Sahifalar: 1  3 4\nMuallif Mavzu: Alisher Navoiy. Xamsa: Saddi Iskandariy (nazm) ( 58848 marta o'qilgan)\nRe: Alisher Navoiy. Xamsa: Saddi Iskandariy (nazm)\n« Javob #15 : 11 Mart 2011, 12:05:36 »\nМаҳмуд ҳикоятиким, ажал оғир уйқусиға борғондин сўнгра Масъуднинг тушига кирди ва адолат айнин пайдо қилур учун анга пандлар берди ва насиҳат зилолидин анинг юзига бир сув урдиким, ани ғафлатуйқисидин сескандурди\nЕшиттимки, Маҳмуди1 ғозийға даҳр\nЧу жоми ҳаёт ичра ҳал қилди заҳр.\nҚилиб «иржии» нағмасин истимоъ,\nРужуъ этти оламға айлаб видоъ.\nЖаҳондин узар чоғда пайвандини\nВалиаҳд этиб эрди фарзандини.\nЧу ул айлади тарки дори фано,\nФироқида ўғлиға эрди ано.\nҲамоно лақаб эрди Масъуд анга,\nКириб тушга бир кеча Маҳмуд анга,\nЎғулға ажаб навъ қилди зуҳур,\nБошидин-аёғиғача ғарқи нур.\nБўлуб турфа боғе анинг маскани,\nДема боғким, равзанинг гулшани.\nДамо-дам фузунроқ нишоти анинг,\nОшиб ҳар замон инбисоти анинг.\nЗумурраддин оллида ҳавзеки, ақл\nКелиб ожиз авсофин айларда нақл.\nМудаввар келиб чархи ахзар киби,\nСуви лавну таъм ичра кавсар киби.\nҚироғида ул ҳавзнинг бир дарахт,\nСолиб шоҳ уза соя андоқки бахт.\nҚилиб паст тубо қадин пояси,\nҲамул равза саҳнин тутуб сояси.\nЯна равзанинг сабзаси заъфарон,\nИси хасталар жисмидин заъфрон.\nТамошосидин кўзга ёруб чароғ,\nМуаттар бўлуб атри бирла димоғ.\nКўруб шоҳ Масъуд бу турфа ҳол,\nЎпуб ер атосидин этти савол\nКи: «Султонлиғинг ичра неттинг экин\nКи, бу навъ манзилға еттинг экинғ»\nДеди: «Ул замонким, жаҳондор эдим,\nАдолат қилур фикрида бор эдим.\nЧекар чоғда Ҳиндустонға сипоҳ,\nЧу ул ноҳият бўлди оромгоҳ,\nДедим эмин ўлсун черикдин бу мулк,\nСитамға узотур иликдин бу мулк.\nМунодидин англаб бу ҳукмумни хайл,\nМанга бўлди сайр айламак сори майл.\nҚилиб беша тавфиға ҳар ён назар,\nКи, ногаҳ бир эл сори солдим гузар.\nЖазира аро неча уйлук киши,\nКелиб заъф ила ажз аларнинг иши,\nЙиғочу қамишдин ясаб хонумон,\nАни сандалу зарҳал айлаб гумон.\nУй ичра гилем ўрнида бўрё,\nКелиб боғу бўстон бузуқ қўрё.\nЎтар чоғда наззора айлаб муни,\nЕтишти қулоғимға мазлум уни.\nҲамул ун била маркаб эттим равон,\nЧу еттим, ажузе эди нотавон.\nБузуб қўрёсин черикчи кириб,\nУйидин неча шох ўтун ойириб,\nЎтунни уйидин чиқорғон замон,\nСолиб тўбра ичра доғи сомон.\nЯна бир аёғ ҳам олиб бадсигол\nКи, ул зарф бор эрди яшил сафол.\nБуларни олиб золими тундхў,\nЧиқарда йўлуқти манга рўбарў.\nЖадал айлабон додхоҳи била,\nКелиб ул ики-уч гувоҳи била.\nЧу билдим анинг зулму яғмосини,\nИёсига қайтардим ашёсини.\nЯна қўрёсини найбаст этиб,\nНе айрилғонин борча пайваст этиб.\nДедим, боғлабон золим илгини руст,\nОсиб бўғзидин ул уй оллида чуст.\nЧу ашёсини олди золи нажанд,\nҲамул дам сипаҳ сори сурдум саманд.\nМен этган замон тарки дори ғурур\nКи, бўлди мақомим бу дори сурур.\nНиҳоятсиз эрди гуноҳим менинг,\nБу иш бўлди охир паноҳим менинг.\nХитоб ўлди, к-ей осийи боргоҳ\nКи, умрунгда қозғонмадинг жуз гуноҳ.\nНеча ҳаддин ортуқ гунаҳкорсен,\nТомуғ шуъласиға сазоворсен.\nҲамул адлким тутти сендин вужуд,\nГуноҳинг боғишланди буду набуд.\nВале ҳар не иш қилғонинг беғараз\nТопибдур бу оламда бир-бир эваз.\nТузаттинг чу ул золға қўрё,\nЙўқ эрди бу феълингда рўю риё.\nАнинг муздидур бу риёзи биҳишт,\nЕли мушксо, гарди анбарсиришт.\nИки шох ўтунким, ани олди зол,\nЕрур музди бу нахли тубо мисол.\nЯшил зарфким, айладинг рад анга,\nЕваздур бу ҳавзи зумуррад анга.\nЕтаклик сомонинки олди ажуз,\nЕваздур анга заъфарон бирга юз.\nҚатил этганинг золими шумни\nКи, қутқординг ул хаста мазлумни.\nАнинг музди бўлди ҳаёти абад,\nМақосидга йўқ бу ҳаёт ичра ҳад.\nБу савдодин ар воқиф ўлса киши.\nҚачон адлдин ўзга бўлғай иши.\nАгар адл оламда тутмас вужуд,\nПушаймонлиғ этмас бу оламда суд.\nСангаким бу соат эрур дастрас,\nБу иш касбидин тинмоғил бир нафас.\nДамеким, шаҳ ўз адлидин фард эрур,\nАнга ул даме бедаво дард эрур.\nЧу Масъуд уйғонди ул уйқудин,\nФароғат топиб хотири қайғудин.\nАдолат тариқин шиор айлади,\nАто буйруғин ихтиёр айлади.\nҚаю шаҳки адл этса Масъуддек,\nНе тонг Ҳақ насиб этса Маҳмуддек.\n« So'nggi tahrir: 23 Mart 2014, 15:41:23 muallifi AbdulAziz »\n« Javob #16 : 11 Mart 2011, 12:05:44 »\nИскандарнинг Арастудин саволи ул бобдаким, адолат натижаси не навъ ишлар бўла олғайким, ул натижа умидига киши ул йўлға қадам солғай ва Арастуға жаҳонкушойлиқ тили очилмоқ ва адл натижаси жаҳонгирлик эркинин собит қилмоқ ва одилға ул жаҳон саодати ҳам топилмоқ\nЯна шоҳ Арастуға қилди хитоб\n«Ки, эй донишойину ҳикматмаоб!\nШаҳеким эрур адлнинг жозими,\nНе ишлар экин адлнинг лозимиғ»\nДеди: «Шаҳки адл ўлса ойин анга,\nМусаххардурур дунёю дин анга.\nБу оламда бўлмоғлиқ офоқгир,\nЯна олам аҳлида жаннатсарир.\nБу олам олурни бурун шарҳ этай,\nЯна ўзга оламға доғи етай.\nШаҳеким анга адл бунёд ўлур,\nНатижа буким, мулки обод ўлур.\nЧу мулк ўлди ободу халқи ғани,\nЯқиндурки, маъмур ўлур махзани.\nЧу махзанни бу навъ маъмур этар,\nСипоҳиға бешак мавожиб етар.\nСипоҳи қачон шаҳға толиб келур,\nАдусиға, шак йўқки, ғолиб келур.\nҚачон бир адусини паст айлади,\nАнинг мулкини зердаст айлади.\nИки мулк афзун қилур қувватин,\nЯна хасмининг синдурур шавкатин.\nБу тартиб ила чунки тарҳин солур,\nАжаб йўқ, агар даҳр мулкин олур.\nЯна улки чун адли зоҳирдурур,\nБори қавм ила хайли шокирдурур.\nСипоҳийси гар тиғ урар беадад,\nРаият дуо бирла айлар мадад.\nҚачон қилди минг хасми кинхоҳ ўқи,\nЯрим кеча қилғонча бир оҳ ўқи.\nЯна улки чун адл бўлмиш фани,\nАду хайли доғи тиларлар ани.\nРаоёси тунлар илик очибон,\nСипоҳийси бориб анга қочибон.\nБиров топса бир ишга мунча сабаб,\nЖаҳонгир бўлмоғлиғи не ажабғ\nБу бир муддао чунки топти вуқуъ,\nЯна бирга эмди қилойин шуруъ.\nБиров Тенгрига илтижо келтуруб,\nЧу адл амр қилмиш бажо келтуруб.\nОлиб мулкидин ранжу фарсудалиқ,\nХалойиққа еткургай осудалиқ.\nТааммул қилиб адлу эҳсониға,\nДуо қилса офоқ эли жониға.\nНатижа мунга ғайри ғуфрон эмас,\nЖазойи амал бўлмай имкон эмас.\nБу олам доғи бўлди, ул ҳам анга,\nИки кавн мулки мусаллам анга».\nЧу хатм этти донои бисёрдон,\nЖавобини топти шаҳи кордон.\nҲаким айтуридин чу касб этти нафъ,\nБори шубҳаси кўнглидин бўлди рафъ.\n« So'nggi tahrir: 23 Mart 2014, 15:41:49 muallifi AbdulAziz »\n« Javob #17 : 11 Mart 2011, 12:05:53 »\nИскандар ишларининг тафсилини ижмол била дейилмак ва ул ижмолнинг мужмалотин тафсил қилмоқ ва Доронинг расули анга олтун байза тилай келиб, пўлод найзадек итик сўзлар жавоб топиб бормоқ ва ул синон ламъасининг барқи анинг хирмани сабриға ўт солмоқ ва кунжуд била гўй ва чавгон йибормаги ва Искандар ул чавгон била гўй уруб кунжудни қушлар термаги\nБу янглиғ деди мўбади нуктасанж1,\nКи, тарих илмиға кўп чекти ранж.\nКи, чун қилди ул шоҳи навхоста,\nАдолат била мулкин ороста.\nҲаким, ўйлаким кўргузуб эрди йўл,\nАдолат ҳавосин билиб эрди ул.\nКи, олам олурға бўлур мунтаҳи,\nБу сўз фикрида хотири огаҳи.\nТааммул қилур эрди ҳаддин фузун,\nЧекар эрди андиша торин узун.\nЧу адлу шижоат анга ёр эди,\nЯна рой ила ҳикмати бор эди.\nҚуёшдек сипеҳр узра тортиб алам,\nЮруб олди олам юзин якқалам.\nУл ишларки ул қилди офоқ аро,\nКиши қилмади бу куҳан тоқ аро.\nБу аъжубаларким анга берди даст,\nЖаҳондорлар қадри топти шикаст.\nНеким қилди ул деса, айтай, киши,\nТуганмас ўқуб қарнлар ул иши.\nБори қилғонин демак осон эмас,\nДеганга тугатмаклик имкон эмас.\nМуносиб бу келдики ҳар ҳол ила,\nДесам, аввал аҳволин ижмол ила\nКи, комим раво айламиш бўлғамен,\nҲадисин адо айламиш бўлғамен.\nЯна қиссасиға тааққул қилиб,\nТаворихиға кўп тааммул қилиб.\nУмурида улча ғаройибдурур\nКи, ул ишта кўпрак ажойибдурур.\nЖудо айлабон кизб олойишин,\nАнга айласам назм оройишин2.\nҲамоноки ул шоҳи давлатпаноҳ,\nБурун Рум тахтиғаким бўлди шоҳ.\nМухолифқа қасди ҳалок айлади\nКи, аъдодин ул ерни пок айлади.\nЧерик чекти андин сўнг истаб кушод,\nЖаҳон ичра айларга фатҳи билод3.\nБурун тортибон разм учун тиғи кин,\nЮруб айлади азми Мағриб замин4.\nҚилиб Зангбор5 аҳлига чийралик,\nЮди тиғ суйидин ул тийралик.\nЯна бўлди Доро6 била ҳамнабард\nКи, бадхоҳдин кўкка еткурди гард.\nЯна мулк очмоқта қилмай даранг,\nЮруб фатҳ қилди билоди Фаранг7.\nЧу бўлди мутеъ анда бўлғон улус,\nҚирим бирла фатҳ айлади Андалус8.\nЁниб Миср фатҳиға қилди ситез,\nСипеҳр они Миср узра этти азиз.\nКўруб табъи ул марзни ошно,\nҚилиб анда Искандария бино.\nЧу Зардушт9 дафъиға қилди ғулу,\nАлар ўтиға тиғ ила урди су(в).\nИроқи Ажам сори қилғач хиром,\nНаво топти оҳангидин ул мақом.\nИроқи Арабға чу сурди саманд,\nҚудумидин ўлди ул эл баҳраманд.\nЯна айлади азми Шому Ҳалаб,\nНасиб ўлди ул ерга кому тараб.\nЯман сори чиқти нечукким Суҳайл10,\nАқиқ ўлғали тошлари қилди майл.\nЕр ўпмакка чун Макка азми қилиб,\nҚабули учун ул эшик очилиб.\nҚилиб азм андин савоҳил сари,\nҚўюб юз ажойиб мароҳил сари.\nЯна айлабон Форс фатҳиға азм,\nМуяссар бўлуб, айламай кину разм.\nОчилғоч булар шоҳи фархундафол,\nСаодат била қилди азми Шимол.\nЧу мулк олғали даъбу хў разм этиб,\nТаважжуҳ била фатҳи Хоразм этиб.\nЧекиб раъяти меҳри ишроқни,\nЁруқ айлабон Дашти Қифчоқни.\nЧу бу ноҳиятдин инонтоб ўлуб,\nИнонгири Сақсину Сақлоб ўлуб.\nЧу озим бўлуб жониби Осу Рус,\nБўлуб юзлари ваҳмидин сандарус11.\nТушуб Чаркасу Гуржа12 сори йўли,\nБўлуб борча гуржию чаркас қули.\nШимол аҳлин эҳсонға ғарқ айлабон,\nТаважжуҳ қилиб азми Шарқ айлабон.\nЧу манзил қилиб мулки Фархорни,\nКесиб ул гулистонда ҳар хорни.\nЧу маъбар бўлуб Мовараннаҳр анга,\nЯсолиб Самарқанддек шаҳр анга.\nЧигил бирла Яғмодин айлаб убур,\nНечукким, чамандин сабову дабур13.\nЮруб Чинға бўлғонда маснаднишин,\nКамар боғлаб оллинда Хоқони Чин.\nЯна Ҳинд сори қилиб турктоз,\nБўлуб Кед қуллуқ била чорасоз.\nБузуб Ҳинду Чин ичра бутхоналар,\nЯсаб тоат аҳлиға кошоналар.\nЧу рафъ айлабон куфр янглиғ уюб,\nБериб раҳнавардиға азми Жануб.\nЎтиб Синд ила Кечу Мукрон сори,\nҲам андин қилиб азм Кирмон сори.\nХуросон ҳавосида топқач ҳаёт,\nЯсаб анда шаҳре нечукким Ҳирот.\nСипоҳон сари дашт қилғонда тай,\nБино айлабон шаҳре андоқки Рай.\nЧу фатҳ ўлди оламдағи марзу бум,\nКўнгул жамъ этиб айлади азми Рум.\nНеча вақт ўлуб айш ила жомгир,\nКўнгул топмади анда оромгир.\nЯна қатла оламни сайр айлади,\nМамоликда бунёди хайр айлади.\nҒариб ишларидинки йўқ анга ҳад,\nБири эрди яъжуж оллиға сад.\nМасоҳат қилиб борча офоқни,\nНе офоқким, чархи нуҳ тоқни.\nЧу қилди масоҳат масолик аро,\nЙиғоч этти таъйин мамолик аро14.\nТанобеки, массоҳ қилди қулоч,\nҚилиб ўн ики минг қари бир йиғоч15.\nАнинг саъйидин топти бори сабил\nНишоне қачон бир йиғоч ўлса мил16.\nМанозилда тарҳи работ айлади\nКи, андин мусофир нишон айлади.\nЧу маъмурани тузди қилмай даранг,\nТенгиз майли қилди, нечукким наҳанг.\nСу узра суруб бениҳоят кема,\nНеча йил сув узра хиром айлади,\nЖазойирда гоҳи мақом айлади.\nҲақ эҳсонидин баҳри зохир аро,\nБилодиким эрди жазойир аро.\nБорин фатҳ қилди сув узра юруб,\nБирин чун олиб, илгарирак суруб.\nЧу ер қолмади олмоғон суда ҳам,\nБу ишлар била бўлмай осуда ҳам.\nСу мавжи киби изтироб айлади,\nМуҳит ўртасиға шитоб айлади.\nЧу бўлди ери нуқтагоҳи Муҳит,\nҚуйи суву устун сипеҳри басит.\nАнинг оғзини беркитиб қир ила,\nЕшилган, келур чоғда дарё сари.\nЯна бир учин туттуруб элга чуст.\nҒаройибки дарёда бўлғай ниҳон.\nАлардин раво айлабон комини,\nКема ичра қўйди яна гомини.\nВа лекин бу сўзда эрур ихтилоф,\nЕрида демакдин эмасмен маоф.\nЯна азм қилди қуруғлуққа бот,\nЧиқиб айлади азми оби ҳаёт.\nҚоронқуда айлаб ёруғлуқ талаб,\nАни топмайин қойтти хушклаб.\nҚуруғлуқ аро Хизр ўлуб раҳбари,\nТенгиз ичра Илёс эди ёвари.\nБу ишлар қилибким, киши қилмайин,\nКишидин бу навъ ишлар айтилмайин.\nВалоят қилиб Тенгридин мултамас,\nНубувватқа доғи топиб дастрас.\nБўлуб онча давлат муяссар анга,\nЯна онча кишвар мусаххар анга\nКи, сабтиға йўнса киши хомае,\nКерактур рақам топса «Шаҳнома»е.\nВа лекин бу дафтарда гунжойиши,\nЕмас сиққудек борча оройиши.\nЗаруратдин алқисса ҳар ҳол ила,\nАнинг қиссасин сурдум ижмол ила.\nАдо бўлди ҳар байт аро дафтаре,\nҲар уй ичра қилдим ниҳон кишваре.\nТамоми бу эрдики, қилдим адо,\nВале эмди тавфиқ берса Худо,\nСунуб панжа куллий ише сори қўл,\nҚилай назмким, асл бўлғай ҳамул:\nАлардин бири эрди Доро иши\nКим, ул навъ иш ёд бермас киши.\nБу навъ эрди ул ким малик Файлақус\nКи, Рум аҳли эрди анга хокбўс.\nЖаҳонхусрав ул чоғда Доро эди,\nАнга шоҳлиғ ошкоро эди.\nКаёнийлар ўрнида офоқгир,\nКелиб пушт-барпушти соҳибсарир.\nУмурида ойини Луҳросбий,\nСипоҳида қонуни Гуштосбий.\nБўлуб кўп Каёний иш иҳдос анга,\nТегиб Баҳманий мулк мерос анга.\nЖаҳонбонлиғ амрида Хусравнажод,\nАнгачаки Кайхусраву Кайқубод.\nЖаҳон мулкида мустақил подшоҳ,\nАнга топшуруб шоҳлар тожу кох.\nМамоликда ҳар соҳиби тахту тож,\nАнга еткуруб пешкаш, ё хирож.\nБири Файлақус эрди ул хайл аро,\nХирожини бергучи беможаро.\nХирож ул нимаким муқаррар эмиш,\nҲамоноки минг байзаи зар эмиш.\nЧу ул қилди дайри фанодин хиром,\nСкандар анга бўлди қойим мақом.\nБор эрди чу мулк ўлди тайин анга,\nБу янглиғки шарҳ эттим ойин анга.\nҲам аввалғи йил тортибон тиғи кин,\nҚилиб Занг шоҳи била биғи кин.\nТопиб тиғининг барқи чун иштиол,\nКуюб занги андин нечукким зугол17.\nТўкуб эрди қон онча ул хайлдин\nКи, занг аҳли рухсори ул селдин,\nҚаро доғлардек бўлуб ошкор,\nБўлуб ер юзи, ўйлаким лолазор.\nИки-уч йил ичра неча бўйла разм,\nҚилиб эрди ул шоҳи фархунда азм\nКи, борида аъдоси манкуб эди,\nКириб илгига улча матлуб эди.\nБу фурсатда фатҳ айлаган марзу бум,\nБўлуб ики-уч ончаким мулки Рум.\nҚилиб хайлин аъдоға андоқ далер\nКи, бўлғай қулон қасдида нарра шер.\nШукуҳи ошиб баҳри заххордин,\nЛивоси ўтуб чархи даввордин.\nҚилиб тиғи барқи жаҳонсўзлуқ,\nЮзи машъали оламафрузлуқ.\nХаёли аро урмайин тобу печ,\nЖаҳонгирлик фикридин ўзга ҳеч.\nНе офоқни ўзига кенг кўруб,\nНе офоқнинг шаҳларин тенг кўруб.\nАтоси вафотидин уч йил ўтуб,\nИши лек ўн онча рифъат тутуб.\nБу уч йил аро кўнглига етмайин,\nХаёлиға балким хутур этмайин\nКи, Дороға бўлғай иши эҳтиёж,\nАнга худ не этгайки, бергай хирож.\nБировким азалдиндурур рифъати,\nЎзидек рафеъ-ўқ эрур ҳиммати.\nБуким бўлғуси хасм Доро анга,\nКерак зоҳир этмак мадоро анга.\nВа ё мулку жоҳиға қилмоқ назар,\nАнинг кўнглига мутлақ этмай гузар.\nҚачон қилсалар кин ики нарра шер,\nЯқинким, бўлур навжувонроқ далер.\nҚачон кин чоғи бўлғай андешаси\nКи, кўпракдурур хасмнинг пешаси.\nИки аждаҳо бўлсалар кинасанж,\nТафовут не, кўпрак эса ерда ганж.\nТенгизда балиғ бўлса ҳаддин улуғ,\nНаҳанг ўлмас осебидин қайғулуғ.\nСкандаргаким ёвар афлок эди,\nБисот ичра ҳар кун тарабнок эди\nКи, Доро қошидин етишти расул,\nАнинг остониға қилди нузул.\nПарастандалардин чу бор истади,\nАни оллиға шаҳриёр истади.\nҚадам урғоч-ўқ кўрди чун шоҳни,\nСупурди юзи бирла даргоҳни.\nПарастандалиқ расми чун соз этиб,\nСўзига дуони сароғоз этиб.\nДуоеки, бўлғай сазовор анга,\nЖулус амри айлаб жаҳондор анга.\nЧу ўлтурди қосид тикиб ерга кўз,\nНе ёро анга сурмайин дерга сўзғ\nСкандар шукуҳи қилиб лол ани,\nҚаю лолким, дангу беҳол ани.\nҚилиб шоҳ андин бу маънини фаҳм\nКи, фарру шукуҳи анга солди ваҳм.\nСўз айтиб, анинг сори солмай кўзин,\nАнга тегруким, топти қосид ўзин.\nКўнгул босқонин чунки фаҳм этти шоҳ,\nСавол этти шоҳона айлаб нигоҳ\nКи: «Доро шаҳи комрон хушмудурғ\nАнга мулк ойини дилкашмудурғ»\nҚўпуб, ер ўпуб берди қосид жавоб,\nЯна комкорона қилди хитоб\nКи: «Бу навъ келмакта комингни айт,\nНеким деди Доро паёмингни айт!»\nЯна ер ўпуб қосиди раҳхиром,\nДеди: «К-ей шаҳаншоҳи олиймақом,\nЧу сўрдунг сўзумни, эрур ногузир\nКи, бўлғаймен оллингда фармонпазир.\nҲамоно бурунроқ малик Файлақус\nКи, Рум андин ўлмиш эди навъарус,\nҚилиб эрди минг байза ҳар йил қабул,\nЗари мағрибийдин топарға вусул.\nБўлуб эрмиш уч йилки ул комёб,\nБўлубтур биҳишт ичра оромёб.\nБу уч йилғи тақсим топқон хирож\nКи, андин эди дўстлуққа ривож.\nМагар шоҳ девониға кетмамиш,\nЕтар махзан ичра магар етмамиш.\nМенинг келганимдин бу эрди мурод\nКи, гар лутф этиб шоҳи олийнажод,\nАни берса, айлаб ҳисоб, элтайин,\nЙўқ эрса, не айтур жавоб – элтайин».\nСкандарга келди бу сўз бас қатиғ,\nғазаб заҳридин коми бўлди ачиғ.\nЮзи ранги кўргузди ўтдин нишон,\nБўлурға жаҳон ичра оташфишон.\nЯна лаҳзае бошин айлаб қуйи,\nҲамул ўт уза урди ҳикмат суйи\nКи, ифроти ҳилму камоли хирад,\nғазаб хайли андешасин қилди рад.\nКўтарди бошин сўзга оғзин очиб,\nЖавобиға онинг жавоҳир сочиб\nДеди: «Айт Дороға мендин салом,\nСалом айтқач бўйла еткур паём\nКи, шаҳлиқки, йўқтур бақоси анинг,\nЕмас жуз фано интиҳоси анинг.\nБугун-тонглалиғ умр учун кўрма ранж\nКи, қўйғайсен албатта ганж узра ганж.\nХазойинки йиғдинг ададдин фузун,\nСанга ранж текурди ҳаддин фузун.\nБуким йиғдинг, аввал топ андин асиғ,\nҚачон топсанг андин асиғ, ўзга йиғ.\nИшеким зарар нафъидин бўлса кўп,\nЕмас қилмоғи ақл оллинда жўб.\nСанга нафъ йўқ, бизга андин алам,\nЎзунгга етурма алам, бизга ҳам.\nТилаб байза кўп бўлма меҳнатқа тўш,\nҲаво тутти ул байза бергучи қуш18.\nАгар табъинг ўлди насиҳатпазир,\nЕмас бизга ҳам дўстлуқдин гузир.\nВа гар панд кўнглунга йўқ судманд,\nСўзунг бизга доғи эмас дилписанд.\nБошингдин бу беҳуда савдони қўй,\nХаёлингдин ушбу таманнони қўй.\nАнгаким эрур нуктадону зариф,\nУлуғ ишдурур тонимоғлиқ ҳариф.\nСанга нотавонлар била тушти иш,\nМенингдек киши бирла иш тушмамиш.\nГуруҳеки, ҳар йил олурсен хирож,\nСотибсен аларға бирор эски тожғ\nХирож олмоқ андин эмас дилпазир\nКи, ҳам тожбахш ўлса, ҳам тахтгир.\nНаҳангеки баҳр ичра бебок эрур,\nГар ул сувда юз минг дурри пок эрур.\nНе навъ ўлғай андин хирож истамак,\nСувда дурри кўп бўлса бож истамак.\nБу янглиғ таманнони қилғон басе,\nЎзин сувда қилди балиғ туъмаси.\nХирадмандлиғ келди хурсандлиқ,\nҚулайсиз тама нохирадмандлиқ.\nЧекиб бежиҳат бўйла хориж наво,\nАромизда кўрма хусумат раво.\nГумон этмаким, молу жоҳинг сенинг,\nИш ўлғонда бўлғай паноҳинг сенинг.\nДема ер кўтармас ададсиз черик,\nСанга тиғим оллинда тутқай илик.\nСанга кўп, манга озроқ эрса сипоҳ,\nЕрур бергучи озу кўпга Илоҳ.\nКерак дастгир ўлса давлат иши,\nЙўқ эрса нетар кўп черикни кишиғ»\nТугатгунча сўзни шаҳи нуктагў,\nМаҳобат эшитгучини қилди сув.\nҚўпуб қосиди нотавон тутти йўл,\nВале не тирик, не ўлук эрди ул.\nСолиб тезрак ҳар нафас гомни,\nЧу Дороға еткурди пайғомни.\nЖавобини Доро эшитгач тамом,\nТағайюр топиб, бўйла сурди калом\nКи: «Ҳар кимга бу навъ афсонадур,\nТасаввур қилурменки, девонадур.\nВа ё маст эркинки, бу сўзини\nДеган чоғда билмайдурур ўзини.\nВа ёхуд эрур тифли беақлу рой\nКи, эрмас сўзида хирад раҳнамой».\nЧу бу нукталардин савол айлади,\nРавон мустамеъ шарҳи ҳол айлади\nКи: «Не телба фаҳм эттим они, не маст,\nХуд эрмас яна тифли ғафлатпараст.\nЕрур ҳам хирад ёру ҳам ҳушманд,\nҲадиси рафеъу жаноби баланд.\nБўлуб илму ҳикматқа ҳамдаст ҳам,\nДиловарсифатдур, забардаст ҳам.\nНе ҳожат сифотин баён айламак,\nБўлур сўзларидин аён айламак.\nШукуҳи била фарридин ҳеч аҳад,\nТопа олмай оллида сўз дерга ҳад.\nНечаким назар айласам ҳар сари,\nАнинг фикри эрмасдурур сарсари».\nБу сўз қилди Дорони ул навъ тунд\nКи, бўлди ажал тиғи оллинда кунд.\nҒазаб ўтини айлади шуълахез\nКи, тушти фалак жавфида рустахез19.\nУл ўт қўзғалон солди даврон аро,\nНе даврон аро, чархи гардон аро.\nБуюрдики, қосидни банд эттилар,\nСияҳчол сори олиб кеттилар.\nДеди: «Гўдаги бандазодам менинг,\nЖанибаткаши хонаводам менинг.\nҲам обоси бу хонадон бандаси,\nҲам аждоди аждодим афкандаси.\nНазар айласам ақл мезониға,\nКим ўлғайки, киргай киши сониғағ\nКи, онинг сўзин сўз ҳисоби тутуб,\nВа ё мен деган сўз жавоби тутуб.\nТузуб шарҳ айларда дебочае,\nЯсаб баҳр оллинда дарёчае.\nНе мендин таваҳҳум, не элдин уёт,\nБу ғоятқа шарҳ этгай андин сифот.\nАнинг дафъи асбобин энг тузай,\nАнга ул ким эрконлигин кўргузай.\nБерай гўшмолеки, ҳар бадсигол,\nТузалгай чу ёд этгай ул гўшмол»20.\nЗабоноваре аввал истатти чуст,\nДемакта далеру адоси дуруст.\nАнга сўзлар айтиб итик досдек,\nИтик досдек йўқки, олмосдек.\nЯна берди чавгону гўе анга,21\nҚилиб мунда ҳам гуфтугўе анга.\nЯна бир идиш кунжуди беҳисоб\nБериб, анда ҳам қилди сўзлар хитоб.\nУзотиб ани тикти йўлиға кўз\nКи, то не кетургай жавобиға сўз.\nЧу ул етти қатъи масофат қилиб,\nҚизил тилни бошиға офат қилиб.\nСкандарга арз этти аҳли вусул\nКи: «Доро қошидин келибдур расул».\nДеди шаҳки, қосидни келтурдилар,\nҚаро ерни гардунға еткурдилар.\nСкандарга чун тушти қосид кўзи,\nУнут бўлди оғзида айтур сўзи.\nШукуҳи анинг жисмидин олди тоб,\nВиқори солиб кўнглига изтироб.\nЕр ўптию арзи дуо айлади,\nДеди шаҳки: «Арз эт сўзунг борини,\nБаён қил, хаёлинг намудорини!»\nДеди ҳомили роз айлаб сужуд\nКи: «Жонингға Ҳақдин туман минг дуруд22.\nЙўқ оллингда сўз дерга ёро манга,\nВале дей, деган сўзни Доро манга.\nНе сўзким демиш ул десанг, арз этай,\nДесанг йўқ, қаёндинки келдим, кетай».\nСкандар замириға солди билик\nКи: «Бордур кетурган каломи ирик».\nДедиким: «Паём этти Доройи даҳр,\nАдолат била кишвароройи даҳр,\nКи, расми қадимийки, дерлар хирож,\nКи, йўқ бизга олмоққа худ эҳтиёж.\nВале шоҳларким, эрур бандамиз,\nНе ҳукмеки қилсоқ сарафкандамиз.\nМуни бермак – изҳори тоатдурур,\nБизинг ҳукмумизга итоатдурур.\nОтонгға замонеким, эрди ҳаёт,\nБу хизмат аро зоҳир этти сабот.\nЧу сен топтинг онинг мақомиға йўл,\nКерак қилсанг эрди, неким қилди ул.\nИтоат тариқин шиор этмадинг,\nНеким қилди ул, ихтиёр этмадинг.\nИки-уч йил ўттию ул етмади,\nКиши ҳам ани бозжуст этмади.\nЧу иш ҳаддин ўтти йибордук киши\nКи, бўлғай хирож олмоқ онинг иши.\nДемишсен неча сўзки, ҳаддинг эмас,\nКиши билса ҳаддин, сўз андоқ демас.\nВале невчунким, кичикдур ёшинг,\nТўқунмайдурур тошқа ҳаргиз бошинг.\nДедукким, жунунунгға оғоз эмиш,\nЖаҳолат санга кўпу ақл оз эмиш.\nИшингга йўқ ислоҳ тадбирдин,\nЧу гўдаксен, ўттук бу тақсирдин.\nКерак эмди хизматни ноком этиб,\nНе важҳеки қолмиш саранжом этиб.\nОлиб, қилмайин ваҳм, азм этгасен,\nРафеъ остон ўпгали етгасен.\nЮзунгдин доғи рафъ бўлғай ҳижоб,\nИноят доғи кўргасен беҳисоб.\nАгар ваҳмдин изтироб айласанг,\nДеган амрдин ижтиноб айласанг\nВа ё бўлса туғёни жаҳлу ғурур\nКи, сўз радди зотингға келса зарур\nКи билмаслигинг ибтидосидур ул,\nКичик ёшлиғинг иқтизосидур ул.\nЙибордим қошингға муносиб нима,\nБўюн тўлғама, номуносиб дема!\nКетурди, бу сўзни дебон нуктагўй\nАро ерга бир савлажон бирла гўй\nКи, гўдаклигинг чунки ғолибдурур,\nСанга гўю чавгон муносибдурур.\nБудурким, кўрунгай санга кўзга иш,\nВа лекин эрур мулк иши ўзга иш.\nВа гар рафъ қилмай кўнгулдин хилоф,\nАён қилмасанг ажзинга эътироф.\nНизоъ ўлғон ўлса муаккад санга\nКи, худ йўқ ул андешаға ҳад санга.\nҚўюб жаҳл, ўз жонингга раҳм қил,\nСипоҳим ҳисобин бу кунжудча бил».\nДебон, қўпти мажлисдин айлаб шитоб,\nУлуғ зарф аро кунжуди беҳисоб\nКетурдию оғзидин очти тугун,\nБисот ичра ул зарфин этти нигун,\nДеди: «Шоҳдин ҳар ким этса ҳарос,\nСипоҳин бу кунжуддин этсун қиёс».\nТугатгач сўзин нуктагўйи далер,\nЖавоб истаю, кўз тикиб боқти ер.\nЧу қосид бу янглиғ такаллум қилиб,\nСкандар ниҳоний табассум қилиб.\nТугатти чу хориж таманно била,\nСкандар сўз очти таанно била\nКи: «Доройи даврон шаҳи покзод\nКи, бермиш тариқи фасоҳатқа дод.\nАни сўз чу беихтиёр айламиш,\nАжаб нукталар ошкор айламиш.\nБуким шоҳларни демиш бандаси,\nГуруҳеки ўз лутфи бирла Илоҳ,\nАларни қилибдур улус узра шоҳ.\nКиши ўзига банда қилмоқ хитоб,\nҲамоноки эрмас тариқи савоб23.\nАлар қуллуғи Ҳаққа ойин эрур,\nАгар Тенгри, бандам, деса чин эрур.\nБу сўзким деди шоҳи дарёато,\nШак эрмаски, бордур саросар хато.\nЕрур ширк чун Тенгрининг ширкати,\nКирар куфр йўлиға бу фикрати.\nЯна улки, дебдур мени тифлу маст,\nДоғи телбалик қайдиға пойбаст.\nБу уч ишга бўлғай биров муттаҳам\nКи, чеккай сўзи куфр сори алам.\nЙўқ эрса ики шоҳи ҳашматматоъ,\nАён этсалар мулк узра низоъ.\nБири бўлса фарзан улуғ, бир кичик,\nБу сўз демас ўлса улуғда билик.\nҚўтоннинг улуқ қуш аро сони бор,\nВале сунғур оллинда не жони бор?24\nЯна буки, шоҳ айлаб эҳсон манга,\nЙибормишдурур гўю чавгон манга.\nЕрур мунда бир рамзи пўшида ҳарф,\nТафаъул аро бениҳоят шигарф\nКи, ер ҳайъатин айлабон жустужўй,\nМудаввар топибдурлар андоқки гўй25.\nЧу шоҳ они тутти мусаллам манга,\nҲамоноки Ҳақ берди олам манга.\nБуким илгима солди чавгонини,\nМусаллам манга тутти майдонини.\nҲамоно чиқиб мулк майдонидин\nМени баҳравар қилди чавгонидин\nКи, то мен бу майдонда гўй урғамен,\nСамандим қилиб гармпўй урғамен.\nМанга муждалар етти андин басе\nКи, мамнунмен ул комрондин басе.\nБу кунжудки ҳам келди андин бу ён,\nАнинг доғи рамзини айлай баён:\nЧу қилмиш сипоҳийға ташбиҳ ани,\nЕрур нуктае, ўйла танбиҳ ани.\nМенинг хайлима келди қушлуқ сазо\nКим, ул қушқа кунжуддин ўлғай ғизо».\nБуюрдики, сурдилар онча товуқ,\nКи кунжуд ҳисобиға бўлғай ёвуқ.\nАлар келтуруб дона термакка зўр\nКи, бир дона ҳам қолмай элтурга мўр.\nБу диққатлар айлаб суханварни лол,\nҚаю лолким, ўлтуруб инфиол.\nБуюрди равон шоҳи ҳикматқиёс\nКи: «Бўл эмди Доро сари раҳшунос.\nЕшитган жавобингни еткур анга,\nНе сўзларки сурдунг манга, сур анга!»\nЁниб қосид ул сўз хароши била,\nАёғи келиб, борди боши била.\nЧу Дороға билганларин қилди фош,\nАдоват ўти кўкка тегурди бош.\nҚолиб фитна хайлиға аҳли замон,\nАдам кўйига қочти амну амон.\nАёқчи, кетур майки, тортай далер,\nЧу сархуш бўлай, гўкрай андоқки шер!\nКирай хасм аро, ўйлаким шери маст,\nБориға берай бир дам ичра шикаст.\nМуғанний, чолиб, гарм ҳангома туз,\nСурудунгда оҳанги «Шаҳнома» туз.\nЧу оҳанги кин эттилар икки шоҳ,\nДалер ўлсун ул нағма бирла сипоҳ.\nНавоий, жаҳон ичра ошуб эрур,\nФитан сарсари амниятрўб эрур.\nБу ошубдин гар тиларсен амон,\nАмон топма май шуғлидин бир замон.\nЗамон аҳлиға бўлса минг ибтило,\nЕмас мубтало бода ичган тўло.\n« So'nggi tahrir: 23 Mart 2014, 15:42:18 muallifi AbdulAziz »\n« Javob #18 : 11 Mart 2011, 12:06:02 »\nМухолафат мазамматидаким, «мух» ҳасад била «улфат»дурур ва «мухл» андиша била «офат» кўрунурки, аксин тутса, мусодақат юз берур ва таркин тутса, саодат сарманзилиға еткурур ва сойир эл мухолафати бобидаким, мужиби хонумон хароблиғидур ва салотинға воқеъ бўлса, жаҳон хараблиғи\nЖаҳон аҳлида йўқ вафо, эй рафиқ,\nЕрур рифқ1 алардин жудо, эй рафиқ!\nАдоват била киндур ойинлари,\nТуганмас адоват била кинлари.\nЖаҳон ичра мавжуд эрур неча хайл\nКи, бориғадур кина қилмоққа майл.\nКиши бўлмағай қилсанг андешае\nКи, топилмағай анга ҳампешае.\nҚачонким аён бўлди ҳамкорлиқ,\nНе имкон киши бўлмай озорлиқ.\nБилур кимки бир пеша бўлғай фани\nКи, албатта ҳампешадур душмани.\nБир ишта маҳорат чу зоҳир бўлур,\nЯна кимса ҳам анда моҳир бўлур.\nЧу ҳар соридин бўлди даъвою лоф,\nАро ерда солур таассуб хилоф.\nБўлур кин иковнинг тунию куни,\nТилар бўлмағай – бу ани, ул муни.\nНединким бири бўлса туфроққа тенг,\nБу фанда қолур ер яна бирга кенг.\nКим ўлса биров бирла ҳамфанлиғи,\nЖиҳат будурур бўлса душманлиғи.\nБу ёлғуз эмас аҳли санъат аро\nКи, кўпракдурур аҳли давлат аро.\nШаҳеким анга бўлса юз минг киши,\nБудур борча бир чаргаликнинг иши.\nАларким, наёбатқа мансубдур,\nТақаррублари шаҳға матлубдур.\nАларким, эрурлар аморатмаоб,\nҚилурлар наёбат учун изтироб.\nАларким, туман бўлди ойинлари,\nАморат учундур бори кинлари.\nАларким, қўшунбеклигин қилди фан,\nХароби буким бошлағайлар туман.\nЕрур чун тафовут била ул асос,\nАсофилға тегру биҳозалқиёс.\nҚаю чаргаким анда бир хайл эрур,\nБориға яна чаргага майл эрур2.\nҚилур ҳар бири саъй етмак бурун,\nҲамул мақсади ичра топмоқ ўрун.\nТаассуб чу солди арода судоъ3,\nЯна ўртаға тушти кину низоъ.\nНеча шоҳларға яқинроқ киши,\nАдоват келиб кўпрак онинг иши.\nАсофилға ҳар нечаким жаҳл эрур,\nВа лекин хусуматлари саҳл эрур.\nЗиёнин нечаким ёмон фарз қил,\nБир ўзига, ё ўн ўзидекка бил.\nБулардин авосит ародур ашад\nКи, нуқсонлари фош ўлур беадад4.\nТопар кўп киши ул адоватда бим,\nБузулур басе хонадони қадим.\nБурунғи ариғ этса тошмоққа майл,\nИкинчи эрур поя боронға сел.\nВа лекин аолийға тушса ҳисоб\nКи, бўлғай салотин гардунжаноб.\nБу гўё жаҳон ичра тўфон эрур\nКи, андин жаҳон аҳли вайрон эрур.\nНе тўфон, бало баҳри чайқолгони,\nЖаҳон аҳли сув остиға қолғони.\nАгар дашту тоғ узрадур ҳар фариқ,\nҚилич баҳри суйиға бўлмоқ ғариқ.\nЖаҳон мулкидин амн бўлмоқ йироқ,\nАмонлиқ ҳамул мулк элидин қироқ.\nБало селининг бўлмоғи мавжзан,\nЧўмурмоқ улусни бу мавжи фитан.\nНе тўфон, бедоду селоби ғам,\nЕрур ончаким даҳр элига алам.\nАдоватқа боғлаб камар икки шоҳ,\nЖаҳон аҳлини айлаб икки сипоҳ.\nБори тортибон қатл учун тиғи тез,\nҚилиб тиғи тез ўлтурурга ситез.\nАто бир тараф гар эрур, филмасал,\nЯна жониб ўлса ўғулға маҳал.\nИкисига кин ўти солғай ғазаб,\nУл ўт қон ичарга қилиб ташналаб.\nАто жон бериб ўғлин ўлтургали,\nЎғул ҳам анга тиғи кин сургали.\nҚариндош топса қариндошини,\nДамо-дам тилаб кесгали бошини5.\nТушуб ошноларға бегоналиқ,\nКетиб ҳамнишинларға ҳамхоналиқ.\nБу навъ ўлса мундоқ ики зот аро,\nНе бўлғай, гумон қил ики ёт ароғ\nАнингдек эсиб тундбоди набард\nКи, ошубдин еткуруб кўкка гард.\nТутуб фитна гарди халойиқ кўзин\nКим, ул гард аро халқ топмай ўзин.\nСолиб элга мундоқ набарди бало,\nГаҳи қатлу торожу гоҳи жало.\nАгар бу ики шаҳға бўлмай масоф,\nВа лекин бўлуб бўйла дойим хилоф.\nУлусқа деган янглиғ аҳвол ўлуб,\nХалойиқ ҳаводисқа помол ўлуб.\nВа гар раҳм қилмай улус жониға,\nАзимат қилиб разм майдониға,\nБирисин зафар айлабон чирадаст,\nЯна бир сори зоҳир ўлса шикаст.\nЯқин билким ул кундур офат куни,\nНе офат куниким, қиёмат куни.\nХушо, ики озодаи номурод\nКи, бир-бирга зоҳир қилиб иттиҳод.\nНе ул айласа бу мадоро қилиб,\nАнга ҳам бу рифқ ошкоро қилиб.\nАнинг коми бу бирга мақсуд ўлуб,\nМунунг радди ул бирга мардуд ўлуб.\nРафиқ ики дарвеш, беиштибоҳ,\nЕрур яхшироқким, адув ики шоҳ!6\n« So'nggi tahrir: 23 Mart 2014, 15:42:46 muallifi AbdulAziz »\n« Javob #19 : 11 Mart 2011, 12:06:13 »\nИки жаҳондор мухолафатидин жаҳон аҳли хирманиға бало барқи етгани ва ики ёр мувофақатидин ул туташқон ўтқа раҳмат ёмғури ёғиб, шуъласин паст этгани\nЭшиттимки, Чингизу1 Хоразмшоҳ,\nАдоватқа чун бўлдилар кинахоҳ.\nБузулди жаҳон улча мақдур эрур,\nНетай шарҳин айтиб, чу машҳур эрур.\nҲамоноки Чингиз топиб зафар,\nАнинг мулкини қилди зеру забар.\nНе кишвар ароким мақом айлади,\nЧекиб тиғи кин, қатли ом айлади.\nТушуб мавжға баҳри жабборлиқ,\nАён айлабон мавжи қаҳҳорлиқ.\nАто ўғлиға йиғлабон: ҳой-ҳой!\nҚизиға ано тортибон: вой-вой!\nҲаёт уйига марг солиб халал,\nАмон рахнасин маҳкам айлаб ажал.\nМагар Шом мулкида эрди бу ҳол\nКи, ики рафиқи маваддатхисол.\nҚазодин биров дастгири бўлуб,\nБиров йўқки, кофир асири бўлуб.\nКўзидин оқар қонларидин иков,\nЮдилар илик жонларидин иков.\nТилаб ҳар бири айламак ибтидо\nКи, жонин яна бирга қилғай фидо.\nБу ҳолатда қотил чекиб тиғи қатл\nБирисига қилди аён биғи қатл.\nЯна бир бошин очиб, этмай ҳарос,\nАён айлади ёлбориб илтимос\nКи: «Аввал менинг бошима тиғ сур,\nЧу мен ўлдум, ул дам анинг бўйнин ур!»\nМунга чунки майл этти ўлтургали,\nБошиға жафо тиғи текургали.\nОчиб бошин ул бир ҳам айлаб ҳавас,\nНеким эрди аввалғиға мултамас.\nБулар ҳар бир – ул бир учун қайғуда,\nБу ҳолатда Чингиз эмиш уйқуда.\nТушига кирар бу икки ёр иши,\nМуни кўргач айтур анга бир киши\nКи: «Кечгил халойиққа озордин,\nВафо ўрган ушбу ики ёрдин.\nСанга кинавар бўлса Хоразмшоҳ,\nУл иштин жаҳон аҳлиға не гуноҳғ»\nИки шаҳ кини жаҳонни бузуб,\nИки зор мундоқ вафо кўргузуб.\nЧу уйғонди уйқусидин қаҳрамон,\nЎлумдин халойиққа берди амон.\nИки ёру қотилда ул можаро\nКи, ом ўлди бахшиш сўзи халқ аро,\nҚилиб эрди кофирға доғи асар,\nЕтишти қулоғига чун бу хабар.\nҚилиб рафъ кўнглидин озорни,\nЕшиб қилди озод ики ёрни.\nИки шоҳ чун бўлдилар кинахоҳ,\nЖаҳон аҳли бўлди саросар табоҳ.\nВале ики дарвешнинг ҳиммати,\nМувофиқлиғи юмни хосияти\nКи, қилдилар исор жони ҳазин,\nКўтарди жаҳон аҳлидин тиғи кин.\nКиши айласа рифқ юмнин ҳавас,\nАнга то абад ушбу тамсил бас2.\n« So'nggi tahrir: 23 Mart 2014, 15:43:10 muallifi AbdulAziz »\n« Javob #20 : 11 Mart 2011, 12:07:24 »\nИскандарнинг Арастудин саволи ул бобдаким, мухолафатки борча милалда мамнуъдурур ва низоъки борча маҳалда номасмуъ, андоқ модда топилғаймуким, анда дилпазир бўлғай ва қилмоғи ногузир ва Арасту ул тийраликда ёруғлуғ кўргузмак ва ул мухолиф оҳангни ростда тузмак\nЯна сўрди шоҳи Фаридунҳашам1\nКи: «Ей ҳикмат аҳлиға ройинг ҳакам!\nИки кимсага воқеъ ўлмоқ низоъ,\nБир ишта эрур мужиби имтиноъ.\nНизоеки, ҳар кимга масмуъдур,\nХирад буйруғи бирла мамнуъдур.\nТопилғайму ул навъ бир жоддае,\nҲамул жодда ичра бир моддае\nКи, бўлғай низоъ анда хотирписанд\nКи, гар бўлмаса бўлғай андин газандғ»\nДеди ҳикматойини донанда2 ҳарф\nКи: «Қилдинг саволе бағоят шигарф.\nНизоеки қилди хирад они рад,\nҚабул этти ҳам баъзи ишда хирад.\nБировда бир иш бўлса нодилпазир,\nКи, фоилғадур қилмоғи ногузир.\nВале элга андин зарардур басе,\nАнинг зимнида шўру шардур басе.\nБиров манъиға гар топар дастрас,\nЎзин тутса маъзур, маъзур эмас3.\nВа гар манъ қилдию ер тутмади,\nНе иш таркиниким бу дер, тутмади.\nБилиндики, кўп табъи роғибдурур,\nИрикрак анинг манъи вожибдурур.\nМунунг бирла ҳам топмаса имтиноъ,\nБўлур вожиб ул лаҳза қилмоқ низоъ.\nБўлур чун низоъ ичра нуқсону суд,\nКерак анда бир шарт тутса вужуд\nКи, буким низоъ ичра тузди асос,\nЎзин айласа хасм бирла қиёс.\nАгар ғолиб ўлмоғлиғин чоғласа,\nНизоъиға ул лаҳза бел боғласа.\nВа гар қувватин англаса байн-байн,\nАрода падид этмаса шўру-шайн.\nВа гар худ ўзин билса мағлубдур,\nНасиҳат била иктифо хўбдур.\nКерак ул насиҳат доғи нармрўй\nКи, то мустамиъ бўлмағай тундхўй.\nКи тунд ўлса кўп ваҳшат имкони бор\nКи, носиҳқа ҳам бим нуқсони бор.\nНизоъ ичра мундоқ маротибни бил,\nҚила олмоғинг чун яқин бўлди қил.\nЯқин бўлмаса ғолиби зан керак,\nКиши барча ишта хирадфан керак.\nБировким хираддур анга раҳнамун,\nБу ишларда қўймас бўлурға забун».\nЧу нофиъ жавоб англади мустамиъ,\nЯна сўрмади сўз – бўлуб мунтафиъ.\n« So'nggi tahrir: 23 Mart 2014, 15:43:34 muallifi AbdulAziz »\n« Javob #21 : 11 Mart 2011, 14:50:05 »\nДоронинг Искандар сўзидин ошуфта бўлуб, сипоҳ йиғмоқтин оламға ошуб солиб, олам-олам черик йиғиб Искандар размиға азм қилғони ва Скандар ҳам ул дарёйи офат муқобаласида сели бало ва кўҳи махофат муқоталасиға барқи разм ва вағо ясаб юзлашгани ва офоқни ул ики шоҳ зеру забар қилурда Доронинг ливойи давлати ўзга сарсар офатидин сарнигун бўлуб Искандарнинг маҳчак алами қуёш ливосидин ўтгани\nИки шоҳ ишида ҳикоятгузор,\nБу янглиғ берур сўзга зеби узор\nКи, Дороға чун етти борғон расул,\nСкандар қазоёсиға берди тул.\nҚаю сўзки шаҳдин хитоб айлади,\nНеким истимои жавоб айлади.\nЧу арз айламакдин йўқ эрди гузир,\nБорин айлади арз фармонпазир.\nЧу фаҳм этти Доро анингдек жавоб,\nғазаб ўтидин жисмиға тушти тоб.\nЁнар ўтдек ўлди қадам то ба фарқ,\nТаҳаррук ани қилди андоқки барқ.\nГаҳи чархи гардонға деди: «Туфу!»\nОшиб дам-бадам изтироби анинг,\nЕру кўкка таъну итоби анинг.\nБу ошуб дардиға бўлмай даво,\nЧерик жамъиға бўлди фармонраво.\nКиши чопти офоқ аро бедаранг,\nБажуз Рум ила Зангбору Фаранг1.\nСипаҳ баҳриға тушти ул навъ жўш\nКи, ўтти фалак лужжасидин хуруш.\nҲам Эрону Турон2, ҳам ақсойи Чин,\nАнга тегруким, ҳадди Машриқ замин.\nЧиқиб ул сифатким, киши қолмайин,\nДемай қолмайинким, қола олмайин.\nАнга тегруким, ҳадди ақсойи ғарб,\nБутуб борчанинг жисмидин сози ҳарб.\nЯна ҳам диёри Жанубу Шимол,\nКиши қолмоғи топмайин эҳтимол.\nБашар жинси хайлин жаҳондин йиғиб,\nЖаҳон аҳлини тўрт ёндин йиғиб.\nСипаҳ жўш уруб тоғу ҳомун аро,\nҒалат айладим, рубъи маскун аро.\nСуруб элни зобит сипаҳдорлар,\nСиёсат тариқида ғаддорлар.\nБу янглиғ черик яхшироқ фол ила,\nИки йилда жамъ ўлди тунқол ила.\nСипоҳийки ер сатҳиға сиғмайин,\nЧерик ҳаргиз андоқ киши йиғмайин.\nНе учу қироқ эрди пайдо анга,\nНе ҳадду не ғоят ҳувайдо анга.\nАдадда фалак анжумидин фузун,\nНе анжум, биёбон қумидин фузун.\nЧу мавъидға жамъ ўлди мундоқ сипоҳ,\nБилиб ул сипаҳ сори азм этти шоҳ.\nНазар солди чун ул черик сори тез,\nАдоват ўтин айлади шуълахез.\nДимоғиға йўл топти навъи ғурур\nКи, гардун қочар қилсам ул ён убур.\nЕтиб ҳар тарафдин улус шаҳлари\nЎкуш тортиғу туҳфа ҳамраҳлари.\nАқолим волийлари жавқ-жавқ,\nИтоат солиб борча бўйниға тавқ3.\nЧу Доро тушуб боргоҳи аро,\nТушуб жўш хайлу сипоҳи аро.\nҚўюб боргоҳ ичра тахти баланд,\nЧиқиб тахт уза хусрави аржуманд.\nТузуб маснадеким, сипеҳри барин,\nЯна кўрмайин, ўйла маснаднишин.\nҚилиб ҳукмким: «Мулк султонлари,\nҚамуқ хайлу кишвар нигаҳбонлари,\nКелиб борча ер ўптик айлаб салом,\nМунунг бирла касб айладик эҳтиром».\nСалотинға чунким, бу навъ ўлди бор,\nТопиб ишлари сиккаи эътибор.\nЙироқтин келиб, борча бош индуруб,\nТикиб ерга кўз, ўқ учидин туруб.\nЧу ҳар бирни кўрмакка шоҳ истабон,\nБориб ҳожиби боргоҳ истабон.\nКелиб ул бисоти қироғин ўпуб,\nҚўюб оллида бош, аёғин ўпуб.\nЁниб, чун бўлуб ўрниға раҳхиром,\nЯна бир бўлуб хоки даргаҳхиром.\nБу янглиғ ярим кунгача эрди маҳл\nКи, топти шараф улки бор эрди аҳл.\nХито мулкидин Мангу-қоон киби,\nЯна Ҳинд элидин Қарохон киби.\nҲамул Мисрдин Варқау Бошдек,\nДоғи Дашт элидин Темуртошдек.\nФарангисдек Ховарон мулкидин,\nДаволи киби Ширвон мулкидин.\nШаҳу шоҳзода ададдин фузун,\nСипаҳдору сархайл ҳаддин фузун4.\nКи, побўсидин бўлдилар сарбаланд,\nЯна илтифоти била аржуманд.\nБўлуб кўрмагидин чу олий асос,\nЯна пешкашлар чекиб беқиёс\nКи, юз минг муҳосибқа юз йил шитоб,\nЕтишса қила олмағайлар ҳисоб.\nБу ашғолни айлабон бартараф,\nХалойиқни тарқаттилар ҳар тараф.\nНе сархайлким бор эди ҳар сари,\nТилатти иноят қилиб ичкари.\nҚилиб тожварларға ҳукми жулус,\nБори ўлтурурға бўлуб хокбўс.\nЧу атрофида шоҳлар ўлтуруб,\nСипаҳдорлар хизматида туруб.\nУлуғлар чу алтофидин топти баҳр,\nРавон бошлади нукта Доройи даҳр\nКи: «Боис чекарга бу янглиғ сипоҳ,\nХалойиқ фароғин қилурға табоҳ\nБу эрдики, чун Румдин Файлақус,\nЖаҳон риҳлати азмиға урди кўс,\nҚолибдур анга зодае мажнунваше,\nСудек кажраве, ўт киби саркаше.\nЙибормай хазойинға уч йил хирож,\nБошиға сарафрозлиқ солди тож.\nЧу борди киши билгали шарҳи ҳол\nКи, ўз хизматин невчун этмиш ўсолғ\nАнинг бирла бу можаро сургали,\nБақоёни девонға келтургали.\nПаришон такаллум қилиб беадад\nКи, йўқтур анга, ўйла сўз дерга ҳад.\nЯна қилдим ирсол кўп навъ панд,\nАнга ҳеч панд ўлмади судманд.\nЖавобида кўп қилди тарки адаб,\nМени доғи ошуфта қилди ғазаб.\nЕшитгач қулайсиз мақолин анинг,\nЗарурат кўруб гўшмолин анинг.\nБўлуб боис ул гўлу нодон иши,\nЧерик жамъиға чопти ҳар ён киши».\nДедилар қўпуб, ер ўпуб шоҳлар,\nСипаҳбадлиғ амридин огоҳлар\nКи: «Қилмоққа ҳолини онинг табоҳ,\nНе ҳожат эди айламак азм шоҳ.\nБу янглиғ черик ҳожат эрмас эди,\nАнинг дафъиға бир қуле бас эди.\nҚаю бирга бу иш иноят бўлур,\nҲамоноки бу иш кифоят бўлур».\nДеди шоҳким: «Чун йиғилмиш сипоҳ,\nКерак Румни қилсақ оромгоҳ.\nЧу кирмиш анга Зангбору Фаранг,\nАлар фикрига ҳам керактур даранг.\nНеча кун бу ерлар тавофи қилиб,\nАдудин мамоликни софий қилиб,\nАгар қайтсақ ҳам эмастур йироқ,\nҲар андешадин бу эрур яхшироқ».\nЧу шоҳ оғзиға солди бу сўз қазо,\nҚазо амриға чора йўқ жуз ризо.\nНеким шаҳ деди, иттифоқ эттилар,\nБори Рум азмин яроқ эттилар.\nМанозил битиб, бўлдилар жазми кўч,\nҚўпуб ҳар тараф қилдилар азми кўч.\nБуларға бўлуб кўч-баркўч азм,\nСкандарга доғи хабар етти жазм,\nКи, Доро йиғиб ер юзидин сипоҳ,\nБуён айламиш азм беиштибоҳ.\nХуд эрмас эди ғофил ул ҳолдин,\nИшида йироқ эрди эҳмолдин.\nУзотиб дамо-дам адуға киши,\nПаёпай хабар топмоқ эрди иши.\nҚаю ишгаким фаҳм этиб эҳтиёж,\nФароғат била айлар эрди илож.\nСипоҳини ул шоҳи навхоста,\nАнингдек қилиб эрди ороста,\nКи, оллиға чекса сипаҳ оламе,\nКи бўлса алар ҳар бири Рустаме,\nНечукким ел оллиға бўлғай самон,\nЕтишмак ҳамону – совурмоқ ҳамон.\nВа лекин шиори мадоро бўлуб,\nТаҳаттук йўқ андоқки Доро бўлуб5.\nЧу Доро ҳадиси анга бўлди туз\nКи, олам сипоҳин йиғиб қўйди юз.\nБу янглиғ черикким баён айладим,\nРақам бирла васфин аён айладим.\nТузуб ул хирадманди ҳикматмаоб,\nАдув рўбарўйиға қилди шитоб.\nНечукким тенгиз сори ғурранда абр\nВа ё гўр хайлиға ғуррон ҳизабр.\nЧу фаҳм этти ул ишни Доро доғи,\nКи борди ародин мадоро доғи.\nАнинг чиқмоғи бўйла беваҳму пос,\nАдув хайлиға солди беҳад ҳарос.\nЧу ўн манзил ўлди аро ерда жазм,\nИки ёндин ўлди тааннию ҳазм.\nЮруш расмида бўлмас эрди ўсол,\nКўчарда, тушарда бор эрди ясол.\nТушулгач, черик даврини шақ қилиб,\nСипаҳ ҳифзи айларга хандақ қилиб.\nҚуёш чун ботиб кўкка соя чиқиб,\nҲамул ики ёндин талоя чиқиб.\nЯзак аҳлиға, ўйла бедорлиқ,\nТалоя аро, ўйла ҳушёрлиқ6.\nКи, гар мўр тебранса қилмай даранг,\nТикарлар эди кўзин отиб хаданг.\nБу янглиғ сипаҳ бошлабон икки шоҳ\nКи, бир кунчилик қолди йўл размгоҳ.\nАро ерда тоғе эди бас рафеъ,\nИки ёнида ики дашти васеъ.\nИки дашт аро ики хусрав эли\nКи, йўл топмай ул эл аро тонг ели.\nСкандар сипаҳ теграсига етиб.\nНечаким керак забтида жаҳд этиб,\nЯсаб хандақу ҳисн Хайбар киби,\nНе Хайбарки, Садди Скандар киби7.\nЧу кўнгли бўлуб тинч юз тиғзан,\nБори лашкаророю лашкаршикан.\nОйириб ўзи бирла бўлди равон,\nЗиҳи, ҳам сипаҳдору ҳам паҳлавон.\nҲамул тоғ уза чиқти ул хайл ила,\nАдувнинг сипоҳин тамошо қила.\nНе кўрдики, тутмиш сипаҳ ер юзин,\nТаҳаррук топиб халқдин дашту тоғ,\nТаҳаррукка ҳам кимса топмай фароғ.\nФалакни анингдек тутуб дуду гард\nКи, пинҳон бўлуб гунбади ложувард.\nТопиб гард ила дуд чун имтизож,\nБериб ўту туфроққа бир мизож.\nҚаёнким Скандарга тушти назар,\nТопа олмади халқ ичидин гузар.\nҚила олмайин эл қиёсини ҳеч,\nТаҳайюр анинг мағзини қилди геч.\nХаёлида бу сўзким: «Ики черик\nҚачон сунсалар кин ишига илик,\nБири ёна бирча эса ики-уч,\nЕрур ҳарб ойини озроққа куч.\nАгар бўлса бир сори ёлғуз киши,\nғаним ўлса ўтрусида юз киши.\nАгар истаса ҳарбу пархошини,\nИлик бирла кесмактур ўз бошини.\nМанга мунча ҳикмат тариқида лоф,\nАжаб ерда ёйдим бисоти масоф.\nБу ердин ёнарнинг худ имкони йўқ,\nНабард айласам ғайри нуқсони йўқ!»8\nБу фикр ичра ройи хирадпарвари\nКи, бир тош уза ики кабки дарий\nКўрундики, бир-бирга айлаб ситез,\nУрушурлар эрди басе тунду тез.\nБири жусса ичра забардастроқ,\nЯна бир ҳақир эрдию пастроқ.\nАнга неча қувват, мунга онча заъф,\nДе олғонча қувват, де олғонча заъф.\nСкандар чу ул заъфу қувват кўруб,\nЎзи бирла Дороға нисбат кўруб,\nАлар сори боқти тааммул била,\nЎзию адувға тафаъул била.\nЎзи жонибидин ҳақирин тутуб,\nАдув ўрниға ёна бирин тутуб.\nҚилур эрди ул ҳарб наззораси,\nТараддуд аро жони бечораси.\nКи, ногоҳ ҳаводин уқобе иниб,\nҚилиб сайд олурға шитобе иниб,\nУлуғроғни сайд этти ул навъ чуст\nКи, гўёким ул худ йўқ эрди нухуст.\nУқоб илгида бўлғоч ул бир табоҳ,\nЯна бирга бўлди ери жилвагоҳ.\nСкандар бўлуб хушдил ул ҳолдин,\nТануманд ўлуб кўнгли бу фолдин.\nБилибким, анга хасм ўлур зердаст,\nВа лекин топар ўзга ердин шикаст.\nБу ишдин ўзига шугун англабон,\nЁниб хасм қадрин нигун англабон.\nСипоҳиға кирди топиб бу футуҳ,\nАнингдекки, жонсиз бадан ичра руҳ.\nЧу ул тоғдин инди топиб наво,\nҚуёш чекти тоғ кейин сори ливо.\nФалак машъали кўктин ўлғоч нигун,\nЗамона бўлуб дудидин қиргун.\nЎзин айлабон маҳкам ики сипоҳ\nСипоҳ интизорин чекиб размгоҳ.\nЯзак айлабон, ўйла огоҳлиқ\nКи, қилмай анга соя ҳамроҳлиқ.\nТалоя бўлуб ҳар тарафтин мудир,\nТун ўғрисин этмак тилаб дастгир9.\nЯзакдин сипаҳ даврида, ўйла бим\nКи, тебранмак имкони топмай насим.\nУлус, ўйла мазбут ўлуб ҳар сори\nКи, ун ҳам чиқа олмайин ташқори.\nИки шоҳ ҳар сори иш фикрида,\nЯсол зикри бирла тикиш фикрида.\nНари юзда Доройи анжумсипоҳ,\nБоши узра гардун киби боргоҳ.\nҚилиб тахт уза иш яроғини гуфт,\nБори навъидин ошкору нуҳуфт.\nЎзи жониби фатҳ лозим кўруб,\nЛивосиға нусрат мулозим кўруб.\nКўзига Скандарни ҳеч илмайин,\nҚазодин не ҳол ўлмоғин билмайин.\nСипаҳбадлари худ ғулу айлабон,\nСкандар сўзин гуфтугў айлабон\nКи: «Гар шоҳ ҳукм этса беваҳму бийм,\nЕрурбиз анга ҳар биримиз ғаним».\nБири дебки: «Кўргач қаро қочқуси»,\nБири дебки: «Узр эшигин очқуси».\nВа лекин Скандар сори барча жазм\nКи, қилмоқ керак тонгла ўлгунча разм.\nҚавий хасмға мумкин эрмас шикаст,\nМагар улки кўргузгабиз зарби даст.\nКўзидин бориб уйқу осойиши,\nИши разм аҳлининг оройиши.\nЕлига карамдин етурмак навид,\nҚочар элга бим, иш қилурға умид.\nЕли ҳеч тинмай ясаб созу барг,\nМуҳайё қилиб жавшану худу тарг.\nКўрунуб узун кина аҳлиға тун,\nВале кун хаёлоти тундин узун.\nБу янглиғ эди ики ёндин хаёл\nКи, бўлди аён субҳи фаррухжамол.\nСаҳар ошкор этти заррин ливо\nКи, бўлди ёруғ маҳчасидин ҳаво.\nҚазо солди ул ики дарёға жўш\nКи, Баҳром самъиға етти хурўш.\nЧекиб гурдлар наъраи ҳоила\nКи, солиб ер ажзосиға зилзила.\nЗуҳур айлабон «арзу зилзолаҳо\nВа ахражатил-арзу асқолаҳо»10.\nБўлуб тиғзанлар қадам то ба фарқ,\nФалак туркидек кўк темур ичра ғарқ11.\nЯсаб ҳарб учун ўзни маркаб уза,\nТаковар суруб, ўз ясолин туза.\nЧу отланди Доройи давлатпаноҳ,\nСкандарға ўтру тузатти сипоҳ.\nСипаҳ дема, дарёйи хунхор, де,\nФалак баҳри андин намудор, де.\nСафе тузди тузмакка ойини ҳарб\nКи, бир қамбали–шарқ эди, бири–ғарб.\nЯсолеки бу тул ила кўргузуб,\nБудур турфаким, ети дабқур тузуб.\nБоронғор12 анга хайли Машриқ замин,\nСамарқанддин токи сарҳадди Чин.\nЯна юз минг ўзбак мўғул бирла зам,\nЮз эллик минг ул сори қалмоқ ҳам.\nБўлуб борчаси олти юз минг киши,\nБорига ҳунар кин ила разм иши.\nЯсаб Чин элин турки чинийсиришт,\nТароватда андоқки боғи биҳишт.\nЕти ранг зарбафт ҳар паҳлавон,\nСолиб бодпойиға баргуствон.\nДовулғода чиний ялов дилпазир,\nЯна жавшан устига чиний ҳарир.\nЯсолеки қалмоқ хони ясаб,\nАжал дўзахидин нишоне ясаб.\nТомуғ шуъласи барча рангин ялов,\nБилиниб ялов жилвасидин қалов.\nҲар ўпчинлук онча қилиб карру фар\nКи, андин тушуб даҳр аро шўру шар.\nАлар хайлининг хони Тўқвоб ўлуб,\nУруш вақти озармдин тоб ўлуб.\nМўғул шерпайкарлари ўту ёлин,\nТааддуд аро ит тукидин қолин.\nБулар хони Мангу келиб разм аро\nКи, ошуби оламни айлаб қаро.\nЯна манғит ўзбак била ёндашиб,\nИки зулфдек тузлари чирмашиб.\nКумушдек ёруғ барчанинг кўҳаси,\nБоз узра довулғалар чаркасий.\nАлар ёнида Мовараннаҳр эли,\nИки руд аросида ўн шаҳр эли.\nБори шергиру бори пилзўр,\nТикиб ўқ била кўзларин бўлса мўр.\nЖинонваш Самарқанд мавжуд йўқ\nКи, қилмиш бино они Искандар-ўқ13.\nЖувонғорда Мағриб эли бир сари,\nЯна сори Бартосию Барбари.\nСинонлар сариғ ранг, қалқон доғи,\nКежимлар сариғ жинс, хафтон доғи,\nАраб барридин найзавар қирқ минг\nКи, якрони този келиб борчанинг.\nАламлар қароу синонлар қаро,\nБедов узра баргуствонлар қаро.\nҲамул мағриб аҳлини бошлаб Талиъ,\nАраб хайлининг пешвоси Вакиъ.\nМадойин навоҳисидин Ардашер,\nЧекиб тиғ, хайлида юз минг далер.\nБинафш айлабон шадда бирла дирафш,\nСаманд узра баргуствон ҳам бинафш.\nҚутайф аҳли, Баҳрайну Бағдод ҳам,\nСипаҳбад аларға келиб Густаҳам.\nБўлуб сарбасар кўк темур ичра ғарқ,\nКўк атласда пинҳон қадам то бафарқ.\nЖувонғор ҳам олти юз минг адад,\nБулар бошқа андинки бўлғай мадад.\nҲировул ясаб ети юз минг киши\nКи, ҳайрон қолиб ети кўк гардиши.\nБорининг келиб худу хафтони оқ,\nНеким кийгулуктур ясаб они оқ.\nБу кофургун саф аро разм эли,\nКелиб Дашти Қифчоқу Хоразм эли.\nЎзидин топиб ғул фарру шукуҳ,\nСипаҳ саф тузуб даврида кўҳ-кўҳ.\nҚилиб андоқ ороста етти ғул\nКи, ел хайли топмай аро ерда йўл.\nБўлуб ҳар саф ул элга юз минг нафар,\nШаҳ ойинидин барчаға зебу фар.\nБулар киймаги барча ахзар бўлуб,\nАламға яшил шуққа зевар бўлуб.\nБўлуб олам ул сабзадин марғзор,\nЯшил хат бўлуб ер юзига узор.\nҲамул қалбгоҳ ичра Доройи даҳр,\nХилофиға йўқ ҳадду ёройи даҳр.\nБу янглиғ ясаб созу ойини разм,\nАдув сори таскин била қилди азм.\nНари юзда Искандари шердил,\nҚилиб хайли оройиши муттасил.\nБоронғорин айлаб сипоҳи фаранг,\nБори қон тўкарга бўлуб бедаранг.\nАдувнинг қалин эрконин билмайин,\nАгар билса ҳам кўзга ҳеч илмайин.\nСипаҳдор алар ичра Шайпол14 ўлуб,\nТаҳаввурда чун Рустами Зол ўлуб.\nКийимлар гуҳардин мукаллал бори,\nФарангий ети ранг махмал бори.\nАлам шуққаси доғи жинси фаранг,\nҲам ул борча зарбафту ҳам ети ранг.\nАдув ичра юз минг бори тезу тунд\nКи, ҳайбатларидин қуёш тиғи кунд.\nЖувонғорида эрди Бартосу Рус,\nФалак хингидек барча тунду шамус.\nАлар жавшани борча қолқондуруқ,\nСинон қўлларида нечукким сўруқ.\nВале бодполарға солғон кежим,\nСақарлоту борча ёвурқон кежим.\nДовулға бўлуб тўппи янглиғ бари,\nЎтоға бош узра сариқ қуш пари.\nКелиб ҳар бири кеча андоқки бум,\nМувофиққа маймун, мухолифқа шум.\nБулар доғи юз минг келиб сон аро,\nЧекиб саф жувонғорда майдон аро.\nҲировулда занг аҳли таъйин бўлуб,\nАларға яна ўзга ойин бўлуб.\nКийиб барчаси жавшани зангсоз,\nЁруқ кўзгудек зангдин бениёз.\nЯна худлар мисли жавшан келиб,\nҚаро тунда хуршиди равшан келиб.\nЎтоға темур бирла шаҳпар мисол,\nҚуёш узра сончиб нечукким ҳилол.\nКежимлар доғи барча пўлоддин.\nТопиб ламъа суҳони бедоддин.\nЁруғ оҳа юз минг адув ўтруси,\nСаросар ажал шахсининг кўзгуси.\nҚилиб ғулини борча Румий сипоҳ,\nТопиб зийнат ул ғул ила размгоҳ.\nҚизил юз била борча андоқки шер,\nАдув қасдиға шер янглиғ далер.\nКежим борчаға шеру бабру паланг,\nЖиба узра хафтон доғи ушбу ранг.\nБўлуб ҳар бир, андоқки, ғурранда абр,\nДегил тутти олам юзин шеру бабр.\nТуруб қалб аро шоҳи фарруҳсарир,\nНечукким ҳизабре, вале шергир.\nБоши устида шерпайкар алам,\nЕсиб анга нусрат ели дам-бадам.\nБу янглиғ сипаҳ бирла дорои Рум,\nСипоҳин ясаб, ўйлаким нахли мум.\nЮруб хасм хайлининг ўтрусиға,\nМунунг ул ҳам андоқки қаршусиға.\nЧекиб кўс уни ики ёндин ғирев,\nАнингдекки, маст ўлса юз нарра дев.\nФалак турки гардунни ики чопиб,\nАнинг ҳар бирисига бир юз ёпиб.\nАдув шайнини кимса қилмай қиёс\nКи, нокор ўлуб ғулғулидин ҳавос.\nНафир, ўйлаким аждари тездам,\nТаҳаррук солиб бўйниға ики хам.\nОғиз очмоғи элни тутмоқ учун,\nВа ё хасм хайлини ютмоқ учун.\nЯна карраною ковурго уни,\nҚилиб ошкоро қиёмат куни.\nАламларки елдин бўлуб жилвагар,\nФулклар набардидин айтиб хабар.\nҲавони анингдек тутуб тийра гард\nКи, бўлмай аён кўзга дашти набард.\nКўп элким қилиб гирд қилмоғин вирд,\nКурра шакли ернинг бўлуб нимгирд.\nСипаҳ наълидин ёнчилиб ёрими,\nБўлуб гард янглиғ фалак озими.\nБу дарёйи гард ичра тушган киши,\nНафас қайтарурдин су ютмоқ иши.\nҚолин тиғ ул гарди ҳайжо аро,\nЎкуш мўр оқиб лойи дарё аро.\nДема гардким, эрди мушкин саҳоб,\nЕру кўк аросиға тортиб ниқоб.\nЧоқиб барқ ўти оҳалар ишнари,\nЧекиб раъд уни боралар кишнари15.\nТутуб қўлға жабборлар тиғи тез,\nФалак тортқондек синони ситез.\nБу янглиғ ики олами қатлу кин\nКи, титраб алардин замону замин.\nЮруб бир-бирига яқин еттилар,\nАёғ тоғдек ерга беркиттилар.\nСурон солдилар аввал ул навъ тез\nКи, оламға тушти ажаб рустахез.\nДемасменки, қўзғолди олам эли\nКи, булғашти бу сабз торам эли.\nҚўяр эрди ҳамлин фалак беваси,\nСатарванлиғ ар бўлмаса шеваси16.\nЧу бир лаҳза топти сукун ул хурўш,\nУлус оғзи ғавғодин ўлди хамўш.\nНасими вағо бир сори сурди гард,\nКўрунди халойиққа дашти набард.\nҲамул ҳар тарафдин бир анбуҳ саф,\nНе анбуҳким, кўҳ то кўҳ саф.\nҚилилғон киби лавн-лавнин баён,\nТамошо қилур элга бўлди аён.\nАнингдекки тушгай чоқиндин дурахш,\nСкандар сафидин биров сурди рахш.\nТарид айлаю кирди майдон аро.\nҲунарлар аён қилди жавлон аро.\nСолиб бодпойиға баргуствон,\nНамудор аро, ўйлаким арғувон.\nКийиб жавшан устига чиний ҳарир,\nКелиб сув уза сабзадек дилпазир.\nСинон ўнг қўлинда нечукким сутун,\nСўл эгнида қалқон келиб лаългун.\nЎтоға тикиб худида савсани,\nБўлуб ғунчадин савсан очмоқ фани.\nБу ҳайъат била чобуки жангжўй,\nТуруб ўртада бошлади гуфтугўй.\nСкандар дуосин бурун қилди ёд\nКи: «Топсун адувсиға кому мурод!»\nЯна деди юз келтуруб ҳар сари\nКи: «Дерлар мени Бориқи Барбарий17.\nБурун бор эдим шоҳ Дороға қул,\nВале топмадим қуллуғи ичра йўл.\nМени, ўйлаким бор эдим билмади,\nРиоят, нечукким керак, қилмади.\nТопиб мендин ўксуклар андин наво,\nМанга кўрди кўп бенаволиғ раво.\nЧу ҳолим дедим, шоҳи олийсифот,\nЖавобимға ҳам қилмади илтифот.\nИжозат сўзин арз қилғоч туруб,\nТаёғлатти қаҳр айлабон бостуруб.\nЧу Доро қилиб мунча зулму шикаст,\nМени қилди бахтим Скандарпараст.\nЧу даргоҳиға еттим истаб паноҳ,\nМанга онча лутфу карам қилди шоҳ.\nКим ул тарбиятдин сарафкандамен,\nИш этмай олиб музд, шармандамен.\nБукунким, қилибмен бу майдонға азм,\nИки иш учун айлагум кину разм:\nБир улки: шаҳимға қилиб бандалиқ,\nЎзумдин қилай рафъи шармандалиқ.\nЯна улки: чун қатл расмин тузай,\nИшим шоҳ Дороға ҳам кўргузай.\nЎзин улки ҳарбимға мойил қилур,\nМанга ики мақсуд ҳосил қилур:\nАларғаки шоҳи хирад раҳнамун,\nИноят қилиб эрди мендин фузун.\nБўлурким паёпай равон айлагай,\nЯко-як борин имтиҳон айлагай».\nЧу Бориқ тугатти каломин тамом,\nАлардинким ул айламиш эрди ком.\nРавон бўлди майдонға қотилваше,\nТутундек ғализ, ўт киби саркаше.\nОти наълидин токи худида мил,\nКириб кўк темур ичра андоқки нил.\nОти наълидинким шарар айрилиб,\nБало абридин марг ўти чоқилиб.\nФалаксайри ошуби пайваст ила,\nСолиб ел димоғиға фарраст ила.\nҲамойилдағи тиғи бежодадек,\nҚўл ичра синони келиб ходадек.\nАни разм эли шери даррон, дебон,\nОтин анжуман аҳли Ҳаррон18 дебон.\nЧу майдон тариқин адо айлади,\nТуруб хусравиға дуо айлади.\nТугатгач дуо, чопти Бориққа тез,\nАнга доғи Бориқ бўлуб барқхез.\nБири-бирга майдонда чирмоштилар,\nБасе бир-биридин қолиб, оштилар.\nУч уз олтмиш олти лаъбу гириҳ,\nЎтубким синон учи кўрмай зириҳ.\nҲам охир чу Бориқ эди ишта чуст,\nСинон бирла маркабдин они дуруст\nЙироқ солди андоқки, чархи барин,\nСинону қўлиға деди: «Офарин!»\nТушуб, бўйниға боғлабон полаҳанг,\nШаҳ оллиға еткурди қилмай даранг.\nСкандарга фархунда бўлди бу фол\nКи, нусрат анга аввал очти жамол.\nЯна шерпайкар яли хасмбанд,\nЕр ўптию майдонға сурди саманд.\nТилар эрди ҳайжо қилурға тане\nКи, размиға от сурди пилафкане.\nДалереки то разм варзиш қилиб,\nАдувсиға юз маърака иш қилиб.\nТемур ичра боштин-аёғи ниҳон,\nНечукким ўзи, оти доғи ниҳон.\nЛақаб Шайда19 бирла анга фош ўлуб,\nНасаб бирла Ҳарронға қардош ўлуб.\nЙўлин тўсти Бориқнинг ошуфтаваш,\nАнга сурди Бориқ доғи кинакаш.\nЯна қўйдилар саъю кўшишга юз,\nСинонларни айлаб бири-бирга туз.\nЧу ёр ўлди иқболи Искандарий,\nЯна топти фурсат яли Барбарий.\nАни ҳам қилиб найза бирла нигун,\nЧекиб шоҳи оллиға хору забун.\nСкандар фалакдин топиб кому баҳр,\nФалакка қилиб таън Доройи даҳр.\nЧопиб Барбарий бўлди майдоннавард,\nМубориз тилар эрди истаб набард.\nЯна гармкине солиб юзга чин,\nЧопиб Барбарий қасдиға гармкин.\nЕтишмак ҳамону етишган замон,\nДиловар қўлидин йиқилмоқ ҳамон.\nБу янглиғ тўқуз паҳлавони далер\nКи, ҳар бир эди иш чоғи нарра шер,\nБори Барбарийға асир ўлдилар,\nСинон захмидин дастгир ўлдилар.\nЯна ҳарбиға кимса майл этмади,\nВале Бориқ ўз ўрнидин кетмади.\nМубориз тилаб бор эди наъразан,\nЗамириға аъдонинг оташфикан.\nҒазаб солди Дороға кўп изтироб:\n«Анга кимса чиқсун!» деб этти шитоб.\nҲам охир биров сурди майдонға от,\nАдувға суруб солди жавлонға от.\nҲам ул пилзўр эрди, ҳам пилтан,\nТаковар анга, ўйлаким каркадан.\nПалангина баргуствон отиға,\nКийиб бабр тўн халқ офотиға.\nҚизил хўддин бошида нимтарг\nКи, ваҳмидин ўлуб ўлум ҳоли марг.\nҲамул хўд давриға чирмаб қаро,\nКиши кўрмамиш лолани доғ аро.\nЮзи улча мумкиндур аҳмар анинг,\nМаҳосин юзи узра асфар анинг.\nЮзи ранги хурмо масаллик касиф,\nМаҳосин намудори хурмоға лиф.\nИки кўз анга икки олмосдек,\nВале давраси қон тўла тосдек.\nВатангоҳи ақсойи Мағриб замин,\nЕли эрмиш ул ерда водийнишин\nКи, бу янглиғ эрмиш алар ҳайъати,\nҚўшун элча ҳар қайсининг шавкати.\nНе хусравки, ул бўлса оламга шоҳ,\nЧекар бўлса бир хасми сори сипоҳ.\nКелур эрмиш ул қавмдин бир киши,\nКи саъб ўлса аъдодин ул шоҳ иши.\nҚилур эрмиш ул шахс майдонға азм,\nНамудор этар эрмиш ойини разм.\nЧу бўлди адуси гирифтор анга,\nБўлур эрмиш уй сори рафтор анга.\nКиши турғуза олмас эрмиш ани,\nАнга тегруким манзилу маскани.\nГирифторини доғи элтур эмиш,\nБуюрур эмиш ҳар нечук топса иш.\nЧу Бориқдин эл эрди ҳайратқа ғарқ,\nУл оҳанги кин этти андоқки барқ.\nИков бўлди майдонда пархошжўй,\nЧопарлар эди чирмашиб сў-басўй.\nГаҳи бу қочиб, ул кейиндин суруб,\nКи, майдон бошиға дегин еткуруб.\nБу қайтиб анинг гоҳ подошиға,\nҚовуб токи майдоннинг ул бошиға.\nГаҳи совуруб гард, этиб тобу печ\nКи, қилмай қуюндин киши фарқ ҳеч.\nЧу асраб ўзин Бориқи кинпараст,\nАнга Мағрибий топмайин ҳеч даст.\nВале бўлди Бориқ иши нурсиз\nКи, кўшиш қилиб эрди мақдурсиз.\nЎзидек тўқуз кимса олмиш эди,\nБу кирган замон илги толмиш эди.\nЧу аҳволида бўлди заъф ошкор\nБелидин тутуб гурди мардумшикор.\nҚўнқордию ўнг илгига қилди руст,\nСўл илги била маркабин тутти чуст.\nЧу топиб маҳал, сайдини сирмади,\nЁниб ўз сипоҳига ҳам кирмади.\nРавон бўлди Мағриб сори азм этиб,\nҒанимни олиб, раҳнавардин йитиб.\nАнга айлабон ҳайрат аҳли жаҳон,\nАнга тегруким, бўлди кўздин ниҳон.\nКўруб Мағрибийдин бу бебоклик,\nСкандарга юзланди ғамноклик.\nЯна Барбарий ҳолиға ғам ебон,\n«Анинг ҳоли не бўлди эркинғ» – дебон.\nБўлуб шодким, борди саҳро сари,\nЁниб қилмади азм Доро сари.\nВале шоҳ Доро, басе шод ўлуб,\nБузуғ кўнгли ул ишдин обод ўлуб.\nБуким Барбарийнинг бўлуб ғолиби,\nАнинг сори келтурмади Мағрибий.\nНеча шодмонлиққа монеъ эди,\nВале хасм дафъиға қонеъ эди.\nЧу хуршид дороси этти камин,\nКамингоҳ анга бўлди Мағриб замин.\nҚилиб жилва ой меҳри ховар киби,\nУлусни ёрутти Скандар киби.\nЁниб размгаҳдин ул ики сипоҳ,\nТушуб берк туттилар оромгоҳ.\nТутуб хандақ ики сипаҳ даврини,\nҚанот, ўйлаким боргаҳ даврини.\nТалоя яна чиқти ҳар соридин,\nЯзак тинмади ҳифз изҳоридин.\nҚилиб боргоҳ ичра Доро мақом,\nЗарурат юзидин тилаб руду жом.\nВале қон ютуб шиша янглиғ ниҳон\nКи, тонгла не иш зоҳир этгай жаҳонғ\nСкандар доғи ўзга ойин топиб,\nБир Искандар онида таскин топиб.\nТопиб ўнг ёнида камол аҳли ер,\nТутуб сўл қўлида қитол аҳли ер.\nТааммул била ҳар хирадпешае,\nҚилиб фатҳ бобида андешае.\nТаҳаввур била ҳар жаҳонпаҳлавон,\nТилаб нусрат ончаки тобу тавон.\nЧу ўтти кеча хайлидин ики пос,\nБирор элда журъат, бирорда ҳарос.\nТилаб хилвате шоҳи яздонпараст,\nТазарруъ қила бўлди туфроққа паст.\nЗафар истамакдин чу топти фароғ,\nСаҳар нажми ёрутмиш эрди чароғ.\nЯна тушти ошуб ики тараф,\nИки хайл ҳар ён тузатмакка саф.\nЯна кўсзан тушти жунбуш аро,\nЯна кўс тушти ғурунбуш аро.\nҲамул найзаварларға тушти шитоб,\nҲамул найзалар жисмиға печу тоб.\nҲамул тиғзанларға бўлди масоф,\nҲамул тиғлар бўлди паҳлушикоф.\nҲамул бўлди кин бенадомат яна,\nҲамул қойим ўлди қиёмат яна.\nСкандар қилиб хилват ичра ниёз\nКи, қилғай анинг чорасин чорасоз.\nЧиқар вақтида қосиде етти чуст,\nНиҳони тутуб номае оғзи руст.\nАнга еткуруб нома хилват аро,\nДедиким: «Ўқуб англағил можаро».\nСкандар очиб, қилди наззораси,\nҲақ айлаб эди дардининг чораси.\nҲамоноки Дороға ики киши,\nБор эрмиш наёбат аларнинг иши.\nВале зулмидин жонларидин тўюб,\nИкиси кўнгул ўлмакига қўюб.\nБериб бийм Дороки топқач зафар,\nУл икига гўр оғзин этгай мақар.\nУл ики киши ҳам яроқ айлабон,\nАнинг қатлиға иттифоқ айлабон\nКи: «Чун бизга ул қилғуси биғи қатл,\nАнга биз бурунроқ чекиб тиғи қатл,\nЙиқоли дарахтини бунёдидин,\nҚутулсун улус зулму бедодидин.\nНеча зулмидин жонимиз қолмағай,\nБу навъ ўлсак армонимиз қолмағай».\nСкандарга ёзғон эмишлар битик,\nБировни юборган эмишлар итик.\nҚилиб номада сабт бу сўзларин,\nАнга боғлағонлар эмиш ўзларин.\nЎқуди Скандар чу ул номани,\nНе навъ эрканин билди ҳангомани.\nВа лекин гумон қилди макру фириб,\nДам урмай ўз-ўзига берди шикиб.\nДедиким: «Мунга ҳеч янглиғ жавоб,\nДемакда эмас эрди ройи савоб\nКи, ёлғон эса демаган яхшироқ,\nЧин эрса бу бор анда етмак йироқ».\nТаваккал қилиб рокиб ўлди равон,\nАдув кинига роғиб ўлди равон.\nТузалди яна ики ёндин ясол,\nЯна ошкор ўлди расми жидол.\nБурунроқки майдонға киргай биров,\nИки қотил этган киби сўз гаров,\nЕтиб шоҳ Доро ики ёнидин,\nҚилич лаългун қилдилар қонидин.\nБири суғлубон гурдагоҳиға тиғ,\nТўкуб ерга қонин анинг бедариғ.\nЯна бир доғи тиғ уруб бошиға,\nҚилиб зулм анинг зулми подошиға.\nЕбон захм ул навъ дорои тахт,\nЙиқилди анингдекки олий дарахт.\nТушуб ер уза шоҳи Баҳманнажод,\nЎчуб машъали дудаи Кайқубод.\nҚазодин бу навъ иш чу пайдо бўлуб,\nБоши узра элдин алоло бўлуб.\nСипоҳида пайдо бўлуб қўзғалиш,\nСипаҳ қўзғалур, шаҳға чун тушти иш.\nСкандар тариқи киёсат била,\nҚилиб фаҳм ул ишни фаросат била.\nТаанни била азм этиб ул тараф\nКи, бўлмай паришон сипоҳиға саф.\nЕтишти чу ул хайлнинг қошиға\nКи, жамъ эрдилар шоҳнинг бошиға.\nСкандар етишгач қўюб ерга бош,\nАнга қилдилар шоҳ ҳолини фош.\nСкандар тушуб келди Доро сари,\nИши тушти рифқу мадоро сари.\nКўрарким, ётур жисми қон ичра ғарқ,\nТопилмай анинг бирла қон ичра фарқ.\nБоши узра ўлтурди гирён бўлуб,\nАнинг ҳолиға кўнгли вайрон бўлуб.\nОлиб қўйди ўз қўйниға бошини,\nУзориға ҳар ён тўкуб ёшини.\nЧу беҳуш уза септи андоқ гулоб,\nОчилди анга наргиси нимхоб.\nБоши узра ким эрканин қилди фаҳм,\nТакаллумга тил очти бебийму ваҳм.\nДеди: «Марҳабо, эй шаҳи навжавон,\nЖаҳон узра ҳам шоҳу ҳам паҳлавон.\nАтодин ўғул бўлмағон сен киби,\nНечаким хилофингда қилдим ғулу,\nВале кўп қилур эрдим ул орзу\nКи, сендек кишиким жаҳон фардисен,\nСалотинда Доро ҳамовардисен.\nХалойиққа йўқ ҳеч ишинг нисбати,\nЖаҳон ичра сен Тенгрининг қудрати.\nЗамоне кўзум тушса рухсоринга,\nҚулоғ мустамиъ бўлса гуфторинга.\nМанга берди худ Ҳаййи Доно мурод,\nАжал айлаган чоғ вале номурод.\nЕтишти неким қилди Доро умид,\nВале ўздин ўлғон замон ноумид.\nБўлубсен ажаб вақт меҳмон манга\nКи, йўқтур нисоринг бажуз жон манга.\nБу соат нетиб мезбонлиқ қилай,\nҚабул айласанг жонфишонлиқ қилай!\nЕнгилдим, нетиб бўлғамен мизбон\nКи, худ бир нафас мен санга меҳмон!\nБу соатки бошимға қўйдунг қадам,\nНе эркин хаёлинг, дегил они ҳам.\nАгар ёрлиғдур шиоринг сенинг,\nИки даҳр аро Тенгри ёринг сенинг.\nВа гар қатл учун келмишанг қошима,\nКесай деб қадам қўймишанг бошима.\nМурувват қилиб кесмагил бир замон,\nИки-уч сўз айтурча бергил амон!»\nСкандар қилиб ул такаллумни гўш,\nЧекиб мотамийлар масаллик хурўш.\nЯқо йиртибон, тожини тошлабон,\nДеди зор йиғлай бу сўз бошлабон\nКи: «Бўлсун тирик ети кишвар шаҳи,\nЖаҳон бўлмасун бир дам андин тиҳи.\nАнга мен камина парастандамен,\nПарастандалиғ ичра шармандамен.\nЎзумга керак қуллуғин чоғлабон,\nАнинг боргоҳида бел боғлабон,\nАдувдин мубарро қилиб маъманин,\nЖаҳондин чиқорсам эди душманин.\nТилим бормас айтурға бу сўзки, шоҳ\nХирож истаб ўлди манга кинахоҳ.\nКўруб шаҳни бу навъ беилтифот,\nЮзумга менинг келди мунча уёт.\nСипаҳ чектиму зоҳир эттим хилоф,\nАён айладим ўтрусида масоф.\nВа лекин бу ишдин хабардор эмон,\nҚилур эл била соҳибасрор эмон.\nМанга етти бир нома ҳам бу замон,\nЎқуб ташладим бўйла қилмай гумон.\nКетурганга гарчи сазо бермадим,\nВа лекин бу ишга ризо бермадим.\nБу дамким аён бўлди бу можаро,\nЁруқ олам ўлмиш кўзумга қаро.\nЖаҳондорким Ҳақ анинг ёвари,\nКерак бўлса албатта бу бовари\nКи, розидур Искандар ўлмакка бот,\nБўлуб шаҳға минг йил замони ҳаёт.\nБуким шаҳ деди: «Бор ики-уч сўзум»,\nАнинг йўлида мунтазирдур кўзум.\nМени ул муродингға ҳамроз қил,\nБуюрмоғи бирла сарафроз қил».\nЧу топти Скандардин ул навъ баҳр,\nДуолар қилиб, деди доройи даҳр\nКим: «Ул уч сўзум — уч васиятдурур\nКи, изҳори кўнглумга ниятдурур.\nБириси буким, ул ики кинахоҳ\nКи, қатлимға қўл сундилар бегуноҳ,\nАлар қатлин ойини дод этгасен,\nБу иш бирла руҳумни шод этгасен.\nЙўқ андин манга гарчи дафъи газанд,\nВа лекин санга бордурур судманд.\nЯна қавму хайлимға қилма инод\nКи, дерлар аларни Каёнийнажод.\nБилурмен аларда йўқ андоқ киши\nКи, келгай қўлидин адоват иши.\nКарам айласанг, борча хайлингдурур,\nҚилурлар не хизматки майлингдурур.\nҲабо айлама хонадони қадим\nКи, йўқтур алардин санга ҳеч бим.\nЯна Равшанакким,20 қизимдур менинг,\nБукундин нари менсизимдур менинг.\nКаёний салотин нишони анга,\nБарозанда тожи Каёний анга.\nКелиб салтанат баҳридин дурри пок,\nШараф авжидин ахтари тобнок.\nБисотингни ул шамъ бирла ёрут,\nАнинг шуғлидин хотирингни овут.\nКивур меҳр бирла шабистонинга,\nҚилиб ақд, ўлтурт ани ёнинга.\nЕрур ул бузуғ мазраим хўшаси\nМанга пора бўлғон жигаргўшаси.\nҲаримимда сен доғи фарзанд бўл,\nҲамул хаста бағримға пайванд бўл.\nКим ул доғи сендин топиб тўшае,\nСанга ҳосил этса жигаргўшае.\nАтодин Скандарниҳод ўлғай ул,\nАнодин Каёнийнажод ўлғай ул\nКи, чун бел адолатқа чуст айлагай,\nИкимизга нисбат дуруст айлагай.\nҚабул айлаб, эт хаста кўнглумни шод\nКи, эмди қилур вақт эрур хайрбод!»\nСкандар тўкуб ашку тортиб нафир,\nДеди: «К-ей шаҳаншоҳи гардунсарир!\nИтоат йўлинда нузул айладим,\nНеким ҳукм қилдинг, қабул айладим.\nУмид улки тавфиқ бергай Илоҳ\nКи, руҳунгға қилғай мени узрхоҳ!»\nЕшитган чу мундоқ қабул этти сўз,\nДегон чун эшитти бу сўз, юмди кўз.\nАжал шоми тонг йўқ агар бўлса фош\nКи, Баҳман кунига уёқти қуёш.\nАдам бўлди қонуни Луҳросбий,\nНигун бўлди ойини Гуштосбий.\nБўлуб тийра Кайхусрав ойин чароғ,\nСиёвуш ўти бағриға қўйди доғ.\nУнут бўлди Ковус ёди доғи,\nБал овозаи Кайқубоди доғи.\nМанучеҳр руҳиға тушти жазаъ,\nФаридун равониға етти фазаъ.\nЧу Дорони даҳр этти жондин сутуҳ,\nСкандар жаҳондори Дорошукуҳ.\nСолиб маҳди шоҳона ичра танин,\nКаёний маҳофа қилиб масканин.\nЖудо айлади разм майдонидин,\nАриғ айлаб ул гард ила қонидин.\nТопиб равзасон дашти мийнусиришт,\nОлиб сабзасидин насими биҳишт.\nТушуртуб ҳамул сабза узра си поҳ,\nФалак сабзасидин ўтуб боргоҳ.\nҲамул боргоҳ ичра тушган замон,\nҚилиб қатлдин элга ҳукми амон.\nКетур соқий, ул майки, жоне топай,\nҒам ичра ўлардин амоне топай!\nКи, гар давр оғу берди Дороға бот,\nСкандарга ҳам бермас оби ҳаёт21.\nМуғанний, бугун нағмаи чанг туз,\nВале навҳа соз айлаб оҳанг туз\nКи, дардимға тортиб фиғон йиғлайин,\nДаме ўйлаким шиша қон йиғлайин!\nНавоий, жаҳонға вафо йўқтурур,\nАнинг даъбу расми жафо-ўқдурур.\nВафо айлаб онинг вафосин унут,\nНаво истасанг, бенаволиғни тут!\n« So'nggi tahrir: 23 Mart 2014, 15:44:12 muallifi AbdulAziz »\n« Javob #22 : 11 Mart 2011, 14:50:17 »\nЗобитаи русуми шоҳийдаким, корхонаи Илоҳийдин намудордурур, анингдекки, ул боргоҳда хоҳ малоик хайли, хоҳ русул маъшари, хоҳ авлиё гуруҳи, хоҳ сойири нос жамоати алоқадри маротибиҳим ҳар бири ўз ерида мураттабдур, бу коргоҳда ҳам ҳамул дастур била бўлса яхшироқ сурат, балки заруратдурур\nКерак қилса, улким тилар шоҳлиқ,\nСипаҳ борча ҳолидин огоҳлиқ.\nЯқин билса тузганда пироясин,\nРиоят чоғи ҳар киши поясин.1\nУлуққа улуқча ато айласа –\nКичикка кичикча сахо айласа.\nКим этса васатлиқ йўлинда зуҳур,\nАнга тузса ойини «хайрил-умур».2\nНе тутса улуғни қошида кичик,\nНе қилса кичикни улуғ чаргалик.\nБу қонун била бўлса ойин анга,\nТопиб кишвару мулк тазйин анга.\nИшида кўруб фаррух анжомини,\nОлур салтанат амридин комини.\nНе шаҳким, анга мундоқ эрмас тузук,\nТузуклук нечук келгай андин, нечук.\nАнингдекки тифл истабон инбисот,\nНе ўйнорини билса, не термагин,\nНе олмоғини билса, не бермагин.\nЯна пил қўйса рух айвонида.\nБу ойин била берса ҳар бирга ер,\nЎзунг де, хирад аҳли они не дерғ\nБу ўюни анинг нечаким чекса кеч,\nЕрур ҳеч, балким эмас доғи ҳеч.\nЕрур ит сафолиға қўймоқ самон\nҲамону, сўнгак отқа солмоқ ҳамон.\nБўрига киши туъма қилса қўзи,\nЎзига бало ҳосил айлар ўзи.\nҚориндин деса шер топсун наво,\nБу ишни доғи ақл кўрмас раво.\nКим истар қорин бирла арслонни тўқ,\nЁрар топса фурсат анинг қорнин-ўқ.\nМуносиб эмас тоз бошиға тож,\nТумоға нутуқчиға не эҳтиёж.\nНе сунғурғаким тезпарвоздур,\nМурассаъ тумоға ҳануз оздур.\nЕшак оллида заъфарон хўб эмас\nКи, нодонға зарбафт марғуб эмас.\nЙилонни киши тутса саркўфта,\nБалодин қилур ўз йўлин рўфта.\nВа гар берса ўз жайби ичра маҳал,\nЎзи қатлиғадур таноби ажал.\nЙилон жайб аро солмоқ этма ҳавас\nКим, охир йилондур бу, тасбиҳ эмас.\nЕшик ит еридур, гар олсун бўри,\nМушукка мақом ўлди уйнинг тўри.\nГар ул дашт сайдини айлар фигор,\nВа лекин бу уй сайдин айлар шикор.\nНе имконки саъй айламактин киши,\nАлар айлагай бир-бирининг иши.\nАнга ўз ерида керактур ҳуриш,\nМунга доғи ўз ўрнида парвариш.\nКиши яхши боқса зарурат чоғи,\nКеракликдурур бу доғи, ул доғи.\nЯна бир доғи турфа суратдурур\nКи, шаҳ билмак они заруратдурур.\nБуким, тутса ҳар кимса таврини пос,\nФаросат била бўлса жавҳаршунос.\nКўруб лаъл, ахгар гумон қилмаса,\nҲам ахгарни гавҳар гумон қилмаса.\nЖудо қилса хармуҳра ферузадин,\nБутун чини ўлса синуқ кўзадин3.\nЕрур лек бу ишта душворлиқ\nКи, бор даҳр эли бир намудорлиқ.\nКўрунур бори одами одами,\nМушобиҳ нечукким сипеҳр анжуми.\nБу бирга нуҳусат иродатдурур,\nЯна бирга нури саодатдурур.\nКиши бўлса ҳам, филмасал, тавъамон.\nБўла олур ул яхшию бу ямон.\nКитобатда бирдекдур алфу алиф,\nҲисоб ичрадурлар басе мухталиф4.\nБиёбонда ўлуб қуруғон кашаф,\nЕрур ҳайъат ичра нечукким садаф.\nЭрур лек бу бирда дурри ятим,\nЯна бирда бир неча азми рамим5.\nЭрур нахлдек шамъу муз шушаси,\nМунунг ўт, анинг сувдурур хўшаси.\nУшоқ қанд ун-тузга монанд эрур,\nҲумо доғи бор, ўйлаким каркасе,\nВале бор арода тафовут басе.\nВале шаҳға нури фаросат керак,\nШуносолиғ ичра киёсат керак\nКи, кимсондин олтунни фарқ айлагай,\nҚизил тобадин кунни фарқ айлагай.\nВа гар бу басиратдин ўлса йироқ,\nЎкуш имтиҳон қилғони яхшироқ.\nВа гар илгига тушти донишвар эл,\nФунун ичра оройиши кишвар эл.\nКерактур алар бирла навъи маош\nКи, хотирлари топмағай кўп харош.\nЙўқ улким карам кўргаю бас киром,\nКерак рози андин хавосу авом.\nАгар шоҳдин халқи хурсанд эмас,\nАдув қасди қилса хирадманд эмас.\nНе душманғадур тиғ чекмак фани\nКим, ўз хайлидур сарбасар душмани.\nЗафар, ўйла шаҳдин канор айлагай\nКи, хайлини душманға ёр айлагай.\nАгар йиллар элдин мадоро бўлур,\nЗарурат чоғи ошкоро бўлур.\n« So'nggi tahrir: 23 Mart 2014, 15:44:53 muallifi AbdulAziz »\n« Javob #23 : 11 Mart 2011, 14:53:05 »\nСултон Абу Саид Кўрагон наввара марқадаҳу ҳикоятиким, ройи уқдакушойи била кўп мамлакат олди ва тиғи умрфарсойи била кўп элга ошуб солди ва лекин сипоҳи рози эмас эркандин иш вақти борча қўзғолди ва ўзи аъдо аро маҳлакага қолди, балки хасм ул сарафрознинг тиғи кин била бўйнин чолди\nШаҳеким1 иши хурдадонлиғ эди,\nЛақаб отиға Кўрагонлиғ эди.\nХуросон била Мовароуннаҳр анинг,\nБулардин доғи бошқа кўп шаҳр анинг.\nОлиб мулки Хоразму Кирмонғача,\nЯна Кошғардин Сипоҳонғача.\nБўлуб Зобулситону Кобулситон,\nБаҳори муроотидин гулситон.\nОлиб даҳр аро беадад мулку шаҳр,\nБўлуб салтанат ичра дорои даҳр.\nСолиб донишу пухта тадбирлик,\nБошиға ҳавои жаҳонгирлик.\nКаронсиз сипоҳиға берди ҳужум,\nЮруб қилғали фатҳ Табризу Рум.\nҲунар кўп бериб олимул-ғайб анга,\nВале бор эди бир ажаб айб анга\nКи, махзан йиғорға солиб майлини,\nТутар эрди танқис ила хайлини.\nУл андешадин кўнгли хурсанд эди,\nСипаҳ шоҳдин норизоманд эди.\nЧу чекти сипаҳ ул навоҳийға шоҳ,\nНавоҳий шаҳи доғи йиғди сипоҳ.\nМамоликка юзланмасун деб халал,\nЧиқиб ўтру изҳор қилди жадал.\nҚотиғлаштилар ишда ҳаддин фузун,\nАдоватнинг айёми чекти узун.\nЧу шаҳдин сипоҳ эрди озорлиқ\nЗамонеки юзланди душворлиқ.\nБузуб ҳар тарафтин сипаҳ шоҳни,\nАнга айлабон чийра бадхоҳни.\nЙўқ улким қочиб, шаҳға бедод этиб\nКи, бориб адувсиға имдод этиб.\nАнингдекки дорои гардунсарир\nАдув илгига бўлди зору асир.\nФалак чунки бемеҳрлик қилди фош,\nғуруб этти ул навъ равшан қуёш.\nАодиси қасд айлабон жониға,\nҚилич лаългун қилдилар қониға.\nНе шаҳдинки атбои хушнуд эмас,\nПушаймонлиғи иш чоғи суд эмас.\nСипаҳдин жудо шоҳ эрур бир киши,\nНе бўлғусидур бир кишининг иши.\nҚурур чун гулситондин айрилди гул,\nКи бир луқма этдур бадансиз кўнгул.\nАнингдекки хушдур сипаҳ бирла шоҳ,\nҲам андоқдурур шоҳ бирла сипоҳ.\nШаҳу хайл маъшуқу ошиқ керак,\nНе ишким қилурлар мувофиқ керак.\nЖаҳон олмоқ осон сарукор эмас:\nВале иттифоқ ўлса душвор эмас.\n« So'nggi tahrir: 23 Mart 2014, 15:45:24 muallifi AbdulAziz »\n« Javob #24 : 11 Mart 2011, 14:53:17 »\nИскандарнинг Арастудин саволи ул бобдаким, соҳиброй тааққул била иш бикри юзидин ниқоб очқондин сўнгра нега висолидин ком топмас ва анинг жавоби\nЯна қатла дорои гардуншукуҳ,\nДеди: «Кей ҳакими Филотуншукуҳ»!1\nКишида не феълеки мавжуд эрур\nКи, андин зиёнбуд ё суд эрур.\nЧу феълиға боқса тааққул била,\nНатижасин англар тааммул била.\nБилурким тамаъ айлар элни залил,\nҚаноатқа иззу шарафдур далил.\nЭрур шоҳ ишига доғи бу қиёс\nКи, чун бўлди беҳбудиға раҳшунос\nКи, мақсад топар эл ризоси била,\nТурар кўп халойиқ дуоси била.\nТилар воқиан ишда ўз судини,\nҚилур орзу кому беҳбудини.\nНедин бас қилиб тарки ройи савоб,\nҚилур нохуш афъолни иртикоб\nКи, андин етиб шавкатиға шикаст,\nБўлур зердастиға ул зердастғ»\nДеди кордон фикрин айлаб амиқ\n«Ки, бу сўз аро нуктаедур дақиқ.\nКишиким билик баҳриға топти ғавр,\nБу сўзнинг жавобин деди неча тавр:\nБир улким, киши ақлин этса ҳакам,\nСалоҳу фасодин топар бешу кам.\nСалоҳин анинг табъи айлар писанд,\nБилур қилса бўлғусидур судманд.\nВале қилмоғи нафсиға шоқ эрур,\nСуҳулат сари нафс муштоқ эрур2.\nҚачон нафс ўз комин этти ҳаво,\nҚилур элни кўп нафъдин бенаво.\nЯна кимса ҳар ишга мажбул эрур,\nЖибиллий хисолиға машғул эрур3.\nТопиб иш салоҳин ёмондур демас,\nАнга лек биттабъ марғуб эмас.\nТилар қилмоғиға ўзин бахтиёр,\nЕрур лек қилмасда беихтиёр.\nЯна бир қилиб фикри ахтарпараст,\nКавокибга қилди ани борбаст\nКи, гар ёр эрур ахтари толеъи,\nҚилур, ўйла ишким эрур нофеъи.\nКитобатки шуғледурур бас нафис,\nБиров истаса ўзни мушафнавис.\nАгар толеъида юз иқбол эрур,\nАторид вале анда бадҳол эрур.\nКитобатқа саъй этса то жони бор,\nҚаламзан бўлурнинг не имкони борғ\nБу уч сўзга бу навъ бўлди насақ,\nВале улча дерлар будур аҳли Ҳақ\nКи, гар аҳли масжид эрур, гар куништ,\nНеким топти қисмат куни сарнавишт,\nНеча айласа фикру тадбир анга,\nЙўқ имкони қилмоққа тағйир анга.\nҚаю ройким топти они савоб,\nБўла олмади шуғлиға комёб.\nЖиҳат будур, улким тилар важҳи рост\nКи, йўқ эрмиш ул ишда Тенгрига хост,\nГар иш фикрини топти тадбир ила,\nБу тадбири туз келди тақдир ила.\nҲам эрмас анинг рою тадбиридин\nКи, ул ҳам эрур Тенгри тақдиридин.\nҲамул хайлким аҳли таҳқиқ эрур,\nБу иш ул эл оллинда тавфиқ эрур.\nМуваффиқ букун сенсен, эй покзод\nКи, ҳар кун бу тавфиқинг ўлсун зиёд!»\nҲаким ўлди бу навъ чун нуктасанж,\nНасиб ўлди ул нуктадин шаҳға ганж.\nХамуш ўлди жонини равшан қилиб,\nБу сўз бирла кўнглини махзан қилиб.\n« So'nggi tahrir: 23 Mart 2014, 15:45:48 muallifi AbdulAziz »\n« Javob #25 : 11 Mart 2011, 14:53:28 »\nИскандарнинг Доро мамоликига мулкрон бўлуб, кунуз ва хазоинидин меҳр ва саҳобдек зарпош ва дурафшонлиқ қилиб, сипоҳ ва раиятни ул эҳсонлардин обод этиб, олам мамолики шоҳларин тиларга элчилар йиборгони ва алар борча анинг амриға инқиёд қилиб, Кашмир шоҳи номувофиқ афсун ўқуб, Ҳинд ройи бозгуна жавоб бериб, Чин хоқони чин сўздин қошиға чин солғони\nРақам айлаган бу зафарномани,\nАдо бўйла қилди бу ҳангомани\nКи, бўлғоч Скандарга мундоқ зафар,\nАдувси даргоҳиға бўлди мақар.\nГуруҳеки Доропараст эрдилар,\nАнинг ҳукмиға зердаст эрдилар.\nЧу Доро иши бўлди эл ичра фош,\nАнинг оллиға қўйдилар барча бош.\nЙироқ мулклардин вале келган эл,\nВатан азми қилдилар андоқки ел:\nСалотини Сақлобу Машриқ замин,\nНе Хоразму, не Ҳинду, не мулки Чин,\nҲамул кунки қочмоққа майл эттилар,\nТаваққуфсиз ўз мулкига кеттилар.\nСкандарга чун фатҳ бўлди қарин,\nТопиб шавкат андоқки шери ғарин.\nБийик тахт узра мақом айлади,\nВасият ишига қиём айлади.\nБурун шоҳ Дороға тутти азо,\nБўлур янглиғ ул навъ шаҳға сазо.\nТутуб сўг эъзозу тамкин била,\nҚилиб дафн шоҳона ойин била.\nБасе зор йиғлаб анинг ҳолиға,\nАнинг ҳолиға йўқ, ўз аҳволиға\nКи, иш бошиға тушти беҳад улуғ,\nНеча иш улуғ, ишчиси қайғулуғ.\nТопиб чунки Доро ишидин фароғ,\nКўмуб дор учун ерга ики сутун,\nУл икини остурди андин нигун.\nЯна тирборонға фармон қилиб,\nАларға улус тирборон қилиб\nКи, ҳар кимки ғадр айласа шоҳиға,\nЖазо будурур бахти гумроҳиға.\nБуюрди баданларни куйдурдилар,\nКул эттилару кўкка совурдилар.\nЯна ҳукм қилдики, доронажод,\nҚаёнким киши бўлса ғамгину шод.\nБори эмин ўлсунки, лутфи амийм,\nКўтарди алар кўнглидин ваҳму бийм.\nНе иқтоъ аларғаки Доро қилиб,\nСкандар ҳам андоғ мадоро қилиб.\nЯна қилди таъйин писандида эл,\nБори хайл аро анжумандида эл.\nЁзиб Равшанак наздиға номае,\nАзодин суруб тийра ҳангомае.\nБитиб судманд анда ҳар навъ панд\nКи, кўп қилма ошуби носудманд.\nСаодат гулидин барумандлиқ,\nЕрур Тенгри ҳукмиға хурсандлиқ.\nЖаҳон боғидин гулбун ўлса нуҳуфт,\nТару тоза бўлсун гули ношукуфт.\nСадаф кўксини гар сипеҳр этти чок,\nШараф тожин этсун макон дурри пок.\nЯна андағи элга фармон қилиб,\nБориға мавоид эҳсон қилиб\nКим, айлаб равон сарви озодни,\nҚаю сарв, ҳури паризодни\nКетурсунлар онинг шабистониға,\nҚуёш гулрухин чарх айвониға.\nЧу Доро васиятларин соз этиб,\nЖаҳонгирлик шуғлин оғоз этиб.\nХазойинки Доро қилиб эрди жамъ,\nНиҳону ошкоро қилиб эрди жамъ,\nФаридун чоғидин йиғилғон манол,\nТопиб шоҳдин шоҳға интиқол.\nАнга тегруким Кайқубоди гузин,\nЖаҳон мулкига бўлди маснаднишин,\nХуд андин сўнг авлодиға қолди мулк,\nЧу борди бири, ул бири олди мулк.\nҚаю бирки бўлди жаҳондин ниҳон,\nЯна бирга мерос қолди жаҳон.\nБирига неча ганжу махзан тўлуб,\nЯна бирга етгонда тазъиф ўлуб.\nБу фурсатқа тегруки Доройи даҳр,\nЖаҳондорлиғ тахтидин топти баҳр.\nМинг уч юз йил ўн тўрт олампаноҳ\nКи, бор эрдилар олам аҳлиға шоҳ.\nХазойинки жамъ эттилар беҳасиб,\nҲақ этти Скандарга борин насиб.\nҚилоеъки Дороға махзан эди,\nЕшиттимки юз, доғи сексан эди.\nБулар борча махзун жавоҳир била,\nЗари махфию, сийми зоҳир била.\nКелиб барчадин хозину кутвол,\nЎпуб шоҳ аёғини давлат мисол.\nХазина калидин бу бир келтуруб,\nЯна қалъа мифтоҳин ул топшуруб.\nАларға шаҳ айлаб басе жустужўй,\nҚилиб махзану қалъадин гуфтугўй.\nБирига карам ошкор айлабон,\nЯна бирни уммидвор айлабон.\nҚаю кимса ҳар қалъадинким етиб,\nАнга-ўқ ҳамул ишни тафвиз этиб.\nХазойинға ҳукм этти лекин нухуст,\nКи аҳли қалам айлабон бозжуст.\nТилаб дафтар ул шоҳ девонидин,\nКи махзан эди жамъ, фармонидин.\nТопиб жамъу хозиндин истаб ҳисоб,\nАгар лаъл конию гар дурри ноб.\nҚаю қилса дафтар юзидин қабул,\nАнга ҳукм айлаб тариқи вусул.\nЯна чиқмағонни ҳисобиға рост,\nТашаддуд била қилдуруб бозхост.\nАлар чун бори жамъини туз қилиб,\nШаҳ оллида арз этгали юз қилиб.\nЧу шоҳ оллида бўлди хотирнишон,\nБу ҳукм айлади шоҳи махзанфишон\nКи: «Қилсунлар ўрдуға борини нақл»\nКи ул нақлдин қолди ҳайратқа ақл.\nРавон бўлдилар ҳукм ила хайл-хайл,\nНечукким тенгиз жониби тунд сел.\nИтоат қилиб шоҳ фармониға,\nТаширлар эди шоҳ девониға.\nИки йилғача, ўйлаким корвон,\nКелур эрди шаҳ сори ганжи равон.\nҲисоб асрамиш эрди аҳли қалам\nКим, эрмас эди ганжнинг нисфи ҳам.\nЯна деди шаҳ, кимса таъйин қилиб\nКи: «Хозинға қолғонни тахмин қилиб,\nБориб айласунлар эшикларни руст\nКи, топшурғай этган замон бозжуст!»\nНеким ҳукм қилди шаҳи аржуманд,\nҲамул навъ ила бўлдилар корбанд.\nКетурган ҳисобин қилиб аҳли фан,\nҚиёс эттилар етти юз минг туман.\nДеди шоҳи Дорофару Жамшукуҳ\nКи: «Доро сипоҳидағи ҳар гуруҳ,\nСипаҳдору наввобу ҳожиб анга\nКи, девондин эрмиш мавожиб анга.\nМуқаррар не эрконни арз айласун,\nАнинг фикрини шаҳға фарз айласун».\nЧу арз ўлди неким муқаррар эди,\nШаҳ оллида асру муҳаққар эди.\nДедилар бу ҳам бўйла воқеъ эмиш\nКи, ҳар бир неча қатла рожеъ эмиш.\nУлусқа басе ранжу таклиф ўлуб,\nКирар эрмиш ул қўлға тансиф ўлуб.\nЧу Доро сипоҳиға билди бу ҳол,\nДеди лутф этиб шоҳи дарёнавол\nКи: «Гар расм Дороға тансифдур,\nВале бизга ул расм тазъифдур1.\nМузоаф, – дедиким, – беринг ганждин»\nКи, эл тинди буткаргали ранждин2.\nМавожиб олур тўрт юз минг киши\nКи, чокарлик эрди аларнинг иши,\nОлиб ганждин борча иқтоъини,\nМураффаҳ бу навъ этти атбоъини3.\nЯна ики юз минг мавожибхўри,\nБўлуб бирга ики мавожиблари.\nУлуфа бериб олти юз минг сипоҳ,\nФалак авжидин ўткариб боргоҳ.\nМавожиб сипаҳға чу тазъиф этиб,\nРаият хирожини тансиф этиб.\nСипоҳийси ободу ҳам шод ўлуб,\nРаоёси ҳам шоду обод ўлуб.\nЧу тўкти сипоҳу раиятқа ганж,\nАнгау мунга бартараф бўлди ранж.\nДедиким: «Манга ганж эмастур ҳавас,\nСипоҳу раият манга ганж, бас.\nАгар ганж эрур баҳру кондин фузун,\nВа гар худ хизона жаҳондин фузун.\nЧу нафъе эмастур алардин гумон,\nАлардур ҳамон, тошу туфроғ ҳамон.\nАгар нафъдин бўлса махзан йироқ,\nАнинг лаълидин хора кўп яхшироқ\nКим, ул хора бир тош эрур безарар,\nВале ганждин элгадур юз хатар.\nКишинингки бенафъ эрур махзани,\nЖаҳон аҳлидур сарбасар душмани.\nУлус бўлса маъмур бир ганж эрур\nКи, андин жаҳон фатҳи беранж эрур».\nСкандар чу топти бу сармояни,\nЕл узра солиб лутф ила сояни.\nЎзидин қилиб рози Эрон элин,\nЖаҳон очқали руст қилди белин.\nБурун ҳикмат аҳлидин этти гузин,\nНеча кимса бориға ройи разин.\nСўз айтурда ҳар бир келиб мўшикоф,\nҲамул торлардин бўлуб ҳуллабоф.\nҚилиб тортқон чоғда тиғи забон\nКи, қилмай туман тиғлиқ марзбон.\nНе сўздаки саъй ошкоро қилиб,\nЧу хасм ўлди обий мадоро қилиб.\nУзун тиллари чарб дер нукта чоғ,\nҚиличдекки суртулса юзига ёғ.\nБори илмдин бори соҳибвуқуф,\nКелиб ҳар бириси жаҳонфайласуф.\nҲамул хайлдин шоҳи олий хирад,\nҚилиб ҳар бирин бир сори номзад.\nБири мулки Сақлобу Сақсин сори,\nБири Ҳинд сори, бири Чин сори.\nБирига рақам бўлди Байтулҳарам4,\nБири топти Кашмир сори рақам.\nАталди бири Мисру, Бағдодға,\nЁзилди бири мулки Навшодға.\nБериб ҳар бири илгига номае,\nТузуб нома зимнида ҳангомае.\nБори нома мазмуни бирдек паём,\nДилоро сўзу хотиросо калом.\nЧу таҳрир учун хома нўгин тузуб,\nБитик нақшини бу сифат кўргузуб\nКи, бу нома ул Тенгри оти била\nКи, қойимдур афлок зоти била.\nҚадимеки, йўқ ибтидоси анинг,\nАзимеки, йўқ интиҳоси анинг.\nГадолар замирининг огоҳи ул,\nШаҳаншоҳларнинг шаҳаншоҳи ул.\nҚаю шаҳки дорои даврон келиб,\nЖанобида маҳкуми фармон келиб.\nБу шаҳлиқдин ани қачон қилса рад,\nКишига жиҳат истамакка не ҳадғ\nГадоеки ҳар дам тўюб жонидин,\nМунга доғи рўзи анинг хонидин.\nШаҳ этса анингдекки доро ани,\nКиши рад қилурға не ёро ани.\nУл авлоки андин не бўлса қазо,\nАён айлагай борча шаҳлар ризо.\nЧу бу ерга Ҳақ ҳамдини еткуруб,\nТакаллум тариқин бу янглиғ суруб.\nКи: «Мендинки, Искандар отимдурур,\nЕти кишвар олмоқ сифотимдурур.\nСангаким отинг келди Хоқони Чин,\nЙўқ эрса сипаҳдори Турон замин.\nМуни билки, оламда буду набуд\nКи, кавну фасод ичра тутқай вужуд.\nЧу мумкин эмас кимса тадбиридин,\nЯқинким эрур Тенгри тақдиридин.\nГадоларға гар подшолиғ берур,\nВа гар шоҳларға гадолиғ берур.\nКерак шоҳлар кўрса беҳбуд ани,\nГадолар доғи билсалар суд ани.\nНеким амридин ошкородурур,\nИбо қилғали кимга ёродурур.\nЧу ҳукмидин ўлмас ибо айламак\nКи, бор ул вужудин ҳабо айламак.\nАнинг ҳукмидин ошкору ниҳон,\nМанга бўлди рўзи саросар жаҳон.\nЧу ул қилди бу комға бахтиёр,\nМанга доғи бу ишда йўқ ихтиёр.\nБурун қилди иқбол қисмат манга\nКи, ёр ўлдилар ақлу ҳикмат манга.\nОтомким, эди кишваророи Рум,\nЧу борди, манга қолди ул марзу бум.\nТопиб илму ҳикматдин огоҳлиқ,\nТаманно йўқ эрди манга шоҳлиқ.\nНе ишким насиб этти Файёзи Жуд,\nКишининг таманносиға не вужуд.\nЧу оллимға ёзғондурур бу варақ,\nМени қўймади ихтиёримға Ҳақ.\nУлус доғи афғону зор эттилар,\nАлар доғи беихтиёр эттилар.\nНе амр этти илҳоми ҳотиф била,\nШуруъ айладим жони хойиф5 била.\nБурун амри бирла тузуб можаро,\nҚилиб Занг эли рўзгорин қаро.\nЯна азм қилдим чолиб ною кўс,\nМутеъ ўлди ҳукмумға Бартосу Рус.\nЯна озим ўлдум чу қилмай даранг,\nНасиб ўлди Ҳақдин диёри Фаранг.\nЧу саъйим яна ошкоро бўлуб,\nАсири кафим шоҳи Доро бўлуб.\nСарафроз этиб бахти сармад мени,\nҲақ этмиш бу янглиғ муайяд мени.\nҚаю биргаким толеъим қўйди юз,\nБор эрди алар менча ўн, балки юз.\nЧу Ҳақ амридин зоҳир эттим набард,\nАлардин чиқордим фалак узра гард.\nБўлубдур бугун мулки Эрон манга,\nБори шоҳлар бандаи фармон манга.\nГуруҳеки Дорони англаб рафеъ,\nБўлуб эрдилар буйруғиға мутеъ.\nБори даргаҳимға нузул эттилар,\nКелиб қуллуғумни қабул эттилар.\nИноятлар эттим гумондин фузун,\nНеким эл гумон этса, ондин фузун.\nСанга ҳам агар бахт ёвардурур,\nЯна толеъинг ёру раҳбардурур,\nҚўпуб ўзгалардек жанобимға кел,\nЖаноби сипеҳр интисобимға кел.\nНе амр айласам, бил каломимни хўб,\nТобуғумда бош қўй, аёғимни ўп\nКи, борингға мен лутфу эҳсон қилай,\nМадору рифқ улча имкон қилай.\nСени шаҳлар ичра баланд айлайин,\nИноят қилиб, аржуманд айлайин.\nҚилай кишварингнинг мисолин рақам\nКи, тутсун тааллуқ санга якқалам.\nСипеҳр офатидин паноҳинг бўлай,\nАдув қилса кин, кинахоҳинг бўлай.\nВа гар монеъе тутқон ўлса вужуд\nКи, йўлға қадам қилмасанг хоксуд.\nҚила олмас ўлсанг бу сори мурур,\nБу иқболдин орий ўлсанг зарур,\nСенга остонбўс мамнуъ эса,\nДеган узр маъқулу масмуъ эса,\nИни, ўғлунг ўлса иковни йибор,\nЙўқ эрса элингдин бировни йибор\nКи, доноу соҳибхирад бўлғай ул,\nСанга нойибу муътамад бўлғай ул\nКи, чексун келиб мол ила пешкаш,\nБажо келтуруб қуллуғунг бандаваш.\nНеким узрунг ўлса адо айласун,\nНе комингдурур муддао айласун\nКи, коминг саросар раво айлайин,\nНеким ваъда қилдим, вафо айлайин.\nВа гар бошласанг айламай инқиёд,\nМаозаллоҳ ойини жаҳлу инод6.\nТариқи адоват шиор айласанг,\nЗалолат йўлин ихтиёр айласанг,\nНе оллингға келтурса чархи дани,\nКўрар лаҳза, кўргил ўзингдин ани.\nМадоро хаёлини мендин унут,\nНеким қилсам ул вақт маъзур тут.\nБу эрди мақосидки, топти паём,\nЯна сўзни қосид дегай, вассалом!»\nБу янглиғ макотиб иншо қилиб,\nЯна сўзлар ул элга ифшо қилиб\nКи, ҳар сўзга бўлса маҳал муқтазий,\nКерак бўлмаса ул маҳал мунқазий.\nВа гар ўзга айтилса сўз носавоб,\nЕрур қосиди кордондин жавоб.\nМураттаб чу бўлди битиклар бори,\nУзотти алар ҳар бирин бир сори.\nЧу бўлди равон ҳар тараф ул русул,\nҚилурда, демакта билиб жузву кул7.\nҚаю бирки ҳар сори азм эттилар,\nЧу оз вақт йўл кеттилар еттилар.\nУл ишни билиб ҳар шаҳу шаҳриёр\nКи, бор эрди мулки анинг ҳар диёр.\nРиоят қилиб улча таъзим эди,\nАгар анда уммид, агар бим эди.\nАларнинг тузуб хотири комасин,\nОлибон қўюб кўзга шаҳ номасин.\nЎқуб, чунки мазмундин огаҳ бўлуб,\nҲамул номабар бирла ҳамраҳ бўлуб.\nМуҳайё қилиб пешкаш ё хирож,\nЯна ҳар негаким эрур эҳтиёж.\nШаҳ иқболи топмоғни жазм айлабон,\nБори еттилар шаҳға азм айлабон,\nМагар уч кишиким, хато қилдилар,\nАзимат қилурдин ибо қилдилар.\nВале ҳар бири деди бир навъ сўз,\nКи, тутмас эди кимса ул навъ кўз.\nДеди шоҳи Кашмир беваҳму бок\nКи, оти эди Маллу ибни Мабок\nКи: «Искандар ар шоҳи офоқдур,\nМенинг мулкум офоқдин тоқдур.\nМанга Тенгри уч иш қилибдур насиб\nКи, бўлсам забун, бўлғай асру ғариб.\nБири улки, мулкум эрур бас матин,\nЖиболи рафеъу қилоъи ҳасин.\nЯна турфа иш мунда пайдодурур\nКи, ҳам даври, ҳам ости дарёдурур.\nИкинч улки, бор онча афсунгарим,\nМавожиб егон барчаси чокарим.\nКи, гар фитнае етса афлокдин,\nҚилур ҳар бири ройи бебокдин:\nФусун бирла юмронни шери жаён,\nГавазнни салобатда бабри ябон8.\nКи, Искандар ар йиғса олам элин\nАнга эстурай, ўйла офат елин\nКи, қўзғалғай ул хайли топмай амон,\nҲамул навъким, тунд елдин самон.\nУчунч улки, гар ул бўлуб кинпараст,\nТаадди била топса мулкумга даст.\nБу мулк ичра бир кўҳсоре дурур,\nБийик тоғ уза бир ҳисоре дурур.\nМису рўйдин анга якпора жисм,\nБурун аҳли ҳикмат ясоғон тилисм.\nҚозилмиш бу шаҳр ичра нақбе ниҳон\nКи, гар кирса шоҳ иш тушуб ногаҳон.\nБорур йўл, уруб тоб қўрғонғача,\nҚуюн ўйлаким, чархи гардонғача.\nҚачон қилсалар бир бошин нопадид,\nЯна боши ҳам бўлмас асло падид.\nКиши ул ҳисор ичра қилғоч ватан,\nТилисми аро бордур ул навъ фан\nКи, ул фанниким жустужў қилса эл,\nЎғурлай олур хасмдин ўту ел.\nБу мулкедурур гармсер ул тариқ,\nКи, гар эсмаса ел, бўлур эл ҳариқ.\nБу мулк ичра ҳар кимсаким жони бор,\nЧу ел турди, турмоқ не имкони борғ\nГар ўт бўлмаса ҳожат эрмас демак,\nКи, не навъ ўлур одамийға емак.\nЕрур барча тақдир бирлан зарур,\nБу иқлимдин ўзга сори убур».\nЧу Маллу бўлуб бўйла фикратнамой,\nДебон лек Ҳиндустон шоҳи Рой\nКи: «Искандар ул шоҳи олийсарир,\nЕрурмен не ҳукм этса фармонпазир.\nВа лекин чу Доройи гетипаноҳ\nКи, онинг сори чекмиш эрди сипоҳ.\nБитиб нома юз навъ таъриф ила,\nМени ҳам тилаб эрди таклиф ила.\nСўзи нофиз эрди, доғи йўл йироқ,\nКерак эрди бир-ики йиллиқ яроқ.\nОлиб мулкдин ики йиллиқ хирож,\nЧерикка бериб ончаким эҳтиёж.\nЧу еттук анинг жору булжорига,\nШаҳи Рум эли бирла пайкорига.\nАни худ шаҳ иқболи паст айлади,\nАжал домиға пойбаст айлади.\nАдувдин чиқорди шаҳ иқболи гард,\nБиз ўлдуқ биёбонда водинавард.\nЯроқу сипаҳ барча барбод ўлуб,\nФалакдин ўкуш навъ бедод ўлуб.\nУрушқон элимга сарафкандалик,\nТутулғонға боштин-оёқ бандалик.\nУлус оллида банда озодалар,\nЖиловда қилиб пўя шаҳзодалар.\nМен айлаб неча ой биёбонни тай,\nЕтургунча бу мулку кишварга пай.\nЕлимким, бўлуб қатлу яғмога туш,\nКелиб ўн улуштин буён бир улуш.\nТушуб мулкум элига бас турфа ҳол\nКи, ғойиб топиб, ким не айлаб хаёл.\nҚаро ранг аслий дема эл аро\nКи, бу мулк мотамға кийди қаро.\nДемонким, эмасмен Скандарпараст,\nТушубтур манга лек мунча шикаст.\nАнинг ҳукми бошимғау жонима,\nВале зулмдин кирмасун қонима.\nБугундин ики-уч йил ўтса замон,\nЮз урса бу кишварга амну амон.\nТопилса буюрғониға дастрас,\nМанга доғи бор они кўрмак ҳавас.\nИки-уч йил ўтмайки таклиф этар,\nМанга беҳад андин малолат етар.\nЕвурмас агар лутф этиб бу варақ,\nКўрай ҳар неким олима ёзди Ҳақ.\nАнинг амри ҳукми қазо худ эмас,\nХудованд бўлса Худо худ эмас.\nЧу мен мунча туттум сўзи ҳурматин,\nКерак ул доғи асраса иззатин».\nСўзига бериб Рой мундоқ жавоб,\nҚилиб Чин шаҳи ўзга янглиғ хитоб,\nДебонким: «Скандар йиборган битик\nКи, саммдин ачиғдур, қиличдин итик.\nРасулин бу сори йиборган куни,\nТааммул била ёзмамиштур муни.\nСипоҳим қалин, кишварим тўқтурур,\nМенинг андин ўксуклугум йўқтурур.\nШаҳеким яна шаҳга маъмур этмас,\nАнга бўйла мактуб дастур эмас.\nЁзибдур китобатда ҳикмат сўзин,\n«Ҳакиму хирадманд» дебдур ўзин.\nАнинг ройиким бўйла софийдурур,\nБу сўзлар хирадқа мунофийдурур.\nБу сўзни деёлмас сипеҳри барин –\nКи: «Келсун жанобимға Хоқони Чин!»\nНеча қилса Доро жаҳондорлиқ,\nАромизда воқеъ эди ёрлиқ.\nМулоқот асбобини тузмади,\nМанга бўйла таклиф кўргузмади.\nСкандарни Дорои соний тутай,\nЖаҳон мулкининг шоҳи они тутай.\nАнга қолди гўё бу маъни ниҳон,\nКи Чин кишваридур яна бир жаҳон.\nЙигитлик анга сўзга берди шитоб,\nЖавобида мен айламон изтироб.\nАгар номасин ул ёзибдур ирик,\nВале мен ирикликка урмон илик.\nГар ул қилса Доро киби ёрлиқ,\nСўзига қилурмен харидорлиқ.\nХаёли агар мундин афзун эса,\nБитик ичра ёзғон киби сўз деса.\nТаманносида бўлмаса эътидол,\nИшим йўқтурур, ғайри кину жидол.\nДемонким, анинг сори азм айлагум,\nҚаю ердаким деса разм айлагум.\nВале келса бошимга тортиб черик,\nКириб шаҳрима чекмогумдур эшик.\nСипаҳдин ёйиб чархи гардунға гард,\nЧиқиб рўбарў айлагумдур набард!»\nСкандар жанобига айлаб нузул,\nУл уч мулк шоҳи сўзин уч расул.\nБу дастур ила ибтидо қилдилар,\nТугагунча бир-бир адо қилдилар.\nНе шаҳларки, келдилар оллиға бот,\nАларға қилиб асру кўп илтифот.\nНеча қатла шоҳона мажлис тузуб,\nМаю руд бирла тараб кўргузуб.\nНеча май била кўнгли ишратфизой,\nУл уч мулк бобида фикратнамой.\nТараб базмида айш ўлуб пешаси,\nВале кўнглида азм андешаси.\nВа лекин чу ёқин етиб эрди қиш,\nЧерик шоҳлар қиш куни чекмамиш.\nЧу қишлоқ иши кўнглида эрди жазм,\nҚаробоғи Аррон сори қилди азм.\nАёқчи, унут бир дам андишани,\nАёқ ичра қилғил нигун шишани.\nДаме солмағил шишадек юзга чин\nКи, азм айлагум Ҳинду Кашмиру Чин.\nМуғанний дегил ҳиндуйи рехта9,\nАнга сеҳри Кашмири омехта.\nМен ичганда чиний аёғни олиб,\nДегил савт оллимда чиний чолиб.\nНавоий, сумур бодаи жонфизой\nКи, қолмиш не Маллу, не Хоқон, не Рой.\nБу маъни хати даври соғардадур,\nАлардин дема, сўз Скандардадур.\nЙўқ, Искандари оламорода баҳс,\nЕрур балки Хизру Масиҳода баҳс.\n« So'nggi tahrir: 23 Mart 2014, 15:46:19 muallifi AbdulAziz »\n« Javob #26 : 11 Mart 2011, 14:53:49 »\nҚиш таърифидаким, тунд ели кўнгли ҳасрастлиқ ушшоқ совуқ оҳидин нишона кўргузур ва совуқ замҳарири ичи ўтлуқ бедиллар кофурбор нафасидин фасона айтур ва тахта музеким, мармар тошидин дам урар ва чопқуни дурбошиким, жаҳонни барҳам ва бу фаслда фалакваш оқ уйким, қуёшдек шуъладин, балки шуъладек бодадин равшан бўлғай ва анжуман бир қуёшюзлук баҳори нозпарвард гулъузоридин гулшан\nКерак базм аро ўту май бўлса дай,\nМай андоқки ўт, ўт анингдекки май.\nАнинг манқали ширатазйин келиб,\nМунунг шираси манқалойин келиб.\nМунунг юзида май бати лаъли ноб,\nИчинда анинг бурдоғон бат кабоб.\nАнинг шуъласи уйни гулшан қилиб,\nМунунг ламъаси кўзни равшан қилиб1.\nАни дам-бадам ёндуруб дилкаше,\nМуни ҳар дам айлондуруб маҳваше.\nАнга дуд ўрниға тарвиҳи уд,\nБу солиб димоғ ичра ҳар лаҳза дуд.\nАнинг ахгари кони гавҳар бўлуб,\nМунунг лаъли бир пора ахгар бўлуб.\nВале базм юз бошлиғ оқ уй аро,\nВале мушк уза абри кофурбез,\nОқ уйга эшик руст, тунглук доғи,\nБўлуб кўрага эв давриға тўк доғи.\nМуғаннийлар айлаб навосозлиқ,\nМуоширлар айлаб сарандозлиқ.\nНе май, элни ҳар шўх бир ноз ила,\nЙиқиб ғамзаи новакандоз ила.\nКўнгулда биридин ниҳони ғаме,\nХаёли била ўзга бир оламе.\nЧу май они беихтиёр этмайин,\nУл андуҳини ошкор этмайин.\nВале чун қилиб бода торожи ҳуш,\nБўлуб ўтрудин моҳваши боданўш.\nМунга дам-бадам ул қадаҳ аччиғи,\nҚадаҳдек солиб аччиғ-аччиғ йиғи.\nНе боқмай анга умридин баҳраси,\nНе боқмоққа онинг сори заҳраси.\nКелиб ногаҳ ул шўхи худрой анга,\nҚадаҳ тутса юз ноз ила, вой анга!\nИчиб бодани қўйса оллиға бош\nҚиёматқача бош кўтармаса кош!\nГар ўлса дема марг сони ани,\nҲаёти, дегил, жовидони ани.\nЎзидин кетиб ошиқи майпараст,\nЙиқилди чу ҳар кимса бир ерда маст.\nСабуҳий чоғи кўз очиб моҳваш,\nХумор этгали дафъ, ўлуб журъакаш.\nЯна ёқибон шамъу мажлис тузуб,\nЯтимона кўп шевалар кўргузуб.\nКўзи айни махмурлуғ ичра маст,\nМайи лаълидин мастлар майпараст.\nҚаро бўркин эгри қўюб бошиға,\nЕтиб бир қироғи қаро қошиға.\nКўзи пўстин ичра пинҳон бўлуб,\nҲамал буржида меҳри рахшон бўлуб.\nҚиёс этмайин даври лайлу наҳор,\nАнингдек қиш ичра, мунунгдек баҳор.\nБу ҳайъат била ошиқи бошиға,\nКелиб ноз ила ўлтуруб қошиға.\nҚулоғин тутуб, тортиб уйғотқали,\nКўз очқоч туман ноз ўқин отқали.\nМасиҳоваш алқисса юз дам тузуб.\nКеча андоқ ўлтурганин тиргузуб.\nЧу ошиққа ул руҳ этиб илтифот,\nМасиҳ илгидин топиб оби ҳаёт.\nМасиҳи дамидин анинг жон топиб,\nХусусан, яна оби ҳайвон топиб.\nИки журъадин, ўйла мастон бўлуб\nКи, базм аҳлиға ҳарфи дастон бўлуб.\nДема маст, мажнуни беҳол де,\nЖунун ичра ошуфта аҳвол де.\nҲарорат чу ғолиб бўлуб бодадин,\nЖунун ортибон ул паризодадин.\nҚилиб ваҳмким ишқи девонасоз,\nАнга қилмағай ногаҳ ифшои роз.\nҚўпуб доғи уйдин чиқиб ташқари,\nУруб телбалардек қадам ҳар сари.\nЖаҳонни кўруб қор ичинда ниҳон\nКўрунуб кўзига яна бир жаҳон.\nКамар тиғидин сарсар андоқ эсиб\nКи, ҳар ерга тегса пичоқдек кесиб.\nСулар муздин андоқ бўлуб сангбаст\nКи, тош урсалар мумкин ўлмай шикаст.\nҚуёш чашмаси бир қадаҳ муз бўлуб,\nСочилғон бори қатра юлдуз бўлуб.\nФалак сабзасида қолиб ёшурун,\nНазарға бўлуб зоҳир ўлғонда тун.\nКўрунмай қуёш партави нурлуқ,\nБориб табъидин доғи маҳрурлуқ.\nЕл осебидин халқ юз боғлабон,\nНафаснинг тафи шуша муз боғлабон.\nУруб қуш ўзин ўтқа девонадек,\nВа ё шамъи сўзонға парвонадек.\nДегил дуддин шуъла дом этти фош,\nШарарлардин ўлди анга донапош.\nТўлун ойға кўк бўлғуча юз тўнгуб,\nФалак баҳри нили доғи муз тўнгуб.\nЕмас оқ булут чарх жавфида туз\nКи, андин синиб тушти бир пора муз.\nЧу дай хони ел хайлидин ун солиб,\nЧаман кишвари сори чопқун солиб.\nШажар хайлини, ўйла толон этиб\nКи, боштин-аёғини урён этиб.\nҚилиб ўзларин ўртамак мултамас,\nСаросар ўтун бўлмак айлаб ҳавас.\nГумон айлабон шуъла кўргач тазарв,\nҚилиб даврида ларза шамшоду сарв.\nБўлуб момуғу тук аро эл ниҳон,\nҲамул навъким қоқум ичра жаҳон2.\nЁпиб эл қулоғларин ики китф,\nҚўюнларда қўллар бўлуб муътакиф.\nКишиким қилиб ҳайя наззораси,\nГумон айлабон песа ип пораси.\nБориб заҳрию урмайин тобу печ,\nАнинг заҳрин айлаб ҳаво заҳри ҳеч.\nЎт устида маҳвашлар айлаб ҳужум,\nҚуёш теграсида нечукким нужум.\nЧу сорғартиб элни насими сабо,\nБўлуб ул сомонларға ўт каҳрабо.\nНасим айлагач бирка сори шитоб,\nҚилиб борча сиймобни сийми ноб3.\nБалиғлар бўлуб дай наҳангига қут,\nТонг эрмас наҳангики, қут этса ҳут.\nЧу Баҳман сипоҳи тузуб анжуман,\nЕр Исфандиёрин қилиб Рўйинтан.\nБу Исфандиёр айлабон чун ситез\nСолиб олам аҳли аро рустахез.\nСовуғ шиддатидинки кўзлар қотиб,\nАнга қавс ҳар дам балорак отиб.\nНазарға келиб булъажаб оламе,\nҲаводис елидин жаҳон дарҳаме.\nУл ошуфта наззора қилғоч бу ҳол,\nҚилиб дай сипоҳи ани поймол.\nУл уйдин чиқорға жиҳат кўрмайин,\nБажуз қайтмоқ маслаҳат кўрмайин.\nКириб базм анбарсириште топиб,\nҚочиб ул томуғдин биҳиште топиб.\nАнга ҳурзоде тутуб кавсаре\nКи, ул сув уруб жониға озаре.\nЧу бир ратл нўш айлабон маст ўлуб\nКи, соқий аёғида-ўқ паст ўлуб.\nБошиким бўлуб ёр аёғиға паст,\nЕтиб чархи гардунга андин шикаст.\nҚаю кимсаким топса мундоқ мурод,\nЎқусун ёмон кўз учун «ин якод»4.\nНеча анжуман жаннатосордур,\nТомуғдур агар кимса беёрдур.\n« So'nggi tahrir: 23 Mart 2014, 15:46:52 muallifi AbdulAziz »\n« Javob #27 : 11 Mart 2011, 15:36:28 »\nМажнун ҳикоятиким, қиш кунининг узун қоронғу туни Лайли зулфининг мушки исин ел корвонидин истишмом қилиб, гом урар эрдиким, бахт машшотаси ул сариштаи муродни илгига берди\nЕшиттимки, Мажнуни шўридаҳол\nКи, дашт узра сойир эди моҳу сол.\nТаку тоз эрди қишу ёз анга,\nҚишу ёз эрди таку тоз анга.\nЧу ёз ўлса водий томуғдин нишон\nКи, хуршид ўлур эрди оташфишон.\nАнга воя эрмас эрди сояе\nКи, топмас эди соядин вояе.\nВа гар қиш ҳавоси тўкуб замҳарир\nКи, бард айлар эрди бақамни зарир.\nҲам этмас эди азм маскан сори,\nИсинмоқ учун майл гулхан сори.\nБори майли ул ёнки Лайли эди,\nҚаён Лайли, ул сори майли эди.\nХабар ҳар қаён топса маҳбубидин,\nЧекиб нола жони пурошубидин.\nУрар эрди елдек анинг сори гом,\nСабо гул сори айлагандек хиром.\nМагар бир қиш эрмиш бағоят совуқ,\nАни пўя Лайлиға қилмиш ёвуқ.\nДимоғиға бермиш сабо ёр исин,\nАнингдекки, булбулға гулзор исин.\nБу ҳолатда гўё қаро тун эмиш,\nАнинг оллидин елу чопқун эмиш.\nНигоридин ул иски топиб машом,\nЮмуб кўз, урар эрмиш ул сори гом.\nЕтишган замон ёр уйи қошиға,\nҲамоно урунмиш эшик бошиға.\nОчилғоч эшик, уйга кирмиш юруб,\nМагар уйга кирмак будур бош уруб.\nКўз очиб кўрар, уйда Лайли эмиш,\nҚаро тунда равшан Суҳайли эмиш.\nСолур ҳайрату шавқ жониға тоб,\nҚилиб бетаҳаммуллуқ они хароб.\nҚўюб Лайли оллида туфроққа юз,\nЮмар сўнгра кавнайндин ики кўз.\nАни ҳужрада Лайли айлаб ниҳон\nКи, фаҳм этмагайлар эли ногаҳон.\nКиши ҳуш таркида бу навъ ком\nТопиб, истаса ҳуш – бўлсун ҳаром.\nЕрур ишқ аро бўйла аъжубалар\nКи, беишқ билмас бу мансубалар.\nНавойиға, ё Раб, қариб эт ани,\nҚариб эттинг эрса, насиб эт ани.\n« So'nggi tahrir: 23 Mart 2014, 15:47:17 muallifi AbdulAziz »\n« Javob #28 : 11 Mart 2011, 15:36:40 »\nИскандарнинг Арастудин саволи ул бобдаким, шито фасли бурудат касратидин ва ёғин шиддатидин мужиби паришонлиқ ва боиси бесомонлиқдурур халқ анга невчун роғиб ва табъ анга нега толибдурур ва ҳаким жавобқа оғиз очмоқ ва ҳикмат саҳобидин дурар сочмоқ\nЯна қатла дорои дарёнавол1\nДеди: «Кей ҳакими Масиҳомисол,2\nШито фаслида кўп суубатдурур\nКи, инсонға андин уқубатдурур.\nБири елки, элни қилур дарднок,\nБири барди муфритки – айлар ҳалок.\nЯна замҳариру узун тун доғи,\nҚўшулса елу қор, чопқун доғи.\nФалак ерга бу навъ ўлур фитнарез\nКи, андин керак табъ қилгай гурез.\nНедин қишқа кўпракдурур толиб эл,\nАнга ёздин ортуғ бўлур роғиб эл.\nМунунг ваҳшатиға чу бор иттилоъ,\nҲаросон керак эрди мундин тибоъ»3.\nДеди, ҳикматойини ахтаршунос:\n«Ки, бу ишга бор ўзга янглиғ қиёс.\nЧу қиш табъи борид доғи ратб эрур,\nХирад мунда бу навъ рухсат берур\nКи, табъ ичра солур сабоу шитоб,\nҲарорат била юбсдин изтироб.\nЧу юбсу ҳарорат бўлур муштаил,\nАни бориду ратб этар муътадил4.\nЯна чун шабобу куҳулат5 доғи,\nЕрур элга айшу фароғат чоғи.\nБилур эл қошида муқаррардурур\nКи, бу қишда хушроқ муяссардурур\nКи, гар кундузи бўлса қору ёғин,\nБилур эл ғанимат фароғат чоғин.\nТараддудға чун бўлди монеъ ҳаво,\nФароғат қилур табъ комин раво.\nЕрур кечаси доғи чунким тавил,\nБу доғи фароғатқа келди далил\nКи, суҳбат муносибдурур ўтса шом\nКи, топқай сукун уйқу бирла авом.\nАнга тегруким, бўлғай уйқуға чоғ,\nРутубат қилиб касб майдин димоғ.\nБўлуб уйқуға вақтида рағбати,\nБаданнинг будур мужиби сиҳҳати.\nЧу ул уйқудин табъ масрур эрур,\nЗамон доғи бор улча мақдур эрур.\nЯна ҳирфат аҳли тутуб гўшае,\nМаоши учун истаса тўшае,\nУзун тунда уйқудин ўлғач амон,\nЕрур касбининг вақти мумтад замон.\nЯна илм таҳсили айлар киши,\nАгар истаса рушд топқай иши.\nИшидин анга ҳосил ўлмас фароғ,\nЕмай кўп узун кеча дуди чароғ.\nИки бошта ёнса чароғи анинг,\nТун ўртаси тинғай димоғи анинг.\nЯна аҳли Ҳақким қўюб хўрду хоб\nҚилурлар ибодатқа жаҳду шитоб.\nХалойиқ кўзидин эрурлар ниҳон\nКи, равнақлиқ эрмас аларсиз жаҳон.\nҚаро тунлар ул хайл тоат этар\nКи, оламга андин ёруғлуқ етар.\nБас ул тун нечаким топар имтидод,\nЁруғлуққадур мужиби издиёд.\nБуким шарҳ топти неча навъ иш,\nМуяссардурур олам аҳлиға қиш.\nБу ким даҳр эли қишни айлар талаб,\nЕрур ани истарга мунча сабаб».\nДегач сўзни донойи бисёрдон,\nДеди: «Офарин!» — хусрави кордон.\n« So'nggi tahrir: 23 Mart 2014, 15:47:43 muallifi AbdulAziz »\n« Javob #29 : 11 Mart 2011, 15:36:50 »\nИскандарнинг жаҳонгирлик муддаоси била азм этиб, Хуросонға етиб, Ҳироти сонаҳаллоҳу анил-офоти вал балиётни бино қилиб, Мовароуннаҳрни олиб Самарқанди бемонанд тарҳин солиб, Кашмир сори мутаважжиҳ бўлғони ва Кашмирийлар сеҳри дафъиға Мусо киби яди байзо кўргузуб, сеҳройин қалъаларин мўжиза бирла бузуб, Маллунинг доғи бузулуб, тилисм қўрғониға азм этгани ва Искандарнинг Кашмир шаҳриға кетгани\nМуаррихки, шарҳ этти бу можаро,\nБу янглиғ бўлур сўзга дастонсаро\nКи, чун қилди қишлоқ азмиға шоҳ,\nҚаробоғи Арронни оромгоҳ.\nЖаҳонгирлик эрди андешаси,\nБу тадбир эди туну кун пешаси.\nТузуб ҳикмат аҳли била анжуман,\nБўлур эрди бу амрда ройзан.\nХаёлида доим бу тадбир эди,\nХаёли намудори тақдир эди.\nБу андешадин ҳосил ўлғач фароғ,\nСипаҳ зийнатин айлар эрди яроғ.\nБериб қавму хайлиға дилдорлиғ,\nТилар эрди Ҳақдин мададкорлиғ.\nЧу рафъ ўлса эрди анга барча қайд,\nБўлуб рокиб, айлар эди азми сайд.\nФароғат чоғи, сайд ўлуб пешаси,\nМатофи Арас1 рўдининг бешаси.\nБу эрди иши токи гардон сипеҳр,\nҲамал жилвагоҳиға еткурди меҳр.\nҚуёш хусрави чунки топиб шараф,\nСипаҳ тортти сабзадин ҳар тараф.\nУруб шоҳи хуршидваш боргоҳ,\nЧекиб дашт уза сабза янглиғ сипоҳ.\nТопиб саъд соат куҳан тоқдин,\nСаодат била чиқти қишлоқдин.\nҚилиб азм, қўйди Сипоҳонға2 юз,\nЎтуб андин, урди Хуросонға3 юз.\nМунга етгуча борча Эрон замин\nБўлуб эрди ҳукмиға зери нигин.\nХуросон ҳавосида топти нишот,\nМизожиға юзланди кўп инбисот.\nКим, ул кишваре эрди беҳад васеъ,\nЕри ўзга иқлимлардин рафеъ.\nМасоҳат қилиб борча атрофини,\nНечукким керак топиб авсофини.\nФазосида кўп чашмау руд бор,\nБори юб кўнгул кўзгусидин ғубор.\nЯна баҳр янглиғ улуғ тўрт руд\nКи, кўк тоқиға савти тортиб суруд.\nЎзи чунки жаннат намудор ўлуб,\nСулар доғи жаннатқа анҳор ўлуб.\nАлардин дедилар бирин Ҳирманд4\nКи, ҳар қатраси рафъ этиб юз газанд\nКи, анҳоридин мулки Зобулситон5.\nБўлуб зебу зийнат аро гулситон.\nСафо ичра кўзга бериб хиралиқ,\nҲамул мулкдин рафъ этиб тиралик.\nЁруқ, ўйлаким меҳри гетифуруз,\nБу маънидин оти келиб Нимрўз6.\nБу кишварда ҳар бир гадо Ҳотаме,\nДоғи ҳар сипоҳи келиб Рустаме.\nЯна бир алардин Дарижаз7 суйи,\nМанофиъда ул навъким – раз суйи.\nҚаю раз, «шаробан таҳуро»дур ул,\nКеча-кундуз ошоми ҳуродур ул\nКи, анҳори обод этиб мулки Балх\nКи, андиндурур хасмнинг айши талх.\nҲамул Балхким, қилди Ҳушангшоҳ,\nЖаҳондин гузин айлабон тахтгоҳ.\nМақоми – Бироҳими Адҳам8 келиб\nКи, гарди раҳи чархи аъзам келиб.\nЯна бир доғи келди Мурғоб руд9\nКи, шаънида кавсардин ўлди дуруд.\nОлиб заҳмати жисму ранжи равон,\nХирад айтибон они ганжи равон.\nБўлуб андин обод Мохону Марв\nКи, қуштур тазарв анда, ашжор – сарв.\nПаривашларидин бўлуб баҳраманд,\nҚилиб тахт Таҳмураси девбанд.\nБўлуб сўнгра Санжарға оромгоҳ,\nКи, қуш кўрмай ул навъ бу домгоҳ.\nЯна бир анга Чахчарон10 руд ўлуб\nКи, ул руд ҳайвон суйидин тўлуб.\nЕри рифъат ичра фалакдин нишон,\nБу руд анда ул навъким Каҳкашон.\nУшоқ тошлари ахтари тобнок,\nЛатофат аро, ўйлаким дурри пок.\nСуйи хосиятда зилоли ҳаёт,\nТопиб андин ичкан ўлумдин нажот.\nҚироғинда ҳар гулбуни ахзаре,\nБақо ичра бир Хизр пайғамбаре.\nФалакваш ерининг фазоси доғи,\nКелиб жаннатосо ҳавоси доғи.\nВале бу сифат наҳри Кавсармисол\nКи, андин жаҳон коми топиб зилол.\nСуйи қуму дашт ичра шоеъ бўлуб,\nБориб ончаким, борча зоеъ бўлуб.\nХуросонни чун шаҳ масоҳат қилиб,\nНечукким керак тўрт наҳрин билиб.\nДедиким, «Бу ердур жинон гулшани»,\nПисанд айлабон хотири равшани.\nВале чунки манзури ўлғоч бу наҳр,\nЯсаб анда бир жаннатосор шаҳр.\nЧу мазкур этиб аҳли дониш ҳир от,\nПисанд айламай хотири, жуз Ҳирот.\nЧу бу лафзға илтифот айлабон,\nҲамул шаҳр отин Ҳирот айлабон.\nҲирот ўлди алқоби Искандари,\nДедилар авом они лекин – Ҳири.\nЧу тўртунч иқлим эди мавқеъи,\nБас ўлди қуёш соҳиби толеъи.\nКавокибгаким, ети тақсим эрур,\nЖаҳон мулки ҳам ети иқлим эрур.\nАнгаким васат меҳри рахшон келиб,\nМунга лек мулки Хуросон келиб.\nХуросон бадандур, Ҳирий жон анга,\nҲирий жон, бадандур Хуросон анга11.\nАло, токи бўлғай сипеҳр узра меҳр,\nЁруқ меҳр нуридин ўлғай сипеҳр,\nАнга бўлмасун меҳр янглиғ завол,\nСипеҳр этмасун халқин ошуфтаҳол.\nЧу саъй айлабон қилди дорои даҳр,\nБино бўйла кишварда бу навъ шаҳр.\nҚилур эрди манзил-баманзил мурур,\nАнгачаки Жайҳундин этти убур.\nЯна кишваре кўрди фирдавсваш,\nҲавоу суйи мисли фирдавс хуш.\nЛатофат аро равзадин баҳр анга,\nВале исм ўлуб Моварауннаҳр12 анга.\nНединким, ики наҳр ароси келиб,\nЯқин юз йиғочқа фазоси келиб.\nОқиб ҳадди шарқида Сайҳун суйи,\nБориб ҳадди ғарбида Жайҳун суйи.\nЙўқ улким анга бу ики руду бас,\nЎн-ўн беш сув ҳар бир нечукким Арас.\nБўлуб ҳар биридин жудо наҳрлар\nКи, ҳар наҳри обод этиб шаҳрлар.\nВа лекин бу рудеки, дерлар Кўҳак13\nКи, йўқ равзанинг наҳри эрконга шак\nКи, ичгач тавоно бўлуб нотавон,\nГузар айлабон умр янглиғ равон\nКи, андин не бир шаҳр обод ўлуб,\nНе маъмурасидин биров шод ўлуб.\nАгарчи латофатда рашки Фурот14,\nБўлуб борча зоеъ, нечукким ҳаёт.\nСкандар чу бу мулки дилкаш кўруб,\nФазоу ҳавосин Эрамваш кўруб.\nХусусан Кўҳак рудиким, наҳри Нил15\nЕмас онча, не Нилким, Салсабил16.\nЯна Тенгридин бўйла тутти умид\nКи, ул Нил учун Мисре этгай падид.\nҚилиб ҳикмат аҳли била гуфтугўй,\nЕтиб шаҳр учун яхши ер жустужўй.\nУшоқ тош анга лаълу инжу киби,\nЯшил сабзаси чархи мийну киби\nКи, мансуб эрур анга Кўҳак суйи,\nНединким, эрур жори андин қуйи.\nҲамул тўпа оллидин андоқ оқар\nКи, ошиқ бошу ашки, дер, ким боқар17.\nАнинг ёнида шаҳр қилди бино\nКи, ўлтурмасун анга гарди фано.\nАни чун тугатти қилиб эҳтимом,\nРавон қилди Кашмир сори хиром.\nКесиб даштнинг роҳу бероҳини,\nАнга солғуча сояи жоҳини.\nБийик ҳиммату бахти бедоридин,\nБасе мулк фатҳ ўлди ҳар соридин.\nЧу Кашмир ҳаддиға қўйди оёғ,\nПадид ўлди бир чархпайванд тоғ.\nКўкартиб қамар оразин хораси,\nСолиб бўркни ерга наззораси.\nФалакка дегин, ўйла рахшанда тош\nКи, пардохт қилғайлар айлаб тарош.\nИки жониби ҳар бир андоқ йироқ\nКи, қатъиға азм этмаган яхшироқ.\nБу янглиғ бийик тоғ, анингдекки Қоф,\nБўлуб чархдин ерға тегру шикоф.\nБўлуб ошкоро аросинда йўл,\nВале ики йилмон қаё ики қўл.\nБу йўлким анга тоғ ўлуб ҳар сари,\nКелиб арзи тахмин била юз қари.\nАни аҳли Кашмир дарбанд этиб,\nИки тоғни бир-бирга пайванд этиб.\nЮз эллик қари авжи рифъат анга,\nЯна мунча доғи захомат анга.\nАнингдек қўюб гаж била хора тош\nКи, ердин бўлуб кўкка якпора тош.\nТемурдин ясаб анда дарвозае,\nФалак тоқидин тоқи андозае.\nБу дарвозани ўйла руст айлабон,\nКим ул ики жузвин дуруст айлабон.\nҚўпорибки ердин мадоро била,\nКамаргоҳиға тегру хоро била.\nЯсаб устида буржу бору доғи,\nАдув дафъин этмакка кўшиш чоғи.\nДемай кимса дарбанду бору ани,\nТасаввур қилиб ақл жоду ани.\nИчинда ики минг киши чорасоз,\nБори ҳийлапардозу афсунтироз\nКи, дарбанди олий намудоридин,\nЯқин келмагай кимса минг қоридин.\nКишиким қадам қўйғай ул ён нухуст,\nАёғи анинг бўлғай ул навъ суст\nКи, топмай таҳаррукнинг имконини,\nЁмон вартада кўргай ўз жонини.\nТаковар доғи қилса ул ён шитоб,\nАёғидин итгай тавон бирла тоб.\nСипаҳ чун бу ерга етиб, лол ўлуб,\nТаҳайюрдин ошуфта аҳвол ўлуб.\nШаҳ оллиға қайтиб аён эттилар,\nНеким бўлмиш эрди баён эттилар.\nШаҳ этмай бу сўзларга ҳеч илтифот,\nАрасту била етти ул ерга бот.\nИнонмай йироқтин намойиш била,\nЯқин айлади озмойиш била.\nДедиким: «Бу найранги Кашмирдур,\nФусунгар иши, макру тазвирдур.\nКерак қилмоқ андоқ анинг чораси\nКи, бўлғай нигун бурж ила бораси».\nЧерикни тушурди кейинрак ёниб,\nЮруб ҳифз учун давриға айлониб.\nЧу кўнгли бўлуб жамъ, айлаб хиром\nТушуб боргоҳ ичра, тутти мақом.\nБор эрди жанобида беш юз ҳаким,\nАлардин ўни кеча-кундуз надим:\nФилотун, Арасту, Балинос ҳам,\nЯна Арашмидус, Шаминос ҳам.\nҚилинмуну Волису Фарфурнус\nКи, Суқроту Ҳурмус киби хокбўс.\nБорин ҳозир этти тузуб анжуман,\nДеди анжумансози лашкаршикан\nКи: «Бу ишки афсуни Кашмир эрур,\nАни дафъ этарга не тадбир эрурғ»\nРавон ҳикмат аҳли сўз оғоз этиб,\nТилин шаҳға бори дуосоз этиб,\nДедиларки: «Шаҳға бу иштин не ғам,\nБу иш демали, бўлса юз мунча ҳам.\nБу дарбанд агар чархи гардон эрур,\nИложи анинг бизга осон эрур.\nШаҳ иқболини Тенгри этсун фузун\nКи, иқболи гар бизгадур раҳнамун.\nБу найрангларга шикаст айлали,\nБийик борасин ерга паст айлали.\nНе қилғай неча жўгийи сеҳрсоз,\nБири муҳрадузду бири ҳуққабоз\nКи, ҳикмат эли они дафъ этмагай,\nИлайдин не қилғонлари кетмагай.\nБу донишвар элким эрур раҳбаринг,\nҚаю раҳбаринг, бандау чокаринг.\nБиликдин эрур ҳар бири бир жаҳон,\nЖаҳон ҳикмати ҳар бирида ниҳон.\nФилотунға юзланди ул ерга иш\nКи, жўгидин ўлғай анга сарзаниш.\nАрасту нега ердин ўлмас адам\nКи, кўргай фусунгардин афсуну дам.\nКўп ўлса фусунсози Кашмирнинг,\nБиримиз бизинг бас, алар бўлса минг.\nНеча бўлса чубчуққа жоду лақаб,\nКўпидин қилур сайдгар кўп тараб.\nШаҳ ар ики кун бўлса оромжўй,\nУчунч ўлсун аъдосидин комжўй.\nҚилиб ҳикмат ойиниға илтижо,\nБузоли алар сеҳрини жобажо».\nСкандар бу сўздин тарабгин бўлуб,\nСўзи аҳли ҳикматқа таҳсин бўлуб:\n«Бори амрдин, – деди, – маъзул ўлунг,\nБориб бу ишингизга машғул ўлунг».\nАлар қўпти шаҳни дуо айлабон,\nНеким коми эрди, раво айлабон.\nСкандар қўпуб, қўйди хилватқа юз,\nАлар қўйдилар борча ҳикматқа юз.\nБўлуб анжум аҳволиға раҳшунос,\nТабиатларин доғи айлаб қиёс.\nНеча кўрау дамни даркор этиб,\nФилиззотдин бир намудор этиб.\nҚилиб мазж сиймобу қалъию рўй,\nНамудор қилдилар ул навъ гўй\nМудаввар фалакдек мисоли анинг,\nФалакваш ичи доғи холи анинг.\nИчининг халосин мало қилдилар,\nАдовидин они тўло қилдилар.\nМураккаб неча навъ ашё қилиб,\nҲамул ҳуққа ичра муҳайё қилиб.\nИки суқба ичра фатила анга,\nҚилиб зоҳир ул тавр ҳийла анга,\nКим ул гўйни хасм боши киби,\nғалат айладим, раъд тоши киби.\nФатиласиға ўтни чуст айлабон,\nҚўюб раъд ёйиға руст айлабон.\nАни отиб ул сода хоро аро,\nҲаводин тушургайлар аъдо аро.\nФатила борурда куюб сарбасар,\nЕтиб махфий ашёға ўтдин асар.\nЧу ерга тегиб руст гўйи тилисм,\nНеча пора бўлғай анга салб жисм.\nУшолғоч, садо чиққай андин ғариб,\nЯна шуълау риҳу дуди ажиб.\nУни бузғай ул сеҳр асбобини,\nЎти очқай ул қалъанинг бобини.\nҚаро айлагай дуди соҳир юзин,\nҚаророқ ҳамул фанда моҳир юзин.\nИсидин ким этса муаттар машом,\nУнутқай фусун илмини, вассалом.\nЧу зебо тилисм ўлғач ороста,\nҲамул навъким моҳи нокоста.\nБўлуб жамъ ул ҳикматойин гуруҳ,\nФалакдин фузун ҳар бирига шукуҳ.\nҚўюб шоҳи Дорофар оллиға юз,\nНе Дорофар, Искандар оллиға юз.\nТилисми ниҳонни аён қилдилар,\nНиҳон барча рамзин баён қилдилар.\nШаҳ ул турфа ишдин басе шод ўлуб,\nДеди узрлар ҳаддин афзун қўлуб\nКи: «Мундоқ тилисмеки соз эттингиз,\nШуруъида не ишга мавқуф сизғ»\nЧу шаҳ табъида топтилар бу ҳавас,\nДедиларки: «Ҳукмунгға мавқуфу бас!»\nҚўпуб шоҳу эл ичра ғавғо тушуб,\nУлусқа ул ишдин алоло тушуб.\nЧу рокиб бўлуб қалъаға қилди майл,\nУлус доғи юзланди андоқки сел.\nЮруб оллида олам огаҳлари,\nРикобида бори жаҳон шаҳлари.\nСипаҳнинг қироғиға чун еттилар,\nРавон раъд асбоби соз эттилар.\nТилисми гаронмояни келтуруб,\nҲамул раъд ёйиға тошдек қуруб.\nЧу доруга ўт етти, тутти ҳаво,\nҚилурга улус меҳнатиға даво.\nБориб тушти аъдо аросиға чуст,\nДеган тўрт иш тутти андин вужуд:\nСадо ботил этти фусунларни пок,\nФусунгар юзин дуди этти қаро,\nИси қўймади нукта хотир аро.\nАлар ичра чун тушти бу рустахез,\nТопилмас эди чорае жуз гурез.\nҚочиб бўлдилар озими пойтахт,\nАнга тегруким Маллуйи тийрабахт.\nПаришонлиғу бенаволиғ била,\nҲамул дуддин юзқаролиғ била.\nБорур чоғда минг жодуйи сабзранг,\nВа лекин келиб барчаси аҳли занг.\nБориб анда кўк қарға – зоғе келиб,\nКетиб тўти, аммо калоғе келиб.\nМасалдурки: «Минг қарғаға бир кесак»18.\nКиши тонимай мунда мингдин бирин,\nАлар демагунча ул иш соҳирин.\nЧу Маллуға арз эттилар ҳолни,\nАлар отқон ул турфа тимсолни.\nСкандар ишидин кўтарди ҳисоб,\nЎз аҳволиға топти йўл изтироб.\nҚавий англади они, ўзин заиф,\nЯқин билдиким, эрмас эрмиш ҳариф.\nҲаким оллида ҳеч жоду сўзи,\nНечукким Скандар қошида ўзи.\nАдув олғонин билди дарбандни,\nҲамул қалъаи чархмонандни.\nЯқин англадиким, хато айламиш\nКи, шаҳ буйруғидин ибо айламиш.\nЎзин топти бебаргу ҳайрон басе,\nЕлин ҳам ваҳиму паришон басе.\nТута олмади мулки ичра қарор,\nДоғи топмади чорае жуз фирор.\nҲамул қалъаким васфи ўтти бурун,\nТопа олмади андин ўзга ўрун.\nАнинг нақбин очмоққа айлаб шитоб,\nХазойин тошитти анга беҳисоб.\nБасе бебаҳо туҳфа – бори нафис\nКи, табъ они топқай ўзига анис.\nЖавоҳир фузун ҳадду миқдордин,\nСамин гавҳару лаъли шаҳвордин.\nАвонийи сиймину заррин зуруф\nКи, ожиз бўлуб элга андин вуқуф.\nХазойиндаким ҳар не ашё эди\nКи, навъи туҳаф ё ҳадоё эди.\nБорин, ўйла қилдурди қўрғонға нақл\nКи, эҳсосидин қолди ҳайратқа ақл.\nЧу жамъ айлади кўнглин ул ҳолдин,\nФирор этти нофаррух иқболдин.\nМакон айлади ул Қаро тоғ уза,\nАнингдекки қўнғай чибин зоғ уза.\nАнга бўлди иш бўйла суратпазир,\nВале шоҳи Жамқадру Доросарир.\nҲамул дамки оттурди қўрғонға гўй\nКи, дарбанд қилди йиқилмоққа рўй.\nДеди, айлагай азм қўрғон сари,\nНечукким наби чархи гардон сари.\nВале бермади аҳли ҳикмат анга,\nРавон азм қилмоққа рухсат анга.\nКи: «Қилмоқ бугун азм эмас маслаҳат,\nБугун манъ қилмоққа будур жиҳат.\nКим, ул дуд ила ис тугансун тамом\nКи, нуқсон топар элга андин машом».\nЕшитгач бу сўз довари қаҳрамон,\nСукун ихтиёр айлади шодмон.\nЁниб боргаҳ сори азм айлади,\nТараб бирла оҳанги базм айлади.\nБилик аҳлидин мажмае соз этиб,\nКўп эҳсону таҳсинлар оғоз этиб.\nҚилиб ҳар бирин лутфидин баҳраманд.\nАто бирла таъзимидин аржуманд.\nЧу мағрибқа отти ҳакими сипеҳр,\nСкандар тилисми киби гўйи меҳр.\nҚадаҳ бирла тийби димоғ эттилар,\nТараб бирла майли фароғ эттилар.\nАнга тегруким, гарм бўлди димоғ,\nҚўпуб, уйқудин истадилар фароғ.\nБориб табъдин ранжу фарсудалиқ,\nБадан уйқудин топти осудалиқ.\nЧу хуршид кўргузди анворини,\nСкандар киби очди рухсорини.\nСкандар очиб чеҳра хуршиддек,\nМурод аҳлиға субҳи уммиддек.\nЧиқиб рахш уза, ўйлаким Рустаме,\nВа ё чарх уза наййири аъзаме.\nСипаҳ доғи тўш-тўшдин ўлди равон,\nАгар худ тавоно ва гар нотавон.\nЧу дарбанднинг оғзига ёвушуб,\nНеча кун черик ўттилар чупрушуб.\nҚилиб кўч-баркўч ул ён хиром\nКи, етти ҳамул шаҳр элидин паём.\nРасуле етиб хидмат этти падид,\nБир илгида нома, бирида калид.\nХатин шаҳр аҳли савод айлабон,\nАнинг ҳукмиға инқиёд айлабон\nКи: «Маллуда бўлғон замон бу диёр,\nЙўқ эрди бу қулларға ҳеч ихтиёр\nКи, қилгай эдук хидмат изҳорини,\nАён айлабон қуллуқ осорини.\nВа гар бизни истарга фармон эрур,\nБориға юзунг кўрмак армон эрур.\nЕрурбиз не ҳукм айласанг муфтахир,\nБу нома жавобига биз мунтазир».\nСкандар ўқуғоч бититди мисол\nКи: «Сиз келгали бўлманг ошуфтаҳол.\nҲамул мулкунгузда фароғат қилинг,\nМанга деб дуо, Ҳаққа тоат қилинг\nКи, мен худ келурмен шитоб айлабон»,\nЙиборди бу янглиғ хитоб айлабон.\nЕтишгунча бу нома бирла расул,\nЎзи доғи шаҳр ичра қилди нузул.\nЯсаб эрди Маллу тарабхонае,\nТараб қилгали қасри шоҳонае.\nҲамул қаср даврида бир турфа боғ,\nАнга ҳар гули тоза равшан чароғ.\nБийик тоқини чархфарсо қилиб,\nБу гулшан отин Жаннатосо қилиб.\nҲамул равзада бўлди шаҳ манзили,\nТушуб шаҳр ичинда сипаҳ маҳмили.\nЧу бу ишни маълум этиб хосу ом,\nБори Жаннатосоға айлаб хиром,\nХавоси кўруб шоҳдин илтифот,\nТопиб ҳар бири янги бошдин ҳаёт.\nАвом оллиға илтижо айлабон,\nЙироқтин чекиб ун, дуо айлабон.\nШаҳ алтоф ила барчасин шод этиб,\nБузулғон кўнгулларни обод этиб.\nҚилиб ҳукмким, эл қилиб изтироб,\nКишидин тамаъ қилмасун риштатоб.\nБировким тамаъ риштае қилғуси,\nАнинг бирла бўғзидин осилғуси.\nБериб мулк эли лек моли амон\nКи, андин топиб баҳра яхши-ямон.\nРаият бу бермакка хурсанд ўлуб,\nСипоҳи олурдин баруманд ўлуб.\nБировдин бировга етишмай ғаме,\nКишидин киши олмайин дирҳаме.\nСкандар ичиб айш учун жоми соф,\nҚилур эрди Кашмир мулкин тавоф.\nғаройиб кўрар эрди ҳаддин фузун\nКи, шарҳи анинг сўзни айлар узун.\nБир ул жумладин жоме эрди шигарф,\nТўла майдин андоқки дарёи жарф\nКи, Маллу чу солиб чиқиб мулкини,\nҚочиб қолди гўёки бир хозини.\nНеча туҳфа ганжидин онинг олиб,\nЧу ул қалъаға азм этиб, бу – қолиб.\nҲамул туҳфалар бир-биридин ғариб,\nҲамоно Скандарга эрмиш насиб.\nАлардин бири ул дурахшанда жом,\nИчинда тўла бодаи лаълфом\nКи, ҳар нечаким ичса кам бўлмайин,\nИча олмайин кимса, хам бўлмайин.\nЁзиб жом даврида таърифини,\nҚилур чоғда ул жом таснифини\nКи, оламни олғонда Жамшидшоҳ\nКим, ул хусраве эрди ҳикматпаноҳ.\nНеча йил йиғиб ҳикмат аҳлин тамом,\nТилисм эттилар саъй этиб ики жом.\nБирисин деди: Жоми Гетинамой,\nБирисин деди: Жоми Ишратфизой.\nЧу Гетинамо асру машҳур эрур,\nМуни васф этай улча мақдур эрур\nКи, вазъин тилисм айлаганда ҳаким,\nБу навъ айламиш соз табъи салим.\nКи, май жозиби бўлгай ажзо анга,\nТамом ўлмағай бода асло анга.\nНеча ичсалар бўлғай ул лаб-балаб,\nЗиҳи хуш тамошо, зиҳи хуш тараб.\nАгарчи неча ичса ўксулмагай,\nВале эгри ҳам бўлса, тўкулмагай.\nАнингдекки, май жазби онинг иши,\nОла олмағай жазб қилмай киши.\nМай анда ҳамул кун магар қолмағай\nКи, оламда майдин асар қолмағай.\nСкандарга чун рўзи ул жом ўлуб,\nТузуб мажлису бодаошом ўлуб.\nҚилиб ҳикмат аҳли тамошо ани,\nИликдин даме қўймай асло ани.\nБўлуб шаҳға ул навъ ишратфизой\nКи, ёд айламай Жоми Гетинамой.\nКетур соқий, ул жоми ёқутгун\nКи, эл табъида ишрат этгай фузун.\nНеча бодасин ичса кам бўлмағай,\nМуоширға андин алам бўлмағай.\nМуғанний, суруде чиқор дилнавоз,\nБўлуб аҳли Кашмирдек сеҳрсоз.\nАгар нағма бас қилмоқ этсанг ҳавас,\nҲамул жом гум бўлмайин қилма бас!\nНавоий, агар топсанг ул навъ жом,\nНеким бодадин ўзга ичсанг ҳаром.\nХитоб этгасен Жоми Боқий ани,\nВале тутса гулчеҳра соқий ани!\n« So'nggi tahrir: 23 Mart 2014, 15:48:10 muallifi AbdulAziz »