Ҳунлар ҳақида сўз\nҲунлар милоддан 1500 йил аввал пайдо бўлиб, ўша милоднинг V асрларигача икки минг йиллик ниҳоятда катта бир даврда Осиё ва Оврупо тарихи саҳнасига чиққан ва инсоният авлодлари ёдидан мангу ўчмайдиган, теран таъсирлик вақтларни бошдан кечирган бир халқдир. Улар тарихда 500 йил ҳукм сурган: Улуғ Ҳун империяси (милоддан аввалги 207 йилдан то милоднинг 216 йилигача); 170 йил ҳукм сурган ғарбий Ҳун империяси (милоддан аввалги 46—216 йиллар); 95 йил ҳукм сурган Оврупо Ҳун империяси (375—469) каби улуғ уч империяни қуриб,Осиё ва Оврупо халқлари тарихида ижобий ва салбий жиҳатдан ажойиб хотиралар қолдиргандирлар.\nҲунлар (хитойларнннг) Жунггу тарихида ўтган энг қадимгга давлатлардан Ин сулоласи (милоддан бурунги 1600—1200 йиллар); Жу сулоласи (милоддан аввалги 1200—300 йиллар); Чин сулоласи (милоддан аввалги 246—207 йиллар); Хан сулоласи:(милоддан илгариги 207—146 ниллар) сингари қатор давлатлар» билан турли муносабатларда бўлиб келганлар. Бу жараёнда ҳунлар чўл ҳаётига нисбатан ҳийла кучли бало-қазоларни келтирган бўлсалар-да, бошқа тарафдан Жунггунинг қадимги чоғдаги иқтисоди ва маданиятининг гуллашига ўзларининг ҳиссаларини қўшганлар. Ҳунлар ва уларнинг фаолияти Жунггу тарихида муҳим ўрин тутади.\nҲунлар Жунггунинг энг қадимги ривоятлари ва тарихий йилномаларида ҳар хил номлар билан тилга олинадилар. Дунёда ҳуншуносликка асос солган улуғ тарихчи Сима Чиан (милоддан 145 йил аввал туғилган бўлиши тахмин этилади) ўзининг ўлмас асари «Тарихий хотиралар»нинг «Беш подшоҳнинг таржимаи ҳоли» деган бобида Хуангди Ҳунларии шимолга қувгани ҳақидги маълумотлар берган. Хуангди бўлса, Жунггунинг бошланғич уруғдошлик жамиятида ўтган афсонавий хон бўлиб, унинг бундан 5000 йил аввал яшаганлиги ривоят қилинади. Шунга қараганда, ҳунларнинг жуда қадимги даврлардан тортиб Жунггуга хавф солиб келганлиги маълум бўлади.\nТурк халқларининг аждодларидан бири бўлган ҳунлар энг қадимги даврдан бошлаб Урхун дарёси бўйларида Чуғой тоғлари (ички Мўғулистондаги Янгшан тоғлари)нинг шимоли ва жанубида, Олтой ва Тангритоғнинг шимолида ва жанубида яшаганлар.\nҲозирги замон тилшуносларининг исботлашича, «ҳун» сўзи «кун» сўзидан келиб чиққан.\nҚадимги замонларда ҳунлар ҳам уйғур ва бошқа халқларга ўхшаш қоман (шаман) динига эътиқод қилганлар. Қоман дини кўпхудолик динларининг бири бўлиб, «Кун тангри»га эътиқод қилиш муҳим ўрин тутган. Шу учун қадимги замонларда ҳунлар -ўзларини «кунлар» деб аташган. «Кун» сўзи кейинги пайтларга келиб «ҳун» сўзига айланиб кетган.\nПрофессор А. Закий Валидий Тўғон ҳам «ҳун» атамасини «кун» деб-ёзади. Яна бошқа тарихий манбаларда эса, «ҳун» сўзининг Урҳун дарёсининг номидан келиб чиққанлиги айтилади. Қадимги замонларда Урҳун дарёсининг бўйида яшаган аждодларимиз ўзини шу дарёнинг номи билан «ҳун» деб аташган экан. Ҳозиргача бу икки хил қарашнинг қай бири тўғрилиги ҳақида муқим бир хулоса чиқарилганича йўқ.\nҚадимги чоғларда ҳунларнинг Олтой тоғлари ва Тангритоғнинг шимолида ва жанубида яшаганлиги ҳақида юқорида айтилди. Археологик қазишлар натижасида Олтой тоғларидан милоддан аввалги даврларга оид қадимги ҳун қабрлари топилди. Бу қабрлардан чиққан ҳунларпинг жасадларига (қабрлари совуқ қор чўққиларида бўлгани учун жасадлари бузилмаган) қараганда, улар ниҳоятда баланд бўйли, қотма, устихонли, қаншарлик, юзлари оқ, чўзиқ бўлиб, қадимги уйғурларнииг қиёфалари билан ирқий жиҳатдан ўхшаш. Ҳунларнинг баланд бўйи, қотмалиги, ҳусни каби хусусиятларини қадимги Жунггу маълумотлари ҳам исботлайди.\n«Хан йилномаси»нинг «Жингмиди ҳақида қисса» бобида ҳун шаҳзодаси Жингмидининг бўйи саккиз чи, икки сунг, чиройи сулув дейилган. Буни ҳозирги узунлик ўлчовидаги метрга мослаганда (Хан замонасидаги бир чи ҳозирги 27 сантиметр, 65 миллиметрга тўғри келади) Ҳун шаҳзодасининг бўйи тахминан икки метр 30 сантиметр келади. Бу ҳолат Олтой тоғларидаги ҳун қабрларидан топилган ҳун жасадларининг жудаям баланд бўйли, узун одамлар эканликларини кўрсатади.\nШаҳзода Жингмиди, милоддан 121 йил аввал ҳозирги Гансу шаҳрида Хан қўшинлари тарафидан мағлуб бўлиб, ҳун хони Қуншархон тарафидан ўлдирилган. У ҳун хони Шигут Сугахоннинг ўғли эди. Жингмиди Хан сулоласининг подшоҳи Хан Вуди ҳузурига келтирилгандан кейин, Хан сулоласининг ҳарбий отларини ўстириб, кўпайтириш ишлари бўйича мансабдор бўлган. Жингмиди унинг ҳунча исми эмас. «Жингмиди» деган исмни унга Хан Вуди берган.\nЖунггу фанлар академияси археология тадқиқоти институти тарафидан 1955 ва 1957 йиллари Шанси ўлкасининг ҳозирги Шиан шаҳри атрофидаги Хан сулоласи даврига оид «Шанглинг ған» деган жойдан алоҳида бир қабр топилган. Бу қабрга дафв қилинган жасад билан бирга кўмилган охиратлик нарсалар ичида икки парча тут чоса мис тахтаси чиққан. Мис тахтага икки нафар одам, икки отнинг суратлари нақш қилиб туширилган. Икки одам бир-бирининг бели ҳам кокиллари туташган қиёфада туришибди. Улар қаншарли патила сочли бўлиб, коқиллари ўрилган,иштон кийишган. Археология олимлари бу қабрдан чиққан жасадларни ҳунларнинг Хан сулоласига юборган элчиси ёки элчиларнинг ҳамроҳлари деб ҳукм қилишди. Бу қабрдан топтлган нарсалардан ҳунларнинг соч қўйиш шакли, кийииишлари, чиройи, урф-одатлари билан қиёфаларини билса бўлади.\nҚадимги замонда ҳунлар билан уйғурлар, туркларнинг тили, урф-одатлари, чиройли-шакли деярлик ўхшаш эди. Жунггукинг «Вий йилномаси», «Жу йилномаси», «Суй йилномаси» сингари қадимги ва ўрта асрлардаги тариҳий материалларда уйғурлар ва турклар ҳунларнинг авлоди дейилган. Демак, уйғур тарихини билишда ҳунлар тарихини билиш жудаям муҳим аҳамиятга эга.\nҲунлар уйғурларнинг энг қадимги аждоди бўлиб қолмасдан, балки ҳозирги пайтдаги турк халқларининг ҳам бобокалонларидандирлар.\nБОТУР ТАНГРИҚУТ ЁХУД ЎҒИЗХОН\n1. Ботурнинг тангриқут бўлуви\nҚўҳна тарих ҳунлар деб аталмиш бир тоифа халқ (милоддан уч аср аввал) мисли кўрилмаган даражада кучайганидан шоҳидлик беради. Улар милоддан бурунги 209 йилдзн милоднинг 216 йилигича 500 йил ҳукм сурган қудратди ҳун тангриқутдиги (империяси)ни вужудга келтирдилар.\nБу тангриқутликнинг ҳудуди кунчиқарда улуғ океан қирғоқларигача бориб туташган, шимолда Лена дарёси, Бойкўл (Байкал кўли), Янси дарёсининг ўрта иқлимларигача, жанубда Хитой деворигача, ғарби-жанубда Ҳиндистон (Синд)нинг шимолигача, ғарбда Қаспий денгизининг соҳилларигача чўзилган эди.\nМана шу улуғ Ҳун тангриқутлигини ҳарбий салоҳиятда ўз замонасида тенги йўқ саркарда, сиёсий дипломатия ва давлат тузумини мукаммаллаштиришда мислсиз истеъдод эгаси бўлган жанговар ва олижаноб бир инсон, иззат-ҳурматда тангрининг мағрур ўғли деб аталмиш бир зот вужудга келтирди.\nУни Ботур тангриқут деб атар эдилар.\nБотур тангриқут Туман тангриқутнинг катта ўғли бўлнб, аввалига у тахт вориси қилиб белгиланган эди. Аммо кейинчалик отаси ўз қароридан воз кечиб, олчиси (кичик хотини)дан туғилган кенжа ўғлини тахтига ворис белгилаб, Ботурни ворисликдан маҳрум этди.\nҚадимги даврлардаги икки давлат ўртасидаги муносабатлар қойдасига мувофиқ икки давлат ўртасида тузилган аҳдноманинг бузилмаслигига қатъий кафолат тарзида бир тараф иккинчи тарафга ўғилларидан бирини гаровга юбориб қўядиган одат бор зди. Туман тангриқут ўз ниятига етишиш учун тахминан милоддан 216 йиллар бурун Ботурни Улуғ ёвчилар хонлигига гаровга юборади. Бу ишга Ботур қаттиқ норози бўлади.\nЭнг қадимги чоғдан тортиб, яқин давргача бўлган узоқ тарихий далилларга суяниб ҳукм қилинганда, гаровга юборилган хонзодалар ҳаёти фожиали тугаган. Низо вақтида икки давлат орасида тузилган аҳдномалар бузилган. Шунда гаровга юборилган шаҳзодалар ўлдирилган. Ботур Ҳунлар билан Улуғ ёвчилар муносабатини доим зийраклик билан кузатиб турган ва аҳднома бузилиб, ҳунлар билан Улуғ ёвчилар орасида уруш чиқадиган вазият пайдо бўлиши биланоқ Улуғ ёвчилар хонлигидан қочиб кетишни мўлжаллаб юрган.\nУлуғ тарихчи Сима Чианнинг маълумотига қараганда, худди Ботур кутганидек, Ҳунлар-билан Улуғ ёвчилар ўртасида тузилган аҳднома бузилиб, Туман тангриқут Улуғ ёвчиларни тор-мор келтириш учуи қўшин юборади. Ботур ҳун қўшинлари босиб келмасидан олдиноқ Улуғ ёвчилар хонининг хос оти — тулпорини миниб, қочиб қолади. Улуғ ёвчилар буни вақтида сезиб, унинг кетидан қувлаган бўлсалар-да, Ботурга етмак у ёқда турсин, унинг қорасини ҳам кўра олмайдилар.\nБотур Улуғ ёвчиларнинг пойтахти Сандобилдан (ҳозирги Гансудага Чонгий атрофида) қочиб, даҳшатли денгиз тўлқинидек қўзғолиб турадиган, хатарли Тангри қумликларини (ҳозирги Нингшё) ва яна уфққа туташиб кетган ям-яшил ўт-чўплик яйловлардан ўтиб, Ҳунлар пойтахти Туманбалиққа (ҳозирги Кўлхут шаҳри атрофи) етиб келади. Ўғлининг бу мардлигини кўрган.\nТуман тангриқут Ботурга қойил қолади. Уни ҳун отлиқ қўшинларини ташкил этиб, машқ қилдириб жангга тайёрлашга қўяди. Бундай яхши имкониятга эга бўлган Ботур дарҳол овозлик ўқ-ёй кашф қилади. У ўзи машқ қилдириб, уруш қоидаларини ўргатаётган ҳун отлиқ жангчиларига мундоқ, дейди: «Тангри номи билан айтай мен мана шу овозли ўқ-ёйимни нимага қаратиб отсам сизлар ҳам қилча иккиланмасдан, шу нарсани нишонлаб, ўқ узасиз, бунга хилоф иш қиладиган бўлсангиз, ҳаммаларингизнинг бошларингни оламан».\nБир куни Ботур овозли ўқ-ёйини ўзи миниб юрган тулпор отга: қаратиб отади. Лекин жангчилар у яхши кўрадиган тулпорни нишонга олишга кўзлари қиймай туриб қоладилар. Шунда Ботур қилча раҳм қилмасдан буйруқни бажармаган жангчиларнинг бошини олади. У яна юқоридаги буйруқни такрорлаб, бундан кейин қаршилик қиладиганларнинг тақдири ўлим билан тугашини эслатади ва отлиқ жангчиларнинг ваъдасини олади.\nОрадан кўп ўтмай Ботур ўзи яхши кўрган гўзал олчасини (хотинини) нишонлаб, овозли ўқ-ёйини отади. Буни кўрган жангчилар берган ваъдаларини бажаришга иккиланиб қоладилар. Лекин Ботур сўзидан қайтмайди. Бу жангчилар ҳам бошларидан айриладилар. Икки фожиадан сабоқ олган бошқа жангчилар Ботурнинг буйруғига сўзсиз бўйсунадиган бўладилар.\nТуман тангриқут кунларнинг бирида ҳун хонларини ва кичик олчиси (хотини), ўғилларини олиб овга чиқади. Ботур шу фурсатни ғанимат билиб бояги жангчилари билан отаси — Туман тангриқутни, ўгай онаси ва ўгай укаларини битта қўймай қириб ташлайди. Бу сафар Ботур овозли ўқ-ёйи билан нимани нишонга олса, унга садоқатли отлиқ жангчилари ўқларини ўшанга қаратиб отадилар. Ботур мақсадига эришади. Эҳтимол, Ботурга қаршилар билан тарафдорлар орасида ниҳоятда қаттиқ қонли урушлар бўлгандир!.. Ботур мана шундай усул билан Ҳун тангриқути тахтини эгаллайди. Бу воқеа милоддан 210 йил аввал юз берган.\nЮқорида Ботурнинг ҳокимият тепасига чиқиш учун ниҳоятда эпчил усул қўллаганини кўрдик. У бунда жудаям шафқатсизлик қилган бўлса-да, унинг ўзи ниҳоятда ҳушёр, ақлли, вазиятни тўғри баҳолай оладиган, овозли ўқ-ёйни ижод қилган саркарда эди.\n2. Ҳунларнинг қўшнилари\nМилоддан уч аср бурун (милоддан 209 йил бурун) «Ўғизнома» достонида Уғизхон номи билан аталган Ботур ҳунларга тангриқутлик қилган чоғда қадимги Осиёдаги халқларнинг этник таркиби хийла мураккаб эди.\nЖунггунинг шарқи-шимолидаги уч ўлка (Хилу жиёнг, Ливонг, Жилин) эгаллаган ҳудудда тунгуслар (Монжу ва мўнгғулларнинг аждодлари) хонлиги бор эди. Булар ҳунларнинг шарқидаги энг кучли қўшнилари эди. Ҳозирги Байкалнинг атрофида, Селенга дарёсининг бўйларида эса шарқий уйғурларнинг хонлиги мавжуд эди. Улар милоддан бир неча аср бурунданоқ деҳқончилик ва чорвачилик билан шуғулланиб, ўтроқлашган ҳаёт кечиришарди. Жунггунинг қадимги тарихида мана шу шарқий уйғурлар «Динглинг» («Туролар») деб аталган.\nБойкўлнинг ғарбида (Енисей — Энасой дарёсининг Юқори оқимида) қирғиз хонлиги ҳукм сурар, Симо Чиан билан Бангу (милодий 32—92 йиллар) қадимги чоғдаги қирғизлар ҳақида батаф«сил маълумот бермаган бўлса-да, қирғиз хонлиги ҳар ҳолда ҳийла кучли эди.\nҲунларнинг шимолида юқорида тилга олинган шарқий уйғур хонлиги билан қирғиз хонлигидан бошқа яна «Чипор отлар» деб аталадиган халқ яшаган. Улар Олтой тоғларининг шимолий этакларида ўтроқлашган бўлиб, чорвачилик билан шуғулланишган. «Чипор отлар» игна япроқлик ўрмонлар қоплаган тоғлар ичида от уюрларини боқишган. Улар асрайдиган отларнинг ранги кўпинча суст нашаранг бўлиб, ёли қора эди. «Чипор отлар» деган ном ҳам улар асрайдиган отларнинг рангига муносабатдан олинган бўлса керак. Ҳунларнинг ғарбдаги энг кучли қўшниси — Улуғ ёвчилар эди.\nМилоддан беш аср бурундан бошлаб Жунггунинг қадимги тарихий хотираларида Урдуснинг ғарбидаги яйловларда яшайдиган Улуғ ёвчилар ҳақида маълумот берила бошланган.\nУлуғ ёвчиларнинг шарқидаги Арсан водийсида (ҳозирги Нингшённинг ғарби-шимолида) уйсунлар яшаган. Улуғ ёвчилар хонлигининг пойтахти Сандабил бўлиб, аҳолиси бир миллион киши атрофида эди.\nУлуғ ёвчиларнинг ғарби-жанубида эса (ҳозирги Кўкнур, Тибет атрофида) Чонглар (тибет -халқининг аждодлари) яшади.\nМилоддан икки аср бурун Жонг Чаннинг берган маълумотига қараганда, уйсунлар яшаган ҳудуд Дунгх вонг билан Тилов тоғи (Чилан шан тоғи) орасидаги бир жой эди. Улуғ ёвчилар ҳам қадимги чоғларда шу атрофда яшаганлар. Мана шу жойларда бир вақтда ўз давлати бўлган уйсунлар билан ёвчилар аралаш яшагани ҳақида бир нарса дейиш қийин. «Тарихий хотиралар»даги маълумотга қараганда, мана шу ҳудудни уйсунлар бурун эгаллаб турган бўлсалар, Улуғ ёвчилар кейин босиб олганга ўхшайдилар.\nМилоддан 180 йиллар бурун Улуғ ёвчилар тарафидан мағлуб бўлган уйсунлар асли яшаб турган жойларидан ғарброққа кўчиб, Или водийсига бориб макон топганлар. Уйсунларни Гансудан қувлаган Улуғ ёвчилар уларнинг жойларини эгаллаб олганлар.\nБундан ташқари, ҳозирги Чўчак, Зойсан атрофларида ўғизлар, Тангритоғнинг шарқи-шимолида ва Олтойнинг жанубида турклар, Жимсар атрофида Орқа қум беклиги яшаган.\nТорим водийси ва унинг атрофида бўлса уйғурларнинг аждодлари қурган Олди қуш беклиги. (Турпон), Лулан хонлиги (Лупнурда), Қорашаҳар хонлиги, Қўкар хонлиги, Оқсу хонлиги, Қашқар хонлиги, Ёркант хонлиги, Хўтан хонлиги қаторлиқ давлатлар ва бир қанча донгдор бекликлар яшарди. Уларнинг ғарбида Фарғона, Қангли, Олон сингари давлатлар бор эди.\n3. Ўғизхон (Ботур тангриқутнинг) юришлари\nМилоддан аввалги 210 йили ҳунлар тарихида давр бўлгудек бир йил бўлди. Шу йили ҳунларнинг тахтида ўлтирган улуғ император — Ботур тангриқут кейинчалик 500 йил ҳукм сурган улуғ,қудратли ҳун тангриқутлигини қурди. Ҳунларнинг жанубидаги кучли қўшниси Чинг сулоласининг подшоҳи Чинг Сихуонг ўлади. Ортидан Чинг сулоласи даҳшатли тус ояган деҳқонлар қўзғолонининг шиддатли зарбаси остида ағдарилади.\nБу қўзғолондан фойдаланган Лийубанг Жунггу зса тарихда беш аср (милоддан бурунги 206 йилдан милодий 220 йилгача)ҳукм сурган Хан сулоласини қурди.\nЧинг сулоласи ағдарилиб, унинг ўрнига қурилган Хан сулоласининг ҳали мустаҳкамланиб улгурмаганлиги янги қурилган Ҳун тангриқутлиги учун ҳам хийли ўнгушлик шароит яратади.\nБотур тангриқут ички жиҳатдан Ҳун давлатининг такомилини мустаҳкамлаб, янада мукаммаллаштириб олганлиги, жанговарлиги ниҳоятда юқори бўлган 400 минг кишилик отлиқ аскар тайёрлаб олганлиги ва ташқи жиҳатни (жанубдаги қўшниси Хан сулоласининг ожизлигини) ҳисобга олиб, яъни ўнг келган шароитдан фойдаланиб, атрофидаги қўшниларга ҳужум бошлади ва уларни бўйсундиришга киришди.\nМилоддан беш аср бурун Ҳунлар билан Тунгуслар орасида расмий чегара бошланган эди. Бу чегаранинг чизиғи 1000 йўлдан узунроқ эди. Мана шу жой «ўрта» деб аталган бетараф ер бўлиб, шу жойда ҳар икки тараф чорва молларини боқарди. Ҳунлар билан тунгуслар орасидаги «ўрта» деб аталган чегара узунлиги (Шимолдан жанубга қараб чўзилган) бир неча минг йўл бўлганидан ташқари, ғарбдан шарққа қараб чўзилган чегара чизиғининг узунлиги 1000 йўлдан узун бўлиши уларнинг ирқий жиҳатдан (қон системаси, тил, урф-одатлари) бошқа-бошқа халқлар эканлигини кўрсатади. Чунки ҳунлар турк ирқига, тунгуслар монжу, мўнгғул ирқига мансуб эди.\n«Тарихий хотиралар. Ҳунлар ҳақида қисса» бобидаги маълумотларга асосланганда, тунгуслар ҳунлар билан ўзи орасидаги бетараф жойни босиб олишни ният қилган. Тунгуслар хони Ботур тангриқутга элчи юбориб, шу жойни беришни талаб қилган. Бундоқ юзсизликдан ниҳоятда қаттиқ ғазабланган Ботур тангриқут Ўғизхон милоддан 205 йил бурун тунгуслар устига туйқусдан бостириб бориб, уларни осонгина тор-мор қилган. Ҳунлар тунгус хонларининг қабристонини ер билан яксон қилиб ташлаганлар. Шундан бошлаб, тунгус хонлиги Ҳун тангриқутлиғига қўшиб олинган.\nБотур тангриқут милоддан 205 йил бурун бошлаган ғолибона ҳарбий жанглардан кейин Улуғ ёвчилар устига юрди. Жанговар Улуғ ёвчилар ниҳоятда қаттиқ қаршилик кўрсатсалар-да, охир оқибат бош эгишга мажбур бўлдилар. Ботур тангриқут ғалабадан кейин уйсунларни ўз юртига (Хиший оралиғига) кўчириб келиб ўрнаштирди. Шу воқеадан хийла олдинроқ Улуғ ёвчилардан мағлуб бўлган уйсунлар шарққа кўчиб, Ботур тангриқутдан паноҳ тилаган эдилар.\nБотур тангриқут Улуғ ёвчилар билан уйсунларни ўз тангриқутлиги таркибига киритиб олгач, жанубдаги қўшниси — Хан сулоласига тенглаша бошлади.\nЮқорида айтиб ўтилганидек, милоддан 215 йил аввал Чинг Сихуанг Урдус яйловини босиб олган эди. Ботур тангриқут жанубга қараб юриш қилиб, Хан сулоласидан ўша Урдус яйловини тортиб олди.\n4. Байдинг муҳосараси\nҲун тангриқутлигининг кучайиши Хан сулоласига ниҳоятда оғир хавф бўлиб тушди. Бу вақтда Ботур тангриқут Хан сулоласи ҳудудига босиб кирди. Аввал ҳозирги Саниш ўлкасидаги Шовсан ноҳиясини муҳосара қилди. Шу жойни мудофаа қилиб турган ҳарбий волий Хан Вонг Шинг тезда уларга таслим бўлди.\nҲунлар яна илгарилаб, Санишдаги Тайиван, Чингенг сингари шаҳарларга ҳужум қилдилар. Мана шу пайтда Хан сулоласининг тунжит подшоҳиси Лийубонг (милоддан аввалги 205.—195 йиллар) ҳунларга қарши юришни режалаштирди. Унинг вазири Лужинг ҳунларга қарши юриш қилиш хатарли эканлигини назарда тутиб, Лийубонгни огоҳлантирди. Чунки шу мазгилда қурилган Хан сулоласининг иқтисоди ҳароб, кучлар етарли эмас, марказий ҳокимият ҳам мустаҳкамланиб улгурмаган эди. Лекин Лийубонг вазирининг огоҳлантиришини назар-писанд қилмай ўзи 125 минг кишилик қўшинга бош бўлиб, ҳунларга қарши юриш бошлади.\nБундан хабар топган Ботур тангриқут сараланган 400 минг кишилик отлиқ қўшйнларини Фингчинг (ҳозирги Дотунг) шаҳарининг шарқидаги Байдинг тоғининг адирларига ўрнаштириб Хан сулоласи подшоси Лийубонгнинг келишини кутиб, пистирмада турди. Ботур тангриқутнинг ҳарбий тактика жиҳатдан қўйган яширин тузоғидан қилча хабари бўлмаган Лийубонг олдинги қўшинларини бошлаб келиб, Байдинг тоғида бутунлай қуршовга тушиб қолди. Симо Чианнинг хотираларига қараганда, Хан сулоласи қўшинларининг шимолий тарафини қора отлиқ, шарқий тарафини кўк отлиқ, жанубий тарафини қизил тўриқ отлиқ, ғарбий тарафини оқ бўз отлиқ ҳунлар қуршаб олган экан. Ташқи дунёдан алоқаси узилган Хан қўшинлари етти кеча-кундуз қуршовда қолиб, очликдан ўлиб тугашга юз тутадилар.\nВазирининг гапига кирмай ҳунларга қарши юриш қилиб, қуршовга тушиб қолган Лийубонг нима қилишини билмай, боши қотиб турганда, унинг Чинг Пинг исмли вазири қуршовдан қутулишнинг йўлини топади. Чинг Пинг Ботур тангриқутнинг олчиси (хотини) олдига ўғирликча бориб, унга нурғун олтин беради. Олчидан қуршовнинг маълум жойидан озроқ йўл очиб қўйиш имкониятини яратиб беришни ялиниб-ёлворади. Олчи эса Ботур тангриқутга дарҳол қайтиб кетишни, ундоқ бўлмаганда Кўк тангрининг ғазабига йўлиқишини айтиб, шаман тангриси билан уни қўрқитади. Ботур тангриқут хотинининг сўзидан таъсирланиб,муҳосаранинг маълум жойини бўшатади. Лийубонг шу жойдан чиқиб қочади.\nМашҳур Байдинг қуршовининг охири ана шундай натижа билан якун топган. Бундай қуршов қадимги даврда шарқ тарихида кўрилган эмас. Шу туфайли Байдинг қуршови ҳақида мана бундай кўшиқ тўқилган:\nФижингда юз берган ажойиб воқеа, Келтурди даҳшатлик жафо-машаққат. Етти кун оч қолиб, кетдик мадордан, Ўқ-ёйни отишга етмади қувват.\nБайдинг қуршови милоддан 200 йил бурун бўлган.\n5. Ҳун тангриқутлиги билан Хан сулоласи ўртасида тузилган аҳднома\nЛийубонг Байдинг қуршовидан қутулиб, Чанъанга келгандан кейин, Лужингни банддан бўшатган. Унинг ҳунларга қандай муомалада бўлиш ҳақида берган таклифларига кўнган. Лийубонг милоддан 198 йил бурун Лужинг бошчилигидагп Хан сулоласи\nэлчиларини Ҳун тангриқути олдига юборади. Ҳун сулоласи элчилари ҳун тангриқути Ботур тарафидан қўйилган оғир шартларга кўниб, тубандаги шартларни ўз ичига олган аҳдномага қўл қўйган.\nТузилган аҳднома бўйича, Хан сулоласи ҳунларга ҳар йили белгилаигаи миқдорда кимхоб, товар-дурдун, шароб, ошлиқ, емак-ичмаклар юбориб туриш, хан подшоҳларининг малика қизларини ҳун тангриқутларига ётлиқ (канизак) қилиб қудалашиши, қудуқ,сувларидан фойдаланиш келишилган.\nХан сулоласи аҳдномага биноан милоддан 192 йил бурун Ботур тангриқутга (милоддан аввалги 210—174-йилларда тангриқут бўлган), милоддан 174 йил бурун Кийук тангриқутга (милоддан бурунги 174—161 йилларда тангриқут бўлган), милоддан: 156 йил илгари Кунчин тангриқутга (милоддан аввалги 161—126 йилларда тангриқут бўлган) хан маликаларини ётлиқ қилган.\nБотур тангриқут (Ўғизхон)га Лийубонг ўз қизини хотин қилиб берганда, ҳунларга юборган совға-саломлар қаторида минг саролтин ҳам қўшиб юборган.\nБир-бирига ўхшамайдиган миллатларнинг ҳукмронлари орасидаги қудачилик қадимги чоғдаги дипломатия қоидасига кўра бир турлик усул эди. Икки тарафнинг ўзаро душманлиги воқелик бўлса-да, тинч яшаш учун бир томон иккинчисининг ҳукмронига ўз қизларини ётлиқ қилишган. Шу даврда Хан сулоласининг қудачилик сиёсатини йўлга қўйиши иложсизликдаи бўлиб, вақтинчалик эса-да, ўз давлатининг ҳунлар тажовузига учрамаслигинга ўйлаб қилинган. Хан сулоласининг ҳунларга ҳар йили белгиланган миқдорда юбориб турадиган кимхоб, товар-дурдун, шаробдон, озиқлар совға-салом бўлмасдан, амалиётда шакли ўзгарган ўлпон тўлашнинг ўзгинаси эди. Бундай аҳвод 70 йил (милоддан бурунги 200—130 йиллар) давом қилган.\nАҳдномага Хан сулоласи тараф имкон борича амал қилган бўлса-да, ҳунларнинг тангриқутлари ўзларининг «қайин она» ва «қайин отаси»ни юз-хотир қилмай (Ўғизхон қайнонаси Лийухуга ёзган мактубида уни ҳақоратлаган, баъзида аҳдномани бузиб,Хан сулоласига ҳужум қилиб, парокандалик туғдириб турган.\n6. Ўғизхон тангриқутнинг Хан сулоласи подшоҳларига ёзган мактублари\nЎғизхон тангриқутнинг Лийухуга ёзган мактуби\nЎғизхон тангриқут милоддан 200 йил бурун Хан сулоласини Байдингда мағлуб қилиб, милоддан 192 йил бурун тузилган аҳднома орқали Хан сулоласини ўлпон тўлашга мажбур қилгандан кейин, ниҳоятда мағрурланиб кетди.\nХан сулоласининг тунжи подшоҳи Лийубонг милоддан 1941 йил илгари ўлди. Унинг ўрнига энди етти ёшга кирган ўғли Хуйди подшоҳ бўлса-да, амалда унинг онаси Лийуху подшоҳлик қиларди. Гўдак подшоҳ Хуйди милоддан 188 йил аввал 13 ёшида ўлди.\nПодшоҳлик тахтига ворислик қиладиган бошқа бир шаҳзода Лийухуга ўгай эди, шунинг учун у милоддан 187 йил аввал ўлдирилди. Шундан бошлаб Лийухунинг ўзи Хан сулоласига подшоҳ бўлиб, милоддан бурунги 187 йилдан 180 йилгача тахтда ўтирди. Амалда эса Лийуху милоддан 194 йил аввал Лийубонг ўлгандан бошлаб Хан сулоласининг ҳукмдори бўлиб қолган эди.\nБотур тангриқут милоддан 192 йил бурун тубандаги мактубни ёзган:\n«Мен ёлғиз қолдим. Мен дарёлар ва кўллар орасида туғилдим. Кўллар ва отлар орасида, кенг далаларда катта бўлдим. Бир неча қайтим Жунггунинг чегараларига келдим. Ҳозир Жунггуга келиб, сайил қилишни хоҳлайман. Олиялари ёлғиз қолиб, тул ўтирганлар, менда якка-ягона қолдим. Биз икки подшоҳ учун бахт қолмади. Иккимиз учун тасалли бўлгудек, бизга завқ берадиган нарса-да йўқ. Бор-йўғимизни ўзаро алмаштиришни хоҳлайман».\nЎғизхон (Ботур) тангриқут бу мактубида Лийухуни камситиб, уни «Менга ётлиқ бўл» деб ҳақоратлаган. Ҳун элчиси орқали мактубни олгач ва мазмунидан хабар тошач, Лийуху қаттиқ хафа бўлиб, вазирларини, машҳур сонғунларини йиғиб, қандай жавоб қилиш ҳақида улардан маслаҳат сўрайди. Пан Хуй исмли сонғун 100 минг кишилик хан қўшинларини бошлаб ҳунларга ҳужум қилишни ўртага қўяди. Жибу отли сонғун Пан Хуйнинг сўзига қарши чиқиб: «Пан Ҳуйнинг эл-юртни қалқитиб, ҳунлар давлатига босиб кираман, дегани хом хаёл, қуруқ ваҳмдан бошқа нарса эмас. Ҳунлар гўё йиртқич ҳайвонга ўхшайди. Уларнинг айтган яхши сўзидан яхшилиқ келмайди. Уларнинг ёмон сўзидан хафа бўлишнинг ҳожати йўқ», дейди.\nЛийуху Жибунинг маслаҳатини маъқул кўриб, Ботур тангриқутга тубандаги мактубни ёзади:\n«...Ҳун тангриқути давлатимни ёдларидан чиқармай, илтифот қилиб мактуб йўллабдилар. Ҳозир давлатим ваҳима-даҳшат ичида қолди. Кейинги кунларда ҳолсизланиб қолдим. Ҳозир чарчаб мадордан кетдим. Сочларим тўкилиб, тишларим қийшайиб, тўкилиб кетди. Роп-рости энгашаёлмайдиган бўлиб қолдим. Сизлар Ҳун тангриқути олийлари менинг ҳақимда бошқача бир тушунчада бўлиб қолмагайлар. Шу муносабат билан мендан ранжиб қолмагайлар. Бу хусусда менинг давлатимда ҳеч қандай гуноҳ йўқ. Сизга узрхоҳлик айтишии лойиқ кўраман. Олийларининг лойиқи бўлмасам-да, икки жуфт от қўшилган бир шоҳона: арава юбордим. Лозим кўришларини ўтинаман».\nБотур тангриқут Лийухунинг жавоб мактубига миннатдорлик: билдириб, ёзган мактубида бундай дейди: «Жунггунинг шу қадар адаб-қоидалик, диёнатли давлат эканлигини англамаган эканман. Олияларининг раҳмдил эканликларига офарин ўқийман».\nБотур тангриқутнинг Хан Вендига ёзган мактуби.\nЛийуху милоддан 180 йил аввал ўлди. Унинг ўрнига Хан Венди подшоҳ бўлди. У подшоҳ бўлиб турган вақтда (милоддан бурунги 179—157 йиллар) Ботур тангриқут милоддан аввалги 176 йилда унга тубандаги мактубни ёзган:\n«Кўк тангри» тарафидан тахтга чиқарилган Ҳун тангриқути: Хан подшоҳининг саломатлигини эҳтиром ила сўрайди. Илгари подшоҳ олийлари қудачилик ҳақида сўз очиб ёзган мактубларида изҳор қилган эканлар, агар шундоқ бўлса, мен хушҳол бўлардим.\nАммо, хан подшосининг чегара мудофаасида турувчи амалдорлари бекларимдан бири бўлган ўнг қўл Билгахонга ҳужум қилибди. Унг қўл Билгахон аҳволни менга маълум қилиб, ижозатимни олмай Ғуйру, Конжа сингари кишиларнинг гапига кириб, хан подшосининг амалдори билан ўчакишибди. Оқибатда, икки давлат ҳукмдорлари орасида тузилган аҳднома бузилиб, қариндошлик муносабатимизга араз тушган. Шу важдан қайғуриб ёзган мактублари менга икки қайта йўлланди. Мен ҳам элчи орқали жавоб мактуби йўлладим. Лекин мен юборган элчи қайтмади, У ёқдан бирон элчи ҳам келмади. Хан подшоҳи бизга дўстона мунссабатда бўлиб, қўшничиликни бажо келтирмади. Энди мен кичик бекларнинг аҳдномани бузганлиги учун ўнг қўл Билгахонни жазоладим. Ўнг қўл Билгахонга одам юбориб, унга ғарб тарафдаги Улуғ ёвчиларга ҳужум қилишни буюрдим. Тангрининг менга бахт-саодат қилиши билан қўмондон, жангчиларнинг ғайрат-шижоати, отларимнинг кучлилигидан Улуғ ёвчиларни енгдим. Баъзиларнинг калласини олдим. Баъзиларни тиз чўктирдим.\nЛулан (Пичан) хонлиги, Уйсун хонлиги, Ўғизларни (булар шу чоғда Чўчак ва Зойсан атрофларида яшарди—муаллиф), уларнинг атрофидаги 26 хонликни ҳукмронлигим остига олдим. Шуларнинг ҳаммаси ҳунлар давлати таркибига кирди. Ўқ-ёй кўтарган халқларнинг ҳаммаси бир оила бўлиб бирлашди. Шимолдаги ўлкалар қўл остимга ўтди.\nМен шуни орзу қиламанки, қўшинларии уруш қилишдан тўхтатиб, ором олишга чиқариб, уруш отларини яйловга қўйвориб, гуноҳ-адоватларни эсдан чиқариб, аввалги аҳдномани аслига келтурсак, у чоғда чегара атрофида яшаган аҳоли тинч, хотиржам, омон кун кўрса, гўдаклар хавотирсиз ўйнаб-кулиб катта бўлса, қариганлар ғам-андишасиз яшаса, авлоддан авлодгача тинч, фаровон ўтсак яхши бўларди\n...Навкарим орқали мактуб йўлладим. Ўзларига атаб бир туға, тўрттадан от қўшилган шоҳона аравадан бир жуфт юбордим. Агар хан подшоси бундан кейин Ҳунларнинг чегараларига келмаслигини орзу қиладиган бўлса, бекларимга, фуқароларимга четарадан узоқ туришлари ҳақида фармон туширгайман».\nБотир тангриқут милоддан 177. йил бурун ғарбга ҳарбий юришларида Каспий денгизининг бўйларигача, Еттисув, Ўрта Осиё, Ғарбий Осиёдаги давлатларни бўйсундирган. Мана шу чоғда Улуғ Ҳун тангриқутлиги ниҳоятда қудратли бор босқичга етиб,унинг ҳудудини шарқи — Улуғ океан қирғоқларига, ғарби — Қаспий денгизининг бўйларигача борган.\nБотур тангриқут— Ўғизхон ғарбга қилган ғолибона ҳарбий торишидан қайтиб келиб, бир йил ўтгандан кейин (милоддан 175 йил аввал) Хан Вендига юқорида баён қилинган мактубни ёзган.\nБотур тангриқутнинг Хан Вендига ёзган мактубидан нималарни тушуниш мумкин?\nМазкур мактубдан ажойиб тарихий воқеаларии тушуниб олиш унча қийин эмас. Мактубнинг мазмунига қараганда:\n1. Милоддан 177 йил бурун Ботур тангриқут ғарбга ҳарбий юриш қилиб, сафарга кетганда, ҳунлар билан Хан сулоласи орасида уруш юз берган. Ҳунларнинг ўнг қўл Билгахони Шанси ўлкасидаги йўлнинг атрофларига ҳужум қилиб, аҳдномага вафосизлик қилган.\n2. Милоддан 176 йил аввал Кангсуда (ҳозирги Гансу) яшайдиган Улуғ ёвчиларга ҳунларжазо юриши қилган. Чунки ёвчилар исён кўтарганлар. Жанг Чаннинг маълумотига қараганда, шу қайтим ҳунлар тарафидан ниҳоятда оғир мағлубиятга учраган Улуғ ёвчилар милоддан 175 йил аввал Капгсудан ғарбга қараб кўчиб, Или водийсига бориб маконлашганлар.\n3. Ботур тангриқут ёзган мактубида «Лулон, Уйсун, Ўғизларни, уларнинг атрофидаги 26 хонликни ҳукмронлигим остига олдим», дейилган. Мана шунга қараганда, Ботур тангриқут милоддан 177 йил бурун ғарбга қилган ҳарбин юришида Еттисувдаги (ҳозирги Козоғистон.) уйсунларии, қанглиларни (Балхаш кўли билан Орол кўллари атрофи), олонларни (Каспий бўйларида), Урта Осиё (Торим водийси ҳам унинг ичида) тўлиқ бўйсундирган.\n4. Ботур тангриқут Хан Вендига ёзган мактубида: «Ўқ-ёй кўтарган халқларнинг ҳаммаси бир оила бўлиб бирлашди», деб Ханг сулоласига тахдид солган.\n5. Ботур тангриқут Хан Вендига ёзган мактубида тўлиқ мағрур қиёфада туриб, Хан сулоласига таҳдид солган бўлса-да, яна бир тарафдан «авлоддан авлодгача тинч, фаровон ўтсак яхши бўларди», деган хитоби билан ўзининг тинчликни севадиган, олижаноб хислатини намоён қилади.\nХан Венди Ботур тангрйқутнинг мактубидан воқиф бўлгандан кейин, ўрда амалдорларининг маслаҳат беришини сўраганда, уларнинг ҳаммаси бирдек ҳунлар билан душманлашишдан фойда чиқмаслигини, қудачиликдан яхшироқ тадбир йўқлигини айтганлар. Бу маслаҳатни маъқул кўрган Хан Венди Ботур тангриқутга тубандаги жавоб мактубини йўллайди:\n«Хан подшоҳи улуғ ҳун тангриқутнинг саломатлигини эҳтиром ила сўрайди. Олийлари элчи Шихужон (ҳун элчисининг номи)орқали фақирга юборган мактубларида: «Қўшинларни уруш қилишдан тўхтатиб, ором олишга чиқариб, уруш отларини яйловга қўйиб юбориб, гуноҳ-адоватларни эсдан чиқариб, бурунги аҳдномани аслига келтурсак, у чоғда чегара атрофларида яшаган аҳоли -тинч, хотиржам, омон кун кўрса, авлоддан авлодгача тинч-фаровон ўтсак яхши бўларди», деган экансиз: Мен бундан анчагина хушҳол бўлдим. Бундоқ қилиш қадимги чоғларда ўтган донишманд подшоҳларнинг ҳам умиди эди. Хан подшоҳлиги билан Ҳун тангрикутлиги орасида илгари тузилган қариндошлик аҳдномаси бор. Шунинг учун мен тангриқут олийларини иззат-ҳурмат қилиб келдим. Аҳдномадан юз буриб, қардошлик муносабатини бузганлар доим ҳунлар тарафидан чиқди. Шундоқ бўлса-да, ўнг кўл Билгахон аҳдномани бузганлигидан анча бурун афв этилган. Ўни қайтадаи сўроқ қилмагайлар. Тангриқут олийларига мактубимда изҳор қилган орзуйим маъқул кўрилса, борлиқ ҳун бекларига бундан -кейин аҳдномага вафосизлик қилмаслик тўғрисида аниқ қилиб, фармон бергайлар. Худди ўзларининг мактубларида айтилгандек, фармонларига ҳурмат қилиниб, инобат сақланса экан. Элчилар орқали менга маълум бўлишича, Ҳунлар давлатинн қудратли, бирлашган ҳолга келтиришда туҳфа яратиб,урушнинг жафо, машаққатларини ниҳоятда кўп тортдилар...»\nХан Венди ушбу мактуби билан бирга Ботур тангриқутга асл тўн-чопонлар, олтин тўқа (камарнинг тўқаси — муаллиф), кимхоб, турли рангдаги шоҳи-атласлардан иборат ниҳоятда нурғунг совға юборган.\nХан Вендининг ёзган хатига қараганда, милоддан 175 йил бурун ҳунлар билан Хан сулоласи ўртасидаги муносабат яхшилашишга қараб юз тутган.\nМилоддан 174 йил аввал кечмишда Ботур тангриқут (Ўғизхон) оламдан ўтди. Ҳунлар Ботур тангриқутни ўз одатларича ниҳоятда дабдабали тарзда дафн қилганлар. Улар Ботурнинг ўғли Кийукни тангриқут қилиб тахтга ўлтирғизадилар. Хан сулоласининг подшоси Хан Венди Кийук тангриқутга элчи юбориб, уни табриклайди...\nАттиланинг император бўлуви\nМилодиинг 415 йили Қоратўн оламдан ўтди. Унинг ўлимидан кейин милоднинг 415 йилидан 434 йилигача бўлган 20 йил ичида Оврупо Ҳун империясига Қоратўннинг Бунчук (415—422), Рўё отлиқ ўғиллари император бўлдилар. Бунчукнинг Билида ва Аттила отли икки ўғли бор эди. Билида милоднинг 395 йиди туғилтан, Аттила милоднинг 400 йили туғилган эди.\nБунчук 422 йили оламдан ўтганда ҳунларга унинг укаси Рўё император бўлди. Рўёнинг вақтида (422—434) Билида Ҳун империясннинг ғарбий қисмига, Аттила шарқий қисмига илигхонлар номи билан ҳукмронлик қилишди. Аттила Ҳун империясининг шарқий қисмига илигхон бўлса-да, у амакиси Рўёнинг қошида турарди. Рўё Аттиланинг ҳарбий истеъдодига ҳайратланиб, унинг улуғ бир қўмондон бўлишига кўзи етган эди.\nМилоднинг 434 йили Рўё оламдан ўхади. Қоида бўйича, Билида Ҳун империясига император бўлиши лозим эди. Чунки у ворислик ҳуқуқиға эга эди. Шундай бўлса-да, ҳар жиҳатдан акаси Билидадан устун истеъдодга эга бўлган Аттила императорликка кўтарилди. Кейин Билида 445 йили 50 -ёшида ўлдирилди.\nОврупо Ҳун империясига Атилла император бўлгач, ҳунлар мисли кўрилмаган даҳшатли кучга айландилар. Аттила милоднинг 447 йилй Шарқий Румо империясига ҳужум бошлаб, унинг пойтахтн Константинопол (ҳозирги Истамбул)ни босиб олди. Румоликлар Истамбулни сақлаш учун ҳар йили Аттилага 2100 лира юлтин ясоқ (солиқ) тўлашга мажбур бўлдилар. Бернштамнинг айтишича, ҳунларга Ғарбий Румо империяси ҳам ҳар йили 700 фунт олтин ясоқ тўлаб турган. Ҳар йили тўлайдиган бундоқ ясоқлардан Эрон сосонийлар сулоласи ҳам (630—224) четда қолмаганлар.\nАттила 450 йилгача Шарқий Румо империясига ҳужум қилиб, Болқондаги Румо шаҳарларидан 70 тасини босиб олди. Аттила ғарбий ва шарқий Румо империялариникг бирлашиб ҳужум қилишларидан сақланиб, аввал Ғарбий Румо империясини йиқитиб,буткул Оврупони бўйсундиришга бел боғлади. Аттила шу ниятини амалга ошириш учун, милоднинг 451 йили 500 мингдан ортиқ ниҳоятда катта қўшинни бошлаб, Рейн дарёсидан ўтиб, Франсага бостириб кирди. Аттила шу юришга аҳд қилган чоғда жудаям тантанали-ёлқинли нутқ сўзлаб, мундоқ деган: ,\n«Биз урушни ёт мамлакатларга олиб кетяпмиз, миллатимизнинг ҳайбатли номи уларни қўрқитиб, титратади... Эҳтимол биз ўлиб кетишимиз мумкин, лекин ер-осмонни зилзилага келтирган ишимиз мангу яшайди. Бизнинг авлодимиз унга ворислик қилади».\nАттила милоднинг 541 йили Ғарбий Оврупага қилган юришида Франсадаги Матзи, Ремси сингари шаҳарларни ишғол этди. Аттила Парижнинг жанубидаги Орлеан шаҳрини ишғол қилгач, Испаниянинг шарқий қисмига бостириб кириб борди. Бу чоғда Ғарбий Румо императори Валентин (423—455 йиллар император бўлган) ғарбий готлар, франсийлар билан иттифоқ тузиб, ниҳоятда нурғун қўшин тўплади Тарихчилар айтгандек: «Энг охирги, улуғ румолик» номини олган Айгиз (Атийус)) бошчилигидаги Ғарбни Румо қўшинлари (иттифоқчилар ҳам бунинг ичида) Аттилага қарши юриш қилдилар. Аттила Испаниянинг шарқидан чекиниб, Франсадаги Сена дарёсининг икки ирмоғи ўртасидаги Каталон даласида тўхтади. Айгиз бошчилигидаги 600 мингдан ортиқ Ғарбий Румо қўшинлари Аттиланинг ортидан қувлаб, Каталон даласига етиб келдилар. Қадимги чоғда юз берган миллий урушлар ичида энг даҳшатли урушлар қаторидан ўрин олган бу «Каталон уруши» милоднинг 451 йили 24 апрелда бошланди. Қадимги тарихчиларнинг ёзишича, уруш шундоқ қаттиқ, даҳшатли бўлганки, Сена дарёсининг суви қип-қизил бўлиб оққан. Каталон даласига одам, от ўликлари уюлиб, ишдан чиққан қалқонлар, синган найзалар, қиличлар, ўқ-ёйлар, бошқалар қалашиб кетиб, тирик жон қимирлашига сира имкон қолмаган. Ўз мустақиллигини баҳосиз, азиз, чинданам афзал кўрган овруполиклар ҳеч нимага қарамай жон тикиб урушган бўлсалар-да, ўзининг мағрурлиги, жанговарлиги, ботирлиги билан дунёни титратиб, кўп пайтларда ўз душмани устидан ғолиб келиб, шон-шуҳрат қозонган ва Оврупони ваҳимага солган ҳунлар ҳам ҳаддан ташқари қаҳрамонлик билан урушганлар.\nКаталон урушида бир неча юз минг киши ярадор бўлган, 165 минг киши ўлган. Ғарбий готларнинг подшоси Теодорик ҳунлар қўлида ўлган. Бунга чидамаган ғарбий готлар шаҳзодаси отаси\nТеодорикнинг қасосини олиш учун, кеч пайт ҳунларга шиддатли равишда ҳужум қилган. Аттила ҳун араваларини қатор тизиб, мудофаа тўсиқларини барпо қилиб, ғарбий готларнинг ҳужумини қайтарган.\nЎз умрида бундай қонли урушни кўрмаган Аттила ҳун қўшинларини Каталон даласидан чекинтириб, Рейн дарёсининг шарқий қирғоғига олиб ўтиб кетган. Айгиз бошчилигидаги Ғарбий Румо қўшинлари ниҳоятда оғир талафотга учраб, ҳолсизланиб қолганидан, ҳунларни қувлаб бориб зарба беришга ҳам мадори етмаган.\nҒарбий Румонинг қарам ҳолга туширилгани\nАттила Каталон уруши майдонидан қайтиб, Шимолий Италияга босиб кириб, нурғун шаҳарларни вайрон қилган. У Ғарбий Румонинг пойтахти Рим шаҳрини босиб олиб, Ғарбий Румо империясини йўқотишга киришади. Андиша ичида қолган Ғарбий Румо императори Валёнтин IV Папалетс I ни Аттила олдига юбориб, сулҳ тузишни илтимос қилади ва қандоқ талаблари бўлса, барчасига розилигини билдиради. Ҳунлар билан Ғарбий Румо орасида шу тариқа сулҳ тузилади. Сулҳга биноан Валентиннинг Ҳунуран отлиқ қизи Аттилага ётлиқ (канизак) қилинадиган ва ҳар йили ҳунларга тўланадиган олтиннииг миқдори маълум ўлчовда бурунгидан кўпайтирилиб, 2100 лира олтинга етказилган. Шу сулҳдан кейин Ғарбий Румо ҳунларга бутунлай қарам бўлиб қолган.\nҲунлар ваҳимасидан япроқдек титраган подшоҳлар Аттилага иложсизликдан хушомад қилишиб, унга нурғун қимматли нарсалар билан совға-салом йўллаганлар. Баъзи нодшоҳлар Аттилага ўз қизларини ётлиқ-хотинликка беришгача боришган. Аттила милоднинг 453 йили бир подшоҳнинг Эддигу исмли қизига уйланган. Элдигу тўй кечаси Аттилага олтин қадаҳда заҳар солинган шаробни ичказган. Тонг отишига оз қолганда Аттиланинг оғиз ва бурнидан ўқдек қон отилиб чиқа бошлаган. Элдигу қўрқиб эс-ҳушини йўқотган. Аттила шу йўсинда қонга бўялиб ўлган.\nҲунлар аввал тайёрлаб қўйилган олтин сандиқнинг ичига Аттилани ётқизиб, ундан кейин олтин сандиқни кумуш сандиққа, кумуш сандиқни пўлат сандиққа жойлаб, сандиқларнинг оғзини маҳкам беркитганлар. Улар бу ишни ўринлатгандан кейин Дунай дарёсининг сувини тўсиб, бошқа тарафга оқизиб, дарёнинг ўза нидан чуқур кавлаб, Аттиланинг жасади солинган уч қават сандиқни шу ерга кўмиб, дарё сувини яна асли оқимига оқизиб юборганлар. Демак, Аттила Дунай дарёсининг остига дафн қилинган. У ҳозиргача уч хил металлдан ясалган уч қават сандиқ ичида ётган бўлса керак.\nАттила буваси Ўғизхонга ўхшаш улуғ истилочи бўлиб, у дунёга жаҳонгир бўлишни ўз олдига - мақсад қилиб қўйган эди.\nУйғур ёзувчиси ТУРҒУН ОЛМОСНИНГ «Ҳунларнинг қисқача тарихи» китобидан қисқартириб СИРОЖИДДИН АҲМАД ўгирди


Мулкий муносабатлар турли тип, шакл ва турдаги мулкни ўз ичига олади\n2. Мулкдорларнинг турлари ва тавсифи\nМулкий муносабатлар турли тип, шакл ва турдаги мулкни ўз ичига олади. Мулк типи — ҳар хил ёки турдога социал-иқтисодий тизимларга хос бўлган мулкий муносабатни, мулк ҳарактерини билдиради. Шу жиҳатдан эксплуатацияга асосланган ва эксплуатацияни инкор этувчи мулкий тизимлар мавжуд, Биринчи тизим азалдан мавжуд бўлган ва озчиликнинг мулкдор бўлиши кўпчиликнинг мулксиз қолиши ва эксплуатация қилиниши билан ҳарактерланади. Бундай типдаги мулкчилик қулдорлик, феодализм, капитализм ва бюрократик давлат социализмига хос бўлган. У ишлаб чиқариш моддий омилларининг ҳукмрон синф ва тоифалар қўлида тўпланиши; меҳнат омилининг эса мазлумлар томонида бўлиши билан ажра-либ турган. Шундай шароитда ҳар хил мулкий мақомдаги кишилар қўлидаги омиллар бирикиб, ишлаб чиқариш юз берган. Меҳнат соҳиблари ишлаб туриб, кам даромад олишган, воситалар эгалари ишламай туриб, ўзгалар меҳнати ҳисобидан бойлик орттиришган. Эксплуатацияга асосланган мулкий тизим ўзоқ вақт ҳукм сурган, унинг ривожланиш заминида янгича тизим пайдо бўлган. Ўз меҳнати, билими ва маҳоратидан кун кўришни тақозо этган мулкчилик ҳам кўҳна, лекин у ҳукмрон бўлмаган. Қулдорлик, феодализм, капитализм ва давлат социализмида ҳам ўз кучи билан яшаган деҳқон, косиб, ишчи ва хизматчилар бўлган, лекин улар мулки жамият иқтисодий тўзумининг ҳал қилувчи асоси бўлмаган. Иқтисодиёт ўсиб, оддий фуқаро қўлида ҳам мулк жамланиб боргач, янги мулкий тизим пайдо бўлади. Эксплуатацияни инкор этувчи мулкий тизим аралага иқтисодиётга хос бўлиб, у юксак ривожланган, тўкинчиликни таъминлай оладиган ишлаб чиқариш шароитида пайдо бўлади. Бу тизимда кўпчилик мулк эгаси бўлади. Нафақат иш кучи, балки моддий ресурсларни ва яратилган бойликларни ўзлаштиришда ҳам аҳолииинг тобора кенг қатлами иштирок этади. Бу ерда иқтисодий ўсишдан ҳамма баҳраманд бўлади. Мулк кўпчиликники бўлганидан топилган даромад ҳам кўпчилик манфаати йўлида тақсимланади. Янги мулкий тизим юксак ишлаб чиқаришга таянганидан оммавий фаровонликка қаратилди.\nҲар бир мулк типига хос белгилар бирдан пайло бўлиб ёки йўқолиб кетмайди. Шуниси борки, биз юқорида кўриб ўтган мулк тизимларининг мавқеи ҳар хил бўлса-да, улар биргаликда амал қилади, чунки соф мулкий тизим ҳеч қаерда, ҳеч қачон бўлмайди.\nЎз меҳнати эвазига ўзлаштириш, бировлар яратган бойликни текинга ўзлаштириш, якка тартибда, жамоа таркибида, шерикчилик асосида ўзлаштиришлар борки, улар ҳар хил мулкчиликни билдиради. Тарихан турли социал-ицтисодий тўзумлар бўлганки, уларга жамоа мулки, эксплуатацияни билдирувчи қулдорлар мулки, феодал мулки, капиталистик мулк ҳукмрон бўлган. Бир мулкдан иккинчиси иб чивдан. Мулкий муносабатлар ривожида эксплуатацияни инкор этувчи мулкдан уни тақозо этувчи мулкларга ва ниҳоят улардан эксплуатацияга ёт бўлган мулкка ўтиш юз беради. Собиқ СССРдаги социалистик эксперимент натижасида, «бюрократик-казарма социализми» яратилиб, унга монополлашган давлат мулки хос бўлган. Бу мулк халқни давлат томонидан эксплуатация қилинишига асосланган.\nЖамият тараққиёти тарихий-табиий жараён сифатида, ўз изидан четга чиқмай борганда, мулкий муносабатлар бир хил мулк ҳукмронлигидан турли-туман мулкнинг мувозанатига ўтиш томонига қараб ривожланади. Турли-туман мулкчилик ҳозирги аралаш иқтисодиёт тизимига хосдир.\nЎтмишдаги иқтисодий тўзумларда эксплуатацияни тақозо этмайдиган мулк бўлгани каби ҳозирги ўта ривожланган давлатларда аралаш иқтисодиёт бўлсада, барибир ҳар иккала мулкий тизимга хос белгилар мавжуд. Агар ўтмишдаги мулкий тизим муайян мулк шаклининг ҳукмронлиги билан ажралиб турса, ҳозирги янги мулкий тизим турли мулк шаклларининг мувозанати ва биргаликда ривожи билан ҳарактерланади.\nБозор иқтисодиёти мулкчилик шаклларининг хилма-хил бўли-шини талаб қилади, чунки товар муайян мулк объекти бўлгандагина олди-сотди қилинади. Ўзбекистон Республикаси Конститутция-сида ҳам "Бозор муносабатларини ривожлантирйшга қаратилган Ўзбекистон иқтисодиётининг негизини хилма-хил шакллардаги мулк ташқил этади", деб таъкидланади.\nЖамият ривожининг ҳозирги босқичида бу мулк давлат мулки-дан ташқари, ишлаб чиқариш, хизмат кўрсатиш ва матлубот соҳаларидаги жамоа мулкининг хилма-хил турларини, ижтимоий ташқилотлар мулкини, уй хўжалиги ва шахсий томорқа хўжалиги ҳамда якка тартибдаги меҳнат фаолияти билан боғлиқбўлган меҳнаткашларнинг шахсий мулкини, ташқи иқтисодий муносабатлар соҳасидаги аралаш мулк шаклларини ва хусусий мулкларни ўз ичига олади.\nШу сабабли "Ўзбекистон Республикасининг мулкчилик тўғрисидаги" Қонунида турли-туман мулклар қуйидаги мулк шаклларига киритилади: давлат мулки, жамоа мулки, хусусий мулк, шахсий мулк, аралаш мулк.\nЎзбекистонда хўжалик юритувчи субъектлариииг мулкчилик шакллари буйича тақсимлаииши қуйидаги маълумотлар билан тавсифланади (иил бошига, умумий сонига % ҳисобида)\n2000 йил. 2005 йил.\nI I — нодавлат мулк шакллари Ш — давлат мулки.\nХусусий мулк — айрим кишиларга тегишли ва даромад топишга қаратилган мулк. Унинг икки кўриниши бор: индивидуал-хусусий мулк, корпоратив-гуруҳий мулк. Индивидуал мулк бор жойда бойликни ўзлаштириш алоҳидалашган ҳолда, айрим мулкдор томонидан амалга оширилади. Масалан, корхона индивидуал мулк бўлса, келган фойдани фақат унинг эгаси олади. Корхонанж инжарага бериш ёки акционер жамиятга айлантириш танҳо мулкдор ихтиёрида бўлади. Корпоратив хусусий мулк деганда — бойликни индивидуал тарзда ўзлаштириш, лекин мулкдорлар шерикчилик аоосида маълум гуруҳларга бирлашган шароитда ўзлаштириш тушунилади.\nМазкур мулк ҳиссадорликка таянади. Мулкдор ўзининг индивидуал ҳиссасини пай (улуш) сифатида умумий, яъни гуруҳий ишга қўяди. Упинг мулки алоҳида эмас, бошқа шериклар мулки билап биргалигида ишлатилади. Топилган даромад ўз улушига қараб индивидуал тарзда олинади. Бу ерда ўзлаштиришнинг индивидуал - гурухий шакли юзага чикади. Мазкур мулк шакли акционер жамиятлар фаолиятида кўринади. Аммо ҳар қаидай акционер жамият эмас, балки индивидуал капиталларни боғлаштиришга асосланган жамиятлар корпоратив хусусий мулк бўлади. Гап шундаки, акционер жамиятда давлат ва жамоа мулки ҳам бўлиши мумкин. Бунда корпоратив мулк пайдо бўлмайли. Хусусий-ковпоратив мулкнинг пайдо бўлишига сабаб шуки, ишлаб чиқариш кўлами ортиб борган сари индивидуал бойлик катта ишни бошлашга етишмай қолади, яъни серкапитал сохаларга капитал солиш учун индивидуал маблағ микдори озлик қилади. Маблағларни бирлаштириш зарур. бўлағ, зарурият Корпоратив мулкчиликни такозо этади. Бундан ташкари мулкдорлар сони ортиб боради, айни вақтда тадбиркорликда хавф-хатар кучаядики, уни кичик мулкдор зиммасига ола билмайди. Майда мулклар бирлашиб корпоратив масъулият пайдо бўлади. Хатар кўпчилик зиммасига тушиб, енгил кечади. Бундай жараён хусусий мулк ривожининг юқори босқичларига хосдир.\nХусусий-корпоратив мулкнинг муҳим кўриниши монополистик мулкдир. Монополистик хусусий мулк-гуруҳга бирлашган йирик мулкдорларнинг иқтисодиётнинг у ёки бу соҳасида танҳо ҳукмронлигига таянган ҳолда ўта катта бойликни озчилик томонидан ўзлаштирилишини билдирувчи мулкдир. Унинг намоёндаси бўлмиш монополиялар ҳам корпоратив таркибга эга бўлади. Улар амалиётда корпорация деб ном олган. Монополиялар ҳукмрон шароитда монополлашган бозор мавжуд бўлади. Индивидуал хусусий мулк XIX асрда гуллаб яшнаган ва у ёввойи капитализм, тартиблашмаган бозор иқтисодига хос бўлган XX асрнинг биринчи ярмида монополистик хусусий мулк ривож топтан. XX асрнинг II ярмидан бошлаб номонополистик хусусий мулкнинг корпоратив шакли тез ривожлана бошлади. 80-йиллардан бошлаб майда акционер жамиятлар (бўлар эркин монополлашмаган корпоратив мулк) тез ривожланиб бордики, бу аралаш иқтисо-диётга хосдир.\nЎзбекистонда ҳам ўтмишда хусусий мулкчилик ривожланган. Октябрь инқилобидан олдин индивидуал хусусий мулк кенг кўламда мавжуд эди.\nТуркистон ўлкасида индивидуал мулк соҳиби бўлган деҳқонлар ва косиблар I млн. кишини ташқил этган. XIX аорнинг охирларида корпоратив мулк ҳам пайдо бўлган. Масалан, «Беш-Бош» (5 корхона эгаларини бирлаштирувчи), «Андреевское товаришество», «Полеляховское товаришество» деган жамиятлар амал қилган. Тоталитар социализм даврида хусусий мулк тақиқланган. Бозор иқтисодига ўтиш муносабати билан Ўзбекистонда мулкий эркинлик вужудга келди. «Ўзбекистон Республикасида мулкчилик тўғрисида» Ўзбекистон Республикаси қонуни (1990 йил 31 октябрда қабўл қилинган) хусусий мулкка рухсат берди. Ўзбекистонда асосан майда индивидуал хусусий мулк бўлиб, у якка тартибда ишловчилар корхонаси, фермер хўжаликлари, томорқа хўжалиги, ёлланма меҳнатга таяниб иш юритувчи хусусий корхоналардан иборат. Ўзбекистонда корпоратив хусусий мулкнинг илк кўрнишлари мавжуд бўлиб, уларни айрим фуқаролар маблағлариии бирлаштирувчи жамиятлар ташқил этади. Хусусий мулкдан ташқари шахсий мулк ҳам борки, у ҳам индивидуал ўзлаштиришни билдиради. Аммо у хусусий мулкдан фарқлироқ даромад топишга хизмат қилмайди, балки шахсий эҳтиёжни қондиришга қаратилади. Асосан истеъмол буюмлари, яъни озиқ-овқат, кийим-кечак, турар-жой, транспорт воситалари шахсий мулк объекти бўлиб хизмат қилади. Улар пул топишта эмас, шахсий ҳаёт кечиришга қаратилади. Бу мулкнинг ўсиш манбаи истеъмолга ажратилган даромад ҳисобланади. Шахсий мулкнинг кўплиги жамият бойлигини билдиради. Хусусий ва шахсий мулк биргаликда фуқаролар мулки деб юритилади. Улар ўртасидаги чегара нисбийдир. Муайян бойлик шахсий мулкдан хусусийга айланиши мумкин. Масалан, муайян бир кишининг топган пули истеъ-мол товарлари ва хизматларни ҳарид этиб, истеъмол қилишга ишлатилса, у шахсий мулкка айланади. Агар уни акцияга айлантириб, даромад топилса, хусусий мулк бў-лади.\nЖамоа мулки — бойликнинг муайян мақсад йўлида айрим жамоаларга бирлашган кишилар томонидан биргаликда ўзлаштирилишидир. Бу мулк шароитида ўзлашти-риш жамоадан ташқарида бўла олмайди. Ўзлаштиришнинг шарти жамоага киришдир. Ҳамжиҳат ўзлаштириш бирламчи, бошқа ўзлаштириш кўринишлари фақат у орқали бўлиши мумкин. Ўзлаштириш учун мулк эпаси бўлиш кифоя этмайди. Бунинт учун иш фаолиятида биргаликда қатнашиш зарурдир. Жамоа мулки меҳнатсиз ўзлаштиришни инкор этади ва корпорагав-хусусий мулкдан фарқлироқ нафақат мулкка, балки меҳнатга ҳам ҳисса қўшишни талаб қилади. Шундагина ўзлаштирни юз беради, ишлаб чиқариш ресурслари бирлаликда ишлатилади, аммо олинган натижанинг бир қисми индивидуал ўзлаштирилади, лекин бу ҳам мулкдаги, ҳам меҳнатдаги ҳиссадорликка қараб бўлади. Натижанинг қолган қисми умумий талаб-эҳтиёжларни биргаликда қондириш, мулкни кўпайтириш мақсадларида ўзлаштирилади. Хусусий мулкдан фарқлироқ, жамоа мулки эксплуатацияни инкор этади.\n• Жамоа мулкининг афзаллиги шуки, бу мулк ишлаб чиқарувчининг ўзини мулкдор қилади. Бу ерда мулк эгалари ва ишловчилар айнан бир кишилардир, шу сабабли ишлаб чиқариш омиллари тўғридан-тўғри бирикади, яъни ходимлар ўз иш кучи билан ўзининг мулки бўлган воситаларни ҳаракатга соладилар. Мулк ходимларнинг ўзиники бўлганда моддий жавобгарлик ва манфаатдорлик кучли бўлади, мулк авайлаб ишлатилади ва яхши самара беради. Бальтимор университети (АҚШ; 1992 • таҳлилига кўра ходимларнинг ўзларига қарашли корхоналарда бошқаларга қараганда 1,5 баробар кўп фойда олинган.\nЖамоа мулки майда мулк эгаларининг кўнгилли тарзда ва ўз манфаати йўлида турли жамоаларга бирлашуви орқали юзага келади, унинг объекти моддий-маънавий бойликлар, субъекти эса жамоа аъзоларидир. Жамоа мулки объектининг кўпайиши икки йўл билан боради:\n1) жамоага янгидан кирган кишилар берган мулк, улар ҳиссасининг умумий мулкка келиб қўшилиши;\n2) жамоа олган даромаднинг бир қисминипг моддийлашиб, мулк объектига қўшилиши .\nЖамоа мулки ҳам тарихан кўҳна мулк, лекин хусусий мулк ҳукмрон шароитда ёрдамчи мулк шакли бўлиб хизмат қилади. Масалан, Октябрь инқилобидан олдин Ўзбекистонда эқиладиган ерлар (ҳаёт ери деб аталган) хусусий мулк бўлган, деҳқончиликка яроқсиз ерлар қишлоқ жамоасининг умумий ери бўлиб (пайкал-ери деб аталган), ундан биргаликда фойдаланишган. Мулкий монополия барҳам топиб, мулкий муносабатлар эркин демократик тус олган шароитда жамоа мулки ривожлана бошлайди. Аралаш иқтисодиётда жамоа мулки салмоқли ўрин тутади. Масалан, АҚШда акциоиер жамиятлар акциясининг 20% дан 51%га қадари ишловчи ходимларнинг биргаликдаги жамоа мулкидир. Жамоа корхоналари, ишловчиларнинг ўзига тегишли корхоналар ва фермер хўжаликлари халқ корхонаси ҳисобланади. АҚШда 1991 йил шундай корхоналарда 11 млн. киши ишлади. Ўз меҳнатига асосланган хусусий мулк ва жамоа мулки халқ корхоналари учун таянч бўлар экан, бу ерда меҳнат функцияси ва бойликни ўзлаштириш функцияси айнан бир субъектга мужассамлашади. Ўзлаштириш шарти меҳнат қилиш бўлганидан эксплуатацияга, яъни ўзга ҳисобидан бойлик орттиришга ўрин қолмайди. Шу жиҳатдан олганда ҳозирги ривожланган давлатларда ёввойи капитализмга хос эксплуатация секин-аста суриб чиқарилмоқда. Бундан ташқари у ерда ўзга меҳнатидан фойдаланиб, бойлик орттиришга давлат назорати орқали чегара қўйи-лади. Ёлланиб ишлаш ихтиёрий, меҳнатга иқтисодии мажбурлашга йўл қўйилмайди, ҳар бир киши меҳнат соҳаси ва тўрини танлай олади, корхона эгаси ўз билганича иш ҳақини пасайтира олмайди, у ишчи-хизматчиларга нормал иш шароити яратиб бериши, уларни ҳар хил социал нафақалар билан таъминлаши шарт. Жамоа мулки ички унсурлари, унинг турларидан иборат.\nКооператив мулки — жамоа мулкининг асосий тури, ҳар хил кооперативларга бирлашган кишиларнинг умумий мулки, мулкдаги ҳиссадорликка асосланган бўлиб, гуруҳий мазмунга эга.\nИжарага олинган корхона жамоаси мулки — ижарачилар жамоаси -ўзи ишлаб топган мулк. Бундай корхонада мулк икки қисмдан иборат:\n1) корхона эгасига қарашли мулк;\n2) жамоага қарашли умумий мулк. Шу иккинчи мулк объекти биргаликда ишлаб топилган пул ёки пулга олинган ва жамоа тасарруфидаги ва унинг манфаати йўлида ишлатилувчи моддий бойлиқцир. Унинг субъекти фақат ижарачилар жамоаси ҳисоблаиади. Жамоа корхоиа эгаси мулкидан ҳам фойдалавади, лекин уни тасарруф эта олмайди.\nКорхона жамоасининг мулки — ишчи ва хизматчилар жамоаси давлатдан ёки хусусий мулк соҳибидан сотиб олган ва умумийлаштириб, биргаликда ўзлаштириладиган мулк. Бу ерда мулк иккига ажралмайди, ҳамма мол-мулк ва пул маблағлари корхона жамоаси ихтиёрида турадн. Корхона ва ташқилотлар уюшмаси (ассоциацияси) мулки — маълум мақсад йўлида уюшма ташқил этганларнинг умумий мулки. Ўз фаолиятини уйгунлаштириш, савдо-сотиқ, ишлаб чиқариш, бошқаришни ташқил этиш учун ҳар хил ёки бир хил мулкка оид корхоналар ва ташқилотлар ажратган моддий ва пул маблағи ҳисобидан ташқил топган, лекин иштирокчилар мулкидан алоҳидалашган умумий мулк пайдо бўлади. Уни ҳар бир иштирокчи эмас, балки уюшма тасарруф эта олади. Бу мулк умумий манфаат йўлидагина ишлатилади.\nИжтимоий ташқилотлар мулки — ижтимоий ташқилотлар (партиялар, касаба ташқилотлари, халқ ҳаракатлари, турли фондлар ва бошқаларга аъзо бўлган ва ўз улушини қўшган кишиларнинг умумий мулкидир. У бадал пули, ажратмалар, хўжалик фаолиятидан тушган даромадлар ҳисобидан пайдо бўлади, ташқилотлар низомида кўрсатилгаи фаолиятни амалга оширишга хизмат қилади.\nДиний ташқилотлар мулки — диндорлар ташаббуси билан вужудга келган ташқилотларнинг мол-мулки. Бу мулк ҳам биргаликда тасарруф этилади ва у ўтмишдан мерос қолтан диний бипо-иишоотлар билан чекланмай, диндорлардан тушган маблағлар, корхона ва ташқилот-ларнинг хайрия ёрдами, диний маросимлардан тушгап раромад ҳисобидан шаклланади. Мазкур мулк объекти — масжид, мадраса, черковлар, костёллар, синагогалар ва у ердаги асбоб-анжом, китоблар, маросим учун зарур буюмлар, ташқилотлар ихтиёридаги пул маблағи ва бошқалардир. Унинг субъекти диндор кишилар. Улар номидан мулкни диний ташқилотлар тасарруф этади. Мазкур мулк фақат дин йўлида ишлатилади.\nЎзбекистон Республикаси Қонунида юқорида кўриб ўтилган жамоа мулки турларидан ташқари оила мулки ва маҳалла мулки қонун йўли билан қайд этилган. Оилавий корхона ва хўжаликлар борки, у ердаги мол-мулк даромад топишни кўзлайди, биргаликда ўзлаштирилади. Бир неча қондош оилалар уюшмаси жамоа бўлиб, унинт доирасида мулкий алоқа пайдо бўлади. Оила мулки объекти оилага қарашли ,мол-мулк бўлиб, у меҳнат воситалари билан бирга исвоъмод буюмларидан ҳам иборат. Оила мулки заминида микроиқтисодиётнинг бир тури — оила хўжали-ги амал қилади.\nМаҳалла жамоатчилик асосида ўз-ўзини бошқариш тизими бўлиб, у маълум ҳудудда яшовчи барча оилаларни бирлаштиради. Маҳалла мулки — маҳалла аҳлидан иборат жамоа доирасида унга қарашли бойликнинг ҳамжиҳатлик билан ўзлаштиришдир. Маҳалла ихтиёридаги бино-иншоотлар (кутубхона, идора биноси), маросимларга хизмат қилувчи асбоб-анжомлар маҳалла мулкининг объекти бўлса, унинг субъекти жами маҳалла аҳли ҳисобланади. Маҳалла аҳлининг пул маблағлари, давлат (маҳаллий ҳокимият) берган маблағлар, маҳаллада жойлашган корхона ва ташқилотларнинг ҳайрия ажратмалари ҳисобига маҳалла мулки, шаклланади ва ўсиб боради.,\nДавлат мулки — бойликни ўз вазифасини адо этиш учун давлат томонидан ўзлаштирилишидир. Бу мулк давлат пайдо бўлиши билан вужудга келади, аммо унинг мақсади ва миқёси ўзгариб туради. У хусусий ва жамоа мулкидан ўсиб чиқади, яъни уларга тегишли моддий ва маънавий веъматлар давлат тасарруфига ўтади.\nДавлат мулкининг пайдо бўлиши ва ривожланиши қуйидагилар ҳисобидан бўлади:\n1) мулкнинг национализация этилиши (миллийлаштирилиши), яъни хусусий мулкни давлат мулкига айлантирилиши;\n2) давлат маб-лағи ҳисобидан корхоналар цурилиши;\n3) жамиятда яратилган, аммо бошқа мулкларга тааллуқли даромадлар-нинг бир қисмининг солиқ ундириш орқали давлат бюджетига олиниши.\nДавлатнинг ҳарактерига қараб, унга тагишли мулк айрим ооциал гуруҳларнинг тор эгоистик манфаатларига ёки умуммиллий манфаатга хизмат қилади. Бу мулкнинг аҳамияти давлатнинг иқтисодиётда тутган ўрни билан боғлиқ. Гап шундаки, иқтисодиётга таъсир этиш учуп давлат ўз мулкига таянади. Агар иқтисодий ўсиш учун давлат мулки зарур бўлса, у кенгаяди ва аксинча зарурат бўлмаса, у қисқаради. Капитал,тезда яхши фойда бермайдиган, сарфлар зудаик билан оқланмайдиган соҳалар борки, у ерга хусусий ёки жамоа мулки соҳиблари оширмайди, аммо бу соҳа улар фаолияти, иқтисодий ўсишининг умумий шарти ҳисобланади. Шу сабабли улар давлат тасарруфига ўтиб, давлат ҳисобидан ривожланади. Катта каналлар, сув омборлари, гидростанциялар, ер, темир йўллар, йирик портлар, атом саноати, космик саноати ва хиамати шулар жумласига киради. Бошқа мулклар қато-ри давлат мулки объектида ҳам турли-туман бойлик бўлади. Олий ҳокимият органлари бу мулк субъекти ҳисобланади. Ўзбекистонда давлат мулкини тасарруф этишга Олий Мажлио ва ундан 1ваколат олган органлар хақлидир.\nТурли мамлакатларда давлат мулки, объекти бир-биридан фарқ қилади. Кўпчилик мамлакатларда ер хусусий мулк объектига киради, Ўзбекистонда мулк тўғрисидаги қонунга кўра ер, сув, қазилмалар, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси давлат мулки деб эълон қилинган.\nДавлат мулки маълум меъёрда бўлади. Аммо тоталитар иқтисодиёт тизимида ўта давлатлаштириш, давлат мулки монополияси вужудга келади. Давлат мулки танхо кучга айланади, бутун иқтисодиёт устидан назорат ўрнатишга хизмат қилади. Бундай ҳолат иқтисодий эркинликка зид бўлганидан мулкни давлат ихтиёридан чиқариш заруриятга айланади. Демократик, аралаш иқтисодиёт тизимида давлат Мулки монополиясига ўрин қолмайди, балки иқтисодий зарурият белгилаган меъёрда сақланади, устунликка эга бўлмай, бошқа мулк шакллари билан ёнмаён туради. Давлатнинг иқтисодиётдаги роли давлат мулкини талаб қилади, аммо иқтисодиёт бу мулкнинг ҳиссаси, салмоғи билан ўлчанмайди. Ривожланган мамлакатларда давлатнинг мулкдаги ҳиссаси қандай бўлишидан Қатъи назар яратилган даромаднинг деярли 50% давлат орқали тақсимланади. Давлат умуммиллий мапфаатларни ифодаловчи куч сифатида, иқтисодиётда катта ўрин ту-тади. У даромадларни, моддий ресурсларни, иш кучини тақсимлашда фаол қатнашади. Хуллас, аралаш иқтисо диёт давлатнинг мулкдан четлашуви эмас, балки давлатнинг мулкий муносабатларда маълум меъёрда иштирок этишидир.\nДавлат мулки фақат унга қарашли корхоналар мол-мулки билан чекланмайди, унга ддвлат ташқилотлари маҳкамаларидаги мол-мулк, давлат бюджетининг пул маблағлари, давлатга қарашли акциялар ҳам киради. Шунингдек, давлатнинг хорижда ҳам мол-мулки бўлади. Дав-лат мулки бошқа мулклар билан ҳам ўзаро киришиб кетади. Масалан, акционер жамият акциясининг асосйй қисми давлатники бўлгани ҳолда, қолган қисми хусусий ва жамоа мулки бўлиши мумкин.\nТоталитар иқтисодиётдаи бозор ицтисодиётига ўтиш даврида давлат мулкининг мавқеи кучли бўлади, чунки ўта давлатлаштирилган мулкдан хилма-хил мулкчиликка ўтиш дарҳол юз бермайди. Буни Ўзбекистон тажрибаси ҳам кўрсатиб турибдики, 1990 йилдан бошлаб Ўзбекистон иқтисодиётида давлат мулки ҳиссасининг камайиб бориши куэатилди, аммо у 1993 йилда 60 фоиз даражасида сақланиб қолди. Давлат мулки кучли бўлса-да, у ўз ичидан ўзгариб, бозор шароитига мослашади, давлат корхонал!ари мустақиллиги, улар ишига. давлатиинг аралашуви чекланади, корхона ўз манфаати йўлида мустақил фаолият юргизади. Демак, давлат мулки сақланса-да, у янги вқтисодий алоқалар иштирокчисига айланади.\nДавлат йулкининг мавқеи турли мамлакатларнинг1 танлаган йўлига боғлиц. Ҳозир бозор иқтисодиёти бош, умуминсоний йўл, аммо унга ўтишнинг миллий хусусият-лари мавжуд. Янги иқтисодиётга бирдан ўтилса, давлат мулки шиддат билахг қисқаради. Агар бу ўтиш секин-аста борса, давлат мулкининг салмоғи ўзоқ сақланади. Ма-салан, Венгрия, Чехословакия ва Польшада мулкни давлат тасарруфидан чиқариш тез борди, Хитойда эса давлат мулки сақланмоқда. Шундай ҳодиса Ўзбекистонга ҳам хою бўлиб, давлат мулки салмоқли ўрин тутади.\nТурли шаклдаги мулклар бир-биридан тамомиля аж-ралиб қолмайди, уларнинг ўзаро алоқаси фақат бозор орқали бўлмай, улар киришиб ҳам кетади, натижада аралаш мулк пайдо бўлади. Аммо у мулкий монополия бор жойда шаклланмайди, чунки бунинг учун мулкий эркинлик ва тенглик бўлиши зарур. Шу сабабдан кейип-ги даврда аралаш мулкнинг пайдо бўлиши тасодиф эмао. Аралаш мулк муайян бир объектнинг турли мулкдорлар шптирокида ўзлаштирилишини билдиради. У ҳозкрги очиқ типдаги қоришма акционер компанияларида аниқ ифода этилади. Бу ерда хусусий мулк, жамоа мулки ва ҳатто хорижий мулк ҳиосадорлик асосида бирлашади. Мулк объекти бирлаштан ҳолда ицшатилиб, ўз эгаларига даромад келтиради.\nТурли мулк шакллари алоҳидалашгап бўлса-да, уларнинг яхлитлиги бор, чуики иқтисодиёт ягона фаолият бўлиб, мулкдорлар хатти-ҳаракатияинг бир-бирига боғланишини билдиради. Шу боисдан барча мулк шаклларининг мажмуаси мамлакатиинг миллий мулки бўлади. Миллий мулк тапҳо бир миллат ёки элат мулкини бил-дирмайди. У муайян жамиятдаги ҳар хил социал қатламга мансуб кишилар мулки ва умуммиллий манфа1атларни ифодаловчи давлат мулкининг бирлигидир. Миллий мулк бойликнинг муайян мамлакатга тегишли эканлигини билдирадп ва шу билан ўзга давлатлар, улар фирмалари ва фуқароларига қарашли мулк бўлмиш хорижий мулкдан фарқ қилади.


“Matiz”даги талончилар қўлга олинди\n08:38 / 26.05.2021\n“Matiz”да бўлган шахслар йўловчининг “НUAWEI” телефонини тортиб олиб яширинган.\n2021 йилнинг 20 май куни Ю.А. “102” қисқа рақамига берган хабарига кўра, соат 23:18 ларда Данғара тумани Қўриқ қишлоғи Сўлимбоғ кўчаси 2-уй ёнида “Матиз” русумли автомашинада бўлган уч нафар номаълум шахс унга нисбатан жисмоний куч ишлатиб, 3 500 000 сўмлик бўлган “НUAWEI” русумли уяли телефон аппаратини талон-торож қилиш йўли билан тортиб олиб, номаълум томонга қочиб яширинган. Бу ҳақда ИИВ ҳузуридаги Тергов департаменти маълум қилмоқда.\nҚайд этилишича, олиб борилган тезкор қидирув ҳаракатлари давомида ушбу жиноятни Қўқон шаҳрида яшовчи 22 ёшли А.А. ўзининг жиноий шериклари 22 ёшли И Б. ва 21 ёшли А.А. билан биргаликда А.А. бошқарувида бўлган “Matiz” русумли автомашинада олдиндан жиноий тил бириктириб, содир этгани аниқланган. Жабрланувчига тегишли бўлган “НUAWEI” русумли уяли телефон аппарати А.А.дан ашёвий далил тариқасида олинган.\nУшбу ҳолат юзасидан Данғара тумани ИИБ ҳузуридаги ТБ томонидан ушбу шахсларга нисбатан Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 166-моддаси 2-қисми “а, в” бандлари (талончилик) билан жиноят иши қўзғатилиб, талончилар қўлга олинган.\nАввалроқ Фарғона шаҳрида 18 ёшли йигит ҳайдовчига пичоқ билан ҳужум қилгани ҳақида хабар қилинган эди.


Тафаккурнинг толмас қанотлари - Huquq.uz\nТафаккурнинг толмас қанотлари\n17:30 - 05.07.2021\n«Мен китобларимдаги афсунларга ишонмайман. Аммо китоб ўқишнинг ўзи сеҳрли ҳолат эканига шубҳа қилмайман», – деган эди ёзувчи Жоан Роулинг. Ҳақиқатан ҳам китоб мутолааси фусункор ҳолат: у сизни сеҳрлаб олади ва воқеалар ичига сингиб кетасиз…\nБолалигимизда турли-туман эртак китобларни, Худойберди Тўхтабоев, Жек Лондон, Жюл Верн, Эдуард Успенскийнинг саргузаштга тўла асарларини, Артур Конан Дойлнинг детектив ҳикояларини укам билан талашиб, қайта-қайта ўқирдик. «Сариқ девни миниб»даги Ҳошимжон ва «Ширин қовунлар мамлакати»даги Акром Акромий саргузаштларига шўнғиб кетардик. Бундайлар у пайтларда тенгдошларимиз орасида жуда кўп эди назаримда. Менимча, айнан болалар адабиёти жамиятда мутолаа маданияти ва китобга муҳаббатни пайдо қилади.\nБадиий асар ўқиган боланинг дунёқараши кенгайиб боради, ҳаётга муносабати ўзгаради. Нима яхши-ю нима ёмонлигини ажратиш кўникмаси шаклланади. Яхшилик мудом ёвузлик устидан зафар қучишига, адолат тамойиллари барҳаёт эканига ишончни қалбининг туб-тубига жойлаб қўяди. Жамиятдаги тартиб-интизом, қонун-қоидаларга ҳурмат, инсонга муҳаббат туйғусини тарбиялаб боради. Яъни китоблар унга нафақат билим беради, уни тарбиялайди ҳам. Бугунги кунда эса китоб ўқишга эҳтиёж йўқдек…\nҲозир компьютер кириб бормаган хонадон, телефони йўқ инсон жуда кам. Бу қурилмалардан исталган ахборотни олиш мумкин. Фойдаланиш қанчалик қулай бўлмасин, имконияти нечоғли кенг бўлмасин, улар китобнинг ўрнини боса олмайди. Бир асар асосида суратга олинган фильм, маҳорат билан ишланган бўлса-да, ҳеч қачон китобдаги жозибани тўлиқ очиб бера олмаганидек.\nОлимлар ахборот-коммуникация технологиялари ривожланган ҳозирги даврда инсоният маънавиятининг жуда қашшоқлашиб кетаётганини эътироф этишмоқда. Компьютер, смартфон, телевизорга боғланиб қолиш инсонда мантиқий фикрлаш қобилиятини сусайтириб юбораётгани рост. Ёшларни, умуман, одамларни гаджетларга қарамликдан қандай қайтариш мумкин?\nБундан ўн олти йил муқаддам, яъни 2005 йилда газетамизда ардоқли\nшоиримиз Омон Матжон билан суҳбатимиз чоп этилган экан. Суҳбат\nмавзуси адабиёт ва мафкура ҳақида бўлгани боис раҳматли Омон акадан болаларни, ёшларимизни китоб мутолаасига қизиқтириш учун нималарга эътибор қаратиш зарурлигини ҳам сўраган эдим. Омон ака ўшанда шундай деган эди: «Болаларнинг китобга бўлган қизиқишини орттириш учун уларнинг мафкурасини шакллантириш лозим.\nМафкура ниҳоятда қудратли тушунчаки, уни асрашимиз, ҳамма ерга куч-қудрати етадиган воситага айлантиришимиз керак. Буни мактаблардан бошлашимиз зарур. Аввало мактабларга кучли эркак ўқитувчиларни қайтаришимиз лозим. Шундагина Амур Темурлар, Темур Маликлар етишиб чиқади.\nЎқувчининг қайси дарсни яхши ўқиши ўқитувчига боғлиқ. Ўрта мактабда ўқиб юрган пайтларимда география ўқитувчимиз бўларди. У дарсни шу қадар яхши ўтганидан биз пахтага чиққанимизда ҳам ёнимизда доим география дарслиги бўлар эди. Мана ҳозир Гоби саҳроси Улан-Батордан неча километр узоқликда жойлашганини сўрасангиз ҳам айтиб бера оламан. Нега Мўғулистонда туркий қабилалар, масалан, қирғиз, ўзбек қабилаларининг қабрлари бор? Бунинг жавобини ҳам мен бемалол айтиб бераман.\n…Ҳозир мактабларда бир-бирининг дарсини ўтиб берадиган ҳолатлар жуда кўп. Қанийди бундай мактабларга Жалолиддинлар, Берунийлар, Фарғонийлар, Хоразмийлар руҳи, кучли Паҳлавон Маҳмудлар иродаси қайтиб келса…». Том маънодаги халқ шоирининг фикрлари бугунги кунимизда ҳам ўз долзарблигини йўқотгани йўқ.\nКитоб мутолааси шундай қудратга эгаки, инсон руҳиятини тозалайди, тарбиялайди, адолатга чорлайди.\nБуни бир бутун жамият мисолида олиб қарасак – китоб ўқимаган, илмга интилмаган, руҳиятини бойитишга лоқайд қараган миллат ўзлигини, эркини, маданиятини бой берганини билмай ҳам қолади.\nОлимлар китоб ўқишнинг саломатликка ҳам таъсири борлигини аллақачон исботлаб қўйишган:\nМутолаа асабни тинчлантиради. Чунки инсонни мунтазам қийнаётган ўйларидан чалғитади, янги оламга олиб киради. Олам турфалигини англашга ўргатади.\nМутолаа қалбни юмшатади. Ғазабни босади, бағрикенгликка, муайян масалага адекват (холисона) ёндашувга чорлайди. Пировардида руҳиятни юксалтиради.\nМутолаа мия фаолиятини яхшилайди. Мутолаа натижасида эслаб\nқолиш хусусияти кучаяди. Педагоглар эслаб қолиш қобилиятини кучайтириш учун болаларга мунтазам шеърёдлатишининг сабаби ҳам шу.\nМутолаа инсонга ҳаёт моҳиятини, яшашдан мақсадини англашга ва қийинчиликларни енгиб ўтишга кўмаклашади. Ўқиганларидан ўрганади, хулоса чиқаради. Ўз ҳаётини тарозига солиб кўради. Фикрлай бошлайди.\nКитоб ўқийдиган инсонлар ҳаётда фаол бўлишга интиладилар. Мунтазам ҳаракатда бўлиш саломатликни мустаҳкамлашнинг биринчи шарти ҳисобланади.\nМутолаа инсоннинг сўз бойлигини оширади. Сўз бойлигининг\nюксалиши эса ҳар қандай даврага бемалол кириб бориш ва ўз ўрнига эга бўлиш демакдир.\nМутолаа уйқусизликдан қутулишга ёрдам беради. Инсон китоб\nўқиб, қалб ила турфа оламни эшитгач, ўзининг муаммолари арзимаган бир куйинчаклик эканини тушунади. Қалб ором олса, уйқу ҳам ўз-ўзидан келади.\nМутолаа тушкунликка қарши курашишнинг самарали воситаси. Бежиз «бирни кўриб шукур қил, мингни кўриб фикр қил» дейишмаган.


Европа Иттифоқи Беларусга қарши янги санкцияларни қабул қилди\n22 май 2022, Тошкент вақти: 16:54\nИспанияда Лукашенкога қарши ўтган норозилик акцияси. 2021 йил 29 май.\nЕвропа Иттифоқи ташқи ишлар вазирлари Беларусь президенти Александр Лукашенко, унинг яқин одамлари ва юқори даражали мансабдорларига нисбатан санкцияларни жорий этди. Санкция жорий этилганлар рўйхатига киритилганлар орасида Лукашенконинг оила аъзолари ҳам бор.\nЯнги санкциялар рўйхатига Беларусь мансабдорларидан 78 киши ва саккизта давлат идораси киритилди. Бу рўйхат Европа Иттифоқи махсус журналида эълон қилинади. Рўйхат асосан қонун чиқарувчилар, прокурорлар, судлар ва бошқа давлат амалдорларидан иборат.\nСанкиця рўйхатига киритлган шахсларнинг хориждаги банк ҳисоб рақамлари музлатилади ва уларга виза бериш тўхтатилади.


21-09-2018, 17:54 572 Uyushma yangiliklari, Slider\nАҚШ Ўзбекистон пахта маҳсулотларини болалар меҳнати орқали етиштирилган маҳсулотлар рўйхатидан чиқарди. Бу ҳақда АҚШ Меҳнат вазирлиги Халқаро меҳнат ишлари бюроси тайёрлаган ҳисоботда шундай дейилади.\nҲисоботда айтилишича, Ўзбекистон ва Парагвайда болалар меҳнати ва мажбурий меҳнатга қарши курашда қатор саъй-ҳаракатлар амалга оширилган ва илгари кузатилган салбий амалиёт учун АҚШ ҳукуматининг "қора рўйхати"да бўлганди.\nҲисоботда Ўзбекистон,. Бразилия ва Парагвай ҳукуматлари болалар меҳнати, мажбурий меҳнатнинг ҳар қандай шаклига қарши муросасиз курашга чоғлангани алоҳида эътироф этилди.\nХалқаро меҳнат ташкилотига кўра, дунёдаги ҳар 10 нафар боланинг бири турли кўринишдаги меҳнатга жалб этилади ва бу сон 152 миллиондан ошди. Мажбурий меҳнатнинг турли шакллари билан ҳисоблаб чиқилганда, жаҳонда 25 миллион бола меҳнатга мажбурланади.


21 октябр 2020, Тошкент вақти: 12:47\nСуратлар воқеа жойида олинган. АҚШ, Розебург шаҳри.\nВоқеа 1 октябрь куни Розебург шаҳридаги коллежда эрталабки соат 10:30да содир бўлди. Дастлабки тергов натижаларига кўра, қуролли шахс ўқув биносига бостириб кирган ва аудиториялардан биридаги ўқувчиларни ўққа тутган.\nКейинчалик қуролли шахс коллежнинг бошқа биносига ўтиб, у ерда ҳам қуролли ҳужумни давом эттирган. Иккита бинодаги ҳужумда жами тўққиз киши ўлдирилган, етти одам жароҳатланган.\nПолиция маълумотига кўра, қуролли ҳужумни амалга оширган шахс коллеж яқинида яшовчи Крис Харпер Мерсер экани аниқланган. Мерсер полиция билан отишма пайти отиб ўлдирилган.\nCNN телеканали Мерсер 4 та ўқотар қурол билан коллежга келганини билдирди. Унинг ёнида 3та пистолет ва милтиқ бўлгани айтилаяпти.\nҚотил ўқидан яраланганлардан бири, Мерсер ўқ отишдан олдин кимнинг қандай динда эканини сўрагани ҳақида айтган. Полиция ҳозирча қуролли ҳужумнинг нима сабабдан уюштирилганига доир мотивлар аниқмаслигини таъкидлаяпти.\nМерсер коллежда ўқ отишни бошлагач, бошқа ўқув биноларидаги одамлар эвакуация қилинган. Айримлар аудиторияни ичкаридан қулфлаб, хона ичкарисига бекинган.\nРозебург шаҳри аҳолиси 20 минг кишини ташкил қилади.\nШаҳардаги ушбу воқеа Америка ўқув юртларида сўнгги икки ойда содир бўлган тўртинчи қуролли ҳужумдир.\nАҚШ Президенти Барак Обама коллеждаги хунрезликни қоралаб, Қурол Миллий ассоциациясини кескин танқид қилди.


Республика Гидрометеорология марказининг хабар беришича, 19 июль куни Тошкентда ҳаво кам булутли бўлади, ёғингарчилик бўлмайди. Шарқдан секундига 7-12 метр тезликда шамол эсади. Кечаси 25-27, кундузи 41-43 даража иссиқ бўлади.\nКиритилди: 19:02 19.07.2019. Ўқилди: 2656 марта. Фикрлар сони: 0 та.


Расман: АҚШ Ойга қайтмоқда\n14:47 / 07.10.2017\nЎтган ой охирида NASA агентлиги АҚШ ҳукумати шундай вазифа қўйса, ўз фаолият йўналишини ўзгартириб, Марс дастуридан воз кечиши ва Ойни ўзлаштириш дастурини ўрганишини билдирган эди. Кўринишидан агентлик ҳақиқатдан ҳам шундай қилишига тўғри келади. АҚШ ҳукумати инсонни Ойга қайтариш дастурини тиклашини эълон қилди.\n4 октябрь куни The Wall Street Journal газетасида АҚШ вице-президенти Майк Пенс баёноти чоп этилди. Унда Миллий фазовий кенгашни тиклаш ва ушбу ташкилотга ўз раҳбарлик қилиши ҳақида сўз боради.\nПенснинг уқдиришича, кенгаш сўнгги чорак асрдаги илк мажлисини ўтказади. “Унда мен битта мурожаат қиламан: Америка фазони тадқиқ қилишнинг етакчиси бўлади”, — деб қўшимча қилган Пенс. Унинг сўзларига кўра, бугунги кунда Америка давлат фазо дастурида аниқ мақсад бўлмагани сабабли, АҚШ эмас, балки Хитой ва Россия бу соҳанинг етакчиларидир.\nВице-президент, шунингдек, АҚШ ўзининг фазовий технологияларига жуда ҳам муҳтож эканини айтган. Булар мамлакатнинг коммуникация, навигация ва кузатув тизимларини хакерлик ҳужумларидан ҳимоя қилиш учун зарардир.\nЯнги давлат фазо дастури, умуман олганда, инсон тадқиқотларига бориб тақалади. Аммо, Пенснинг фикрича, Ой ва у ерда инсонлар яшайдиган доимий қўрғонларнинг пайдо бўлиши биринчи галда эришиш лозим бўлган стратегик мақсаддир.\nТаъкидлаш жоиз, бошқа кўзга кўринган арбоблар ҳам Ой масаласида шундай фикрда. Масалан, истеъфодаги астронавт Крис Хэдфилд шу йилнинг август ойида берган интервьюсида инсоният Ойда қароргоҳ ташкил этишга қайтиши кераклигини биринчи муҳим қадам деб айтган эди. Бундан кўзланган мақсад бунга қодирликни намойиш этиш бўлмаслиги керак. Чунки Ой келгуси фазовий сафарлар учун бошланғич нуқта бўлиши мумкин.\nАлбатта, АҚШнинг орзу-истаклари Ойда тўхтаб қолмайди. Вице-президент Пенс сўзларидан англаш мумкинки, Америка инсонни Марсга юборган илк мамлакат бўлиш учун барча саъй-ҳаракатларни амалга оширади. Бироқ бу каби сафарлар илмий-тадқиқот моҳиятидан кўра, тижорий мақсадларга эга.\nТўғри, АҚШ вице-президенти экспертлар гуруҳига кимлар киришига батафсил тўхталганича йўқ. Аммо биринчи галда ёдга келадиганлар Илон Маск (SpaceX раҳбари) ва Жефф Безос (Blue Origin раҳбари)дир. Маск яқинда 2024 йилда инсонларни Марсга етказиш режалари билан таништирди. Безос эса, келаси йилданоқ суборбитал павозларни амалга оширишини билдирди.


ТИЛЛАРИДА ДУО КЕКСАЛАР Шунингдек\nГлавная / Шунингдек / ТИЛЛАРИДА ДУО КЕКСАЛАР\nТИЛЛАРИДА ДУО КЕКСАЛАР\nКекса авлод вакилларини, нуроний отахону онахонларимизни эъзозлаш, уларга иззат-ҳурмат кўрсатиш халқимизга хос, шарқона урф-одатларимизга мос азалий қадриятларимиздан бири.\nИстиқлол йилларида бу қадрият янада юқори даражага кўтарилди. Кексаларни ардоқлаш, уларни ижтимоий ҳимоя қилиш, ҳар жиҳатдан қўллаб-қувватлаш давлат сиёсатининг муҳим йўналишларидан бирига айланди.\nАйни даврда ёши улуғ отахону онахонларнинг бу эътибор ва ғамхўрликлардан диллари шод, бошлари осмон. Қайси бир даврага борманг, уларнинг ўрни тўрда, иззати баланд. Бугунги тинч ва фаровон кунларга етказганига минг бора шук-роналар билдириб, юртимиз ободлиги, фарзандлар камолини тилаб эзгу тилак-лар билдираётганларига гувоҳ бўласиз ва беихтиёр Ўзбекистон Қаҳрамони, халқ шоири Эркин Воҳидовнинг қуйидаги сатрлари хаёлингиздан ўтади:\nҚўлларида асо кексалар,\nЮзларида зиё кексалар.\nЧеҳрасида даврон севинчи,\nТилларида дуо кексалар.\n- Одамзод ҳамиша меҳрга ташна яшайди, - дейди ҳамшаҳар нуронийларимиздан бири Отабой ҳожи Ниёзматов. – Ҳар бир киши учун, айниқса, кексайганда кўрсатиладиган эътибор, ҳурмат жуда муҳим. Жамиятимизда, маҳалла-кўй, шунингдек, давлатимиз томонидан ҳам биз кексаларга кўрсатилаётган иззату эътибордан бениҳоя ҳурсандмиз.\nЮртимизнинг қай гўша-сига борманг, бунёдкорлик-лар, муносиб турмуш шароитлари яратиш йўлидаги ўзгаришларни кўриб дилингиз яйрайди. Хива шаҳри-нинг бош кириш қисми қилиб мўлжалланаётган темир йўл вокзали қад ростланаётганини кўриб, қалбимиз фахр-ифтихор туйғуларига тўлади. Куни кеча шаҳримизнинг хушманзара жойида қуриб фойдаланишга топширилган, барча зарур шароитларга эга “Нуронийлар маскани” эса биз кексаларга ажойиб туҳфа бўлди (суратда). Айни пайтда биз ёши улуғлар ҳам ўз маслаҳатимиз, ҳаётий ва иш тажрибамизни ёшларга ўргатиш орқали юртимизда бўлаётган эзгу ишларга ҳисса қўшиш ниятидамиз.\nДарҳақиқат, эл-юрт учун ҳалол, фидойи меҳнат қилган, бугун кексалик гаштини сураётган, фарзандлари, невара-чеваралари ардоғида умргузаронлик қилаётган, эзгу дуолар билдираётган отахону онахонларимиз омон бўлишсин! Мамлакат тараққиёти, халқимиз бахту саодатидан қувониб юришсин!


Францияда мева ва сабзавотларнинг энг чиройли тақдимоти учун танлов эълон қилинди • EastFruit\nБош саҳифа › Янгиликлар › Францияда мева ва сабзавотларнинг энг чиройли тақдимоти учун танлов эълон қилинди\nФранцияда мева ва сабзавотларнинг энг чиройли тақдимоти учун танлов эълон қилинди\nМуаллиф: EastFruit 8 Июл 21 05\nФранция трейдери Consentio энг чиройли мева-сабзавот расталарини аниқлаш учун танлов ташкил этди. “Оммавий ахборот воситалари билан биргаликда супермаркет расталарида мева-сабзавотлар тақдимотини тарғиб қилиш мақсадида ушбу танловни ташкил этдик. Мазкур тадбирни бир нечта ҳомийлар – Prince de Bretagne, Demain La Terre, Savéol, Lagadec Primeurs, Anecoop қўллаб-қувватламоқда», дея таъкидлади Consentioнинг харидорлар билан ишлаш бўйича менежери Бенуа Мотаис (Benoît Motais). Бу ҳақда FreshPlaza материаллари асосида EastFruit хабар бермоқда.\nҒолиб бўлиш учун учта шарт\nТашкилотчилар томонидан танлов иштирокчиларини баҳолашда учта шарт белгиланган: яъни – ўзига хос стеллаж, маҳаллий маҳсулотлар тақдимоти ва томошабинлар эътирофи. «Ҳакамлар ҳайъати энг оригинал фотосурат ва энг ажойиб маҳсулот намойиши учун мукофот тақдим этади. Маҳаллий ишлаб чиқарувчилар ва уларнинг маҳсулотларини оммалаштиришга қаратилган дўкондаги саъй-ҳаракатлар ҳам муносиб тақдирланади. Ҳакамлар ҳайъати жамоатчилик овози асосида баҳоланадиган 20 та фотосуратни олдиндан танлаб олади. Сўнгра интернет фойдаланувчилари энг чиройли мева ва сабзавот растасига овоз беришади. Шунингдек, биз маҳсулот етказиб берувчилар ва ҳудудий менежерларни дўкондаги хизмати учун мукофотлашни истаймиз. Агар энг кўп овоз йиққан фотосурат ҳудудий менежер томонидан жойлаштирилган бўлса, дўкон ҳам, менежер ҳам ғолиб деб топилади», – дея тушунча берди Бенуа Мотайс.\nШунингдек ўқинг: Данакли мевалар шаршараси: гилос, олхўри, ўрик, шафтоли – супермаркетларнинг мева-сабзавот бўлими учун дизайн ғоялари (фото)\nТанлов – барча учун!\nМазкур тадбир мева-сабзавот соҳасидаги барча мутахассислар учун ташкил этилди: «Танловда мева-сабзавот бўлими бошлиғидан тортиб, супермаркет ишчилари, менежер ёрдамчилари, маҳсулот етказиб берувчилар, ҳудудий менежерлар, ҳаттоки савдо-сотиқ вакиллари ҳам иштирок этиши мумкин. Шунингдек, танловда савдо фаолиятини, маҳсулотлар ва инновацион витриналарни реклама қилишни истаган ҳар бир киши қатнашиш ҳуқуқига эга. Биз барча дўконлар ва маҳсулот етказиб берувчиларни қамраб оламиз. Танловда иштирок этиш учун фақатгина фотосурат керак бўлади. Энг зўр дўкон мукофотланади. Танловнинг 8 ҳафтаси давомида супермаркет турли витриналар билан бир неча бор иштирок этиши мумкин».\nМусобақа 21 июнь куни бошланган ва 15 августга қадар давом этади. Натижалар 10 сентябрь куни эълон қилинади.\nEastFruit 11 Июл 21


Таҳририятимизга хайрия истагида кўплаб мурожаатлар бўлади. Уларнинг ҳаммасини ҳам ёритишга улгурмаймиз, барча талабларларни қондира олмаймиз. Аммо шундай оғир вазиятга тушган ҳамюртларимиз ҳам борки, уларнинг мураккаб ҳолати зудлик билан кўмак қўлини чўзишни тақозо этади. Ана шундай бемор гўдак Шаҳризода Саъдуллаева бугун сизнинг ёрдамингизга беҳад муҳтож.\n– Ўзи кам таъминланган оилалардан биримиз. Оиламизнинг эҳтиёжларига яраша пулни аранг топиб тургандик. Қизимнинг дарди қаддимизни буткул букиб қўйди– сўз бошлади Шаҳризоданинг онаси Барно Маматқулова.\n– Қизим 2019 йилнинг 10 февралида ўт пуфаги атрезияси билан туғилган. Бу касаллик жигар циррозига олиб келаркан. Ҳозир 9 ойлик қизимга “ўт йўллари ривожланиши аномалияси, механик сариқлик, биллиар цирроз” ташхиси қўйилган. Бечора қизимнинг қоринлари шишиб, эмишга ҳам ҳоли қолмади. Бурнига тиқилган зонд билан овқатлантираяпмиз.\nКасалликнинг давоси фақат мураккаб операция бўлиб, бир неча босқичли бу операцияда жигар кўчиришга ҳам тўғри келаркан. Мен ўзим қизимга жигаримнинг бир бўлагини беришга тайёрман, ҳамма кўрсаткичларимиз тўғри келди. Энг муҳими, бу операция жуда тезкорлик билан ўтказилиши керак.\nҲиндистонда ўтказиладиган бу операция учун 26 минг АҚШ доллари маблағ зарур. Қариндош уруғларнинг ёрдами, ўзимизнинг топган-тутганимизни қўшиб, 11 минг доллар тўпладик.\nЛекин қолганини топишнинг ҳеч иложини топа олмай, яхши инсонларга мурожаат қилишга мажбур бўлдим. Илтимос, менга ёрдам беринг, бир ёрдамингиз эвазига Аллоҳ мингни берсин – йиғлайди она умид кўзларини мўлтиллатиб.\nАзизлар! Илинж билан мурожаат қилганларнинг бирортасини эътиборсиз қолдирмагансиз. Ишонамизки мурғак Шаҳризода ҳам Сизнинг кўмагингиз билан соғайиб кетади ва улғайиб, элига, юртига хизмат қиладиган инсон бўлиб етишади.\nПластик карта – Халқ банки: 8600060918347767\nМаматқулова Барнохон номида.\nВиза карта – Миллий банк: 4790910001674346\nАкмал Деҳқонов номида


Оқ пахтанинг қора кўланкаси\n21 октябр 2021, Тошкент вақти: 07:32\n34 ёшли ўқитувчи пахтадан қайтаётиб ҳалок бўлган фожиа президент пахта режаси бажарилганини эълон қилганидан беш кун ўтиб рўй берди.\nЖиззахда рўй берган автоҳалокатда бир ўқитувчи ҳалок бўлди, 7 нафар ўқувчи тан жароҳати олди. Пахта теримига чиққан мактаб ўқувчиларини олиб қайтаётган микроавтобус йўл четида турган машинага келиб урилди. Бу воқеа 20 октябр куни шом маҳали Жиззах туманининг Тоғчилиқ маҳалласида рўй берди.\nЎзбекистон президенти пахта режаси бажарилганлиги билан деҳқонларни табриклаганидан бир неча кун ўтиб Жиззах туманининг Тоқчилиқ маҳалласида рўй берган автоҳалокатда Карим Фозилов номидаги 12-ўрта мактабнинг ўқитувчиси, уч фарзанднинг онаси 34 ёшли Марҳабо Содиқова ҳалок бўлди.\n- Кеча кечқурун соат 5:30ларда мактаб болалари бир маршрутка бўлиб пахтадан қайтиб келишаëтганда, маҳалланинг ичида йўлнинг четида турган машинага келиб урилган. Маршруткада 15дан зиëд бола бўлган. Шофëрнинг ëнида мактаб ўқитувчиси бўлган. Қарама қарши томондан ЗИЛ машина келиб қолган. Маршрутканинг шофëри машинани бошқаролмай қолган. Шу билан йўлнинг четида турган машинага пассажирлар ўтирган томони билан бориб урган,- дейди жиззахлик Мамиржон Азимов\nИнсон ҳуқуқи фаолига кўра, ўқувчилар ҳам турли хил тан жароҳатлари олган.\n- Еттита ўқувчи тан жароҳатлари олган. Айримларининг тиши синган, юзлари тилинган, биттасининг пешонаси ëрилиб кетган. Еттитаси касалхонага тушган. Кечқурунга пешонаси йиртилган, бошқа бўлганларни тикиб, учтасини чиқаришган. Тўрттаси ҳали болницада ëтибди,- дейди Мамиржон Азимов.\nЖиззах вилояти халқ таълими бошқармаси бошлиғи ўринбосари Исомиддин Умаров ҳам Озодлик билан суҳбатда бу хабарни тасдиқлади. Унинг айтишича, айни пайтда ҳайдовчи милиция бўлимида бу ҳолат юзасидан сўроқ қилинмоқда.\nЎзбекистонда пахта терими режаси бажарилганига бир неча кун бўлишига қарамай, нега ҳануз мактаб ўқувчилари пахта теримига жалб қилинмоқда, деган саволимизга Исомиддин Умаров бундай деб жавоб берди:\n- Йўқ, бизлар қайтдикку. Олдинги куни бошланган эди ëтоқдагиларнинг ҳаммаси. Қайтишни бошлаган эди. Бугун тугатишди. Энди Жиззах туманида ўзларига чиқишаяптику. Пахтачиликку у ëқ. Бизларга жавоб берган эди ўзи. Пахтачилик туманидагилар чиқаëтгандирда.\nОзодлик: Халқ таълими бўлимлари сизларга қарайдику. Ўзларига чиқаяпти деганингизга ҳайрон қолаяпман.\n- Пахтачилик туманлари ўзига чиқадику. Ўшани айтаяпман,- дейди Исомиддин Умаров.\nЖиззах вилояти халқ таълими бошқармаси бошлиғи ўринбосарининг “ўзларига чиқаяпти” деган гапидан, туманлардаги халқ таълими бўлимлари вилоят халқ таълими бошқармасига эмас, балки туман ҳокимиятларига қарам бўлиб қолганлиги аён бўлади.\nЖиззахлик инсон ҳуқуқ фаоли Мамиржон Азимов ҳам, ўқитувчилар ва ўқувчилар юз фоиз маҳаллий ҳокимият органларнинг текин дастёрига айланиб қолганлигини таъкидлар экан, пахта мавсуми давомида шу текин дастёрларнинг хавфсизлиги ҳам кафолатмаганлигини айтади.\n- Эрталаб мактаб болаларининг ҳаммаси йиғилгандан кейин бу ерда ДАН ходимлари ҳам бўлади, мактаб раҳбарияти ҳам бўлади. Булар кўчадан ўтган юк машиналарини тўхтатишадида, учта машина бўладими, тўртта машина бўладими юк машина билан пахтага жўнатиб юборадида, улар билан бошқа иши бўлмайди. Фермерларнинг имкониятлари бори олиб бориб олиб келиб турган. Имконияти бўлмаган фермерларда ишлаган мактаб ўқувчилари пиëда қайтиб келади,-дейди Мамиржон Азимов.


ЎзМУдан меҳр-мурувват нури таралур - Уч илдиз\nЎзМУдан меҳр-мурувват нури таралур\nҲеч муболағасиз айтиш мумкинки, Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий\nуниверситетидан уззу-кун меҳр-мурувват нурлари таралиб туради. Шу даргоҳнинг Ижтимоий фанлар факультетида «Меҳр-мурувват» масалалари назарий жиҳатдан ўрганилиб, тадқиқ этилса, амалиётида бутун университет жамоаси фаол иштирок этади. Ҳар байрамда ўнлаб ногиронлар, уруш ва меҳнат фахрийлари, ёрдамга муҳтож оилаларга меҳр-мурувват кўрсатилади. Бу хайрли ишларга университет ректори Авазжон Раҳимов бош-қош, ижодкор ёшлар йўлдош бўладилар.\nБир гал 90 ёшдан ошган уруш ногиронини йўқлаб ҳовлисига борганимизда Журналистика факультети талабаси Муслима Омонқулова атоқли шоир Муҳаммад Юсуфнинг “Меҳр қолур” шеърини ўқиб бергани ёдимда. Ўшанда юраклар сел бўлиб кетди. Келинг, шу шеърни яна бир бора ёдга олайлик.\nЮлдузлар — кўз ёши самони.\nҚорачиғда порлаган ўша,\nИқболига чорлаган ўша,\nДунёни тор айлаган ўша –\nАнор, сенинг юзларинг, сулув,\nЁдда қолмас сўзларинг, сулув,\nМеҳр қолур муҳаббат қолур.\nМеҳр қолур, муҳаббат қолур…\nМеҳр қолур, муҳаббат қолур!\nЭҳтиёжманд оилаларга меҳр-мурувват кўрсатилган жойда файзу барака бўлади. Жонажон Миллий университетимиз шунинг учун ҳам меҳрга кон, нақадар файзли бўлса ажабмас. Кўпнинг дуоси кўл бўлур, деганларидек, дорилфунунимизга қилинаётган дуолар замирида оламча маъно мужассам.\nЎзбекистон ёшлар иттифоқи тизимида декабрь – «Меҳр-мурувват» ойлиги сифатида эълон қилинганини ЎзМУ жамоаси қизғин қўллаб-қувватлайди. Мазкур ойлик доирасида яна қатор тадбирлар ўтказилади, айрим эҳтиёжманд кишилар ҳолидан хабар олинади.\nТилагимиз, барчамизни меҳрдан айирмасин, мурувватли бўлиш зийнатимизга, фазилатимизга айлансин.\nДекабрь – «Меҳр-мурувват» ойлиги\nЎзбекистон ёшлар иттифоқи тизимида декабрь – «Меҳр-мурувват» ойлиги сифатида эълон қилинганди. Мазкур ойлик доирасида кўплаб тадбирлар, хайрли ишлар амалга оширилмоқда.\nБундан 26 йил илгари Бирлашган миллатлар ташкилоти томонидан ногиронларга оид долзарб масалаларга жамоатчилик эътиборини қаратиш, шунингдек, уларни ижтимоий ҳаётга ва ривожланиш жараёнларига мослаштириш мақсадида 3 декабрь – Халқаро ногиронлар куни сифатида эълон қилинган.\nБугунги кунда дунёда тахминан бир миллиард, Ўзбекистонда 600 мингдан ортиқ имконияти чекланган шахс мавжуд.\nЮртимизда имконияти чекланган ёшларни қўллаб-қувватлаш, тиббий-ижтимоий ёрдам кўрсатиш, ҳаёт сифатини яхшилаш тизимини такомиллаштириш, уларга таълим олиш ва ишга жойлашишда ҳар томонлама кўмаклашиш чоралари кўрилмоқда. Давлат томонидан халқимизга хос бўлган меҳр-шафқат ҳамда эзгулик туйғуларини ҳисобга олган ҳолда имконияти чекланган ёшларнинг муҳим эҳтиёж ва талабларига алоҳида эътибор қаратилмоқда.\nШу мақсадда Ўзбекистон ёшлар иттифоқи тизимида декабрь – «Меҳр-мурувват» ойлиги сифатида эълон қилинди. Мазкур ойлик доирасида кўплаб тадбирлар, хайрли ишлар амалга оширилиши режалаштирилган.\nКеча Ўзбекистон давлат санъат ва маданият институтида Ўзбекистон ёшлар иттифоқи Мирзо Улуғбек туман Кенгаши ҳамда Тошкент шаҳар Мирзо Улуғбек туман ҳокимлиги ҳамкорлигида «Халқаро ногиронлар куни» муносабати билан байрам тадбири ташкил қилинди.\nТадбирга имконияти чекланган ва ногиронлиги бўлган болалар ва ёшлар таклиф этилиб, улар учун тайёрланган махсус байрам дастури ва ажойиб саҳна кўринишлари намойиш этилди.\n– Коллежимизда таҳсил олаётган 41 нафар имконияти чекланган ўқувчиимиз билан бирга тадбирда иштирок этдик, – дейди Ёшлар иттифоқининг Тошкент шаҳридаги имконияти чекланган шахслар учун ихтисослаштирилган Республика касб-ҳунар коллежи бошланғич ташкилот етакчиси Алимуҳаммад Омонов. – Ўқувчиларимизга иссиқ кийим-кечаклар, кундалик ҳаётда ишлатиладиган буюмлар каби турли совғалар тақдим этилди. Улар бугунги байрам тадбиридан бир олам қувонч билан қайтишди.\nТадбир давомида Ўзбекистон давлат санъат ва маданият институти ректори Иброҳим Йўлдошев, Ўзбекистон ёшлар иттифоқи Марказий Кенгаши раиси Қаҳрамон Қуронбоев ҳамда Мирзо Улуғбек тумани ҳокими сўзга чиқиб, тадбир меҳмонларини байрам билан қутладилар.\nТадбир якунида таклиф этилган меҳмонлар қимматбаҳо совғалар билан тақдирландилар.\nNext story Пулимиз кўпайиб кетса… нима қиламиз?\nPrevious story Тупроқ ҳосилдорлигини оширишда самарали усуллар ўрганилмоқда


Пандемия вақтида автомобилдан қандай фойдаланиш керак? - Daryo\n11:05, 22.03.2020 99976\nКарантин вақтида автомобиль кўпчиликнинг ягона ҳаракатланиш воситасига айланиб қолди. Тошкент шаҳрида ҳам 22 мартдан автобус, метро ва «маршрутка»лар ҳаракати тўхтатилди. Шахсий автомобилингизда юрсангиз ҳам айрим эҳтиёт чораларига риоя қилиш керак. CARtaUA автомобиль лойиҳаси ҳайдовчилар учун вирусдан ҳимояланишда ёрдам берадиган маслаҳатлари билан бўлишди, деб ёзади «Корреспондент.net».\nЭкспертлар биринчи навбатда автомобилнинг эшик тутқичларига эътибор қаратиш лозимлигини таъкидлайди. Кўп ҳолларда ундан бошқа инсонлар ҳам фойдаланади. Уни антисептик воситалар билан яхшилаб артиб туриш кереак. Машинага ўтиришдан олдин қуйидаги алгоритмга риоя қилиш тавсия этилади:\nЭшик тутқичини ушлаган қўлни антисептик воситалар билан дезинфекциялаш;\nЎтириб олиш ва шундан кейингина бошқа предметларга тегиниш.\nБу каби қоидаларга нафақат ҳайдовчи, балки йўловчилар ҳам риоя қилиши керак.\nШунингдек, экспертлар Жаҳон соғлиқни сақлаш ташилоти ҳамда АҚШ касалликлар назорати марказининг тавсияларида коронавирусдан ҳимояланиш учун келтирилган тавсияларга диққатли бўлишга чақиради. Вирусни ўлдирадиган воситалар:\nСув ва совун;\nМаиший оқартирувчи воситалар;\nТаркибида 70 фоиздан ортиқ спирт бўлган суюқликлар.\n«Автомобиль салонида оқартирувчи воситалардан фойдаланмаслик керак — улар ҳар қандай материални чиритиб юбориши ва пластикларга зарар етказиши мумкин. Совун эритмаси билан ўриндиқлар ёки чарм салонни арца бўлади, бироқ материаллар яхшилаб қуриб олиши учун бу ишни кечаси қилган маъқул. Спиртли антисептик воситалар билан салоннинг барча пластик деталларини артиш мумкин», — дейилади хабарда.\nҚўлни бир кунда неча маротаба ювиш керак?\n08:25, 19.03.2020 152850\n09:32, 14.03.2020 105866\n09:54, 23.03.2020 92577\n19:26 Бугун 1623\n19:20 Бугун 7301\n19:12 Бугун 6663\n19:13, 04.06.2020 202554\n23:48, 05.06.2020 169168\n23:54, 04.06.2020 131765\n22:28, 05.06.2020 129251


Рашид Қодировга тегишлилиги айтилаётган уй 10...\n19.11.2019 09:40 0 12179\nТошкент шаҳридаги М.Улуғбек тумани, Садаф кўчаси, 5-берк, 7-9-уй Жиноят ишлари бўйича судларнинг ижро ҳужжатига асосан сотувга қўйилди, деб хабар берди ЎзА.\nНархни ошириб бориш тамойили бўйича аукционга қўйилган мазкур мулкнинг очиқ аукцион савдосига қўйилган бошланғич баҳоси 10 007 940 000 (ўн миллард етти миллон тўққиз юз қирқ минг) сўм. Турар-жой биноси 10 та хонадан иборат.\n«Жиноят ишлари бўйича Яшнобод туман суди қарорига кўра, Яшнобод МИБ бўлими томонидан E-ijro auksion очиқ аукционига қўйилган мазкур турар-жой биноси айрим маълумотларга кўра, собиқ бош прокурор Рашид Қодировга тегишли бўлиб, унинг турмуш ўртоғи номида бўлган», деб ёзади нашр.\nЭслатиб ўтамиз, суднинг ҳукми билан айбли деб топилган жиноятлари учун Р. Қодировга, ЖК 50-моддасининг 6-қисми тартибида 10 йил озодликдан маҳрум қилиш ва энг кам ойлик иш ҳақининг 500 баравари миқдорида жарима жазоси тайинланганди.\nуй Рашид Қодиров аукцион\nХориж 26/09, 20:48\nҲуқуқ 20/09, 11:30\nХориж 17/09, 16:51\nАҚШда ваҳший ва баҳайбат динозавр скелети сотувга қўйилди


ЎзА - Андижонда эҳтиёжманд оилалар фарзандларининг никоҳ ва суннат тўйлари ўтказилди\nАндижонда эҳтиёжманд оилалар фарзандларининг никоҳ ва суннат тўйлари ўтказилди\n02.05.2017 12:28 Чоп этиш версияси\nПрезидентимиз Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан аҳолининг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламларини моддий-маънавий қўллаб-қувватлаш, жамиятда ўзаро ҳамжиҳатлик, меҳр-оқибат, бағрикенглик ва хайр-саховат муҳитини янада мустаҳкамлаш борасида амалга оширилаётган ишлардан аҳоли мамнун.\nАндижон шаҳридаги муҳташам “Тошкент премиум” тўйхонасида ўтказилган 7 жуфт келин-куёвнинг никоҳ тўйида бу яна бир бор ўз ифдоасини топди.\nХалқимизга хос азалий қадриятларни улуғлаш, хайрли ишлар кўламини янада кенгайтириш мақсадида Ўзбекистон Касаба уюшмалари федерацияси, вилоят ҳокимлиги, вилоят хотин-қизлар қўмитаси ва бошқа ташкилотлар ҳамкорлигида ўтказилган никоҳ тўйида келин-куёвларнинг қариндош-уруғлари, маҳалла фаоллари, меҳнат фахрийлари, кенг жамоатчилик вакиллари иштирок этди.\nКелин-куёвлар карнай-сурнайлар садолари остида кутиб олинди.\n– Президентимиз раҳнамолигида бошланган ушбу тадбирлар ижтимоий кўмакка муҳтож инсонларнинг кўнглини кўтариб, ҳаётига ўзгача файз ва мазмун киритмоқда, – дейди меҳнат фахрийси Маҳбубахон Музаффарова. – Келин-куёвлар, уларнинг ота-оналари, яқинлари юзидаги қувонч, мамнунлик, ҳаётдан бахтиёрликни кўриб, шундай юртда яшаётганингдан беихтиёр ғурурланиб кетасан киши. Илоҳим, юртимиз тинч бўлсин, бошимиз тўйлардан чиқмасин.\nЁш оилаларга Президент совғаси – замонавий ётоқхона мебеллар тўплами, вилоят ҳокимлиги ва бошқа ҳомий ташкилотларнинг совғалари топширилди, никоҳ узуги, тўй сарполари туҳфа этилди.\n– Фарзандим Жамолиддиннинг никоҳ тўйини ўтказдик, – дейди Булоқбоши туманидаги "Нур замин" маҳалла фуқаролар йиғинида яшовчи Иқлимхон Ҳайитова. – Президентимиз раҳнамолигида кам таъминланган оилалар, уларнинг фарзандларига кўрсатилаётган улкан эътибор ва ғамхўрликдан жуда хурсандмиз. Хайрли ишларнинг ташаббускори ва унинг бошида турганлар барчаси омон бўлсин.\nШу куни Андижон шаҳри ва Андижон туманидан 17 боланинг суннат тўйи ҳам ўтказилди.\nТўй болалар карнай-сурнай садолари остида миллий анъаналаримизга хос кутиб олинди. Тантанада уларнинг шаънига айтилган қутлов ва табриклар, куй ва кўшиқлар барчага хуш кайфият улашди. Болажонларга вилоят ҳокимлиги, ҳомий ташкилотларнинг совғалари, турли мавзулардаги китоблар тўплами ҳамда Халқ банки бўлимлари томонидан ҳисобига 1 миллион сўмдан маблағ қўйилган омонат дафтарчалари топширилди.\n– Бугун Президентимиз кўмаги билан фарзандим Муҳаммадаминнинг суннат тўйини ўтказдик, – дейди Андижон шаҳридаги Ғайрат маҳалласида яшовчи Саодатхон Ҳакимова. – Кам таъминланган оилаларга, айниқса, фарзандларимизга кўрсатилаётган ғамхўрликдан бошимиз кўкка етди. Бунинг учун давлатимиздан, барча саховатли инсонлардан беҳад миннатдормиз.\nТадбирда Андижон вилояти ҳокими Ш.Абдураҳмонов сўзга чиқди.\nФахриддин Убайдуллаев, Зуҳриддин Умурзоқов (сурат), ЎзА


Қонунчилик - BBC News O'zbek\n...да чоп этилган 11:51 2 август 202111:51 2 август 2021\nСобиқ Қирғизистон президенти Асқар Акаев Бишкекка олиб келинди\nҚидирувда бўлган Қирғизистоннинг биринчи президенти Асқар Акаев 2 август куни Бишкекка олиб келинди.\n...да чоп этилган 15:04 30 июл 202115:04 30 июл 2021\nИжтимоий тармоқларда Ўзбекистон герби акс этган кроссовка фото суратлари тарқалди ва бундай оёқ кийимини сотиб олиш истагидаги харидорлар ҳам пайдо бўлди. Ўзбекистон Адлия вазирлиги эса бу давлат рамзларига ҳурматсизлик деб кўрилишидан огоҳлантирди.\n...да чоп этилган 9:47 22 июл 20219:47 22 июл 2021\nДайжест. Россияда ўзбекистонлик мигрантлар нимадан заҳарланди? Рейдлар тинмаяпти, полиция энди муҳожирларга тинчлик бермайдими?\nТольяттида 23 мигрантда заҳарланиш қайд этилди. Кузминки жанжалидан кейинги рейдлар кўпайди. Юзлаб маъмурий ва жиноий ишлар очилди.\n...да чоп этилган 14:24 15 июл 202114:24 15 июл 2021\nДайжест. Россия: Кузминкидан кейин Одинцово, мигрантлар нега яна жанжаллашаяпти? Видео\nПолиция рейдларни кўпайтирган. Юзлаб муҳожирлар полицияда сувсиз, емаксиз қолмоқда. Ҳатто ҳожатхонага қўйилмаган.\n...да чоп этилган 14:02 15 июл 202114:02 15 июл 2021\nЎзбекистон: Блогер Отабек Сатторийга қамоқ ҳукми ўзгаришсиз қолдирилди\nЖиноят ишлари бўйича Самарқанд вилоят аппеляция суди блогер Отабек Сатторий устидан чиқарилган 6 ярим йиллик қамоқ жазоси ҳукмини ўзгартиришсиз қолдирди. Блогернинг иши халқаро миқёсда акс-садо берган. Унинг ҳали "шубҳали жиноятлар билан қамалишининг ўзиёқ Ўзбекистондаги сўз эркинлигига берилган жиддий зарба" экани айтилган.\n...да чоп этилган 11:09 15 июл 202111:09 15 июл 2021\nДайжест. Ўзбекистон: Карантинда нималар бўлаяпти? Бухоро помидорига тақиқ, блогер мухлисларига жазо, янги вакциналарга талаб\nЎзбекистонга янги вакциналар келтирилади. Россиялик блогер мухлислари жавобгарликка тортилди. Россия Бухоро вилоятида етиштирилган помидор ва қалампир олиб кирилишини вақтинча тақиқлади.\n...да чоп этилган 11:55 6 июл 202111:55 6 июл 2021\nНуқтаи назар: Ўзбекистонда кучга кирган янги қонун эътирозларга ўрин қолдирганми?\nНега профессионал диний таълимдан бошқа таълим берилмайди? Ҳижоб машмашалари ҳали яна давом этадими? Ўзбекистонда кучга кирган "Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида"ги янги таҳрирдаги қонун янги саволларни ҳам ўртага ташламоқда.\n...да чоп этилган 9:54 30 июн 20219:54 30 июн 2021\nЎзбекистон: Нукусда айиқ таҳқирландими, Хатирчида самосуд ва 129 гектар ер нега ёниб кетди?\nХатирчида таксичилар самосуд уюштирди. Тошкент вилоятида юз гектардан ошиқ майдон ёниб кетган. Бепул тиббий ёрдам олиш ҳуқуқини берувчи ордер тизими жорий этилади - bbcuzbek.com дайжести.\n...да чоп этилган 6:02 30 июн 20216:02 30 июн 2021\nBBC News, Намибия\nБутун бир жамиятни йўқ қилишнинг ўрнини қандай тўлдирасиз? Намибия бу масалада Германия билан йиллаб ва қаттиқ тортишди. Товон масаласида қолган барча собиқ мустамлакалар учун прецедент бўладиган битимга эришди.\n...да чоп этилган 11:33 29 июн 202111:33 29 июн 2021\nЎзбекистон: Ҳавога кўтарилган вазир, $1,5 миллиардга тушаётган чиқинди ва Жаҳонгир Отажонов нега жавобгарликка тортилиши мумкин?\nЖаҳонгир Отажонов жавобгарликка тортилиши мумкин. Нега ҳаммасига “Алламжонов айбдор”? Янги Андижонга қанча харж қилиниши маълум бўлди - bbcuzbek.com дайжести.


Ислом Каримов: 'Ўз хизмат вазифасини суиистеъмол этишга чек қўйишнинг вақти етди' - BBC News O'zbek\nИслом Каримов: 'Ўз хизмат вазифасини суиистеъмол этишга чек қўйишнинг вақти етди'\nImage caption Президент Каримов ўз хизмат вазифасини суиистеъмол этишга чек қўйишнинг вақти етганини айтмоқда\nЎзбекистон Президенти Ислом Каримовнинг айтишича, мамлакатда коррупция, товламачилик ва ўз хизмат вазифасини суиистеъмол этишга чек қўйишнинг вақти етган.\nПрезидент Ислом Каримов бу ҳақда кеча, 7 декабр куни Конституция кунини нишонлаш маросими чоғида қилган нутқида баён қилган.\nЖаноб Каримовга кўра, "Коррупция, порахўрлик, товламачилик ва ўз хизмат вазифасини суиистеъмол этиш каби ҳоллар кўплаб минтақа ва туманларда юз бераётганини ҳеч ким рад этолмайди. Ва қонунга зид бу каби ҳолатларга барҳам беришнинг пайти етган".\nКоррупцияга қарши кураш олиб борувчи Transparency International халқаро ташкилотининг шу йил октябр ойида эълон қилган сўнгги йиллик ҳисоботида Ўзбекистон 178 мамлакат орасидан 172-ўринни эгаллаганди.\nБу коррупция даражаси Ўзбекистонда энг юқориларидан деганидир. Яъни, мисол тариқасида таққослаганда, Ўзбекистондаги коррупция даражаси қуролли низолар кечган ва кечаётган Ироқ ёки Афғонистонга ўхшаган мамлакатлардан сал яхшироқ экани аён бўлади.\nTransparency International ташкилотининг кўрсаткичи у ёки бу мамлакат ҳақида бизнесменлар ҳамда мамлакатдаги вазиятни яхши биладиган экспертлар берган баҳоларига таянади.\nХалқаро ташкилот хулосаларига кўра, Ўзбекистон жуда коррупциялашган мамлакат, аммо республика раҳбарияти бу иллатнинг олдини олиш ёхуд унга қарши курашиш учун ҳеч нарса қилмаяпти.\nЎзбекистон раҳбари эса, ўз ўрнида, маҳаллий мулозимлар томонидан ўз бизнесини очишга ҳаракат қилаётган хусусий тадбиркорларга ҳар хил тўсқинликлар бўлаётганини ҳам айтган.\nАммо жаноб Каримовга кўра, давлат ташкилотларининг "хусусий тадбиркорлик фаолиятига аралашуви"нинг олдини олиш учун Ўзбекистонда катта ишлар олиб борилган.\nЎз ўрнида Ўзбекистон президенти 2011 йилни "Кичик бизнес ва тадбиркорлик йили" деб эълон қилган.\nБиз Ўзбекистондан мустақил иқтисодчи Жаҳонгир Шосалимов билан боғланиб, бугун амалий ҳаётда коррупция қанчалик илдиз отгани билан қизиқдик.