад қилйди ва шундай фикрни илгари суради:\n«..агар тавсия қилинган лойиҳа қабул қилинса, шу пайтгача мудраб ётган мусулмон мутаассиблигини тирилтирган ва у орқали қўйнимизда илонни асраган бўламиз…\nШундай қилиб, мусулмонларимиз маорифи учун асос қилиб олиниши шарт бўлган биринчи бош принцип уларни руслаштиришдир…\n…Иккинчи принцип… исломни бузиш… умуман диний жиҳатларини бузишдир…» (Туркестанский сборник, т. 361, стр: 145).\n1916 йилда эса Фарғона губернатори Иванов аскарларига қарата «Бир минг сарт бир ўрис солдатининг этигининг пошнасиға арзимайдир» (Қаранг, «Ер юзи» ж., 1925 й., 11-сон, 10-бет) деган экан.\nЭнди эзилган миллатдаги миллатчиликни кўрайлик.\nАбдулла Жавотбекнинг Исмоилбек Гаспиринский билан ёзишмаларидан:\n«Биз ҳар шийдан аввал туркмиз, сўнгра мусулмонмиз, сўнгра одам боласимиз… Бутун миллатларнинг афроди маним қардошларимдир, маним аъзоларим кабидур. Фақат турк қавми маним қалбимдур. Ман табибман. Ҳар оврувни доруламоқ маним бурчимдур. Фақат маним отам, бобом, болаларим хаста бўлса, ҳар кимдан илк онлар билан машғул бўлурға бир қувваи ғойиба мани мажбур этадир» («Вақт» г. 1914., 1586-сон).\nБуни миллатчилик ҳам деб бўлмас. Бу миллатпарастлик, тўғрироғи, миллатпарварлик. Яна бир мисол. 1912 йилда Русия мусулмонларига панисломизм айби қўйилади. Дума депутати Садри Мақсудийнинг Дума минбаридан берган жавобида шундай гапга дуч келамиз:\n«…Такрор айтамак афандилар, бизда давлатга қарши ҳеч бир фикр, ҳеч бир ҳаракат йўқ. Фақат бизда бир тилак борки, улда Улуғ Русия империясининг комил ҳуқуқли ҳур граждани бўлувни тиловдан иборат…\nМен ўйлайманки, бизнинг миллий турмушимиз ила Рус давлати орасинда бир-бирисина хилоф келурлик иш йўқ. Биз ҳар вақт Русия давлатининг олға борувини, зўраювини тиловчи Русия граждани ўлароқ мамлакатнинг умумий ишларида бирга юражакмиз. Лекин ўзимизнинг оила ва миллатимиз ичинда аслофамизнинг бизга васият этуб қолдирғон муқаддас нарсаларини сақлағон ҳолда дунёда яшарға, асрлардан берли уюшқон миллий руҳимиз тилаган равишда дунёда яшарға бизга эрк беринг» («Вақт» г. 1913 й. 955-сон),\nАйтиш керакки, революциядан кейин ҳам бирданига ҳаммаси йўлга тушиб кетгани йўқ. Лениннинг ўлка коммунистларига 1919 йилдаги хати бекорга ёзилган эмас, Доҳийнинг «Великорус империализмининг изларини йўқотишни чин кўнгилдан истаганлигимизни уларга иш билан исбот қилишингизни… сизлардан жуда илтимос қиламан» деб уқдириши бежиз эмас. «Турккомиссия» (1919), «Туркбюро» (1920) тасодифан юзага келмаган. «Эски большевиклар» деган ибора бекорга туғилган эмас. Совет Туркистонининг ўша даврдаги айрим раҳбарлари (улар ҳаммаси европаликлар эди) маҳаллий меҳнаткашларнинг вакилларини Совет ҳокимияти органларига тортишга қарши чиққанлари мутахассисларга маълум.\nБунинг асоратлари кўпгина соҳаларда анчагача сақланиб қолди. А. Икромовнинг ЎзКП(б) МКнинг 1927 йил мартдаги Пленумда айтган сўзларини эслайлик: «Икки мингдан зиёдроқ студенти бўлган Ўрта Осиё университетида ўзбек атиги 80 тани, бошқа кичик миллатлар эса 64 тани ташкил этаркан. Бу Ўрта Осиё университети эмиш. Москвадаги олий ўқув юртларида ўқувчи ўзбеклар Тошкентдагидан кўпроқдир» (1-том, 1972, 260-бет).\n20-йилларда Фитрат ва Чўлпон ижодида ҳазинроқ оҳанглар учраса, ажабланмаслик керак.\nЯна бир масала.\nЖадидизм ижтимоий тенгсизликдан кўз юмдими, уни четлаб ўтдими? Унга кўпинча шундай айб қўйилиб келади. Маълум ва машҳур бир фактни келтирамиз.\nФотиҳ Амирхон жадидчилик ҳаракатининг отаси ҳисобланмиш Гаспиринский вафоти муносабати билан «Улуғ миллатчи тўғрисида кичкина бир хотира» мақоласида унга «социалист»лик ҳақида савол берганини ёзади ва Исмоилбекнинг жавобини келтиради. У шундай жавоб берган экан:\n«Ўғлим, сиз ёшсиз, тажрибангиз кам. Шу учун керагидан ортиқ катта иборалар истеъмол этасиз. Сизнинг каби қизғин руҳли ёшларимиз миллатга хизмат этиб, анинг маданий даражасин ўстирсалар, ул вақтда биз синфий ихтилофлар тўғрисинда сўйлашурмиз, фикр юритишурмиз. Маданияти йўқ бир миллатнинг саноати бўла олмас. Модомики ул йўқ экан, ҳали синфий низоларга эрта. Бизнинг бугунги вазифамиз ҳозирча маданий ўсувдан ва шунга йўллар ҳозирловдангина иборат. Ундан кейингисини биздан кейингилар қиларлар…»\nФ. Амирхон хулоса қилади:\nМиллат ва маданият бобоси оғзиндаги бу сўзлар ҳам ишончли, ҳам улуғ янграйлар эди («Онг» ж. 18-сон 1914 й. 332—333-бетлар).\nЭнди инқилобга муносабатни олайлик. Ф. Хўжаев ёзади:\n«Муваққат ҳукуматнинг ағдарилганлиги ҳақидаги хабар биринчи пайтларда «ёш бухороликлар»ни қаттиқ тушкунликка туширди. Россияда нима воқеалар бўлаётганлигини ҳеч ким аниқ билмасди».\nУ буни асослаш учун шундай далил келтиради:\n«Бу даврда большевиклар ташкилоти бўлмаган янги Бухородаги темир йўл ишчилари орасида аксил-инқилобчилар катта иғвогарлик ишлари олиб борар эдилар. Большевикларни немислар фойдасига жосусликда, инқилобга хиёнат қилганликда ва ҳоказо ва ҳоказоларда айблар эдилар».\nАгар Фитрат Октябрни «юрт қайғуси» сифатида кутиб олган бўлса, «Русияда янги бир бало бош кўтарди, большевик балоси» деб ёзган бўлса, мана шу хил сабаблари бор. Полторацкийдек инқилобчилар яшаган Янги Бухородаки аҳвол шундай бўлса, Эски Бухородаги вазиятни тасаввур қилиш қийин эмас.\nҚолаверса, инқилобнинг табиати ғоят мураккаб бўлгани кичик тақдирлар эмас, катта тақдирлар мисолида ҳам ўз исботини топмоқда.\nБунга кейинги йилларда кашф этилаётган «янги кишилар» шоҳид. Жадидизмнинг муҳимлиги ҳам, мураккаблиги ҳам шунда. Унинг бутун руҳи, мазмуни, бадиий адабиётга ҳам ўтди ва у жадид адабиёти деган ном олди.\nСўнгги 20 йилда ғалати бир йўл тутдик. Шу пайтгача жадид деб келинган адибларни биз, гарчи у ўзини жадид деган бўлса-да, аслида, ундаймас, қилган ишлари бошқача, масалан ундай бўлган, бундай бўлган, ҳамиша халқ тарафида турган, деб сунъий ажратиб ола бошладик. Тўғрироғи, бу ўша 30-йилларда, Ҳамзани оқлаб қолишдан бошланган. Ҳозирда 15—20 тачаси ажратиб олинди. Ким қолди? — Беҳбудий, Мунаввар қори. Мана Беҳбудий ҳақида ҳам ёза бошладик. Яхши. Лекин, шу тўғри йўлми? Бизнингча, тўғри эмас. Ҳаракатнинг ўзини оқлаш керак. У 30-йиллар сталинизм сиёсатининг қолиплари билан баҳоланиб келган эди. Бу қолиплар уни буржуа-миллатчилик идеологияси сифатида кўрсатишга қаратилган қолиплар эди.\nБиз ундан марксизмни талаб қилдик. Унинг революцион-демократик идеология эканлиги билан ҳисоблашмадик. Турқистонда марксизмгача бўлган босқич эканлиги билан ҳисоблашмадик. Афсуски, бу ҳол кейинги пайтларгача давом этиб келди. 4 томлик «Ўзбекистон ССР тарихи»нинг иккинчи томида шундай фикрга дуч келамиз:\n«Жадидлар рус буржуазияси билан тенг ҳуқуқда бўлишни, Ўзбекистонда (?) кучли ва фавқулодда охранани бекор қилишни, ўлкага рус деҳқонларини кўчириб келтиришни тўхтатишни, аҳолидан ўлпон олишни чеклаб қўйишни ва ҳоказоларни талаб қилдилар.\nБуржуазия бу талабларни илгари сурар экан, ўзини бутун ўзбек аҳолисининг умуммиллий манфаатлари учун курашаётгандек қилиб кўрсатмоқчи бўлди» (381-бет). Табиийки, бу эътирозни ўқитанингизда, сўнг бу талабларнинг қайси бири «ўзбек аҳолисининг умуммиллий манфаатларига» зид экан, деган ҳақли эътироз туғилади.\nЁ бўлмаса, Беҳбудийга қўйиладиган айбни олинг. Унинг сиёсий қарашлари ҳақида гап кетганда, 1906 йилдаги кадетларни қўллаб, социал-демократларни рад этган фикрини келтиришни хуш кўрадилар. Буни Беҳбудий қисматини ҳал этувчи далил деб бўладими, ахир. Аввало, социал-демократлар программасига кўшилмаслик унга қарши кураш олиб бориш эмас, аксинча унинг бутун фаолияти диний-шеърий жиҳатини ҳисобга олмаса, умумдемократик характердаги жумҳурият йўлида кечди. Қолаверса, бутун умри, тушунча эътиқоди ислом билан шаклланиб тарбия топган бир кишидан марксизмни талаб қилишнинг ўзи тўғри эмас.\nШулар кўзда тутилса, бу борадаги сўнгги силжишлар, табиийки, ҳаммани қувонтиради. Мен билганим, кейинги икки йилда бу масалага бағишланган уч йиғилиш бўлди. Шундан иккитаси республика доирасида, биттаси — регионал — Ўзбекистон, Тожикистон, Озарбайжон, Татаристон олимлари иштирокида. Афсуски, улар матбуотда ёритилмади. Чамаси, раҳбарият фикр алмашув бир хулосага келгандан сўнггина берадиганга ўхшайди. Агар шундай бўлса, бу тўғри эмас. Аввало, баҳснинг бағри тораяди. Иккинчидан, нега уни жамоатчиликдан беркитиш керак?\nРегионал йиғилиш шуни кўрсатдики, мазкур масала билан энг кам шуғулланаётган, бу ҳақда аниқ бир нуқтаи назарига, план-программасига эга бўлмаган республика биз бўлиб чиқдик. Бу масала татарлар ва озарбайжонларда маълум маънода ҳал қилинган. Уларда ҳозир жадид тушунчаси йўқ: маърифатчилар бор, буржуа идеологлари бор. Тожик ҳамкасбларимиз жадидизмни ўрганиш бўйича яхлит, пухта концепция билан келдилар. Лекин биз уни маърифатчиликдан нарига силжитолмай турибмиз.\nБуни ўрганиш керак. Алоҳида-алоҳида эмас, яхлит, биргина республикамиз доирасида эмас, Кавказ, Татаристон ва Бошқирдистон ҳамда табиийки, бутун Ўрта Осиё билан узвий боғлиқликда, бирликда ўрганиш керак.\nУни ўрганиш, айниқса шу кунларда ҳар қачонгидан ҳам долзарб бўлиб турибди. Негаки, қайта қуриш туфайли демократия, миллатлар тенгҳуқуқлиги республикалар мустақиллигини кўзда тутувчи федерация каби шу пайтга қадар баландпарвоз сўзларга чирмаб, реал ҳаётдан узиб қўйилган тушунчалар бугун маъно касб этмоқда. Тарихни қайта қурмоқдамиз, қайта баҳоламоқдамиз. Илгари гапириш у ёқда турсин, эшитишга ҳам юрак бетламайдиган саволларга жавоб изламоқдамиз.\nЯширишнинг ҳожати йўқ, Ўрта Осиёнинг Россия таркибига киритилиши масаласида яқин йилларгача «қўшилди» деган нуқтаи назар устивор эди. Ҳатто, 60-йилларда унинг 100 йиллик тантаналарига тайёргарлик бошланган эди. Чамаси четда гап-сўз кўпайиб кетгач, тўй қолдирилиб «қўшилди» — «қўшиб олинди»га ўзгартирилди. Мана, ниҳоят у ўз оти билан «босиб олинди» деб айтиладиган бўлди. Ўйлаймизки, энди бу воқеаларни шу нуқтаи назардан ёритган адабиёт материаллари, жумладан, Баёний, Шавқий, Умидий—Ҳавоий каби шоирларимизнинг тарих ва достонлари ҳам дунё юзини кўради.\nТил, миллий муносабатлар-чи?\nЯқин-яқингача ҳам бирор миллатнинг она тили ҳақида гап кетса, унинг фалон фоизи рус тилини ўз она тили деб ҳисоблашини ғурур ва фахр билан тилга олар ва бу билан ўз она тилида икки сўзни бир-бирига жуфтлай олмасликни оқлар эдик. Бугун англадикки, у маданият эмас, аксинча маданиятсизлик экан. Лекин бу жараён қанчалар қийин ва оғриқли кечмоқда? Умуман, ижтимоий қарашларимиздаги инерция қонунидан яқин ўртада халос бўлиш мумкинмикин?\nМана, республикамиздаги миллий муносабатларга доир «Миллий манфаатлар ва миллий муаммолар» мақоласидан бир парча:\n«Миллий маданиятлар, урф-одатлар, анъаналар ҳар томонлама ривожлантирилиши, бир-бирини бойитиши зарур. Рус, украин, халқлари турмуш тарзида, анъаналарида, табиатида, психологиясида учрайдиган бир қанча прогрессив хусусиятлар ўзбек ва бошқа халқларнинг маънавий оламини ажралмас қисмига айланиб кетди. Ўзбекларнинг баъзи бир ижобий миллий характерини, маънавий бойлигини руслар ҳам украинлар ҳам қабул қилишди» («Шарқ юлдузи» ж. 1988, 12-сон). (Таъкид бизники—Б. Қ.).\nМуаллиф келтирган маълумотга кўра республикада руслар жами аҳолининг 10,8, ўзбеклар 68,7 фоизини ташкил этади. Диққат қилайлик: Мана шу 10,8 фоизнинг «бир қанча прогрессив хусусиятлар»и 68,7 фоиз «маънавий оламининг ажралмас қисми»га айланиб кетган. Аксинча 10,8 фоиз, 68,7 фоизнинг «баъзи бир ижобий» томонларини «қабул қил»ган. Муаллиф «ҳам» орқали бу маъно-мазмунни яна кучайтиради. Қабул қилмади эмас, қабул қилди-ку, дегандек бўлади.\nЎз-ўзидан савол туғилади. Нима, бу 10,8 фоизнинг имтиёзини эътироф этишми?\nҲолбуки мақола муаллифи бугунги қайта қуришнинг республикамиздаги энг эътиборли ва энг фидойи намояндаларидан.\nБу саволларнинг кўпчилиги халқимизнинг миллий, ижтимоий уйғонишида жуда катта роль ўйнаган жадидчилик ҳаракатининг асосий муаммоларидан бўлган эди.\nБинобарин, инқилоб давом этмоқда.\n“Ёш ленинчи” газетаси, 1989 йил 5 август\n← Аввалги Аввалги Абдулла Қаҳҳор. Абдулла Қодирий (1964)\nКейинги → Кейинги: Абдулҳамид Чўлпон. Истиқбол учун кураш (1922)


«ЎЗБЕГИМ»НИ КУЙЛАСАМ, ТОМИРЛАРИМДА ҚОН ТЎХТАБ ҚОЛАДИ»\nБолалигимизда ўсмир-ёшларнинг қўлида гитара билан кўчани тўлдириб юришларига ҳавас билан боққанмиз. Ўсмирлик даврига қадам қўйганимизда, гитаралар ўрнини «Весна», «Романтик» каби магнитофонлар эгаллади. Эндиликда биз ҳам кўчаларни тўлдириб, магнитофон овозини баланд қилиб, гўёки, ҳаммани ўзимизга қаратардик. Энг қизиғи, кўчанинг бошидан ҳам, ўртасидан ҳам, охиридан ҳам магнитофонлардан Шерали Жўраев қўшиқлари янграрди. Кимдир «Ўзбегим»ни, яна кимдир «Биринчи муҳаббатим»ни баланд овозда эшитарди.\nҚишлоғимизнинг Зиёдулла Шукуров деган ўзига хос сурнайчиси, артисти бор эди. Қишлоқ тўйларини, асосан, шу киши ўтказарди. Шерали Жўраев билан тенгдош бўлмиш Зиёдулла ака уйининг томига радиокарнай ўрнатган бўлиб, эртадан кечгача ҳофиз қўшиқларини баланд овозда қўйиб, бутун қишлоққа эшиттирар эди. Болалигимиз ва ёшлигимиз Шерали Жўраев қўшиқлари билан ўтди. Ҳозир ҳам у кишининг қўшиқлари доимий ҳамроҳимиз.\n1988 йил бўлса керак, ҳофиз қишлоғимизга ташриф буюриб, ҳамқишлоғимизнинг тўйини роса қиздирган эди. Талабларга биноан Шерали Жўраев «Ўзбегим»ни куйлашдан аввал шундай дегани ҳамон қулоқларим остида: «Мен эрталабгача бу тўйда қўшиқ куйламоқчи эдим. Аммо «Ўзбегим»ни куйласам, томирларимда қон тўхтаб қолади. Шундан кейин бошқа қўшиқ куйлай олмайман». Мана шу ҳолатнинг ўзиёқ ҳофизнинг Ватан, ўзлик, инсонийлик ҳақидаги қўшиқларни шунчаки куйлай олмаслиги, асл хониш юракдан чиқсагина юракларга етиб боришини англатади.\nАлишер Навоий, Бобур, Машраб, Лутфий, Ҳофиз Шерозий, Увайсий каби мумтоз адабиётимиз вакилларининг ғазалларини ижро этган ҳофизимизнинг Шароф Рашидов, Ғафур Ғулом, Ҳамид Олимжон каби замонавий ижодкорлар шеърига мурожаат қилиши, айниқса, шеърлари ҳеч қачон қўшиқ бўлмаган Ойбекнинг «Ўзбекистон» шеъри тилларда достон бўлган эди. Ҳалима Худойбердиева қаламига мансуб «Онагинам» ва «Муқаддас аёл» қўшиқларини Шерали Жўраевдек ҳеч ким дардли ижро этолмаса керак.\nШерали Жўраев қардош халқларнинг вакиллари ижодига ҳам алоҳида ёндашади. Шу тариқа Фузулий, Махтумқули, Мулла Паноҳ Воқиф, Самад Вурғун, Расул Ҳамзатов, Константин Симонов, Гулирухсор Сафиева шеърлари гўзал хонишларга айланганини яхши биламиз.\nШерали Жўраевни ўзидан кейинги хонандаларга йўл очиб борувчи музёрар кемага ўхшатаман. Мингдан ортиқ қўшиқ ижро этган санъаткорга мавзу топишда ҳозирча ҳеч ким бас келолгани йўқ. Радиода 1 январдан бошлаб 31 декабргача бўлган даврдаги ҳар қандай санага бағишланган эшиттиришлар учун ушбу санъаткор қўшиқларидан фойдаланиш мумкин. «Сизни қутлай йилнинг олдидан», деган сатрлари бўлган қўшиқни 31 декабрь куни, 14 январь — Ватан ҳимоячилари куни эса «Йигитлар халқларнинг мақтови, кўрки» қўшиғидан фойдаланиш мумкин. 8 март санасига-ку оналар ва аёлларга бағишланган қўшиқлар бисёр. Баҳор ва Наврўзга атаб куйланган қўшиқлар ҳам ҳеч қачон тилдан тушмаса керак. 9 май — Хотира ва қадрлаш байрамига бағишланган қўшиқлар ҳақида эса алоҳида гапириш керак.\nМамлакатимизда юритилаётган тинчлик сиёсати борасидаги қўшиқларнинг нафақат тадбирларда, балки тўй-ҳашамларда ҳам ажиб бир завқ билан тингланаётгани айни ҳақиқат. «Ўзбегим», «Инсон қасидаси» алоҳида мавзу. Бундан 30 йиллар муқаддам, раҳматли шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф ҳазратлари телевидение орқали эндиликда шоир ҳам, ҳофиз ҳам ижод қилмаган тақдирларида «Инсон қасидаси» орқали ўзларининг инсоний вазифаларини бажариб бўлишди, деган фикрларни айтган эди.\nБугун юртимиз Президентимиз Шавкат Мирзиёев раҳнамолигида дунёга ўз сўзини айтмоқда. Бу сўз тинчликни авайлаб-асраш, ўзаро муносабатларни мустаҳкамлашга қаратилгани билан халқаро миқёсда ҳам ўз эътирофини топмоқда. Жумладан, Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги муносабатларнинг янги босқичда ривожланиб бораётгани, Шавкат Мирзиёев ва Эмомали Раҳмоннинг Тошкент ҳамда Душанбе шаҳарларидаги самимий мулоқотлари икки халқнинг эту тирноқдек яқинлигини, бир-бирини соғинганлигини кўрсатди. Душанбе шаҳрида уюштирилган «Дўстлик кечаси» деб номланган тантанали тадбирда Шерали Жўраев ва Жўрабек Муродовнинг биргаликда айтган қўшиқлари ҳам миллионлаб кишиларни қувонтириб юборди. Зеро, ота-боболаримиз топиб айтганидек, икки халқнинг йиғласа, қайғуси, куйласа, чолғуси бир. Тарихдан маълумки, минг-минг йиллардан буён халқларимиз ўзаро қондош ва ёндош бўлиб, қуда-анда тутиниб асрлар юкини бирга тортган. Биз бир дарёдан сув ичамиз, бир далада экин экамиз. Исмимиздан ҳам, жисмимиздан ҳам ҳеч ким бизни бир-биримиздан ажрата олмайди.\nШу маънода, бугун Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг минтақада жойлашган мамлакатлар билан ўзаро муносабатларни мустаҳкамлаш борасидаги ташаббуслари таҳсинга сазовор. Бундай эзгу хатти-ҳаракатлар самараси туфайли бир неча соҳада ҳамкорлик қилинмоқда.\nАна шундай бағрикенглик ва дўстликни, инсоний фазилатларни юксак пардаларда тараннум этиб келаётган Ўзбекистон халқ артисти, Алишер Навоий номидаги Давлат мукофоти соҳиби Шерали Жўраев мамлакатимиз мустақиллигининг 27 йиллиги арафасида Президентимиз Шавкат Мирзиёев фармонига биноан «Фидокорона хизматлари учун» ордени билан тақдирланди. Бу хурсандчилик ортидан яна бир хушхабар тарқалди. 2018 йил 30 августда Тожикистон Республикаси Президенти Эмомали Раҳмон фармонига кўра, ўзбекистонлик бир гуруҳ фаоллар қўшни мамлакатнинг юксак мукофотларига муносиб кўрилди. Улар орасида Шерали Жўраев ҳам борлиги миллионлаб мухлислар қалбини қувончга тўлдирди. Ҳофизга «Тожикистон Республикаси халқ артисти» унвони берилди. Бу «Зар қадрини заргар билар» деганларидек, асл санъатнинг завол билмаслиги, чин дилдан қилинган меҳнат, албатта, эътироф этилишига яққол исбот бўлди.


Қўшнилар чигирткаларни аяйдими?\n27 июн 2022, Тошкент вақти: 22:13\nҲакимбек Хабарларга кўра, сўнгги вақтларда Шимолий Африка мамлакатлари қишлоқ хўжалигига катта зарар етказаётган чигирткалар Форс кўрфази орқали Эрон ва Афғонистонга ҳам етиб келган.\nЎзбекистоннинг Афғонистон билан умумий чегараси тахминан 140 километрни ташкил этади. Чегара Амударё орқали ўтган бўлса-да, мутахассислар минглаб километрни босиб ўтган чигирткаларга сув тўсиқ бўла олмаслигини таъкидламоқда.\nЎзбекистондаги Ўсимларни ҳимоя қилиш институти чигирткаларни ўрганиш лабораторияси мудири, қишлоқ хўжалик фанлари доктори Фурқат Ғаффоровнинг сўзларига қараганда, айни пайтда Афғонистонда кузатилаётган чигирткалар Африкага офат келтирган Марокаш чигирткаси эмас. Афғонистондаги ҳашоротлар Воҳа ва Турон чигирткаларидир. Бу чигирткалар, асосан, лалми ерларда учрайди.\nОлимнинг таъкидлашича, илгари Афғонистонни Марокаш чигирткалари босганида бу ҳашоратнинг Ўзбекистонга учиб ўтиши ҳолатлари кузатилган. Бироқ Воҳа ва Турон чигирткаларининг Ўзбекистонга учиб ўтиши кам юз беради. Фақат шамол жанубдан шимолга эсган вақтда бу чигиткалар мамлакатга келиб қолиши мумкин.\nЧигиртка жуда очофат ҳашорат ҳисобланади. У бир кунда 40 мартагача озиқланиши мумкин. Бу ҳашоратлар қишлоқ хўжалигига катта зарар келтирилади.\nМарказий Осиё минтақаси сўнгги йилларда чигирткалар билан боғлиқ бир қанча муаммоларга учради. Жорий йилда Ўзбекистоннинг баъзи вилоятлари ҳам чигирткалар ҳужумига учради.\nФ.Ғоффоровнинг маълум қилишича, Ўзбекистонда чигирткаларга қарши курашувчи институт ва вилоятларда олтита махсус экспедиция бор. Уларнинг самарали хизмати натижасида хавф кучайиб кетмасдан бартараф этиляпти.\nОлимнинг фикрича, Ўзбекистонга қўшни давлатлар бу ҳашорат билан курашишда сусткашликка йўл қўймоқда. Натижада чегара билмас чигирткалар озиқа излаб, бошқа мамлакатлар ҳудудига ҳужум қилаётир. Бутун дунёда, хусусан, Ўзбекистонда ҳам чигирткаларга қарши кимёвий усулда кураш олиб борилади. Бироқ жуда тез урчийдиган бу ҳашоратларни бутунлай йўл қилишнинг иложи йўқ. Бундан ташқари, кимёвий усул экологлар томонидан танқид қилиб келинади. Улар бу усул билан курашилганда бошқа ҳашоратлар ҳам қирилиб кетишидан хавфсирайди. Қолаверса, Ўзбекистонда учрайдиган 130 турдаги чигиртканинг 7 таси “Жаҳон қизил китоби”га киритилгани мазкур ҳашоратларга қарши курашишда эҳтиёткорроқ бўлишга чорлайди.


Наманган вилоятида бугунги кунда табиий газ билан бир қаторда истеъмолчиларнинг аксарияти суюқ газдан фойдаланувчиларни ташкил этади. Айни шу боисдан ҳам “зангори олов” кириб бормаган хонадонларни иккиламчи ёнилғи билан таъминлаш масаласи “Hududgaz Namangan” газ таъминоти филиали фаолиятида устувор йўналишлардан ҳисобланади.\nБу борада вилоят шаҳар ва туманларида “Маҳаллабай” бўйича ишлаш механизми жорий этилган бўлиб, бунда ҳар бир маҳалла кўчаларини кунлик суюлтирилган газ билан таъминлаш чоралари кўрилмоқда.\nХусусан, 2021 йил 18 август куни суюлтирилган газ истеъмолчиларига “Hududgaz Namangan” газ таъминоти филиали томонидан жами 216,20 тонна суюлтирилган газ етказиб берилиб, 3839 та аҳоли хонадонларига ID карталар тарқатилди.\nНаманган шаҳрига 30,50 тонна суюлтирилган газ ва 315 та ID- карта;\nПоп туманига 13,24 тонна суюлтирилган газ ва 415 та ID – карта;\nЧуст туманига 13,28 тонна суюлтирилган газ ва 346 та ID- карта;\nТўрақўрғон туманига 11,62 тонна суюлтирилган газ ва 650 та ID-карта;\nНаманган туманига 16,44 тонна суюлтирилган газ ва 300 та ID-карта;\nМингбулоқ туманига 15,42 тонна суюлтирилган газ ва 214 та ID-карта;\nКосонсой туманига 22,58 тонна суюлтирилган газ ва 340 та ID-карта;\nУйчи туманига 13,84 тонна суюлтирилган газ ва 300 та ID-карта;\nЯнгиқўрғон туманига 23,96 тонна суюлтирилган газ ва 417 та ID-карта;\nЧортоқ туманига 16,56 тонна суюлтирилган газ ва 150 та ID-карта;\nУчқўрғон туманига 17,47 тонна суюлтирилган газ ва 452 та ID-карта;\nНорин туманига 21,12 тонна суюлтирилган газ етказиб берилди.


РФнинг БМТдаги вакили: асосийси - урушга йўл қўймаслик\nСурия атрофидаги юзага келган вазият атрофида Россия ва Қўшма Штатлар ўртасида тўғридан тўғри қуролли тўқнашувларни назардан соқит қилиш керак. Бу ҳақда пайшанба куни Россиянинг БМТдаги доимий вакили Василий Небензя баёнот берди.\nУнинг сўзларига қараганда, халқаро ҳамжамият олдида турган устивор вазифалардан бири Сурия атрофидаги урушни бартараф этишдир. Шу билан бирга Небензя АҚШнинг Суриядаги Россия ҳарбийлари мавжуд бўлган иншоатларга гипотетик зарбаларини “тассавур қилиб бўлмайдиган” деб атади.\nБМТ Хавфсизлик Кенгаши пайшанба куни ёпиқ эшиклар ортида Суриядаги вазиятни муҳокама қилди, маълумки бу мамлакатдаги вазият 7 апрел куни Дума шаҳридаги ҳодисадан сўнг бирданига ўзгариб кетди. Ғарб мамлакатлари Сурия мухолифати баёнотидан сўнг президент Башар Асад режимини шаҳарга кимёвий ҳужум уюштирганликда айблаб чиқди, ҳужумлар оқибатида тинч аҳоли вакиллари ҳалок бўлди. Қўшма Штатлар ва унинг иттифоқчилари кимёвий ҳужумлар жавобсиз қолмаслиги ҳақида баёнот берди. АҚШ, Франция ва Буюк Британия етакчилари Сурияга зарба берилиши эҳтимоли ҳақида айтишар экан, бироқ ҳозирча қарор қабул қилинмаганини таъкидлашди.\nБМТ Хавфсизлик Кенгаши кимёвий ҳужумлар тўғрисидаги маълумот юзасидан ҳозирча резолюция қабул қилмади. Пайшанба куни Хавфсизлик кенгашига Швеция навбатдаги резолюция лойиҳасини тақдим қилди.\nСурияга Кимёвий қуролларни тақиқлаш бўйича халқаро ташкилот экспертлари келмоқда, улар шанба куни эҳтимолий ҳужумлар уюштирилган жойга боришади. Америка ОАВи пайшанба куни маъмурият вакилларининг сўзларига таяниб АҚШда кимёвий хужумлар мавжудлигини тасдиқловчи далиллар борлигини маълум қилди. Худди шу каби баёнот билан Франция президенти Эммануэль Макрон чиқди. Россия худди расмий Дамашқ сингари кимёвий қуроллар ишлатилмаганини таъкидлар экан, ҳужумлар ҳақидаги хабарлар иғво ёки саҳна кўриниши эканлигини айтмоқда.


Ҳафта ҳайрати! Бири ютади, бири ютқазади - www.Voydod.net\nErnestoflob, manimusiqam, muslimbeko92, Alhamdulilloh, NafalemCeta\nҲафта ҳайрати! Бири ютади, бири ютқазади\nМана, яна бир ҳафта ўтиб, яна душанбага етиб келдик. Ҳозирча янги лойиҳамизнинг куни душанба бўлиб туради. Агар зарурий ва фавқулодда ҳолатлар кузатилганда исталган вақтимизда бу лойиҳани эълон қилаверамиз. Демак, бошладик. Бу гал Чемпионлар лигаси ҳам борлигини инобатга олиб, 5-ўриндан старт қиламиз.\nБу ўринга Англиядан "Манчестер Юнайтед" ва "Ливерпуль" жамоалари "лойиқ" кўрилди. Олдинги турда мағлубиятдан аранг қутулиб қолган "қизил иблислар" "ҳамшаҳарлари" томонидан "янчиб ташланган" "Тоттенхем" билан базўр дуранг ўйнаб олди, бу сафар ҳам ўша ҳисоб — 2:2. Ўтган турда 3:3 ҳисобида дуранг ўйнаган мерсисайдликлар бу сафар индамасдан мағлуб бўлди-қолди.\nЯна Англия томонга ўтиб келамиз. У ерда Андре Виллаш-Боаш деган мураббий ва Мика Ричардс отлиқ ҳимоячи ("Манчестер Сити") бор. Қизиғи шундаки, бири ўз хоҳиши билан клубдан кетаман дейди (Мика Ричардс), бошқаси эса жамоасини тарк этишни истамайди (Виллаш-Боаш), ҳолбуки, ички муҳитда футболчилар билан муносабати яхши эмаслиги таъкидланган бўлса ҳам.\n"Милан" жамоаси ўтган сафар бироз кулгига қолганди. Лекин бу ҳафта у ҳаммани лол қолдирди. Буни жамоанинг собиқ аъзоси Каканинг қайтиши билан ҳам боғлаш мумкин. Европа чемпионлар лигаси доирасида "Селтик"ни унинг майдонида тор-мор келтирди (3:0) ва ҳисобни айнан Кака очди. Кечаги А серия доирасида ҳам "Катания" 3:1 ҳисобида мағлуб этилди, Кака ҳам гол урди. Қаерда ўйнашнинг ҳам аҳамияти катта.\nМахачқалъага бирровга бориб келамиз. Европа лигасида "Анжи" ўз уйида қаёқдаги "Шериф"ни ютолмади, Одил Аҳмедов сардорлигида ҳам ҳатто! Аслида Аҳмедовнинг сардор сифатида майдонда пайдо бўлиши ҳам бироз ҳайрон қоларли ҳолат бўлди. Бугун эса яна ўз уйида "Анжи" "Том"га имкониятни бой берди. Шу клубга нимадир бўлди-да, Одилни тезроқ у ердан тортиб олиш керак.\nВа ниҳоят "олий ўрин"га ҳам етиб келдик. Бунга "номзод"ни Испания тарафдан излаймиз. ЕЧЛ доирасида "Аякс"га ютқазиб келди, бу бир. Бу ҳам етмаганидек кеча "Атлетик"ка мағлуб бўлди, бу икки. Бу Месси билан боғлиқми, шундай бўлса, "Реал"да ҳам Роналду йўқ, бу уч. Энг даҳшатлиси, Мадриднинг икки клуби "Барса"га яқинлашиб олишди, бу тўрт. Энди Испанияда ҳам сал-пал интрига уйғонадиган бўлди, бу беш. Бу ҳолат ҳайратланарли эмасми?!


Урганчда бузилган уйига товон пули ололмаган одамлар катта йўлни ёпиб қўйди — Sof.uz\nЖАҲОН 18,956,783 12,141,874 710,049\nУрганчда бузилган уйига товон пули ололмаган одамлар катта йўлни ёпиб қўйди\n27.07.2019 16:19 41 Ўзбекистон\nУрганчда бузилган уйига товон пули ололмаган одамлар 26 июл кечаси Урганч – Хонқа автомобил йўлини тўсиб қўйди. Бу ҳақда бир неча маҳаллий ОАВ хабар берди.\nЙўл тўсиш акциясида 200 га яқин одам иштирок этган, деб хабар беради Gazeta.uz вилоят ҳокимлигининг ҳисоб-китобига таяниб. «Озодлик» мингга яқин одам ҳақида гапирмоқда. Лекин ижтимоий тармоқларда тарқалган видеога қараганда, вилоят ҳокимлигининг ҳисоб-китоби ҳақиқатга яқинроққа ўхшайди.\nНорозиликка авваллари Хоразм вилояти Урганч шаҳрининг Ашхобод кўчасида истиқомат қилган, уйи бузилиб Урганч тумани Чандирқиёт қишлоғидан ер ажратиб берилган оилалар ҳокимликдан товон пулини ололмаётгани, қурилиш материаллари нархи ҳаддан ортиқ ошиб кетгани сабаб бўлган.\n«26 июл куни Чандирқиёт қишлоғи ҳудудига кўчириб юборилган ва далада чодир ва чартак (капа) қуриб яшаётган, аммо бир-икки ойдан бери компенсация пулини ололмаётган аҳолининг сабр косаси тўлган. Шу куни соат тахминан 21:00 да улар Урганч – Хонқа йўлининг қатнов қисмини тўсишди», – деб ёзади Kun.uz мухбири.\nНатижада бир неча соат давомида катта йўлда автомобиллар ҳаракати тўхтаб қолди.\n«400 дан ортиқ оилага қоп-қоп ваъдалар бериб, уйларини бузиб, Чандирқиёт қишлоғидаги далага кўчириб ташлашди. Сув йўқ, чангу тупроқда аҳоли бир неча ойдан буён азоб билан яшаяпти. Бир ой аввал хом ғишт 180 сўм эди, ҳозир 250 сўмга чиқиб кетди, пишган ғишт 650 сўм эди, энди 850-900 сўмга чиқди. Усталарнинг иш ҳақи икки баравар ошди. Уйларни бузишдан олдин 50 фоиз пулини бериб, чайлага борсанг қолган 50 фоизини бераман деди. Халқ бунга ҳам рози бўлди. Ҳаммани чайлага 100 фоиз чиқариб олганидан сўнг пул бериш тўхтатилди», – деб келтиради «Озодлик» норозилик намойишида қатнашган урганчликларнинг фикрини.\nХоразм вилояти ҳокими Фарҳод Эрманов аҳолини тинчлантириб, 27 июл куни эрталаб соат 8:00 да шу жойнинг ўзида ишчи гуруҳини тузиб, аҳоли вакиллари билан музокара ўтказиб, муаммоларнинг ечимини топишга ваъда берганидан сўнг одамлар тарқала бошлади. Соат тахминан 23:30 да Урганч – Хонқа йўли очилди ва транспортларнинг ҳаракати тикланди.\nФарҳод Эрманов ҳар бир хонадон вакили билан учрашиб, ажратилган ернинг миқдоридан норози бўлганларга, ногиронларга, ҳомиладор аёллари бор оилаларга қўшимча ер ажратиш, товон пулидан 10 фоиз миқдоридаги маблағнинг ушлаб қолинишини бекор қилиш ҳақида кўрсатма берди.\nВилоят ҳокими шунингдек 5 миллиард сўм миқдорида товон пули рўйхат бўйича тарқатилиши, 1 августгача яна 15 миллиард сўм берилиши, натижада ҳамма 50 фоиз миқдоридаги товон пулини олиши, 10 августгача эса барча хонадон эгалари билан компенсация миқдори 100 фоиз ҳисоб-китоб қилиниши ҳақида ваъда берди, деб ёзади Kun.uz\n3.08 17:08 2930\n4.08 16:52 1960\n4.08 19:52 1804\nУрганчда қатъий карантин чекловлари қайтадан жорий қилинди\n9.06 18:44 462 Ўзбекистон\nСамарқандда чиқарилаётган пикапларнинг биринчи партияси харидорларга етказиб берилди\n27.01 15:30 1545 Ўзбекистон\n17.10 14:58 141 Ўзбекистон\nАҳоли ва ҳокимлик ўртасидаги тушунмовчиликни ҳал қилиш учун бош вазир Хоразмга борди\n27.07.2019 19:47 41 Ўзбекистон


Мирзиёев ортиқча вазндаги ИИВ ва мудофаа ходимларига озиш учун муддат берди\n06 август 2020, Тошкент вақти: 03:45\nПрезидент Мирзиёев Наманганда, 1-март, 2019-йил\nПрезидент Шавкат Мирзиёев Наманган вилояти фаоллари билан йиғинда ИИВ ва Мудофаа вазирлиги ходимларини ортиқча вазн учун танқид қилди. Ўзбекистондаги қатор нашрларнинг хабар қилишича, президент бундай ходимларга озиши учун 3-6 ой муддат берилишини айтган.\nЖумладан, Kun.uz, Daryo.uz нашрларининг ёзишича, Наманган вилояти фаоллари билан ўтган 1 март кунги йиғилишда президент ортиқча вазндаги формалилар масаласига алоҳида тўхталган.\n"Бизга ортиқча вазнга эга зобит, ички ишлар ходими керак эмас. Бу ҳолатда қандай қилиб жиноятчини тутади? Спорт билан шуғуллансин. Бу менга эмас, ўзларига фойда. Муддат берамиз: уч ойми, олти ойми, шу вақт ичида ўзини ўнглаб, меъёрдаги вазнга тушсин", дея иқтибос келтирда президентдан Daryo.uz нашри.\nОртиқча вазн муаммосини президент 2018 йилнинг 9-ноябрида ўтказилган Соғлиқни сақлаш тизимидаги ислоҳотларга оид видеоселектор йиғинида кўтарган эди.\nЎша йиғинда Мирзиёев "камҳаракатлилик ва нотўғри овқатланиш оқибатида" Ўзбекистон аҳолисининг ярми ортиқча вазнга эга экани, аҳолининг 46 фоизида қон таркибида меъёрдан ортиқ холестерин мавжудлигини алоҳида таъкидлаган эди.\nМирзиёевнинг бу чиқиши ортидан Ўзбекистондаги қатор давлат идораларида ортиқча вазндаги ходимлардан озиш талаб қилинаётгани, айрим ташкилотларда эса ички йўриқномалар тарқатилаётгани хабар қилинганди.\nШавкат Мирзиёев Наманган вилоятига сафарини 28 февраль куни бошлади ва 1 март куни вилоятдаги фаоллар, ҳокимият вакиллари билан йиғилиш ўтказди. Президент, одатдагидек, бу вилоятга ҳам катта миқдорда инвестиция киритиш, янги корхона, санаторий, мактаблар қуриш, ишчи жойлар яратиш бўйича йирик лойиҳалар ҳақида гапирди.\nДарвоқе, Мирзиёев Тўрақўрғон туманига ташрифи пайтида деҳқон бозори олдида кортежини тўхтатиб, одамлар билан мулоқот қилди.\nБу воқеа ҳақида хабар қилган Президент матбуот хизматининг 28 февралда ёзишича, Мирзиёев кортежини “кутилмаганда тўхтатган” ва "халқ ичига кириб бориб, одамлар билан самимий мулоқот қилган".


Жамият Дунё Футбол Мутолаа Жиноят Савол-жавоб Шоу-бизнес Hi-tech Lady Саломатлик Мозийдан садо Ҳидоят сари «Эр-хотиннинг ёши муносабатларга таъсир этадими?»\t17:09, 20 октябрь 2016\t«Эрим мендан саккиз ёш катта. Қачон қарама «Кўп нарсага ақлинг етмайди, ҳали ёшлик қиласан» деб насиҳат қилгани-қилган. Унинг йўл-йўриқлари, ҳатто, ётоқхонамизда ҳам тинмайди...» «Меники эса ўзим билан тенгдош. Балки шунгадир уришсак ҳам тезда ярашиб оламиз. Кейин «нозик» муносабатларда ҳам қарашларимиз ўхшаш...» «Тергаб, йўлга солиб тургани яхши-да. Ёши ўзингдан кичик бўлса, аёл эканингни ҳам унутиб қўяркансан, гоҳида...»\nУ бир вақтлар ортингиздан эргашиб, туни билан деразангиз тагида ўтириб чиққан ошиғингиз бўлса ҳам, эндиликда «лавози»ми ошган. Жуфтингиз у! Шунга яраша муомалани истайди. Энди сизни навбатингиз – хушомад қилишу мулозаматни ўрнига қўйишга. «Аввал бошқача эдингиз» каби важларни бас қилинг! Ёш қизча эмас, аёлсиз энди!\nАёл рўзғор ишлари, болалар билан ўралашиб, «нозик» муносабатларни иккинчи ўринга суриб қўяди. Эркак, унга бу ҳолат табиийки ёқмайди. Келтирилган ҳолатлар таҳмин бўлиши ҳам мумкин. Аммо фаразларнинг рўёбга чиқиши ёки аксинча хаёлларда қолиб кетиши ўзингизга боғлиқ.\nЁрингиз олдида уқувсиз кўринишдан қўрқасиз. Имкон беринг, ўргатсин, йўлга солсин. Эркаклар буни ёқтиришади. У билан кўпроқ суҳбатлашинг. Аммо турмушдаги муаммолар ётоқхонага кирмасин. Шахсий ҳудудда фақат сиз ва у, демак мавзу иккингиз ҳақингизда.\nУмр йўлдошингизнинг ёши сиздан кичиклиги боис уни рашк қиласиз, баъзан «Мен у истаётган аёл бўлолаяпманми?» каби ўй ҳам таъқиб қилади. Ўзингизга ишончингиз баланд бўлса, ҳар қандай таннозни ортда қолдирасиз. Гоҳида эрингиз ўзини ноқулай сезаётгандек туюлади. Бундан чиқди муносабатларингизга ўзгартириш киритиш лозим. Етакчиликни унга топширинг. Аёллик макрини ишга соларсиз-а?! Аёллар организмига хос алмашинув жараёнлари ҳамма қатори сизда ҳам содир бўлади. Аммо бунинг учун аввалдан «ноғора чалиш» шарт эмас. Асабни қанчалик эҳтиёт қилсангиз, ўзгаришлар шунчалик билинмай кечади. Билимдон ва устамон аёл бўлинг. Токи турмуш ўртоғингиз ўзини беклардек сезсин. Шунда ўртангиздаги ёш фарқи ҳам билинмайди.\n«Нега бизга кўзгу тутасиз, эркаклар-чи?» дея ранжиманг. Жуфтингиз бош бўлса, сиз бўйинсиз. Муносабатларни йўлга солишда бош роль сизники! Муҳими, ижрони бўрттириб юборманг. Ҳар қандай вазиятда ва ҳар қачон жуфтингизни тўрга чиқаринг. Шунда ютқазмайсиз! МАРЖОНА тайёрлади.


Драматург Григорий Горин 1972 йилда ëзган «Номинг ўчсин, Герострат» («Забыть Герострата») асарини 1975 йилда Тошкент театр ва рассомлик институти битирувчилари саҳналаштирди. Бош ролни хоразмлик Ҳожи Ортиқов ижро қилди. Ўша пайтда Хоразм театрига келган Ҳожи Ортиқов Герострат монологини учрашувларда айтиб юрди.Трагикомедия жанрида яратилган бу асар номим чиқсин дея Артемида биносига ўт қўйган кимса ҳақида.\nЭрамиздан 360 йил олдин ҳозирги Туркиянинг Эфес водийсида юз берган воқеа бугунги Ўзбекистон воқелигига ўхшайди. Тошкентда ўзбек бенксиси деб ном чиқарган рассом Абдураҳмоннинг бензин дефицитига қарши чизган расми ўчириб ташланди.\nБиз Артемида обидасини йўқ қилган одам Герострат эканини биламиз, аммо Абдураҳмоннинг расмларини ким ўчирганини билмаймиз. Ким бўлса ҳам ўша одам миллат ва санъат душмани. Номи ўчсин унинг. Муаммоларни Тошкент деворига ўз расмлари билан зарб қилаëтган Абдураҳмонга эса шарафлар бўлсин.\nБугунги рассом буюртмачи нима буюрса югуриб бориб чизадиган ҳунарманд эмас. Бугунги рассом – бу фаол инсон. У ўз қарашларини тасвир билан ифода қилади. Рассом деган рутбани баланд кўтариб, ҳар хил матоҳларга сиғинадиган кичик буржуазияни жойига ўтказиб қўйган илк рассом Пабло Пикассодир.\nПикассо туғилган Малага элини кезиб, буюк дарахт томир отган тупроқ ҳақида ўйладим. Рассомни тушуниш учун унинг мамлакатига сафар қилиш керак, деган эди немис шоири.\nРоссия мафкурачиси Сурков «ерларни қайтариб олиш» (Ўзбекистонни қайта мустамлака қилиш деб тушундик) ғоясини 20 ноябрь куни матбуотда эълон қилди.\nЎзида йўқ нарса билан мақтаниш\nЎзбекистон раҳбари Россияга таъзимга бориб келганидан кейин ëзилмоқда бу матн. Бу жиддий мавзу. Маҳаллий депутат ўз тўшагини ким билан баҳам кўриши мавзусидан минг марта муҳим. 30 йил олдин Каримов билан ким қандай муносабатда бўлувди, деган нафталинли кўрпадан ҳам муҳим. Гап мамлакат ҳудудий яхлитлиги ва сиëсий мустақиллик ҳақида. Чўпчак, ғийбат, туҳмат, майда шантаждан бошқа нарсага ақли етмаган биомасса учун бу мавзу мураккаб. Бир ҳафта давомида кап-катта кишилар бир депутат аëлнинг яланғоч баданини муҳокама қилди.\nКутубхонада китоб қидираëтиб, Усмонли подшолиги ҳарами тафсилотлари ëзилган суратли китобга кўзим тушди. Олиб расмларини кўрай, деб бирров варақладим. Расмлардан бирида султоннинг хилватда канизаклар билан ëтганини эшик тирқишидан кузатиб турган бичилган қуллар тасвирланган эди.\nРасм тагидаги изоҳда бичилган қуллар султоннинг олати қанчалик катта ва қудратли эканидан ғурурланиб мақтанишни одат қилгани ëзилган. Ҳар ким ўзида йўқ нарса билан мақтанади, деган гап эсимга тушди.\n«Зўравонликка қарши 16 кун» давом этаётган шу кунларда Яккабоғ туманида эр ўз хотинии бўғизлаб ўлдирди. Бундан ташқари, Бувайда туманида бир аёл зўравонлик қурбони бўлди. Кечаси соат 16-17лар атрофида эр аёлини пичоқлаб ўлдирди. Хотин гўрда, эр қамоқда. Икки бола етим.\nТошкент вилоятининг Янгийўл шаҳрида «Толибон» таъсирига тушиб узун соқол қўйган ўнлаб эркак ички ишлар бўлимига чақиртирилиб, соқоли мажбурий равишда олиб ташланди.\nИИББнинг билдиришича, тезкор тадбир давомида гуруҳ аъзолари “Катиба тавҳид вал-жиҳод”нинг ғоявий раҳнамолари Абдуллоҳ Зуфар ва Содиқ Самарқандийнинг “аудио ва видеомаърузаларини тарқатган ҳамда сафларини кенгайтириш билан шуғулланган”.\nСўнгги бир неча ой ичида Ички ишлар вазирлиги мамлакатнинг турли ҳудудларида ўнлаб киши террор ва экстремист ташкилотларга аъзоликда гумонланиб қўлга олинган.\nЖумладан, Сирдарё вилоятида 9 ноябрь куни ДХХ ва ИИВ маҳаллий бўлинмалари ўтказган тезкор тадбир давомида террорчи гуруҳ аъзолари қўлга олинган.\nМилтиқ излаган ака ука\nШу кунларда Ўзбекистонда аëлларга қарши зўравонликка қарши тадбир ўтмоқда. «Хотинни урмаган номард», деган мақол мавжуд бўлган бу қавм мансуби ëзувчи Раҳимжон Раҳматдан эшитамиз:\nБоя ўзбек аёлларининг эрлари томонидан калтакланиши ҳақида пост ёзмоқчи бўлдим, икки-уч абзац ёздим ҳам. Кейин… кейин мавзуни охирига етказмай постни ўчирдим, чунки жоҳил эрлар хотинини уриши билан боғлиқ оғир хотираларим уйғониб, миямдаги қон томирларини қийнаб қўйди.\nЭсимни таниганимдан буён маҳалламиздаги деярли барча аёлларнинг кўзи таги кўкариб юрарди. Назаримда, ўз умр йўлдошини итдай калтаклаш эркакнинг оилавий бурчи эди.\nКичик синфда ўқирдим. Акам мендан бир ёш катта.\nАка-ука милтиқ излаганмиз. Бизга милтиқ керак, деганмиз.\nКатталар: » Милтиқни нима қиласизлар?» деб сўраган.\n«Дадамни отиб ташлаймиз», деганмиз.\n– Нега икков дадангни отмоқчисизлар»?\n«Дадам онамни кўп уради», деганмиз акам икковимиз.\nСаккизинчи синфдалигимда дадам онамни урмоқчи бўлганида йўлини тўсганман. «Онамни урмайсиз», деганман ўта қатъият билан.\nОнамнинг ҳимоячисига айланганман. Ҳовлида телбадай қичқирганман: » Ҳеч ким онамга қўл кўтармасин. Аямайман. Шафқат қилмайман».\nБутун умр онамнинг ҳимоячисига айландим.\nКўплаб ўзбек оилалари бўйнигача жаҳолатга ботиб яшайди: ишлайди, ароқ ичади, хотини ва боласини уради.\nТош ва ош\n«Нуқул бизани тарафга қараб тош отасиз», деган маломатни эшитаман. Ўзбек зеҳниятида тош негатив маъно беради. Бошим тошга урилди, дейди муаммога дуч келган киши. Мўғуллар эса тошларни яхши кўради, лекин ҳар қандай тошни эмас. Асосан, кўчманчилар ўрта ўлчамдаги юмалоқ тошларни афзал кўради.\nГулхан ëки ўчоқ ичидаги оташда тошлар иссиқдан деярли оқ рангга айланганидан сўнг улар эт пишириш учун ишлатилади. Масалан, хорхог деган овқат қилиш асносида идиш ичидаги гўшт иссиқ тош билан аралаштирилади.\nХўш, нега мўғуллар овқат пишириш учун тошлардан фойдаланади?\nИссиқ тошлар гўштни юмшоқ қилади ва идиш ичида иссиқ тошлар бўлса, тезроқ пишади. Бундан ташқари, пиширишнинг бу усули кўчманчи фойдаланиш учун идеалдир.\nБундан ташқари, гўшт пиширилгандан сўнг мўғуллар қўлларида иссиқ тошларни ушлаб ўтиришади. Бу ажойиб терапия ва ташқарида совуқ бўлганда қўлларингизни иситишнинг яхши усули.\nБронза рангли юзи баркаш ой каби сулув ерда ўсган қордалин гулини юлиб менга кўрсатди.\n– Мана шу чечак!\n– Бу қандай гул? Нима фарқи бор бошқа биткилардан?\n– Бу гул қиш гули. Қор остида ўсади. Совуқ урмайди.\nËнимдаги мўғул сулувига тикилиб қарайман. Балки Қозонхоннинг қизи Сароймулк хонимниг юз бичими шундай бўлгандир.\n– Мабодо барлосларга алоқанг йўқми?\n– Йўқ, нукуз уруғиданман?\nНукуз турк уруғи эмасми? Ўзбекистонда битта шаҳар ва битта қишлоқ бор шу сўзга яқин номдаги. Биттаси Нукус шаҳри бўлса, бошқаси Қашқадарëда – шоир Абдулла Ориф туғилган Некўз қишлоғи. Нукуз уруғининг илк мансублари Сибирда, Тунгус метеорити тушган жойда яшаган-ку.\n– Сен Улан-Баторга қандай келдинг? – деб сўрайман Чечакдан.\n– Кўк… – дейди у\nЧечак осмонга қўлини ниқтади: «кўк»\n– Демак, кўкдан тушибсан, малак каби…\n«Ўлсўж байна», дейди қиз қорнимга қўлини текизиб. Қорнинг очми, деб сўрагани эди бу.\nКейин гулханда қизиган тошларни темир бочкага қўй гўшти билан солиб, мўғул даштлари бўйлаб юмалатдик.\n45 дақиқалардан кейин даштнинг Х нуқтасига етиб бордик. Чечак узун хода топиб ерга санчиб қўйди. «Урга», деди Чечак.\nУрга дегани «бизни холи қўйинг», деган белги. Бу белгини кўрган қашқир айланиб ўтади, силовсин эса яқинига ҳам йўламайди.\nБочкадаги этни қўй териси устига қўйиб едик. Нонсиз, гўштни гўшт билан едик.\nХуржундан тарасун чиқариб ўртага қўйдим. Тарасун – бу йилқи сутидан бўлган ароқ.\nАроқ симириб, мўғул қиз тушунмайдиган шеър ўқидим. Шеърни шодравон дўстим Абдували ëзган эди. Ëд ўқидим. Бошимни сарак-сарак қилиб.\nАй, мўғул дилбарим…\nОҳумидинг ёбонимда сув излаган,\nЁҳумидинг томонимда лаб излаган,\nСийму зарим: —\nЧашмамидинг тошлар узра тўкиласан,\nУфқмидинг, қуёш кетгач йиқиласан,\nЯмоқ тушган ҳаётимда\n— Ай, дилбарим…\nБий далада қуюн ила сочилдинг-а,\nЎртасида явшан ила очилдинг-а,\nЮрагимга қадаб қўйган\nКошкийди, то қиёмат биз ёнма-ён,\nКошкийди, то қиёмат биз жонма-жон,\nГулхан ёқиб узун туннинг этагида\nБилагимиз тилиб қўйсак уст-устига.\nТо қиёмат зикр айтсам, моҳпайкарим:\nЯна Мўғулистон ҳақида…\nМўғулистон ҳақида ҳикоя тугамай қолибди, деб ëзди Раҳматжон оға. Оғанинг гапини икки қилмай, бу қадим тупроқлар ҳақида батафсил ëзсам.\nШамоллашдан кейин бурним яхши ҳид билмайдиган бўлиб қолди. Бу эса Мўғулистон сафаримда асқатди. Ҳар ҳолда сассиқдан кўнглим беҳузур бўлмади. Қўй ëғи ва ачиган қатиқ ҳиди Улан-Баторнинг асосий хуш бўйи. Баъзи мўғуллар баданига думба ëғи суртади ва бу ëғ ҳидини сиз албатта сезасиз.\nҚиш келди дегунча ҳамма тезак ëқади. Бусиз илож йўқ. Эшак ўлдирадиган совуқ бўлади у юртларда. Совуқ бўлса ҳам қор деярли ëғмайди. Кўчаларда эса ориқлаб кетган моллар чиқит титиб юради. Аксар одам қишда кигиз этик устидан калиш кияди.\nЎтган йили совуқ 38 даража бўлди. Кўчада алюмин қошиқни этигим билан босувдим¸ заранг қотган қошиқ миллион заррачаларга бўлиниб кетди. Қалин гуппи кийган мўғул болакай буни кўриб кулди…\nБолалар туғилиши билан метрика олмайди. 3 ëшга киргандан кейин туғилиш гувоҳномаси олишади. Шу ëшга кирмай ўлаëтган болалар қанча…\nМўғулистонда ҳаëт машаққатли. Кескин континентал иқлим. Лекин чавандозларга қийин эмас. Чунки отлар пак-пакана. Оëқлари калта, семиз, узун қуйруқли бу отлар устида мўғуллар худди табуреткада ўтиргандай ўтиради. Амир Темур ҳам шунақа пакана от минган дейишади.\nБир куни эшик тақиллади. Чиқсам, от устида бир мўғул турибди. Қўлида катта биртли лаққа. «Сотиб ол, ажнабий», дея олиб келибди. Олиб, пишириб едим. Ҳақиқатда мазали балиқ. Аммо мен билган мўғуллар балиқ емайди. Қўй ейди. Менимча, бўри ҳам бунчалик кўп эт емаса керак.\nМўғул чойи совуқ кунлари ичингга иссиқ беради. Сутей цай дейишади уни. Қозонда сутга қора памил чой, думба ва қўйнинг мияси солиб қайнатилади. Сусоқ билан сузиб темир кружкага солиб беради. Сухе Батор майдони ëнидаги кир чойхонада Улан-Батордаги энг зўр чой бор. Сутли чой.\nШу кунларда Улан-Баторда бир гап тарқалди. Тарбақан деган ҳайвон гўшти ковидга даво экан. Юмронқозиққа ўхшаш семизгина юнгли ҳайвон. Мўғуллар уни ушлаб терисини шилади. Ичак-чавоғини олиб ташлаб, гўштини шилинган терига қайтариб тиқишади. Гўштнинг ëнига гулхан ëки ўчоқда қизиган юмалоқ тошларни ҳам солишади. Тери тикилади ва бу қоп ярим соатча оловда айлантирилиб пиширилади. Кейин яна 15 минут димлаб қўйилади. Тарбақан пишгач, пичоқ билан кесиб дастурхонга тортилади. Хасипнинг мазасини беради.\nҚиссадан ҳисса. Тезак ëқиб исинаëтган фақат сиз эмассиз. Мана, мўғул аймоқларида ҳам кампирлар тезак ëқмоқда. Ана сизга таскин.\ndata-title="РТдан ваъз: Номинг ўчсин, Герострат!!!" data-description="<!-- wp:paragraph --> <p>Драматург Григорий Горин 1972 йилда ëзган "Номинг ўчсин, Герострат" ("Забыть Герострата") асарини 1975 йилда Тошкент театр ва ..." data-image="https://eltuz.com/wp-content/uploads/2021/11/rasm4298050.jpg" data-url="https://eltuz.com/video/219128/" data-services="facebook,odnoklassniki,twitter,telegram" data-counter="ig">


Бу ерда тарих яратилмоқда | FargonaZiyo.uz\nIn: Долзарб, ФОТО, ЯНГИЛИКЛАР\nСомонийлар давридаги Бухоро кутубхонаси Искандария кутубхонасидан кейин иккинчи ўринда турган. Бизнинг ҳам шунақа бой ва ноёб китоблар фондини яр\nатиш ниятимиз бор. Фаолиятимизни 100 минг жилд билан бошлаш, китоб фондини 200 мингга етказишни режалаштирганмиз.\nPrevious Post: Ислом илм-фан ва техника ривожига тўсқинлик қилганми?\nNext Post: Қалбим кўр бўлганидан кўра…


ДОРИ ЎРНИГА РАҚС — Nargis.uz\nДОРИ ЎРНИГА РАҚС\n-Ҳар куни дори ичиш жонимга тегди. Мен барибир ўламан. Мен билан хаттоки синфдошларим ҳам гаплашишни исташмайди. Мени семиз деб калака қилишади, кўзига ёш олди қизча.\n— Сен ҳамма қизлардан чиройлисан. Фақат бунга ўзинг ишонишинг керак. Янада чиройли бўлишингга эса рақс ёрдам беради. Айтчи, одамда куч бор. Куч қандай бўлади?\n-Қайси кино қаҳрамони кучли?\n-Қани Шварцнеггердай юриб кўрайликчи ва у қандай рақс тушишини бажариб кўрайликчи.\nЎқитувчи мусиқани қўйиб, кучли одам юраётган ҳаракатларни қилади. Қизалоқ унинг орқасидан такрорлайди. Дарс давомида ўқитувчи бошқа образлар орқали қизалоқни рақс ҳаракатларига тортади. Аста секинлик билан боланинг кайфияти кўтарилади, юзида табассум акс этади, у ўзининг кучлилигига, ҳар қандай касалликни ҳам енгиб ўтишига ишона бошлайди.\nИсроил касалхоналарда беморлар учун қўлланиладиган мазкур терапия усули омма ичида ижобий қабул қилинади. Рўхшунос Гила Петрованинг фикрига кўра, болалар учун қўлланиладиган рақс терапияси ўз ҳиссиётларини рақс орқали ифода этиш, стресслар, тушкунликдан халос бўлиш демакдир.\nҲўш, мазкур усул қандай ишлайди?\nРақс терапиясининг асосий тамойили руҳият, онг ва тананинг ўзаро бирлигида акс этади. Танани турли ҳаракатлантириб, биз ўзимизнинг руҳимизга ҳам таъсир этамиз. Бундан ташқари фикр, ҳиссиёт, хатти-ҳаракат уйғунлиги мавжуд бўлиб, айнан рақс орқали уларни осон ва тез мувофиқлаштириш, ривожланишда орқада қолаётган бирига таъсир кўрсатишимиз мумкин.\nЖаҳонда номи танилган машҳур хореограф Анна Халприн илк маротаба рақс терапиясини саратон билан касалланган беморларда қўллаб, уларнинг руҳиятида ижобий томонга силжиш кузатилганлигини қайд этган. Кейинчалик мазкур усул ОИВ вирусига чалинган беморларда синаб кўрилди ва ижобий натижаларга эришилди. Шифокорларнинг кузатишича, рақс терапиясидан сўнг айниқса ёш болаларда вируслар юкламаси даражасининг пасайганлиги кузатилган, боланинг кайфияти кўтарилган, у ўзига буюрилган муолажаларни қабул қилишга истак билдирган. Рақс терапиясида албатта мусиқа муҳим роль ўйнайди ва беморнинг ҳолатига, касаллик даражасига қараб мусиқа танлайди. Яна бир муҳим жиҳат -бу рақс жараёнида тўғри нафас олишдир ва албатта рақс тушаётганида сизнинг хатти-ҳаракатингиз тана аъзоларингизда оғриқ, ёқимсиз ҳиссиётларни уйғотмаслиги лозим. Энг аввало шифокор-руҳшинос беморнинг кам ҳаракат, “қотиб қолган” тана аъзоларига эътиборини қаратиши керак.\nБугунги ахборот асрида компьютерга берилган ва соатлаб унинг олдидан кетмайдиган болалар учун рақс терапиясини буюриш ижобий натижа бериб, болани компьютерга боғлиқлик ҳолатидан чиқаришга ёрдам беради, унинг ҳаётга, турли хил ўйинларга бўлган қизиқишини оширади.\nБиз ҳар куни турли хил стресс вазиятларга тушамиз. Кўпчилик айнан ўзларида йиғилиб қолган мазкур юкдан халос бўла олмайдилар. Айнан ана шу юк вақт ўтиши билан асаб касалликларини, дипрессияни, психологик муаммоларни келтириб чиқаради. Танадиги мушакларнинг қотиб қолиши, томир тортишиш ҳолатлари кузатилади. Рақс терапияси мазкур блокларга таъсир кўрсатиб, улардаги яширинган ҳис-туйғулар, айтилмаган муаммола, жавобсиз қолган саволлардан халос бўлишга ёрдам беради.\nЎзларига ишонмаган болалар ўсмир ёшларга аксарият ҳолатларда шифокор –рўҳшунослар бугунги кунда урф бўлаётган “кўча” рақсларини тавсия этсалар, ёшлари катта, ўз таналаридан уяладиган одамларга жуфт бўлиб тушиладиган рақсларга эътиборларини қаратишни ўқтирадилар. Чунки айнан жуфтликда тушадиган рақслар жуфтликнинг ўзаро алоқада бўлиш, ҳиссиётлар алмашиш имконини беради. Аёлларга буюрилган рақс терапияси уларни янада жозиалироқ бўлишга, ўз танасини бошқаришга ўргатса, эркаклар ўз жуфтларининг фикр ва мулоҳазалари, ҳиссиётларига эътиборлироқ бўлишади. Омма олдида ўзларини тута билишларига ёрдам беради.\nРақс терапиясини мамлакатимиздаги шифохоналарда тиббий дори дармонлар ўрнида инсонлар саломатлигини тиклашда қўлланилиши юртдошларимиз саломатлигини асрашда қўйиладиган ижобий қадамлардан бири бўлиши шубҳасиз.\nАввалгиси: ҚУШ УЯСИДА КЎРГАНИНИ ҚИЛАДИ ЁХУД ИСРОИЛДА БОЛА ТАРБИЯСИ\nНавбатдаги:ИЛК ТАНЛОВНИНГ ЯГОНА ҒОЛИБИ


Мушоира ва ширу шакар\nHome icon Бош саҳифа»Адабиётшунослик»Шеър санъати»Мушоира ва ширу шакар\n«Мушоира» сўзи шоирларнинг айтишувини ва айтишув давомида мусобақалашувини англатади. Шеър айтиш ва мусобақалашиш жараёнида ўзбек мумтоз адабиётида мушоира жанри шаклланган. Бу жанрдаги асарларда аввал бир шоир бир байт шеър айтса, иккинчи шоир унинг фикрларини давом эттириб ва ривожлантириб, навбатдаги байтни тўқийди. Одатда, биринчи байтдаги қофия ва радифни сақлаган ҳолда навбатма-навбат байтлар айтилаверади. Натижада, ғазал шаклидаги яхлит асар вужудга келади. Бундай асарнинг намунаси сифатида шоир Фазлий билан Маҳзунанинг мушоирасини кўрсатиш мумкин:\nЮз офарин сўзингга лубби лубоб кўрмай,\nАрзи жамол этарму ойина об кўрмай.\nКимдан чиқар бу сўзлар баҳри кабоб кўрмай,\nГанж ўлмагай муяссар ҳолин хароб кўрмай.\nМастураи суханға пўшидалиғ муносиб,\nМаъни арусини бас, мен бениқоб кўрмай.\nЙўқ айб сўзларимни, гар бўлмаса муаддаб,\nАндоқки ўт кўкаргай ҳеч офтоб кўрмай.\nМайгун лабинг ҳадиси маст этти гойибона.\nКайфият ўлди зоҳир жоми шароб кўрмай.\nБир важҳ буки таъбим хом асрамиш замона,\nЧархи сипеҳрдин ул ҳеч печу тоб кўрмай.\nМундоқки нуқтадонсен, ким эрди устодинг,\nОй каби нур қилмас, то офтоб кўрмай.\nКўп нархлар йиғилса дарёйи нур дур ўлгай,\nИлм аҳлидин бу мискин бир шайҳу шоб кўрмай.\nБир нукта айла зоҳир, Фазлийни қўйма маҳзун,\nТо кетмайин Наманган сендин жавоб кўрмай.\nБайтул-хазан ичинда узлат тутуб бу Маҳзун,\nФазли илоҳидур бу, йўқса китоб кўрмай.\nМушоира жанри, фикр-туйғуларда изчилликни сақлаб бориш, байтларни муайян қофия ва радиф заминига қуриш зарур бўлганлиги сабабли, шоирлардан катта маҳоратни, билимни, ҳозиржавобликни талаб қилган.\nМумтоз адабиётда икки ё ундан ортиқ тилда ёзилган асарлар ҳам учрайди. Ўзида икки тил унсурларини бирлаштирган лирик шеър ширу шакар, деб аталган. Бундай асар намуналари халқлар ўртасидаги иқтисодий-маданий алоқалар заминида вужудга келган. Ширу шакар мумтоз адабиётимизда кўпроқ ўзбек ва тожик тилларида битилган. Тожикча «шир» сўзи «сут», деган маънони англатади. Демак, «ширу шакар» дейилганда, сут билан шакарнинг қўшилиши кўзда тутилади. XV асрдан икки ё ундан ортиқ тил унсурлари қўшиб ёзилган асарларни «ширу шакар», деб атай бошлаганлар. Ўша давр шоири Юсуф Амирий «Чоғир ва Банг мунозараси»ни тасвирлар экан, улар ўртасидаги яқинлик, ҳамжиҳатликни таърифлаш учун сут билан шакарнинг қўшилишидаги ёқимлилик фазилатидан фойдаланади:\nШиру шакартек бири бирлан қарин,\nҲамсабақу, ҳамнафаси, ҳамнишин.\nШиру шакарда, одатда, бир мисра тожик тилида берилса, иккинчиси ўзбек тилида ёзилган. Мисол сифатида Абдураҳмон Жомийдан бошқа шундай тахаллусли шоирники деб тахмин қилинаётган қуйидаги шеърни келтириш мумкин:\nЭй лабат пурхандау чашми саёҳат маст хоб,\nИкки зулфинг орасида ой юзингдур офтоб.\nМасти май меқунанд рўйи туро ғарқи арақ,\nБода ичсанг, тўкилур икки қизил юздин гулоб.\nБул ҳавас дар базми васлат маҳраму, ман номумид.\nТолеим шулдир менинг бахтим забун, ҳолим хароб...\n(Форс-тожик тилидаги мисралар мазмуни: эй лаби кулгудан доим очиқ, қора кўзларинг уйқу билан маст, майнинг мастлиги сенинг юзингни терга ғарқ қилди, беқарорлар васлинг базмига яқину мен эса ноумидман).\nБир мисранинг ўзида ҳам тожикча, ҳам ўзбекча сўзлар ишлатиб ёзилган ширу шакар ҳам бўлган:\nФурқатинг чўлинда ҳар бир йўл уза ўтруб кўзўм,\nАйтти тожиклар тилинча кимни кўрса: «Хожа об»\nАрабча-ўзбекча сўзлар қўшилиб ёзилган ширу шакарлар ҳам кўп бўлган. Мисол сифатида Навоий ғазалларидан бирининг биринчи ва охирги байтларини эслаш мумкин:\nАшрақат минг акси шамсил-қаъси анворул-худо,\nЁр аксин майда кўр, деб жомдин чиқди садо.\nТашна лаб ўлма, Навоий, чун азал соқийсидин,\n«Ишрабу ё айюҳал-атшон» келур ҳар дам нидо.\n(Матлаъдаги арабча мисранинг мазмуни: коса қуёшнинг аксидан ҳидоят нурлари чиқиб таралди. Мақтанинг иккинчи мисрасидаги арабча сўзлар маъноси: «Эй ташналар, ичинглар»).\nШиру шакарда фақат мисралар эмас, балки турли тилда ёзилган бутун-бутун бандлар ҳам ўрин алмашиниб туриши ҳоллари учрайди. Гоҳида ширу шакарлар уч хил унсурлар, хусусан, арабча, тожикча, ўзбекча сўзлар орқали ёзилган. Улар «шаҳду ширу шакар», деб аталган. Бунга мисол сифатида халқ ўртасида машҳур бўлиб кетган бир ашуланинг мисраларини келтириш керак:\nАробий гуфтаам арар, ба форсий гуфтаам қаддат,\nБа туркий сўзласам, бўюнг чаманда сабзазор ўлсун.\nАробий гуфтаам важҳат, ба форсий гуфтаам рўят,\nБа туркий сўзласам, юзинг халойиқ интизор ўлсун.\nАробий гуфтаам ҳожиб ва форсий гуфтаам абрў,\nБа туркий сўзласам қошинг, камони халқадор ўлсун...\nШиру шакардаги мисраларнинг бири иккинчисининг таржимаси сифатида келмайди.\nXVIII ва XIX асрларда жиддий ширу шакарлар қаторига анчагина ҳажвий типдагилар ҳам қўшилади. Хусусан, Махмур ва Муқимий сингари шоирлар ижодида ҳажвий ширу шакарлар катта ўрин тутади. Махмур ўз даврининг иллатларини фош этувчи ҳажвий ширу шакарларидан бирида Хўжа Мир Асад деган бир шахс ҳақида фикр юритади. Мир Асад шундай ғалати хўжаки, гапирганда, одамларнинг болалари ва хотинларини ҳақорат қилмасдан сўзини тугатолмайди. «Манбаи жаҳлу, макони ғазабу, хилвати жавр», «вужуди ситаму, жисми жафо»дан иборат бўлган бу бадном шахс-нинг уйига шоир яқинлашаётиб «вовайло» овозини эшитади. «Наърау, гулгулау, оҳ Асад, вой дариғ»ларнинг боиси нимада эканини сўраганда, оҳ урувчилардан бири дейди:\nГуфт: эй шоири Махмур туро нест хабар,\nХўжам Амир Асад шуд зи фано сўйи бақо.\nДеди: эй ҳайрати гўё сенга етмади хабар,\nХўжамиз қилди фано мулкидин оҳанги бақо...\nМахмур бу ҳажвияда ишлатган ширу шакар санъати учун хос белги ҳар мисрада янги фикрни ифодалаш баробарида тожикча мисраларни ўзбек тилида такрорлашдир. Лекин у сўзма-сўз такрор бўлмай, бошқача услубда, бошқа хил таъбирлар ёрдамида эришилган мазмуний такрордир.\nМуқимий бошқача сиёсий-тарихий шароитда яша-ди. Муқимий поэзиясининг халқчиллик руҳи илғор рус ижтимоий тафаккурининг таъсирида, зулмга қарши норозиликнинг кучайиб бориши билан боғлиқ ҳолда теранлашди. Рус сўзлари унинг шеърларига рус мада-нияти ва тилининг таъсирида кириб келди. Шоир «Масковчи бой таърифида» номли ҳажвияда савдогарчилик билан шуғулланиб, Москвага қатнаган, кейин синиб шарманда бўлган Ҳодихўжа эшон устидан кулади. Ҳодихўжа ўз заводидаги ишчилар қочиб кета бергач, корхонасини рус савдогарига ижарага қўяди. У ҳам жонидан тўйган ишчиларни ишлатолмайди:\nЧиқиб қочти бир-бир ҳамма мардикор,\nКупес қолди бу сирга ҳайрону зор.\nТопиб мардикорни «сейчас юринг»,\n«Пожалиста, — дер эди, — эмди туринг».\nДу бора яна борди бир ишга шул,\nСўкиб: «Нет, — деди, — келма, дуррак, пошёл».\nРусча-ўзбекча аралаш ширу шакарлар Ҳамза Ҳакимзода ва бошқа шоирлар ижодида ҳам учрайди. Ҳамзанинг «Тўқинди йўлда» шеъри шу жанрда ёзилган.\nШиру шакар ёзиш анъанаси ўзбек шеъриятида маълум даражада давом эттирилди. Янги ширу шакарларнинг муаллифлари қардош халқлардан бирининг тилидаги сўз ва ибораларни жалб этиш йўли билан ўша халққа бўлган дўстлик, биродарлик ҳисларини, фикрий яқинликни, самимиятни ифодалайдилар. Шоир Амин Умарий 1935 йили Садриддин Айний юбилейи муносабати билан «Санъаткор» деб аталган ширу шакар ёзиб, қардошлик туйғуларини ифодалашда тожикча ва ўзбекча сўзларни қуйидагича ишлатган эди:\nСубҳу шом доим шунидам «Дохунда», «Қуллар» оҳини,\nСад азоб, саллак ситам тўсган уларнинг руҳини.\nҲурмати бисёр ила мақтай улар ҳамроҳини,\nЗиндабод устод, сенга бўлсин юрак шеърияти.


тижорат Халқ банкининг «Омад қуши» лаҳзали, пул-буюм ютуқли лотереясининг дастлабки ғолиблари тақдирланди. Бугун, 24 январ куни АТ Халқ банкининг Тошкент ... бўлган 14 007 065 та пул ютуқлари ўйналади. Ўйин билетларини Халқ банкининг барча филиаллари ва жамоатчи тарқатувчилардан харид қилишингиз ...\nталаб ва истакларини инобатга олган ҳолда Халқ банки 2020 йил 14 январдан бир қатор кредит хизматлари учун фоиз ставкалари камайтирилганини эълон қилди. Aвтокредит 1 йилга 28 фоиздан ...\n26 декабрь куни акциядорлик тижорат Халқ банки Тошкент шаҳар филиалида «Янгиланаётган Халқ банки: йил сарҳисоби ва истиқболдаги режалар» мавзуида матбуот анжумани ташкил этилди. Анжуманда ... аҳолининг эҳтиёж ва талабларидан келиб чиққан ҳолда Халқ банки томонидан жорий этилган янги банк хизмат турларининг тақдимоти ...\nХалқ банкидан яна бир янгилик. Экспорт-импорт лойиҳаларини молиялаштириш мақсадида (пахта ва пахтани қайта ишлаш, тўқимачилик соҳалари бундан ... ва пахтани қайта ишлаш, тўқимачилик соҳалари бундан мустасно) АТ Халқ банки томонидан АҚШнинг «Cargill Financial Services International, ...\nЎзбекистон фуқаролари учун имтиёзли автокредит ажратилади. Бу ҳақда Халқ банки матбуот хизмати хабар берди. Кредит Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган ...\nфилиали Амалиёт бўлими жамоаси чемпионликни қўлга киритди. Фото: Халқ банки ахборот хизмати Фото: Халқ банки ахборот хизмати Фото: ... ахборот хизмати Фото: Халқ банки ахборот хизмати Фото: Халқ банки ахборот хизмати Улар финалда Бухоро вилояти Жондор тумани ...\nноябрь куни Самарқанд шаҳрида Халқ банки томонидан мини-футбол (футзал) бўйича «Бошқарув Раиси Кубоги-2019» анъанавий мусобақаси бошланди. Аввал хабар қилинганидек, мусобақада ...\nйил 16-17 ноябрь кунлари Самарқанд шаҳрида Халқ банки томонидан Марказий аппарат ва ҳудудий филиаллар ходимлари ўртасида мини-футбол (футзал) бўйича «Бошқарув Раиси Кубоги-2019» анъанавий ... футбол федерацияси раҳбари, вилоят тижорат банклари раҳбарлари, АТ Халқ банкининг вилоятдаги туман-шаҳар филиаллари бошқарувчилари қатнашади. Гуруҳ ...\nХалқ банки раҳбариятида янги тайинловлар\nСаломов Акциядорлик тижорат Халқ банки Бошқаруви раиси этиб тайинланган. У «Микрокредитбанк» АТБ Бошқаруви раиси бўлган Муродилла Эшматов ўрнини эгаллаган. Фарҳод Саломов ... ўринбосари бўлиб ишлаган. Фарҳод Саломов 2018 йил октябридан буён Халқ банки Бошқаруви раиси ўринбосари сифатида ишлаб келаётганди. Шунингдек, ...\nвақтга қадар Халқ банки бошқарув раиси лавозимида ишлаб кетган Муродулло Эшматов «Микрокредитбанк» АТБ бошқаруви раиси этиб тайинланди. Ушбу тайинловни «Xabar.uz» ... бўшатилган эди. Муродулло Эшматов эса 2019 йилнинг апрел ойида Халқ банки бошқарув раиси этиб тайинланганди. У ушбу вазифага ўтишидан ...


2020 йил 22 май соат 10:00 ҳолатига кўра, Ўзбекистонда коронавирус инфекцияси қайд этилганлар сони 3006 (+39) нафарни ташкил қилмоқда.\nАниқланган янги касалланиш ҳолатларининг 5 нафари олдиндан карантинда бўлган фуқаролар, 6 нафари хориждан келган шахслар (барчаси халқаро юк ташувчи автомашина ҳайдовчиси), 28 нафари эса аҳоли орасидан қайд этилди. Аҳоли орасидан аниқланган ҳолатларнинг 13 нафари Самарқанд, 15 нафари эса Навоий вилоятларига тўғри келади. Ҳозирда ушбу беморлар билан мулоқотда бўлган барча фуқаролар белгиланган тартибда қатъий карантинга олинган.\n22.05.2020 | Янгиликлар


МАЖБУРИЙ МЕҲНАТ ҲОЛАТИ МАВЖУД(МИ?) — Ishonch Gazetasi\nМАЖБУРИЙ МЕҲНАТ ҲОЛАТИ МАВЖУД(МИ?)\nЖорий йилги пахта йиғим-терими мавсумида мажбурий меҳнатга йўл қўймаслик ҳамда теримчилар учун муносиб меҳнат ва дам олиш шароитларини яратиш бўйича республика ишчи гуруҳи Қорақалпоғистон Республикасида ўрганиш ишларини давом эттирмоқда.\nИшчи гуруҳ аъзоларидан иборат кичик гуруҳлар 14 та туманидаги пахта далаларида бўлди. Теримчилар билан белгиланган тартибда меҳнат шартномаларининг имзолангани, терим пулларининг ўз вақтида берилаётгани ўрганиляпти. Меҳнат шартномаларининг аҳамияти, у фермер хўжалигининг теримчи олдидаги мажбуриятининг ҳуқуқий асоси экани тушунтириляпти. Бундан ташқари, теримчилар учун иссиқ озиқ-овқат ташкиллаштирилгани, келиб кетиши учун транспорт воситалари жалб этилгани ҳам ишчи гуруҳининг диққат марказида.\nТеримчилар билан суҳбатда улар ўзлари учун яратилган шароитлардан хурсанд экани, маданий ҳордиқ чиқариши учун концерт дастурлари ташкил этилаётганини эътироф этмоқда.\nДавра сухбатлари ўтказилиб, мажбурий меҳнатнинг ҳар қандай кўринишига йўл қўйган мансабдор шахсларга нисбатан қонуний чоралар кўрилиши тушунтириляпти. Эътиборлиси, ўрганишлар жараёнида мажбурий меҳнат ҳолатлари аниқланмади.


12:10 / 13 март 1251 pdf Ўқиш режими + -\nАраб тилида «қоида» сўзи асл ва асос маъноларини билдиради. Араблар уйнинг пойдеворини ҳам «қоида» дейишади. Фиқҳ уламолари истилоҳида «қоида» жузъий нарсаларнинг ҳукмини таниб олиш учун хизмат қиладиган асосий фикрдир. Фиқҳий масалаларнинг ҳам ўз қоидалари бўлиши зарур.\nФиқҳий қоидалар қисқа матнлардан иборат бўлиб, маълум мавзудаги ҳодисаларнинг шаръий ҳукмларини жамлайдиган асос бўлади. Фиқҳий қоидада умумий маъно қисқа ибора ила баён қилинади.\nБу тоифадаги китобларда фиқҳ илмига оид қоидалар ҳақида маълумотлар берилади. Уламолар усулул фиқҳ, фуруъул фиқҳ, фатволар, шарҳлар ва мухтасарлар ёзиб бўлганларидан кейин, фиқҳий қоидаларга хос китобларни ҳам ёзишни бошладилар. Уларда фиқҳий қоидаларни тартибга келтириб тасниф этишни бошладилар. Фиқҳий қоидаларни ва бир-бирига ўхшаш масалалар орасидаги фарқларни баён қилдилар.\nФиқҳий қоидалар маълум вақтда ва маълум фақиҳлар томонидан бирданига тузилган эмас. Балки бошқа илмлар каби бу илм ҳам замон ўтиши билан аста-секин шаклланиб келган. Бу илмга турли мазҳабларнинг катта фақиҳлари асос солганлар. Зотан, фиқҳий қоидаларнинг пайдо бўлишига уламоларнинг ижтиҳодлари сабаб бўлган.\nШунинг учун ҳам турли уламоларнинг фиқҳий қоидалар ҳақидаги тушунчалари ва муносабатлари турлича бўлган. Ҳатто мазкур қоидаларнинг адади ҳам турлича бўлган.\nМисол учун, шофеъий мазҳабидаги баъзи уламолар фиқҳий қоидалар тўртта бўлишини таъкидлаганлар, баъзилари уларга бешинчи қоидани ҳам қўшганлар. Шундай қилиб, шофеъий мазҳабидаги фиқҳий қоидалар беш донадан иборат бўлган.\nҲанбалий мазҳабидаги уламолар эса фиқҳий қоидаларни кўпайтиришга эътибор берганлар. Мисол учун оладиган бўлсак, Ибн Ражаб Ҳанбалий «Ал-қавоид ал-фиқҳийя ли ибн Ражаб» китобида 160 та қоидани баён қилган. Ҳар бир қоидага бир неча фаръни боғлаган.\nҲанафий уламолардан Абу Тоҳир Даббос ва имом Кархий биринчилардан бўлиб бу илмда китоб ёздилар.\nИмом Абу Тоҳир Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Суфён Даббос Ироқда ҳанафийларнинг кўзга кўринган арбоби бўлган. У киши ҳанафий мазҳабидаги энг муҳим ўн еттита фиқҳий қоидани жамлаган.\nИмом Убайдуллоҳ ибн Ҳасан ибн Даллол ибн Валҳам Абул Ҳасан Кархий (ҳижрий 260–340 йиллар) фиқҳий қоидаларга бағишлаб алоҳида рисола ёзган. Имом Кархийнинг ҳанафий мазҳабидаги китобларнинг асосий мадори бўлган қоидалар ҳақидаги бу битиги фиқҳий қоидалар бўйича энг биринчи китоб ҳисобланади. Уламоларнинг таъкидлашича, имом Кархий Абу Тоҳир Даббоснинг қоидаларига ўзи топганларидан қўшиб, уларнинг ададини ўттиз еттитага етказган.\nАммо бу мавзудаги китобларнинг мукаммали имом Зайнуддин ибн Иброҳим ибн Нужаймнинг «Ал-ашбоҳ ван-назоир» китоби бўлди.\nБу китобнинг муаллифи имом Зайнуддин ибн Иброҳим ибн Нужайм ҳижрий 926 санада Қоҳирада туғилди. Бурҳон Кархий, Аминуддин ибн Абдул Ол Ҳанафий, Ибн Шалабий каби машҳур уламолардан илм ўрганди.\nИмом Зайнуддин ибн Иброҳим ибн Нужаймнинг шогирдлари ичида Муҳаммад Аламий ва Умар ибн Иброҳим каби машҳур уламолар бор.\nИмом Зайнуддин ибн Иброҳим ибн Нужайм кўплаб китоблар тасниф қилган. Унинг китоблари ичида «Баҳрур-роиқ шарҳи Канзуд-дақоиқ», «Фатавои Зайнийя», «Таълиқ ъалал Ҳидоя», «Фавоидиз-Зайнийя», «Луббул усул фий таҳририл усул» каби китоблар бор.\nИмом Зайнуддин ибн Иброҳим ибн Нужаймнинг китоблари ичида «Ал-ашбоҳ ван-назоир» китоби жуда ҳам машҳурдир. Муаллифнинг китоб муқаддимасида таъкидлашича, ҳанафий уламолар фиқҳнинг турли соҳаларида ажойиб асарлар таълиф қилганлари билан, шайх Тожуддин Субкийнинг фиқҳнинг турли фанларини жамлаган «Ал-ашбоҳ ван-назоир» китобига ўхшаш асар ёзмаганлар. Имом Зайнуддин шунинг учун ҳам ушбу китобни тасниф қилишга ўтганини айтади. Айни пайтда, Ибн Нужайм раҳматуллоҳи алайҳи «Канзуд-дақоиқ»нинг шарҳида, «Фосид байъ боби»га етганда, забт қилувчи ва истиснолар ҳақида «Фавоидиз-Зайнийя фил фиқҳил Ҳанафийя» номли янги бир китоб ёзди ва унда беш юзга яқин қоидаларни зикр қилди. Сўнгра бунга ўхшаш мукаммал китоб ёзиш зарурлигини англаб етди ва «Ал-ашбоҳ ван-назоир» китобини тасниф қилди. Китобни етти бобга бўлди ва ҳар бобни бир фанга бағишлади. Мазкур фанлар қуйидагилардан иборат:\n1. Қоидаларни билиш фани.\nБу бобда фиқҳий қоидаларни келтириб, уларни тушуниш ва уларга амал қилиш йўллари баён этилган. Бу қоидалар аслида усулул фиқҳга оиддир. Уларни ўзлаштирган олим ҳеч бўлмаса фатво бобида мужтаҳидлик даражасига эришади. Мисол учун, биринчи қоида – «ниятсиз савоб йўқ» қоидаси. Аввал уни тушунтирилади. Кейин эса татбиқ қилиш баён қилинади. «Ал-ашбоҳ ван-назоир» китобида йигирма бешта қоиданинг шарҳи ва қўлланиши келтирилган.\n2. Фойдалар фани.\nУни «зобитлар ва истиснолар фани» ҳам дейилади. «Қоида» билан «зобит»нинг фарқи шулки, қоидада турли бобларга оид фойдалар бўлса, «зобит»да фақат бир бобга оид фойдалар зикр қилинади. «Ал-ашбоҳ ван-назоир» китобида имом Ибн Нужайм фойдаларни «Канзуд-дақоиқ» китобидаги боблар тартибида келтирган. Аввал «Китобут-таҳорат»га оид фойдаларни, кейин «Китобус-салот»га оид фойдаларни зикр қилган ва шунга ўхшаш тартиб билан кетаверган.\n3. Жамлаш ва фарқлаш фани.\nБунда тез-тез учраб турадиган ва уларни билмаган фақиҳ айбдор бўладиган масалалар зикр қилинган. Мисол учун: унутган, жоҳил ва мажбурланганларга оид масалалар. Шунингдек, ёш болалар, қуллар, мастлар ва кўрларга оид масалалар. Китобда яна бир-биридан фарқлаш лозим бўлган масалалар, мисол учун: таҳорат билан таяммумнинг орасидаги фарқ ва шунга ўхшаш кўп нарсалар баён қилинган.\n4. Алғоз фани.\n«Алғоз» сўзи «лағз»нинг кўплиги бўлиб, бизнинг тилимизда «топишмоқ» десак бўлаверади. Фуқаҳолар ўзларича фиқҳий топишмоқлар тўқишиб, уларга жавоблар ҳам берганлар. «Ал-ашбоҳ ван-назоир» китобида имом Ибн Нужайм ҳанафий уламоларнинг алғозларидан бир қанчасини фиқҳий китоблар тартибида жамлаган. Мисол учун, «Китоби таҳорат»да «Сувларнинг қайсиниси афзал?» деган лағзни келтириб туриб, унга «Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг бармоқлари орасидан чиққани» деган жавобни берган.\n5. Ҳийлалар фани.\nҲийла ишларнинг тадбирида ҳозиқлик қилишдир. Диний масалаларда ноқулай ҳолатга тушиб қолганда усталик билан йўл топиб кетиш ҳам «ҳийла» дейилади. Баъзи уламолар «ҳийла» сўзининг салбий маъносидан қочиб, унинг ўрнига «махраж» – «чиқиш» сўзини ишлатишган ва «китобул ҳиял»нинг ўрнига «китобул махориж» деганлар.\n«Ал-ашбоҳ ван-назоир» китобида имом Ибн Нужайм фиқҳий боблар тартибида бир қанча ҳийлаларни зикр қилган. Мисол учун, «Рамазон рўзасини тутмасликка қасам ичган бўлса, ўша ойда сафарга чиқади ва рўза тутмайди», деган.\n6. Ашбоҳ ва назоирлар – ўхшаш ва тенгдошлар фани.\nБаъзилар ушбу фанни «фуруқ» – «фарқлар» деб ҳам атайдилар. Бу ҳукмлар тўғрисидаги фан бўлиб, китобнинг номи ҳам шу фандан олинган. Унда бир-бирига ўхшаш масалаларни зикр этиб, ораларидаги нозик фарқлар баён қилинади. Мисол учун, «Ал-ашбоҳ ван-назоир» китобида имом Ибн Нужайм зикр қилган биринчи масала қуйидагича: «Агар қудуққа бутун тезак тушса, уни нажас қилмайди. Яримтаси тушса, нажас қилади. Фарқ шулки, бутун тезак қудуққа тушганда, унинг тарқалишини ман қиладиган пардаси бўлади, яримта тезакда эса у бўлмайди».\n7. Ҳикоялар фани.\nБаъзилар бунга мактубларни ҳам қўшадилар. Бу фанда фиқҳий ҳукмларга боғлиқ ҳикоя ва мактублар келтирилади. «Ал-ашбоҳ ван-назоир» китобини ҳам имом Ибн Нужайм имом Абу Ҳанифанинг имом Абу Юсуфга ёзган мактубларини келтириш билан бошлаган.\n«Ал-ашбоҳ ван-назоир» китобида имом Ибн Нужайм ҳар бир фанга алоҳида муқаддима ёзган.\n«Ал-ашбоҳ ван-назоир» китоби аҳли илмнинг мақтовига сазовор бўлган китобдир. Унинг мадҳида кўплаб ажойиб мақтовлар айтилган, шеърлар битилган. Бу китобнинг қўлёзмалари ҳам жуда кўп. Чоп этилгани ҳам анчагина.\n«Ал-ашбоҳ ван-назоир» китобига ёзилган шарҳлар, таълиқлар ва ҳошиялар ўттизга яқин.\n«Қавоидул аҳком фий масолиҳул аном».\nБу китобнинг муаллифи Абу Муҳаммад Иззуддийн Абдулазиз ибн Абдуссалом Дамашқийдир. У киши ҳижрий 577 санада Дамашқда туғилиб, ҳижрий 660 санада Қоҳирада вафот этган. Турли шаръий илмларда машҳур бўлган. Ибн Асокир ва бошқа катта уламолардан таълим олган. Унинг шогирдлари ичида Ибн Дақиқил Ийд каби машҳур олимлар бор.\nАбу Муҳаммад Иззуддин Абдулазиз ибн Абдуссалом Дамашқийнинг ёзган китоблари ичида тафсир, «Шажаратул маориф», «Фавоид» ва бошқа китоблар бор.\n«Қавоидул аҳком фий масолиҳул аном» Шофеъий мазҳабидаги қавоиду фиқҳийя китобидир. Унда усулий қоидалар, шариатнинг мақсадлари, диннинг ғоялари баён қилинган. Шунингдек, унда фарқлар, ашбоҳ – ўхшаш нарсалар, фаръий ҳукмлар ҳам келтирилган.\n«Анворул фуруқ фий анвоъул фуруқ».\nБу китобнинг муаллифи Шаҳобуддин Абул Аббос Аҳмад ибн Идрис Қурофийдир. У киши ҳижрий 626 санада Мисрда туғилиб, ҳижрий 684 санада ўша ерда вафот этган. Имом Қурофий Моликий мазҳабининг мужтаҳидларидан ҳисобланади. У киши кўп илмларда пешқадам бўлган. Имом Қурофий Ибн Ҳожиб ва Изз ибн Абдуссалом каби алломалардан дарс олган. Унинг шогирдлари ичида Иброҳим Бақурий ва Абдурраҳмон Фасий каби олимлар бор.\nИмом Қурофийнинг тасниф қилган китоблари уламолар ичида катта шуҳрат қозонган. У кишининг китобларидан «Захийра», «Шарҳут-Таҳзийб» ва «Истибсор»ни алоҳида зикр қилишимиз мумкин.\n«Анворул фуруқ фий анвоъул фуруқ» китобини қисқа қилиб «Фуруқ» деб аташ одат бўлиб қолган. Бу китоб моликий мазҳабидаги фиқҳий қоидалар китобидир. Унда бир-бирига ўхшаш масалалар орасидаги фарқлар, уларнинг ҳукмлари моликий мазҳаби асосида баён қилинади. Гоҳида бошқа мазҳаблар билан солиштирилади ҳам. «Анворул фуруқ фий анвоъул фуруқ» китобида 274 та фарқ ва 540 та қоида баён қилинган.\n«Анворул фуруқ фий анвоъул фуруқ» жуда машҳур китоблардан бўлиб, унга кўплаб шарҳлар ёзилган.\n«Ал-қавоид ал-фиқҳийя ли ибн Ражаб».\nБу китобнинг муаллифи Абу Фараж Абдурраҳмон ибн Аҳмад ибн Ражаб Ҳанбалийдир.\n«Ал-қавоид ал-фиқҳийя ли ибн Ражаб» китоби ҳанбалий мазҳабидаги фиқҳ қоидалари ҳақидадир. Муаллиф ўзининг бу китобида мазҳабидаги фиқҳий қоидаларни жамлаган. Фуруъул фиқҳ масалаларини умумий қоидаларда бирлаштирган. Ибн Ражаб Ҳанбалий умумий фиқҳий қоидани келтириб туриб, ортидан уни фиқҳнинг фуруъларига боғлайди. У шу тарзда 160 қоидани баён қилган. Ҳар бир қоидага бир неча фаръни боғлаган. Китобнинг охиридаги бобда йигирма битта катта масалага оид қоидаларини шарҳ қилган.\n«Ал-қавоид ал-фиқҳийя ли ибн Ражаб» китоби ҳанбалий мазҳабидаги энг машҳур ва уламолар энг кўп фойдаланадиган китоблардан бири ҳисобланади.\nМовароуннаҳр уламолари ҳам фиқҳ қоидалари илмининг юзага келиши ҳамда ривожланишида ўз ҳиссаларини қўшганлар. Улардан баъзиларини намуна сифатида зикр қилиб ўтамиз.\n1. Имом Абу Зайд Абдуллоҳ ибн Умар ибн Ийсо Даббусий. У кишининг «Таъсийсун-назар» номли китобларида фиқҳий қоидаларга ҳам алоҳида эътибор берилган.\n2. Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Ҳусайн ибн Умар Фахрул Ислом Абу Бакр Шоший. У кишининг бу соҳага бағишланган китоби «Ал-мусоид фий маърифатил қавоид» деб номланган.\n3. Имом Нажмуддин Абу Ҳафс Умар ибн Муҳаммад ибн Аҳмад Насафий. У кишининг бу илмда ёзган асари «Ал-ҳасоил фил масоил» деб номланади.\n10:10 / 13 март 442\n12:36 / 13 март 703\n229 13:05 / 25 ноябрь\n1347 05:00 / 18.01.2017\n1387 05:00 / 18.01.2017\n1518 05:00 / 04.03.2017\n428 14:36 / 02 декабрь\n1126 16:50 / 28 ноябрь


Москвалик бошига 11 марта болға билан урилгандан кейин омон қолди\n20:34 / 20.09.2017\nМосквалик эркак севгилисининг собиқ йигити унга ҳужум қилиб, бошига 11 марта болға билан ургандан кейин омон қолди. Бу ҳақда Москва шаҳри ички ишлар бошқармаси сайтида маълум қилинди.\nВоқеа Москва шимолида юз берган. 22 ёшли гумонланувчини бу жиноятни содир этишга у билан бир вақтлар учрашиб юрган 19 ёшли собиқ севгилиси ундаган. Жиноятчилар 25 ёшли жабрланувчи ортидан бир неча ҳафта кузатиб юришган.\nГумонланувчи биринчи зарба билан жабрланувчини йиқитиб, унга яна 10 марта болға билан зарба берган. Сўнгра у жабрланувчининг телефонини олиб, воқеа жойидан яширинган. Ушбу ҳужум видеокузатув камералари томондан қайд қилинган.\nҲозирда жабрланувчи шифохонада қолмоқда. Ушбу жиноят юзасидан "Талончилик" моддаси бўйича жиноий иш қўзғатилган. Гумонланувчилар ҳибсга олинганлар.