Ислом Маварауннаҳр ва Форсда\n05:00 / 24.02.2017 3515 pdf Ўқиш режими + -\nЭЛХОНЛАР(1260-1320). ҲАЛОКУ. Ислом тарихи яна Бағдодга қайтади. IV бобда айтиб ўтилганидек, бу шаҳар Ҳалокухон ва унинг монгол сафдошлари томонидан вайрон қилинди. Бироқ монголлар ўта ваҳший эдилар, қирғин қилиш, ўт қўйиш ва вайрон этишдан бошқа нарсани билмасдилар, деб ўйлаш хато бўларди. Албатта улар Ислом дунёсининг катта қисмини хароб қилиб, араб маданияти ривожига ҳалокатли зарба бердилар, бироқ Оксос (Амударё)дан жанубда ўзлари истило қилган ва Ҳалокухонга Элхон унвонини берган мамлакатларда узоқ қолиб кетмадилар. Лекин ўша пайтда Кичик Осиё ва Шомнинг Ҳиндистон чегараларигача бўлган бутун ҳудуди Элхонот деб атала бошлади. Ҳалокухон авлодлари бу минтақада қарийб юз йил ҳукм сурдилар. Ҳалокухон забт этилган мамлакатларни тиклаш тўғрисида фармон чиқарди, ўзлари вайрон қилган илмгоҳларга қайта ҳаёт бағишлади. Бу борада унинг шахсан ўзи ғамхўрлик қилганлиги Носириддин Тусийни ҳаяжонга солди. Бу олимга атаб ёнида кутубхонаси бўлган Мароға расадхонаси қуриб берилди. Ҳалоку мусулмон фуқаролари бошқарадиган тузумни жорий этаркан, унга ўзгартиришлар киритиб турди. У 1265 йилда вафот этиб, ўғли Абағага бепоён империя мерос қолди.\nАБАҒА (1265-1281 йиллар). Насроний бўлган Абаға тез орада Папа ҳамда овруполик айрим подшоҳлар билан элчилик алоқаларини боғлади. Унинг инглиз қироли Эдвард I билан ёзишмалари сақланиб қолган. Улардан кўрамизки, Оврупо давлатлари Абағани доимо бошқа мусулмон давлатларига, айниқса, Мисрга қарши қайраб турган. Маълумки, Ҳалоку ҳужумини шахсан тўхтатган одам Миср султони Байбарс эди. Абаға Шомга қўшин тортиб борди. Лекин, IV бобда таъкидлаб ўтганимиздек, ўша жангда у мағлубиятга учради. Бу Венеъия сайёҳи Марко Поло Форс орқали Хитойга кетаётган пайтга тўғри келганди. Моҳир ҳукмдор бўлган Абаға даврида осойишта ҳаёт ўрнатилди. Мусулмонликни ва Аҳмад исмини қабул қилган ўғли Тагудор унга рақиб бўлиб чиқди. Аҳмад Миср султони билан вакиллар алмашди, бироқ монгол додхоҳлари Аҳмад мусулмон эканлигини тан олмадилар. Тақдир ўйини шундай экан: Ҳалоку араб маданиятини хароб қилган бўлса, унинг невараси Ислом йўлида жон берди.\nҒОЗОН МАҲМУД (1295-1304 йиллар). Икки подшоҳликдан кейин тахтга янги Элхон – Ғозон ўтирди. Хуросонда ҳокимлик қилиб, Аҳмад даврида бўлганидек, исён кўтарган додхоҳларни бостирди. Бу кучли ҳукмдор, ажойиб давлат бошлиғи ҳам монгол қўшинларини 1299 йили мамлукларга қарши бошлаб борди. Мамлуклар монгол қўшинлари марказини ёриб ўтдилар, бироқ Ғозон ўзининг отлиқ мерганларини моҳирона ишга солиш билан уларни чекинишга мажбур қилиб, жангда ютиб чиқди. Сўнгра Дамашққа йўл олиб, уни анча вақт қамалда тутиб тургач, шаҳар аҳолиси таслим бўлди. Марҳаматли мусулмон Ғозон шаҳарга ҳурмат билан муносабатда бўлиб, унга ҳеч қандай зарар етказмади, ҳатто ўз аскарларига дарвозадан киришга ҳам рухсат бермади, айниқса, Дамашқнинг машҳур боғлари вайрон бўлмаслиги тўғрисида ғамхўрлик қилди. Шаҳарга солиқ солиб, у ерда ҳарбий қисмларини қолдирганича ўзи орқага қайтиб кетди. Энди Ғозон Маҳмуд номи билан атала бошлаган подшоҳни кўп ўтмай шимолий чегаралари ташвишлантира бошлади, бу уни бир неча йил овора қилди. Мамлуклар ўзлари қайта тортиб олган Шомдан фойдаланиб иш кўраётган эдилар. Қўли сал бўшаши билан Ғозон қайтиб келиб, ўғли шаҳзода Қутлуғшоҳни 50000 кишилик қўшинга бош қилиб, шу ерга жўнатди. 1303 йили Марж ас-Сафарда бўлиб ўтган жуда катта жангда мамлуклар ғолиб чиқиб, минглаб монголлар ҳалок бўлди, юзлаб кишилар асир тушди. Бу Ғозон Маҳмуд учун жуда кучли зарба эди. Нақл этишларича, у бундай шармандаликни кўтаролмай, фоний дунёдан кўз юмди.\nҒОЗОННИНГ ҲУКМДОРЛИГИ. Истеъдодли ва анча кенг дунёқарашли инсон бўлган Ғозон Маҳмуд ғарб билан ўзаро муносабатларга киришганди. Қизиғи шундаки, Овруподаги подшоҳлар Ғозонни отаси Арғун ёки Абаға сингари насроний, бинобарин, Исломга душман деб ўйлаб келдилар. Бундай фикрни монголлар билан мамлуклар ўртасида бўлиб ўтган урушлар мустаҳкамлаган бўлса ажаб эмас. Мамлуклар салибчиларни батамом даф қилганларидан бери овруполиклар уларга нисбатан ашаддий ёвлик муносабатида бўлиб келишарди. Шунинг учун ҳам кўплар Ғозонга кучайиб кетган мамлукларга ҳамда усмонийларга қарши овруполиклар билан бирлашган ҳолда курашишни таклиф қилдилар. Ғозон мусулмонларга қарши жанг қилишга хоҳиши йўқлигидан бундай таклифларнинг барчасини рад этди. Лекин мамлукларга душманлиги деярли бобомерос бўлган у мазкур масалада Оврупога, яъни унинг уста муомаласига тескари бирор нарса қилишдан ҳам ожиз эди. Ҳукмдор сифатида мустақил инсон бўлган Ғозон монголлар хароб қилган барча муассасаларни, мактаблар, дорилфунунлар, кутубхоналар, масжидларни, ҳунармандчиликни ва санъатни қайта тиклашга интилди. Элхонлар шунгача Хитойнинг буюк хонини ўзлари устидан ҳукмдор ҳисоблаб келишарди. Ғозон бундай муносабатга чек қўйди. У ўзини «Аллоҳ мурувват кўрсатган султон», деб эълон қилиб, шахсий қонунларини чиқара бошлади. Барча солиқларни адолат нуқтаи назаридан кўриб чиқиб, камҳосил ерлардаги камбағал деҳқонларни даромад солиғидан озод қилиш; ҳамма ерда нуфузли, ҳақиқатгўй кишилардан қозилар тайинлаб, улар олдига ҳамма жойда шариат қоидаларига оғишмай амал қилинишини назорат этиб бориш талабини қўйди. Расадхона қурдириб, турли фанлардан сабоқ берувчи мактаб очдирди. Илм соҳасига масъул вазири Рашидиддинга ўша давр тарихшунослиги билан шуғулланишни топширди. Ҳамма жойда: тош лавҳаларда, шаҳарлар, қишлоқлар ва ҳатто яйловлардаги масжидларда, яҳудий ибодатхоналари ҳовлиларидаги ёғоч устунларда қонунларнинг талаблари қайд этиб қўйилди. У аждодлари етказган зарарнинг ўрнини қоплаш учун бетиним меҳнат қилди.\nУЛЖАЙТУ ХУДОБАНДА (1305-1316 йиллар). Ғозоннинг укаси ва вориси Улжайту ҳам сулоланинг буюк вакили сифатида танилди. Аввалига насроний динига эътиқод қўйган бўлса ҳам, кейинчалик мусулмончиликни қабул қилиб, Худобанда номига сазовор бўлди. У шимоли-ғарбда Жилонни ва шимоли-шарқда Хиротни босиб олди. Миср мамлукларига қарши кўп курашди, Ғозонга ўхшаб Оврупонинг насроний ҳукмдорлари билан мамлакатлараро алоқалар боғлаб турди, улар эса Худобандани мамлукларга ва усмоний туркларига ҳужум қилишга қайраб келдилар. У турк тилига давлат тили ҳуқуқини берди, шу даврдан эътиборан турк ва форс тиллари бутун мамлакат миқёсида қўлланила бошлади. Улжайту ўзи асос солган Султония шаҳрида гўзал бинолар қурдирди, муҳташам мақбара бунёд эттириб, унга Карбалодан Имом Ҳусайннинг ҳокини кўчириб келтириб жойлаштиришни ҳам ният қилган эди. Форсда энг маҳобатли гумбази бўлган бу улуғвор иншоот ҳозиргача сақланиб қолган. Улжайтудан кейин бошқа бирорта ҳам йирик монгол подшоҳ чиқмай, Форсдаги монголлар империяси кичик подшоҳликларга бўлиниб кетди. Уларнинг айримлари эслатиб ўтишга моликдирлар.\nЖАЛОЙИРЛАР (1336-1411 йиллар). Учинчи Элхон – Аҳмаднинг ўрнига келган Арғуннинг куёви Амир Ҳусайн Жалойир асос солган подшоҳлик уларнинг энг муҳимларидан бири эди. Бу сулоланинг биринчи шоҳи – кучли ҳукмдор Шайх Ҳасан Бузрук 1336 йили Бағдодни пойтахт қилиб, қудратли пойтахт яратди. 1356 йили уни алмаштирган ўғли, ғоят истеъдодли бўлган Увайс Озарбайжон, Мўсул ва Диёрбакирни забт этди, Бағдодни қайта қуриб, унга янгича ҳаёт бағишлашга ҳаракат қилди. Шундан кейин ҳокимликни эгаллаган Амир Ҳусайн Мўсулдан шимолроққа жойлашиб, Қора қўюнлилар номи билан маълум янги туркий халқ – туркманлар билан тўқнашишга, Элхонлар қолдиғидан ҳосил бўлган шерозлик музаффарийлар подшоҳлигига қарши жанг қилишга мажбур бўлдики, бу Амир Ҳусайннинг вориси – фотиҳ Амир Темур шу минтақалар узра улуғворлик билан елиб ўтган даврга тўғри келди.\nСАЛҒАРИЙЛАР (1148-1282). САЪДИЙ ШЕРОЗИЙ (1194-1281). Салжуқий ҳарбий бошлиқлардан ташкил топиб, форс салғарийлари деб ном олган бошқа бир сулола 1148 йили Форснинг жануби-ғарбий кунжагини эгаллади. Улар аввалига Ироқ салжуқийларига, кейинчалик Хоразм шоҳларига итоатда бўлдилар. Ҳокимият тепасига элхонлар келгач, тожу тахт хазораспийлар қўлига ўтди. Одамови салғарийлар ва уларнинг ворислари ташқи дунё билан муносабатда бўлмасдан туриб, ўзларининг кичик подшоҳлигини обод қилишга уриниб кўрдилар. Шундай ҳукмдорлардан бири бўлган Саъд ибн Зангий (1256-1291) подшоҳлик қилган даврда Шероз шаҳрида буюк форс шоири Муслиҳиддин яшаб ижод этди. Ўз ҳомийси шарафига Саъдий тахаллусини қабул қилган, мароқли тақдир насиб этган бу буюк сайёҳ Африқо шимолидаги Ифриқиядан Ҳиндистоннинг Гужарат вилоятидаги Самнас шаҳригача барча мамлакатларни айланиб чиқди. Ўн беш марта Маккага ҳажга борди. Ғоят кузатувчан ва синчков шоир, оддий бир жаҳонгашта йўловчи сифатида кишиларга, уларнинг турмуш тарзига, шунингдек, ҳукмдорларнинг раҳбарлик услубига доир кўпгина нарсаларни кўриб билиб олди. Сафардан қайтиб келгач, у Шерозда макон тутиб, ҳақиқий хушободлик сабоғи бўлмиш насрий ҳикоялардан иборат «Гулистон» ва шеърий «Бўстон» китобларини ёзди. Бундан ташқари номини бутун дунёга машҳур қилган қасидалар, ғазаллар битди. Унинг жозибали достонлари ва ҳикоялари, бутун мусулмон дунёсида асрлар давомида ёд олиниб, барчанинг қалбидан мустаҳкам ўрин эгаллаб келяпти.\nМУЗАФФАРИЙЛАР (1313-1393). ҲОФИЗ ШЕРОЗИЙ (1300-1389). Салғарийлар кетидан ҳазораспийлар келишди. Улардан кейин сўнгги элхонлар давридаги Йазд ҳокими Шарафиддин Музаффар асос солган сулола пайдо бўлди. Унинг ўғли Муборизиддинга Улжайту Худобанданинг ўғли ҳамда вориси элхон Абу Саиддан Йазд ҳамда Форс ҳокимлиги мерос қолганди. Кирмон хони Шоҳ Жаҳоннинг қизига уйланган Муборизиддин 1340 йили Кирмонни мерос олиб, сўнгра Форс вилоятини ва ҳатто Исфахонни эгаллади. Анча кучга тўлиб, Табризга юришини бошқараётганида маҳаллий муаммолар уни йўлдан қайтишга мажбур қилди. Унинг ворисларидан бири фан ва санъатнинг катта ҳомийси Шоҳ Хўжа Шерозда асос солган дорилфунун машҳур билим марказига айланди. Унинг мударриси Шамсиддин Муҳаммад бутун дунёда Ҳофиз номи билан шуҳрат топди. Ҳофизнинг 1368 йилда нашр этилиб, асосан аёл ва табиат гўзаллигига бағишланган шеърий девони ҳанузгача севиб ўқилади. Шоир ишқ-муҳаббат ҳақида ҳам мусиқий шеърлар битди. Сохталик ва мунофиқликдан нафратланадиган Ҳофиз самимийликни, дўстлик, мардлик ва ҳалолликни куйларди. Уни кўплар ақл-заковати учун қадрлаб «Лисон ал-Ғойиб» («Ғойибдан овоз») деб аташарди. Музаффарийлардан сўнгги ҳоким бўлган Мансур буюк Темурга қарши жасоратли жанг қилди, ўзининг охирги олишувида эса у рақиби қўшинларининг сафини ёриб ўтиб, Темурнинг ўзига таҳдид солган заҳоти соҳибқироннинг ўғли Шоҳруҳ етиб келиб, уни чопиб ташлайди. Шу билан қиролликнинг ҳам куни тугайди.\nҒОЛИБ ТЕМУР (1336-1405 йиллар). Бу даврга келиб аслида Элхонотнинг қуёши ботган, бутун Ўрта Шарқ майда подшоҳликларга айланиб, умуман ер юзида бирорта йирик мусулмон давлати қолмаганди. Улуғ бир миллат бўлиб шаклланиб келаётган усмонийлар ўз империясини ташкил этишга ҳозирлик кўришарди. Қудратли куч бўлишларига қарамасдан, уларнинг ҳақиқий кунлари туғадиган давр ҳали олдинда эди. Мусулмон Африқосидаги сингари Ҳиндистон минтақасини ҳам кичик подшоҳликлар ўзаро бўлишиб олишганди, мусулмон дунёси буюк бир шахсга эҳтиёж сезаётганди ва бундай зот Самарқандда пайдо бўлди. Барлос уруғидан чиққан Темур шундай киши эди. Чиғатойхоннинг ўзи монголларнинг ғоят катта империяси инқирозга учраганидан кейин Чингизхоннинг мусулмонлашган авлодидан мерос қолган Ўрта Осиё хонлигига бош бўлиб турди. Темур ёшлигидаёқ Трансоксианияга ҳоким этиб тайинланди. Ноёб истеъдод эгаси бўлган бу инсон секин-аста юксалиб, вазирлик даражасигача кўтарилди. 1369 йилда сарой аъёнлари билан тил бириктириб, Амир Ҳусайнни тахтдан ағдараркан, ўзи Самарқандга ҳоким бўлди. Шундан кейин Трансоксианиянинг қолган қисмини эгаллади... У Чингизхонникига ўхшаш дунё империясини вужудга келтириш орзуси билан ёнарди. Темур буюк шахс эди... Амир Темурнинг улуғ зот, истеъдодли лашкарбоши бўлганлигини ҳеч ким инкор эта олмайди. У ҳеч қачон жангда мағлуб бўлмаган, фавқулодда жасурлиги билан донг таратган. Бу шафқатсизларча талабчан раҳбар ўз жонини аяшни ҳам билмасди. Буюк давлат арбоби бўлган Темур Ислом шарафини ҳамма нарсадан кўпроқ қадрларди.\nТЕМУР ИСТИЛОСИ. Темур деярли ҳар йили Самарқанддан юришлар уюштириб турарди. Бу юришлар натижасида Хуросон, Форс, Ироқ, Шом ва Кичик Осиё бирин-кетин унинг ихтиёрига ўта борди. У тузган империя Деҳлидан то Мармар денгизигача бўлган кенгликни ишғол қилди. Темурнинг Кичик Осиёни забт этишига эса усмоний султони Боязид I иғвоси сабаб бўлди. Бир аср давомида византияликлар билан уруш олиб борган усмонийлар катта империяга эга бўлай деб турган эдилар. Темур шуҳратини эшитган Султон Боязид унинг қачондир ўзига ҳужум қилишидан қўрқиб, бунинг олдини олиш мақсадида Кичик Осиё ҳисобига ўз ерларини кенгайтиришга қарор қилди. Ўша даврда у ерда кўплаб подшоҳликлар мавжуд бўлиб, айримлари Темурга қарам эди. Боязид уларнинг ҳаммасини: Кирмон, Қайсарий, Тоқат, Сивас ва Костамунани босиб олди. Улардан баъзиларининг ҳокимлари ёрдам сўраб, Темур томонга қочиб ўтдилар. Тутқич бермас Боязид ўзига тобе бўлган арман элбошиси Эрзинян мамлакатини ҳам эгаллади. Буни Темур ўз обрўсига тажовуз сифатида қабул қилиб, Ғарбга қўшин йўллади. 1400 йили Сивасни забт этиб, у ерда ҳоким бўлган Боязиднинг ўғли Эртўғрулни асир олди, аскарлар аҳолини қиличдан ўтказишди. 1402 йили Темур яна қайтиб келиб, чоғроқ қўшин билан рақиби Боязидни осонгина енгиб, ўзини банди қилди. Боязид қамоқда ҳаёт билан видолашди. Темур эса юришларини давом эттириб, жануби-ғарбда Шомни, жануби-шарқда эса Деҳлини ўзиники қилди. 1405 йили у Хитойни истило этишга чоғланди. Катта қўшин билан Марказий Осиёга йўл олиб, Хитой сарҳадига етганида вафот этди.\nТЕМУРНИНГ ВОРИСЛАРИ. ШОҲРУҲ (1404-1447) ВА УЛУҒБЕК. Темур ўзига валиаҳд қилиб бошқа ўғлини белгилаб қўйганди, лекин ўша пайтда Хуросон ҳокими бўлиб турган Шоҳруҳ мирзо тез ҳаракатлари туфайли темурийлар империясига бош бўлишга эришди. У сўнмас шуҳрат қозониб, буюк Темурга муносиб ворис эканлигини исботлади. Падари бузрукворининг юришлари пайтида шу қадар бешафқат издан чиқарилган Форс ва Ўрта Осиёнинг ижтимоий ва маданий ҳаётини қайта тиклаш бобида жонбозлик кўрсатди. У асосий эътиборини Хуросон шаҳарларига, Марв ва Ҳиротга қаратди. Ўғли Улуғбекни Самарқандга Трансоксиания ҳокими қилиб жўнатиб, шу пайтдан эътиборан империясининг ушбу бўлаги ишига умуман аралашмади. Шу боисдан ажойиб шаҳзода Улуғбек мустақил ҳукмдорлик қилиб, Самарқандни фан ва маданият юксакликларига кўтарди. Фанга оталиқ қилишда Улуғбек ҳеч кимдан қолишмасди. У Самарқандда бунёд эттирган расадхона ҳозиргача асраб келинмоқда. Фалакиёт илмига доир тузиб чиққан жадвал эса аниқликда дунёда мислсиздир. Шоҳруҳ буюк меъмор эди, унинг хотини Гавҳаршод ҳам Машҳадда форс меъморчилигининг шон-шуҳрати бўлиб келган масжид қурдирди. Шоҳруҳ саройи ўша даврда Осиёдаги энг жозибали ва улуғвор маскан ҳисобланарди. У талайгина мамлакатлар, жумладан, Хитой хонлиги билан элчилар алмашди. Жангчи сифатида ҳам пешқадамлардан бўлган Шоҳруҳ тобора кучайиб бораётган қора қўюнли туркманларни кўп марта мағлубиятга учратди. 1447 йилда Шоҳруҳ вафот этгач, ўрнига Улуғбек тахтга ўтирди. Бироқ унинг подшоҳлиги даврида Ўрта Осиё чўлларида оёққа турган кўчманчи ўзбеклар Трансоксианияга бостириб келдилар, ҳатто Самарқандга ҳужум қилишиб, уни талон-тарож этдилар. Ўзбеклар етказган вайроналик Улуғбек дилини хуфтон қилди. Сал ўтиб у вафот этгач, 1452 йили темурий Абу Саид тахтга чиқди.\nАБУ САИД (1452-1467) ВА ОҚ ҚЎЮНЛИ ТУРКМАНЛАР. Ҳақиқий темурийзода бўлган Абу Саид Темурнинг Фурот дарёсигача давом этадиган империясини ҳиндлардан тортиб олди. Бироқ унинг подшоҳлиги охирлаб қолаётганида Диёрбакирда оқ қўюнли туркманлар пайдо бўлишди. Улар ўз раҳнамолари Амир Узун Ҳасан бошчилигида Курдистон ва Арманистонни босиб олдилар. 1461 йили усмонийлардан зарба еган Узун Ҳасан Шарққа қайтиб келиб, темурийларга қарашли ерларни илон ялагандек аҳволга сола бошлади. Бу қобилиятли ҳарбий саркарда шунгача Форсни забт этиб, анчадан бери ўзига мададкор бўлиб келаётган қора қўюнли туркманларни ҳам тор-мор қилган эди. Темурий император Абу Саид унга қарши курашга киришиб, енгилганлиги натижасида Узун Ҳасан бирйўла Форс ва Озарбайжонни эгаллади. Шу билан темурийлар империяси барбод бўлди. Узун Ҳасан ўрнини бу диёрга тинчлик-осойишталик ва равнақ олиб келган унинг ўғли доно Ёқубшоҳ эгаллади. У маърифатли подшоҳ эди, лекин ворислари истеъдод бобида анча ожиз бўлганликлари сабабли туркманларнинг янги ташкил топган империясида парокандалик бошланди. Исмоил Сафавий исмли форс уларни таслим қилиб, сафавийлар империясини тузганига қадар шундай аҳвол давом этди.\nСАФАВИЙЛАРГАЧА ЎТГАН МАШҲУР КИШИЛАР. ЖАЛОЛИДДИН РУМИЙ (1207-1273 йиллар). Дастлаб монголлар, сўнгра темурийлар мусулмон давлатларига жуда катта зарар етказдилар. Икки ярим аср давомида жуда арзимас тараққиётга эришилди. Дорилфунунлар вайрон этилиб, билим хазинаси бўлган кутубхоналар йўқотилди, истеъдодли кишилар ўлдирилди ёки сочилиб кетдилар, натижада маданий тараққиёт тўхтаб қолди. Шерозда Саъдий ва Ҳофиз пайдо бўлганликлари каби мусулмон дунёсининг чекка ўлкаларидагина ёзувчи ва шоирлар кўзга ташлана бошладилар. Ислом оламининг энг буюк нафосатли шоири Жалолиддин Румий Ўрта Осиёда дунёга келди. Монголлар ўлкани култепага айлантираётган кезлари унинг отаси Хоразмдан қочиб кетган эди. Фузало киши бўлган бу одамни Кўнйонинг салжуқий ҳокими шаҳзода Алоуддин ўз паноҳига олиб, шу ердаги дорилфунунга мударрис қилиб тайинланди. Ўша пайтлари Жалолиддин ҳали ёш бола эди. Отаси вафотидан кейин энди 23 ёшга кирган Жалолиддинга ҳам мударрислик вазифаси таклиф қилинди. У юксак маълумотли киши ва машҳур устоз сифатида танилди, бироқ Шамсиддин Табризий таъсирига берилиб, бошқа эътиқодни қабул қилди. Кейинчалик сўфий бўлиб, бир қатор достонлар ёзди. Улар тўпланиб, маснавий, яъни достонларнинг энг йирик мажмуаси, эҳтимолки, мусулмон дунёсидаги энг гўзал ижод маҳсули сифатида нашр этилди. Шарқнинг бизга замондош бошқа бир буюк шоири Муҳаммад Иқбол Румийни ўзининг маънавий устози деб билди.\nТАРИХЧИЛАР. Ёзма тарих бобида ҳам иккита буюк ном ва бир қанча бошқа исмлар пайдо бўлди. Ҳалокухоннинг котиби бўлиб, ҳамма воқеаларни ўз кўзи билан кўриб ёзган Алоуддин Жувайний шулардан бири эди. Унинг «Тарихи жаҳонгўша» деб номланган асарида монголларнинг тарихи ва ютуқлари ҳақида ҳикоя қилинади. Ўта маърифатли киши деб саналган Рашиддидин Фадлуллоҳ – Ғозон Маҳмуднинг вазири шу машҳур кишиларнинг иккинчиси эди. Рашиддидин қаламига мансуб «Жомеъ ут-таворих» («Муфассал тарих») китоби жуда кўп манбаларни қамраб олиб, монголлар келишигача бўлган Форс тарихи билан таништиради. Китоб мулоҳазаларга бойлиги, босиқ ва мўътадил оҳанги ҳамда пухта-ҳалол ҳикояси билан ниҳоятда қимматлидир. Унда оташин қуролбардор Жалолиддин Ховоразмий тарихи хусусида сўз юритилади. Кўзга кўринган тарихчилардан яна бири Мирхонд бўлиб, у ўн бешинчи асрнинг иккинчи ярмида хиротлик Амир Ҳусайн саройида сўнгги темурийлар ва оқ қўюнли туркманлар даврини тасвирлаб ёзган. «Равзат ус-сафо» («Сафо боғи») деб номланган асарида у ҳикояти жозибасини ошириш учун кўплаб латифалардан фойдаланган.\nСАФАВИЙЛАР (1502-1736). ИСМОИЛ I (1501-1524). Ўн бешинчи аср ҳам ўтиб кетди, усмонийлар Константинополни эгаллаб, Оврупо давлатига айландилар. Бироқ на аббосийлар, на элхонлар ва на темурийлар ворисларига эга эмасдилар. Ҳиндистон мўғуллари ҳали давлат бўлиб улгуришмаган. Бироқ Форснинг шимоли-шарқий чегараларида, Каспий денгизи соҳилларида дарвишлар авлоди изғиб юрарди. Улар буюк сафавийлар сулоласига дуч келишлари лозим эди. Дастлаб ардебиллик Шайх Сафиаддин (1252-1334 йиллар) атрофида гирдикапалак бўлдилар. Бу тақводор киши шиа мазҳабига эътиқод қўйган дарвишлар уюшмасини ташкил этиб, уни Форснинг шимоли-ғарбий қисимга ёйди. Мазкур ташкилотга ўн бешинчи аср ўрталарида бошчилик қилган Шайх Жунайд шу художўй кишининг авлодларидан эди. Оқ қўюнли туркманлар Форсни эгаллаганларидан кўп ўтмай, Амир Ҳасаннинг синглисига уйланган Сафиаддин жуда катта кучга эга бўлди. Унинг ўғли Нодир эса Амир Узун Ҳасаннинг қизига уйланиб, ўзига хайрихоҳ кишиларни ҳокимларнинг Оврупо биродарлиги жамияти атрофига тўплай бошлади. Уларни қизил қалпоқ кийишга мажбур қилди. Натижада унинг тарафдорлари қизилбошлар номи билан танилдилар. Уюшмага Ҳайдар етакчи бўлди. Бутун куч-қудратини туркман подшоҳи Ёқубхонга қарши қаратган бу шуҳратпараст киши мағлубиятга учради. Унинг ўғилларидан бири Исмоил жуда тадбиркор йигит чиқди. У махфий равишда анча мустаҳкам негизга асосланган ўз ташкилотини тузди. Ёқубшоҳ вафотидан кейин 1497 йилда юзага чиқиб, очиқчасига жангга киришди. Бу моҳир саркарданинг ўз тарафдорларига таъсири беқиёс катта эди. Улар ҳам раҳнамолари учун жонларини Жабборга бериб курашардилар. Шу зайлда у ўз лашкарларини оқ қўюнли туркманларга қарши савашга бошлаб, Шурур жангини ютиб чиққач, у туркманлар подшоҳлигининг пойтахти Табризни эгаллади. Босқинчилик урушларини ҳам йўлга қўйиб, ҳадемай бутун Форсни қўлга киритди. Сўнгра Ироқ, Мўсул ва Диёрбакирни, яъни бутун оқ қўюнли туркманлар салтанатини ўзиники қилиб олди. Қора қўюнли туркманларга зарба бераётганлигидан ҳам қаноат ҳосил қилмай, шимолий ўзбекларга қарши юриш қилди. Исмоил жон-жаҳди билан ғалабага интилар, унинг лашкарлари фидокорона жанг қилишарди. У ўзбек амири Шайбонийхонни енгиб чиққан курашда Шайбонийхоннинг ўзи ҳалок бўлди. Исмоил ўзбекларни анча нарига суриб ташлаб, Хуросонни эгаллаш билан ғоят катта империяга олий ҳукмдор бўлди. Асли форс, эътиқод жиҳатдан эса шиаликка мансуб бўлган Исмоил форсча сўзлашар ва шу хусусияти билан миллий қаҳрамон сифатида қабул қилинарди. У шиаликни давлат динига айлантириб, шиаларнинг биринчи буюк империясини ташкил қилди. Шиалик ҳозиргача Форс (Эрон)нинг диний эътиқоди бўлиб келяпти.\nИСМОИЛ ВА УСМОНИЙЛАР. Исмоил форслар учун мангу қаҳрамон бўлиб қолди. Кўплар ҳатто уни авлиё деб билишади. Ниҳоятда жасур ва юксак истеъдодли бу киши ажойиб ҳарбий саркарда ҳам эди. Уни тан олмайдиган ягона миллат – бу Салим I бошчилигида шиалар давлатига қарши турган усмоний турклари бўлди. Салим I насронийларни даҳшатга солувчи буюк жангчи эди. 1514 йили шоҳ Исмоилга қарши қўшин тортган Салимни унинг рақиби Чалдибран жанги кутиб олди: тўп-замбараклари туфайли устувор бўлган турклар сафига бошбошдоқлик солишга муваффақ бўлди. Исмоил отлиқ аскарлари билан турклар устига қайта-қайта ҳужум уюштирганликларига қарамасдан, ҳеч нарсага эришолмади. Турклар ғалабаси натижасида Салим Табризни эгаллади. Бироқ қўшинлари яна илгарилаб бораверишдан бош тортганликлари сабабли у орқага қайтишга мажбур эди. Шундай бўлса-да, Курдистон ва Диёрбакирни ҳам ўз ерларига қўшиб олди. Тарихий нуқтаи назардан жуда муҳим бўлган бу воқеадан кейин усмонийлар билан форслар ўн аср мобайнида ўзаро кўп марта жанг қилдилар. Гўё улар Шарқий Оврупо билан Ғарбий Осиё ўртасида бир аср давом этган тўқнашув учун хун талашаётгандек эди. Бу, эҳтимол, айни суннийлар билан шиалар олишуви бўлгандир. Ишқилиб, юзлаб бу урушда ҳар икки томон беҳудага ҳад-ҳудудсиз жон ва бошқа моддий қурбонлар бердилар.\nШОҲ АББОС I (1578-1629 йиллар). Исмоилдан кейин узоқ давр Трансоксиания ўзбекларига ва ғарбда усмонийларга қарши кураш олиб борган Шоҳ Таҳмасп тахтга ўтирди. У ўзбеклардан устун келиб, усмоний султони Сулаймон Муҳташамга қарши жангларда бир неча марта ютқазиб қўйди. Илгари қувиб ҳайдалган мўғул империтори Ҳумоюн айни Шоҳ Таҳмасп даврида шиалик мазҳабини қабул қилганлиги эвазига кўрсатилган ёрдам туфайли Форсга қайтиб келди. Шоҳ Таҳмасп Форсни қайта қура бошлади: сафавийлар янги тимсолининг гавдаланиши шундан бошланган бўлса-да, унинг Буюк номини олган ўғли Шоҳ Аббос даврида чинакамига равнақ топди. Шоҳ Аббос қалби ва шуури ғоя ва қарашларига тўлиб-тошган инсон эди. У форснинг азалий шон-шуҳратини тиклаш орзуси йўлида иш олиб борди. Ўша даврдан эътиборан Форс ҳақиқатан ҳам ўз тили ва маданияти бўлган Ислом империясига эгалик қила бошлади. Унинг бу соҳадаги ташаббуслари ўлкага янгича ҳаёт олиб келди. Шоҳ Аббос ишида мунтазамликка эришди. У қизилбошларнинг ўзбошимчаликлари ва қайсар табиатини кўриб «Шоҳнинг дўстлари» деб аталган янги жанговар тартиб-қоида жорий этди. Натижада оғир дамларда таяна оладиган кишилар гуруҳига эга бўлди. Ўтган икки юз йил мобайнида турклар ҳарбий устунликка эришиб келганликларини эсда тутгани ҳолда Антони ва Роберт Шиерлей исмли истеъдодли икки инглиз ёрдамида қўшинларини қайта кўриб чиқди. Энди у ҳамма нарсага ҳозиру нозир эди, бироқ ўзбеклар ва турклар унинг доимий рақиблари бўлиб қолавердилар.\nЎЗБЕКЛАР БИЛАН БЎЛГАН УРУШ. Бироқ ундан илгарироқ ҳаракатга тушган турклар 1587 йилда додхоҳ-подшоҳ Фарҳод раҳбарлигида Форсга ҳужум бошладилар. Бағдод яқинида бўлиб ўтган жангда форслар мағлубиятга учрадилар. Турклар яна Табризни эгаллашлари билан уни Гуржистондан ажратиб олиб, Луристон таркибига қўшдилар. Шунга қарамасдан, Шоҳ ўзига қулай пайт пойлаб турди, чунки ўзбеклар Хуросонда ҳам безовталик уйғотаётган эдилар. Уларнинг подшоҳи Абдулла II шарқда Мовароуннаҳрнинг Фарғонадан тортиб Каспий денгизигача бўлган ерларини эгаллаган жуда омилкор киши эди. Аббос шундан кейин Нишопур, Сабзавор, Исфаҳонни, умуман, бутун Хуросонни қўлга киритди. 1597 йилда ўзининг янги қўшинларини шимолга йўналтириб, ўзбеклар устига шу қадар ғазаб билан ёпирилдики, уларни Хуросонни тарк этишларидан бошқа чоралари қолмади. Сўнгра у турклар томон йўл олди. 1603 йили шимоли-ғарбга юриш уюштириб, Табризни қайта қўлга киритгач, Ереван, Ширвон ҳамда Қарсни эгаллади. Урмия кўли бўйидаги жуда катта жангда туркларни енгиб чиқди. Мўсул, Диёрбакир ва Месопотамияни ҳам забт этиб, уйига музаффар қайтди. Бу Форс учун буюк санага айланиб, умуммиллий шодиёналикка сабаб бўлди. Шу билан Эрон ва Турон ўртасида қадимдан давом этиб келаётган рақобат Эрон фойдасига ечим топиб, буюк ғолиб аён бўлганлигидан Аллоҳга ибодатлар қилинди. Бир неча йил ўтгач (1612 йилда), Форс учун жуда фойдали бўлган сулҳ тузилди. 1616 йилда турклар яна кучли қўшинлар билан келиб, Ереванни қамал қилганларида форслар уларнинг ҳужумларини қайтариб, анча орқага суриб ташладилар. 1618 йили муваффақиятсиз ҳужумларидан кейин турклар яна чекинишга мажбур бўлдилар. Бир неча йил ўтказиб қайта уринишларида улар Бағдодгача бориб, бирмунча муваффақиятга эришдилар. Ниҳоят душманлик барҳам топиб, икки халқ ўртасида тинчлик барқарор бўлди, Шоҳ Аббос яна Форс шарафини сақлаб қолди.\nШОҲ АББОС ЗАФАРЛАРИ. Шоҳ Аббоснинг буюк ҳукмдорлиги ҳарбий соҳадагина эмас, балки маъмурий ишларда ҳам намоён бўлди. У ўз империяси ҳудудидаги йўлларни тартибга солиб, карвонсаройлар қурдирди, кўприклар бунёд эттирди. Шу кенг, равон йўлларнинг айримлари ҳали ҳам хизматда. Шоҳ Исфаҳонни пойтахт қилиб танлаб, уни мислсиз боғу бўстон шаҳарга айлантирди. Бу ерда барпо этилган қасрлар ва бошқа иншоотлар, масжиду мадрасалар, илоҳият дорулҳикмалари мисли бир ажойиботлар эди. Ўзга юртлардан келган сайёҳлар уларни кўриб ҳайратга тушар эдилар. Ҳунармандлар ва тўқувчилар, гиламдўзлар учун яратилган имтиёзлар беқиёс самара бериб, форсларнинг товарлари бутун дунёга машҳур бўлиб кетди. Шоҳ Аббос форсларни бир миллат сифатида уюштиришга ва шиалар эътиқодини имкон қадар кенг ёйишга ҳаракат қиларди. Имом Али ар-Ризо даҳмаси жойлашган Машҳадни муқаддас деб эълон қилиб, у ерга мунтазам равишда зиёрат қилиб турди. Ҳатто бир гал шу йўлда 800 чақирим масофани пиёда босиб ўтган. Ғайридинларга ҳам самимий муносабатда бўлган бу буюк шаҳаншоҳни ўз мамлакатидан ташқарида ҳам яхши билишарди. Шу туфайли форс санъати, ҳунармандчилиги ва маданияти бутун Ислом дунёсига жуда катта таъсир кўрсата олди. Шоҳ Аббосда фақат битта фазилат етишмасди: у буюк шоирларга илҳом бағишлай олмасди. Унинг подшоҳлигида ва умуман сафавийлар салтанатида форс шеъриятида ҳеч қандай жонланиш сезилмади.\nШОҲ АББОС ВОРИСЛАРИ. Унинг ворислари ўз салафига ўхшамадилар. Ҳадемай «Ҳарамий бошқарув»нинг давлат ишларига ҳалокатли таъсири сезила бошлади. Фисқ-фасод, иғвогарликлар шоҳ ҳокимиятининг пайини қирқди. Бутун империя бўйлаб ўзаро ички урушларнинг узлуксиз тизгини бошланиб кетди. Форсда авж олиб бораётган тўс-тўполонларни кузатиб турган Шоҳ Аббос оламдан ўтиши биланоқ усмоний султони Мурод IV бу мамлакатга ҳужум бошларкан, Ҳамадонгача етиб бориб, уни талон-тарож қилди. Турклар 1635 йили Ереван ва Табризни, 1638 йили Бағдодни босиб олганлари ҳолда айни сулҳ шартлари муҳокама қилинаётган бир пайтда Ереван ва Табризни қайтариб беришиб, Бағдод ва, умуман, Ироқни ўз ихтиёрларига ўтказдилар. Шу даврдан бошлаб деярли уч юз йил мобайнида Бағдод турклар империясининг бир қисмига айланди. Фақат биринчи жаҳон уруши натижасидагина улар бу шаҳардан ва империянинг бошқа қисмидан маҳрум бўлдилар. Бироқ ўн саккизинчи аср бошида сўнгги сафавий подшоҳ уруш билан афғонлар устига бостириб борди. Уларнинг ҳокими – мустаҳкам эътиқодли сунний Мир Ваис эса ўша пайтда Форсда ҳукмронлик қилаётган ўта кескин қарашларга қарши эди. У сафавий шоҳ Ҳусайнга солиқ тўлашдан бош торганида форслар юборган қўшинларни осонгина тор-мор келтирди. Анча вақт ишлар авжида бўлиб турган бир пайтда Мир Ваисдан кейинги иккинчи ҳоким Мир Маҳмуд 1722 йили Форсга бостириб келди. У Гулнобот атрофидаги катта жангда ғолиб чиқиб, Исфаҳон томон юришини давом эттирди. Шоҳ Ҳусайн тахтдан воз кечди, унинг ўғли Таҳмасп янги кучларни сафарбар қилиш мақсадида Мозандаронга қочиб кетди. Шундай қилиб, афғонлар Форсга эга бўлдилар ва бундай аҳвол бир неча йил давом этди.\nАФҒОНЛАР. МИР МАҲМУД ВА АШРАФШОҲ. Афғонлар Форсни эгаллаган даврда Русияда Буюк Пётр подшоҳлик қилмоқда эди. Бу улуғ инсон, лекин ваҳший жангчи битта орзу – Русияни буюк давлатга айлантириш орзуси билан яшарди. Ҳамма жойда, жумладан, Туркия империясида ҳам ўз ночорлигини кўрсатаётган мусулмонлар устига ҳужум уюштириш унга ўз ниятига эришишнинг энг яхши йўли бўлиб кўринди. Шу тариқа у сафавийлар ишига мададкор бўлиш баҳонасида Кавказ орқали Форсга бостириб борди. 1722 йилда Дарбандни, сўнгра Решт ва Бокуни босиб олди. Владикавказда жойлашган бу шаҳарларнинг ҳаммаси асрлар бўйи мусулмонларга мансуб бўлиб келаётган эди. Сафавийлар шоҳи Таҳмасп II Буюк Пётр афғонларни қувиб чиқаришга ёрдам берган тақдирда унга Ширвон, Доғистон, Ғилон, Мозандарон ва Астрободни ваъда қилди. Масаланинг шу тарзда қўйилганлигини кўрган турклар бу ишга аралашмай туролмадилар. Улар 1723 йили Тифлисни эгаллаб, Русия билан сулҳ туздилар. Шунга кўра, Форсга қарши курашда Русияга кўмаклашгани учун Табриз, Ҳамадон ва Кирмоншоҳни талаб қилдилар. Пётр шартга рози бўлгач, турклар 1724-1725 йилларда шу шаҳарларни эгалладилар. Исфаҳондаги афғон ҳокимлари бундан қаттиқ ташвишга тушиб қолдилар. Суннийларга мансуб ва нисбатан паст маданиятли бўлган бу ҳукмдорларга ўзларининг маданияти ва ўтмиши билан ғурурланувчи форслар писандсизлик билан итоат қилиб турдилар. Бундай паст назарни ўзлари учун ҳақорат билган жаҳли тез афғонлар ҳуда-беҳудага уларни жазолайвердилар. Бу эса ишнинг тобора ёмонлашувига сабаб бўлиб, ўзаро нафрат ошиб борар эди. Ана шундай бир вазиятда Мир Маҳмуд бандаликни бажо келтириб, анча гапга тушунадиган султон Ашрафшоҳ тахтга ўтирди. У қанчалик хушмуомала бўлиб, кишилар билан муроса қилишга уринмасин, барибир форс оқсуяклари унга ҳадик ва шубҳа билан қарашар, лекин бундан Ашрафшоҳнинг ўзи тушкунликка тушмас эди. 1727 йили у турклар ҳужумини даф қилди. Султон билан тузилган сулҳ битимига биноан эса анча ерларини унга беришга тўғри келди. Айни пайтда у форслар шоҳи деб эътироф этилди. Бироқ бир йил ўтгач, яъни 1728 йили Таҳмасп билан юқори Хуросон туркларининг афшар қабиласи сардори Нодирқулихоннинг бирлашган қудратли қўшинлари унга қарши ҳужум бошлашди. Машҳад ва Ҳиротни босиб олгач, улар Исфаҳонга йўналдилар. Ашрафхонга дастлаб Исфаҳон яқинида, икки йилдан кейин, яъни 1730 йили Шероз яқинида зарба беришди. Мамлакатни тарк этган Ашрафхон Қандаҳорга қайтиб келишида йўлда ўлдирилиб, сафавийлар яна ҳокимият тепасига чиқдилар.\nАФШАРЛАР. НОДИРШОҲ (1734-1747 йиллар). Бош вазир ва бош ҳарбий саркарда бўлиб олган Нодирқулихон шоҳнинг синглисига уйланганидан кейин янада кучайиб кетди. Ислом дунёси пешонасига бундай буюк жангчи анчадан бери битмаган эди. У афғонларни енгганидан кейин туркларга қарши юриш қилиб, уларни Ҳамадон, Кирмоншоҳ ва Табриздан чиқариб қувди. Қобулда ҳокимиятга келган абдоллар Нодир ўзлари устига бостириб келиши мумкинлигидан қўрқиб қолдилар. Нодир йўқлигида Шоҳ Таҳмасп турклар билан жанг қилишга бемаъниларча уриниши натижасида яқингинада қўлга киритилган шаҳарларни бой бериб қўйди. Бундан ғазабланган Нодир пойтахтга қайтиб келиб, шоҳни тахтдан четлатди. Унинг ўрнига Таҳмаспнинг саккиз ойлик ўғли Аббос учинчини тайинлаб, ўзи муваққат шоҳбобо бўлди. Бундай аҳвол тўрт йилгача, яъни гўдак шоҳ оламдан ўтгунига қадар давом этди. Аъёнлар тахтни Нодирга таклиф қилдилар. Сунний мазҳабига мансуб бўлган Нодир бу таклифни қабул этаркан, давлат дини суннийлар эътиқодига алмаштирилишини шарт қилиб қўйди. Зодагонлар бунга розилик билдиришди-ю, аммо Нодиршоҳ ўз талабини амалга оширишга бутун ҳукмронлиги давомида самарасиз уриниш билан овора бўлди. Лекин бошқа соҳаларда омади келиб, у довруғини қайта тиклади, империя сарҳадларини кенгайтирди.\nНОДИРШОҲ – ИСТИЛОЧИ. Унинг ҳарбий юришлари ҳақидаги ҳикоятлар қўшиқдек ўқилади. Ислом дунёси бундай серғайрат, бу қадар азамат саркардага анчадан бери зор эди. Узоқ давом этмаган афғон тартиблари даврида Русия ва Туркия нима ишлар қилганлигини унутмаган Нодиршоҳ биринчи бўлиб Русияга қарши ғоят муваффақиятли ҳужум бошлаб, Мозандарон, Астробод ва Ғилонни эгаллади. Бироқ руслар билан жанг бораётган бир пайтда турклар шошилинч равишда Русияни иттифоқчиликка чақириб, Форсга бостириб кирдилар. Уларни қарши олишга чиққан Нодир Ғиркўк учун бўлган жангда ғалаба қозонган бўлса-да, ҳарбий ҳаракатларни давом эттириб ўтирмади. Трансоксианияда қўзғолон кўтарилгач, у Русия билан битим тузишга мажбур бўлди. Шу битимга биноан, агар Русия туркларга қарши урушда ёрдам бергудек бўлса, Кавказдаги Форс тасарруфида бўлган барча ерларни Боку ва Дарбанд сингари шаҳарлари билан бирга қўшиб рус подшоҳи ихтиёрига беришни ваъда қилди. Бу шартни маъқуллатган Нодиршоҳ 1735 йили туркларга қарши курашга киришаркан, Боҳованд жангида улардан устун келиб, Тифлисни ҳам қайтариб олди. Ғарб томонидан бирмунча хавфсизликка эришгач, Трансоксианияга кириб бориб, Балҳни, кетидан Қандаҳорни эгаллади. 1739 йили у Қобул, Пешавор ва Лахўрни қўлга киритди. Ҳиндистоннинг мўғул императори Муҳаммадшоҳ қарши юборган қўшинларни ҳам тор-мор келтириб, Деҳлини босиб олди. Уни вайрон қилиб, аҳолисини қиличдан ўтказди. Империя хазинасини батамом талон-тарож қилди, машҳур Пекок тахтини эгаллаб, ҳад-ҳудудсиз бойликни ўзлаштирди. Ўзидан кейин у ерда бор буд-шудидан ажралган ҳукуматни қолдирди. Бироқ талон қилган бойликлари унинг эс-ҳушини батамом эгаллаб олган эди. Сал ўтиб, у Синд вилоятини истило қилиб, у ердаги бойликни супуриб-сидириб ўзлаштирди. Юртига қайтаётиб, ўлжаси билан мақтаниш учун Қандаҳорда тўхтаркан, кўзи ўнгида ёйилиб ташланган бойликлар, тилла гардишли қимматбаҳо тошлар, чодирлар, тахтсупалар ва бошқа мол-мулк унинг ақлини ўғирлади. Форсга қайтиб келиб, ана шу бойликларни асраш учун махсус сарой бунёд эттирди. У соатлаб, баъзида кунлаб уларга боқиб ўтириб тўймас эди. Ҳикоя этишларича, бундай ҳолат уни хасислаштириб, бутунлай ўзгартириб юборган. Кўпларнинг таъкидлашларича, у урушлар олиб бориб, ғалабалар қозонганлигига қарамасдан, бошқа ҳеч қачон илгариги ҳолга қайтолмаган. Нодиршоҳ 1740 йилда Хива ва Бухорони қўлга киритиб, империяси ерларини яна ҳам кенгайтирди.\nНОДИРНИНГ ХУЛҚ-АТВОРИ. У қанчалик буюк саркарда ва фотиҳ бўлмасин, моҳир раҳбар эмасди. Қайсарлик унинг энг катта нуқсони бўлиб, атрофидаги кишиларга ўз эътиқодини ниҳоятда амрфармолик билан ўтказарди. Бундай зўравонлиги муваффақият ўрнига норозилик келтириб чиқарарди. Устига-устак ҳинддан ундирилган бойликлар унинг зиқналигини ошириб юборди: шу мол-дунёни мамлакат бахт-саодати йўлида ишлатиш ўрнига уларни яшириш пайида бўлди. Ҳиндистондан қайтиб келганидан кейин у ғалаба шарафига дастлаб муайян муддат барча солиқларни бекор қилди. Бироқ хазинадан барака кетаётганини кўриб, уларни қайта жорий этди. Кўп жиҳатлари билан буюк бўлган бу зот қилмишларида изчиллик етишмасди, кайфиятига қараб иш тутарди. Унинг табиатида ҳаётининг охиригача мустаҳкам сақланиб колган нарса – бу унинг ҳарбий соҳадаги даҳолиги эди. 1745 йилда турклар Форсга қайта ҳужум қилганларида Нодиршоҳ қарши туриб бериб, ҳатто Қарс яқинида ғалаба ҳам қозона олди. Ниҳоят мусулмон давлатлари ўртасида осойишталик ўрнатилди. Лекин 1747 йилда Нодир ўз қавмига мансуб бир кимса қўлидан ўлим топди.\nЗАНДЛАР (1750-1779 йиллар). Нодир вафотидан кейин афшарлар сулоласининг юксак мавқеи узоқ давом этмади. Ўз тахтини шиа мазҳабидаги рақибларига бой бериб қўйган унинг невараси шаҳзода Шоҳруҳ кўрар кўзидан ҳам ажратилди. Кўзи ожиз Шоҳруҳ Хуросонга кетиб, ўз истеъдоди, дадиллиги ва омилкорлиги туфайли у ерда 1796 йилгача ҳукм сурди. Афғонистонда аббосийлар мустақилликка эришдилар. Форсда муайян вақтгача иккита фирқа – Каримхон бошчилигидаги зандлар ҳамда қожорлар ўртасида ҳокимият учун кураш кетди. Бу рақобатда устун чиққан Каримхон шоҳ бўлиб, кучлари жанубда жойлашганлигидан пойтахтини ҳам Шерозга кўчирди. Бу сахий ва қатъиятли, ажойиб ҳукмдор Форсни янада гуллатиб-яшнатиб юборди. Британияга Буширда (1763 йил) ва Басрада (1770 йил) корхона қуришга имкон берди. Унинг вафотидан сўнг тартибсизликлар бўлиб ўтди, бир нечта ҳукмдорлардан кейин 1789 йилда тахтга ўтирган дилбар инсон Лутф Алихон подшоҳликка хос кўпгина фазилатларга эга эди. Бироқ қожорлар кучи тобора ортиб борарди. Натижада 1794 йили Алихон уларга қарши курашишга мажбур бўлди. Қожорлар раҳнамоси Оға Муҳаммад уни мағлубиятга учратиш билан зандлар сулоласи ҳукмронлигига ҳам якун ясади. У асос солган қожорлар сулоласи 1925 йилгача Форсда давр сурди.\nФОРСЛАР ҲУКМРОНЛИГИ. Форслар, уларнинг маданият муассасалари жорий этган фуқаролар маъмурияти тўғрисида бир-икки калима айтиб ўтиш зарурдир. Барча мусулмон мамлакатларидаги ҳукмронлик услуби ўзаро жуда ўхшаш. Султон ёки шоҳ, уларгача эса халифа олий ҳукмдор саналиб келинди. Унинг ўз ноиби, вакили ёхуд бош вазири бўларди. Камдан-кам ҳолларда махсус бош саркардалик вазифаси жорий этилган. Султон ёки шоҳ ҳар доим бош ҳакам ҳисобланарди. Гарчи унинг ёнида шу вазифа юклатиладиган бош қози бўлса ҳам, бош муфтий (садр ус-судур) шариат билан шуғулланганлигидан шоҳнинг расмий маслаҳатчиси саналарди. Молия ёки алоқа, йўллар ёхуд миршаблик сингари турли соҳаларга мутасаддилар вазирлар кенгашини ташкил қиларди. Алоқа воситалари ва йўллар яхши ривожланмаганлиги вилоятларнинг ҳокимларига катта ҳуқуқлар берилишини тақозо этарди. Шу боисдан ҳокимлар ҳам ўз маслаҳатчиларига эга эдилар. Улар ҳар доим ҳарбий кучларга саркардалик, барча фуқароларга сардорлик қилишарди, лекин чоғроқ ҳарбий қисмларга бош бўлиш учун фуждорлар ҳамда дунёвий ишларга масъул маъмур ҳам тайинлашлари мумкин эди. Ҳокимлар ўзларининг даромад манбаларига эга бўлиб, бу маблағнинг муайян қисмини пойтахт ҳиссасига ажратиб турардилар. Ер солиғи, савдогарлардан олинадиган йиғимлар, қарам мамлакатлардан ундириладиган тўловлар, ҳарбий ўлжалар, анъанавий маросимлар тушумларидан ва истеъмол соҳасига қўйиладиган билвосита солиқлар марказнинг асосий давлат даромадлари манбаини ташкил қиларди. Қабул ва учрашувларда ҳадя қилинадиган нарсалар шахсан шоҳга тегишли даромадлар ҳисобланарди. Мамлакат шу тарзда яхши ташкил этилган эди.\nФОРС БУЮМЛАРИ. Яхши ривожланган форс ҳунармандчилик саноатининг кўпгина маҳсулотлари четга чиқариларди. Гиламлар, газламалар, шиша буюмлари, сопол идишлари ва нафис буюмларнинг бозори чаққон эди. Овруполик қироллар кўнгли шуҳрати оламга кенг ёйилган форс газламаларидан кийим кийишни тусарди. Инглизлар шаҳаншоҳи Карл II кўпинча форс кийимларини киярди, унинг аъёнлари ҳам шунга амал қилишарди. Форс товарлари фарангларга ҳам жуда хуш ёқарди, улар оила аъзолари билан бирга форс зеб-зийнатларини тақиб юришдан мамнун эдилар. Аббос салтанатида ишлаб чиқарилган чиғ бахмал, сатинлар, тилла ва кумуш буюмлари бугун ҳам дунё музейларини безаб турибди. Ўша давр гиламларининг ҳануз чиройи кетмаган, улар гулларининг сиру синоати устида гиламдўзликка ёрдам берувчи бугунги энг яхши рассомлар бош қотиришади. Сопол буюмларни ёқтирадиган Шоҳ Аббос уларнинг сархилини тўплашни одат қилган эди. У ҳатто катта ва саховатли мукофот эвазига хитойлик кулолларни Форсга таклиф қилган. Ўша пайтда форс кулолчилиги дунёдаги энг сара намуналар билан бўйлашадиган даражада эди. Сирланган шиша буюмларни тайёрлаш ҳатто сафарийлар сулоласидан илгари ҳам ривож топган эди. Улуғ Темурнинг Самарқанддаги кўшкида бўлган венеъиялик машҳур сайёҳ Клавихо торторлар пойтахтидаги торторлар саройини ҳайратга солувчи ажойиботлар жумласига киритишни изҳор этиб, у ерда кўрган сирли идишни тайёрлаш синоати бутун дунё учун шу даврдаёқ йўқотилганлиги тўғрисида ёзган эди. Форсларнинг хумдонларида пиширилган буюмлар сифати рақобатда колишмасди. Уларнинг чиннига расм солмасдан сир ва камалакранг (ҳафтранг) жило бериш санъати Ҳиндистонда ҳам ёйилди. Форс меъморчилиги мўғулча услубга ҳам катта таъсир ўтказди, форс ҳунарпешалари ҳамма ерда ҳурмат-иззатга сазовор эдилар. Шеърият бобида форслар ғарбда турк, шарқда урду назмига таъсир кўрсатдилар.\nФОРС САНЪАТИ. Форсларнинг ажойиб шеъриятига кўплаб таърифлар берилган. Афсуски, диний мутаассиблик сабабли бўлса керак, сафавийлар даврида бирорта ҳам йирик шоир чиқмади. Албатта шеърият етарли эди, лекин асосий эътибор мавзу ва мазмунга эмас, ҳис-туйғулардан холи тил ва шаклга қаратилганди. Бу олдиндан белгилаб қўйилган намунага қараб турли товланишли урғуларга ва ўзгарувчан вазнларга асосланган назмда достонларга жило бериб қалам тебратиш сафавий шоирлардан жуда катта маҳоратни талаб қиларди. Олдиндан белгиланган ана шундай қолипларга тутқун бўлган илҳомдан яхши самара кутиб бўлмаслиги равшан. Форс шеъриятида ҳам айни шундай ҳодиса юз берди. Аммо тасвирий санъат ва меъморчилик бобида форслар ақлни лол қолдирадиган муваффақиятларга эришдилар. Темурийлар давридаёқ Хуросонда «Шоҳнома»ни ва Низомийнинг юксак шеъриятини безаш билан буюк форс мумтоз асарлари китобат санъатига асос солди. 1480-1507 йилларда Хиротда ўз мактабини яратган машҳур Беҳзод бу ишни давом эттириб, тасвирий санъатни ҳаётга анча яқинлаштираркан, унга бўёқлар жилвасининг нозиклиги ва нафосатини бағишладики, илгари бу нарса йўқ эди. Сафавийлар мактабига Султон Муҳаммад ва унинг Буюк Аббос саройида мусаввир бўлиб хизмат қилган ўзидан ҳам машҳурроқ шогирди Ризо Аббосийлар бошчилик қилишди. Ризо Аббосий корхоналар тархини чизиб берарди. Бироқ унинг саройига яқинлиги услубига ҳам бир қадар майинлик ва зерикарли руҳ бағишлардики, XVII асрга келиб бу майллар авж олиб кетиб, пировард натижада Форсда шаклланган яхшигина тасвирий санъатни барбод қилди. Меъморчилик соҳасида Улжайту, Шоҳруҳ ва унинг рафиқаси Гавҳаршод ўз замонидан то Шоҳ Аббос давригача, яъни Исфаҳонда Масжиди Шоҳ, Чил устун, Толори Ашраф ва Ҳашт биҳишт сингари ҳар қандай мамлакатнинг ғурури бўла оладиган кошоналар бунёд эттирилган даврга қадар катта ўсиш юз берди.\n05:00 / 24.02.2017 35892\n05:00 / 24.02.2017 2505\nАбдуллоҳ ибн Жаҳшнинг юборилиши\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Абдуллоҳ ибн Жаҳш розияллоҳу анҳу бошчилигидаги саккиз ёки ўн икки нафар муҳожирни Нахлага ndash Макка билан Тоиф орасидаги давоми...\n867 19:39 / 05.09.2020\nСулаймон алайҳиссалом Бану Исроилга юборилган набийлардан бири бўлиб, Довуд алайҳиссаломнинг ўғилларидир. Сулаймон алайҳиссаломга ҳам, худди оталарига давоми...\n11448 16:12 / 06.04.2019\nПойдеворга асос солинишиАбу Зарр розияллоҳу анҳу айтади.Эй Аллоҳнинг Расули, ер юзида қайси масжид биринчи бўлиб қурилган, дедим. У зот .Масжидул Ҳаром,, дедилар. давоми...\n10919 15:06 / 18.06.2020\nСолиҳ алайҳиссаломнинг оталарининг исми Убайд бўлиб, насаблари Нуҳ алайҳиссаломга бориб тақалади. У зот боида араблардан бўлмиш Самуд қабиласига давоми...\n2672 17:10 / 31.05.2019\n174 17:00 / 04 март\n54331 11:58 / 10.10.2018\n67685 11:56 / 10.10.2018\n18169 15:03 / 10.03.2020


Орол денгизи тубидаги суви қуриган ҳудудларда “яшил қопламалар” – ҳимоя ўрмонзорлари барпо этишни жадаллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида\nОрол денгизи тубидаги суви қуриган ҳудудларда “яшил қопламалар” – ҳимоя ўрмонзорлари барпо этишни жадаллаштириш чора-тадбирлари тўғрисидаги Ҳукумат қарори қабул қилинди.\nЖисмоний тарбия ва оммавий спортни ривожлантириш концепцияси тасдиқланди\nҚарорни ўқиб... Миллий маданият: уни қандай ривожлантирамиз? (2018 йил, декабрь)\nБутун дунёда “маданият” деган тушунча бор. Биз тилимизга бу сўзни арабчадан олганмиз. Лекин унинг “ўзбекча”лиги шундаки, арабларнинг ўзи “маданият” деганда “фуқаролик”ни тушунади. Чунки “маданият” ва “мадина” сўзлари бир ўзакдан ясалган. “Мадина” калимаси “шаҳар” деган маънони ифодалайди. Шунинг учун тилимиздаги “маданият” сўзининг луғавий маъносини “шаҳарча яшаш даражаси” деб шарҳлаш ҳам мумкин. Ҳатто, “цивилизация” маъносида қўллаб келаётганимиз “тамаддун” сўзи ҳам – “мадина” билан ўзакдош.\nҚайта қолинг, турналар! (2018 йил, декабрь)\nҚировли қишдан қочиб, қорли тоғлар ортига парвоз қилаётган турналарнинг мунгли «қур-қури»ни эшитибоқ уфққа кўз тикмайдиган инсон бўлмаса керак. Ривоятларга кўра, бу – мовий кўллар, пурвиқор тоғлар, жаннатмонанд юрт билан хайрлашаётган турналарнинг марсияси эмиш.\n«Ўргимчак тўри»даги болалар ёки интернетнинг келажагимиз эгаларига кўрсатаётган салбий таъсири (2018 йил, декабрь)\nБугун ҳаётни бутунжаҳон “ўргимчак тўри” — интернетсиз тасаввур этиб бўлмайди. Унинг қулайлиги, афзалликлари ҳақида гапиришнинг ўзи ортиқча. Таниш-билишларимиз билан бўладиган масофавий алоқалардан тортиб, давлат бошқаруви, иқтисодиёт, банк-молия ва ҳатто миллий хавфсизлик масалаларигача интернет билан чамбарчас боғланиб кетган. У нафақат катталарнинг, шунинг баробарида болаларимиз ҳаётининг ажралмас қисмига айланиб улгургани ҳам ҳақиқат.


Исломий банклар: рақобатчи эмас, ҳамкорлардир – Alhidoya.uz\nИсломий банклар: рақобатчи эмас, ҳамкорлардир\nPAYMO Russia бош директори Ҳусан Умаров нима учун Ўзбекистонда ислом банкингини ривожлантириш кераклигини тушунтирди.\nUznews.uz хабарига кўра, 2021 йилда ҳар бир инсон анъанавий иқтисодиётнинг уч «устуни» – ишончлилик, мукаммаллик ва барқарорликни ларзага солган янги воқеликка дуч келди.\nЖаҳон иқтисодиёти ўзгаришларни биринчи бўлиб ҳис этиб, ёш молиявий восита:\n* ҳамкорлик муносабатлари пойдевори;\n* кучли диний компонентга қурилган ислом банкингига нисбатан жадал бурилиш ясади.\nPAYMO Russia бош директори Ҳусан Умаровнинг айтишича, ислом иқтисодиёти тарафдорлари «сигир думлари»ни ушлаб турмайди. Пайғамбаримиз Муҳаммад саллолоҳу алайҳи вассалам молни кредитга сотишни мажозий маънода шундай атаганлар. Асоссиз бойиш («рибо») таъқиқланади. Фоиз олишга эмас, балки фойда олишга йўл қўйилади.\nБироқ узоқ йиллик кредит қуллиги – Ғарб иқтисодиётининг асосий устуни бутун дунё бўйлаб юз минглаб оддий фуқароларни уй-жой ва ишсиз қолдириши мумкин. 2008 йилги Америка инқирози буни аниқ кўрсатди ва 2021 йилги пандемия ҳам ундан қолишаётгани йўқ.\n«Исломий молияда банк жазо берувчи орган эмас. У уйингизни олиб қўйиб, охирги кўйлагингизни ечиб олмайди. Бу сизнинг ҳамкорингиз, шеригингиз, инвесторингиз ва ҳатто дўстингиздир. Оддий бир мисол: агар машинангиз аварияга учраса, унинг суғуртаси йўқ бўлса, банк сиз билан зарарларни ўз бўйнига олади. Агар тўловни кечиктирган бўлсангиз, банк сиздан жарима ундириб олмайди”, деб тушунтирди Умаров Ҳусан.\nБарча таваккалчиликлар ўртадан бўлинади – ислом тушунчасидаги «адолат» айнан шундай кўринишда бўлади. Масалан, ислом асбоби «такафул» «бир-бирини ҳимоя қилиш» деб таржима қилинади, «салам» нарх ошишига қарши кафолатни билдиради ва «сукук» эса фоизларни таъқиқлайди.\nДунё харитасида Ислом банкинги мавжуд 251 мамлакатдан 70 дан ортиқ мамлакатни қамраб олган. Эрон ва Судан 2019 йилда тўлиқ, Саудия Арабистони ва Бруней эса мос равишда 70% ва 65% ислом банкингига ўтиб олди.\nИслом банкларининг ялпи активлари $2,5 трлн. дан ошди. Мутахассисларнинг айтишича, 15 йил ичида Исломий молия глобал банкингга айланади.\nЭкспертнгинг фикрига кўра, буларнинг барчаси кўплаб мамлакатлар қонунчилигида «Исломий молия» учун ҳуқуқий асос бўлади. Ислом банкингининг истиқболини Буюк Британия, Қозоғистон, АҚШ, Лотин Америкаси, Жанубий Африка ва исломий бўлмаган Осиёдаги Гонконг ва Сингапурда англаб етишди. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг ташаббуси билан Ўзбекистон ҳам ушбу восита томон қадамлар қўя бошламоқда.\nБир нарса аниқ: Исломий банкинг бизга бошқа йўл ҳам борлигини тушунишимизга ёрдам бермоқда. Ва бу «бошқа йўл»нинг самараси узоқ вақт давомида ишлатилган нарсалардан асло кам эмас.\nКалит сўзлар: Ислом молиясиИсломий банк


Ўзбек армиясини боқишни хусусий ширкатларга топшириш муҳокама қилинмоқда\n26 сентябр 2018, Тошкент вақти: 20:03\nЎзбекистон Мудофаа вазирлиги ҳарбий хизматчиларни овқатлантиришни пудратчи ташкилотларга топшириш масаласини кўриб чиқмоқда. Вазирлик мулозимининг Озодликка айтишича, ҳарбий бўлимларда озиқ-овқат таъминоти сифатини янада яхшилаш, ҳарбий хизматчиларни янада калорияли овқат билан озиқлантириш ва ошхоналар таомномасини кенгайтириш мақсадида шундай тизим жорий этилади.\nЎзбекистонда ҳарбий қисмлар озиқ-овқат таъминотининг хусусий қўлларга қачондан ўтказилиши ҳозирча маълум эмас.\n30 ноябрь куни Озодлик гаплашган Ўзбекистон Мудофаа вазирлиги мулозимига кўра, ҳозирда вазирлик маҳаллий ҳокимликлар билан бу борада маслаҳатлашувлар олиб бормоқда:\n- Ҳозир маҳаллий ҳокимият органлари билан ҳамкорликда ошхоналарни замонавий технологик жиҳозлар, юқори сифатли идиш-товоқлар билан таъминлаш борасидаги чора-тадбирлар амалга оширилмоқда, - деди ўзини таништирмаган Ўзбекистон Мудофаа вазирлиги мулозими.\nҲозирги пайтда армияни овқатлантириш Мудофаа вазирлигининг ўз зиммасида. Ҳарбий қисмлардаги ошхоналарда Мудофаа вазирлиги ходимлари бўлган ошпазлар ишлайди, навбатчи аскарлар уларга ёрдамчилик қилади.\n- Энди шу ишни яхши биладиган хусусий ширкатлар қилади. Тендерлар асосида пудратчилар танлаб олинади, - деди Ўзбекистон Мудофаа вазирлиги мулозими.\nҲарбий қисмлар озиқ-овқат таъминотининг хусусий қўлларга ўтказиш билан емаклар сифат ошиши мумкин¸ айни пайтда давлат бюджети учун бу қимматга ҳам тушиши мумкин, дейди мавзу юзасидан Озодлик гаплашган айрим кузатувчилар.\nЎтган йили Сурхондарёдаги қисмлардан бирида ҳарбий хизматни ўтаб қайтган Азамат армиядаги озиқ-овақт таъминотининг яхши эмаслигини айтади:\n- Овқатланишдан тортиб яшаш шароитлари ҳам жуда ёмон. Якшанба кунлари бизни сийлаб палов берар эди, гўшти йўқ. Эрталаб ҳар кимга 100 грамм сарёғ бериши керак, шуни ҳам ярмини беради ёки умуман бермайди. Уйдан пул жўнатишади, шу пулга овқат олиб еганмиз, - дейди Азамат.\nЎзбекистон Мудофаа вазирлиги маълумотига кўра, ҳозирда Ўзбекистон қуролли кучлари сафида 65 минг аскар-зобит хизмат қилади.\nДунë давлатларининг ҳарбий қудрати бўйича Global Firepower ташкилоти ўтган йили эълон этган ҳисоботда Ўзбекистон 106 давлат орасида армияси қудрати бўйича 48-ўринга, пост-совет ўлкалари орасида Россия ва Украинадан кейин учинчи¸ Марказий Осиëда эса биринчи ўринга қўйилган.\nБу рейтинг давлатнинг умум аҳолиси¸ ҳарбий хизматга лаëқатлилар¸ қуруқлик¸ ҳаво ва денгиз кучлари сони¸ улар ихтиëрида мавжуд ҳарбий техника сони¸ ëнилғи ресурслари¸ фуқаролик ва ҳарбий инфратузилма¸ мамлакатнинг молиявий-иқтисодий имконларига қараб тузилган.


ТОҒЛАР БАҒРИДАГИ КОЛЛЕЖ - Ўзбекистон овози газетаси\nТОҒЛАР БАҒРИДАГИ КОЛЛЕЖ\nМустақиллик йилларида ёшларимизнинг таълим-тарбия олиши, ҳар томонлама баркамол бўлиб вояга етиши учун барча шарт-шароитлар яратилди. Мамлакатимизнинг энг чекка ҳудудларида ҳам 12 йиллик узлуксиз таълим йўлга қўйилди.\nОҳангарон агроиқтисодиёт касб-ҳунар коллежи Қамчиқ довони тоғлари орасидаги сўлим Четсув қишлоғида жойлашган. Кам сонли аҳоли истиқомат қиладиган ушбу ҳудудда ёшларнинг касб-ҳунар ўрганиши учун бундан олти йил муқаддам 435 ўринли уч қаватли замонавий бино қурилиб, фойдаланишга топширилди.\n— Илгари бизда беш мутахассислик бўйича ёшларга таълим бериларди, — дейди коллеж директори, ЎзХДП фаоли Улбўлсин Бекназарова. — 2014 йилда аҳолининг ўсиб бораётган талаби ҳамда Ангрен-Поп йўналишидаги темир йўл қурилиши бошланаётгани туфайли ўқув даргоҳимизда темир йўл станцияларидан фойдаланиш ва хизмат кўрсатиш техниги, очиқ кон машина ва жиҳозларини ишлатиш бўйича уста (механик), темир йўл транспортида совитиш жиҳозлари ва шамоллатиш қурилмаларини таъмирлаш техник хизмат кўрсатиш электромеханиги, пайвандлаш ишлари техниги, тикув ва тикув буюмларини ишлаб чиқиш технологи каби йўналишлари очилди. Ўқувчиларнинг амалиёт ўтиши учун фан кабинетлари керакли жиҳозлар билан таъминланди. Жумладан, тикувчилик йўналиши бўйича энг замонавий русумдаги 10 та тикув ва оверлок машиналари олиб келинди. «Ўзбекистон темир йўллари» АЖ билан ҳамкорликни йўлга қўйдик.\nНатижа ёмон эмас. Ўқишни битираётган ёшларимиз шартнома асосида муайян иш ўрнига эга бўлмоқдалар. Қамчиқ довони бўйлаб ўтган темир йўл станцияларида коллежимизни битириб кетган ёшларимизнинг кўпчилиги хизмат қилмоқда.\nКоллежда давр талаби асосида малакали мутахассисликларни тайёрлашда Бувайша Даданова, Бунёд Умаралиев, Назокат Жумабоева, Алиқул Эркабоев, Фаррух Майнисов, Дилфуза Абдувалиева Мурод Ханаев каби ўқитувчи ва мураббийлар, хизматчилар фидойилик кўрсатишмоқда.\nБу коллежни битирган ёшлардан кимдир олий ўқув юртига кириб, таҳсилни давом эттирмоқда, кимдир мутахассислиги бўйича меҳнат қилмоқда. Энг муҳими, бу ерда таълим олганлар замонавий касб-ҳунарга эга бўлмоқда.


Ҳиндистон қамоқхонасида қолаëтган ўзбекистонлик аëлнинг элчихона вакили билан кўришишига рухсат берилмади\n27 июн 2022, Тошкент вақти: 01:00\nҲиндистон қамоғида қолаëтган Барно Жўраева.\nҲиндистондаги Ўзбекистон элчихонасининг ахборот ва маданият бўйича 1-котиби Бектемир Пирнафасовнинг Bhopal қамоқхонасида сақланаëтган ўзбекистонлик Барно Жўраева билан учрашишига маҳаллий прокуратура рухсат бермади.\nБу ҳақда 37 яшар Барно Жўраевга ҳуқуқий маслаҳатчилик қилган Manoj Shrivastava ҳинд матбуотида хабар тарқатди.\nЖўраева Ҳиндистон ҳудудига ноқонуний кирганлик ва яшаганликда айбланиб¸ 2015 йилнинг 9 декабридан бери тутқунликда сақланмоқда. Ушланган пайтида ҳомиладор бўлган Жўраеванинг қамоқда қиз фарзанд туққан.\nМаҳаллий полиция раҳбарининг матбуотга билдиришича¸ўзининг ухлатадиган дори берилиб¸ сўнгра жиноий гуруҳ томонидан Непалдан Ҳиндистонга ўғирлаб келинганини иддао қилаëтган Барно Жўраева ишида жавобсиз қолаëтган жуда кўп саволлар бор.\nАна шу жараëнда Жўраева ўзи ва қамоқхонада туғилган қизини озод қилиш учун ҳаракат қилаëтган адвокат Manoj Shrivastava хизматидан воз кечишга қарор қилди ва бу қарор маҳаллий ҳуқуқ фаолларида жиддий хавотир уйғотмоқда.\nШунингдек¸ адвокатнинг 27 июль кунги маҳакама жараëнида биринчи марта қатнашган Ўзбекистон элчихонаси биринчи котибининг Жўраева билан учрашиш сўровига рухсат берилмагани ҳам фаолларда бу ишда сирли тафсилотлар борлиги ҳақида шубҳа туғдирмоқда.\nМаҳаллий полиция расмийлари¸ Жўраев ишидаги сирли жиҳатларга келаси ҳафталар ичида ойдинлик киритилишини билдирди.


Венгер нега Жируни «Челси»га қўйиб юборганини тушунтирди\nАрсеналАрсен ВенгерЧелситрансферларОливье Жиру\n«Арсенал» бош мураббийи Арсен Венгер ҳужумчи Оливье Жируни «Челси»га қўйиб юбориши сабабларини айтди.\nМаълумки, «қуролсозлар» футболчини 20,3 млн еврога сотган эди.\n«Оливье жамоадошлари орасида ҳурмати баланд эди. Аммо, у кўпроқ ўйин амалиётига эга бўлишни ва жаҳон чемпионатида иштирок этишни хоҳлади. Шу туфайли, Обамеянг билан келишиб олгач, уни қўйиб юборишга қарор қилдим.\nАлбатта уни рақобатчи клубга ўтиб кетгани яхши бўлмади. Бироқ, унинг оиласида учинчи фарзанд дунёга келди ва шу сабаб, Лондонни тарк этиши мушкул эди.\nЖиру «Арсенал»ни яхши кўрган ва унга содиқ бўлган. Биз ундан қарздормиз», — деб Венгер сўзларини келтирмоқда talkSPORT.


Ўзбекистон: бир ҳафталик об-ҳаво маълумоти\n03 May 20:21 / Published in Жамият\nКелгуси ҳафтада Ўзбекистонда об-ҳаво салқин ва ёмғир ёғишини ваъда қилмоқда. Бу ҳақда Ўзгидромет хабар берди.\n«Эртага осмонни булутлар қоплайди, лекин аксарият ҳудудлар қуруқ қолади, фақат тушдан кейин Самарқанд ва Қашқадарё вилоятларида баъзи жойларда қисқа муддатли ёмғир ёки момақалдироқ бўлиши мумкин. Ҳавонинг ҳарорати сезиларли даражада ўзгармайди» синоптиклар таъкидладилар.\nЧоршанба куни Ўзбекистон ҳудудига Каспий денгизи жанубидан нам ва нисбатан салқин ҳаво кириб келади. 5 май куни Самарқанд, Жиззах, Сирдарё, Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларида, 6 май куни эса республиканинг аксарият ҳудудларида, Қорақалпоғистон, Хоразм, Бухоро ва Навоий вилоятлари бундан мустасно, жойларда ёмғир ёғади, момақалдироқ бўлади.\nКундузи ҳарорат 23-28 даражагача пасайиши кутилмоқда.\n4-6 май кунлари республикада баъзи жойларда шамол 15-20 м/с гача кучаяди.\nЖума куни ёмғир ва момақалдироқ эҳтимоли фақат Тошкент, Андижон, Наманган ва Фарғона вилоятларида сақланиб қолади. Ҳавонинг ҳарорати сезиларли даражада ўзгармайди ва кечаси 12-17 даража, кундузи 25 дан 30 даражагача иссиқ бўлади.\nTagged under: ЁМҒИР, ОБ-ҲАВО, ОБ-ҲАВО МАЪЛУМОТИ, СИНОПТИКЛАР


26 сентябрь, 2020, 12:23\nТеглар:Барселона | Реал | Бавария | Атлетико | Ливерпуль | Арсенал | Лестер | Манчестер Юнайтед | Манчестер Сити | Ювентус | Ла Лига | А Серия | АПЛ\nШанба ва якшанба кунлари бизни жуда кўплаб қизиқарли учрашувлар кутиб турибди.\nБугундан Европа миллий биринчиликларида навбатдаги тур беллашувлари старт олади. Биз эса сизнинг эътиборингизни тортиши мумкин бўлган беллашувлар ҳақида қисқача тўхталиб ўтамиз.\n“Брайтон” - “Манчестер Юнайтед”\nТурни манчестерликлар иштирокидаги ўйин очиб беради. “Кристал Пэлас”дан учралган мағлубият тасодифлигини исботлаш учун бундан ҳам яхшироқ рақибни биласизми? “Чағалайлар”нинг не умидлар билан жамоага олиб келган футболчиси Адам Лаллана иккинчи ўйиндаёқ жароҳат олди. Энди ўз уйида мухлисларсиз ўйнашга маҳкум этилган “Брайтон”га янада оғир бўлиши аниқ.\n“Аугсбург” - “Боруссия” Дортмунд”\nГермания Бундеслигасида барча “Боруссия”дан нимадир кутяпти. Қўрқинчли “Бавария”ни тўхтатиб қолиш учун Люсьен Фавр шогирдлари мана шу каби беллашувларда очко йўқотмаслиги лозим. Ўтган мавсум ўзаро ўйин натижасидан кейингина мюнхенликлар яққол пешқадамга айланиб олганди. Ёзги трансферлар ойнаси ҳамон очиқлигича турибди ва дортмундликлар фақат Ҳакимини йўқотди. Жамоанинг бошқа етакчилари ўз ўрнида, марокашликнинг ўрнига эса, Менье олиб келинди.\n“Вест Бромвич” - “Челси”\n“Ливерпуль”га қарши ўйиндаги мағлубият “аристократлар” учун ғоят аламли бўлди. “Челси” яхши ўйнаб, мағлубиятга учради. Ростдан ҳам, омад “қизиллар” тарафида бўлди. Кепанинг хатосини зўрға “ҳазм қилган” Лэмпард учун Жоржиньонинг пенальтидан фойдалана олмагани ортиқчалик қилди.\nВернер анча яхши киришиб кета олганини яна кўрсатди. Хаверц ҳозирча кутилган ўйинни намойиш эта олмаяпти. Чилуэлл, Силва ҳамда Зиешни ҳали майдонда кўрмадик. Лига кубоги баҳсида тажрибали ҳимоячи майдонга тушди. Энди навбат АПЛга.\n“Вест Бромвич” ҳам мудофаа чизиғини кучайтириш мақсадида айнан лондонликларнинг собиқ ҳимоячиси Бранислав Иванович билан шартнома имзолади. Янги харид қилинган Эдуард Менди майдонга тушадими ёки йўқ, бу ҳам сўроқ остида.\nДемак, ушбу беллашувни кузатишимиз керак.\n“Интер” - “Фиорентина”\nФлоренцияликлар етакчиларини йўқотиб қўймаслик учун ҳали-ҳамон тиш-тирноғи билан курашмоқда. Кьезанинг харидорлари эса клуб қабулхонасидаги телефонларни тиндирмаётган бўлса керак.\n“Интер” эса қарияларни ўзига жалб қилишда давом этмоқда. Конте терма жамоадаги даврларини соғинган, чоғи. Акс ҳолда, яна 2-3 мавсум ўйнаши ҳам даргумон бўлган футболчиларга шунча пул сарфлармиди?!\nНима бўлган тақдирда ҳам, “Жузеппе Меацца”да жамоаларнинг номига мос даражада шиддатли ўйин бўлиши аниқ.\n“Бетис” - “Реал”\n“Қироллик клуби”нинг “Сан-Себастян”да кечган ўйинини кўрган футбол мухлислари уларда ҳужум борасида муаммо борлигини таъкидламоқда. Аммо бу ҳозирча мавсум старти. Азар қанча муддатга қайтади билмаймиз-ку, лекин мадридликларнинг умиди бельгиялик футболчидан бўлиб турибди.\nЭдегор илк учрашувданоқ асосий таркибдан жой олди. Яна айнан собиқ клубига қарши ўйинда.\nКлаудио Браво билан кучайган “Бетис” эса икки учрашувда ҳам гол ўтказмади: 6 очко.\n“Галактикос” мухлисларига рақибнинг фарқи йўқ, улар ўз суюмлилари иштирокидаги ўйинни ўтказиб юбормасликка ҳаракат қилади.\n“Тоттенхэм” - “Ньюкасл”\nЛондонликлар 2 та турда 2 хил ўйин намойиш этди. “Эвертон”га қарши ўйинни ҳам ёмон, дея олмаймиз. Бироқ “шпорлар” вазиятлар яратишда оқсади. Аниқроғи, Анчелотти шогирдларига гранд жамоа руҳиятини тақдим қилмоқда.\nИккинчи беллашувда эса Сон ва Кейн жуфтлиги ҳисобда орқада бораётган жамоасини 40 дақиқа ичида ғалабагача етаклаб борди.\nАраблар қўлига ўтиши ёз бўйи муҳокамалар марказида бўлган “Ньюкасл”ни эса Каллум Уилсоннинг бир ўзи етарлича кучайтиришга эришибди. Ушбу футболчидан Моуриньо шогирдлари ҳушёр бўлишлари талаб этилади.\n“Наполи” - “Женоа”\nНеаполликлар анча ақлли трансферга қўл урганига мана энди иқрор бўлдик. Осимхенга 40 млн евро тўланиши кўпчилик томонидан маъқулланмаганди. Аммо у майдонга тушиб янги жамоасининг ғалабасини мустаҳкамлашга муносиб ҳисса қўшди. Ҳа, жамоада ҳамон Инсинье ва Мертенс етакчи. Аммо Гаттузога жамоадан кетиши кутилаётган Милик ўрнига битта яхши ҳужумчи керак эди.\nГенуяликлар ҳам мавсум дебютанти “Кротоне”ни А Серияга чиққани билан боплаб табриклади. Яқиндагина харид қилинган Давиде Жаппакоста янги жамоасига фойда келтиришни бошлаб юборди.\n“Хоффенхайм” - “Бавария”\nТўхтатиб бўлмас Крамарич ва “Бавария” тўқнашуви. Бу учрашувдан биз кутадиган нарса ёлғиз мана шу, холос. Балки, мюнхенликлар Будапештда 120 дақиқа оғир ўйин ўтказган аксар етакчиларга дам берар. Улар майдонга тушган тақдирда, тезроқ ўйин тақдирини ҳал қилиб, захирага ўтиришга шошилса керак.\nКрамарич “Бавария” марказий ҳимоясидаги нуқсонлардан умид қилса, қаршисидан Нойер чиқиб келади.\nНемис киперига “Олтин тўп”ни берилишига унинг ўтказилмаслиги ва Левандовски тўсқинлик қилмоқда.\n“Атлетико” - “Гранада”\n“Матрасчилар” ҳужумида Коста ва Суаресни кўриш учун ҳам ушбу учрашув трансляциясини кузатсак арзийди. Аммо бу ягона сабаб эмас. Кўпчилик сезмаган бир ҳолатда, бугунги “Гранада” Испаниянинг анча катта жамоасига айланиб бормоқда. Жамоа ушбу мавсум Европа Лигаси гуруҳ босқичида иштирок этиш учун квалификацияда иштирок этмоқда.\nБундан аввалги 2 та турда Ла Лиганинг ўз ўрнига эга клублари “Атлетик” Бильбао ва “Алавес”ни мағлуб этгани фикримизга исбот бўлиши мумкин.\n“Манчестер Сити” - “Лестер”\nАПЛ 3-турининг марказий беллашувларидан бирига ҳам етиб келдик. “Шаҳарликлар”нинг доимий ноқулай рақиби ҳисобланган “тулкилар” “Этихад”да меҳмон бўлади. Ченгиз Ундер трансфери “Лестер” учун анча фойдали бўлиши кутилмоқда. Тимоти Кастань эса аллақачон ўзини кўрсатишни бошлаб юборган.\nПеп шогирдлари куни кеча Англия Лига кубоги доирасида “Борнмут”ни қийинчилик билан таслим этди. “Лестер” эса “Арсенал”га имкониятни бой бериб, мусобақани тарк этди.\n“Кротоне” - “Милан”\nМавсум аввалида “россонерилар”га анча осон рақиблар тушиб қолди. Ибрагимовичнинг коронавирус билан касалланганига қарамай, Пиоли шогирдлари дебютантларни қийинчиликсиз енга олса керак. Жамоада истеъдодлар анча кўпайиб қолди.\nУшбу учрашувни “Кротоне” ўйинига ҳақиқий баҳони бериш учун ҳам кузатишимиз мумкин.\n“Рома” - “Ювентус”\nЭнди навбат А Серия 2-турининг асосий қарама-қаршилигига. Тобора кучсизланиб бораётган, инқироз ёқасига келиб қолган “Рома” “Олимпико”да “Ювентус”ни қабул қилади. Мората билан ҳужумни кучайтирган “кекса синьора” ўйинларини кузатишимиз учун янада сабаб кўпайди. Криштиану “Сампдория” дарвозасига неча-неча урунишлардан сўнг гол уришни уддалади. У жорий мавсумда ҳам ўз даражасини сақлаб қолиш ва янада кўпроқ совринларни ютишни мақсад қилган. Римда “Рома”га гол уриш эса доим ҳам қийин кечган.\n“Реймс” - ПСЖ\n“Марсель”га қарши жанжалли беллашувлардан кейин парижликлар жамоаси яна ўз ҳолига қайта бошлади. Аммо Ди Мария энди 4 та турда жамоасига ёрдам бера олмайди. Рақиб у қадар катта клуб эмас. Кайфияти яхши бўлса, Мбаппенинг бир ўзи ўйин тақдирини ҳал қилиб қўйиши мумкин.\nМуболаға учун узр, аммо ПСЖ ўйинларини голларга бойлиги учун ҳам севиб томоша қиламиз.\nБиринчи поғонага қайтиш учун улар нафақат ўз учрашувларини ютишлари, балки рақобатчиларнинг қоқилишини кутиши ҳам даркор.\n“Барселона” - “Вильярреал”\n“Барселона” Ла Лигадаги иштирокини “сариқ сувости кемаси” вакилларига қарши ўтказади. Ғамгин Месси, жароҳатдан тикланган Дембеле, “Бавария”дан қайтган Коутиньо, янги келиб қўшилган Пьянич ва Тринкауни кўриш имкониятига эга бўламиз. Шунингдек, Унаи Эмери қўл остида ўз олдига янада улкан мақсадларни қўйган “Вильярреал” футболчилари “Камп Ноу” эгаларига етарлича бош оғриқ туғдира олишади.\n“Ливерпуль” - “Арсенал”\nШунингдек, душанба оқшомида АПЛнинг энг марказий беллашуви ҳам бўлиб ўтади. Оғир иш кунидан сўнг, футбол кўриш қанчалик қийин кечмасин, асил мухлислар ушбу қарама-қаршиликни ўтказиб юбормайди. Айниқса, Клопп шогирдларида ўч олиш кайфияти ҳукмрон. Суперкубокдаги мағлубият учун ҳисоб-китоб қилиб олиш вақти келди.\nАлкантара дебютида пенальтига сабабчи бўлиб қолган эрса-да, аллақачон рекордлар ўрнатишни бошлаб юборди. Унинг ҳаракатларини “канонирлар” билан кечадиган ўйинда кўриш қизиқ бўлади.\n“Ювентус”га “Барса”нинг янги юлдузи керак\nЗиданга “Ливерпуль” ҳужумчиси керак


Жиззахда ўқитувчилар пахта теримига чиқарилди. Фарғона, Наманган, Самарқандда ҳам « Ўзбекистон Халқ Ҳаракати\n27 October 2018 - 11:05\n“Озодлик” радиосининг хабар беришича, Жиззах вилоят, Дўстлик туманидаги мактаблар ўқитувчиларнинг бир гуруҳи 24-25 октябрь кунлари мажбуран пахта теримига чиқарилган.\n– Бизда халқ таълими, шифокорлар умуман пахта теримига чиқарилмаган. Бизда фақат аҳоли шартнома асосида пахта теряпти. Президент қарорининг ижроси қаттиқ бизда. Агар унақа нарсани эшитсак, ўзимиз югуриб бориб, бартараф қиламиз.


545-I-сон 26.12.1997. Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида\n1-модда. Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатлари\n2-модда. Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларининг вазифаси\n3-модда. Ҳайвонот дунёсига нисбатан мулкдорлик\n4-модда. Ҳайвонот дунёси объектлари\n5-модда. Фуқаролар ва жамоат бирлашмаларининг ҳайвонот дунёсини ҳамда унинг яшаш муҳитини муҳофаза қилиш соҳасидаги ҳуқуқ ва мажбуриятлари\n6-модда. Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш соҳасида давлат бошқаруви\n7-модда. Давлат экологик экспертизаси\n8-модда. Ҳайвонларни давлат томонидан ҳисобга олиш ва улардан фойдаланиш ҳажмларини ҳисобга олиш, ҳайвонот дунёси давлат кадастри\n9-модда. Ҳайвонот дунёси мониторинги\n10-модда. Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш устидан назорат\n11-модда. Ҳайвонот дунёсини ва унинг яшаш муҳитини муҳофаза қилиш ҳамда ундан фойдаланишга оид асосий талаблар\n12-модда. Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланишга оид дастурлар ҳамда тадбирларни келишиб олиш\n13-модда. Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан оқилона фойдаланишни иқтисодий жиҳатдан рағбатлантириш\nII. ҲАЙВОНОТ ДУНЁСИДАН ФОЙДАЛАНИШ. ФОЙДАЛАНИШ ТУРЛАРИ ВА УСУЛЛАРИ\n14-модда. Ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчилар\n15-модда. Ҳайвонот дунёси объектларидан фойдаланиш\n16-модда. Ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари\n17-модда. Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш турлари ва усуллари\n18-модда. Ов қилиш\n19-модда. Балиқ овлаш\n20-модда. Ов қилиш ва балиқ овлашнинг ман қилинган усуллари\n21-модда. Ҳайвонот дунёсидан илмий, маданий-маърифий, тарбиявий ва эстетик мақсадларда фойдаланиш\n22-модда. Ҳайвонларнинг хусусиятларидан фойдаланиш\n23-модда. Ҳайвонлардан уларнинг маҳсулотларини олиш мақсадида фойдаланиш\n24-модда. Ҳайвонот дунёси объектларининг миқдорини тартибга солиш\n25-модда. Ов қилиш ва балиқ овлаш хўжалигини юритиш\n26-модда. Ҳайвонларни бошқа жойга кўчириш, иқлимга мослаш ва чатиштириш\n27-модда. Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқини бекор қилиш\n28-модда. Зоология коллекциялари яратиш ва уларни тўлдириб бориш\n29-модда. Зоология коллекцияларининг давлат ҳисобини олиб бориш\nIII. ҲАЙВОНОТ ДУНЁСИНИ МУҲОФАЗА ҚИЛИШ\n30-модда. Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш тадбирлари\n31-модда. Ҳайвонот дунёсининг ҳолатига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган фаолиятга қўйиладиган талаблар\n32-модда. Табиат объектларидан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини чеклаб қўйиш\n33-модда. Хўжалик фаолияти ва бошқа фаолиятни амалга ошириш пайтида ёввойи ҳайвонлар касалликка чалинишининг ва нобуд бўлишининг олдини олиш\n34-модда. Ҳудудни хўжалик мақсадларида ўзлаштириш пайтида ҳайвонларнинг яшаш муҳитини ва уларнинг урчиш шароитларини сақлаш тадбирлари\n35-модда. Ёввойи ҳайвонларнинг кўчиб ўтиш йўлларини, яшаш ва урчиш жойларини сақлаб қолиш\n36-модда. Камёб ва йўқолиб кетиш хавфи остида турган ҳайвон турларини муҳофаза қилиш\n37-модда. Камёб ва йўқолиб кетиш хавфи остида турган ҳайвон турларини сақлаб қолиш чора-тадбирлари\n38-модда. Камёб ва йўқолиб кетиш хавфи остида турган ҳайвон турларини тутиш тартиби\n39-модда. Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузганлик учун жавобгарлик\n40-модда. Қонунга хилоф равишда тутилган ҳайвонот дунёси объектларини, улардан олинган маҳсулотни, ҳайвонларни қонунга хилоф равишда тутиш қуроли ва воситаларини олиб қўйиш\n41-модда. Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш масалаларига доир низоларни ҳал этиш\nМазкур Қонун Ўзбекистон Республикасининг 2016 йил 19 сентябрдаги ЎРҚ-408-сонли «Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш ҳақида»ги Қонунига асосан янги таҳрирда қабул қилинган.\nҲайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатлари ушбу Қонундан ва бошқа қонун ҳужжатларидан иборат.\nУшбу Қонун қуруқликда, сувда, атмосферада ва тупроқда табиий эркинлик ҳолатида яшайдиган, Ўзбекистон Республикаси ҳудудида доимий ёки вақтинча турадиган ёввойи ҳайвонларни, шунингдек илмий ёки табиатни муҳофаза қилиш мақсадларида ярим эркин шароитда ёки сунъий яратилган яшаш муҳитида боқилаётган ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш соҳасидаги муносабатларни тартибга солади.\nҚорақалпоғистон Республикасида ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш соҳасидаги муносабатлар Қорақалпоғистон Республикаси қонун ҳужжатлари билан ҳам тартибга солинади.\nАгар Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномасида ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларидагидан бошқача қоидалар белгиланган бўлса, халқаро шартнома қоидалари қўлланилади.\nҲайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларининг вазифаси ҳайвонот дунёсининг яшаш шароитларини таъминлаш, уларнинг хилма-хил турларини ҳамда табиий галалари бутлигини ва яшаш муҳитини сақлаш мақсадида ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш, уни тиклаш ва такрор етиштириш соҳасидаги муносабатларни тартибга солишдан иборат.\nҲайвонот дунёси давлат мулки умуммиллий бойлик бўлиб, ундан оқилона фойдаланилиши лозим ва у давлат томонидан муҳофаза қилинади.\nкелиб чиқиши ҳайвонларга мансуб бўлган организмлар сут эмизувчилар, паррандалар, судралиб юрувчи ҳайвонлар, ҳам қуруқликда ҳам сувда яшовчи ҳайвонлар, балиқлар, умуртқасизлар ва уларнинг популяциялари;\nёввойи ҳайвонларнинг камёб ёки йўқолиб кетиш хавфи остида бўлган турлари;\nФуқаролар ва жамоат бирлашмалари:\nҳайвонот дунёсини ва унинг яшаш муҳитини муҳофаза қилиш тадбирларини амалга оширадилар;\nҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш соҳасидаги давлат дастурлари рўёбга чиқарилишига кўмаклашадилар;\nэкология соҳасида жамоатчилик экспертизасини ўтказадилар;\nжамоатчилик назоратини амалга оширадилар;\nҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш соҳасидаги ахборотни қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда оладилар;\nБатафсил маълумот учун қаранг: Ўзбекистон Республикасининг «Ахборот олиш кафолатлари ва эркинлиги тўғрисида»ги ҳамда «Ахборот эркинлиги принциплари ва кафолатлари тўғрисида»ги қонунлари.\nҳайвонот дунёсига ва унинг яшаш муҳитига етказилган зарарни қоплаш масаласини қўядилар;\nқонун ҳужжатларига мувофиқ бошқа ҳуқуқ ва мажбуриятларни амалга оширадилар.\nҲайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш соҳасида давлат бошқаруви Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси, Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги ўрмон хўжалиги бош бошқармаси, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари томонидан уларнинг ваколатлари доирасида амалга оширилади.\n(6-модданинг матни Ўзбекистон Республикасининг 2000 йил 26 майдага 82-II-сон Қонуни таҳририда — Олий Мажлис Ахборотномаси, 2000 й., 5-6-сон, 153-модда)\nбарча турдаги қурилишлар учун майдон танлаш материаллари, амалга оширилиши ҳайвонот оламининг ҳолатига ёки унинг яшаш муҳитига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган режадан олдинги, лойиҳадан олдинги ва лойиҳа ҳужжатлари;\nов қилинадиган ва балиқ овланадиган майдонларни ташкил этиш лойиҳалари;\nҳайвонларни янги иқлимга мослаш ва дурагайлаш ишларининг лойиҳалари;\nҳайвонот дунёси ва унинг яшаш муҳити учун хавфли бўлган ўсимликларни ҳимоя қилиш воситалари.\nҲайвонот дунёси объектларини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш соҳасидаги давлат экологик экспертизаси Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси томонидан қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда амалга оширилади.\nҚаранг: Ўзбекистон Республикасининг «Экологик экспертиза тўғрисида»ги Қонуни ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2001 йил 31 декабрдаги 491-сонли қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикасида давлат экологик экспертизаси тўғрисида низом.\nҲайвонот дунёсининг муҳофаза қилинишини ва ундан оқилона фойдаланилишини таъминлаш учун ҳайвонларнинг давлат томонидан ҳисобга олиниши ва улардан фойдаланиш ҳажмларининг ҳисобга олиниши амалга оширилади, ҳайвон турларининг жуғрофий тарқалиши, уларнинг миқдори тўғрисидаги маълумотлар мажмуини, улар яшайдиган муҳитнинг тавсифини, ҳайвонлардан фойдаланиш тавсифини ва бошқа зарур маълумотларни ўз ичига олган давлат кадастри юритилади.\nҲайвонларни давлат томонидан ҳисобга олиш ва ҳайвонот дунёси кадастрини юритиш давлат бюджети маблағлари ҳисобидан амалга оширилади.\nҲайвонот дунёсидан фойдаланувчилар ҳар йили ўзлари фойдаланаётган ҳайвонот дунёси объектларини ҳамда уларни муомаладан чиқариш ҳажмларини ҳисобга олиб боришлари ва олинган маълумотларни Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитасига ва давлат статистика органларига тақдим этишлари шарт.\nҲайвонларни давлат томонидан ҳисобга олиш ва улардан фойдаланиш ҳажмларини ҳисобга олиш, ҳайвонот дунёси давлат кадастрини юритиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланади.\nЎзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2000 йил 5 сентябрдаги 343-сонли қарори билан Ўзбекистон Республикаси ҳайвонот дунёсининг давлат кадастрини юритиш тартиби тўғрисида низом тасдиқланган.\nҲайвонот дунёси объектларини ва уларнинг яшаш муҳитини кузатиб бориш, уларнинг ҳолати тўғрисидаги маълумотларни тўплаш, умумлаштириш ва таҳлил этиш атроф табиий муҳит давлат мониторинги ягона тизими бўйича қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда амалга оширилади.\nҲайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш устидан давлат назорати қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги томонидан амалга оширилади.\nҚаранг: Ўзбекистон Республикасининг «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги ва «Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини давлат томонидан назорат қилиш тўғрисида»ги қонунлари.\n(10-модданинг биринчи қисми Ўзбекистон Республикасининг 2014 йил 4 сентябрдаги ЎРҚ-373-сонли Қонуни таҳририда — ЎР ҚҲТ, 2014 й., 36-сон, 452-модда)\nҲайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш устидан идоравий ишлаб чиқариш ва жамоатчилик назорати қонун ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилади.\nҲайвонот дунёсини ва унинг яшаш муҳитини муҳофаза қилиш ҳамда ундан фойдаланишга оид асосий талаблар қуйидагилардан иборат:\nҳайвонларнинг тур бўйича хилма-хиллигини ва улар галаларининг бутлигини табиий эркинлик ҳолатида сақлаб қолиш;\nҳайвонларнинг яшаш муҳитини, урчиш шарт-шароитларини ва кўчиб юриш йўлларини сақлаб қолиш;\nҳайвонот дунёси объектларидан оқилона фойдаланиш, уларни тиклаш ва такрор етиштириш;\nаҳоли соғлиғини сақлаш ҳамда жисмоний ва юридик шахсларга зарар етказилишининг олдини олиш мақсадида ҳайвонот дунёси объектларининг миқдорини тартибга солиш.\nҲайвонот дунёсидан фойдаланувчилар ишлаб чиқадиган ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланишга оид дастурлар ҳамда тадбирларнинг лойиҳалари Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси билан қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда келишиб олинади.\nҲайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан оқилона фойдаланиш, шу жумладан уни такрор етиштиришни иқтисодий жиҳатдан рағбатлантириш ҳайвонот дунёсининг муҳофаза қилинишини ва ундан оқилона фойдаланилишини, шунингдек унинг яшаш муҳити муҳофаза қилинишини ва унинг ҳолати яхшиланишини таъминлаётган юридик ва жисмоний шахсларга солиқ соҳасида ва бошқа имтиёзлар бериш йўли билан амалга оширилади.\nЮридик ва жисмоний шахслар ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчилар бўлишлари мумкин.\nФойдаланувчилар ҳайвонот дунёси объектларидан фойдаланиш борасида ўзларига тегишли ҳуқуқни қонун ҳужжатларида белгиланган шартлар ва тартибда амалга оширадилар.\nҚўшимча маълумот учун қаранг: Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг 1993 йил 3 сентябрдаги «Қимматли ва йўқолиб кетаётган ўсимлик ва ҳайвонот турларини муҳофаза қилишни кучайтириш ва улардан фойдаланишни тартибга солиш тўғрисида»ги қарори, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1991 йил 10 апрелдаги «Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ов қилиш ва овчилик-балиқ овлаш хўжалигини юритиш тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида»ги 95-сонли қарори ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1993 йил 15 декабрдаги «Ёввойи ҳайвонлар ва ўсимликларни муҳофаза қилишни кучайтириш ҳамда улардан фойдаланишни тартибга солиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 600-сонли қарори.\nҲайвонот дунёси объектларидан умумий фойдаланиш жисмоний шахслар томонидан қонун ҳужжатларида белгиланган тартиб ва миқдорда бепул амалга оширилади.\nҲайвонот дунёси объектларидан махсус фойдаланиш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси белгилаган тартибда бериладиган рухсатномалар асосида ҳақ эвазига амалга оширилади.\nҚаранг: Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1991 йил 10 апрелдаги «Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ов қилиш ва овчилик-балиқ овлаш хўжалигини юритиш тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида»ги 95-сонли қарори ва Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ов қилиш ва балиқ овлаш қоидалари (рўйхат № 337, 01.05.1997 й.)\nҲайвонот дунёсидан фойдаланувчилар:\nҳайвонот дунёси объектларидан уларни бериб қўйиш шартларига мувофиқ фойдаланиш;\nтутиб олинган ҳайвонот дунёси объектларига ва улардан олинган маҳсулотга нисбатан мулкдорлик ҳуқуқига эгадирлар.\nОв қилиш ёки балиқ овлаш хўжалигини юритувчи юридик шахслар:\nюридик шахсларга ҳайвонот дунёси объектларидан белгиланган нормалар доирасида фойдаланиш учун рухсатномалар беришга;\nюридик ва жисмоний шахслар ҳайвонот дунёси объектларидан ов қилиш мақсадида белгиланган нормалар доирасида фойдаланиши учун улар билан шартномалар тузишга;\nВазирлар Маҳкамасининг 2003 йил 13 августдаги 350-сонли қарори билан тасдиқланган республика балиқчилик хўжалиги табиий сув ҳавзаларини бириктириб қўйиш ва улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низомга асосан балиқ овловчи корхона бириктирилган сув ҳавзасини субижарага бериши тақиқланади.\nов ва балиқ маҳсулотини қайта ишлаш ҳамда ҳайвонот дунёси объектларидан буюмлар ишлаб чиқаришга;\nҳайвонот дунёси объектларидан ишлаб чиқарилган маҳсулот ва буюмлардан фойдаланиш ҳамда уларни сотишга;\nсунъий равишда етиштирилиб, табиий яшаш муҳитига чиқариб юборилган ҳайвон турларидан фойдаланишга ҳақлидирлар.\nҳайвонот дунёсидан фойдаланишнинг белгиланган нормалари ва муддатларига риоя этишлари;\nҳайвонот дунёсининг муҳофаза қилинишини таъминлашлари;\nҳайвонот дунёсидан табиий галаларининг бутлиги бузилишига йўл қўймайдиган ва фойдаланишга бериб қўйилмаган ҳайвонларнинг сақлаб қолинишини таъминлайдиган усуллар билан фойдаланишлари;\nҳайвонларнинг яшаш муҳити бузилишига йўл қўймасликлари;\nҳайвонлар миқдорини ҳамда улардан фойдаланиш ҳажмларини ҳисобга олишлари;\nҳайвонот дунёсини тиклаш ва такрор етиштиришга қаратилган тадбирларни амалга оширишлари шарт.\nҲайвонот дунёсидан фойдаланувчилар қонун ҳужжатларида белгиланган бошқа ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга бўлишлари мумкин.\nҲайвонот дунёсидан фойдаланиш турлари қуйидагилардан иборат:\nҳайвонот дунёсидан илмий, маданий-маърифий, тарбиявий ва эстетик мақсадларда фойдаланиш;\nҳайвонлардан уларнинг фаолияти маҳсулотларини олиш мақсадида фойдаланиш.\nҚонун ҳужжатларида ҳайвонот дунёсидан фойдаланишнинг бошқа турлари ҳам назарда тутилиши мумкин.\nҲайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳайвонот дунёси объектларини уларнинг яшаш муҳитидан ажратиб олиб ёки ажратиб олмасдан амалга оширилиши мумкин.\n1.Ов қилиш ва балиқ овлаш / Ов қилиш]\nТабиий эркинлик ҳолатида яшайдиган ёввойи ҳайвонларни тутиш мақсадида излаш, изига тушиш ва қувлаб бориш, тутишга интилиш ёки тутиш (отиш, тутиб олиш) ов қилиш деб ҳисобланади.\nОв саноат, ҳаваскорлик ва спорт мақсадида олиб борилиши мумкин.\nҚўшимча маълумот учун қаранг: Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1991 йил 10 апрелдаги «Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ов қилиш ва овчилик-балиқ овлаш хўжалигини юритиш тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида»ги 95-сонли қарори ва Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ов қилиш ва балиқ овлаш қоидалари (рўйхат № 337, 01.05.1997 й.)\n1.Ов қилиш ва балиқ овлаш / Балиқ овлаш]\nБалиқ ва умуртқасиз сув ҳайвонларини тутиш балиқ овлаш деб ҳисобланади.\nБалиқ овлаш саноат, ҳаваскорлик ва спорт мақсадида олиб борилиши мумкин.\nҚўшимча маълумот учун қаранг: Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1991 йил 10 апрелдаги 95-сонли қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ов қилиш ва овчилик-балиқ овлаш хўжалигини юритиш тўғрисидаги низом ва 2003 йил 13 августдаги 350-сонли қарори билан тасдиқланган Республика балиқчилик хўжалиги табиий сув ҳавзаларини бириктириб қўйиш ва улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низом ҳамда Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ов қилиш ва балиқ овлаш қоидалари (рўйхат № 337, 01.05.1997 й.).\nОв қилиш ва балиқ овлашда умумхавфли қуроллар ва усулларни қўллаш ман этилади.\nФалокатга учраган ва ўзи учун нотабиий шароитда турган ҳайвонларни ов қилиш ман этилади.\nҲайвонот дунёсидан илмий, маданий-маърифий, тарбиявий ва эстетик мақсадларда фойдаланишга ҳайвонот дунёси объектларини уларнинг яшаш муҳитидан ажратиб олиб ва ажратиб олмасдан қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда йўл қўйилади.\nҲайвонларнинг фойдали хусусиятларидан тупроқ ҳосил қилувчилардан, муҳитнинг табиий санитарларидан, ўсимликларни чанглатувчилардан, шунингдек ҳайвонот дунёси объектларининг бошқа хусусиятларидан фойдаланиш уларни яшаш муҳитидан ажратиб олмасдан ва уларга ёки улар яшайдиган муҳитга зарар етказмасдан амалга оширилади.\nҲайвонлардан уларнинг маҳсулотларини олиш мақсадида фойдаланишга ҳайвонот дунёси объектларини яшаш муҳитидан ажратиб олмасдан ва уларни нобуд қилмасдан, шунингдек улар яшайдиган муҳитни бузмасдан қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда йўл қўйилади.\nҲайвонот дунёси объектларининг миқдорини тартибга солиш квоталар асосида амалга оширилади. Квоталар Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси томонидан ҳисобга олиш маълумотлари ва Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг хулосалари асосида қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда тасдиқланади.\nҲайвонларнинг айрим турларини муҳофаза қилиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг хулосалари асосида Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси томонидан ана шу турдаги ҳайвонлардан фойдаланишга ёки фойдаланишнинг айрим турларига чеклашлар ёхуд тақиқлашлар белгиланиши мумкин.\nАҳоли соғлиғини сақлаш, қишлоқ хўжалик моллари ва бошқа уй ҳайвонлари касалликларга чалинишининг олдини олиш, юридик ва жисмоний шахсларга зарар етказилишининг олдини олиш, ҳайвонот дунёсининг турлари бўйича хилма-хиллигини сақлаб туриш мақсадида ёввойи ҳайвонлар айрим турларининг миқдорини тартибга солиш тадбирлари ўтказилади.\nАйрим турдаги ҳайвонлар миқдорини тартибга солиш тадбирларнинг бошқа турларига зарар етказилишини истисно этадиган ва уларнинг яшаш муҳити сақланиб қолишини таъминлайдиган усуллар билан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг хулосаларини ҳисобга олиб ҳамда ер, сув ва ўрмон захираларини муҳофаза қилишни амалга оширадиган тегишли давлат органлари билан келишган ҳолда амалга оширилиши лозим.\nМиқдори тартибга солиниши лозим бўлган ҳайвон турлари ва уларнинг миқдорини тартибга солиш тадбирларини ўтказиш қонун ҳужжатларида белгиланади.\nОв қилиш ва балиқ овлаш хўжалигини юритиш юридик ва жисмоний шахслар томонидан:\nов қилинадиган ва балиқ овланадиган ер-сув майдонлари лойиҳаларининг давлат экология экспертизаси;\nҳайвонлар миқдорини ҳамда ов қилинадиган ва балиқ овланадиган майдонлар ҳолатини ҳисобга олиш материаллари;\nҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқини берадиган квоталар ва рухсатномалар, ҳайвонот дунёси объектларини ва улар яшайдиган муҳитни муҳофаза қилиш, улардан фойдаланиш, уларни такрор етиштириш тадбирларини ўтказиш тўғрисидаги шартномалар асосида амалга оширилади.\nОв тўғрисидаги ҳамда ов қилиш ва балиқ овлаш хўжаликларини юритиш тўғрисидаги низом Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланади.\nҚаранг: Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1991 йил 10 апрелдаги 95-сонли қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ов қилиш ва овчилик-балиқ овлаш хўжалигини юритиш тўғрисидаги низом.\nЁввойи ҳайвонларни янги яшаш жойларига кўчиришга, фауна учун янги бўлган ёввойи ҳайвон турларини иқлимга мослашга, шунингдек ёввойи ҳайвонларни чатиштириш тадбирларини ўтказишга Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг хулосасини ҳисобга олган ҳолда Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитасининг рухсатномаси бўйича илмий-тадқиқот ва хўжалик мақсадларида йўл қўйилади. Ёввойи ҳайвонларни ўзбошимчалик билан бошқа жойга кўчириш, иқлимга мослаш ва чатиштириш ман этилади.\n1.11.00.00.00 Атроф табиий муҳит ва табиий ресурслар / 11.07.00.00 Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва фойдаланиш / 11.07.07.00 Ўсимлик дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқининг бекор қилиниши]\nҲайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқи қуйидаги ҳолларда бекор қилинади:\nфойдаланиш ҳуқуқи берилган юридик шахс тугатилганда.\nҚонун ҳужжатларида ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқини бекор қилиш учун бошқа асослар ҳам назарда тутилиши мумкин.\nҲайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқи рухсатномаларни қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда бекор қилиш йўли билан тугатилади.\nЮридик шахслар томонидан зоология коллекциялари яратиш ва уларни тўлдириб бориш мақсадида ҳайвонларни улар яшайдиган муҳитдан ажратиб олиш йўли билан ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш белгиланган қоидаларга мувофиқ амалга оширилади.\nЗоология коллекцияларини яратиш, уларни тўлдириб бориш, асраш, улардан фойдаланиш ва уларни ҳисобга олиш тартиби, зоология коллекциялари билан савдо қилиш қоидалари, шунингдек зоология коллекциялари объектларини Ўзбекистон Республикаси ҳудудидан ташқарига жўнатиш ва олиб чиқиш қоидалари қонун ҳужжатларида белгиланади.\nҚўшимча маълумот учун қаранг: Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1993 йил 15 декабрдаги 600-сонли қарори билан тасдиқланган Ёввойи ҳайвонларни (шу жумладан, заҳарлиларини) кўпайтириш ва улардан маҳсулот олиш мақсадида тутқунликда сақлаш тартиби.\nИлмий, маданий-маърифий, ўқув-тарбиявий ёки эстетик қимматга эга бўлган зоология коллекцияларининг давлат ҳисоби Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитасида олиб борилиши лозим.\nБундай коллекцияларнинг эгалари бўлмиш юридик ва жисмоний шахслар ҳайвонот дунёси объектлари коллекцияларини асраш, ҳисобга олиш ва улардан фойдаланиш қоидаларига риоя этишлари шарт.\nҳайвонот дунёси объектларини муҳофаза қилиш, улардан оқилона фойдаланиш ва уларни такрор етиштириш қоидалари ва нормаларини белгилаш;\nҳайвонот дунёсидан фойдаланишда чеклашлар ва тақиқлар белгилаш;\nҳайвонот дунёсидан ўзбошимчалик билан фойдаланишнинг ва ундан фойдаланиш борасида белгиланган тартибни бошқача бузишларнинг олдини олиш;\nҳайвонларнинг яшаш муҳити, уларнинг урчиши шарт-шароитлари ва кўчиб юриш йўллари муҳофаза қилинишини ташкил этиш;\nхўжалик ва бошқа фаолиятни амалга ошириш, транспорт воситалардан фойдаланиш пайтида ҳайвонлар нобуд бўлишининг олдини олиш;\nмуҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар ташкил этиш;\n(30-модданинг еттинчи хатбошиси Ўзбекистон Республикасининг 2011 йил 4 январдаги ЎРҚ-278-сонли Қонуни таҳририда — ЎР ҚҲТ, 2011 й., 1-2-сон, 1-модда)\nкамёб ва йўқолиб кетиш хавфи остида турган ҳайвон турларини тутқунликда урчитиш;\nҳайвонлар касалликка чалинганда, уларнинг табиий офатлар ва бошқа сабаблар оқибатида нобуд бўлиши хавфи туғилганда уларга ёрдам бериш;\nҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш тадбирларини асослашга қаратилган илмий-тадқиқотларни ташкил этиш.\nҲайвонот дунёсини муҳофаза қилиш бўйича бошқа тадбирларни ўтказиш йўли билан амалга оширилади.\nҲайвонот дунёсининг ҳолатига, яшаш муҳитига, ҳайвонларнинг урчиш шарт-шароитлари ва кўчиб юриш йўлларига таъсир кўрсатадиган фаолият ҳайвонот дунёси муҳофаза қилинишини таъминлайдиган талабларга риоя этган ҳолда амалга оширилиши лозим.\nҲайвонот дунёсини муҳофаза қилиш манфаатларини кўзлаб ердан, ўрмонлардан, сувдан фойдаланувчиларнинг, сув истеъмолчиларининг ва ер остидан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқлари қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда чеклаб қўйилиши ҳамда уларнинг зиммасига тегишли мажбуриятлар юкланиши мумкин.\n(32-модда Ўзбекистон Республикасининг 2009 йил 25 декабрдаги ЎРҚ-240-сонли Қонуни таҳририда — ЎР ҚҲТ 2009 й., 52-сон, 555-модда)\nТўлиқ маълумот учун қаралсин: Ўзбекистон Республикаси Ер кодексининг 29-моддаси, «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги Қонуннинг 34-моддаси, «Ўрмон тўғрисида»ги Қонуннинг 40-моддаси ва «Ер ости бойликлари тўғрисида»ги Қонуннинг 10-моддаси.\nЮридик ва жисмоний шахслар ҳар қандай турдаги хўжалик фаолияти ва бошқа фаолиятни амалга ошириш пайтида ёввойи ҳайвонлар касалликка чалиниши ва нобуд бўлишининг олдини олиш чораларини кўришлари шарт.\nДавлат ветеринария хизмати органи ва давлат санитария-эпидемиология хизмати органи ҳайвонот дунёси объектларининг касалликлари пайдо бўлиши ва тарқалиши устидан текширув ва назоратни амалга оширадилар, ҳайвонот дунёси объектлари касалликка чалинишининг барча аниқланган ҳолларини рўйхатга оладилар ва касалликлар пайдо бўлиши ва тарқалишининг олдини олиш ҳамда уларни тугатиш юзасидан зарур чоралар кўрадилар.\nЎсимликларни ёқиш, ҳайвонот дунёси объектлари ва улар яшайдиган муҳит учун хавфли бўлган материаллар, хом ашё ва ишлаб чиқариш чиқиндиларини ёввойи ҳайвонлар касалликларга чалиниши ва нобуд бўлишининг олди олинишини кафолатлайдиган чора-тадбирларни амалга оширмасдан сақлаш ва қўллаш ман этилади.\nЎсимликларни ҳимоя қилиш воситаларини, уларнинг ўсишини тезлаштириш омилларини, минерал ўғитларни ва хўжалик фаолиятида фойдаланиладиган бошқа препаратларни қўлланиш пайтида қонун яшаш муҳитини муҳофаза қилиш талаблари ҳисобга олиниши зарур. Айрим ҳудудларда қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда санитария тегралари белгиланиб, уларда ўсимликларни ҳимоя қилиш воситаларини, уларнинг ўсишини тезлаштириш омилларини, минерал ўғитларни ва бошқа препаратларни қўлланиш тақиқланади.\nАҳоли пунктлари, корхоналар, иншоотлар ва бошқа объектларни жойлаштириш, лойиҳалаштириш ҳамда қуриш, мавжуд технология жараёнларини такомиллаштириш ва янгиларини жорий этиш, ботқоқлашган ва бутазор ҳудудларни хўжалик оборотига киритиш, ерларни мелиорациялаш, ўрмондан фойдаланиш, геология-қидирув ишларини ўтказиш, фойдали қазилмаларни қазиб олиш, қишлоқ хўжалик молларини ўтлатиш ва ҳайдаб ўтиш жойларини аниқлаш, сайёҳлик йўналишларини ишлаб чиқиш ва аҳоли оммавий дам оладиган жойларни ташкил этиш пайтида ҳайвонларнинг яшаш муҳитини ҳамда уларнинг урчиш шароитларини сақлаб қолиш тадбирлари назарда тутилиши ва амалга оширилиши, шунингдек ёввойи ҳайвонларнинг яшаш муҳити сифатида алоҳида қимматга эга бўлган участкаларнинг дахлсизлиги таъминланиши лозим.\nТранспорт магистралларини, электр узатиш ва алоқа линияларини, шунингдек гидротехника иншоотларини жойлаштириш, лойиҳалаш ва қуриш пайтида ёввойи ҳайвонларнинг кўчиб ўтиш йўллари, яшаш ва урчиш жойлари сақлаб қолинишини таъминлайдиган чора-тадбирлар ишлаб чиқилиши ва амалга оширилиши лозим.\nКамёб ва йўқолиб кетиш хавфи остида турган ҳайвонот дунёси турлари Қизил китобга киритилади.\nҚаранг: Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1992 йил 9 мартдаги 109-сонли «Ўзбекистон Республикасининг Қизил китоби тўғрисида»ги қарори.\nКамёб ва йўқолиб кетиш хавфи остида турган ҳайвон турларининг нобуд бўлиши, миқдори камайиб кетиши ёки уларнинг яшаш муҳити бузилишига олиб келиши мумкин бўлган хатти-ҳаракатларга йўл қўйилмайди.\nТабиий шароитларда такрор етиштириш имконияти бўлмаган камёб ва йўқолиб кетиш хавфи остида турган ҳайвон турларини сақлаб қолиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ва Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги ўрмон хўжалиги бош бошқармаси ана шу турдаги ҳайвонларни урчитиш учун зарур шарт-шароит яратиш чора-тадбирларини кўришлари шарт.\n(37-модданинг матни Ўзбекистон Республикасининг 2000 йил 25 майдага 82-II-сон Қонуни таҳририда — Олий Мажлис Ахборотномаси, 2000 й., 5-6-сон, 153-модда)\nКамёб ва йўқолиб кетиш хавфи остида турган ҳайвонларни махсус яратилган шароитда урчитиш ва кейинчалик тарқатиш, шунингдек илмий-тадқиқот мақсадлари ва бошқа мақсадлар учун тутишга Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитасининг тақдимномаси ва Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг хулосаси бўйича Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси берадиган рухсатномалар асосида йўл қўйилади.\nБатафсил маълумот учун қаранг: Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг 1993 йил 3 сентябрдаги «Қимматли ва йўқолиб кетаётган ўсимлик ва ҳайвонот турларини муҳофаза қилишни кучайтириш ва улардан фойдаланишни тартибга солиш тўғрисида»ги қарори ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1993 йил 15 декабрдаги «Ёввойи ҳайвонлар ва ўсимликларни муҳофаза қилишни кучайтириш ҳамда улардан фойдаланишни тартибга солиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 600-сонли қарори.\nҲайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузганликда айбдор бўлган шахслар белгиланган тартибда жавобгарликка тортиладилар.\nҚаранг: Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 60, 83, 90, 92—94 ва 95-моддалари ва Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 200 ва 202-моддалари.\nЮридик ва жисмоний шахслар ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузиш туфайли етказилган зарарни қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда қоплашлари шарт. Зарарни қоплаш айбдорларни қонун ҳужжатларига мувофиқ жавобгарликдан озод қилмайди.\nҚаранг: Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1991 йил 10 апрелдаги 95-сонли қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ов қилиш ва овчилик-балиқ овлаш хўжалигини юритиш тўғрисидаги низомнинг V-бўлими.\nҚонунга хилоф равишда тутилган ҳайвонот дунёси объектлари, улардан олинган маҳсулот, қонунга хилоф равишда тутиш қуроли ва воситалари, шу жумладан транспорт воситалари қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда олиб қўйилиши ёки мусодара қилиниши лозим.\nҚўшимча маълумот учун қаранг: Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 27, 90, 94 ва 290-моддалари.\nҚонунга хилоф равишда тутилган ҳайвонларни ва улардан олинган маҳсулотни айбдор шахслардан олиб қўйиш имкони бўлмаган тақдирда, уларнинг қиймати қонун ҳужжатларида назарда тутилган миқдорлар ва тартибда ундирилади.\nҚўшимча маълумот учун қаранг: Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1991 йил 10 апрелдаги 95-сонли қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ов қилиш ва овчилик-балиқ овлаш хўжалигини юритиш тўғрисидаги низом ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1993 йил 15 декабрдаги «Ёввойи ҳайвонлар ва ўсимликларни муҳофаза қилишни кучайтириш ҳамда улардан фойдаланишни тартибга солиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 600-сонли қарори.\nҲайвонот дунёсидан фойдаланиш масалаларига доир юридик ва жисмоний шахслар ўртасидаги низолар қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда ҳал этилади.\n1997 йил 26 декабрь,\n(Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1998 й., 1-сон, 14-модда; 2000 й., 5-6-сон, 153-модда; Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2009 й., 52-сон, 555-модда; 2011 й., 1-2-сон, 1-модда; 2014 й., 36-сон, 452-модда)


Саратон касалига чалинмаслик учун етти ҳаётий маслаҳат!\n03 Январь 2017 17:27 1729\nБутунжаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти қошидаги Саратон касаллигини ўрганиш бўйича халқаро агентлик кучли канцерогенлар рўйхатини эълон қилди. Улар танада ўсимталарнинг юзага келишига асосий омил ҳисобланади. Саратон хасталигига мубтало бўлмоқчи бўлмасангиз, маслаҳатларга қулоқ солинг деб ёзади АиФ\nБу зарарли одат 70-90 % ҳолатларда ўпка раки сабабчисига айланади. Қанча кўп чеккан сайиш давосиз дард блан оғриш эҳтимоли кучайиб боради. Бир кунда бир пачкадан ортиқ чекувчилар соғлом одамга нисбатан 15-20 маротаба, кашандалар эса 60 марта кўп ўпка ракига дучор бўладилар.\n2. Очиқ қуёшда бўлиш вақтини чекланг.\nБу маслаҳат айниқса болаларга тегишли. Мутахассисларнинг фикрича, 15-30 дақиқадан ортиқ тобланиш тавсия этилмайди. Тобланаётган пайтда қуёшдан ҳимоя воситаларидан фойдаланиш зарур. Аксинча ҳолатда тери-таносил саратони эҳтимоли кучаяди.\n3. Вазнингизни ошишига йўл қўйманг!\nБаъзи тадқиқотлар семириш билан йўғон ҳамда ингичка ичак, сут бези саратони ўртасида алоқа борлигини кўрсатмоқда.\n4. Тўғри овқатланинг!\nДуккакли маҳсулотлар, сархил мевалар ва сабзавотлар истеъмол қилинг. Гўштдан қайта ишланган маҳсулотлардан сақланинг. Яқинда БССТ ушбу маҳсулотларни энг хавфли канцерогенлар гуруҳига қўшди. Статистика шуни кўрсатмоқдаки, ҳар куни 50 грамм қайта ишланган гўшт (1та сосиска ёки колбаса) истеъмоли ингичка ва йўғон ичак раки билан оғриш эҳтимолини 18% га оширади.\n5. Жисмонан фаол бўлинг.\nДунёнинг турли мамлакатларида ўтказилган 40 дан ортиқ тадқиқотларга кўра, камҳаракатли фаолият билан машғул ҳаёт тарзини кечирувчиларда саратоннинг ривожланиши кўпроқ кузатилади. Бунинг учун кунда камида бир ярим соат жисмоний машғулот билан шуғулланиш керак.\n6. Спиртли ичимлик ичишни камайтиринг.\nБу ҳам саратонни чақиради. Танада этанолнинг парчаланиши натижасида зарарли ацетальдегид пайдо бўлади.\n7. Уйда родон миқдорини назоратга олинг.\nБу радиоактив газ тошларда ва қаттиқ жисмларда беркиниб ётган урандан пайдо бўлади. родон кучли канцероген сифатида ўпка саратонини келтириб чиқаради. Ушбу газ орқали касалланиш 6 % дан 15 % гачани ташкил этади. Уйга у бетон тирқишларда, трубалар орқали кириши мумкин. Ундан айро бўлиш жуда осон. Хонани тез-тез шамоллатиб туринг.\n2017-03-11 15:13:07 4265\n2016-12-23 10:36:32 1220\nҲикмат Халил Карзай Тошкентда нималарни маслаҳатлашади?\n2017-01-07 18:10:16 1503\nНаманган вилояти маданий мероси 23.10.2018 16305\nНаманган вилояти маданий мероси 17.10.2018 15983