Kutubxona - Alisher Navoiy. Majolis un-Nafois (I- qism) / Kiril\nSiz shu sahifadasiz: Alisher Navoiy. Majolis un-Nafois (I- qism) / Kiril\nМуаллифАлишер Навоий Асар номиМажолис ун-Нафоис (I- қисм)\nТилЎзб Ҳажм364KBБезатишUzgen (admin@kutubxona.com) Қўшилган2014/04/16 Манбаhttp://forum.ziyouz.com/ind...\n2 Аввалги Мажлис\n3 Иккинчи Мажлис\n4 Учинчи Мажлис\n5 Тўртинчи Мажлис\n6 Бешинчи Мажлис\n7 Олтинчи Мажлис\nМажолис ун-Нафоис (I- қисм)\nЮз ҳамд ангаким ясаб жаҳон бўстони, Айлаб юзу зулфидин гулу райҳони. Қилди ясағоч бу боғи руҳафзони Назм аҳлин анинг булбули ҳуш илҳони.\nВа дуруди номаъдуд ул хулосаи маъдум ва мавжудғаким(1):\nТо тахти фасоҳат авжида топти нишаст,\nҲам назмки этти зумраи табъпараст,\nҲам нозимининг поясига берди шикаст,\nҲам назмини қилди қаро туфроққа паст.\nХурдабинлар хизматида ва хирадойинлар ҳазратида маъруз улким, назм каломи рутбаси рифъатиға ушбу далил басдурким, анинг муқобиласидаким, араб фусаҳоси балоғат зеварлари била намойишлиқ ва фасоҳат гавҳарлари била оройишлиқ назм раънолариға жилва берурлар эрди ва даъво кўси овозасии фалакка еткурурлар эрди. Ҳазрати малики алломнинг(2) каломи муъжиз низоми(3) Жабраили(4) ҳужаста фаржом воситаси била хайр-ул-аном алайҳиссалавоту вассалламға(5) нозил бўлди. Бас назм илми қойиллари ва шеър фани комиллариким, дақойиқ дурри покининг баҳри уммони ва маоний лаъли оташнокининг кони бўла олғанлар, бас шариф хайл ва азиз қавм бўлғайлар, бу жиҳатдиндурким, аларнинг номин отлари ва киромий сифотлари замон саҳойифидин ва даврон сафойиҳидин маҳв бўлмасун деб тасниф аҳли таълифларида ва таълиф хайли таснифларида фусули ороста ва абвоби пийроста қилибдурлар ва ўз китобатлариға бу жамоат зикридин зеб берибдурлар. Ул жумладин бири ҳазрати маҳдуми, шайх ул-исломи мавлоно Нуриддин Абдураҳмон Жомий(6) (мадда зилли ва иршодаҳу)(7) дур.\nДарёи улумиға топар қатра мисол,\nҲайвон суйи янглиғ айлади моломол.\nМундоқ бузургвор олий миқдор «Баҳористон»(8) отлиғ китобидаким, секкиз равза очибдур ва секкиз равзаи жаннат алар хижолатндин эл кўзидин ихтифо пардасиға қочибдур ва они Султони Соҳибқирон(9) оти зевари била музайял ва алқоби гавҳари била мукаллал қилибдур, бир равзасини бу мавзун наволиқ балобил ва матбуъ садолиғ анодил гул бонгидин рашки нигорхонаи Чин(10) ва ғайрати фирдавси барин қилибдур ва Амир Давлатшоҳким(11), Хуросон мулкининг асил мирзодалари орасида фазл ва дониш зевари била баҳраманд, фақр ва қаноат тожи била сарбаланддур, ҳам Султонн Соҳибқирон отиға «Тазкират уш-шуаро»(12) отлиғ китоб битибдур, воқеан басе заҳмат тортибдур ва бу тоифани яхши жамъ қилибдур. Бу бобда яна дағи расоил ва кутуб бор. Аммо барчасидан бурун ўтган шуаро ва эрта кечган фусоҳонинг оти мазкур ва сифоти мастурдур ва бу хужаста замон ва фархунда даврон шуаро ва хуштаъблариким, Султон Соҳибқирон юмни давлатидин ва натижаи тарбиятиднн шеърнинг кўпрак услубида, батахсис ғазал таврида барчадин дилосороқ ва нишот афзороқдур, таркиби салосат ва латофатин бурунғиларга еткурадурлар ва маъни назокат ва ғаробатин улча шарти бор, бажо келтурадурлар, отлари ул жамоат зумрасида бўлмоқдин маҳрум ва сўзлари ул тартиб ва қоидада номаълум учун шикаста хотирға ва синуқ кунгулға андоқ келдиким, бир неча варақ битилгай ва бу аср шуароси била бу давр зурофаси отин анда сабт этилгай, то бу ниёзмандлар ҳам бурунғи шуаро акобири зайлида мазкур бўлғайлар ва бу пайравлар ҳам ул раҳбарлар хайлиға қўшулғайлар. Бу жиҳатдин Султон Соҳибқироннинг ҳумоюн валодатлари(13) замонидин рўзафзун давлатлари даврониғачаким, қиёматғача барқарор ва олам инқирозиғача пойдор бўлғай, улча фақир эшитибмен, аммо хизматлариға етмаймен ва улча хизматлариға етибмен, аммо ҳоло бу фано дор ул-ғуруридин бақо дор ус-суруриға интиқол қилибдурлар(14) ва улча ҳоло бу фаррух замонда намояндадурлар(15) ва ул ҳазрат зоти малакий сифотиға мадҳ сарояндадурлар, жамъ қи-лилғай ва ҳар қайсининг натойижи табъидин бирор нима нишона нўсунлуқ ёзилғай. Чун бу мақсудға етилди, они секкиз қисм этилди ва ҳар қисми нафис бир мажлисға мавсум бўлди ва мажмуъиға «Мажолис ун-нафоис»(16) от қўюлди.\nБу туҳфаки, хушмен ибтидоси бирла,\nҲам назм латойифи адоси бирла,\nУммид буким, умр вафоси бирла,\nХатм айлагамен шоҳ дуоси бирла.\nУл жумладин, солики атвор ва кошифи асрор, яъни: Ҳазрати Амир Қосим Анвор(1) (қуддиса сирруҳу(2))дур. Ҳар неча аларнинг рутбаси шоирлиқ поясидин юқорироқдур ва валоят аҳли(3) зумрасида васфдин тош-қарироқ, аммо чун ҳақойиқ ва маориф адосида(4) назм либоси дилпазирроқ учун илтифот қилур экандурлар, таяммун жиҳатидан бу мухтасарни аларнннг шариф исмлари била ибтидо қилилди.\nМирнинг асли Озарбайжондиндур ва мавлуди Сароб отлиғ кентдиндур. Йигитликларида шайх Садриддин Ардабилий(5) (қуддиса сирруҳу)ға мурид бўлдилар ва суфия одоб ва тарийқин андин такмил қилиб шайх ишорати била Хуросонға келдилар ва оз вақтда халойиқ Мир хизматиға фирифта бўлуб ғавғо қила бошладилар. Подшоҳи замон Мирга ихрож ҳукми қилди. Балх ва Самарқанд сари бориб, муддате бўлуб, яна дор ус-салтанат азимати қилдилар, яна Чиғатой мирзодалари, балки улус озадалари мурид бўлнб, ҳужум қила бошладилар. Равишлари пок эрди ва нафаслари оташнок. Эл бағоят алар назмлариға мойил ва шеърларин ўқумоқ ва битимакка роғиб бўлдилар. Ҳар ойинаким, девон жамъ қилурға бу амр боис бўлди ва «Анис ул-ошиқин»(6) отлиғ мухтасарроқ маснавий ҳам назм қилдилар ва таржеъ(7) дағи дедилар ва табаррук жиҳатдан икки матлаъ битилур, бири буким:\nАлминнату лиллаҳки, маро бар дилу жон аст(8).\nБо давлати ғами ту зи фикри жаҳон чи бок(9).\nБу фақир аввал назмеким, ўрганибмен, бу сўнгги матлаъдур. Ҳамоно уч ёш била тўрт ёшнинг орасида эрдим, азизлар ўқумоқ таклифи қилиб, баъзи ҳайрат изҳор қилурлар эрди ва маснавийлари ҳазрати мавлоно Жалолиддин Румий(10) (қуддиса сирруҳу) маснавийларининг вазнидаким «рамали мусаддас» дерлар воқеъ бўлубтур, бу мисраъким:\nБуд дар Табриз саййидзодае(11).\nБа афъолу сифоту зоту асмо(12).\nВа ул ҳазратнинг муббрак марқади Жом вилоятида Харжурд қасабасидадур. Ва фақир ҳам ул остона жорўбкашларидинмен(13). Вафотлари санаи хамса ва салосина ва самона миада(14) воқеъ бўлубдур.\nМир Махдум — Ҳазрати Мир Қосимға(15) халифа ва фарзанд ва маҳбуб масобасида эрди, отаси Маккадин Имом Али Мусо ар-Ризо(16) зиёратиға Машҳадға келди, Қайтиб Нишопурға етганда кадхудо бўлуб мутаваттин бўлди. Ва анга уч фарзанд тангри иноят қилди, кичикраги Мир Махдум эрдиким, оти Сайид Муҳаммаддур, шаҳрга таҳсилға келди ва зоҳир улумин такмил қилғон чоғда ҳазрати Мир Қосимнинг зуҳур ва шуҳрати вақти эрди, ул ҳазрат хизматиға етгач мурид ва вобаста бўлди ва ҳазрат Мир анинг тарбият ва такмилиға машғул бўлдилар ва азим риёзатлар буюруб қаттиқ хизматларға ружуъ қилдилар. Чун Мир Махдум поктийнат ва соҳибдавлат йигит эрди, ул хизматларни андоқ қилдиким: «Ман хадима худима»(17) мазмуни била ҳазрат Мир Қосим анга Мир Махдум от қўйдилар ва доим ҳазрати Мир Қосим ани азиз ва мукаррам тутар эрдилар. Бу матлаъ анингдурким:\nХунаш ҳалол онки бигуфтаст: «май ҳаром» (18).\nҲофизи Саъд — Мир Қосим муридларидандур Чун лоуболиваш ва шўхтабъроқ киши эрди. Хирий шаҳрининг лаванд ва ичкучи йигитлари анга мусоҳиб бўлур эрдилар. Бу жиҳатдин алардин ноҳамвор маошва беандом атвор зоҳир бўлур эрди. Ҳазрати Мирғамаълум бўлғоч, они ўз суҳбатидин маҳрум қилиб хонақохдин ихрож қилдилар ва буюрдиларким, ҳужрасини бузуб туфроғин тошқари ташласинлар. Ул маҳалда Ҳофизи Саъд бу ғазални айттиким, бу матлаъ ул ғазалдиндур:\nДилам бурдию жонамро надими сад надам карди(19).\nВа андин сўнгра Ҳофиз мардуд бўлуб, мулозамат давлатига мушарраф бўла олмади. Ва Ҳофиз ҳамул ҳирмонда оламдин ўтти.\nХожа Абдулвафойи Хоразмий (қуддиса сирруҳу) кибори авлиёдиндур. Хоразм халқи ғоят малакий сифотлиғидин Хожани «ер фариштаси» дерлар эрди ва Хожа улуми зоҳирий ва ботинийни такмил қилиб эрди. Ва тасаввуфда яхши мусаннофоти бор ва машҳурдурким, улуми ғариба ҳам билур эрди, аммо андин зоҳир, бўлмас эрди, балки ғояти таважжуҳ ва истиғроқдин парво ҳам қилмас эрди. Адвор ва мусиқий илмида дағи маҳорати бор эрдиким, рисоласидан маълум бўлур. Хожа авсофини ҳар киши битир бўлса, алоҳида бир китоб битмак керак, маълум эмаским, бир китобда ҳам сиқғайму ё йўқ. Бир рубоийси била ихтисор қилоли.\nЛоҳавла вало қуввата илло биллоҳ(21).\nМавлоно Ҳусайн Хоразмий — Xожа Aбулвафо (қуддиса сирруҳу)нинг зоҳир илмида шогирди эрди ва ботин илмида муридидур. Мавлоно ўз замонининг машоҳиридиндур ва «Мақсади ақсо» (22) анинг таснифидур. Ва Мавлоно Жалолиддин Румий (қуддиса сирруҳу) маснавийсиға шарҳ битибдур ва «Қасидаи бурда»(23) ға ҳам хоразмийча туркий тил билан шарҳ битибдур. Ўзга мусаннафоти ҳам бор. Аммо ахлоқ ва сифоти ботин илмида ёруғлик топқоннинг мунофисидур. Ва Мавлоно Шоҳрух(24) мирзо замонида бир ғазал учун такфир қилиб, Хоразмдин Ҳирийға келтурдилар. Чун донишманд ва истилоҳ билур киши эрди ҳеч нима собит қила олмадилар. Қайтиб яна ўз мулкига кетти. Ва ул ғазалнинг матлаи будурким:\nҲам дарди дили ошиқ, ҳам асли мудово ту(25).\nШайх Озарий — Исфаройинда зуҳур қилди ва шеъри шуҳрат тутти ва куҳулат синнида майли сулук сари тушти. Ҳажи муборак сафариға бориб, сайр расми била Ҳннд сари мутаважжиҳ бўлди. Анда кўп акобир ва машойих хизматиға мушарраф бўлуб ул мулк салотини анга мурид ва муътақид бўлдилар ва дебтурларким, Гулбарга подшоҳи Шайхқа бир лак ярмоқ таклиф қилди, аммо ўз расмлари бирла бош ерга қўймоқ, таклифи ҳам кўргузди. Шайх ул важҳқа бош эндурмади ва бу байтни айттиким:\nБоди бурути жуна ба як жав намехарам(26).\nВа Ҳинддин қайтғандин сўнгра Исфаройинда гўша ихтиёр қилиб тоатқа машғул бўлди ва баъзи кутуб, мисли «Ажойиб уд-дунё» ва «Жавоҳир ул-асрор»(27) Шайхнингдур. Ўзга мусаннафоти ҳам бордур. Ва девони ҳам машҳурдир. Ва бу матлаъ анингдурким:\nСайли ашк омад шабихун бар сипоҳи хоб зад(28).\nВа шайхнинг қабри ҳам Исфаройинда ўз масканида — ўқдурур ва Ҳожи Авҳад Муставфийким, фазойили шарҳдин мустағнийдур, Шайхнинг вафоти таърихин (29) лафзи топибдур. Бу фақир Мавлоно Тўти Туршизий фавтиға лафзи тарих топиб эрдим, маълум бўлурким бир тарихда ўтубдурлар.\nМавлоно Котибий(30) — ўз замонининг беназири эрди. Ҳар навъ шеърғаки, майл кўргузди, анга маонийи ғариба кўп юзланди, батахсис, қасоидда балки ихтироълар ҳам қилди ва кўп яхши келди. Ва маснавийлари ҳам мисли «Тажнисот» ва «Зул-баҳрайн» ва «Зул-қофиятайн»(31) ва «Ҳусн ва ишқ» ва «Носир ва Мансур» ва «Баҳром ва Гуландом» бор. Аммо ғазалиёт ва қасоид девони машҳурроқ ва яхшироқ воқеъ бўлубдур. Охири умрида «Хамса»ға татаббуъ бунёд қилди ва анда даъволар зоҳир қилибдур. Гўё бу сабабдин итмомиға тавфиқ топмади. Бу фақирнинг хаёлиға андоқ келурким, Мавлоно Котибийда шеър салиқаси онча бор экандурким, бизнинг Султон Соҳибқирондек сухандон подшоҳ анга мураббий бўлса эрди ва умри дағи бирор нима вафо қилса эрди кўп элнинг кўнглин шеър айтмоқдин совутқай эрди. Аммо толеъи заъфидин бу мазкур бўлғон икки давлатқа мушарраф бўлмади. Ҳар тақдир била инсоф улдурким, анинг асридин бу кунгача анга ғолиби маҳз шеърнинг-барча услубида киши йўқтур. Анинг яхши сўзи кўпдур. Аммо ғазалиётида бу матлаи яхши воқеъ бўлубдурким:\nБа чашм бину ба дил раҳм кунки, кор хароб аст(32)\nБар таркаши ту чархи мурассаъ думи паланг(33).\nРафт ба ферузаи гунбаз дарун(34)\nВа Мавлоно Астрободда тоун марази(35) била ўтти, ўтар ҳолда бу қитъани айтиб эрдиким:\nОташ андар беша чун афтад на тар монад, на хушк(36).\nМавлоно Ашраф(37) — дарвешваш ва номуродшева киши эрди. Ва кийиз бўрк устига қурчуқ чирмар зрди. Ва эл била дағи омизиши оз эрди. Кўпроқ авқот «Хамса» татаббуъиға сарф қилур эрди; то ул китобни тугатур тавфиқи топти, воқеан ўз хурди ҳолиға кўра ямон бормайдур. Афв фазилатида «Хамса»сидин бу байт яхши воқеъ бўлубтурким:\nЗи мужримкуши журмбахши беҳ аст(38).\nБар ҳоли ман зи гўшаи чашме куни нигоҳ(39).\nХожа Исматулло — Мовароуннаҳр бузургзодаларидандур. Зоҳир илмин такмил қилғондур. Ғоят хуштабълиғидан ўзин шеърға мансуб қилиб девони машҳур бўлди. Ва Халил Султон(41) отиға яхши қасидалари бор. Бу матлаъ Хожанингдурким:\nВаз намакдони Халилаш намаке рехтаанд(42).\nҒаввоси ақли кулл набарад пай ба гавҳараш(43).\nВа Хожанинг қабри Бухорода ўз ҳужрасидадир.\nМавлоно Хаёлий — Бухородин ва Хожа Исматуллонинг шогирдидир. Бу матлаъ анингдурким:\nХалқе ба ту машғул, ту ғойиб зи миёна(44).\nЯънеки, туро металабам хона ба хона(45).\nМавлоно Бисотий — Самарқанддиндур. Шўх табъи бор эрмиш, аммо бағоят омий эрмиш. Бу матлаъи машҳурдурким:\nМастанд, мабодоки, баногаҳ шиканандаш(46).\nЗ-он ки дар ҳар пўсте бошад худоро дўсте(47).\nМавлоно Яхъё Себак(48) — Хуросон мулкининг рангин фозили эрди, кўп улум ва фунунда моҳир эрди. Саноеъ ва аруз фанида барча эл ани мусаллам тутарлар эрди. Анинг табъи диққатини ҳар киши билай деса «Шабистони хаёл» деган китобини кўрсун. Аввал «Туффоҳий» тахаллус қилур эрди. Сўнгра «Фаттоҳий» ҳам тахаллус қилди. Аммо «Хуморий» ва «Асрорий» ҳам тахаллус қилибдур. «Фаттоҳий» тахаллус била бу матлаъ анингдурким:\nРафт умр, ин доғи ҳасратро даво кай мекуни(49).\nВа «Асрорий» тахаллус била Хожа Ҳофиз(50) татаббуида бу байт анингдурким:\nТо бурад бехиниҳоли ақлу имони шумо(51)\nБу фақир аруз фанида восита била Мавлононинг шогирдимен(52). Иншооллоҳким, ўз ерида келгай. Мавлоно дарвешваш ва қонеъ киши эрди. Гўшае ихтиёр қилғон жиҳатидин латойифи табъи озроқ шуҳрат тутти. Сана исно ва хамсина ва самона миада(53) оламдин ўтди.\nМир Ислом Ғаззолий(54) — Ҳужжат ул-ислом Имом Муҳаммад Ғаззолий (қуддиса сирруҳу) авлодидиндур. Зоҳир улумин такмил қилди ва лекин фоний сифат ва бетакаллуф киши эрди. Ва тибб ва ҳикматда маҳорати бор эрди. Салотин ва ҳукком мажлисиға борур эрди. Ғояти латофати табъидин назмға дағи иштиғол кўргузур эрди ва анинг назмда камоли Ҳаким Анварийнинг(55) бу қасидаси жавобидаким:\nЧу муроди хешро бо мулки Рай кардам қиёс(56).\nМаълум бўлурким, Алоуддавла Мирзо(57) мадҳида айтибдурким, ҳар байти боштин оёқ ул замоннинг бир таърихидур. Мир Балхда Ҳазораспийлар чоғида бор экандур, Султон Абу Саъид(59) Мирзо чоғида оламға видоъ қилди.\nСайид Али Ҳошимий — Сайид Ҳошимий насаб ва хуштабъ йигит эрди. Абдуллатиф Мирзо(60) мулозаматида бўлур эрди. Ва сипоҳийлик ҳам қилур эрди. Ва шўх табъға бу байт шоҳиди адилдур.\nШуд падид он хатти сабзу гашт Хизри роҳи ман(61).\nҚози Муҳаммад Имомий — мутадаййин ва хуштабъ киши эрди. Хуросоннинг қозиюл-қузотлиғ мансабида мутаммаккин бўлди. Ва назмға гоҳи машғул бўлур эрди. Ашъори Ҳирий шаҳрида эл орасида бор. Бу матлаъ анингдурким:\nҒунчаи у дар табассум шудки, аз гулҳо чи гул(62).\nМавлоно Муҳаммад Олим — Самарқанд уламосидин Улуғбек Мирзо(63) била ҳамсабақ ва мусоҳиб эрди. Аммо бағоят далер ва шўхтабъ ва хийра киши эрди. Баҳсда кўп гўстохона сўзлар ва жавоблар айтур эрди. Салтанати азим уш-шоъний таҳаммул қила олмади. Самарқанддин анга ихрож ҳукми бўлуб Ҳирийга келди ва мунда Мавлононинг мақдамин ғанимат туттилар ва сокин бўлди. Бу матлаъ анингдурким:\nШамъи мақсуде ба умри хулд шабе нафрўхта(64).\nМавлоно Қудсий — ҳирийликдур, ширингўй киши эрмиш. Ва оғзида лақва марази бор эрди, андоқким оғзидин сув борур эрди ва забт қила олмас эрди, бу бобда дебдурким:\nШеър гўямки, об аз у бичакад(65).\nҲолати дилро намедони, маро маъзур дор(66).\nМавлоно Руҳий Ёзирий — Хуросон афозилининг дохилидур. Табъи хуб ва сулуки марғуб киши эрди.\nВа гарна оламе сўзам ба як оҳи саҳаргоҳи(67).\nМавлоно Соҳиб Балхий — бовужуди шеър фанида маҳоратлик киши эрди, адвор ва мусиқий илмида комил эрди. Ўз ғазалларини ўз амалларига боғлабдурким, анинг фазойилиға далолат қилғай. Ул жумладин, «Чаҳоргоҳ» амалидирким, машхурдур. Дерларким, Жўги Мирзо(68) мажолисида ул амалдин ўзга нима айттурмас экандурки, бу ғазалга боғлабдур:\nТо расам рўзе ба кўят дил басе шабгир кард(69).\nВа Хожа Салмоннинг(70) маснуъ қасидасиға жавоб дебтурким, андин кўп истеъдод маълум бўлур за яна бир қасидаси жавобида бу матлаъ хуб воқеъдурким:\nҚиёматест қадат гар бувад қиёмат рост(71)\nХудо ин дод мороу туро он(72).\nШубуши зинда буд кунжуди рўи нонам(73).\nМавлоно Сиймий — Нишопурдиндур, кўп фазли бор эрди. Шеър ва муаммо ва иншо ва хатда асридағи бу фан аҳли мусаллам тутар эрдилар. Бир кун даъво била икки минг байт айтиб битигани машҳурдур. Ва муҳрига бу байтни айтиб қоздурубдурким:\nСиймий ду ҳазор байт гуфту бинавишт(74).\nҲар ойинаким, бу байтдин бошқа эл ичида ғазали-дин бир озроқча бор.\nМавлоно Али Оҳий — Машҳаддиндур. «Хамса» муқобаласида неча маснавий айтибдурким, чун муқобалаға келтурса, гўёки бўлмас. Ул жиҳатдин шуҳрат тутмайдур. «Хаёл ва висол» отлиғ китобида бир байти бор, магарким, мулҳими ғайб анинг тилига ўз шеъри бобида солғондурким:\nМонад ҳама умр як савода(75).\nМавлоно Али Шиҳоб — туршизликдур. Султон Муҳаммад Бойсунғур(76) мулозими эркандур, ҳам равон, ҳам пухта айтур эркандур. Ул замон шуароси андин ёмон айтурлар эрмиш. Ва Мавлоно Сиррий анинг ўғлидурким, ўз ерида мазкур бўлғай. Бу матлаъ анингдурким:\nБа жону дил кунадат муштари харидори(77).\nМуҳаммад Али Шуғоний — вазирзодадур, табъи хуб воқеъ бўлғон жиҳатдин назмға кўп машғул бўлур эрди, бу байт анинг ашъоридиндурким:\nАгар гуле бадар ояд шароб аз у бичакад(78).\nМавлоно Толеъий — ҳам Султон Муҳаммад Бойсунғур модиҳи эрди. Табъи ғаробат сори майллиқ шоирдур.\nБаҳри фарши равзаи Султон Али Мусо Ризост(79).\nМавлоно Тусий — масалгўй ва ғазалгўй эрди. Шеъри басе омфириб эрди. Узун умр топти, ҳамоноки ёши юзга етти. Бу матлаи машҳурдурким:\nБа дандон мегази лабро чи мехоҳи зи жони ман(80).\nХудоро дораму боқи шуморо(81).\nБобо Савдоий(82) — Боварддиндур. Аввал «Ховарий» тахаллус қилур эрди. Ғайби оламдин анга жазаба еттиким, ақли зойил бўлуб, элдин чиқиб бош-аёғ яланг девоналардек тоғу даштда кезар эрди. Ўз ҳолига келиб эл орасиға киргандан сўнгра, «Савдоий» тахаллус қилди. Бойсунғур Мирзо отиға қасойиди бор. Ғазални дағи навъи айтнбдур. Бу матлаъ анингдурким:\nДаҳанат ғунчаву дандон дуру лаб маржон аст(83).\nМавлоно Зоҳидий — Бобо Савдоийға муосир эрди. Амир Хусравнинг(84) «Дарёи аброр»ига татаббуъ қилибдур ва Мавлоно Котибийнинг «Тажнисот»иға ҳам маъразға келибдур. Ва муножотида анинг бу банти яхши тушубдурким:\nЛаъл дар санг, ё раб, об ки дод? (85)\nМавлоно Амирий — турк эрди ва туркча шсъри яхши воқеъ бўлубдур, аммо шуҳрат тутмабдур. Ва бу байт анинг «Даҳнома» сндиндур:\nБа форсийда шайх Камол(86) татаббуъи қилибдур. Бу матлаъ анингдурким:\nҒайри зоҳид к-ў риёзатҳо кашиду хушк монд(87).\nМавлоно Бадахший — фозил киши эрмиш, Улуғбек Мирзо замонида Самарқандда шуаро ани хушгўйлиқға мусаллам тутубдурлар. Ва Мирзонинг дағи кўп илтифоти бор эрмиш. Бу матлаъи машҳурдурким:\nАз шаб ки дид сояки уфтад бар офтоб!(88).\nМавлоно Толиб Жожармий — Шерозда нашъу намо топибдур. Ва қабри ҳазрати Хожа Ҳофизнинг оёғи сари эрди. Бу рубоийсини қабри тошиға битиб эрдиларким. Фақири ҳақир ёд туттумким:\nТу толиби у бошки, у толиби туст(89).\nМавлоно Бурундуқ — надимваш ва ҳаззол киши эрмиш. Султон Бойқаро(90) бинни Умаршайх хизматида бўлур эрмиш ва ул замон шуароси анинг тилидин қўрқуб, анинг жонибини кўп риоят қилур эрмишлар ва ани устод лафзи била хитоб қилур эрмишлар. Ва бу матлаъ анингдурким:\nДури дандони ту бо иқди гуҳар мемонад(91).\nМавлоно Жунуний — ҳирийлиқдур. Шеъри ёмон эрмас экандур. Аммо назмда табъи ҳажв ва ҳазл сари мойил эркандур. Хожа Ҳофиз Шарбатий била анинг орасида низоъ воқеъ бўлди ва ул мунозаатни ҳажв қилди ва халойиқ ул ҳажвни ёд туттилар ва яхшироқ шеърлари бу жиҳатдин бартараф бўлди ва ул ҳажв чун машҳур эрди битмак муносиб кўрунмади. Бу матлаъ анингдурур:\nЗ-он рўй дар он ҳалқа забун аст жунуни(92)\nМавлоно Орифий — бағоят фозил ва хушгўй шоир эрди. Замон аҳли ани Салмони Соний дерлар эрди, ҳам шеъри муносабатидин, ҳам кўзлари заъфидин. Ва Салмоннинг кўзи оғриғонда айтқон қасидасиғаким, матлаъи бу дурурким:\nАйём кард чашмаи чашми маро сароб(93).\nБошад биайниҳ намаки суда бар кабоб(94).\nБорон буди-ю дар миён барқ(95).\nТо ба-дон дамки, маро пур нашавад паймона(96).\nМавлоно Сулаймоний — Бобур Мирзо(97) хизматида бўлур эрди. Ва бадиҳани равон айтур эрди. Аммо Ҳазрати Хожа Ҳофизнинг бу матлаи жавобидаким:\nДидаро равшани аз хоки дарат ҳосил буд(98).\nОзмудем, ба як журъаи май ҳосил буд(99).\nДари ҳар каски, задам бехуду лояъқил буд(100).\nВа машҳур мундоқдурким, бу абъёт Мавлоно Ҳаким табибнинг хотуни Меҳринингдур(101). Ва бу фақир сиққа элдин эшиттимким, Сулаймонийнингдур, валлоҳу аълам!(102)\nМавлоно Қадимий — нақорачиликка машҳурдур, аммо табъи назмларда мулоним эрди, бу матлаъ анингдурким:\nРавшани дар дида аз дидори ёр ояд маро(103).\nМуддате боядки, то дил бар қарор ояд маро(104).\nМавлоно Масиҳий — Кушанж вилоятидин эрди. Покиза рўзгор ва мусулмонваш киши эрди. Дерларки, Макка зиёрати давлатиға мушарраф бўлди. Ва табъи шўх эрди. Яхши ашъори бор. Бу матлаъ анингдурким:\nХуни дили мо рехта пазмон шуда боши(105).\nАз омадани Каъба пушаймон шуда боши(106).\nМавлоно Ҳожи Абулҳасан — туркдир, аммо толиби илмлиққа машғул бўлуб, бирор нима модда ҳосил қилибдур, чун табъи хуб эрди, шеър айтурға машғул бўлди. Бу туркча матлаъ анингдурким:\nМавлоно Қутбий — Султон Масъуд Мирзо(107) мулозими эрди. Шўх табъ киши эрди. Туркий ва форсий шеърда жалд эрди. Бу туркча матлаи машҳурдурким:\nМавлоно Наимий — Мавлоно Қутбийға қаробатдур. Ёмон табъи йўқ эрди. Туркий назмларга табъи мулойим эрди. Ва Султон Соҳибқирон остонасида бўлур эрди. Чун қобилияти бор эрди ва сидқ ва ихлоси била қуллуқ қилур эрди. Кўп илтифот топти, оқибат садорати олий мансабқа сарафроз бўлди. Бу матлаъ анингдурким:\nМавлоно Зайн — киссадўзлуқ санъатиға мансуб эрди. Ва ўз замонинннг шўх табъларидин бир ани тутарлар эрди. Бу мақтаъ анингдурким:\nБегона чунонеки, ғами хеш надори(108).\nМавлоно Муҳаммад Жомий — Ҳазрат Мавлавий Махдуми Нураннинг(109) иниси эрди. Зоҳир улумин такмил қилиб эрди. Ахлоқ ва сифоти дарвешона ва сулук равиши бехешона, адвор ва мусиқий илмида моҳир ва сойир фазлиётда комил эрди. Ул оғоға иниликка лойиқ ва тарийқи алар тарийқи била мувофиқ эрди. Бу рубоий аларнингдурким:\nРўзи сияҳи хеш ба шаб меорам(110).\nҚабри ул ҳазратнинг манзилларида қутб ус-соликин Мавлоно Саъдиддин Кошғарий(111) (қуддиса сирруҳу)нинг суфасида, анинг аёғи сари воқеъдурур.\nМир Шоҳий(112) — сабзаворлиқдур. Асли сарбадорлардин бўлур. Бойсунғур Мирзо мулозаматида бўлур эрди. Оти Мир Оқмаликдур. Фароғатдўст ва хушбош киши эрди. Анинг шеърини чошни ва салосат ва якдастлик ва латофатида таъриф қилмоқ ҳожат эрмас. Ғазали агарчн оздур, аммо барча халойиқ қошида писандида ва мустаҳсандур. Фақир агарчи ани кўрмадим, аммо анинг била фақирни орасида эълом ва ирсол воқеъ бўлди. Мулк подшоҳи отамни ҳукумат расми билан Сабзаворға юбориб эрди ва Мир Шоҳийни Астрабод ҳокими тилаб Журжон мамоликига элтиб эрди. Астрабодда анга қазо етиб наъшин Сабзаворға келтурдилар ва обо ва аждоди дахмасида халойиқни ўтру чиқориб ани охират ерига дафн қилдилар. Астрабодда айтқон икки матлаи туганмай қолғон эрдиким, васият қилғондурким, Хожа Авҳад аларни тугатсун деб, бири будурким:\nСаги кўи туем охир ба санге шод кун моро(113).\nВатан гузоштаи бехонумон зи баҳри туем(114).\nЗ-онки шаҳри шоҳ бе Шоҳий намеояд ба кор(115).\nМавлоно Муштарий — астрободлиғдур. Ўз вақтида машоҳирдин эрди. Бу матлаъ анингдурким:\nДасти ман асту домани соқию пои гул(116).\nМавлоно Али Дардўзд ҳам астрабодлиғдур. Бу матлаи машҳурдур ва яхши воқеъ бўлубдурким:\nКи, маст хоҳам аз ин олами хароб гузаштан(117).\nМавлоно Толеъий — камардўзлиққа мансубдур. Бу матлаъ анингдурким:\nАз рўи хуб ҳар чи расад метавон кашид(118).\nМавлоно Муҳйи — Бойсунғур мирзо мулозаматида бўлур эрмиш. Бу матлаъ анингдурким:\nБўса онжо зи бийм натвон зад(119).\nБер умр ила давлат, улча имконидур.\nУл жамоати азизлар зикридаким, фақир алардин баъзининг мулозаматиға кичикликда етибмен ва баъзининг суҳбатига йигитликда мушарраф бўлибмен, алар ситта ва тисъина ва самона миа(1) тарихидаким, бу мухтасар битиладур, бу фано домгоҳидин бақо оромгоҳига борибдурлар\nМавлоно Шарафиддин Али Яздийдур(2) — Мавлононинг соҳибкамоллиғи олам аҳли қошида мусалламдур. Шоҳрух султон бузуғлиғида фақирнинг волиди жамоати касир била рўзгор ҳаводиси фитнасидин Хуросондин қочиб, Ироққа борурда Тафтғаким Мавлононинг мувалладидур, ярим кеча етиб тушдилар. Иттифоқо манзил аларнинг хонақоҳи эшикида воқеъ эрди, тонг отқонда, андоқким, ўюни атфол даъби бўлур, ул жамоатнинг атфоли ул хонақоҳға ўйнағали кирдилар ва фақир ҳам алар била эрдим, тахминан олти ёшимда бўлғай эрднм, ва Мавлоно бир раҳбада ўлтуруб эрмишлар, тушган жамоатнинг кайфиятин маълум қилмоқ учун атфолдин бирини тиладилар. Фақир алар сори борурға муваффақ бўлдум. Ҳар неким сўрдилар жавоб айтдим. Табассум қилиб таҳсин қилдилар, дағи сўрдиларким, мактабға борибмусен? Дедимким: борибмен. Дедиларким: не ергача ўқибсен? Дедимки: «таборак» сурасиғача. Дедиларким: бу жамоат атфолидин биз тилаганда, сен келиб биз била ошно бўлдунг, сенинг учун фотиҳа ўқули деб ўз фотиҳалариға мушарраф қилдилар. Ҳамул замон фақирнинг волиди ва ул хайл улуғлари келиб, Мавлоно хизматида анвои ниёзмандлиғлар қилғондин сўнгра, фақирға андоқ шуур ҳосил бўлди ангаким, «не киши эр-кандурлар».\nВа алар мусаннафотидин улча машҳурдур: «Қасидаи Бурда» шарҳи ва «Асмоуллоҳ»(3) шарҳи ва «Зафарнома» тарихидур ва муаммо фанини алар тадвин қилдилар, анда ҳам «Ҳулал»(4) ва «Мунозара» ва «Мунтахаб» аларнинг таснифидур. Ва Мавлоно ҳиммат ва базл бобида таърифдин мустағний эрдилар. Табаррукан бир матлаълари битилдиким:\nК-андар пиёла партаве аз акси дўст ҳаст(5)\nВа Мавлононинг қабри Тафтда ҳамул хонақоҳда-ўқдур.\nҲожа Авҳад Муставфий — анинг лақабин «Кадуд» ҳам дерлар. Ўз асрининг ягонаси эрди. Кўпроқ улум ва фунунни билур эрди, батахсис улуми ғарибани, аммо фалакиётда шуҳрати бор эрди. Бу фақир ул бузруквор суҳбатиға етар эрди, кўп илтифотлари бор эрди. Ва шеърда дағи девон тартиб қилибдур, яхши қасойидлари бор. Бу матлаъ анингдурким:\nГашта бар наргис ҳаводори чашмат фарзи айн(6).\nОфтоби осмони салтанат Султон Ҳусайн(7).\nМавлоно Абдулваҳҳоб — донишманд ва зуфунун киши эрди ва Машҳад шаҳрида кози эрди.\nИншо фанида беназир эрди. Имод қўрғони китобасида «Ирама зот-ил имодиллати ламу юхлақу мислуҳа фил билоди»(8) оятин битибдур.Машҳаднинг шуаро на зурафоси қозиға шогирд эрдилар.\nУл зурафодин бири «Мақлуби муставий»(9) санъатида алфозин топиб қозиға арз қилибдур. Ул оз тааммул била алфози била жавоб берибдурким, бу иши таърифдан ташқаридир.\nХожа Фазлуллоҳ Абуллайсий — Самарқанд акобиридиндур. Фақиҳ Абуллайс авлодидандур. Фиқхда ани Абу Ҳанифаи Соний(11) дерлар эрди ва арабиятда Ибн Ҳожиб(12) каффасида тутарлар эрди.\nСайид Шариф(13)нинг шогирди эрди ва Сайид ўз хатлари била улуми дарс айтурға ижозатномалар анинг учун битиб эрди. Фақир икки йил аларнинг қошида сабақ ўқуб эрдим, анча илтифотлари бор эрдиким, «фарзанд» дер эрдилар.\nСўям, эй сарв, равон шавки, фидо созам жон(14).\nМавлоно Улои Шоший — донишманд киши эрди. Хуш табълиқға барча халойиқ анн мусаллам тутар эрдилар.\nМуаммода Самарқанд аҳли ани Мавлоно Шарафиддин Яздий муқобаласида мазкур қилурлар эрди. Фақир Самарқандға борғонда аёғи синиб, соҳиб фирош эрди. Иёдатиға бордим, қошида ўлтуруб, андин ҳосил бўлур битиб анга тутабердим.\nҚошидин чиққонда фақирнинг ҳолатин сўруб, ким эрканимни маълум қилғондин сўнгра бу муаммониким, фақирнинг оти андин ҳосил бўлур, айтиб битиб, бир шогирдидин висоқимға юбориб, эрди.\nМавлоно Муҳаммад Табодгоний(15) — Шайх Зайниддин(16) хулафосидиндур. Ўз замонининг муқтадоси эрди. Хонақоҳи бор эрди ва қалин муридлар ва элнинг ружуи Мавлоно сари кўп эрди ва «Қасидаи Бурда»ни мухаммас қилибдурур ва ҳазрати муқарраби борий Хожа Абдуллоҳ Ансорий(17)нинг «Манозил ус-сойирин» (18)иға шарҳ битибдур ва фазл ва камоли шарҳдин ташқаридур. Ҳар қачон самоъға кирса эрди, бовужуди улким, усул қоидаси била ҳаракоти мувофиқ эрмас эрди, аммо халойиқға андоқ асар қилурким, кўп эл йиғлар эрдилар. Бу матлаъ Мавлононингдурким:\nГар рост бигўи ҳама кўтаҳ назаронанд(19).\nШайх Садриддин Равосий — ул дағи Шайх Зайниддин хўлафосидиндур. Шайх зебо ва раъно эрди. Шакли дилписанд ва ҳақойиқ ва маориф айтмоғи дилфириб эрди. Шариф суҳбатиға фақир мушарраф бўлдум. Бадахшон шоҳиғаким, анга мурид бўлуб эрди, «Фусус» (20) дарс айтур эрди, кўпглумни басе сайд қилди. Замон подшоҳи ҳам шайх мулозаматиға етар эрди, ўзга халойиқға худ не еггай!\nҲамеша аз жамолат чашми бад дур(21).\nМир Ҳайдар Мажзуб — Дарвозаи Хуш тошида Имом Фахр(22) мазори бошида сокин эрди. Йигитлигида зоҳир улумин такмил қилиб эрди, ҳамул вақтда анга жазаба етиштиким, ақли зойил бўлди. Гоҳики, ўз ҳолиағ келса эрди, уламо билан улум баҳсин андоқ қилур эрдиким, барча мусаллам тутар эрдилар Муважжаҳ сўзлайдурганда, орасида сўзи паришон бўлур эрди ва хаёли жунун вақтида хотам ус-салтанатлиққа росих бўлуб эрди ва халқни ўз навкарлигига даъват қилиб хуруж қилур сўзин айтур эрди. Назмида ғариб абёт воқеъ бўлур эрди. Бу байт анингдурким:\nЧу қанде бар биринжи дона-дона(23).\nМавлоно Муҳаммад Араб — ул ҳам донишманд киши эрди. Димоғи ҳабт қилди ва хаёли Мир Ҳайдар хаёли борғон сори борди. Дойим салтанат сўзини мазкур қилур эрди, то улким чин ё ёлғон Мавлонони мунга муттаҳам қилдиларким, уйидин хуруж аслаҳаси пайдо бўлубтур деб, чун азиз ва мусин киши эрди, подшоҳи замон анга шаҳардин ихрож ҳукми буюрди. Ул ердин Сийистонға борди ва сўзи ҳам ушбу ранг эрди, ўзининг подшоҳлиғи қоидасида «Шоҳнома» айтибдур. Бу байт ул абётдиндурким:\nЗи аҳволи шаҳ жуз шаҳ огоҳ нест(24).\nМир Муфлисий — Машҳад содотидиндур. Табъи хуб эрдиким, анга жазаба етиштиким, ақли зойил бўлди. Илкига ва бармоқларига ҳалқалар солур эрди. Дойим ўз-ўзи бирла сўзлашур эрди. Ҳуши борида яхши абётлар айтиб эди. Аммо жунун вақтида бу байтни кўп ўқур эрдиким:\nЧу чанбар сохт моро нахли қомат(25).\nЛожарам девонаги аз муфлисист(26).\nМавлоно Абдулқаҳҳор — донишманд киши эрди. Ҳирий шаҳрининг мутааййин хуш табъларидин эрди. Мавлононинг хаёли кимёгарликка тушиб кўп нима зоеъ қилди ва ҳеч нима ҳосил қила олмади.\nТийри уро ғайр хўрду дар дили ман кор кард(27).\nМавлоно Абдураззоқ(28) — Мавлоно Абдулқаҳҳорнинг инисидур. Хуш муҳовара киши эрди, зоҳир улумин такмил қилиб эрди ва фазлиёти ҳам яхши эрди. Хусусан тарих илмиким, анда мусаннафоти бор ва машҳурдир. Ва ҳар киши бу фанда анинг маҳоратин билай деса ўз тарихидин била олур. Бу матлаъ анингдурким:\nОламеро кушту дорад ин замон андози ман(29).\nМир Ёдгорбек — «Сайфий» тахаллус қилур эрди. Хуросоннинг асил ва мутааййин мирзодаларидиндур. Аммо мулозамат тарийқни тарк қилиб, гўша ихтиёр қилди. Фониваш ва бетакаллуф киши эрди, жузъий мустағалоти ҳосили била қаноат қилиб эрди. Бу тоифа доим анинг теграсида эрдилар. Ҳеч нимасин булардин аямас эрди. Яхши матлаълари бор, жумладин бу матлаъ анингдурким:\nҲаст чун кисаи ларзанда бар болои сийм(30).\nЧун ба болои қабои барг най бандад камар(31).\nМавлоно Тўтий — асли Туршиз вилоятидиндур. Бобур Мирзо мулозаматида тарбият топти. Яхши шакллик ва яхши хулқлик йигит эрди. Қасидада Мавлоно Котибийға татаббуъ қилур эрди. Анинг мавъиза қасидасиғаким, матлаи будур:\nЧу нек дар нигари аждаҳои ҳафт сар аст(32).\nЗи чор рукни бисоташ фиғони алҳазар аст(33).\nШакли чанг аз баҳри дафъи ғам даҳони аждаҳост(34).\nМавлоно Вайсий — котибликка машҳур эрди, аммо шеър ҳам айтур эрди. Асру содава гўл киши эрди. Фақир, балки кўпроқ ёронлар таажжуб килурлар эрдиким, оё ул бу навъ содалиғ била назм нечук айтур эркин, аммо ғазаллари ёмон эрмас ва девони ҳам бордур. Бу матлаъ анингдурким:\nОмад зи ҳар бунафша маро бўи зулфи ёр(36).\nМавлоно Соғарий(37) — Соғар вилоятидиндур. Ҳирот шуароси силкида эрди. Маоши ўткунча тамаввули бор эрди. Аммо имсоки ғолиб эрди.\nАммо Вайсий эшаги йўк баҳонаси била ва Соғарий яна бир баҳона била ул сафардин қолдилар ва Амир Суҳайлий(38) бу қитьани алар учун айтти ва эл ичида басе шуҳрат туттиким:\nОн як аз бе харию ин зи хари(39).\nНолаи зори ману савти ҳазор аст яке(40).\nМавлоно Фасиҳ Румий — донишманд киши эрди. Жўги Мирзо хизматида бўлур эрди ва анинг боғоти, қасрларининг китобалари Мавлононинг ашъоридур. Хожа Салмоннинг маснуъ қасидасиға татаббуъ қилибдур. Ўз хўрди ҳолиға ёмон айтмайдур. Ва Ҳазрат Шайхнинг(41) «Махзан ул-асрор»иға жавоб айтибдур, бу байт «розни ниҳон асрар» бобида анингдурким:\nБешак аз у ҳамнафасе бишнавад(42).\nШайх Камоли Турбатий — кўп диққатлик, табълик киши эрди. Хожа Ҳофиз ғазалларидин кўп мухаммас қилибдур. Хуросоннинг муттааййин, рангин зурафосидин эрди.\nФақирнинг ани кўрарга кўп орзум бор эрди, ошнолиғ бу навъ воқеа бўлдиким, Султон Абу Саид Мирзо замонида Машҳадда ғариб ва хаста бир буқъада йиқилиб эрдим. Қурбон вақфаси бўлди, оламнинг ақсо билодидин халқ имом равзаси тавофиға юз қўйдилар. Расмдурким, мусофирлар муттааййин буқъа гаштига ҳам борурлар, ул буқъадаким, фақир йиқилиб эрдим, жамоати маволиваш эл сайр қилиб, деворда битилган абётни ўқиб, бир байт устида баҳсга туштилар. Бир улуғроқ кишиким, ул жамоат анга тобеъ эрдилар, ул жамоатни илзом қилди. Фақир заъф ҳолида ул жамоат жонибидин сўз айттим. Анга дедиларким: бу бемор йигит ҳам бир сўз айтадур. Ул улуғроқ киши худ Шайх Камол эрмишким, зиёратга келган эрмиш, бошим устига келиб, мабҳасни ораға солди. Фақир жавоб бергач, ўз сўзидан қайтиб, таҳсинлар қилиб, ҳолимни тафаҳҳус қилди. Эрса ул ҳам фақирни эшитган экандур ва кўрар ҳаваси бор экандур. Хушвақт бўлуб дилжўйлуғлар қилиб, қошимда ўлтурди.\nДарвеш Мансур — сабзаворлиғдур. Дарвеш ва парҳезкор ва муртоз киши эрди. Кўпроқ авқот сойим эрди, аруз ва саноеъда Мавлоно Яҳъё Себак шогирди эрди. Икки аруз тасниф қилди ва маснуъ қасида айтибдурким, матлаи будурким:\nКас надидам ошнои асли кор(43).\nТарсеъ санъати(44) покиза воқеъ бўлубдур. Тасаввуф илмида Ҳофиз Али Жомийшогирди эрдиким, анинг таърифида ақл қосирдир ва тасаввуфда бу рубоий Дарвешнингдурким:\nОнро ки қабул кард рад натвон кард(45).\nҲофиз Али Жомий — ўз замонининг соҳиб камоли эрди, батахсис тасаввуф илмида. Ва Махдумий Нуран «Нафаҳот ул-унс»(46) да анинг Шайх Фаридиддин Аттор(47) (қуддиса сирруҳу)нинг бу қасидасиғаким:\nХалқе ба-дин тилисм гирифтор омада(48)\nҚабри Шайх Баҳоуддин Умар(49) (қуддиса сирруҳу)нинг ҳазирасидадур.\nМавлоно Муҳаммад Муаммоий — ани Ҳирий эли «Пири Муаммоий» дерлар эрди. Зариф киши эрди. Мир Хусравнинг ашъор ва рисоласин ва сойир мусаннифотин андин кўпроқ киши жамъ қилмабдур эрди. Ул вақт муаммо фанида зурафо анинг шогирди эрди.\nСаййид Камол Качкул — Балхда сокин эрди. Саёҳат кўп қилғон киши эрди. Ул етмаган ер оз бўлғай эрди. Анинг ҳолатида кўп таажжуб маҳаллидур. Машҳур мундоқ эрдиким, анинг беш юз минг байти бор ва бир қасида айтибдурким, андин ўн икки минг байт маснуъ истиҳрож қилса бўлур. Аммо улча фақир кўрдум, Ҳазрат Хожа Абу Наср Порсо(50) (қуддиса сирруҳу) фавт бўлғонда марсия айтиб эрдиким, неча байтининг ҳар мисраи Хожа фавтиға тарих эрди ва неча байти мустағрақ тарих эрди, ва неча байти ҳар байт уч ва тўрт тарих эрдиким, байт маъносиға футур йўл топмайдур эрди(51). Бу ишлар башар шавқидин ташқари учун ани дерлар эрдиким, аторудни истихрож қилибдур(52). Ёши тўқсондин ўтиб эрди(53). Бу матлаъ анингдурким:\nБар хок нишонда қади ту сарви равонро(54).\nХожа Муайяд Девона — Ҳазрати Шайх авлодидиндур. Ўзи ошуфтадимоғ киши эрди. Аммо назми равон ва салис воқеъ бўлур эрди. Анга салтанат даъвоси бор эрди. Ҳамул иш устига ани зоеъ қилдилар. Бу матлаъ Хожа Ҳофиз жавобида анингдурким:\nКи, жаҳонро бидиҳад равшани аз сари нав(55).\nХожа Муайяд Меҳна — Ҳазрат Шайх Абусаид Абулхайр(56) (қуддиса сирруҳу)нинг набираларидиндур. Йиллар мазор бошида шайх эрди ва зоҳир улумин такмил қилиб эрди ва ваъз мажолиси бағоят гарм ва пуршўр воқеъ эрди. Ва Хожа самоъни дағи муассир қилур эрди. Салотин Хожани таъзим қилурлар эрди. Бу матлаъ анингдурким:\nВ-андар оина жонро нигарон сохта анд(57).\nМир Имод Машҳадий — «Мусавий» тахаллус қилур эрди. Донишманд ва хуш хулқ ва хуш табъ киши эрди. Машҳад шуароси анинг хизматиға йиғилур эрдилар. Ва ҳар не деса итоат қилурлар эрди. Ва муаммо фанида ҳам маҳорати бор эди. Ва Шайх Камолнинг(58) жавобида бу байт айингдурким:\n«Ба чашм» (59).\nШоҳ Бадахшон — «Лаълий» тахаллус қилур эрди. Хуш табъ ва мусулмонваш киши эрди. Аларнинг хонаводаси қадим хонавода эрди, неча минг йил эрдиким, Бадахшон мулкининг салтанати, аларнинг хонаводасидин ўзга хонаводаға интиқол топмайдур эрди. Султон Абу Саид Мирзо аларни мустаъсал қилди ва мулку молларини эгаллади. Бу матлаъ Шоҳнингдурким:\nКоми жон ҳар дам зи лаълат пур шакар хоҳем кард(60)\nИбн Лаълий — Шоҳ Лаълийнинг ўғлидур. Хуш бош ва хуш табъ подшоҳзода эрди. Соҳиб вужудлўқ ва шўхлуқ андин кўп нақл қилурлар. Бу матлаъ анингдурким:\nҒайри дил бурдан надори, эй бути маккор, кор(61).\nМавлоно Абдусамад Бадахший ҳам Бадахшондиндур. Султон Абусаид Мирзо замонида Ҳирига келди. Подшоҳ анга ўз тарихин буюрди. Маснавийгўй ва мусанниф киши эрди. Бир байтида тажнис хаёл қилиб, қофиясин ғалат қилиб эрди, фақир ани воқиф қилғач филлоҳ муттанаббиҳ бўлди ва изҳори миннатдорлиғ ҳам қилди ва бу иш анинг била фақир орасида ошнолиққа сабаб бўлди. Тўй таърифида ва гўяндалар зикрида анинг маснавийсидиндурким:\nСари овозашон, жокам оллоҳ буд(62).\nМавлоно Юсуф Шоҳ — «Котиб» тахаллус қилур эрди, китобат фанида мутааййин киши эрди ва Ҳирий шаҳрида зурафо зумрасида ўзин дохил тутар эрди, аммо фақир ва яхши киши эрди. Бу матлаъ анингдурким:\nМо дар ин шаҳр ба-дин рўзу ту дар шаҳри касон(63).\nХожа Абу Исҳоқ — Хожа Муайяд Меҳнанинг ўғлидир. Толиби илм ва хуш табъ йигит эрди. Аммо бадхўй ва мутакаббир ҳам бор эрди. Меҳнада баъзиға айтқон марсиядин бу бир байт анингдурким:\nБа саҳрои қиёмат дасти мову домани саҳро(64)\nСаййид Козимий — хуш табъ ва сабук руҳ киши эрди ва табъи ҳазлға мойил эрди. Подшоҳ ҳазратидин Хожаи Жаҳонға рисолатқа бориб андин келурда Ироқда қолди. Андин фақирға бир икки руқъаси келди. Аммо ўзи Шерозда фавт бўлубтур деб шуҳрати бор. Сипоҳийликда жалд киши эрди ва шеъри равон воқеъ бўлур эрди, қасидаси Бобо Савдоий таври тушар эрди. Бу матлаъ анингдурким:\nДар силки одами сифатонам харе наям(65)\nМавлоно Муҳаммад Муаммоий — латиф ва сунний мазҳаб киши эрди. Кўп акобир хизматига етиб эрди, манзури назарлари бўлуб эрди. Бобур Мирзо замонида муаззам садр бўлди ва андин сўнгра ҳам салотин мажлисида мақбул ва махсус эрди. Мукнати чоғида Шерозда ҳазрат Хожа Ҳофиз қабри бошида гунбаз ясади ва Бобур Мирзони анда тилаб зиёфаг қилди. Шерознинг шўх табъларидан бири Мирзонинг кўзи тушар ерда деворда бу байтни битиб эрдиким:\nХудош хайр диҳод онки, ин иморат кард(66).\nМирзо ўқуди ва бу бобда ҳазллар бўлди. Фақир бу нақлни ўзидан эшитибмен. Фақир била улфати бор эрди ва кўп мушарраф қилур эрди. Охир ҳаётида Кичик Мирзо(67) била ҳаж давлатиға ҳам мушарраф бўлди ва анда оламға видоъ қилди.\nХожа Ҳасан Хизршоҳ — астрободлиғдур. Яхши табълиқ, яхши муховаралиқ киши эрди. Ошуфтасор ва фонийсифат ҳам бор эрди. Шеърни яхши айтур эрди. Насхтаълиқ хатин ҳам Мавлоно Жаъфар(68) тарийқин тақлид қилиб, ширин битир эрди. «Лайли ва Мажнун» муқобаласида «Зайд ва Зайнаб» маснавийси айтибдур. Бу байт анинг тавҳидидиндурким:\nНоми ту шифои ҳар алили(69).\nНе гули танҳоки, сар то сар гулу шаккар дамад(70),\nМавлоно Ҳожи Нужумий — Лоуболи киши эрди ва табъи ҳазлға мойил эрди ва ҳазломез қитъалари бор. Аммо бу матлаи яхши воқеъ бўлубтурким:\nҲамчу чашми гўсфанди кушта ҳайронат шавам(71),\nХожа Масъуд Қумий — ул вилоятнинг улуғларидиндур, Ироқтинким Хуросонға келди ва фақир била мусоҳиб эрди. Маснавийси пухта ва ғазаллари равон эрди. Кўп рангин абёт ҳам шеърларида бордур. Султон Соҳибқирон тарихин анга буюрулди. Ўн икки минг байтқа яқин айтибдур. «Юсуф ва Зулайхо», «Шамс ва Қамар», «Тиғ ва Қалам» мунозараси ҳам назм қилибдур. Бу матли хуб бўлубтур:\nХоб мебинам, ки обам мебарад(72).\nМуштоқтарон дуртаранд, оҳам аз ин аст(73).\nҲофизи Ёрий — хуш суҳбат ва ширин калом киши эрди ва қироат илмин яхши билур эрди ва кўпроқ авқот тиловат қилур эрди ва ҳамиша фақир била мусоҳиб эрди. Мавъизада инсоф бобида бу байт анингдурким:\nКи, ҳастам бадтарин аз халқу худро нек медонам(74).\n«Ихлосия»(75) мадрасасида фавт бўлди ва кўчаи Сафо бошида қўйилди.\nМавлоно Қанбарий — Нишопурдиндур. Оми киши эрди. Аммо назм айтурда чолок эрди ва шеърида ҳам чошни бор. Бу қасида матлаи Бобур Мирзо мадҳида анингдурким:\nЗ-ин машоил оташи хур бинки чун баркардаанд(76).\nМавлоно Хусравий — даъволик ва бузургманиш ва тундхўн киши эрди. Фақир қошиға баъзи маҳалда шеър келтурса эрди, бурунроқ андоқ калом сурар эрдиким, дахл қилмоқ йўли боғланур эрди. Заруратан барча шеърни таҳсин қилмоқ керак эрди. Девони ҳам эл орасида бор эди. Бу матлаъ анингдурким:\nҲаёте ёфтам, жоне гирифтам(77).\nМавлоно Зайний — дилпазир табълик киши эрди. Агарчи оми эрди, аммо шеъри холи аз ранги эмас эрди. Ғазал кўпроқ айтур эрди. Асли Сабзавордин эрди ва Мир Шоҳий била суҳбат ва мажлислар тутуб эрди. Бу матлаъ анингдурким:\nШуда девонаву жўлида мў сар дар ҳаво монда(78).\nВали Қаландар — Бобур Мирзо остонида мулозим эрди. Хира ва далер беҳаё киши эрди. Сухандонлар орасида бадшеърликка машҳур эрди. Пир Будоғ Ҳирий шоирларин Шерозға элтганда ул ҳам борди, нодиран бу матлаи яхши воҳеъ бўлубтурким:\nШавад-шавад нашавад к-ў машав чи хоҳад шуд(79).\nМавлоно Волаҳий — ошуфта киши эрди. «Бард» (80) лафзидин аччиғи келур эрди, бу жиҳатдин анга ташвиш берурлар эрди. Бобур Мирзо Машҳадда эканда «ороста» радиф қасида айтиб эрди. Байтики «мамдуҳ» отин боғлабтур будурким:\nМашҳади Султон Али Мусо Ризо ороста(81).\nҲаримий Қаландар — Самарқанд вилоятидин эрди. Толиби илмлиғи ҳам бор эрди. Бу туркча матлаъ анингдурким:\nМавлоно Тархоний — Андхуддиндур. Сипоҳийлик суратида юрур эрди. Ҳазрат Махдумий Нураннинг бу шеъри жавобидаким:\nРиштаи жонро ба ҳар мўи ту пайванди дигар(82).\nТо кашам пеши сагат ҳар лаҳза парканде дигар(83).\nМавлоно Ишқий — ҳирийлик эрди ва қасидани пухта айтур эрди. Султон Абу Саид Мирзо Оқсаройни ясаганда иморатнинг китобаси учун шуароға шеър буюрдилар. Иморат таърифида анинг шеъри яхши тушуб эрди. Матлаи будурким:\nАз хок бар гирифтаи дорои кишвар аст(84).\nМавлоно Абдулваҳҳоб — Исфаройиндиндур. Абдолваш киши эрди. Аммо яхши табъи бор эрди. Сабзаворда қазо мансабини анга бергандурлар. Андин сўнгра Исфаройинда қози бўлғондур. Андин маъзул бўлғонда Астрободқа иҳтисоб амрин анга ружуъ қилиб йибордилар. Шеърға машъуф эрди. Мир Хусрав «Даръён аброр»и жавобида бу матлаъ анингдурким:\nКўҳна тарихе басе шоҳони анжум лашкар аст(85).\nХожа Юсуф Бурҳон — Ҳазрати шайх ул-исломий Аҳмади Жомий(86) (қуддиса сирруҳу)нинг яқинроқ авлодидиндур. Фақир ва фано тарийқида сулук қилур эрди. Ва тажарруд ва инқитоъ расмин кўп маслук тутар эрди. Ва жамеи аҳли туруқнинг соҳиб тарийқи эрди ва мусиқий илмин ҳам яхши билур эрди ва фақир мусиқий фанида анинг шогирдимен. Кўпроқ ўз шеъриға мусиқий боғлар эрди. «Исфаҳон» амалини, бу байтиға боғлабтурким:\nАгар гадо ба муроди диле расад чи ажаб» (87).\nМавлоно Машриқий — машҳадлиғдур. Косагарлик санъатига мансуб эрди, аммо дарвеш киши эрди. Мир Махдум (алайҳир-раҳма)(88) ва кўп азизлар хизматиға етиб эрди. Рўзгор шикоятида бир ободон шеъри бор. Бу байт андиндурким:\nГар хун бажои об равон нест дар биҳор(89).\nМавлоно Ҳавойи — Мавлоно Машриқийнинг инисидур. Наққошлиқдин бирор нима вуқуфи бор эрди.\nБаҳона мекунам аз дуру боз мегардам(90).\nМавлоно Қабулий — фақир киши эрди. Бозори Маликда ғазлфурушлуқ(91) дўкони бор эрди. Бир сабоҳ ул маҳалладин жамъе келдиларким, ўтган кеча Мавлоно Қабулий бизларни тилаб васият қилдиким, бу кеча оламдин борурмен, такфин ва тажҳиз жиҳатидинким, ҳеч нимам йўқтур, сабоҳ девонимни фалон кишига, яъни фақир қошиға элтиб ниёзимни еткуриб, илтимос қилингким, мени Содоти Мусриҳ гўристонида дафн қилдурсун. Сабоҳ ҳабар туттуқ, эрса ўтуб эрди. Васияти дастури била девонин сенинг қошингға келтуруббиз. Фақир анинг васиятини бажо келтуруб, тадфинидин сўнгра девонин очтуқ. Эрса бу матмаи келдиким:\nБа ҳар ду кавн чу ман ноқабул натвон ёфт(92).\nМавлоно Муҳаммад Амин — Балхдиндур. Сода киши эрди. Кўпроқ авқот нависанда ва амалдорлар теграсида бўлур эрди, «дилбарам» лафзин етти тажнис ила айтиб ул ғазалин Бобур Мирзо тобуғида келтурди, мустаҳсан тушуб бу байтиниким:\nБа-з сияҳ чашмои дигар ҳамчу оҳу дилбарам(93).\nМавлоно Саидий — машҳадлиғ эрди ва косагарлик санъатиға мансуб эрди. Бу матлаъ анингдурким:\nМагар як лаҳза бо он дилбари худрой омезам(94).\nКи, натвонамки то рўзи ҳисоб аз жой бархезам(95).\nМавлоно Мир Арғун — хаймадўзлуқ санъатиға мансуб эрди ва қадимий зурафодин эрди. Сойир назмлардин муаммоға кўпроқ мойил эрди. исмиға бу муаммо анингдурким:\nМавлоно Садр Котиб — ошуфтарўзгор киши эрди, кўпрақ авқот атрок хизматида бўлур эрди. Лавандлиқ муаяссар бўлса эрди, на шеърдин ёд қилур эрди, на хатдин. Чоғир ани андоқ мағлуб қилиб эрдиким, ихтиёри ҳеч ишда йўқ эрди. Бу матлаъ анингдурким:\nКушти дигаронрову маро ёд накарди(96).\nМавлоно Аёзий — ғариб шакллик киши эрди. Атвори ва сўзи хоҳ назм, хоҳ насрда ғариб эрди. Фақир бир мажлисда Пули Молонда ани кўрдум, бир анжуманда бир касидасин ўқуйдур эрди. Ҳар байт бунёд қилса, сўз услубидин, қофиясин айта берур эрдим. Бағоят ҳайрат қилди. Уч йилдан сўнг Боғи Сафедда яна бир мажлисда биайниҳи ушмундоқ воқеъ бўлди. Ул яна ҳайрат бунёд қилди. Бурунғи мажлис аҳлидин бу мажлисда ҳам неча киши бор эрди. Андин сўрдиларким, ҳаргиз бу навъ киши кўрубмусен, чун кўзида заъф бор эрди, дедики, кўрмаймен, магар уч йил мундин бурунроқ Пули Молонда бир йигит кўрдум, ул ҳам бу навъ шуъбадабозлиқ қилди. Мажлис аҳли кулуштилар. Анинг ўзи учун айтқон машҳур байти будурур, басе хуб айтибдур:\nНе жомаву не куртаву не мўза намози(97).\nМавлоно Анисий — кам бизоат шоир эрди ва муттаҳам анга эрдиким, элнинг шеърини ўзига боғлар. Бу матлаъни дер эрдиким, мен айтибмен:\nЁр межўяд ба рағми ман дили ағёрро(98).\nМавлоно Муҳаммад Омилий — зарифваш ва нозикшева киши эрди. Ҳазрати Мавлоно Шарафиддин Али Яздий (қуддиса сирруҳу) хизматин кўп қилиб эрди ва манзури назар бўлуб эрди. Назмлардин табъи муаммоға мулойим эрди.\nМавлоно Буружий — Мавлоно Саъдиддин Кошғарийниг муридидур, нақшбандия силсиласидиндур. Қалин муридлари бор эрди. Узи шаҳар масжиди жомеида сулук қилур эрди. Басе толибларға муршиди муқтадо эрди ва гоҳи назм ҳам илтифот қилур эрди. Бу матлаъ анингдурким;\nДил додаву жон дар кафи дастам, чи тавон кард? (99)\nДарвеш Нозукий — Хуросоннинг одамизодаларидин эрди. Отаси Машҳад ҳукуматин қилиб эрди. Ўзи сипоҳийлиқ таркин тутуб дарвешлик водийсига тушуб капанакпўшлуқ шақида Машҳадда гўша ихтиёр қилди ва маоши ўткунчаким, гадолик қилмағай, илгида нимагинаси бор эрди, зиҳи соҳиб давлатиким ул эрди:\nБидор соқии гулчеҳра, косаҳои пурро-пур(100).\nМавлоно Қавсарий — Бухородиндур. Қабулиятлик, хуш суҳбат, ширингўй ва фасиҳ забон ва донишманд киши эрди. Бир кун ҳужрасида ўзига яраша табх қиладур эрмиш. Маволидин биров кирибдур қазон остиға ўтун қўюбдур. Мавлоно дебдурким: «Табҳ ишида мадад қилмаким, шарик бўлурсен»(101). Бу матлаъ анингдурким:\nЧашмаи хунест чашми моки, дорад ном чашм(102).\nСайид Муслимий — исфаройинликдур. Абдолваш йигит эрди. Аммо яхши табъи бор эди. Бу матлаъ анингдурким:\nҲамчу дузде к-ў матои хона аз равзан кашад(103).\nМавлоно Низом — толиби илм ва фақир киши эрди. Хонақоҳи Маликда бўлур эрди. Мўаммо фаниға кўп машғуллуқ қилур эрди. исмиға бу муаммо анингдурким:\nМавлоно Ёрий — вазирзода эрди, аммо дарвеш ва озода эрди. Фақр ва номуродлиғда кўзига заъф торий бўлди, андоқким нимани кўрмас бўлди ва Балхда мутаваттин бўлди. Хуб табъи бор эди. Бу матлаъ анингдурким:\nЧунон ба тангам аз ин ғамки, кас нишон надиҳад(104).\nХожа Аҳмад Мужаллид — Хуросоннинг шўх табъларидин эрди. Аммо бағоят хабисшева киши эрди, Мутааййин элдин оз қолмиш бўлғайким, ул назм ё муаммо била ҳажв ё ҳазл қилмағай.\nМавлоно Муҳаммад Неъматободий — Паҳлавон Муҳаммад(105) (салламаҳуллоҳ) хизматида ул буқъанинг имоми эрди. Чун Паҳлавон мажлисида шеър ва муаммо аҳли доимбор эрдилар, ул дағи муаммоға ишқ пайдо қилди ва Паҳлавон баъзи зурафоға супориш қилди, оз фурсатда яхшигина ўрганиб айта бошлади. Аммо бот қазо етиб оламдин ўтти, фақир муаммоғиналарин жамъ қилдурдум. Ва исмиға бу муаммо анингдурким:\nСайид Абдулҳақ — астрободлиғдур, хуштабъ йигит эрди, муҳовараси дағи хуб эрди. Хўчон вилоятининг қозиси, эшак ришва бериб садр они қози қилғонға бу қитъаси машҳурдурким:\nАгар хар намебуд, қози намешуд(106).\nМавлоно Мир Қарший — Самарқандда бўлур эрди ва бозорда саҳҳофлик дўкони бор эрди, зурафо анда жамъ бўлурлар эрди ва Мавлоно ўзин ул хайлға устод тутар эрди. Шикоят бобида бу матлаъ анингдурким:\nВарна з-он бадаҳд мекардем бисьёре гила(107).\nМавлоно Жавҳарий — ҳам самарқандлиғдур, собунхона мушрифи эрди, ҳам собунхона эшигида кўчанинг ўртасида ўзи учун ҳужрағина ясаб эрди. Аруз билур эрди ва «Сияр ун-наби» (108) назм қилиб эрди. Бу байт анингдурким:\nБа ҳар моҳ наъле бияндохта(109).\nМавлоно Ховарий — ҳам самарқандлиғдур ва дарзигарликка мансуб эрди. Бадиҳани равон айтур эрди ва табъи хейли шўх эрди. Ул таржеъбандким, банди будур, анингдурким:\nБози-бози маро бихоҳад кушт(110).\nУмр бигузашту надонамки, чи ҳосил кардам(111).\nМавлоно Ҳалвоий — ҳам самарқандлиғдур. Шукуфта табълиқ, яхши чиройлик йигит эрди. Шабоб айёмида фавт бўлди. Умри қисқа учун сўзининг шуҳрати ҳам оздур. Бу матлаъ анингдурким:\nТуву масжидки, туро рўй ба девор авло(112).\nМавлоно Риёзий(113) — самарқандлиғдур. Мутакаббир ва муъжиб киши эрди. Ғазални бағоят хуб айтур эрди. Жомеъ ул-фазойил ва муқави юд-далойил киши эрди ва етти қалам билан хатни хуб битар эрди ва ҳам мулло ва ҳам ҳофизки, қуръони мажидни етти қироат билан билур ва ўқур эрди ва ҳам котиб ва ҳам шоир ва ҳам маолий эрди. Улум фанида ҳеч нимарса анға мажҳул қолмас эрди. Бу маъниға тахаллуси далилдурким, ҳар нимарсаким, хаёл қилса эрди, айтур эрди ва дер эрди ва боғлар эрди ва хуб тасниф қилур эрди. Илми мусиқий ва адвор ва нужум ва истихрожи рамал ва ғайри золика ҳеч нимарсадин бенасиб эмас эрди. Бу ғарро матлаъ анингдурким:\nЗи рўи ҳусн ба хуршед мезанад паҳлу(114).\nСитораестки, бо моҳ мезанад паҳлу(115).\nМавлоно Сафоий — андижонликдур. Сода йигит эрди. Аммо сода юзлук йигитлар суҳбатиға машъуф эрди. Табъидин гоҳ-гоҳ рангингина нималар бош урар эрдики, ўз содалиғи мунофиси эрди. Ул жумладин бу байт анингдурким:\nЧун маҳи нав к-аз назар созанд мардум ғойибаш(116).\nМавлоно Юсуф — «Бадиий» тахаллус қилур эрди. Ул ҳам Андижондиндур. Мавлоно Сафоий била бўлур эрди. Фақир таҳсил учун Самарқандға борғонда, ул Андижондин келди ва анда фақир била бўлур эрди. Сиғари син жиҳатидин шеърида хомлик бўлса фақир ислоҳ қилур эрдим. Бот бузургманиш ва мутасаввир? йигит бўлди ва Хуросонға келиб кўп салоҳиятлар ҳам касб қилди. Фақирдин ўзга киши анинг шеърида сўз, айта олмас эрди. Ужби жиҳатидин шўхлар ани Юсуф Сафоий дерлар эрди. Ул тағайюр жиҳатидин беҳол бўлур эрди. Аммо яхши суҳбати бор эрди ва кўпрак синф шеърни яхши айтур эрди ва аруз билур эрди. Бу матлаъ анингдурким:\nНе зулоли Хизр бояд не дами руҳуллаҳам(117).\n«Миръот ус-сафо»(118) қасидаси татаббуида бу байти яхши воқеъ бўлубтурким:\nКи, баҳре дар аст аз чашмаи ҳар чашми гирёнаш(119).\nМуаммо рисоласи битиб, анда кўп иш қилибтур.\nМавлоно Хокий — Кусавдиндур, Хожа Кусавий (қуддиса сирруҳу) хизматида бўлур эрди. Дарвеш киши эрди. Шеър ҳам айтур эрди. Бу матлаъ анингдурким:\nТуро замона ажаб дилнавоз парварда(120).\nМавлоно Лутфий(121)(алайҳирраҳма) — ўз замонининг малик ул-каломи эрди, форсий ва туркийда назири йўқ эрди, аммо туркийда, шуҳрати кўпрак эрди ва туркча девони ҳам машҳурдур ва мутааззир ул жавоб матлаълари бор, ул жумладин бири будурким:\nШоми зулфатро ба жои моҳ дар бар офтоб(122).\nБеҳ з-онки, ба бадхўи бемеҳри чунин афтад(123).\nМавлоно Яқиний(124) — тундроқ машраблиқ киши эрди. Туркий ва форсий шеър айтур эрди. Туркчасидин бу матлаин кўп мубоҳотлар била ўқур эрдиким:\nНахлеки, бор нахўрад аз у ҳеч кас туи(125).\nМавлоно Атоий(126) — Балхда бўлур эрди. Исмоил ота фарзандларидиндур, дарвешваш ва хушхулқ, мунбасит киши эрди. Туркигўй эрди. Ўз замонида шеъри атрок орасида кўп шуҳрат тутти. Бу матлаъ анингдурким:\nМавлоно Муқимий — ҳирийлик эрди. Дарвеш, машраб киши эрди. Суфия истилоҳотидин ҳам вуқуфи бор эрди, Бу тоифа истилоҳотиға мувофиқ чун туркигўй эрди, туркча таржеъ айтибдурким, хили чошниси бор ва анинг банди бу байтдурким:\nМавлоно Камолий — Балхдиндур. Кўҳи Софда бўлур эрди. Туркигўйдур. Анинг назми ҳам ул навоҳийда халойиқ орасида холи аз шуҳрат эмас эрди. Бу матлаъ анингдурким:\nМавлоно Латифий — анинг не ерлик экани маълум бўлмади. Аммо мундоқ дерларким, табъи хили шўх экандур. Кичик ёшида фавт бўлди. Сўзи оз қолибтур. Бу матлаъ анингдурким:\nМавлоно Саккокий(127) — Мовароуннаҳрдиндур: Самарқанд аҳли анга кўп муътақиддурлар ва бағоят таърифин қилурлар. Аммо фақир Самарқандда эрканда муаррифларидин ҳар неча тафаҳҳус қилдимким, анинг натоижи табъидин бирор нима англайин, таъриф қилғонларича нима зоҳир бўлмади. Барчадин қолсалар сўзлари будурким, Мавлоно Лутфийнинг барча яхши шеърларн анингдурким, ўғурлаб ўз отиға қилибдур. Ул ерларда бу навъ ўхшаши йўқ, мазасиз мукобаралар гоҳи воқеъ бўлур. Бори баъзиси таъриф қилибким ўқурлар, бу матлаъни анга иснод қилурким:\nМирзо Ҳожи Сўғдий — ҳам самарқандлиғдур ва ул мулкнинг одамизодаларидиндур. Агарчи баъзи маҳалда ғариб нималар таъбидин бош урар эрди. Бу байтида хили сўз ранги ва чошниси борким:\nНур Саидбек — хоразмлиғдур. Табъининг не миқдор қувват ва латофати бор эрканин шеъридин билса бўлур, ўқуғон билғай. Бу матлаъ анингдурким:\nДорем аз ту гўшаи чашме ниёзу бас(128).\nҚабри Марвда Хожа Ҳамадоний(129) (қуддиса сирруҳу) жаворидадур\nПаҳлавон Ҳусайн — «Девона» тахаллус қилур эрди. Филвоқеъ абдолваш ва бағоят ичгувчи киши эрди. Аммо номуродлиғи ҳам бор эрди. Чун холи аз лутфи табъ эмас эрди, назм ҳам айтур эрди.\nМан васфи қомати ту чи гўям, қиёмати(130):\nМавлоно Сонеъий — Бохарздиндур. Маснавий кўпроқ айтур эрди. Ҳазрат Махдумий Нуран таърифида бир маснавийсида бу навъ икки байт дебдурким:\nЧу себи Самарқанду олуи Балх(131).\nХожа Мусайяб — андин ажаброқ киши эрди.\nКи, ҳеч тавба накардамки, боз нашкастам(132).\nМавлоно Билол — надим шева ва шўрингўй киши эрди. Туркий ва форсий шеърни яхши айтур эрди. Бу туркий матлаъ анингдурким:\nМир Саид — эл орисида «Кобулий» лақаби била машҳурдур. Фақирға тағойи бўлур. Яхши табъи бор эрди. Туркчага майли кўпроқ эрди. Бу туюқ анингдурким:\nМуҳаммад Али — «Ғарибий» тахаллус қилур эрди. Ул ҳам фақирға тағойи бўлур эрди. Мир Саид Кобулийнинг инисидур. Хуш муҳовара, хуш хулқ ва хуштабъ ва дардманд йигит эрди. Кўпроқ созларни яхши чалар эрди. Уни ва усули хуб эрди. Мусиқий илмидин ҳам хабардор эрди. Хутутни хуб битир эрди. Агарчи бу фақирнинг қавм ва хайли Султон соҳибқиронинг бойри қуллари ва маврусий бандаларидурлар, аммо бу мазкур бўлғон салоҳиятлар жиҳатидин ул ҳазратнинг илтифоти инояти анинг била ўзгалардин. Кўпроқ эрди. Бу туркча матлаь анингдурким:\nЛаъли жон бахши ту, жоно, қасди жонам мекунад(133).\nДарвешбек — Мирзо Али Идигу Темур(134) ўғлидур. Насаби худ олам аҳлиға зоҳирдур.\nК-аз оташи дилу аз новаки туаш алам аст(135).\nМирзобек(136) — инсоният ва хуш ахлоқлиқда Хуросон ва Самарқанд мулкида ягона эрди. Табъ ва фаҳм ва отару тутарда бу икки мулк йигитлари орасида саромади замона бу навъ таърифлардин мустағний.\nМазори Самарқанд маҳфузасида Аҳмад Ҳожибек(137) (салламаҳуллоҳ(138)) мадрасасида муттааййин мадфанларидадур. Макони равзаи жинон ва руҳиға фирдавси аълода макон бўлсун!\nСайид Ҳасан Ардашер(139) бу фақирға ота масобасида эрди. Андоқким, Мирзобек фарзанд масобасида эрди, ҳам анга ва ҳам фақирға. Бу фақир турк ва сорт орасида андин тамомроқ киши кўрмайдурмен. Йигитликда зоҳир улумин касб қилиб эрди. Аммо фақир жониби ғолиб эрди. Тасаввуфда табъй хуб эрди. Салотин тарбияти анинг ҳузуриға бўлдилар,ўзин йироқ тортти ва лекин Султони соҳибқирон хулқ ва лутфи муфрит билан иш орасиға киюрди ва улуғ тарбиятлар қилди ва майли биттабъ фақр сори ғолиб эрди. Оқибат ҳамул жонибни ихтиёр қилди ва ҳазрат Мавлоно Муҳаммад Табодконий (қуддиса сирруҳу) хизматидаким, муршиди замон эрди ва зикри ўтти, сулук ихтиёр қилиб «арбаин»лар чиқариб(140), кўп мақосиди маънавий ҳосил қилди. Иккаласи тил била гоҳи назм айтур эрди. Риндлиғи чоғида висоқи ринд ва хароботийларнинг мажмаи эрди ва бу ишни киши андин яхшироқ-қилмади. Ул вақтда бу қитъани деб эрдиким:\nБаҳам печидану дарҳам кашидан(141).\nҲазрат Маҳдумий Шайхул-исломий Мавлоно Нуриддин Абдураҳмон Жомий (мадда зиллаҳу(1)) дурурким, то жаҳон бўлғай аларнинг ёруғ хотирларининг натойижи, жаҳон аҳлидин кам бўлмасун ва то сипеҳр эврулгай, аларнинг очиқ кўнгуллари фавойиди даврон халойиқидин ўксулмасун. Чун бу мухтасарда мазкур бўлғон жамоатнинг раъс ва раиси ул зоти нафис ва бу рисолада мастур бўлғон гуруҳнинг муқтадоси ва пешвоси ул гавҳари яктодур, муборак исмлари бу авроқда сабт бўлурдин гузир ва ёзилмаса дилпазир эрмас эрди, журъат бўлди. Чун алар латойифи назми андин кўпроқдурким, ҳожат бўлғайким, баъзи битилгай, ё элга маълум бўлсун деб бирори сабт этилгайким, кутубларининг отин битилса, бу авроқтин ошар ва мусаннафотлари дурлари зинкрин қилилса, гардун баҳри андин тошар, ложарам чун бу маъни билилур ва дуо била хатм қилилур.\nТурфа будурким, Хожа Муҳаммад Таёбодий(2) ким, бир қарн ул ҳазратнинг махсус мулозими эрди, назмларидин бир байт билмас ва билса ҳам назм ва насрларидин бир нукта фаҳм қилмас ва қилса ҳам мақсудқа мувофиқ демас. Боракаллоҳ, камоли қобилият мунча — ўқ, бўлғай! Ул ҳазрат йиллар анинг бадхўйлуғин кўруб синггурубдурлар ва ўзларига кетурмайдурлар ва аларнинг бу ҳолиға содиқ келур ул байтким:\nДар даҳони ноқа хори хушк хурмои тар аст(3).\nАмир Шайхим Суҳайлий — Хуросон мулкининг муттааййин элиндиндурур. Кичик ёшидин табъ осори ва зиҳин намудори андин кўп зоҳир ва ҳамида ахлоқ ва писандида маош атворидин боҳир эрди, Султон Абу Саид Мирзо хизматига тушуб махсус мулозим бўлди ва ашъори эл орасида шуҳрат тутти ва ҳоло йигирма йилдин ортуқроқдурким, Султон Соҳибқирон мулозиматидадур ва рафеъ муносиб ва аъло маротибға мушаррафдур; андоқким, мулку мол, балки салтанатнинг барча маслаҳат ва аҳволиға мушорунилайҳ ва мўътамаддун-алайҳ(4) ва аморат зайлучасида сокин ва тақарруб маснадида мутамаккиндурким, ҳеч намулойим амрға мансуб ва ношойиста айбға матъун ва маъюб эмас ва бу давлатда андоқки интизоми ҳоли бийик бўлди, назми аҳволи дағи авж тутти ва бу «Ийдия»(5) қасидасининг матлаи яхши воқеъ бўлубтурким:\nГардани шоҳиди ийд аст дар оғуши ҳилол(6).\nСанги ситам чи ,мезани мурғи шикаста болро(7).\nТарсам ин нахли бало девонаги бор оворад(8).\nМонандаи себи сол гашта(9).\nМавлоно Сайфий(10) — бухоролиғдур, андин Ҳирий шаҳриға келди ва аксари кутуби мутадовилотни кўрди ва таҳсил асносида назмға машғул бўлди. Андоқки шеъри шуҳрат тутти ва масал тарийқин бағоят яхши айтти. Бу матлаъ анингдурким:\nНаку рафти ҳадисе аз миёни жони ман гуфти(11)\nҲеч бо ҳоли мани хаста намепардозад(12),\nМуаммо фанида ҳам рисола битибтурур.\nМавлоно Осафий(13) — отаси подшоҳи замоннинг вазорат девонида муҳр босибдур ва ўзининг табъи таъриф қилғуча бор ва ҳофизаси ҳам бағоят хубдур. Аммо не табъин ишга буюрур, не ҳофизасин. Ятимвашлик ва раъносифатлиқ ва худройлик ва худоройлик била авқотин зоеъ қилур. Бу навъ ғариб сифоти кўпдурки, агар деса сўз узолур. Мутлақо пандпазир эрмас. Бу жиҳатдин бағоят паришондур. Яхши абёти бор. Аммо бу матлаъ машҳурдурким:\nРасида буд балое, вале бахайр гузашт(14).\nМавлоно Биноий(15) — авсот ун-носдиндур, муваллади Ҳирий шаҳридур. Бағоят қобилияти бор. Аввал таҳсилға машғул бўлди, анда кўп рушди бор эрди, бот тарк қилди. Хатға ишқ пайдо қилди. Оз фурсатда ободон битиди. Андин сўнг илми мусиқийға майл кўргузди. Адвор илми билан бот ўрганиб, хили ишлар тасниф қилиб адворда дағи рисола битиди. Аммо мўъжиб ва мутасаввирлиғидин эл кўнглиға мақбул бўлмади. Бу сифати салби учун фақр тарийқин ихтиёр қилди ва риёзатлар ҳам тортти, чун пири ва муршиди йўқ эрди, ўз бошича қилғон учун ҳеч фойда бермади. Эл таъну ташниидин Ҳирийда туролмай Ироққа борди. Андин дағи ушбу ранг овозалар йиборди. Аммо чун йигитдурур, қобил ва кўп гурбат ва шикасталиклар тортти, умид улким, нафсиға ҳам шикаст ва тавозеъ етмиш бўлғай. Ҳар тақдир била бу матлаъ анингдурким:\nБасони сурма сияҳ кард рўзгори маро(16).\nМавлоно Қомий — Убадиндур. Кичик ёшидин Мавлоно Муҳаммад Бадахший(17) ани тарбият қилди. Таҳсили ул ерга еттиким, Мавлоно анинг сабақининг уҳдасидин чиқолмади. Улуғроқ донишмандларга тарбиятин ружуъ қилди. Чун саодатманд йигит эрди, таҳсилди саъйлар қилди. Ҳоло яхши толиби илмдур. Воқеан адаблиқ ва тавозуъ ва инсониятлик одми йигит бўлубтур. Мавлоноға филҳақиқат фарзанд улдур. Шеър ва муаммони ҳам яхши айтур ва очар. Бу матлаъ анингдурким:\nДигар зи боғ чаро дастаи суман чинад(18).\nМавлоно Олим — донишманд кишидур. Дарс ва ифодаға машғул. Шеърға дағи мулойим табъи бор. Бир кун бир жамоат эл била девонбошиға қазияи арз қилди ва ўз муддаоси мувофиқи арзадошти ҳам, битиб эрди. Девонбоши бу воқеани Хожа Маждиддин Муҳаммад(19) ки, мубошир эрди, анга ҳавола қилди. Мавлоно арзасини хожага берди. Аммо Хожагийнинг майли хотири анинг муаддийлари сари эрди, анинг коғазин ўқумай чирмади ва ғанимлари тарафин тутти. Мавлоно бу байтни муносиби аҳвол айтти, будурким:\nКоғази моро нахонд он рўзу дарҳам печ кард(20).\nКарди зи баҳрам аз хат, эй моҳ, гирд нома(21).\nМавлоно Ҳасаншоҳ(22) — Хуросоннинг қадимий шуаросидиндур. Шоҳрух Мирзо замонидин бу фархунда давронғача кўпрак салотин ва акобир ва муттааййин элга ҳам мадҳи ва ҳам марсияси бор. Бу матлаъ анингдурким:\nСухане з-он даҳан бихоҳам гуфт(23).\nМавлоно Музҳир — Мавлоно надимшева ва ҳаззол табъ киши учун ҳазломез ашъори ва қитъалари кўпдур ва машҳурдур. Ул жумладин, Мутаҳҳири Удий(24) учунким, эшакини улуғроқ, жиҳатидин эл музд бериб, тухум учун ўз эшакларига секритур эрмишлар. Бу қитъани дебтур:\nБас ўро кайдии хар метавон гуфт(25).\nҚаламзан нигаҳдору шамшерзан(26).\nМавлоно Шомий — Домғондиндур. Кўп таҳсил қилиб, мутадовилотни мукаррар ўткарди. Аммо муллолиғ отиға кирмади. Андин сўнг тиббқа машғул бўлди. Дағи кўпроқ, мўътабар кутубни кўрди. Анда ҳам атиббо силкига қўшилмади. Шеърни яхши айтур эрди, аммо имлоси дуруст эмас эрдиким, шеърин битгай. Ҳар тақдир била бу матлаъи яхшн воқеъ бўлубдурким:\nГуфт густохи чи бошад айни муштоқист ин(27).\nМавлоно Абдулло — агарчи зоҳир юзидин ҳазрат Махдуми Нуранға ўзин қаробат тутар, аммо маъни юзидин бағоят йироқдур. Сойир шеър аснофидин маснавийға кўпроқ илтифот қилури учун малик ул-калом Фирдавсий Тусий(28) ва ҳазрат Шайх Низомий Ганжавий ва султон уш-шуаро амир ул-умаро ҳазрат Хожа Хусрав Деҳлавий «Шоҳнома» билан «Хамса»ни маснавийлариким, бўлғай писанд қилмас. Баҳс балки ҳазрат Махдуми Нураннинг маснавийлариға борурким, писанд қилур, ё йўқ. Биз фақирларким, бу жамоатнинг резачини хони ва хўшачини хирмони тутарбиз, балки ул ҳунар ва қобилият ҳам йўқ ва мундоқ қиши шеъри не истеҳқоқ била таъриф қила олғайбиз; Ҳар неча дағи андоқ бўлса табаррук ҳайсиятидин ул назм қилғон «Зафарнома» маснавийсидин бу уч байт битилди:\nКи у чорпоест чун гову хар(29).\nБу тарихдаким бу рисола битилди «Хамса»дин «Лайли ва Мажнун», «Хусрав ваШирин», «Ҳафт пайкар»(30)ға татаббуъ қилди. «Исқандарнома» муқобаласида «Зафарнома» назмига машғул эрди. Шеъри эл орасида бағоят машҳур ва ривожи номақдурдур.\nКи, аз таъзим дорад муҳр бар пушт(31).\nСари нотарошида чун хорпушт(32).\nМавлоно Дарвеш Машҳадий(33) — сафиҳ ва бадзабон кишидур. Баъзи азизларни, дерларки, ёмон хажвлар қилибдур. Андин ажиб эрмасдур ва табъи ёмонлуқ сори ҳар неча деса яхши борур. Бу фақир андин жунун ва ошуфталиқлар кўрдум, аммо ҳажвларин зоҳир қилмади. Сойир назмларда бир навъи табъи бор. Бу матлаъ анингдурким:\nХаст солеки, аз он моҳ наёмад хабаре(34).\nМавлоно Хуррамий — Ҳирийнинг одамизодаларидиндур. Аммо ўзида одамийликдин асар, балки бўйе йўқтур. Бадмизожлиқлари жиҳатидан Хуросонда туролмади, Ироққа борди, андин Макка ва Мадина ва Байт ул-муқаддас, кўпрак анбиё ва машойих мазоротин яёқ бориб, зиёрат қилди, балки икки қатла анга бу риёзат ва машаққат, балки бу давлат муяссар бўлди. Аммо ўз зоти бедавлатлиғлари жиҳатидин бу сафарлардин келгандин сўнгра борғондин бурунроқдин бехабарроқ ва бадфеълроқ келди ва анинг маддоҳлиғида тил ожиз ва ақл қосирдур. Бовужуди мунча турфалиқ шеър ҳам айтур ва анда кишини писанд қилмас. Бу матлаъ анингдурким:\nДар бўстон зи булбул овоз бар наёяд(35).\nСайид Қуроза — шерозликдур. Таҳсил қилур суратида ғурбат ихтиёр қилиб Хуросонға келди. Бағоят маҳрум ва вожиб ул-риоя ва номурод кўрундиким, ҳам ҳақир ул-жусса эрди ва ҳам сағир ус-син. Анинг муҳофазати аҳволи қилиб, сабақ жиҳатидан дағи баъзи азизларға сипориш қилилди. Улча мақдури шафқат ва мурувват эрди, анинг борасида маръи тутулур эрди, то улким, бир оз фурсатким, ўтти андин ғаройиб ҳам бош ура киришти. Муддате эшитиб-эшитмасга солиб, кўруб-кўрмасга солинди. Оқибат иш булардин ўтти ва анға еттиким, Хуросон мулкида туролмади, Самарқандга борди. Андоқ маълум бўлурким, Самарқанд хамрийлари бирла ҳам заду хўрд қилиб, ғолиб бўлмаса, мағлуб дағи эрмас. Анинг ишлари андин машҳурроқдурким, шарҳ қилурға ҳожат бўлғай. Бу матлаъ ул бадбахтқинанингдурким:\nГули раъно шароби лаългун даржоми зар гирад(36).\nСайид Қутб Лакаданг — самарқандлиғдур. Барча хублуқларда Сайид Қурозанннг адили бўла олур, балки ортуқроқ. Ҳирийда эрди. Андин фасоде вужудқа келдиким, қатл ҳукми бўлди. Басе заҳмат тортилди, то бандға қарор топти. Банддин қочиб, ҳоло Самарқанддаким, мажолисда Сайид Қуроза била мажлисоройдир ва анга муътариз ва мутаариз. Мажлис аҳлидин изо кўрмакта меҳтар шерик ва назмлардин ул нокасгинанинг майли муаммоға кўпроқ воқеъ бўлғон учун бир муаммосин битилди.\nМавлоно Муқлилий — Туршиздиндур. Надимшева ва ҳакимваш кишидур, мажолисда амсол ва назойир кўп келтурур. Дарвешлик суратида юрур. Бу матлаъ анингдурким:\nБода арзон шуд кужои зар ҳалол(37).\nДарвеш Хусомий — хоразмлиғдўр. Бу матлаъ анингдурким:\nБикушту ҳеч кас бар сар наёмад жуз магас моро(38).\nМавлоно Шавқий — Чечактудин бўлур. Ўзи мақбул ва табъи мулойим йигитдур. Аммо димоғиға мутолаа жиҳатидин хиффат юзланиб, анга монии мутолаа бўлубтур. Туркин ва форсийда табъи яхши тасарруф қилур. Бу матлаъ анингдурким:\nЛабро чу басти аз сухан осуд жон маро(39).\nМавлоно Зиё — табризликдур. Кўнгулга яқин ширинадолиқ мақбулғина кишидур. Ҳақир ул-жусса учун асҳобқа мужиби баст ҳам бўлур. Шаҳрға таҳсил учун келди. Таҳсил асносида шеърга ҳам иштиғол кўргузди, дағи яхшигина шеърлар ҳам айтти. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, бинад нахли умри шамъ бунёди хазон карда(40).\nРақибон жумла бигурезанду ман монам ҳамин бо у(41).\nМавлоно Халаф — табризликдур. Аланжақнинг шайхзодаларидиндур. Хулқда хуб, натойижи табъда эл кўнглига марғуб йигитдур. Таҳсилға Ҳири шаҳриға келди. Ҳоло султонзодаи замон ҳазратида мулозим ва мусоҳибдур ва табъи ҳам асру хуб воқеъ бўлубтур.\nМавлоно Маҳвий — Хуросоннинг одамизодаларидиндур. Яхши табъи бор. Баъзи маҳалда таҳсилға машғул бўлур. Яна йигитлик ҳаво ва ҳаваси ани паришон тутар ва мусоҳиблар паришонлиғи ани сомон қилур. Табъида хилиғина чошни бор. Бу матлаъ анингдурким:\nБар ёди турраи у пур печу ҳам барояд(42).\nМавлоно Наргис — ҳирийдиндур. Мазкур бўлғон тахаллус била назм айтур эрди. Ани «Оҳий» (43)ға табдил қилди. Сабабин сўрулди, эрса ободонғина жавоб айтмади. Қайдаким, жузвий рангин сўз ё маънийи нозук кўрса, тасарруф қилурға одат қилибдур. Иншо-оллоҳ, андоқким тахаллусиға тағйир берди бу одатига ҳам тағйир бергай. Бу матлаъ анингдурким:\nКушодам фоли мусҳаф «сураи Юсуф» барун омад(44).\nМавлоно Солимий — Ироқ мулкининг одамзодаларидиндур. Хўросонда фазлиётдин кўп нима касб қилди. Аввал таҳсилға машғул бўлди. Андин сўнгра шеър ва муаммо ва хатқа кўшиш қилди. Яна созлардин уд ва танбур ҳам ўрганди ва мусиқийда ҳам таснифлар боғлади. Ҳам нафсида саломат бор ва ҳам табъида истиқомат. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, тиғ агар занадам чашми худ напўшонам(45).\nМавлоно Жаннатий — Хуросон мулкидиндур. Табъи ёмон эмас, аммо ақли ҳам йўқтур ва толеи ҳам. Муддате подшоҳ мулозими эрди, фалокат анга басе муставли бўлди, фақир ани йиғиштурдум. Фалак била ситеза қилғонни фалак енгар эрмиш. Ҳеч ерга еткура олмадим. Ҳоло дағи ул навъким бор эрди, саргардон юрур. Тенгри анга раҳм қилғай. Бу матлаъ анингдурким:\nЧи шуд к-уро ба сарпўше саводи чашми, ман пўшад(46).\nМавлоно Анварий — Балх тарафидиндур. Ошуфта мизожроқ йигитдур. Гоҳи савдоси андоқ ғолиб бўлурким, мизожи сиҳат қонунидин мунҳариф бўлур, яна кўп заҳмат била муолажапазир бўлур. Бу матлаъ анингдурким:\nСабзаи боғи жамолат андаку бисьёр гул(47).\nМавлоно Қобилий — туршизликдур. Ул сипоҳийлик суратида эрди ва элни ҳажв қилур эрди. Гўё эмди иккаласидин мутабоид бўлубтур. Бу матлаъ анингдурким:\nНавозиш з-онки, расму одати хубест хубонро(48).\nМавлоно Сиррий — Мавлоно Али Шаҳобнинг ўғлидурким, юқори мазкур бўлди. Абдолваш йигитдур. Ҳоло Марвда бир лангари бор, ўтар-борур элга хизмат қилур. Бу матлаъ анингдурким:\nДид чун хуршед рўят сохт худро гирду ғунд(49).\nМир Ҳож — сайид кишидур, толиби илмлик ҳам қилур. Яхши табъи бор. Ҳамоноки, илтизом қилибтурким, кўпроқ қасидаси манқабат бўлғай. Аҳёнан бирор ғазал ҳам айтур. Бу матлаъ анингдурким:\nХалал дар кори ишқ ояд ҳамон рўзеки, манн мирам(50)\nМавлоно Моний — машҳадлиғдур. Соҳибжамол ва зариф ва раъно йигитдур. Бовужуди улким, атоси беназир косагардурким, чинни ясар ва иниси андоқ нақш қилурким, Чин ва Хитода қила олмаслар. Ул бу икков ҳирфасидин ор қилиб, бирин қули, бирин чуҳрасича кўрмас. Чун ҳусни бор, ҳусни хати ва ҳусни каломи дағи бор, ҳар не қилса анга тегар. Бу матлаъ анингдурким:\nГаҳе дар чангам афтад сангу гаҳ санг афтад аз чангам(51).\nМавлоно Сойилий — Жўяннинг Ховаршосидиндур. Дарвешваш ва камсухан кишидур. Баъзи ашъори ёмон тушмас. Бу матлаъ анингдурким:\nҒами Фарҳод ман дорам, балои ишқи Мажнун ҳам(52).\nМавлоно Саломий — шаҳр масжиди жомеъида Мулук гунбазида ходимдур. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, ба ҳар қатра кушояд гириҳе аз дили ман(53).\nМавлоно Фориғий — Хонақоҳи Жадидийда бўлур. Дарвешваш йигитдур. Бу матлаъ анингдурким:\nАндак тараҳҳуми у бисъёр менамояд(54).\nМавлоно Жамшед — эмди пайдо бўлғон хуш табъ йигитлардиндур. Ободон котиб ҳам бор. Сойир шеър аснофидин табъи муаммоға мойилдур.\nМавлоно Шиҳоб — эмди пайдо бўлғон кичиқ ёшлик йигитдур. Атоси зикриким, Мавлоно Низом хонақоҳида ўттиким, муаммоға машҳур эрди. Ўзи дағи муаммоға кўпрак машғул бўлур.\nМавлоно Абдулҳақ — дағи кичик ёшида муаммо фаниға шуруъ қилди. Мутасарриф яхшиғина табъи бор.\nМавлоно Видоий — Балх навоҳийсидиндур ва капанакпўшлуқ кисватида юрур эрди. Омийдур, аммо латиф табъи бор эрди. Бу матлаъ анингдурким:\nБар дурдкашон ҳам чанд рўзе метавон будан(55).\nМавлоно Бақоий — камонгарликка машҳур ва ўзини муаммоийлиққа ҳам шуҳрат берди. Аммо фақир ҳаргиз андин муаммоки, нимага ярагай, эшитмадим. Сўнгра шеър айта бошлади. Аммо ғариб хаёллар қилур, аммо таркибни реш боғлар. Дерларки, тирандозлик фанида соҳиб вуқуфдур, биз билмасбиз. Бу матлаъ анингдурким:\nСар ба девонаги баровардам(56).\nМавлоно Мушрифий — ҳирийликдур. Нависандаликдин бирор нима вуқуфи бор. Гўё қушхона мушрифи эрдиким, тахаллуси ҳам улдур. Гоҳи ул ишни тарк қилур ва яна гоҳи пушаймон бўлур. Бу матлаъ анингдурким:\nШодам лаз ошиқии хешки, коре кардам(57).\nМавлоно Асилий — машҳадлиғдур. Ҳоло ул шаҳрда мутааййин хуш табъ улдур. Насхтаълиқ хатин дағи ямон битимас. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, шавад балои жонҳо, ба шумо супурдам инро(58).\nМавлоно Кавсарий — ҳирийликдур. Кичикдин бери табъида назм айтур қобилияти бор. Аммо машғуллуқ қилмас. Хожа Осафийнинг мусоҳиблиғи давлатидиндурким, гоҳ-гоҳи шеър айтур. Бу матлаъ анингдурким:\nБаҳри риндон бода аз зери замин пайдо кунад(59).\nМавлоно Ҳилолий(60) — турк элидиндур. Ҳофизаси яхшидур, табъи дағи ҳофизасича бор. Сабақ ўқумоқ таклифи қилибдур, умид улким, тавфиқ топгай. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, фардо бар нахезам, балки фардои қиёмат ҳам(61).\nМавлоно Қабулий — Қундуздин Хуросонға келганда боиси таҳсилни зоҳир қилди. Чун думоғида бирор нима паришонлиғ бор ва таврида лавандлиғ, ул муддаоси яхши муяссар бўлмас. Бу матлаъ анингдур ўз ҳасби ҳоли воқеъ бўлубтур ҳам деса бўлурким:\nЧун намедонам мани девона роҳи хонаро(62).\nМавлоно Абу Тоҳир — Бадахшон вилоятидиндур, илм таҳсили учун келибдур, бу фақирнинг мадрасасида сабақ ўқур.\nМавлоно Жоний — журжонликдур. «Райҳоний» тахаллус қилур эрди, вилояти муносабати била анга «Жоний» тахаллус буюрулди. Хили жунун зотида борким, салоҳат касбиға монеьдур, йўқ эрса, ғаробатжўй табъғинаси бор. Бу матлаъ анингдурким:\nОташ алам зад аз дили афгор сабзу сурх(63).\nМавлоно Офатий — машҳадлиғдур. Ҳалвогарликка мансуб қилурлар. Фақир ани кўрмаймен, аммо шеърин эшитибмен. Бу матлаъ анингдурким:\nГар аз хаёли ту гардам жудо, худо накунод(64).\nМавлоно Зулолий — ҳирийликдур. Отаси дарвеш кишидур. Ғазлфурушлуқ қилур. Зиҳни сарчашмасидин назми зулоли софи зоҳир бўлур. Бу жиҳатдин анга «Зулолин» тахаллус топилди. Бу матлаъ анингдурким:\nДигар надонам чун шавад ҳоли дили мажнуни ман(65).\nСайид Нақибий — ҳам ҳирийликдур. Мир Абдуқодир Нақиб мусоҳиблиғи жиҳатидин бу тахаллусни ихтиёр қилибдур. Бу матлаъ анингдурким:\nДил жудо хун шудаву дидаи хунбор жудо(66).\nМир Ҳошимий — кўфтгарлик(67) била машҳурдур ва толиби илмлиғи дағи бор. Табъи ҳам яхшидур. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, хоҳад ёди ман кард аз хаданги худ чу ёд орад67.\nМавлоно Соҳиб(68) — кабуджомалиғдур. Яхши табъи бор. Ғойибона шатранжни хуб ўйнар ва табъида жунун чошниси бор. Бу матлаъ анингдурким:\nТаркирафтан чўн нахоҳам кард тарки мани кунед(70).\nМуаммо айтур ва яхши очар.\nМавлоно Мойилий — исфаройинликдур. Ул дағи холи аз жунун эмас. Аммо табъи яхшидур. Бу матлаъ анингдурким:\nЖон зи дил тангу зи жон ин дили овораи ман(71).\nМавлоно Қавсий — ҳам исфаройинликдур. Хили қобилиятлиғ йигитдур. Аммо лаванд, балки тананддур. Ул жиҳатдин ҳеч ишта истиқомати йўқтур. Захим ва кучлидур. Ҳеч ишким, анда кучнинг дахли бўлғай, қила олмас. Сипоҳийлиққа ҳаваси бор. Анда ғам ғайри уят келтурмас. Бу матлаъ анингдурким:\nКасе хоҳамки, рўзи марг бар тобути, ман пўшад(72).\nМавлоно Ҳажрий — балхликдур. Бу матлаъ анингдурким:\nЧи бадбахтамки, ҳам бахти бади ман шуд рақиби ман(73).\nМавлоно Нурий — кўпроқ авқот Машҳадда бўлур. Лавандваш ва ошуфтасифат кишидур. Бу матлаъ анингдурким:\nҲамеша, бале, бенавои чунин аст(74).\nМавлоно Доий — доим Сарахсда ҳазрат Шайх Луқмон (қуддиса сирруҳу) мазори бошида бўлур ва гоҳо сотиғ-савдоға ҳам иштиғол кўргузур. Бу матлаъ анингдурким:\nДар ханда гуфт он маҳ ончоки нест матлаб(75).\nМавлоно Субҳий — Ўба навоҳисида Гўён чашмасида бўлур. Мавлоно Муҳаммад Бадахший воситаси била фақирға ошно бўлди. Шеърида хили чошниси бор. Бу матлаъ анингдурким:\nСоз равшан, варна оташ мезанам ин хонаро(76).\nМавлоно Мажнун(77) — машҳадликдур. Шўх табъи бор, зоти дағи мақбул тушубтур. Хушнавис йигитдур, «бозгуна» хатини андоқ равон ва соф битирким, маҳалли таажжубдур ва кўрмаган киши ишона олмас. Бу матлаъ анингдурким:\nБад-ин баҳона зи ҳижрони ёр мегирьям(78).\nМавлоно Малик — Бохарз вилоятида Кориздиндур. Ўзин Малик Завзан авлодидин тутар. Бу жиҳаттин «Малик» тахаллус қилур. Ўттиз ёшқа яқинғача назм айтмайдур эрди. Улғайғонда назмға машғул бўлди. Анинг била ҳазл қилувчилар. Малики гов дерлар. Бу матлаъ анингдурким:\nМову ҳадиси ишқи ту, инҳо ҳикоят аст(79).\nМавлоно Жалолиддин — Машҳаддиндур. Али Зайниддинким, ул ерда муттааййин киши эрди ва хонақоҳи ҳам бор эрди, анинг авлодидиндур. Табъининг мулойимати муаммо фанида таъриф қилғуча бор.\nХожа Мусо — ўзин шеърга мансуб қилур ва эл қошида шеърлар ўқур. Анинг аҳволидин соҳиби вуқуф эл қошида муқаррардурким, табъи назм эмас, ёрмақ бериб, бу тоифаға ўз отиға шеър айтурур ва ул навъ шеърларидин бири бу матлаъдурким:\nБисьёр сарки дар сари жоми шароб шуд(80).\nМавлоно Машрабий — машҳадлиғдур. Хуш табъ йигитдур. Бу матлаъ анингдурким:\nХонаи зинро чу суратхонаи Чин кардаи(81).\nМавлоно Вафоий — ҳам машҳадлиғдур. Бу матлаъ анингдурким:\nТо назар жониби ағъёр наяфтад дигараш(82).\nМавлоно Ҳабиб — машҳадлиғдур. Бу матлаъ анингдурким:\nЧу осори муҳаббат зоҳир аст аз чеҳраи зардам(83).\nМавлоно Ҳаримий ҳам Машҳад хуштабъларидиндур. Шеъри ямон эрмас. Бу матлаъ анингдурким:\nДам зи шоди мани ғамдида дигар кам задаам(84).\nМавлоно Қаландар ҳам Машҳад зурафосидиндур. Бу матлаъ анингдурким:\nКоса-қоса аз ду чашми хунфишон хун мекашам(85).\nМавлоно Қироний ҳам машҳадлиғдур. Бу матлаъ анингдурким:\nЛек ҳолеки, маро ҳаст кужо Мажнун дошт? (86)\nТо пас аз мурдан бимонад меҳри ўлар дил маро(87).\nМавлоно Халил ҳам машҳадлиғдур. Бу матлаъ анингдурким:\nЧу ғунчааст пур хун дили дардмандон(88).\nМавлоно Ҳайбатий ҳам машҳадлиғдур. Бу матлаъ анингдурким:\nНа бинад дийда ҳеч аз хийраги чун рўи у бинам(89).\nМавлоно Фаноий — ҳам машҳадлиғдур. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, дар ишқи пари рўе сари девонаги дорам(90).\nМавлоно Қанбарий — Машҳад шуаросидиндур. Бу матлаъ анингдурким:\nМан аз он ноламки бо ман кам кунад бедодро(91).\nСаййид Ориф — ҳам Машҳад аҳли табъдиндур. Бу матлаъ анингдурким:\nДил бияндозад гилем аз пардаҳои чашми ман(92).\nЛутфийи Соний — ул дағи Машҳад шуароси ва зурафосидиндур. Бу матлаъ анингдурким:\nКош то субҳи қиёмат нашавад руз имшаб(93)\nМавлоно Адимий — Мазид танбурачининг ўғлидур. Яхши табъи бор, машҳадлиғдур. Бу матлаъ анингдурким:\nЖамъияте надорам бе офтоби руяш(94).\nМавлоно Шабобий — ҳам Машҳад шуаросидиндур. Бу матлаъ анингдурким:\nШуд ин тани мажруҳам аз тири ғамат беша(95).\nМавлоно Дарвеш — ҳам машҳадлиғдур. Бу Дарвеш Равғангардин бошқадур. Бу матлаъ анингдурким:\nГарчи месузад маро осойиши жони ман аст(96).\nМавлоно Аёний — ҳам Машҳад зурафосидиндур. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, бар афғони зори у накардам гиръяи зори(97).\nМавлоно Ғиёсиддин — ҳам машҳадлиғдур. Яхши табъй'бор.\nСаййид Абдуллатиф — ҳам машҳадлиғдур. Ўн тўрт ё ўн беш ёшида бўлғай, муаммони андоқ айтур ва очарки маҳалли таажжубдур. Маълум эмаским, ул ёшда ҳаргиз бу фанда андоқ бор экан бўлған.\nМавлоно Мўҳаммад — ул ҳам машҳадлиғдур. Ул дағи кичик ёшда муаммо фанида жалддур.\nМавлоно Фаҳрий — ҳам машҳадлиғдур.\nМавлоно Рукний — шерозлиқдур. Табъи ямон эмас. Бу матлаъ анингдурким:\nАрза дорам пеши у шарҳи дили афгори хеш(98).\nМавлоно Носиҳий — хуштабъ йигитдур. Бу матлаъ анингдурким:\nКай аз мутолаа хоҳадки чашм бардорад(99).\nМавлоно Тойирий — астрободлиғдур. Бу матлаъ анингдурким:\nМаро ба неку бади рузгор коре нест(100).\nСайид Хазиний — ҳам астрободлиғдур. Бу матлаъ анингдурким:\nБо хаёли у фароғат дорам аз олам дар у(101).\nМавлоно Маҳдий — ҳам астрободлиғдур. Бу матлаъ анингдурким:\nМо мардуми мастем наёяд адаб аз мо(102)\nМавлоно Тойифий — зиёратгоҳлиқ бўлур. Бу матлаъ анингдурким:\nАз ғубори остонаш дида равшан сохтам(103).\nМавлоно Нойибий — таёбодлиғдур. Бу матлаъ анингдурким:\nЗи доғи дил бувад он лолаву зи хуни жигар(104).\nМавлоно Сифотий — эмди пайдо бўлғонлардиндур. Фақир ҳануз ани кўрмайдурмен, аммо шеърин эшитибмен. Бу матлаъ анингдурким:\nПушт суи ману рў суи ту дорад дида(105).\nМир Лаванд — жаҳонгашта кишидўр. Қаландарлик суратида юрур эрди. Холи аз фазлу табъ эмас эрди. Бу матлаъ анингдурким:\nЗи дандонаш сухан гуфтам, даҳони ман пур аз дур шуд(106).\nМавлоно Аминий — Муҳаммад Али Амин ўғлидурким, иккинчи мажлисда оти мазкур бўлди. Табъи бағоят мулойим йигитдур. Бу матлаъ анингдурким:\nБоз девонаги ишқи харобам дорад(107).\nМавлоно Муҳаммад Толиб — мажнунваш йигитдур, толиби илмлиғи ҳам бор ва шатранжға ажаб машъуфдур ва муаммоға ҳам кўпроқ машғул бўлур.\nМавлоно Зийракий(108) — шаҳр ичидаги хуш табълардиндур, табъида тасарруф нишонаси бор ва бу матлаъ анингдурким:\nДар кўху дашт лола жигар гўшаи ман аст(109).\nМавлоно Ваҳдатий — бир навъи назми бор ва табъи холи аз ранги эмас. Бу матлаъ анингдурким:\nОфарин бар сонии к-он нуқтаи паргори уст(110).\nМавлоно Нодирий — Марвдиндур. Яхши табъи бор. Ғаробат тиламакта хили кўшиш қилур, аммо кўп лаванддур. Муддате фақир била мусоҳиб эрди. Ўзин лавандлиғдин забт қила олмади. Яна ўз ишини кейнига борди. Бў матлаъ анингдурким:\nМабодо рахна кунад тиғи дилситони маро(111).\nМавлоно Замоний — Мавлоно Муҳаммад Омилийнинг ўғлидурким, иккинчи мажлисда оти мазкур бўлди, «Вафоий» тахаллус қилур эрди. Фақир илтимоси била «Замоний»ға тағйир берди. Икки жиҳатдин; бир жиҳат буким, Султон Бадиуззамон Мирзо(112) мулозими эрди, «Замоний» — тахаллусининг муносабати анға кўп бор эрди; яна бир жиҳат буким, Аҳмад Ҳожибек «Вафоий» тахаллус қилур ва шеъри машҳурдур ва девони ҳам бор. Муносиб эрмас эрдиким, улуғ кишига бежиҳат тахаллусда шерик бўлғай. Бу матлаъ яхши воқеъ бўлубтурким:\nМагар аз хок таскин ёбад он оташки, манн дорам(113).\nМавлоно Савсаний — озодаваш кишидур. Кўпрак авқот маҳди улъё «Гавҳаршодбегим» мадрасаси теграсида бўлур эрди. Аммо эмди шаҳрда сокиндур. Бефоида эл била мусоҳиблиқ қилмас, невчунким, бежиҳат машаққатларни ўзига раво кўрмас. Умид бўким бу давлат барчаға насиб бўлғай. Бу матлаъ анингдурким:\nНа сайд гашта ба доми касе, на сайёданд(114).\nМавлоно Ҳалокий — шаҳрдиндур. Турк эли оросиға кўп кирмас ўз номуродлиғига машғулдур ва Макка сафарини ҳазрат Махдумий Нуран мулозиматида бориб келди. Зиҳи муваффақ бандаики улдур. Гоҳи назм айтур. Бу матлаъ анингдурким:\nДаме бе ғам наметавонам зад(115)\nСар ба олам наметавонам зад(116).\nДўст Муҳаммад — Мурғаний маҳалласидиндур. Ҳам шеърға, ҳам муаммоға табъи яхшидур. Бу матлаъ анингдурким:\nЖафоки, бар дигаре мекуни балои дигар(117).\nҲасан Али — бу Дўстмуҳаммадға қаробатдур. Анинг дағи шеър ва муаммога табъи яхшидур. Бу матлаъ анингдурким:\nБиё, эй шоми ҳажру, гум кун аз рўи замини уро(118).\nМавлоно Фатҳулло — дағи эмди ароға кирган наврас йигитлардиндур. Муаммоға, табъи яхши бор.\nМавлоно Асириддин — толиби илм йигитдур ва муаммоға дағи табъи мулойим тушубдур.\nМавлоно Ғуборий — исфаройинлиғдур ва кўпроқ авқот Астробод ва Исфаройин саркори Жўян ва Баҳробод ва ул навоҳийда бўлур. Фақирваш киши ҳам бор. Бу матлаъ анингдурким:\nХоб дар чашмам намеомад зи шоди то ба руз(119).\nМавлоно Риёзий — Зова муҳаввилотидиндур. Атвори муталлаввин кишидур. Ул вилоятнинг қозиси эрди. Ул амрға мунофий ишлар андин содир бўлуб, маъзул бўлди ва қайд ва мусодаралар тортти ва басе заҳматлар кўрди, ҳамул мансаб муддаосиға аммо муяссар бўлмади. Ваъз айтиб минбарда ўз ашъорин ўқуб, йиғлаб важду ҳол қилур. Анинг ишида бу навъ-зарофат кўпдур. Барчадин ғариброқ буким, бу учурда дерларким, шогирдлари била тоғ гаштига бориб, тош юмалатиб, бир фақирға тегиб, ўлуб эрмиш. Яна доруғадин қаён қочиб борғонин киши билмас. У ўзин забт қилаолмас. Бу матлаъ анингдурким:\nҲанузам, дасти дур аз домани жонони ман буди(120)\nМавлоно Тоҳирий — Ҳирий шаҳридиндур. Кичикида кафшдўзлуққа мансуб эрди. Ҳамул айёмда андин назмлар нақл қилурлар эрди. Улғая кўпрак бўлди. Табъида шўхлик бор. Бу матлаъ анингдурким:\nМан ба як дил не ба сад дил ошиқи руи туам(121).\nМавлоно Мажнуний — Балхда бўлур, фақир кишидур, китобатқина қила олурки, важҳи маош ҳосил қилғай. Хожа Уккоша мазорида сокиндур. Гўё шеър тахайюли учун бўлғайким, варақ ул-хаёл муртакибидур, андоқки, ҳам мағлуб бўлғон чоғлиқдур. Бу матлаъ анингдурким:\nМавлоно Ҳамдамий — машҳадликдур. Косагарлик санъатин билур. Бу матлаъ анингдурким:\nМотамию чи мотаме дорам(122).\nМавлоно Нажмий — ҳам машҳадлиғдур. Жомабофлиқ ҳирфасиға мансубдур. Бу матлаъ анингдурким:\nЧун надидам сари онатки, сирримо бошад(123).\nСайидзодаи Мунший — табъида хейли диққат бор. Аммо аблук йўсунлуқ(124) йигитдур. Бу матлаъ анингдурким:\nБар ману бар ҳоли ман ҳам дўст, ҳам душман гирист(125).\nМавлоно Осимий — ҳирийлиқдур. Отаси ободон кишидур. Савдо ва тижорат била маош ўткарур эрди. Ўзи толиби илмлиғ қилур ҳам назм айтур. Бу матлаъ анингдурким:\nСозам равон чу шамъ зи гирдоби дида нам(126).\nМавлоно Фахриддин — фақирнинг киши қоромдиндур. Муаммони яхши очар ва гоҳи бирор муаммо ҳам айтур. Агар бу фанда мудовамат қилса хейли яхши бўлғудекдур.\nМавлоно Мақсуд — бу Фахриддиннинг инисидур. Анинг ҳам мулойим табъи бор. Ғазал таврида кўшиш кўпрокгина қилур. Бу матлаъ анингдурким:\nТо аз он набвад ғубор ойинаи моҳи маро(127).\nМавлоно Софий — Кўҳи Соф шайхзодаларидиндур. Тахаллуси ҳам анга далолат қилур. Назмларида Ҳожа Ҳофиз татаббуъи қилур. Бу матлаъ анингдурким:\nГар қунам сархуши он беҳки, маофам дори(128).\nМавлоно Фиғоний — Мир Саид Гўяндадур ва мужаллидлиғ ҳам билур ва нақшбурлиғда ҳунарманддур. Аммо ани аксар авқот хуштабълиқ иллата паришон тутар. Бу матлаъ анингдурким:\nБа ёди васли ту хуш будам ин замон хуштар(129).\nМавлоно Бу- Али — девонавор юрур. Девона бўлмаса эрди, «Бу-Али» тахаллус қилғайму эрди? Бу матлаъ анингдурким:\nОшиқ манаму дигар ҳама беҳуда мераванд(130).\nМавлоно Шайхий(131) — табасликдур. Муддате Ироққа борди. Андин келганда адвор ва мусиқийға ҳам соҳиби вуқуф бўлуб келди. Гўёки ишлар дағи тасниф қилибдур. Табасдағи авқоф ва тавлият ва шайхлиғин қабул қилиб, Ҳоло ул ишга машғулдур. Бу матлаъ анингдурким:\nМуҳри ишқ аст ки аз меҳри ту бар жони манн аст(132).\nМавлоно Ҳиротий — не ерлик экани тахаллусидин зоҳирдур. Ямон табълиқ киши эмас. Бу матлаъ анингдурким:\nСоқий, биёр бода чи ҳожат ба гуфтан аст(133).\nМавлоно Биҳиштий — Ҳисор вилоятидиндур. Таҳсил қилғали бу мулкка келибдур. Табъи дағи яхшидур. Бу матлаъ анингдурким:\nИн балоестки, дар гардани мо афтода аст(134).\nМавлоно Аҳлий — Туршиз вилоятидиндур. Табъида хейли чошни бор. Бу матлаъ анингдурким:\nХирмани маҳрози туфони сиришкам об бурд(135).\nМавлоно Наргисий(136) — Марв вилоятидиндур. Мазлумваш йигитдур. Бу матлаъ анингдурким:\nМажнун сифат багўшаи вайрона сохта(137).\nМавлоно Хизрий — гўёки бировнинг мамлуки эркандур(138). Хожаси ани, ё ул хожасини озод қилибтур. Бори хожавор юрур ва ўзин озодаваш кўргузур. Бу матлаъ анингдурким:\nҲайф аз авқоти шарифамки, чунин мегузарад(139).\nМавлоно Ботиний — фақир ва сода кишидур. Балхда бўлур. Таваккул қадами била Маккага бориб келди. Дағи Балхда гўша ихтиёр қилди. Бу матлаъ анингдурким:\nЖон зи дил омад ба тангу дил гирифт аз жон маро(140).\nМавлоно Фазлий — ҳирийликдур. Кичик эрканида наққошлиқ қилур эрди ва назмғина ҳам айтур эрди. Ўзин тамом шоир хаёл қилғондан сўнгра тамоми наққошликни тарк қилиб, шоир бўлди. Бу матлаъ анингдурким:\nАсбоби зуҳду хонаи тақви хароб кун(141).\nМавлоно Шўхий — Шайх Саид Лоданинг ўғлидур. Агарчи яхшиғина табъ насиби бўлубтур, аммо отаси тавридин ҳам бенасиб эмасдур ва бу матлаъ анингдурким:\nТо бад-эшон гўям аҳволи дили бечораро(142).\nМавлоно Зоҳирий — дарвешваш йигитдур. Бу тоифа била гоҳи фақир қошиға келур, табъи холи аз ранги эмасдур. Бу матлаъ анингдурким:\nМавжи он сайқали ойинаи жон аст маро(143).\nМавлоно Хулқий — ҳирийликдур. Табъи назмларға ямон эмас. Бу матлаъ анингдурким:\nЖо мекуни, вале ба дили мо намекуни(144).\nМир Асадуллоҳ — симнонлиқдур. Ўз мулкидин илм талабига шаҳрға келди ва фақирнинг мадрасасида сабақ ўқур эрди. Сурат ва сийрати яхши йигитдур.\nМир Аҳадуллоҳ — Балхдиндур. Ул дағи шаҳрға таҳсил учун келибдур. Яхши табъи бор. Бу матлаъ анингдурким:\nСолҳо дар ваъдаи рўзи висолам сўхти(145).\nМавлоно Шоҳ Али — фақирнинг мадрасасида таҳсил қйлур ва фақирға мутааллиқ элдиндур.\nМавлоно Зебоий(146) — фақир ани кўрмаймен, аммо шеърин эшитибмен. Бу матлаъ анингдурким:\nСарвро бандаи худ созаду озод кунад(147).\nМавлоно Саид — сиёҳ жарда кишидур. Ҳамоноки убудиятқа мансубдур, ўз ҳолиға муносиб бу матлаъ анингдурким:\nСиёҳи рўйи ман кард оқибат коре(148).\nМавлоно Дарвеш Али — табобатқа машғулдур ва бу фаннинг ҳозиқ ва моҳирлари анинг табъин таъриф қиладурлар. Муолижасин ҳам кўрганлар ўкодурлар. Табъи ҳам яхшидур. Аммо муаммоға кўпрак машғулдур.\nМавлоно Қаллоший(149) — атвори тахаллусиға муносиб кишидир. Гўё ушбу муносабатдин бу тахаллусни ихтиёр қилибдур. Бу матлаъ анингдурким:\nҲоҳам аз чашми бади мардум нигоҳ дорад туро(150).\nМавлоно Гадоий(151) — туркигўйдур, балки машоҳирдиндур. Бобур Мирзо замонида шеъри шуҳрат тутти, бир навъи айтур ва унинг машҳур матлаъларидин бири будурким:\nМавлоно Воҳидий — Мавлоно Ҳожи Муаррифнинг ўғлидур. Машҳадлиғдур ва анда бўлур. Бу матлаъ анингдурким:\nДили овораи моро ватане пайдо шуд. (152)\nЗова Қозиси — яхши табълик йигитдур. Маснавийларни рангин айтур. Амир Хусравнинг баъзи маснавийлариға бу яқинда татаббуъ қилибдур. Ғариб хаёллар қилибдур. Ва ўзга назмлар ҳам айтур. Бу матлаъ анингдурким:\nКи бар дар нолаи зорест мискин додхоҳиро(153).\nМир Ҳусайн — машҳадлиғдур, яқинда таҳсил учун шаҳрға келибтур ва «Ихлосия» хонақоҳида бўлур. Табъи яхшидур.\nМавлоно Коший — ҳам машҳадлиғдур. Бу матлаъ анингдурким:\nПарвои худам нест чи парвои ту дорам(154).\nМавлоно Зойирий — ҳам машҳадлиғдур. Толиби илмлиққа мансубдур. Бу матлаъ анингдурким:\nЧу гул покиза рў ҳамчун сабо покиза доман ҳам(155).\nМавлоно Қонеий — ҳам бу тоифадин. Бу матлаъ анингдурким:\nНишони пои ту меҳроби хоксорон аст(156).\nМавлоно Зиёий — Нишопур зурафосидиндур. Бу матлаъ анингдурким:\nМадеҳ май, соқиё, тарсамки, аз масти барад хобаш(157).\nМавлоно Нурий — дағи Нишопур шуаросидиндур, ғайри ул Нурийки машҳадлиғдур. Бу матлаъ анингдурким:\nНаёварад боре магар бори дил(158).\nМавлоно Файзий — жўнободлиғдур. Кўпрак авқот Гозургоҳда бўлур ва толиби илмлиқ қилур. Табъи назмларда дағи яхшидур. Бу матлаъ анингдурким:\nҲаст як ширине дар талхии гуфтори у(159).\nМавлоно Айний — ўбалиқдур. Ҳофиздур, китобат ҳам қилур ва табъи ҳам назмларда мулойимдир. Бу матлаъ анингдурким:\nСуроҳивор дил пур хуну бар сар чашми тар гирён(160).\nМавлоно Муъиний — шерозлиқдур. Бу матлаъ анингдурким:\nОн ҳам нагуфтаам кифаромуш мекуни(161).\nМавлоноXизрий — ул дағи эмди пайдо булғон йигитлардиндур ва сиғари синдадур. Умид улким, яхшироқ айтқай. Бу матлаъ анингдурким:\nҒамат гар қасди дил мекард, акнун қасди жон дорад(162).\nУстод Мухаммад Убаҳий — кордгарлик санъатиға мансубдур. Фаҳми ёмон эмас. Бу матлаъ анингдурким:\nҲавои дашти Гозургоҳ оби жуи Султони(163).\nМавлоно Кавкабий — мунажжим йигитдур ва ўз фаниға муносиб тахаллус ихтиёр қилибдур. Фақир андоқ хаёл қилурменким, они кўрмаймен. Баъзи ёронлар дерларким, кўрубсей, хотирға келмади. Бу матлаъ анингдурким:,\nМашъале бошад фурузон дар шаби ҳижрон маро(164).\nМавлоно Меҳнатий — ул дағи эмди пайдо бўлғон шоирлардиндур. Фақир ани ҳануз кўрмаймен. Бу матлаъ анингдурким:\nФиғон зи халқ баромадки, «офтоб гирифт» (165).\nМавлоно Шукрий — масаломез айтурда Мавлоно Сайфийға татаббуъ қилур. Ул услубда зеҳни яхши борур. Бу матлаъ анингдурким:\nЧанд бо мо ба саризулфи сухан мегўйи(166).\nМавлоно Ҳақирий — эмди пайдо бўлғон хуш табъ йигитлардиндур. Аммо табъида хили чошниси бор. Ҳирийлиқдур. Бу матлаъ анингдурким:\nЖоми май меёбаму онжо фурукаш мекунам(167).\nМавлоно Асирий — ҳам эмди зуҳур қилған шуародиндур. Аммо назми ҳануз шуҳрат тутмайдур ва шеърида масал равиши бор. Бу матлаъ анингдурким:\nЧи бало буд ки аз ёр жудо уфтодам(168).\nМавлоно Саъд — мутасарриф табълиқ шоирдур ва табъида хейли хаёлангезлик бор. Бу матлаъ анингдурким:\nПунбаи доғи дили булбули хунин кафан аст(169).\nХожа Калон Баззоз — шаҳр элидиндур. Бу матлаъ анингдурким:\nК-аз баҳри тамошои рухат дидаи ҳаврост(170).\nХожа Мансур — Журжон мулкидиндур ва битикчи қавмидиндур, филвоқеъки, ул қавмда андин одамивашроқ ва инсониятлиқроқ киши йўқтур. Табъи бағоят яхшидур. Бу матлаъ анингдурким:\nЁдам омадки маро рафта дил аз парда бурун(171).\nСултон Маҳмуд — Хожа Мансурға қаробат бўлур, Ҳожа Шамсиддин Муҳаммад битикчининг, ўғлидур. Нужум илмини истихрож қилғуча билур. Бу матлаъ анингдурким:\nКасро мабод рўзи ману рўзгори ман(172).\nМавлоно Низом — астрободлиғдур. Қасидани яхши айтур ва бу «Баҳория» қасидаси яхши воқеъ бўлубтурким:\nКори бўстони жаҳон ранги дигар пайдо кард(173).\nМавлоно Ёрий — астрободлиғдур. Табъида хили шўхлуқ бор. Бу матлаъ анингдурким:\nЧу пеш ояд назар бар рўи у беихтиёр уфтад(174).\nМавлоно Доий — ҳам астрободлиғдур. Ғариб хаёл топмоқ ҳузурида кўп бўлур. Бу матлаъ анингдурким\nҲар тараф банди қабо нестки, болу пари уст(175).\nБобо Шўрида — қасидахонлиққа маъруф ва машҳурдур. Табъ аҳлининг кўпи била мусоҳиб бўлубтур ва табъида кўп чошни зоҳир бўлур. Қарилиқ бобида айтилған маснавийдин бу байт анингдурким:\nЖавони ҳамчу тир аз шасти ман част(176).\nМавлоно Суфий — ҳам астрободлиғдур. Яхши табъи бор ва иншоси ҳам хубдур. Бу матлаъ анингдурким:\nТарсам озурда шавад табъи ту аз зории дил(177).\nМавлоно Ҳамидгул — Мавлоно Абдулваҳҳобнинг ўғлидурким, оти юқори ўтти, фузул ва девонадур. Лутфи табъдин холи эмастур. Бу матлаъ анингдурким:\nЧодиршаби кашидаи мо осмон бас аст(178).\nМавлоно Биҳиштий — Ҳамид-гулнинг инисидур. Аммо ҳам табъда, ҳам таврда анга ҳеч нисбат йўқтур. Бу матлаъ анингдурким:\nТира карди мажлиси моро, забон кутоҳ кун(179).\nМавлоно Фиғоний(180) — Хожа Афзалға қаробатдур. Яхши табъи бор. Бу матлаъ анингдурким:\nЧашми дигар зи тамошои ту барҳам наниҳод(181).\nМавлоно Шарорий — астрободлиғдур. Гўё рангида ҳумрат бор учун бу тахаллусни ихтиёр қилибтур. Бу матлаъ анингдурким:\nХудоё, бар ман он номеҳрибонро меҳрибон гардон(182).\nМавлоно Фидоий — ҳам астрободлиғдур ва сайидзодадурким, зоҳирий сафоси бор. Отаси била Байтулло сафариға бориб келди. Табъи дағи яхшидур. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, аз рақиб бипўшад сиришки гулгунро(183).\nМавлоно Маҳрамий — Астрободнинг мутааййинларидиндур. Толиби илм ҳам бор ва Хожа Мансурнинг акасидур ва фақирваш йигитдур. Бу матлаъ анингдурким:\nЧи хуш бувадки, даме даркашад хамуш кунад(184).\nМавлоно Аёний — ҳам астрободлиғдур. Хейли тасарруфлуқ табъи бор. Бу матлаъ анингдурким:\nБахти бад бин ки бад-он ҳам нарасад дастмаро(185).\nМавлоно Волаҳий — олий остонда мулозимдур. Бу матлаъ анингдурким:\nЖуз обй ҳасратам набуд дар даҳон аз у(186).\nСайидXанжар — чечактулўқдур. Таҳсил учун шаҳрга келди, аммо бот тарк қилиб сипоҳийлик ихтиёр қилди. Бу матлаъ анингдурким:\nАжал, биёки, дигар тоқатй фироқ надорам(187).\nМавлоно Зорий — эмди пайдо бўлғон хуш табълардиндур. Бу матлаъ анингдурким:\nДу дида бар сари он чун ҳубоб меояд(188).\nМавлоно Нозирий — яхши табълиқ йигитдур. Зеҳнида тасарруф бор. Бу матлаъ анингдурким:\nВаҳ, чи қаҳр аст он ки худро мекушам аз қаҳри у(189).\nМавлоно Зотий — янги хуштабълардиндур. Бу матлаъ анингдурким:\nДар пеши нолаам натавонадки, дам занад(190).\nМавлоно Мир Али — Ҳазрат Махдумий Нуран мадрасасида бўлур ва аларға мулозим ҳам бор. Бу матлаъ анингдурким:\nБа жон ҳар лаҳза тири ҳажр ҳосил(191).\nПахлавон Котиб — ҳам ул Ҳазратнинг ашъор ва мусаннафотин китобат қилур. Бу матлаъ анингдурким:\nХалқе ҳама дар шодию чун ман ғами нест(192).\nБу ҳазратким(193), бу мажлис аҳлининг садринишинидурлар саҳоби маонийлари гавҳаррез ва бу жамоатким, ул ҳазрат хирмани маонийсининг хушачинидурлар, гулшани табълари гулафшон ва суманбез, сархайлға вусули илоҳи етсун ва хайлға шарафи саодат ва мағфирати номутаноҳи касиб этсун. Ва Султони соҳибқиронким, ул ҳазратнинг нукот ва маорифининг дақойиқи алфозини ва ҳақойиқи маонийсини ҳеч донишварлардин яхшироқ билмади ва ҳеч аҳли табъ аларнинг ушри аширини фаҳм қилмадиким, мажлисда назм тарийқида ҳамроз эрдилар ва наср услубида пуктапардоз. Ул ҳазрат руҳониятидин аларға файзи беғоят ва имдоди бениҳоят етсун ва бу фақир ҳамким, бу ҳазратнинг бандаи даргоҳи ва ул ҳазратнннг хоки роҳимен маҳрум бўлмусун.\nМен бандаға давлатида кунжи узлат(194).\nПаҳлавон Муҳаммад Гўштигирким, кўб фазойил била оростадурким, гўшти фани бавужуди улким, анинг андоқ ҳақ ва мулкидурким, маълум эмаским, ҳаргиз бу фанда андоқ пайдо бўлмиш бўлғай. Ўзга фазойилиға кўра дун мартабасидур. Мусиқий ва адвор илмида даврининг беназиридур. Чун камолоти «азҳару мин аш-шамс»(1)дур, шарҳ қилмоқ эҳтиёж эмас, фақир Астрободдин бу рубоийни Паҳлавон хизматлариға битиб эрдимким:\nЯънеки, ятими Неъматободи туем(2).\nГуфт хандон зери лаб: «Ғам нест, кори олам аст» (3).\nМир Сарбараҳна — Туркистондиндур. Хуш табъ ва хуш машраб ва хуш суҳбат ва ширин калом кишидур. Атиқ ур-раҳмон Шайх Луқмон (қуддиса сирруҳу) мазорида йигирма йилға яқин шайх ва мутавалли эрди. Йил бўлдиким, юз минг, юз эллик минг олтунға яқин анинг авқофидин ҳосил қилиб андоқ масрифиға еткурдиким, худо ва халқи худо қошида мустаҳсан тушуб ҳеч киши ҳеч навъ айб топа олмади. Сўнгра худ садорат масканида мутамаккин бўлуб, улви ҳимматдин андоқ олий мансабдин ўз ихтиёри била истеъфо қилди. Ғоят шўх табълиғидин тирзиқ айтмоқ қоидасин Мир пайдо қилди. Бовужуди бу гоҳ-гоҳ Яхши тирзиклар ҳам навиш қилурлар ва йигитликда Оқил кунгурга мутааллақ бўлуб, офият тарийқин тарк қилиб, ул тоифаға тобеъ бўлуб эришиб юрурда анинг пеш салоти ғойиб бўлғонда, Мир маъракада пеш салоти бўлуб айтқон абётдин бу рубоийдурким:\nКунгур(5) агар ин астки ман мебинам,\nХубони дигар питанги таълимгаҳанд(6):\nМир ул вилоятнинг вожиб ул-эҳтиром содотидиндур, агарчи арзол ва хубасо мусаллам тутмаслар ва нимагина дерлар, аммо ул тойифанинг сўзига эътибор йўқтур. Ва Мирнинг муфрит таом емакка кўп шаафлари бор. Ул жиҳатдин кўпроқ авқот имтило(7) маразиға гирифтордурлар.\nМавлоно Бурҳониддин — Ҳирий шаҳрининг бузургзодаларидиндур, донишманд ва хуштабъ ва сабукруҳ кишидур. Бобур Султон отиға муаммо рисоласи битиди «Жавоҳир ул-асмо» (8)ға мавсум.\nБу фақирға подшоҳ муҳр таклифи қилғонда, тарихе айтиб эрдиким, бағоят хуб воқеъ бўлуб эрди. Аммо чун фақирнинг таърифики, нафс ул-амрда ғайри воқеъдур лозим келур эрди, битилмади.\nМир Ғиёсиддин Азиз — Машҳадда Имом Али Мусо ар-Ризо равзаларида нақиб ва вилоятнинг улуғидур. Таърифларида баён қосирдур. Бу матлаъ аларнинг деб шуҳрати борким:\nЖуз хаёлаш ҳар чи буд аз лавҳи хотир пок шуд(10).\nМавлоно Масъуд(11) — Ширвондиндур, ўз мулкидин Ҳирийға келди ҳам ифода, ҳам истифодаға ба жид машғул бўлди. Бу аснода ҳазрат Махдуми Нуран мулозаматлариға етиб, бирор сабақға дағи мушарраф бўлур эрди. Ҳоло маҳди улё «Гавҳаршодбегим» мадрасасида ва яна баъзи мадорисда мударрисдур. Юз ободон толиби илмдин ортуқроқ ҳар кун андин нафъ олурлар, балки йироқ мамоликдин бу тоифа анинг дарси ишқиға ғурбат ихтиёр қилиб келурлар. Яхши ахлоқлик ва дарвешваш ва фонийсифат кишидур. Бир кун фақир била намози пешин қилди. Намоз тугагандин сўнгра яна икки ракаат қилди. Фақир айттим ки, «таҳвилдор ҳисобин адо қилурда фозил келтурмак хиёнат далилидур». Бу сўз шуҳрат тутти ва Мавлоно айтур эрмишким, икки ракаат ортуқси намоз қилдим, йилларким, анинг маломат ва ғароматидин қутула олмон. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, нест сўзи маро созкор ғайри шароб(12).\nҲофиз Шарбатий — Хуросоннинг муттааййинларидиндур. Одамиваш, мутавозеъ ва муаддаб кишидур ва хушхонлиқда фариди замонадур. Султон Абу Саид Мирзо Ироқда бузулғонида Маккага бориб мужовир бўлди. Андин бу тарихқача йигирма беш йилдурким, ул давлатқа мушаррафдур. Табъи дағи хубдур. Бобур Мирзо хиёбонидин май ичиб келадурғонда Мавлонозодаи Абҳарийким, шаҳрнинг муфтиси ва риндваш киши эрди Мирзонинг ёнида сархуш эрмиш, Мирзо Ҳофизға дебдурким, тушуб суроҳини олиб бир байт ўқуб, бир аёқ тут. Ҳофиз суроҳини олиб Мавлонозодадин аёқ тутиб, бу байтни ўқубдурким:\nҲофиз қаробакаш шуду муфти пиёланўш(13).\nБобур Мирзо кўп таҳсин эҳсон қилибдур. Ва Ҳофизнинг яхши нақшлари ҳам бор.\nХожа Камолиддин Удий — зариф киши эрди ва ўз замонининг хушнавози эрдиким, барча халойиқ ани мусаллам тутар эрдилар. Табъи ҳам шеъриға мулойим эрди. Бу матлаъ анингдурким:\nЗи мужгон баҳри зулмат анбаросо шонае созам(14).\nАли Кармол — дағи Удий эрди. Бағоят сафиҳ ва бадзабон киши эрди. Аммо яхши таснифлари бор. Бу матлаъ анингдурким:\nБа сари худ магузарашки, парешон гардад(15).\nМир Атоуллоҳ(16) — Нишопурдиндур. Андин илм таҳсили учун шаҳрға келди. «Кофия» ва «Мутавассит» ўқур эрди. Донишманд бўлғунча бир навъ мустаҳсан маошқа муваффақ бўлдиким, андин ортуқ мумкин эрмас. Бовужуди донишмандлик, шеър ва муаммо ва саноеъда дағи маҳорат пайдо қилди ва муаммоға кўп машғул бўлур эрди. Ҳоло сабақ касратидин анга авқоти вафо қилмас, аммо саноеъда китобе тасниф қилибдур. «Бадоеъи Атоийға» мавсумдур. Эмди баёзға борди. Маълум эмаским, бу фанда ҳаргиз ҳеч киши онча жамъ ва муфидкитоб битимиш бўлғай. Бовужуди иҳтисор мақлуби муставий(17) санъатидаким, андин мушкулроқ санъат бўлмас.\nМир Муртоз — кичик ёшдин бериким, илм касбиға машғулдур. Анга тегруким кўпрак улумда донишманд бўлди — ўз мутолааси. била бўлди. Кеча тонг отқунча ва кундуз оқшом бўлғунча иши мутолаа эрди. Бовужуди бу зуҳди дағи аъло мартабада эрди ва сойим уд-даҳр(18) эрди. Бу риёзатлар жиҳатидин маволи анга Мир Муртоз от қўйдилар ва ҳоло бу лақаб била маш-ҳурдур. Чун баҳсда лажожи кўп эрди анинг била ҳар ким масала баҳс қилса эрди, мулзам бўлмағунча қутулмас эрди, балки мулзам бўлса ҳам. Шаҳр зариф ва шўхлари «Вали шалоин» (19) ҳам дерлар. Ҳоло вузу ва намозида муболаға жиҳатиднн анга васвос пайдо бўлубдур, ва шатранжға андоқ мағлубдурким, бир ҳариф илгига тушса, халос бўла олмас. Бу жиҳатдин ҳарифлар андин қочарлар. Машҳурдурким, агар икки ҳариф илгига тушса, бири била ўйнаб, яна бирининг этагин берк тутиб ўлтурурким, бири қочса, бори бири илгида бўлған. Ба ҳар тақдир андоқ беназир киши оз бўлғай. Бу матлаъ анингдурким:\nБар сари раҳ мардумони чашм гашта дидабон(20).\nМавлоно Ҳусайн Воиз(21) — «Кошифий» тахаллус қилур, Сабзаворлиқдур. Йигирми йилға яқин борким, шаҳрдадур ва Мавлоно зуфўнун ва рангин ва пуркор воқеъ бўлубтур. Оз фан бўлғайким, даҳли бўлмағай. Хусусан ваъз, иншо ва нужумки, анинг ҳақ-қидур ва ҳар қайсида мутааййин ва машҳур ишлари бор ва мусаннафотидин бири «Жавоҳир уттафсир(22) дурким, «албақара» сурасин бир мужаллад битибдурким, мунсифи қатъ била юз жуз бўлғай. Бовужуди барча хиралиқ ва донолиқ шаҳр шўхларидин бири Хожа Ҳофизнинг бу матлаъин битиб, минбарининг устиға қўйғондур, будурким:\nЧун ба хилват мераванд он кори дигар мекунанд(23).\nСунбули тобдодаро бар гули настаран мазан(24).\nМавлоно Муин Воиз — Мавлоно Ҳожи Муҳаммад Фароҳиннинг ўғлидурким, машоҳирдиндур. Ҳоло ўзи дағи азим воиздур ва муридлари кўп. Минбар устида девонавор илик ташламоғи ва тахтани тепмаги кўпдур ва ўзин «Муни девона» била таъбир қилур ва кўп баланд ва паст сўзлар айтур. Чун жунунға муътариф, ҳар навъ сўз айтса маъзурдур, шеърида вазн, қофия ва радифға муқайяд эмас, эса маоф бўла олур. Бир қатла Ҳазрат Амир улмўъмннин Али(25)нинг имони тақлидий экандур деганга, ул ҳазратнинг руҳидин ғариб сиёсат ва шиканжалар кўрди. Ҳамоноки тавба қилдиким, қутулди. Ва оғаси Мавлоно Низомиддинким, донишманд ва муттақий ва дарвеш ани деса бўлурким, икки қатла Ҳирий шаҳрининг қазосин таклиф била анга бердилар. Иккаласи қатла ўзин азл қилди. Умид улким, бу қатла қабул қилғай ва азл қилмағай. Дерларки, айтур эрмишким: «Муини мо қобилияти бисъёр дошт, ин зинапояи чубин уро зоеъ сохт»(26).\nМагар васли нигор омадки, дил бо васл ҳамдам шуд(27).\nСултон Иброҳим Мушашаъ — Султон Муҳсиннингки, Арабистонда подшоҳдир, анинг инисидур. Донишманд ва муттақий ва бағоят аҳл кишидур ва хаттот ҳам бор ва арабий шеърни яхши айтур ва девони ҳам бор. Бу байт анингдурким:\nФикам жазз ҳаддалабин мобайн кам ҳабл(28).\nМирхонд(29) — Сайид Ховандшоҳ ўғлидурким, Балх (қуббат ул-исломий)нинг мутаайин донишманди ва бузурги эрди ва ўзи йигитликда улум такмили қилди ва ҳоло бовужуди кибари син ва улви насаб ва касрати ҳасабки барча мужиби ужб анониятдурлар, ул миқдор бетаайюн ва фоний машраб ва хуш ахлоқ кишидурким, андин ўтмас. Иншо ва тарих фанида беназирдур. Бу фақир илтимос била аввали офаринишдин бу кунгача тарихи жомеъи битурким, нисфиға етибдур. Иншооллоҳ, тугатурига муваффақ бўлғайким, таворих аросида андин муфидроқ тарих бўлмағусидур. Вусъати машраб била адами таайюн жиҳатидан гоҳи бирор аёқ ичарда дафъи малолат ё касрати нишот учун, нард ўйнарға ҳам таназзул қилурлар. Ва масҳлиқ ва мабҳутлуқ оламин ҳам кўп таъриф қилурлар. Амир Хусравнннг «Даръёи аброри» татаббуида бу байти хуб воқеа бўлубтурким:\nВ-он ки аз зулмоти нафс омад бурун Искандар аст(30).\nМавлоно Хондамир(31) — Мирхонднинг фарзандидур ва салоҳнятлик йигитдур. Тарих фанида маҳорати бор.\nМавлоно Ҳамидиддин(32) — Ҳазрат Мавлоно Муҳаммад Табодконий (қуддиса сирруҳу)нинг халафидур. Инсонияти зотий ва дарвишвашлиги жибиллий воқеъ бўлубтур. Адаб ва тавозей ва таъзим ва ҳаёси муфрит ва асру беҳад тушубтур. Бузургвор атосининг хонақоҳида дарвешлар бурунғи дастур била борча анинг теграсида мужтамеъдурлар. Хилват ва узлат ва само ва сафо мавжуд. Мавлоно ҳануз зоҳир улуми такмилидин фориғ бўлмайдур. Агарчи эҳтиёҳи дағи йўқтур, аммо важҳи акмал била тиларки, такмил қилғай. Табъи бағоят хуб воқеъ бўлубтур ва ботинининг ғоят софлиғидин неча йилдирким, Мавлоно Муҳаммад Араб фирибин еб, ани дарвешлик тарийқида росиҳ, балки мусулмон балки мухлис хаёл қилур. Аммо бўла олурким, ўз ҳолининг сатр ва китмони учун маломат тарийқида бу иш ихтиёр қилмиш бўлғай. Бу матлаъ анингдурким:\nДиле, зи баҳри худо, шод метавон кардан(33).\nМир Камолиддин Ҳусайн — Мир Рафеиддин Ҳусайнга хоҳарзода бўлур. Хуросонда улум таҳсили қилди ва Ироққа тушти. Султон Яъқуб яхши эъзоз ва эҳтиром қилиб Биёбонгни суюрғол бердиким, юз минг олтунға яқин ҳар йил тегар эрди. Онча ғаниматқа ҳиммат этагин силкиб, яна Хуросонға келиб, дарвешлик ихтиёр қилди ва ҳазрат иршод маобий Нуран хизматида матбуъ ва мақбулдур ва тасаввуф илмида табъи бағоят қобил ва алар истилоҳотидин соҳиби вуқуф. Ҳазрат Хожа Абдуллоҳ Ансорий (қуддиса сирруҳу)нинг «Манозил уссойирин иға шарҳ битибдур ва ани муборак манзилда шайх қилғонда бунёд қилибдур ва китобнинг хутбасин бу оят билан ибтидо қилибдурки: «Рабби анзилни мунзалан муборакан ва анта хайр ул-мунзилин» (35).\nКи, бошад равзаи хулдаш дарун, боғи Эрам берун(36).\nМир Ихтиёриддин(37) — яхши табълик, яхши таврлиғ йигитдур. Мавлоно Низомиддин қазо маснадида мутаммаккин эрканда, маҳкамаси ва дор улқазосида сижиллот ва қаболжот ва шаръиёт анга, эврулур эрди. Арабият ва фиқҳи таъриф қилғунча бор, дёрларки, бир тасниф илгидадурким, туганса маълум бўлурки, не миқдор салоҳияти бор. Оз ишида айб топса бўлур. Аммо ҳабислар дер эрмишларким, дасторин бу навъ донишмандона чирмағунча кўп заҳмат кўрар эркин. Эл тилидин қутулғон киши йўқтур ва «Пои Ҳисор» ҳавзи туганганида бу таръихни хуб айтибдурким:\nХизр, Таърихи вай аз жўям(38).\nМавлоно Муҳаммад Бадахший — Қундузнинг Ишкамиш отлиғ кентидиндур. Аввали ҳолида андин таҳсил учун чиқиб Самарқандға борди ва бир неча вақт анда сабақ ўқуб Ҳирийга келди. Таҳсил ишин такмил қилур вақтда ғоят хуштабълиғидин ва мусоҳиблар хотири жиҳатидан лавандлиғларға тушти ва риндлиқ тарийқин ул мартабаға еткурдиким, маст ё махмур бош ва оёқ яланг кўй ва кўча ва бозорда юрур эрди. Ҳодии тавфиқ тавба насиб қилиб, ани туз йўлға кетурди. Ҳоло табъ аҳли орасида андин сомонлиқроқ киши йўқтур. Подшоҳ ва гадоға мақбул ва мулойимдур. Ва муаммо фанида рисола битибдурким, кўп эл орасида машҳур ва шоеъдур. Аммо агар муҳовиротда гоҳи сўзга бетаамул жавоб берур, чун ғалат кам тушар, ҳеч тушмас ва муаммодин бошқа дағи назмлари бор. Бу матлаъ анингдурким:\nЧу он моҳики, ҳар су дар миёни об мегардад(39).\nМавлоно Ҳожи Муҳаммад — Машҳаддиндур. Кўпрак авқот бу фақир била мусоҳибдур ва фарзанд ўрниғадур, балки андин ҳам азизроқ. Ахлоқда малакийдур, башар сурати била келган ва атворда фариштадур, инсон ҳайъатида зуҳур қилғок. Табъи софий ва тафаккури барча диққатларға вофий. Зеҳни мушкулкушо ва тааммули фунун ишколиға расо. Баъзе маҳал бирор назм дағи андин бош урар. Бу матлаъ анингдурким:\nХубрўён бишикастанд ба як чашм задан(40).\nМир Ҳусайн Муаммоий(41) — Нишопурдиндур. Шаҳрда таҳсил қилди. Онча ҳамида ахлоқ ва писандида атвори борким, шарҳидин қалам тили ва қаламзан илиги ожиздур ва валоят осори ҳолидин пайдо ва фано намудори зотидин ҳувайдодур, Мир хизматларида бир тифл таълимин илтимос қилиб эрмишлар ва шогирди андинким, туфулият муқтазосидур, ўқумоққа коҳиллиқ қилмиш бўлғай. Мир бир азизға илтимос қилибдурларким, шогирдининг атосиға айтғайким, ўғлиға, мулойимат била насиҳат қилсун. Аммо андоқ қилмағайким, тифл билғайким, бу Мир қошидин экандурким, ногоҳ кўнгилгинаси Мирдин оғримағай. Мундоқ тарийқи кўпдур ва муаммо фанининг латофат ва нозуклугин ул ерга еткурдиким, андин ўтмак мумкин эрмас, ва ҳукм қилса бўлурким, бу йўлни банд қилди.\nҲофиз Муҳаммад Султоншоҳ — хушхон ҳофиздур ва хушнавис хаттотдур. Булардин бошқа солик ва покиза рўзгор кишидур ва яхши табъи ҳам бор. Бу матлаъ анингдурким:\nМоҳи зи айни баҳр, бале суи бар нарафт(42).\nМавлоно Фахрий(43) — Ҳирий шаҳрининг одамизодаларидиндур. Бу матлаъ анингдурким:\nЭй сарви нозанин, ба туам ин гумон набуд(44).\nСаййид Жаъфар(45) — Саййид Муҳаммад Нурбахшнинг ўғлидур. Шоҳ Қосимдинким, оғаси бўлгай кўп яхшироқдур. Хуросонға келди. Подшоҳ эъзоз ва икром қилғондин сўнгра, йилда беш минг олтун ёрмоқ ва иккк юз ҳарвор ошлиқ важҳи маош учун муқаррар қилдилар. Бовужуди улким, бир қуруқ бошлиғ мужаррад киши эрди, оздур деб ёмонлаб Арабистонға борди. Аммо хуштабъ ва яхши йигитдур. Ва лекин, атоси маҳдийлик даъво қилғондин не балоларким, бошиға келди ва ҳоло қирқ йилдин ортуқдурким, ўлубдур. Ақидаси ҳануз будурким, отаси ё Маҳдийдур ё маҳдий экандур. Бу матлаъ анингдурким:\nТашнаро оби зулоли Хизр аз ёд бурд(46).\nМир Саййид Ҳусайн Абивардий(47) — таҳсил учун вилоятидин шаҳрға келди. Анинг асносида ҳазрат Кичик Мирзо мулозаматида Каъба сафариға бориб Ироқда айрилиб қолди. Андин Рум ва Миср ва Ҳалаб балки ул тарафнинг кўпрак мамоликига мусофират қилиб, олти-етти йил қолиб арабий тилни равон қилиб мутабаррук мазоротға етиб, балки Макка ва Мадинаға мушарраф бўлиб, кўп азизлар суҳбатин топиб, Хуросонға келди. Борурда ақл ва табъи қиллатиға матъун эрди, келганда иккаласин тамом қилиб келдиким, ҳеч кишиға маҳалли таън ва ташнеъ бўлмағай. Бир байт моддасида ақли ва табъи не миқдор эканин исбот қилибдур. Ул байт будурким:\nЮсуферо кардаанд Яъқуб ном(48).\nСаййид Ғиёсиддин — Машхаднинг содоти, балки нуқабосидиндур. Аҳл ва мулойим кишидур. Мазох ва мутойиба мизожиға ғолибдур. Шўхлуқдин файласуфваш ва улви насабдин тазвир ва бузург манишликда беихтиёр тушубтур. Чун Саййиднинг ҳумоюн башараларида суфрат ғолибдур, Саййид ширға ҳам дерлар. Баъзи маймунға ҳам ташбиҳ қилурлар. Фақир худ бу навъ густохлиқлар қила олмасмен, аммо Мирнинг маркабин ул итга ўхшатибменким, анга бир маймунни миндурурлар. Агарчи Мирға нохуш келур, аммо ҳазл била ўткарур. Бу матлаъ анингдурким:\nБиё, соқийки, якдам майпарастам(49).\nСаййид Асадуллоҳ — яхши табълиқдур.\nМавлоно Қосим — Мавлоно Абдураҳим мунажжимнинг набирасидир. Ўз замонида нужум аҳкомида муқаррар ва мусаллам эрди ва ўзи ҳам нужум фанини яхши билур. Бу матлаъ анингдурким:\nАз бешу ками соғару паймона чи пурсам(50).\nМавлоно Али — ҳамоноки туршизликдур ва табъи муаммо фанида кўп мулойим тушубтур.\nШайхзода Пуроний — Шайх Абусаид Пуронийнинг халафидур. Икки пуштидин валоят анга маврусийдур. Ва ўз зотида ҳам қабулият кўпдур. Оз фурсатда хутутни андоқ битидиким, ул фан устодлари ўттиз йилда онча битимақдурлар. Ҳоло таҳсидға маш-ғулдур, дерларким, рушд осори зоҳирдур(51). Бу рубоий анингдурким:\nЛекин чи кунамки, ҳеч ҳамдарде нест(52).\nМавлоно Сафий(53) — Мавлоно Ҳусайн Воизнинг ўғлидур. Бағоят дарвешваш ва фоний сифат ва дардманд шева йигитдур. Ҳирийдин Самарқандға Ҳазрат Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор суҳбатиға мушарраф бўлур учун борди ва андоқ дерларким, онда қабул шарафин топиб, иршод ва талқин саодатиға сарафроз бўлуб, яна Хуросонға келди. Табъи хуб воқеъ бўлубтурким, бу матлаъ анингдурким:\nАжаб ороста аз хона бурун омадаи(54).\nМавлоно Шиҳоб — Мудаввин лақаби била машҳурдур ва ани «ажойиб ул-махлуқот» деса бўлур. Бовужуди улким, «Каломуллоҳ» оётини бот топар учун тадвин қилибдурким, уламо ва қурро таажжуб ва ҳайрат юзидин таҳсин килурлар. Мундин бошқа ҳам салоҳиятлиқ кишидур. Бир навъ қадимона шеър ҳам айтур, аммо яқиндур одамийлиқ суратидин мунхалеъ бўлуб ўзга жонвор суратиға масх бўлғай. Андоқким, инсоният сийратидин субоъ ва баҳойим сийратиға мубаддал бўлубтур. Аммо бу даъво исботиға бу мисраъки «мақлуби муставий» санъатида айтибдур.\nҲофиз Жалолиддин Маҳмуд — «Ихлосия» хонақоҳининг шайхидур ва «Қудсия» масжиди жомеининг хатиб ва имоми ва яхши меҳробхон ҳофиздур. Шеър ва муаммо айтур ва хатни яхши битир. Мунча салоҳиятни бот касб қилди. «Ихлосия» мадрасасиға келганда номавзун ҳам ташлар эди. Эмди ҳам ёнгилиб ҳамул тарийқни маслук тутса ажаб эмас, нечунким, ҳам шайхдур ва ҳам хатиб ва ҳам имом. Бу матлаъ анингдурким:\nДигар зи шарм набошад мажоли дам заданаш(55).\nМавлоно Помий — сабзаворлиқдур. Иншо била нома хатин битурга машҳурдур. Аммо иншода ҳеч мунши они бегонмас, батаҳсис Мавлоно Абдулвосеъ(56) ва «нома» хатида ҳеч ҳушнавис они писанд қилмас, хусусан Шайх Абдулло Девона ва Хожаи Деҳдорки(57), ҳазрат подшоҳ мажлисида надимлик юзидин кўп элни тақлид ва ташбиҳ қилур мустаҳсан тушар. Мавлононинг такаллумида бир ҳол борким, ани анга ташбиҳ қилибтур, собун чайнайдур ва оғзидин мағзоба зоҳир бўладур ва такаллумни ҳам тақлид қилурда иккаласин аҳли идрок кўп таҳсин қилурлар. Бу матлаъ анингдурким:\nҒаммози сияҳ ботини мо дар бахатои(58).\nМавлоно Абдулвосеъ — иншо фанида моҳир, бағоят сабукруҳ кишидур, ул ғоятқачаким, хуффат ва тахаттукга бош тортар. Зурафо анинг била мутойиба кўп қилурлар. Ул ширин изтироблар қилурки, яна муъжиби ҳазл бўлур. Сафоҳат қилса ҳам, элдин қутулмас. Анга бу мансаб Хожа Маждиддин Муҳаммад давлатидин етишти. Дерларки, анинг учун беш юз байтдин ортуқ ҳажви бор ва сойир халқ учун минг байтдин ортуқ. Бу матлаъ анингдурким:\nМоҳи нав гашт аз камони абрувонат гўша гир(59).\nХожа Султон Муҳаммад — Шорахтдиндур. Шаҳрда нашъу-намо топти. Хушсуҳбат ва хушмуҳовара кишидур. Суҳбати мужиби баст ва такаллуми мужиби нишотдур ва нома хатин дағи ширин битир ва бошининг туки бирор нима озроқ учун бурун кўп мутараддид ва мутағаййир бўлур эрди. Аммо эмди вусъати Машраби ул ёрга етибдурким, мажлисда бош яланг-ўлтурур ва бир сари мў гами йўқтур. Табъи яхшидур. Бу матлаъ анингдурким:\nАз ин савдо шудам девонаву занжир меҳоям(60).\nМирак Ҳусайн — анинг ўғлидур ва табъи эмди назмларға мойил бўлубтур. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, аз жунуни ғамат нест эътидол маро(61).\nМавлоно Муҳаммад Ноиний — аҳл кишидур. Тиб илмидин вуқуфи бор. Назмлардин муаммо фанида кўпрак шуури бор. Бу фан устодлари иттифоқ била муаммо таърифин мундоқ қилибдурларким, «мавзун каломдурким, ишорат ва имо била андин от ҳосил бўлур» ва ул дебдурким, «мавзуни калом қайди таърифда ҳожат эмас ва ишорат била ҳам эмасдур». Ва мисол муни дебдурким, бировнинг оти «Садр» (63)дур. Яна биров сўрсаким, отинг недур? Айт! Ул илик кўксига қўйса, далолат анга қилурким, оти Садр бўл-ғай. Ва биров бир махзан бир ерда дафн қилди ва устида бир занге сарнигун ости, дақиқтабъ нигун «занг» дин «канз»(64) вужудин таҳқиқ қилурким, ҳеч қайсида не каломнинг дахли бор ва не назмнинг». Аммо фан донолари бу тахайюлин банг хаёлотиға ҳамл қилдилар.\nМавлоно Нур — сода ва абдолваш кишидур. Бир мажлисда анга айтилдиким ҳукамо ҳисси шоммани(65) димоғнинг тўрида таъйин қилибдурлар. Бас бу эътибор била машмумотни икки қош орасиға исласа керакки, иси ботроқ маълум бўлғай. Ул бу сўзни маъқулсиниб, яхши ислик ашъёни икки қош орасиға қўюб, нафасин юқори тортар эрди. Аммо холи аз табъ эмас. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, сар бар мезанад хуршед ҳар рўз аз гиребонаш(66).\nМавлоно Шер Али — оламнинг машоҳиридиндур. Ўз замонида «насҳтаълиқ» хатин андоқ битидиким, ҳеч киши тақлид қила олмади, балки мушкилки, ҳаргиз ҳам тақлид қилса бўлғай. Табъи ҳам тасаввуф ва ҳам муаммо ва сойир фазлиётда яхшидур. Ҳоло муддатедурким, инзиво ихтиёр қилибдур. Ва ўз номуродлиғиға машғулдур. Ва эл била ихтилоти йўқтурким, тенгри бу давлатни ҳар кимга ҳамки, фақр давлатиға толибдур анга арзоний тутсин.\nМавлоно Султон Али(67) — машҳадлиғдур. Бу кун Хуросонда ва оламнинг аксар билодида «насх таълиқ» хатида қиблат ул-куттобдур ва китобат мулкининг қаламрави як қалама анга мусалламдур. Онча ҳамида ахлоқ ва гузида атвор била ороста ва пиростадурким, шарҳидин қалам тили ожиз ва ҳусни хулқда назири йўқтур ва табъи дағи хуб воқеъ бўлубтур. Бу матлаъ анингдурким:\nЧун ашки манки, аз дили пурхун намунаест(68).\nМавлоно Султон Али- Қойиний — дарвеш йигитдур ва ҳазрат Махдумий Нуран мулозаматлари шарафи анга даст берубдур ва алар мусаннафотидин ўзга нима оз китобат қилур ва неча йил Маккада мужовир эрди ва табъи ва салоҳияти кўпдур. Аммо бир кун анга китобат буюрулуб эрди, музд таъйин қилурда муболағани ул ерга еткурдиким, ҳар бир байтим бир тангага арзир, деб бир маънидин йироқ ҳам эмас. Ул сўзларким, ул битир ортуқроққа ҳам арзир. Бу матлаъ анингдурким:\nДода ба бод нести-ю ҳастии хосу омро(69).\nМавлоно Шарифи Боғи Шаҳрий — ҳам котиб йигитдур ва яхши табъи бор ва назмларға дағи иштиғол кўргузур. Бу матлаъ анингдурким:\nСабзаи хатти ту аз гулбарги тар чун медамад(70).\nМавлоно Шоҳ Али — ҳабисшева йигитдур ва зиҳни муаммоға яхши борур.\nМавлоно Баҳлул — табибшева, толиби илм йигитдур.\nСуфий Пири Сесадсола — Дарвеш Ҳусайннинг набирасидур ва Мавлоно Муҳаммад Чоҳунинг ўғлидур. Суфилиққа табобатни зам қилибтур. Гўё мараз риёзатин тортқон соликларга «Муту қабла ан тамуту» (71) иршодин қилур. Бу рубоий анингдурким:\nТо руи ту ҳеч кас набинад жуз ман(72),\nСуфининг мизожининг тезлик ва нозиклиги бу ғоятғача дерларким, бир йигитга тааллуқ лофи урар эрмиш, аммо йигити анинг райи била бормаса сафиҳона алфоз била фаҳш айтур эрмиш ва таёғламоқға дағи ҳам қилур эрмиш (Алуҳдату алар-ровий) (73).\nМавлоно Васлий — Мавлоно Хожа Калон қозининг ўғлидур. Отасини Ҳирий аҳли иттифоқ била ақл ва раъйға мусаллам тутарлар эрди. Ўзи хейли салоҳиятлик йигитдур. Кабир ва сағир шатранжни хуб ўйнар. Яхши суҳбатлиқ, хуштабъ ва салим нафас одамийдурур. Бу матлаъни яхши айтибдурким:\nБиҳамдиллаҳки, нури чашми ман аз гарди роҳ омад(74).\nМавлоно Ғиёсиддин — толиби илм ва хуш-табъ йигитдур. Ҳоло табобатқа машғулдур ва шуҳрати табобатқа ўзга ишлардин кўпрак эмишдур. Балки расоил тасниф қилибдур ва назмларда ҳазрат Шайхнинг «Махзан уласрор»иға татаббуъ қилибдур. Рангин ва ҳамвор айтибдур. Бу матлаъ анингдурким:\nМузтариб мебинамат гўё гуле во кардаи(75).\nШайхзодаи Ансорий — Шайх Абдулла Девонанинг ўғлидур. Кичик ёшидин таҳсилға яхши машғулдур ва муаммо фанида кўп мулойимат андин зоҳир бўлур, ҳам айтурида ва ҳам очаридаким, улуғроқ элга маҳалли таажжубдур.\nАндоқ зоҳир бўлурким, волидаси ҳам хуш табъдурур ва «Бедилий» (76) тахаллус қилур. Гўё бу матлаъ анингдурким:\nКи, то назораи он сарви хуш хиром кунам(77).\nШайх Абдулло — дағи агарчи мажнуншиор кишидур, аммо чун салим фитрати бор, гоҳ-гоҳ тилига назмлар ўтар. Бу матлаъ ул жумладиндурким:\nҒайри оҳею сиришке зи дилу дида надидам(78).\nХожа Маҳмуд — сабзаворликдур. Бобо Али Хушмардон(79)нинг набираси, Хожа Имодиддин Ҳасан ўғлидур. Отасининг яхши-ёмонида сўз деса бўлмаским, бағоят машҳурдур. Аммо жадди дарвеш киши эрди. хонақоҳи ва муридлари бор эрди. Узи салоҳиятлиқ йигитдур. Хутутни яхши битир, назми ҳам яхши. Бу яқинда «даржий» (80) битиб эрди ва олти асл қаламни тартиб била сабт этиб эрди ва «дарж»нинг охирида неча байт маснавий ҳам хатлари таърифида назм қилиб эрди ва сўнгғи байтида тарих ҳам «дарж» қилиб эрди. Ул будурким:\nГашт тарихаш «усули шаш қалам» (81).\nУстод Қулмуҳаммад(82) — Шибирғондиндур. Қичик ёшида ғижжак чолар эрди. Қобилият осори ул фанда андин кўп зоҳир бўлур эрди. Тарбиятиға машғул бўлулди. Ҳоло ул фан устодлари мутааддид анинг мусаннафотин ёд тутуб, шогирдлигига мубоҳийдурлар. Толиби илмлиққа дағи машғулдур. Узга ушоқ фазойили ҳам бор: маърифати тақвимдек, наққошлиқдек, хатдек. Аммо уд ва ғижжак ва қўбузни асрида онча киши чала олмас ва. муаммо қавоидин ҳам мазбут билур.\nМавлоно Шарбатий — ул фақир қошида улғайибдур. Тарих ва иншодин соҳиби вуқуфдур ва шеър ва муаммодин хабардордур ва наққошлиқ ҳам билур. Бир таснифи илкидаборким, туганса кўп фавойид андин элга мутасаввардур. Абнои жинсида онча салоҳиятлиқ киши оздур. Фунун касбида ул мартабада моҳирдурким, кичик ёшида қориликни ҳам касб қилибдур. Бу матлаъ анйнгдурким:\nМани девона з-он рў дар забони мардум афтодам(83).\nПаҳлавон Дарвеш Муҳаммад — Паҳлавон Муҳаммад (алайҳир-раҳма)нинг инисидур. Ҳоло-Паҳлавон ўрнида қойим мақоми улдур. Бу матлаъ анингдурким:\nДардмандию ниёзу дили пурдард хуш аст(84).\nИниси Ҳусайний ҳам муаммо айтур.\nМуҳаммад Али — ҳам Паҳлавон ушшоқларидиндур.\nПаҳлавон Султон Али Гўштигир — ул дағи Паҳлавон (алайҳир-раҳма)нинг хулафосидиндур. Яхши табъи бор. Бу матлаъ анингдурким:\nБа манки, бехабарам з-ў хабар намеояд(85).\nХожа Абу Саид — Меҳнадиндур. Ҳазрати Султони тарийқат Шайх Абу Саид Абулхайр (қуддиса-сирруҳу) авлодидиндур. Хожа Муайяд Девонанинг ўғлидур. Номурод кишидур. Аммо ўз шеърин ўқурда йиғламсиниб ўқур, дағи ўзи мутаассир бўлуб, ҳардам улуғ тинар, то бас қилмағунча эл тинмас. Бу матлаъ анингдурким:\nМаро, барои ризои худо, азоб макун(86).\nМавлоно Ҳожи — Машҳадда имом Али Мусо» ар-Ризо (алайҳиттаҳияти вас-сано) (87) равзасида имом ва муаррифдур ва «Гавҳаршодбегим» масжиди жомеида хатибдур. Фозил ва сунний мазҳабдур. Ақл маоши ул мартабададурким, бовужуди тасаннун ул равза бошидағи содот била боришур, бу жиҳатдин баъзи ани нифоққа ва баъзи хуруж мазҳабиға нисбат берурлар. Яхши табъи бор. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, сар зи хоб барорам сабоҳу рўи ту бинам(88).\nМавлоно Абдурраззоқ — толиби илм кишидур. Аммо балоҳати ғолибдур. «Гавҳаршодбегим» мадрасасининг талабаси, соҳиб жамъ вазифаларин кечроқ барот битидургон учун шикоятга бу фақир қошиға келдилар. Иттифоқ била сўзни ул айтурға муқаррар қилғон эрмишлар. Фақир жамоати касир кўрдум эрса сўзларин сўрдум. Анинг тақририға ҳавола қилдилар.\nАндин сўрулди, эрса бу иборат била такаллум сурдиким «барот наменависад»(89). Ва рангининг ҳурмати бор учун мутойиблари ани «сурх қалб» (90) дерлар. Бу матлаъ анингдурким:\nБаъдаз ин мову сари кўи туву зории дил(91).\nМавлоно Ҳожи — дарвеш ва мунқатеъ кишидур ва Ҳазрати Махдумий Нураннинг мулозим ва мусоҳибларидур. Неча қатла Каъбаға бориб, баъзи қатла, ҳамоноки, яёқ ҳам бор экандур. Ул ҳазратнинг андоқки, анинг била хусусияти бор, оз киши била бўлғай. Гоҳи назм ҳам айтур. Табъи яхшидур. Бу матлаъ анингдурким:\nК-аз мева ғаму ғуссаву хуни жигар омад(92).\nМавлоно Жамолиддин — Ҳазрат Махдумий Нураннинг қаробатларидиндур. Толиби илм бўлубтур. Агар лавандлиғи муфрит бўлмаса эрди, донишманд ҳам шояд бўлғай эрди. Ул ҳазратнинг шаҳар ичидаги мадрасасида мударрисдур. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, дорам тавқи гардан аз хами қуллоби абрўят(93).\nХожа Абу Наср — Хожа Муайяд Меҳна (алайҳирраҳма)нинг ўғлидур. Меҳна шайхзодаларининг ноҳамвор маоши кўптур. Андоқким, алар ҳар қачон бир-бирлари била низоъ қилсалар, икки жонибдин ясол ясаб, ўқ ва қилич ва найза била урушурлар. Аммо ҳоло баъзидейдурларким, Хожа Абу Наср хейли салоҳга кирибдур. Иншооллоҳки, рост бўлғай! Бу матлаъ анингдурким:\nАз он чун шуъла биншинам даме, сад бор бархезам(94).\nХожа Ҳусайн Кирангий(95) — Абивард вилоятидиндур ва Хожа Абу Наср Меҳнанинг хоҳарзодасидур. Отаси Хожа Қанбар Хуросоннинг мутааййин арбобларидин эрди. Ўзи мужид ва сулб ва якрўй кишидур. Йиллар садорати олий мансабида мутамаккин эрди ва подшоҳ инояти анга аъло даражада. Ул бу иноятқа андоғ, мустазҳирким, баъзи маҳалда подшоҳ маслаҳати учун тенгрилиқдин ҳам тажовуз қилур эрди бўлғай. Оқибат подшоҳнинг муборак хотириға ани андоқ кўргуздиларким, анинг иложи киши илгидин келурнинг имкони йўқтур. Магар ҳам тенгри подшоҳнинг муборак хотириға солғай (иншооллоҳ). Ва Хожанинг яхши табъи бор. Бу байт анинг абётидиндурким:\nҲеч нақше жуз хаёлат дар намеояд ба чашм(96).\nХожа Қутбиддин — Ҳазрат Шайх Абу Саид Абулхайр авлодидиндур. Бағоят солиҳ ва муттақий ва покиза рўзгор кишидур ва шайх атвори анинг атворидин зоҳирдур. Бу матлаъ анингдурким:\nСохт манзил дар дилу дигар намеояд ба чашм(97).\nХожа Юсуф Меҳна — Хожа Рукниддиннинг ўғлидур ва ҳазрат Шайхнинг бузург авлодидиндур. Толиби илм ва солиҳ ва хуш табъ йигитдур ва табъида кўп мулойимат бор. Бу матлаъ анингдурким:\nГар аз савдо парешонҳол бошад жои он дорад(98).\nХожа Абу Тоҳир — Хожа Абдуллоҳ Меҳнанинг ўғлидур, хейли латиф табъи бор. Бу матлаъ анингдурким:\nБар гирифторони занжири бало кам мерасад(99).\nХожа Қутбиддин Аҳмад — Ҳазрат шайх ул-ислом Зинда Фил Аҳмад Жом (қуддиса сирруҳу)нинг авлодидиндур. Фариштаваш ва малакшева кишидур. Чун Хожа Аҳмад Жомий қуш асраб солур, алар дағи тақлид қилибдурлар. Солур чоғида улоғлари йўқ эрмиш, бағоят бийик киши, бир қуллариға ўзларин кўтариб қуш солур эрмишлар. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, тўтиё бувад он чашми ашкбори маро(100).\nМавлоно Муҳаммад Хуросоний — лоуболи ва лавандшева, абтарваш кишидур. Ва ҳодии тавфиқ анга раҳнамойлиқ қилиб, ани ҳазрат Мавлоно Муҳаммад Табодконий (раҳматуллоҳ) хизматиға солди. Ул бузургвор илгида тавба қилиб, суфия одоб ва таринқига машғул бўлди ва «арбаин»лар ўлтуруб, дерларким, кушонишлар топти ва яёқ сойим уд-даҳр муборак сафарин қилиб ул давлатқа мушарраф ҳам бўлди. Ҳоло узлат кунжида ибодатға машғулдур. Ва бу рубоий анингдурким:\nБегона зи хешу ошно хоҳам буд(101).\nХожа Камолиддин Ҳусайн — Хожа Низом ул-Мулкнииг ўғлидур. Отасининг таайюн ва иштҳори бурунғи Низом ул-Мулкдин ортуғроқ бўлмаса, ўксук ҳам эмас. Эътибор юзидан анинг била тенг бор эди. Аммо мансаб юзидан ортти, нечукким, ул вазир эрди, бу вазорат мансабин тай қилди ва ҳоло ашрофи олий мартабасида мутамаккиндур. Ўзи мулойим йигитдур. «Нома» хатин яхши битир. Ва дерларки, мусиқийда ҳам дахли бор ва баъзи нақшларни анга мансуб қилурлар.\nХонаи хамморро обу ҳавои дигар аст(102).\nXожа Абдуллоҳ Садр(103) — Хожа Муҳаммад Марворид(104) ўғлидурким, муддате вазорат девонида муҳр босар эрди ва ўз ихтиёри била истиғфор қилиб, офият кунжи ихтиёр қилди. Бу тоифадан анга муяссар бўлғондек оз кишига бўлмиш бўлғай. Ўзи кичик ёшида улум касб қилди. Адвор ва мусиқий илмида ва хутут фанида беназир бўлди. Ва қонунни маълум эмаским, ҳаргиз киши андоқ чолмиш бўлғай. Ва подшоҳ хизматида олий мансабқа сарфароз бўлди. Уд жумладин бири, садоратдур. Ва иншо фанини ҳам камолға еткурди. Ва ўзи яхши муҳоваралиқ ва яхши хулқлуқ ва яхши суҳбатлиқ йигитдур. Ғафлат ва бепарволиғдин ўзга ҳеч айби йўқдур. Чун йигитдур, умиди дафъ бор. Ва бу матлаъ анингдурким:\nХўрд оби зиндагони умри дароз ёфт(105).\nХожа Яҳё — Хожа Абдуллоҳнинг инисидур. Яхши табъи бор. Бу матлаъ анингдурким:\nЧи бошад гар бигўи шаммае аз ҳоли ман бо у(106).\nМавлоно Фасиҳиддин — Мавлоно Низомиддин Ҳиравин аҳфодидиндурким, аларни Низомийлар дерларким, Хуросонда мундин шарифроқ насаб йўқтур. йигирми ёшиға яқин эканда улумни такмил қилди. Ҳоло ўттуз йилға яқин борким, ифодаға машғулдур. Зоҳир улумидин ҳеч қайси бўлмағайким, дарс айтмағай. Ва ҳар бир илмки айтур, кўрида ҳавоший ва муфид мусаннафоти борким, уламо андин баҳраманддурлар. Мунча пуркорлиғ ва рангинликбила ақл ва базли ҳам борким, мунофии бу улумдўр. Кўп ҳамида ахлоқ ва писандида авсофға муттасйфдур. Бовужуди мўнча камол бу фақирнинг таназзул қилиб, сафар ва ҳазарда кўпрак авқот ўз шариф суҳбати билан мушарраф қилур. Неча фикр қилилса, бу тийра рўзгор накўҳида атвор мусоҳиблиғидин ўзга айб онда топса бўлмас, аммо айбсиз тенгридур.\nҲам қуллари эҳсонға сазовор ўлсун!</div>\nХуросоннинг ва баъзи ернинг мирзодалари ва сойир» Озодалари зикридаким, табъ саломати ва зиҳи истиқомати аларға боиси назм бўлур, аммо мудовамат қилмаслар\nАмир Давлатшоҳ(1) — Фирузшоҳбекнинг амакизодаси Амир Алоуддавла Исфаройинийнинг ўғлидур. Фирузшоҳбекнинг мукнат ва азамати худ олам аҳли қошида гунашдин равшанроқдур, таърифқа эҳтиёж эрмас. Амир Алоуддавла дағи аҳл киши эрди. Аммо димоғи ҳиффат пайдо қилиб, зоеъ бўлди. Ва лекин Амир. Давлатшоҳҳуштабъ ва дарвешваш ва кўп салоҳиятлиғ йигитдур. Обо ва аждоди тарийқидинким, аморот ва зоҳир азамат ва тажаммули бўлғай, кечиб гўшае ихтиёр қилиб, фақр ва даҳқанат била қаноат қилди ва фазойил ва камолот иктисоби била умр ўткарди. Ушбу мазмундаким, бу мухтасар битиладур, «Мажма уш-шуаро» (2) тасниф қилибдурким, ҳар, киши ани мутолаа қилса, мусаннифининг истеъдод ва камолин маълум қилур. Аммо бу яқинда хабар келдиким, фоний оламдин риҳлат қилибдур. Воқеъ бўлса тенгри ани раҳмат қилғай.\nЗи чашми равшани карда диламро хонумон равшан(3).\nМир Ҳусайн Али Жалойир(4) — «Туфайлий» тахаллус қилур эрди. Алн Жалойирнинг ўғлидурким, отаси Ёдгор Мирзо эшигида амир ул-умаро ва соҳиб ихтиёр эрди. Аммо ўзининг отасиға нисбати йўқтур. Фақиршева ва фонийваш ва бетакаллуф ва хуштабъ йигитдур. Назмларға табъи мулойимдур. Аммо қасида услуби анинг ҳаққидур. Андоқки, бу тоифа ҳам мусаллам тутарлар. Султон соҳибқирон отиға ғарро қасойиди бор. Ул ҳазрат ҳам ани яхши тарбиятлар қилдилар. Андоқким, вилоят билди ва қўш девонида муҳр бости ва парвоначи бўлди ва тақарруб ва наёбатқа дахли бор эрди.\nБурун омад гулам аз хору хор аз пову ва по аз гил(5).\nЧи рў дар дида жўям бовужуди хори мужгонаш(6).\nМир Ҳайдар(7) — «Сабуҳий» тахаллус қилур. Ота отадин бу даргоҳнинг бойриси, балки туғмасидур. Бу фақирға шиддати қаробатдин фарзандлиғ нисбати бор. Туфулиятдин шабоб айёмнғача улум иқтисоби қилди ва табъи шеър ва муаммо ва сойир фазлиётда мўлойимдур. Агарчи бот тарк қилди, аммо сипоҳийликда ҳам эрдамларким бўлур, ўқ отмоқда жалд ва қилич чопмоқда чобук ва сойир жалодатларда онча борким, асрининг аҳли писанд қилурлар. Чун жунун нашаъсидин бебаҳра эмасдур, сулуки тарийқида кўп офат ва андоз бўлди. Умид улким, оқибат истиқоматда росиҳ бўлғай. Бу матлаъ анингдурким:\nХай аст бар руҳи ту ё гулоб: аз ин ду кадом аст? (8)\nАбдулваҳҳоб — «Суҳоий» тахаллус қилур. Шайхимбекнинг хоҳарзодасидурким, Абдурраззоқ атканинг ўғли. бўлғай. Шайхимбек таърифи ўз зикрида айтилди. Абдурраззоқ дағи гўёки Алоуддавла Мирзо(9) девонида муҳр босқондур. Ўзи дағи сипоҳишева йигитдур. Китобе, дерларким, жамъ қилғондур ва отин «Абдол-нома» (10) қўйғондур. Аммо фақир кўрмадим. Буким, табъини гоҳи тағойиси таъриф қилур, анга шу шараф басдур. Бу матлаъ анингдурким:\nТо ба чашми худ надид он дардро бовар накард(11).\nСултон Ҳусайн(12) — «Хатмий» тахаллус қилур. Шайх Баҳлулбекнинг ўғлидур. Агарчи отаси ҳоло фақр тарийқин ихтиёр қилиб гўша тутубдур, аммо Султон соҳибқирон давлатидин Хоразм тахтида ҳукумат қилиб, аморат девонида муҳр бости ва оғаси йиллар Балх (қуббат улисломий)да ҳукмрон эрди. Ўзи фақирваш ва номуродшева йигитдур. Табъи ҳам холи аз саломат эмас. Бу матлаъ анингдурким:\nВидои жони ширин ҳаст душвор, эй мусулмонон(13).\nМир Иброҳим — Султон Ҳусайннинг ўғлидур ва фақирнинг оғасининг набирасидур. Фақир они ўғил, чилай асрабмен.\nМуҳаммад Солиҳ(14) — исми муносабати била «Солиҳ» тахаллус қилур. Нур Саидбекнинг ўғлидурким, кўп вақтлар Чаҳоржўй навоҳисидин Адоқ навоҳисиға дегича аморат қилди ва Султон Абу Саид Мирзо эшигида, Улуғбек ва Жўги Мирзо эшигида соҳиб ихтиёр ва жумлат ул-мулк эрди. Аммо бағояг бадфеъл ва бадхулқ киши эрди. Ўзи мулойим йигитдур. Атворининг отаси атвориға нисбати йўқтур. Анга ҳам ғариб саҳв туштиким, Султон Соҳибқирон қуллуғидин ғайбат ихтиёр қилди.\nЧи ғам аз тирагии шаб, чу бошад субҳ поёнаш? (15)\nШерам — Хуросоннинг одамизодаларидиндур. Солим нафслиқ ва салим табълиқ йигитдур ва табъи назм таврида кўп мулойимдур. Бу матлаъ анингдурким:\nНадорем ихтиёри то чи фармояд жунун моро(16).\nМир Ишқий Жаҳон Маликбекнинг набирасидурким, ғоят таайюндин гўёки таърифи ҳожат эмас. Амир Ёдгорбекким, зикри юқори ўтти, инисининг ўғлидур ва отаси Алоулмулк дағи табъдин холи эмас эрди. Табъи яхшидур. Бу матлаъ анингдурким:\nЗи хубон ҳар замон дар анжуман орам Сухан берун(17).\nМир Али Дўст — «Рафиқий» тахаллус қилур. Алайкабек(18)нинг набираси бўлур. Анинг шаъни андин азимроқ ва шуҳрати андин кўпрокдурким, шарҳ қил-моқ била киши они элга танитқай. Отиким, мазкур бўлди, басдур. Анга маъруф мадраса ва гўрхона ва работи басдур. Ўзининг табъи мулойим тушубтур. Бу матлаъ анингдурким:\nКўжо равам, чи кунам, ҳоли дил киро гўям? (19)\nЁмғурчибек — «Сипоҳий» тахаллус қилур. Мир Валибек ўғлидур. Мир Валибек(20)нинг таърифи ҳамул Алайкабек таърифига ҳукми бор. Ўз таврида азамати андин ортуқ бўла олур эрдиким, ўксук йўқ. Аммо осори онча қолмади. Ўзи хуштабъ воқеъ бўлубтур. Бу матлаъ анингдурким:\nБаҳона сажда кунам бар замин ниҳам сарн хеш(21).\nМуҳаммад Али Жалойир — «Нисорий» тахаллус қилур. Али Жалойир ўғлидур ва Ҳусайн Алибекнинг инисидур. Иккаласининг таърифи юқори ўтубдур. Аммо ўзи не сипоҳийлиқда отасиға ўхшар ва не ўзгага. Атворда оғасиға нисбати бор. Ғариб таврлик кишидур. Чун Хуросон аҳлининг аксари билурлар, битимак бефойдадур. Аммо шеър айтур. Бу матлаи яхши воқеъ бўлубтурким:\nЧу ман ғам дидае ғам ҳам надидаст(22).\nМавлоно Кавкабий — эмди зоҳир бўлубтур ва Шайх Боязид Иланинг ўғлидур. Фақир ани кўрубмен, аммо шеър айтурин маълум қилмайдур эрдим. Машҳадда бўлур ва обоаждоди гўрхонасида бўлур. Андин келганлар бу матлаъни андин нақл қилдиларким:\nТо боз ёбам зиндаги тийре бияфкан сўи ман(23).\nИброҳим Муҳаммад Халил — Муҳаммад Халилнинг ўғлидур ва Халилбек йиллар Нимрўз мулкидин Ғазни навоҳисиғача ҳукумат қилдиким, баъзи вақтда ҳеч подшоҳқа тобеъ ҳам эмас эрди ва бу Иброҳимнинг яхши табъи бор. Ўзи дағи мулойим таврлиқ ваадаб ва ҳурматлиғ йигит эрди. Бу матлаъ анингдурким:\nМир Ҳабибуллоҳ — Мир Садрнинг ўғлидур. Отасининг таърифи юқорида мазкур бўлди. Ўзи мулойим йигитдур. Уд чоларға ҳам қобилияти бор, ҳам ишқи бор. Умид улким, ул фанда яхши бўлғай, таҳсил ҳам қиладур. Бу матлаъ анингдурким:\nГар намурд аз сарсари оҳам чароғи меҳру моҳ? (24)\nМуҳаммад Жаъфар — Муҳаммад Али Кўкалтош ўғлидурким, отаси Машҳади муқаддаса доруғасидур. Ўзининг яхши табъи бор. Бу матлаъ анингдурким:\nРаҳме накарди бар ману парвонаворам сўхти(25).\nШоҳ Қули Уйғур — кичикдин табъи таҳсилға ва аксар фазлиётқа мулойим эрди. Ота-онанинг суюклиги жиҳатидин оми қолди. Ва кўпрак қобилияти зоеъ бўлди. Қабиланинг мирзосидур. Ҳукм улдурким, ул қилғай, Табъи муаммода мулойим тушубтур.\nДарвеш Абдуллоҳ — Тархонийларда Шайх Салмон атканинг ўғлидур. Табъи назмларға кичикдин мойил эрди. Бу матлаъ анингдурким:\nҲамчу рўдестки, сангаш ҳама ёқуту дур аст(26).\nАбдуқаҳҳор(27) — Шайхзода Муҳаммаднинг ўғлидур. Отаси подшоҳ девонида аморат мансаби топти, баҳодир киши эрди ва зотида бовужуди омийлиғ мулоямат бор эрди. Уғлига булардин ҳеч мерос тегмади. Аммо муаммо фанига қобилияти бор oтиға бу муаммо анингдурким:\nБек Малакий — Ҳасан Малакийнинг ўғлидур. Киши отаси бобида андоқки, ҳар неча таъриф ва васф этса тамом қила олмас. Анинг бобида акс воқеъдур. Агарчи бурун бирор муаммоғина айта олур эрди, ул дағи эмди юқориғи ҳампойидек, андин ҳам орийдур.\nСоқий — Жаъфар бахшининг ўғлидур. Кичиклигида қобилияти кўп эрди, ҳам назмларға, ҳам сойир инсониятқа, туркий ва форсий шеърда рушди бор эрди ва сипоҳийлик тарийқида жалодати ул мартабада эрдиким, Хуросоннинг сипоҳийларидин мутааййин ва муқаррар кишилар ани имкони борича таъриф қилурлар эрди. Аркони давлат қошида, балки подшоҳ ҳазратида мултафат ва мақбул эрди. Ҳеч маълум бўлмадиким, анга на бало урдиким, ушбу сифатлардин ҳеч нима анда қолмади ва эл оросидин чиқти. Умид улким, бу идборин ҳақ таоло иқболға мубаддал қилғай. Бу матлаъ анингдурким:\nКи, ҳар замон нафитад чок то ба домонам(28)\nҚолғонларин эт базмида иқбол таоб.</div>\nАҳмад Ҳожибек(1) — Султон Малик Кошғарийнингким, замонининг бебадалларидин эрди, ўғлидур. «Вафоий» тахаллус қилур. Сурати хуш ва сийрати дилкаш, ахлоқи ҳамида ва атвори писандида йигитдур. Хуросонда тарбият топти. Ҳирот дор ус-салтанатида ўн йилға яқин ҳукумат қилди. Самарқанд маҳфузасида ҳам муддате ҳоким эрди. Ва бир қарн бўла бордиким, истиқлол била аморат ва истиқрор била подшоҳға наёбат қиладурким, ҳеч киши андин бир номулойим нимаким, мужиби эътироз бўла олғай, нақл қилмайдур. Бовужуди бу Бекнинг сипоҳийликда жалодат ва баҳодурлуғин ҳар кишиким танир, мусаллам тутар. Ва табъи бағоят хуб воқеъ бўлубтур ва назмға кўп илтифот қилур. Бу матлаъ анингдурким:\nКушоди парда аз рухсори хешу чашми ман басти(2).\nХожа Хурд — Самарқанд тахтининг якқалама қозиси ва «Улуғбек Мирзо» мадрасасининг мударрисидур. Бовужуди фазлу камолу ақл ва дониш ҳуляси била орастадур ва бовужуди зуҳди тақво, ҳусни ахлоқ зевари била пийростадур. Мунча машоғил ва авориз била чун лутфи табъи ғолибдур, назм ва иншо ва тарих ва муаммо фунунида ҳам иштиғол кўргузур ва исмига бу муаммо анингдуркнм:\nВа Бобо Худойдод ким, дерларким, абдолдин эрмиш, Самарқандда фавт бўлғонда, фавтнинг тарихини(3) топқондур. Фақирнинг «Вақфия» (4)сининг тасҳиҳин қилурда тарих(5) топибтур. Иккаласига таъриф ҳожат эрмас. Анинг диққатиға икки адл гувоҳдурлар.\nАбулбарака — ҳарнеким, Хожа Хурд қози васфида айтилибдур, анинг моддасида тамом бар акс воқеъдур. Чун Хуросон ва Самарқандда ани андоқким бор, билмас киши йўқтур. Кобоҳа ҳолатини мазкур қилмоқда кўп беҳижоблиқ керак ва ул шарҳ бир нақл билаким, анинг бобида бир сохиб давлатнинг муборак оғзидин чиқибдур, иктифо қилилур. Анинг шарҳи буким. Абулбарака Шаҳрисабзда қози эрди, подшоҳ ҳазратида аниннг зулмидин додхоҳ кўп келган жиҳатдин маъзул бўлди ва Хуросонға келди. Мунда дағи ғариб шаҳкорлар ташладиким, ғаробатининг тули бор. Мунда ҳам тура олмай, яна Самарқандға борди. Анда дағи аркони давлатдин баъзини мунга келтургандурким, яна ул ерда қози йўқ экандур. Анинг ҳаводорлари ул мансаб эгасиздур, муносиб киши топиббиз деб, бир либос била подшоҳ арзиға еткургандурлар. Яна баъзи наввоб ул бадмаош кишидур, деб ул сўзни рад қилғондурлар. Подшоҳ дегандурким, ҳар неча бадмаош ва бадбахт бўлса, ул бурунқи қозидин яхшироқ бўлғусидур.\nБод жояш ба ҳафтумин даргга(6).\nXожа Хованд — Хожа Фазлуллоҳ Абуллайсин (раҳмаҳум оллоҳ)нинг ўғлидур. Донишманд ва хуштабъ йигитдур. Табъи ҳам назм сори, ҳам ҳазл сори мойил бор. Эшитгандурким, Абулбарака Ҳирийга келганда Дарвеш Ҳусайн била анинг орасида кудурате воқеъ бўлғондур. Абулбарака Дарвеш Ҳусайнға қаттиғ келсун деб, буқъасига мужиби иҳонат бўлсун деб, қаронғуда келиб Пири Сесадсола қабри бошида ҳадас қилибдурким, ўзи ул мазор бошига борғони ҳамул маъни-ўқ эрди. Хожа Хованд бу маънида ҳазл юзидин бу байтни айтибдур, бағоят муносиб ва яхши воқеъ. бўлубтур ва байт будурким:\nПир агар гардад, нагардам ҳеч пиреро мурид(7).\nАмир Маҳмуд Барлос(8) — бовужуди улви насаб ва касрати ҳасабдин дарвешваш ва фоний машраб ва бетакаллуф кишидур. Ва Кирмон вилоятида ҳукумат қилди ва муддатедурким, подшоҳ эшигида: аморат девонида муҳр босадур.\nКи, ҳаст пеши ман аз офтоб равшантар(9).\nДарвеш Шуҳудий(10) — Дарвеш Санид Боязид парвоначининг ўғлидур. Кичик эканда хейли шўхлуқ қилар эрди. Энди дарвешлиқ ва салоҳ суратиға кирибтур ва Мир Сарбараҳна айттиким, онча кашф ва каромат ҳосил қилибдурким, агар бировнинг сақолин тутуб айтсаким, йигирма икки минг тўрт юз саксон беш тук-тур, сари мўйи тахаллуф қилмас. Мажлис аҳлидин биров дедиким, магар сизнинг маҳосингиз туки ададидин сизни воқиф қилибдур, эл кулуштилар. Мирга тафовут қилмади.\nБар кўҳи дард рехти борони ҳасрат аст(11).\nМавлоно Мўъминий — «Халосия» хонақоҳида таҳсил қилур. Оти Абдулмўъминдур, тахаллуси бу муносабатдин воқеъ бўлубтур. Самарқанддиндур. Табъида мулойимат бор. Бу матлаъ анингдурким.\nТо қиймати шаккар шикани, нархи қанд ҳам(12).\nОриф Фаркатий — Самарқанд навоҳисининг Фаркат деган мавзуидундур. Кўп вақт Хуросонда, Ҳирот тахтида бўлур эрди. Гоҳ сабақ ўқур эрди ва гоҳ лавандлиқ қилур эрди. Ва ирфон изҳориға машъуф эрди. Ироқ сори борди ва аҳвочи маълум бўлмадиким, не бўлди. Бу матлаъ анингдурким:\nБарги гулест гўё дар ғунчаи даҳонаш(13).\nМавлоно Носириддин — Аҳмад Ҳожибек мулозимидур. Отаси донишманд ва муттақи ва валоят шиор киши эрмиш. Аммо ўзи сипоҳийлиққа ҳаваснок ва такаллуфотқа роғиб кишидур. Дойим туркча айтиб қуш соло отланған ва таблбоз боғлаб белига баҳли(14) санчқай ва рангин отларға минарға майл қилғай. Бовужуди бу ишлар табъин яхшидур. Бу яқинда андин бир байт нақл қилдилар. Имкони борким, Самарқанд шўх ва ҳабислари анга бу байтни боғламиш бўлғайлар. Ул байт будурким:\nМулки жаҳон маро ҳама зери нигин бувад(15).\nМавлоно Бақоий — хоразмлиқдур , Яхши табълиқ ва яхши хулқлуқ йигитдур. Онаси ризоси учун бовужуди одами иститоат ва номуродлиқ ҳаж сафарин ихтиёр қилиб, онасини элтти. Ҳануз аҳволи не бўлғон, хабари келмайдур. Умид улким, матлуби ҳосил бўлуб келгай. Бу матлаъ анингдурким:\nЧаро аз паҳлуи ман дарманде дар бало афтад(16).\nМавлоно Хайрий ҳам хоразмлиқдур. Девонаваш, абтаршева йигитдур. Дойим ифлос ва фалокат била ўткарур. Аммо шоирликда хейли қуввати бор. Қасойиди бор, ғазалиёти ҳам ямон эмас. Табъ аҳли қошида матъундур мунгаким, абётининг маънисин сўрсалар билмас, билса ҳам айта олмас. Аммо ул муни мусаллам тутмас. Бу матлаъ анингдурким:\nДами тиғи туро гар бар гулу ёбем бас моро(17).\nМавлоно Сойилин — қаршилиқдур. Анингдек сариъ улқалам котиб ўз замонида йўқтур. Ҳар кунда беш юз байт осонлик била битир Туркваш сода йигит кўрунур. Аммо кўрунгандек эмас. Бу яқинда девон дағи тартиби ҳуруф била тузатти. Бу матлаъ анннгдурким:\nКи, баҳри захми дигар оби ҳасрат дар даҳон дорад(18).\nМавлоно Шамсий — бадахшонлиқдур. Фақир ани агарчи кўрмаймен, аммо Мавлоно Муҳаммад Бадахшийдин таърифин эшитибмен. Андоқ маълум бўлурким, табъида хили тасарруфлуқ ва шўхлуқ бор. Бу матлаъ анингдурким:\nК-аз рашк як дигарро дидан наметавонанд(19).\nМавлоно Солиҳий — агарчи хурусонлиқдур, аммо кўп йилдурки, Ҳисордадур. Ҳамоноки, аввал розалиқ санъатиға(20) мансуб эрди ва шеър айтурдин сўнгра аруз ўрганди ва санойиъдин дағи соҳиби вуқуф бўлди. Андоқ эшитилурким, Ҳисорда подшоҳнинг китобдоридур. Хаёлға андоқ келурким, бу матлаъ анинг бўлғанким:\nЧи дуо беҳтар аз ин астки, равшан боши(21).\nМавлоно Дарвеш Деҳакий(22) — Қазвин вилоятидиндур. Хиштмоллиқ санъатиға мансубдур. Дерларким, абдолваш кишидур. Девони дойим белига боғлиқдур. Ҳар байти, ё маънисиға эҳтиёж бўлса, кўргали филҳол девонин чиқариб, топиб кўргузур. Фил-воқеъ фақирнинг то шеърға шуурум бор ул тарафдин анинг абётидин яхшироқ назм келмади. Бу матлаъ анингдурким:\nПушт бар девору рў сўи ту ҳайрон мондаам(23).\nДигар киро ғаме аз раҳгузори Мажнун аст(24).\nҚози Исо(25) — совалиқдур. Султон Яъқуб ани ул мартабада таъзим ва тарбият қилдиким, ҳеч подшоҳ аҳли алоқадин ҳеч кишини онча тарбият қилганини тарихларда кўрулмайдур. Ўзи савдойи мизож ва мутакаббур киши эрди. Дерларким, шеърға андоқ машъуфдурким, кунда ўн ғазал, балки кўпроқ ҳам айтур эрмиш. Бу матлаъ анингдурким:\nМову диле чу ғунча гирифтори хештан(26).\nШайх Нажм(27) — ҳам совалиқдур ва Қози Исоға қаробатдур. Султон Яъқуб қошида андин махсусроқ ва нойиброқ киши йўқ эрди. Ҳар неча қози Исо элга истиғно ва азамат кўргузди. Аммо шайх халойиқ била яхшилар боришти. Фуқаро ва масокиннинг ишига кўп мададкорлиқлар қилди. Андоқки, яхши оти атроф ва жавонибқа борди. Бу фақир била дағи ғойибона муҳаббат ва ёрлиқ ва инилиқ қоидасин маръи тутти. Бу матлаъ анингдурким:\nБалои фитнажўе офати жоне.хитамкоре(28).\nХожа Афзал(29) — Кирмон мулкининг ашрофидиндур. Табъи ва ахлоқи хуб мутаанний ва мутавозеъ йигитдур. Аҳли қалам бу замонда барча муттафиқдурлар мунгаким, сиёқ ва дафтар ва ҳисоб ва зарб ва қисмат илмида беназири даврондур. Ўн беш йилга яқин ҳазрат Султон соҳибқирон қуллуғида вазорат девони анинг ихтиёри эрди. Маждиддин Муҳаммад бузуғлиғидаким, аҳволига футур етмаган киши қолмади, ани дағи подшоҳқа ёмон кўргуздиким, заруратидин жало ихтиёр қилди. Аммо ул сафарда Макка зиёратиға мушарраф бўлди. Балки мирҳожлиқ мансаби анга муфавваз бўлди. Ҳар неча ул мамолик салотини мулозамат таклифи қилдилар, қабул қилмади, дебтурким: «Агар қуллуқ қилсам, ўз подшоҳимға қилурмен йўқ эрса йўқ». Ҳоло дерларким, Қум вилоятидадур. Бу матлаъ анингдурким:\nБарбод диҳад оташи дил хирмони жонро(30).\nАдҳами Иброҳим — Шоҳ туркманнинг тахаллусидур. Туркман бекларида мутааййин хуштабъ ва зарофатлиқ киши эрди. Девони ҳам бор. Бу матлаъ анингдурким:\nИн дили девона ҳаргиз холи аз холе набуд(31).\nХожа Алоуддин — Кирмон мулкидин. Хожа Афзалиддин Мухаммадқа қаробатдур ва Бибича Мукажжиманинг инисидур. Зоҳирин улумни такмил қилғондин сўнгра майли дарвешлиқларга ғолиб бўлуб, Мак-ка азимати қилди ва ўттиз йилға яқиндурким, анда мужовир бўлуб, сулук ва тоатқа, машғулдур. Андоқ маълум бўлурким, бу сулукда бийик манзилат ва ёруғлуғларға мушарраф бўлубдур ва олий мартабаға етибдур. Улви ҳимматдин дунё мофийҳоға этак силкиб мақсуд каъбасида мунқавий бўлубдур ва ҳамулдаражадин мохалақаллоҳ балки мосиволлоҳни мавҳуми маҳз, балки маъдуми мутлақ билиб вусул ҳаримида эътикоф қилибдур. Бу яқинда силаи раҳим риояти учунки, адои фарз қилғай, Хуросонға келиб эрди, неча вақт ҳазрат Махдумий Нуран била суҳбати хушти. Ул жиҳатдин таваққуф қилди. Чун ул ҳазрат бақо оламиға риҳлат қилди, яна Макка азимати, асли мақомға борди. Борурда йўлда Шайх Низомий «Хамса»сининг аввалғи китоби «Махзан уласрор» вазнида бир маснавий антиб юбориб эрди ва кўп ҳақойиқ ва маориф анда дарж қилиб эрди. Бу яқинда Маккадин яна бир маснавий ҳам тасаввуф истилоҳатида ҳадиқа вазнида айтиб юборибдурким, анинг таърифидин қалам тили қосирдур, аҳли таҳқиқ ўқуғондин сўнг қойилининг камолин маълум қилғайлар. Китоби ҳамдининг аввалғи байти будурким:\nБар адам туҳмати вужуд аз ту(32).\nМавлоно Шаҳидий(33) — Қум шаҳридиндур. Ошуфтаваш ва девонасор киши кўрунур. Аммо бу тарийқлари жаъли ранг ҳам бор. Ироқдин Хуросонға иккн навбат келиб борди. Бадиҳаси равондур ва таассуби ғолиб ва табъи ҳазлға кўп роғибдур. Бу матлаъ анингдурким, яхши воқеъ бўлубтур:\nБа нури хеш равшан кун чароғи мурдаи моро(34).\nМавлоно Ҳумоий — маълум эмас не ерлиқдур. Аммо кўпрак авқот, балки ҳамиша Ироқда бўлур. Бир қатла келиб кетти. Бағоят фақир ва камсухан ва номурод киши кўрунур. Аммо наузу биллоҳ андинким, бир мажлисда анга бир аёқ берсалар, ул арбада ва пургўйлиқким, андин зоҳир бўлур, анинг шарҳи мутааззирдур. Ҳар тақдир била бу матлаи яхши воқеъ бўлубтурким:\nХун дар танам намонда чу нори фушурдае(35)!\nМавлоно Холидий(36) — Ҳисори Шодмон тарафидин бўлур. Ҳирий шаҳриға таҳсил учун келиб. кўп вақт сабақ ўқуб, хейли салоҳият касб қилди. Ҳамоноки, Холид Валид авлодидиндурким, «Холидий» тахаллус қилур. Бу матлаъ анингдурким:\nАгар ба тиғи ту гарде расад ба гардани ман(37).\nМавлоно Ёрий(38) — шерозлиқдур. Андинким, Хуросонға келди. Наққошлиққа мансуб эрди, аммо мубтадий эрди. Фақир они тазҳиб аҳлиға сипориш қилдим, оз фурсатда ободон наққош бўлди. Ва лекин андоқ маълум бўлдиким, ғарази наққошлиқ ўрганмакдин нақшбозлиғ экандурким, андин ажаб нақшлар иш юзага келди ва анинг шарҳининг тули бор. Бу матлаъ анингдурким:\nБиёки, баҳри нисори ту ганжи Қорун аст(39).\nМавлоно Миракий ҳам шерозлиқдур. Сайр расми била Хуросонға келди. Бир неча вақт туруб, муовадат қилди. Кичик ёшлик, хом табъроқ йигитдур. Имкони бордурким, табъиға кўп иш буюрса пухталиғ пайдо қилғай. Бу матлаъ анингдурким;\nК-ин олами хароб наярзад бад-ин ҳама(40).\nМавлоно Аҳлий(41) — шерозлиқдур. Ҳамоноки, толиби илмлиғи бор. Назмлардан ҳар синф шеърда маҳоратлиғ кишидур, батахсис қасида услубида. Неча қатла Шероздин рангин қасидалар айтиб юбориб эрди. Бу яқинда Хожа Салмон Соважий. «маснуъ» қасидасиға жавоб айтиб бир ғариб рубоий дағи изофат қилиб юборибдур. Ҳола онча чоғлиқ қувватлиғ киши демасларки, бўлғай. Бу матлаи ҳам хейли чошнилиғ тушубтурким:\nҲарки ин шева надонист на аз водии мост(42).\nМавлоно Фазлулло ҳам шерозлиқдур. Тижорат тарийқи била Астрободға келди. Лавандвашлиғи ғолиб учун бепарволиғ қилиб, дастмоясиға нуқсонлар воқеъ бўлди. Салоҳиятлиқ йигитдур. Толиби илмлиғи ҳам бор. Шеър ва муаммо ва нард ва шатранжи ҳозирона ва ғойибона, балки сағир ва кабирни билур. Бу матлаъ анингдурким:\nҲазор сол бимони ба давлату ба саодат(43).\nМавлоно Муин(44) ҳам Шерознинг одамизодаларидиндур. Хуросонға келганидин бери фақирлар теграсида бўлур. Зоҳири худ содаваш кўрунур, Аммо бу яқинда андин бир ҳазл кўрулдиким, содалиғнинг мунофиси эрди. Бу матлаъ анингдурким:.\nК-охир ба сари кўи муғон жома ниҳодем(45).\nХожа Имод — Лор вилоятидиндур. Тижорат била маош ўткарур. Одамиваш йигитдур. Маснавийсида хили ранг ва зийнат бор. «Лайли ва Мажнун»ға татаббуъ қилибдур. Кўп элдин яхшироқ тушубтур ва ғазал таврида дағи яхши табъи бор:\nКард зоҳир ламъаи аз оташи пинҳони ман(46).\nМавлоно Байзоий — Маҳмуд Барлос Ҳисордин элчиликка келганда била келиб эрди. Ул борғонда хаста бўлуб қолди. «Дор уш-шифо» (47)да муҳофизатин қилғондин сўнгра сиҳат топиб, яна Ҳисорға борди. Ҳамоноким, ҳамул навоҳийдиндур. Бу матлаъ анингдурким:\nДари ин хонаи торикро бикшову равзан ҳам(48).\nСаййид Имод — Язд шаҳридиндур. Ироқтин қонунийлик унвони била келди. Мунда хейли илтифот топти. Аммо беақл, бемаошлик била ҳар не топқоннн зоеъ қилди. Ул чоғир била нарднинг олуфтасидур. Бу матлаъ анингдурким:\nЗи пайкони он маҳ то нашуд паргола-паргола(49).\n"http://www.kutubxona.com/wiki/index.php?title=Alisher_Navoiy._Majolis_un-Nafois_(I-_qism)_/_Kiril&oldid=15518" dan olindi