Lifestyle 09:00 / 02.10.2019 53749\nБаъзи ҳолларда бадбўй ҳиднинг таралишига оёқларни ўз вақтида парваришламаслик, пойабзал сифатининг талабга жавоб бермаслиги ва пайпоқларнинг терига ҳаво бермаслиги сабаб бўлиши мумкин. Агарда сизда оёқнинг ҳаддан зиёд терлаши кузатилса, дарҳол бунга қарши чора кўришингизни тавсия этамиз.\nБадбўй ҳид нафақат ўзингизга, балки ёнингиздаги инсонларга ҳам ноқулайлик туғдиради, улар сиздан тезроқ қочишга уринишади. Табиийдек кўрингани билан кучли терлаш инсонга салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Ўз вақтида бадбўй ҳид бартараф этилмаса, ундан халос бўлиш қийинлашиб бораверади.\nОёқ терлашидан ҳимояланишнинг биз билган жуда ҳам осон усуллари мавжуд: ўз вақтида ювиб туриш, тоза ва сифатли пайпоқлар кийиш, уларни тез-тез алмаштириш ва албатта, яхши, сифатли дезодорант воситаларидан фойдаланиш.\nСиз оёқ терлашига қарши антиперспирант олаётганда унинг сифати ва таъсирига эътибор берасизми? Аксарият ҳолларда, харидорлар уларнинг таркиби ва хусусиятларини инобатга олмай сотиб олишади.


UzbekLife жамоаси жаҳон мамлакатлари визалари ҳақидаги мақолалар туркумини давом эттиради. Мазкур мақолада “Кунчиқар юрт” ҳисобланмиш – Япония визаси турлари, муддатлари, уни олиш тартиби ва зарурий ҳужжатлар ҳақида маълумотлар тақдим этилади.\nЯпонияни ҳозирги кунда Осиёдаги ҳам иқтисодий, ҳам илм-фан ривожланган мамлакатлардан бири десак хато бўлмайди. БМТ тақдим этган маълумотларга кўра, 2020-2021 йилларда иқтисоди ривожланган мамлакатлар рейтингида, ялпи ички маҳсулотига кўра, Япония (АҚШ ва Хитойдан сўнг) 3 ўринни эгаллаган. Бундан ташқари, япон халқининг ўзига хос юқори даражадаги тартиблилиги ва меҳнатсеварлиги технологиялар ва ишлаб чиқариш соҳасида катта ютуқларга эришишига сабаб бўлди.\nЯпония визасини олиш учун даъвогар у яшаётган ёки унга энг яқин давлатдаги япон элчихонаси ёки консуллигига ариза билан мурожаат қилиши лозим. Баъзи ҳолларда, сизда япон элчихонаси ёки консуллигида расман аккредитациядан ўтган туристик агентлар орқали ҳам виза учун ариза топшириш имконияти мавжуд.\nАриза топшириш учун зарурий ҳужжатлар рўйхати саёҳат мақсади, муддати ҳамда аризачи фуқаролигига қараб ўзгариши мумкин.\nВиза олиш учун ҳужжатлар элчихонага тақдим қилинганидан сўнг 5 кун ичида жавоб берилади. Албатта, бу муддат нисбий бўлиб, тақдим этилган ҳужжатлар тўлиқлиги ва аризачининг ташриф мақсадларига боғлиқ. Агарда топширилган ҳужжатлар ва ташриф мақсадига оид муаммолар бўлса, элчихона ҳужжатларни Япония Ташқи ишлари вазирлигига тақдим этади ҳамда ҳужжатларни ўрганиш жараёни бир ойдан кўпроқ давом этиши мумкин. Шу боисдан виза олиш учун сиз режалаштираётган саёҳат кунидан камида 30-35 кун олдинроқ элчихонага ҳужжатларни тақдим этишингизни маслаҳат берамиз.\nЯпон визаси бир марталик ва кўп марталик кириш имкониятини берувчи визаларга бўлинади. Бир марталик япон визасининг яроқлилик муддати у берилган кундан эътиборан 3 ой бўлиб, Японияда 15-30 кунгача бўлишга рухсат беради. Афсуски, мазкур виза муддатини узайтириш имкони мавжуд эмас. Шу сабабдан, визанинг муддати тугашидан аввалроқ Минтақавий иммиграция бюросига мурожаат қилиниши мақсадга мувофиқ саналади.\nКўп марталик визалар асосан тадбиркорларга берилади. Уларнинг амал қилиш муддати 1 йилдан 5 йилгача бўлиб, мазкур вақт ичида Японияга исталганча кириш ҳуқуқини беради.\nЁдда тутингки, япон маҳаллий қонунларига кўра, хорижлик фуқаролар ўзлари билан шахсини тасдиқловчи ҳужжатлар олиб юришлари шарт!\nВиза учун йиғимлар мавжуд бўлиб, бир марталик кириш визаси учун 3000 иена, кўп марталик виза учун 6000 иена тўланади. Дарвоқе, агарда фуқаро Япония орқали учинчи мамлакатга учаётган бўлса, транзит визасини олиши лозим. Бундан ташқари транзит визаси олган шахслар Токио ва унинг атрофида 72 соатгача қолиш имконини беради. Транзит визаси учун элчихона йиғими 700 иенага тенг (тахминан 67000 сўм). Унутманг! Мазкур йиғимлар саёҳат мақсади ҳамда аризачининг қайси мамлакат фуқаролигига қараб ўзгариши ёки умуман тўланмаслиги мумкин.\nЯпон визаси қуйидаги талабларга мувофиқ келувчи шахсларга тақдим этилади:\n- Аризачи амалдаги хорижга чиқиш паспорти бўлиши ва ўз давлатига қайтиб кириши учун тақиқ қўйилмаган бўлиши;\n- Тақдим этилган ҳужжатлардаги маълумотлар тўлиқлиги;\n- Виза эгаси қочоқлик мақомида бўлмаслиги зарур.\nЯпон визаси учун зарурий ҳужжатлар:\n- виза учун анкета 2 нусхада Япония элчихонасида берилади;\n- 2 дона 4,5х4,5 ҳажмдаги биометрик фотосурат (яқинда тушилган, сурат оқ фонда, шахснинг юзи фотосуратнинг 80 фоизидан кам бўлмаслиги зарур);\n- шахснинг молиявий ҳолати тўғрисида банк маълумотномаси;\n- иш жойидан маълумотнома (шахс лавозими ҳамда унинг йиллик даромади кўрсатилиши зарур);\n- хорижга чиқиш паспорти;\n- бориш-келиш электрон чипталари нусхаси;\n- СТИР (агарда саёҳат туристик фирма орқали амалга оширилаётган бўлса);\nМазкур ҳужжатлар Япониянинг Тошкентдаги элчихонасига аризачи томонидан шахсан тақдим этилади.\nЭътибор беринг! агарда япон визаси учун тақдим этган аризангизга рад жавоби берилса, виза учун тўлов олинмайди.\nЯпонияга ташриф буюриш учун тиббий суғурта олиш мажбурий эмас. Бироқ, Японияда шифокор, тиббий ёрдам ва бошқа хизматларни нархи юқорилигини ҳисобга олган ҳолда, кўнгилсиз ҳолатлар олдини олиш учун суғурта қилишингизни тавсия этамиз.\n09:38 / 03.08.2021\nТокио-2020. Хитой ҳаммани «чангида қолдирмоқда», Япония учинчи кун олтинсиз, Валихон Хитой учун бронза ютди\n01:02 / 31.07.2021\nЯпония терма жамоаси ёзги Олимпиадалар учун миллий рекордини янгилади


Бетакрор Шаҳзода ва Синан Акчилдан шов-шувли дуэт - “Hirka” » PopCorn.uz - Шоу Бизнес олами хақиқати\nБетакрор Шаҳзода ва Синан Акчилдан шов-шувли дуэт - “Hirka”\nСана: 01.12.2015 1668 қайноқ\nШоу-бизнес оламининг ёрқин юлдузи, мафтункор Шаҳзода Туркиянинг таниқли хонандаси Синан Акчил билан бирга дуэт куйлагани ҳақида хабар берган эдик. “Hirka” номли мазкур таронанинг ёзилиш жараёнидаёқ мухлисларнинг диққат эътиборини тортган ва кўпчиликни қизиқтирган.\nМазкур композициянинг муаллифи Синан Акчил. У бир қатор хит тароналар ижрочиси бўлибгина қолмай, кўплаб хонандаларга қўшиқлар ҳам ёзиб берган. Синан Акчил яратган композициялар ўз мухлисларини топган. Нафақат Туркияда, балки дунё миқёсида ҳам мухлислар орттирган. Шунингдек, 2009-йилда унинг муаллифлигидаги "Дум тек тек" номли қўшиқ "Евровидения-2009"да учинчи ўринни эгаллаган.\nАввал хабар берганимиздек, ушбу дуэтни ёзиш ва унга видеоклип тасвирга олиш учун Шаҳзода Истамбулга ташриф буюрган эди. Унинг бу ташрифи кутилмаган шов-шувларга сабаб бўлган.\nВидеоклипни суратга тушириш майдончасига кўплаб ОАВ ходимлари келиб, бу ҳамкорлик юзасидан ўзларини қизиқтирган барча саволларга жавоб олишга муяссар бўлишган. “Hirka” таронасига видеоклипни маҳоратли клипмейкер Тимур Примкулов тасвирга олган. Клипнинг асосий қисми Истамбулда, бир қисми эса Ўзбекистонда суратга туширилган.\nЭслатиб ўтамиз, эстрадамизнинг порлоқ юлдузи Шаҳзода бугунга қадар ўз ижоди давомида дунёнинг машҳур хонандалари ва ижодкорлари билан дуэт тароналар куйлаган.


Хайрия: 30 мартадан ортиқ жарроҳлик амалиётини бошидан кечирган Бекзодга кўмаклашайлик! » Murodbek.Net\nХайрия: 30 мартадан ортиқ жарроҳлик амалиётини бошидан кечирган Бекзодга кўмаклашайлик!\nДата: 15/04/2018, 00:01\nБекзоднинг отаси Жаҳонгир аканинг айтишича, барчаси оилада якка ўғил (икки қизлари ҳам бор) бўлган Бекзодга суннат тўйи ўтказилганидан кейин бошланган. Бекзоднинг қовуғида муаммо юзага чиқиб, пешоб келмай қолган. Шундан сўнг, бир неча маротаба тиббий муолажалар қилинган. Қовуқ соҳасида жарроҳлик амалиётлари олиб борилган. Бироқ тиббий муолажалар ўз самарасини бермай қолгач, 14 ёшидан бошлаб 14 йилдан бери ҳафтада 3 марта гемодиализ (буйракнинг қонни тозалаш бўйича атиги икки вазифасини бажарувчи тиббий ускуна воситасида қон фильтрланади) олиб келади.\nБундан ташқари, Бекзод 16 йилда 33 маротаба жарроҳлик столига ётишга ҳам мажбур бўлган. Тиббиёт соҳасидаги юксак натижаларга эришилаётган бугунги кунда ота-онаси Жаҳонгир ака ёки Муҳтарам опалардан бирининг буйраги жигарбанди учун кўчирилиши мумкин. Бироқ Ўзбекистонда ҳам 2 та етакчи тиббий муассасалар буйрак кўчириш амалиёти билан шуғулланаётганига қарамай, Бекзоднинг ҳолатида жарроҳлик амалиёти ўтказиш борасида тажриба мавжуд эмаслигини таъкидлашган. Чунки унинг қовуғида муаммо бор.\nҲиндистондаги Fortis Healthcare Limited шифохонаси буйрак кўчириш, қовуқ ва сийдик йўлини жарроҳлик амалиёти воситасида даволаши мумкинлигини билдирган. Бунинг учун Бекзодга 25-30 минг АҚШ доллари миқдорида маблағ талаб этилади.\nАзиз эҳсонсевар, саховатпеша ҳамюртлар, маълумки, KUN.UZ сайти томонидан ўтказилган кўплаб хайрия акциялари натижасида бир қанча бемор юртдошларимиз ҳам Ўзбекистонда, ҳам хорижий мамлакатларда даволанишмоқда. Эътироф этиш керакки, бундай хайрли ишларда сиз ўқувчиларимизнинг катта ҳиссангиз бор.\nШундай экан, ушбу юртдошимиз, ҳали келажак ҳаётидан умиди сўнмаган, шифо топиш илинжида ватандошларига мурожаат қилаётган Бекзодга ҳам озми-кўпми ёрдам қўлини чўзайлик, дуоларимизда эслайлик! Зора, бизнинг, барчамизнинг катта-кичик кўмагимиз, саъй-ҳаракатимиз билан яна бир ҳамюртимиз, салкам 20 йиллик дардидан фориғ бўлса, шифо топиб келажагини ўз қўли билан қурса!


Биз Аллоҳнинг қули бўлатуриб, Унга, Хожамизга туҳмат қилайлик, мушрик бўлмайлик! Ширк ўзи нима? Нима ширк бўлади? Ким мушрик дейилади? Бу саволларга жавобни тавҳидни ўрганганимиздан кейин билиб оламиз. Тавҳид Аллоҳ таолони якка-ягона деб билиш ва тан олишдир.\nАллоҳ, кўриб турганингиздек, осмонларни устунсиз кўтарган, сўнгра Аршга истиво қилган, қуёш ва ойни бўйсундириб қўйган Зотдир. Ҳар бири муайян муддатгача ҳаракат қилади. У ишларнинг тадбирини қилади, сизларнинг Парвардигорга рўбарў бўлишга имон келтиришингиз учун оятларини муфассал баён қилади. (Раъд сураси, 2) Қуръон нозил бўлган еттинчи асрда араблар илм-фан соҳасида қолоқ, ирим-сиримлар, афсона ва чўпчакларга берилган халқ эди. Табиат ва коинотни тадқиқ…\nАввал айтиб ўтилганидек, мусулмон уламоларнинг бундай оятларга нисбатан умумий қараши шундай – бу оятларни қатъий лексик (луғавий) маънолардан (оятларда келган сўзлардан) воз кечган ҳолда Аллоҳнинг Ўзи яратган маҳлуқлардан бирортасига тенг ёки ўхшаш бўлишига йўл қўйиладиган шаклда изоҳлаш мумкин эмас. Бундай вазиятда ушбу жумлаларни изоҳлашнинг ягона тўғри йўли уларнинг Аллоҳ субҳанаҳу ва таолонинг беназирлигига мос келадиган айнан (зоҳирий) маъносини олишдир. Бу…\nМуҳаммад соллоллоҳу алайҳи ва саллам Исломни фақат арабларга олиб келдими ёки бутун инсониятга? 1. Муҳаммад соллоллоҳу алайҳи ва саллам илк бор одамларга даъват билан мурожаат қилганларида, шундай деган эдилар: “Мен Аллоҳ тарафидан бутун инсониятга, жумладан, сизларга ҳам пайғамбар этиб юборилдим”. Демак, бу илоҳий даъват аввал бошдан айтилганидек, бутун инсониятга келди. Муҳаммад соллоллоҳу алайҳи ва саллам ҳеч қачон бу дин фақат…\nҲар кимнинг ўз истак ва орзулари бўлади. Кимдир юқори мансабларни орзу қилса, бошқалар яхши жойларда дам олишни, яна бошқалар эса Маккани зиёрат қилишни ўйлайди. Камбағал ширин таомни орзу қилса, дардга чалинган одам соғлиқни, мусофир эса уйига қайтишни орзу қилади. Биз уларни тезроқ амалга ошиши учун режалар қиламиз, тинмай меҳнатда бўламиз. Орзуга етгач эса янги мақсадларни қўйиб, уларни амалга ошириш учун…


23:02"Навбаҳор" - "Қизилқум" 1:0. Гол ва хавфли вазиятларни томоша қилинг 0 22:54"Пахтакор" - АГМК 2:2. Барча голлар ва хавфли вазиятларни томоша қилинг 1 22:52Миржалол Қосимов: "Замонавий футболни туриб ўйнаб бўлмайди" 6 22:31"Навбаҳор" - "Қизилқум" учрашувидаги белгиланган пенальти бормиди? 54 21:53Coca Cola Суперлигаси. "Пахтакор" - АГМК учрашуви жанговар дуранг билан якунланди 323 21:52Coca Cola Суперлигаси. "Навбаҳор" ўз уйида "Қизилқум"ни мағлуб этди 78 21:48Брозович жаримага тортилди 0 21:22Бартомеу: "Сўнгги 11 йилда Ла Лигани 8 марта ютдик" 24 21:04Беларусь. Футболчилардан бирининг жинсини текшириш сўралди 14 20:43Сане "Бавария"да машғулот ўтказди 12 20:24А Серия. Июнь ойининг энг яхши ўйинчиси маълум бўлди 6 20:20U-21 Биринчилиги. "Локомотив"да яна дуранг, "Насаф"дан йирик ғалаба 6 20:12"Бунёдкор": Футболчимизнинг ҳолати барқарор 8 19:53"Челси" раҳбарияти жамоанинг ҳужум чизиғини сербиялик футболчи билан кучайтирмоқчи 9 19:34Роналду "Ювентус"дан кетиш ҳақида ўйламаяпти 10\n"Пахтакор" - АГМК 2:2. Барча голлар ва хавфли вазиятларни томоша қилинг 1\nМиржалол Қосимов: "Замонавий футболни туриб ўйнаб бўлмайди" 6\nCoca Cola Суперлигаси. "Пахтакор" - АГМК учрашуви жанговар дуранг билан якунланди 324\n"Пахтакор" ва АГМК жамоалари стадионга етиб келди 9\n"Титанлар жанги"да сенсация кўрамизми?! 62\nЭксперт фикри. “Пахтакор” – АГМК учрашувидан олдин Кападзе, Жепаров ва Мурзоев ўз тахминларини билдиришди 24


Янги замонавий сут заводи қурилмоқда\nБухоро вилоятининг истиқболли ривожланиш режасига мувофиқ "Бухоро Агро Cluster" МЧЖ бўлинмалари томонидан Бухоро шаҳрида кунига 30 минг литр қувватига эга замонавий сутни қайта ишлаш заводи қуриш ишлари якунланмоқда.\nШаҳарнинг Шайхул Олам кўчасида жойлашган ушбу иншоотдаги завод бинолари мажмуасидаги қурилиш ишлари асосан ниҳоясига етказилди. Айни пайтда бу ерда Италиядан, умумий қиймати 2,8 миллион Евро бўлган нордон-сут маҳсулотлари, пишлоқ, сариёғ ва бошқа маҳсулотларни ишлаб чиқариш учун технологик линиялари олиб келиниб, уларнинг ускуналарини ўрнатиш бўйича ишлар олиб борилмоқда. Ҳозирда ҳажми 3000 м3 бўлган совутиш камералари ва бошқа бир қатор ускуналар ўрнатилиб бўлинди.\nУмумий лойиҳа қиймати 4,35 миллион АҚШ долларига тенг ва тўловни қоплаш муддати 4.5 йил бўлган ушбу иншоот қурилишини жорий йилнинг учинчи чораги якунига қадар якунлаш бўйича ишлар олиб борилмоқда.\nЗаводда "ЛАТТИCО" бренди билан ишлаб чиқарилаётган сут маҳсулотлари қатори творог, сирланган пишлоқлар, кефир, простокваша, йогурт, ряженка, қатиқ, чакка, сариёғ, сметана, қаймоқ, қаттиқ ва миллий пишлоқлар, сут ва айрондан иборат бўлади.\nУшбу сутчилик комплексида 120 дан ортиқ ишчи ишлайди.


Ғаройиб ҳодисалар изидан: “ЎЛИБ, ҚАЙТА ТУҒИЛГАНЛАР…” - 8 Февраля 2019 - www.SheJoT.CoM\nГлавная » 2019 » Февраль » 8 » Ғаройиб ҳодисалар изидан: “ЎЛИБ, ҚАЙТА ТУҒИЛГАНЛАР…”\nОдамзотнинг қайта туғилиши ҳақида илгари матбуотда кўплаб мақолалар берилганига, олимлар томонидан бир неча ўнлаб маротаба илмий изланишлар олиб борилганига қарамай, барибир бизнинг замонамизда турли баҳс-мунозаралар давом этмоқда. Олимлар қайта-қайта инсон ўлимидан сўнг қайтадан туғилиши мумкинлигини исботлашга уринишмоқда. Мана, яна бир мисолга назар ташланг.\nАрабистонда истиқомат қилувчи Диана исмли етти яшар қиз кунларнинг бирида уйқу орасида яҳудийлар тилида гапира бошлади. Ваҳоланки, у яшаётган қишлоқда яҳудий миллатига мансуб одамлар йўқ эди. Қолаверса, қизалоқ ҳеч қачон қишлоғидан ташқарига чиқмаган. Хўш, у қандай қилиб бегона тилда гапирди?..\nМаълум бўлишича, қизалоқ қизиқувчиларга сўзлаб берган. Айтишига қараганда, унинг исми Яэл бин Яир бўлиб, ота-онаси билан Тел-Авивда яшаган ва уч йил олдин автоҳалокатга учраб ҳалок бўлган.\nҚизалоқнинг ҳозирги ота-онаси полиция ходимларидан шу воқеага ойдинлик киритишларини сўраб мурожаат этишди. Архив материаллар текшира бошланди. Қарангки, ҳақиқатан уч йил аввал қизалоқ ота-онаси билан бирга кетаётиб автоҳалокатга учраган ва оламдан кўз юмган. Ҳаммаси тўғри келди. Диана шундан сўнг ота-онасидан яҳудий одатига кўра шанба кунлари шам ёқиб руҳларни шод этишларини сўради…\nЎн ёшга етгандан сўнг эса у ўтмиш ҳаётини қидириб топиш мақсадида йўлга отланди. У Тел-Авивга борди. Ўзи яшаган кўчани, уйни сира қийналмасдан топди. Аммо бу ерда энди буткул бошқа одамлар истиқомат қилишарди. Улар қизчага ўзи истаган маълумотларни бера олишмади. Шунга қарамай, қизалоқнинг ҳаёти бутун дунёга овоза бўлиб, у билан кўплаб олимлар қизиқа бошлашди. Бу воқеадан ҳаяжонга тушган Калифорния университети профессори Жон Стивенсон психология факультети олимлари билан биргаликда 1500 дан ортиқ шунга ўхшаш материаллар тўплашга эришди. Исроилда эса айнан шу иш билан шуғулланувчи доктор Осама Ҳусайн яшар экан. Унинг таъкилдашларига кўра, болалар гипноз таъсирида ўзларининг ўтмиш ҳаёти ҳақида беихтиёр гапира бошлашаркан. Айниқса, Друзлар (11 асрларда Ливия ва Сурияда яшаган қуллар) ҳақида шундай маълумотлар кўп топилган. Друзларнинг дини жуда махфий бўлиб, бу диннинг ичига кириб бориш ҳар кимга ҳам насиб этавермаслиги ҳақида доктор Осама кўплаб мисоллар келтириб ўтди. Друзлар кимда ким уларнинг махфий сирларидан огоҳ бўлишга интилса, албатта ҳалок бўлади дея ҳисоблашади. Мана шунга бир мисол. Осафия деган қишлоқда тўрт яшар Хени Саиф исмли болакай яшаган. Кунларнинг бирида уни ота-онаси тўйга олиб боришди. Тўйга Дейр Хад деган қишлоқдан кўплаб меҳмонлар ташриф буюришганди. Шунда Хени у ердаги бегона одамларга ташланиб, барчаларини ўз исмлари билан атай бошлади. Бу ростдан ҳам ишониб бўлмайдиган ҳолат эди.\n— Ойи, она, — дея бақирди у. — Дейр Хад менинг қишлоғим. Илтимос, меникига борайлик! Сизларга ўзим яшаган уйни кўрсатаман!..\nОта-она болакайнинг илтимосини рад эта олмади. Хени қишлоққа келибоқ сира қийналмасдан ўз уйини топди. Ичкарига кириб уй эгаларининг бирини дада, бирини ойи дея атай бошлади.\n— Мен сизларнинг ўғлингизман! — дея қичқирди у уй эгаларига. — Танияпсизларми мени?.. Беш йил олдин мен оламдан ўтгандим-ку!..\nСуриштириб кўришлар шуни кўрсатдики, шу оилада ростдан беш йил олдин болакай оламдан ўтган экан.\n— Мана менинг кийимларим! — ҳайқирди Хени. — Энди мен сизлар билан бирга яшайман! Бу менинг уйим!\nОта-оналар ўзаро келишиб олишди. Энди Хени ҳафтанинг беш кунида ҳозирги ота-онаси, дам олиш кунлари эса Дейр Хаддаги ўз уйида яшайдиган бўлди. Лекин Хени вояга етгач, асосий вақтини фақат Дейр Хад қишлоғида ўтказадиган бўлди.\nНима ҳам дердик. Юқорида тилга олиб ўтилган ҳодисалар ҳаётдан олинган. Буларга қарши бир гап айтишга-да ожизмиз. Бу ҳолатларни аҳмоқликка, ақлсизликка йўйишга ҳам ҳаққимиз йўқ. Шундай экан, ҳаммасини Яратганнинг ҳукмига ҳавола этишдан бўлак чора йўқ.\nКатегория: BAXS - TORTISHUV / FIKR MULOHAZA | Просмотров: 48 | Добавил: iphone | Рейтинг: 0.0/0


Хоразм вилоятида 2016 йил пилла етиштириш мавсумини уюшқоқлик билан ташкил этиш ва бажарилиши лозим бўлган вазифалар юзасидан Тавсиялар - Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги\nХоразм вилояти туманларида тут ипак қурти боқиш ишларини ташкил этишда ўтказилиши зарур бўлган санитария– профилактика тадбирлари\nТут ипак қурти боқиш жараёнида турли касалликларни пайдо бўлиши якуний натижа – пилланинг сифати ва хосилдорлигига салбий таъсирини ўтказмай қолмайди. Мазкур қўлланмада тут ипак қурти боқиш олдидан бажарилиши лозим бўлган асосий тадбирлар баён этилади.\nИпак қуртини боқиш мавсумининг бошланиши олдидан ва унинг якунидан сўнг ипак қурти боқиладиган хоналар, инкубаториялар ва улар атрофидаги худуд синчиклаб тозаланади. Сўнг хона яхшилаб тозаланади, девор ва шифтлар оқланади. Хона поли ва инвентар иссиқ сувда ювиш воситалари (кир ювиш кукуни, хўжалик совуни) билан ювилади. Хоналарни намлаб тозалашдан сўнг, инвентар олиб кирилади ва дезинфекция бошланади.\nДезинфекция турли кимёвий воситаларни қўллаган холда намли, газли ва газли-аэрозолли бўлиши мумкин.\nИпакчиликда дезинфекциянинг 3 тури мавжуд – дастлабки, жорий ва якуний.\nДастлабки дезинфекция. Одатда қуртларни боқиш олдидан ўтказилади. Сўнгги йилларда Ўзбекистон шароитида дезинфекция асосан формалиннинг 4% ли эритмасини деворлар, шифтлар, сўкчаклар ва инвентарни бутун юзасига пуркаш йўли билан ўтказилади. 4% ли эритмани тайёрлаш учун 1 л сотувдаги 40% ли формалинга 9 л сув қўшилади. Тайёр бўлган 4% ли формалин эритмаси ишчи эритма деб аталади. Дезинфекцияни ўтказиш олдидан хона 300С даражагача иситилади.\nИпак қуртини саноат учун боқишда 3-4 кв.м. юзанинг дезинфекциясига 1 литр формалин эритмаси сарфланади. Насл учун боқишда 2 кв.метрга – 1 л.\nДезинфекциядан сўнг эшик ва деразалардаги барча тиркишлар қоғоз билан беркитилади.\nМаълумки, формалин одам ва иссиққонли хайвонлар учун ўта зарарли, шунинг учун дезинфекцияни противогаз ёки респираторда ўтказиш керак. Бундан ташқари, унинг сифатли зарарсизлантириш самарасига фақатгина хонани иситилиши ва унинг герметиклигида эришилади.\nДезинфекция қилингандан сўнг 3-4 кун ўтгандан кейин хоналарни эшик ва деразалари очилиб формалинни хиди кетгунча яхшилаб шамоллатилади.\nДезинфекцияни қурт боқишдан 7 кун олдин қилиш тавсия этилади.\nДезинфекция қилинган хоналарга бегоналарни кириши қатъиян ман этилади!\nЖорий дезинфекция. Бевосита ипак қуртини боқиш даврида, қуртларнинг бактериал ёки замбуруғли касалликлари аниқланганда ўтказилади. У даволаш – профилактик воситалар ёрдамида амалга оширилади ва касалликнинг аниқ турига қарши, касалликнинг камайишига ва қурт сонини сақлашга қаратилади.\nҚуртхонада пебрина юзага келишида қуртлар ғанаси билан ёқиб юборилади, хоналар ва инвентар эса 10% ли формалин эритмаси билан дезинфекция қилинади.\nЯкуний дезинфекция. Инкубаторияларда ипак қурти уруғининг инкубацияси тугагандан сўнг, ипак қурти уруғини тайёрлаш корхоналарида – капалакларни чатиштиришдан (папильонаждан) кейин ўтказилади.\nҚурт боқиш хоналаридан чиқиндилар: пўстлоқ ва жонланмаган қурт уруғи билан қоғоз қутилар, ифлосланган ғана, дасталар, эркак капалаклар ва ҳ.к. олиб чиқилади ва ёқиб юборилади. Инвентар ташқарига олиб чиқилади, яхшилаб тозаланади, ювилади сўнг тоза хоналарга олиб кирилади.\nПебрина бўлмаган хоналарда дезинфекция 4% ли формалин билан ўтказилади.\nПебрина аниқланган хоналарда дезинфекция 10% ли формалин эритмаси билан ўтказилади.\nУшбу тавсияда белгиланган тадбирларга амал қилинса, сифатли пилла ва юқори хосил олиш имконияти яратилади.\nХоразм вилояти шароитида ипак қуртининг саноатбоп дурагай\nТут ипак қуртини парваришлаш бўйича агротехника қоидаларига қатъий амал қилган холда қуйидаги тавсиялардан фойдаланиш лозим деб биламиз. Баҳорни келишига қараб саноат учун боқиладиган тут ипак қуртларини дурагай тухумлари очириладиган бино танлаб олинади. Бу бино инкубаторий деб номланади. Бундай бино ёруғ ва иситиладиган бўлиши билан бир қаторда молхона, гўнг ва химикат сақланадиган омборхоналардан узоқда жойлашган бўлиши керак. Танланган бино 3 хонали бўлса ишлашга қулай бўлади. Бино тезда таъмирланиб, оқланиши шарт. Шундан сўнг тухум очириш учун зарур бўлган анжомлар (тарози тоши, съемниклар, термометр, тўшама қоғоз ва ундан ясалган қутичалар, тухум очирувчи инкубистлар киядиган оқ халат ва сочиқлар ичкарига киритилади. Хона харорати 29-300С кўтарилгандан сўнг, хонани хар 3-4 м2 жойига 1 литр 4 фоизли формалин эритмаси хисобида тайёрланиб противогаз ниқоби кийиб сепиб чиқилади. Шундан сўнг эшик деразалар яхшилаб беркитилади ва 2-3 сутка ўтгач эшик деразалар очилади ва хона шамоллатилади. Бу ишлар дурагай тухум келишидан 2 хафта олдин бажарилиши лозим.\nТухумларни инкубацияга қўйиш асосан 2 та усулда бўлади: Биринчи усул даладаги тут баргларини ривожланишига қараб тут новдаларида 3-4 барг чиқиш мўлжаллаб тухумлар инкубаториядаги қоғоздан ясалган махсус қутичаларга юпқа қилиб тўкилади, қоғоз қутичаларга тухумларни партия номери ва дурагай номи ёзилади. Биринчи кун тухум тўкилганда харорат 130С бўлса печка ёқилмайди. Эртасига печкага ўт ёқилиб 140С га етказилади, сўнгра 150С бўлади. Хонада нисбий намлик 75-80 фоизда ушлаб турилади. Харорат 24 даражага етганда ундан оширилмайди. Тухумлар оқариб чирсиллай бошлаганда 250С га кўтарилади, намлик ўзгармайди. Битта-иккита хабарчи қуртлар кўриниши билан 250С га кўтарилади. Қоғоз қутичаларни устига съемник қўйиб чиқилиб назорат (контрол) тортиш ўтказилади. Олинган маълумотлар қутичага ва жонланиш ведомостига ёзиб қўйилади. Қуртлар оммавий чиқа бошлаши билан қутича устига юпқа съемник ташлаб, тут барги съемник устига суркаб чиқилади. Барг суртилган съемник устига чиққан қуртларни эса бўш қоғоз қутичаларга юпқа съемник билан кўтариб олинади ва шу заҳоти қолган қутича уруғи билан тортилади. Масалан, контрол тортилганда биринчи номерли партияда 120г бўлса, қурти олингандан сўнг тортилганда унинг оғирлиги 106г қолган. Биринчи кун чиққан қуртларнинг оғирлиги 14 граммни ташкил этади. Шу тартибда инкубаторияда қуртлар жонлантирилади. Иккинчи усул, агарда даладаги барглар тез ривожланиб асосий новдаларда 4-5 барг пайдо бўлган бўлса, тухумларни олингандан сўнг биринчи куни харорат 130С, иккинчи куни 140С да ушлаб турилади, учинчи кундан бошлаб 250С га кўтарилади. Хабарчи қуртлар 1-2 дона чиққанида эса 260С га кўтарилади. Намлик 75-80 фоизда сақланади.\nИпак қурти тухумдан чиқа бошлаши билан уни кўтариб олинади ва унинг оғирлиги аниқланади. Ҳамда қурт боқувчи звеноларга тарқатилади. Қурт боқувчи звенолар ўз вақтида келиб қуртларни олишлари учун қурт бериш кунини уларга олдиндан айтиб қўйиш шарт. Акс холда инкубаторийда жонланиб чиққан қуртлар кўп туриб қолади, бундай холларда қуртларни жон боши ҳар қутига олганда 1,5 - 2,0 минг донага камаяди.\nТухумлардан жонланиб чиққан қуртлар тайёрлаб қўйилган иссиқхоналарга жойлаштирилади ва дарҳол тут барги билан боқиш бошлаб юборилади. Ипак қурти янги терилган ширали баргнигина хуш кўриб, иштаха билан ейди, шунинг учун баргларни эрталаб, улар хали сўлимаган ва кечки пайт уларда озиқ моддалари энг кўп тўпланган вақтда териб олиш тавсия этилади.\nБарглар салқин, зах жойда юпқа қават қилиб ёйиб сақланади. Барглар қуруқ жойда сақланганда устига юпқа матодан тикилган хўл чойшаб ёпиб қўйиш керак, шунда улар узоқ вақтгача қуриб қолмайди. Тайёрланган баргни алоҳида хонада сақлаш лозим. Барг сақланадиган хонанинг намлиги 80-85 фоиз, харорати 18-200С даража бўлгани маъқул. Баргларни уюмлаб сақлаш ярамайди, чунки улар қизиб кетиши мумкин.\nТут ипак қуртларини боқиш ва пилла ўратиш даврида амал қилиниши зарур бўлган қоидалар\nКичик ёшдаги қуртларни боқиш. Ипак қуртининг 5 ёшдан иборат ривожланиш фазалари 22-25 кун давом этади. Кичик ёшдаги қуртлар учун барглар тут дарахти новдаларидан териб олинади. Келтирилган барг 5-7 мм кенгликда угра шаклида қирқиб берилади.\nБарглар угра шаклида майда қилиб қирқиб берилганда қуртлар бир текис ўсади. Бу усулда боқилганда қуртларнинг ғана орасида қолиб кетиши камаяди. Кичик ёшдаги қуртларга ҳар икки соатда сутка давомида 8-10 марта барг берилади. Барг қуртларни боқиш олдидан тўғралади ва сўкчакдаги қурт устига бир текис қилиб ташланади.\nБиринчи ёшдаги бир қути қуртларга 6-7кг, иккинчи ёшда 18-20кг, учинчи ёшда 65-70кг барг берилади.\nИпак қуртининг ўсиши ва ривожланишида муҳит асосий омиллардан бири хисобланади. Ипак қуртининг айниқса личинка даврида ҳароратга бўлган сезгирлиги жуда юқори бўлади. Қуртларнинг барг ейиш фаоллиги, уларнинг хазм бўлиши ва ёшдан-ёшга ўтиши хароратга боғлиқдир. Кичик ёшларда хона харорати 26-270С; нисбий намлик 65-75 фоизни ташкил этади.\nИпак қуртларининг ўсиши ва ривожланишида тоза ҳаво ва ёруғлик режими маълум аҳамиятга эга. Шамоллатиш режими ташқаридаги ҳаво хароратига боғлиқ.\nКичик ёшларда ҳар 2-3 соатда эшик ва деразаларни очиб 15-20 минут шамоллатилади.\nКатта ёшдаги қуртларни боқиш. Қуртлар кесилмаган барглар ва яшил шохчалар билан боқилади. Катта ёшдаги қуртларга барглар новдаси билан берилади. Новда 70-100см узунликда кесиб берилади. 4 ва 5 ёшдаги қуртларга сутка давомида 6 марта ҳар 3 соатда барг солинади.\nШуни алоҳида қайд этиш керакки, ипак безида ипак моддасининг хосил бўлиши қуртнинг бешинчи ёшида, айниқса даҳага кирган кунлари амалга ошади. Шунинг учун ҳам даҳадаги қуртларни тўйдириб боқиш катта аҳамиятга эга. Бу вақтда қуртларга барг беришда узилиш рўй берса, ипакнинг синтез бўлиши сусаяди. Даҳага кирган қуртлар етарли миқдорда барг билан таъминланмаса, улар ўраган пиллалар майда, ипак миқдори кам бўлиб қолади ва нави паст баҳоланади.\nКатта ёшдаги қуртлар учун мўътадил харорат 24-250С, нисбий намлик 60-65 фоиз хисобланади.\nХароратнинг пасайиши қурт организмида овқатнинг хазм бўлиши ва модда алмашинувини сусайтиради бу эса албатта қуртлик даврини узайишига сабаб бўлади.\nҚуртларга берилган озуқанинг самарали ўзлаштирилиши, улар жойлашган сўкчаклар юзасига боғлиқдир. Қуртлар бир меъёрда ўсиши ва ривожланиши учун қуйидаги сатҳ бўлиши керак: I ёшда – 2 кв.м., II ёшда – 5-6 кв.м., III ёшда – 12-15 кв.м., IV ёшда – 25-30 кв.м.,V ёшда - 60 кв.м.\nКатта ёшдаги қуртлар кучли нафас олиш жараёнида кўплаб карбонад ангидрид гази ва намлик ажратади. Қуртхонада тўпланиб қоладиган ис гази ва ортиқча намлик қуртларга зарарли таъсир қилади. Шунинг учун қуртхонани вақти - вақти билан шамоллатиб туриш зарур. Ҳар 2-3 соатда эшик ва деразалар 30 минутга очилиб шамоллатилади.\nҚуртлар ҳаёти давомида 4 марта ухлайди ёки пўст ташлайди. Ҳамма қуртлар бир хил ирсиятга эга бўлмаганидек, уларга ташқи мухит ҳам турлича таъсир қилади, шу сабабли қуртлар ҳам бир вақтда уйқуга кирмайди. Барча қуртлар уйқуга киргунча оз-оздан барг бериб турилади. Ҳамма қуртлар уйқуга кетгач, барг бериш тўхтатилади. Хона харорати ва нисбий намлиги қуртлар овқатланаётганда қандай бўлса, уйқу даврида ҳам шундай сақланади.\nҚуртларни ғаналаш. Қуртлар берилган баргларнинг ҳаммасини еб улгурмайди. Сўкчакларда кўплаб барг новдалари ва экскрементлар тўпланиб қолади. Бу чиқиндилар ўз вақтида олиб ташланмаса, уларнинг чириши натижасида зарарли газлар ажралиб чиқади. Бунинг оқибатида қуртхоналарда турли касалликлар юзага келади. Боқилаётган қуртларни касалликка чалинмаслиги ва сифатли пилла ўраши учун тез-тез ғаналаб туриш лозим. Биринчи ва иккинчи ёшларда ғана алмаштирилмайди. Учинчи ёшда ғана бир марта қуртлар пўст ташлаган куннинг эртасига, биринчи марта барг солинаётганда алмаштирилади. Тўртинчи ва бешинчи ёшларда ғана биринчи марта қуртлар пўст ташлаган кунининг эртасига алмаштирилади. Кейин эса ғана қай даражада тўпланишига қараб олиб турилади. Сўнгги маротаба пилла ўрашдан олдин албатта ғана алмаштирилиши керак.\nҒаналар олиб ташлангач, қуртлар боқилаётган хона, йўлак ва ховлилар супурилиб тозаланиши лозим.\nДаста қўйиш. Баргга тўйган қуртлар бешинчи ёшнинг 8-9 кунларига келиб озиқланишдан тўхтайдилар ва ўз организмларини чиқиндилардан тозалаб пилла ўраш учун қулай жой излай бошлайдилар. Пилла сифат кўрсаткичлари тўғридан-тўғри ишлатиладиган даста хилига ва унинг миқдорига боғлиқ. Қуртлар тўртинчи ёшга ўтганда ҳар қути хисобига 300-350 дона табиий ўтлардан даста тайёрланади. Мингбоши, оқбош, читир ва сариқ гулли ўтлардан энг яхши даста тайёрланади ва яхшилаб қуритилади. Даста сифатида ғўзапоя, терак, тол ва бошқалардан фойдаланиш тавсия этилмайди.\nАгарда дасталар яхши қуритилмай нам холда қуртларга қўйиб юборилса, хонада намлик кўпайиб кетади. Натижада ўраган пилла ичидаги ғумбакларга таъсир этиб, гум (глухарь) пиллалар 15-20 фоизга кўпаяди. Қуртларга даста қўйилганда қуртхона паст бўлса 30-40 минут, баланд бўлса, 25-30 минутга хар 2-3 соатда шамоллатиб туриш шарт.\nПилла ўраш вақтида қуртларни тоза ҳаво, мўътадил харорат 25-260С нисбий намлик 60-65 фоиз бўлишини таъминлаш бўлажак пилла хосилига ва сифатли бўлишига замин тайёрлайди.\nПилла териш. Қуртларнинг асосий қисми дастага кўтарилганда, даста кўтариш усулини қўллаб, уларни мўътадил харорат, нисбий намлик режими таъминланган бошқа хонага ёки бўш сўкчакларга олиб қўйилади. Сўкчакда қолган қуртларга қўшимча даста қўйилса, қўшалоқ пиллалар сони камаяди ва пилла сифати яхшиланади. Ўсишда орқада қолган қуртлар эса алоҳида сўкчакка кўчирилиб боқишда давом этилади. Ипак қуртининг пилла ўраши 3 сутка давом этади, бундан кейинги кунларда у пилла ичида ғумбакка айланади.\nПилла теришда ипак қуртлари дастага оммавий равишда пилла ўрагандан 7 кун ўтгач, пиллаларни теришга киришилади. Пиллалардаги қуртлар ғумбакка айланганига ишонч хосил қилиш учун сўкчакнинг турли жойларидан пилла олиб кесиб кўрилади. Текшириб кўрилган пиллалар ичидаги қуртлар ғумбакка айланган бўлса пилла теришга киришилади.\nПилла теришда аввал дасталарда нобуд бўлган қуртлар олиб ташланади, сўнгра қорапачоқ ва оқпачоқ пиллалар териб олинади. Шундан кейин қолган пиллалар терилади. Пиллалар териб олингандан сўнг, улар лосдан тозаланади. Лосдан тозалаш вақтида навдор, яъни бенуқсон пиллалар алоҳида сават ёки бошқа идишларга ажратилади ва саккизинчи куни қабул пунктларига олиб борилади. Шундай қилинганда пилла ичидаги қурт тўлиқ ғумбакка айланган бўлади. Бу ишлар пала-партиш қилинса, 7 кун ўрнига 5-6 кун ичида териб тозаланиб қабул пунктларига топширилса, қуртлар ғумбакка тўлиқ айланмаган бўлади. Бунинг натижасида пиллалар пиширилганда пилла ичидаги қурт ситилиб кетиб, сифатсиз хом ашёга айланади. Шунинг учун пилла ўз вақтида терилса сифатли хом ашё олинади.\nПилла етиштиришнинг технологик ва агротехника қоидалари беками-кўст бажарилса, хато ва камчиликарга йўл қўйилмаса республикамизда тайёрланган пилла хом ашёси дунё бозори талабларига жавоб берадиган даражага кўтарилади.\nХоразм вилоятидаги пахта қабул қилиш масканлари қошидаги махсус ипакчилик мажмуаларида қурт уруғларини жонлантириш, ипак қуртларини парваришлаш ва пилла етиштириш\nИпак қурти уруғларини жонлантириш. Ипак қурти уруғларининг ривожланиши ва уларнинг ялпи жонланиши, асосан хонанинг ҳаво хароратига ва намлигига боғлиқ. Шунга кўра уруғларнинг жонланиши учун зарур бўлган мақбул (оптимал) режим билан таъминлаб берувчи инкубаториялар ташкил этилади. Бундай инкубаториялар пиллачилик фермер хўжаликларида уруғларни жонлантиришдан 2 хафта олдин ишлатишга тайёр қилиб қўйилади.\nИнкубатория учун ажратилган бино қуруқ ва иссиқ ҳамда уч хонадан иборат бўлиши керак. Хонанинг биттасида уруғ жонлантирилади, иккинчисида уруғдан чиққан қуртлар жойлаштирилади, ҳамда тарқатилади, учинчисида инкубистлар дам олади.\n50 қути ипак қурти уруғларига мўлжалланган инкубатория қуйидаги жихоз ва ускуналар билан таъминланган бўлиши керак: иситиш манбаи;\n- ипак қурти уруғлари учун 3 қаватли этажерка – 1дона; ипак қуртларини вақтинча асраш учун 3 қаватли этажерка – 2дона; уруғлар учун противен – 50дона (21х26см); ипак қуртлари учун противен – 100дона (21х26см); ипак қуртларини тортиш учун электрон тарози – 1дона; соат – 1дона; барг қирқиш учун пичоқ ва тахта – 1; ҳаво намлигини ошириш учун каноп материал – 5м; тўр съёмник – 5м2 (21х26см); қоғоз съёмник – 100дона (21х26см); психрометр – 2дона; термометр – 2дона; халат ва рўмол – 2дона; стол – 1дона; курси (табуретка) – 2дона; сочиқ – 1дона; супурги – 1дона; челак – 1дона; совун – 1дона.\nИпак қурти уруғларини жонлантириш технологияси қуйидагича бажарилади:\nУруғлар бир қават қилиб противенни атрофи бўйича ён чеккасидан 5-10мм бўш жой қолдирилиб, унинг ўртасига жойлаштирилади, улар номерланади, тарозида тортилади ва журналга ёзиб қўйилади. Противенлар инкубаторияни уруғ жонлантириш хонасига ўрнатилган 3 қаватли этажеркага жойлаштирилади.\nИнкубатория хонасида уруғларни жонлантириш даврида зарур бўлган ҳаво режими 1-жадвалда келтирилган.\n1-жадвал. Ипак қурти уруғларини жонлантиришда қўлланиладиган ҳаво режими\nУруғни инкубаторияга қўйган кундан бошлаб, то “хабарчи” ипак қуртлари чиқа бошлагунга қадар\nУруғлардан “хабарчи” қуртлар чиқа бошлагандан кейин\nҲар 3-4 соатда 15-20 минутга\nБунинг учун битта лаборант бу режимни доим кузатиб боради ва ҳар 3-4 соатда журналга ёзиб боради. Кўрсатилган хароратни ва намликни таъминлаш учун хонани форточкалари ва эшикларини ҳар 2-3 соатда 15-20 минут давомида очиб, хонани ҳавоси алмаштириб турилади. Уни намлигини ўзгартириш учун форточка ва эшикларга хўлланган каноп мато (чойшаб) осиб қўйилади, эшик остонасига эса ёйиб қўйилади ҳамда хонани полига сув сепиб турилади.\nСўкчакларга жойлаштирилган ипак қурти уруғларини бир хил хароратда ушлаб туриш учун биринчи ва учинчи қаватдаги, ҳамда биринчи ва иккинчи қаватдаги уруғларни жойлари бир-бирлари билан алмаштириб турилади.\nПротивенларда жойлашган уруғлардан ипак қуртларини чиқиши ўрта хисобда 3 кун давом этади. Уруғлар оқариб улардан хабарчи куртлар (разведчиклар) чиқа бошлаши билан лаборантлар уруғларни устига доимий съемникларни жойлаштиради. Кейин противен ичидаги уруғлар съемниги билан бирга тортилади ва оғирлиги аниқланиб журналга ёзиб қўйилади. Противенни устига иккинчи қоғоздан ясалган съёмник ўрнатилади ва уни юзига тут барги суркалади. Бир ярим ва икки соат ўтгач, яъни кундузги соат 10-11 ларда противенлардан иккинчи съёмниклар қуртлари билан кўтариб олинади ва противен уруғлари билан қайтадан тортилади. Шу йўл билан жонланиб чиққан қуртларни оғирлиги аниқланади.\nПиллакорларга ипак қуртларини тарқатишдан олдин инкубист ҳар бир звенодан қурт боқувчилар рўйхатини ва боқиладиган қурт оғирлигини талаб қилиб олиши керак.\nРежага асосан ҳар қайси звенога бир кунда чиққан қуртлар берилади, яъни ҳар бир қути (29г) уруғ хисобидан 19г дан ипак қуртлари берилади.\nИпак қуртларини боқиш. Бу технология қуртни инкубаториядан олиб уни боқишдан то пилла ўрашгача бўлган даврни ўз ичига олади. Бу давр 25-28 кун давом этади.\nҚуртларнинг ривожланиши ва пилла сифати қуртхонани хароратига, намлигига ва ҳавони интенсив алмашишига боғлиқ. Қуртлар оддий усулда боқилганда, унинг ёшига қараб қуртхонада ҳаво харорати ва намлиги 2-жадвалда қурсатилган чегарада бўлиши керак. Шунга кўра қурт боқиладиган хона қуруқ, ёруғ ва шамоллатиб туриш учун қулай бўлиши зарур. Қуртхона асосан 4 та хонадан иборат бўлади:\n- хонани биттасида кичик ёшдаги (I-III) қуртлар боқилади;\n- иккинчисида катта ёшдаги (IV-V) қуртлар боқилади;\n- учинчисида тут барги тайёрланади ва сақланади;\n- тўртинчисида қурт боқувчилар овқатланади ва дам олади.\nҚуртхона (бир қути уруғ хисобидан) қуйидаги асбоб-ускуна ва материаллар билан жихозланган ҳамда 3-жадвалда келтирилган юзадаги қурт боқиш майдонига эга бўлиши керак:\n1) ҳавони иситиш учун ускуна;\n2) ҳавони алмаштириш учун девор вентилятори;\n3) қурт боқиш учун 60м2 дан 5 қаватли этажерка (3-жадвалга асосан);\n4) қурт боқиладиган хонани учта нуқтасига жойлаштирилган термометр ва психрометр;\n5) хона намлигини кўтариш учун 2м каноп мато;\n6) этажеркаларни устига ёзиш учун ўров қоғози (оберточная бумага) 2м;\n7) боғ қайчи – 1 дона;\n8) қуртларни кичик ёшида боқиш учун барг қирқишга бир донадан тахтача ва пичоқ ёки 15 қути учун 1 дона барг кесадиган ускуна;\n9) қуртларни катта ёшига барг тайёрлаш учун катта пичоқ 2 дона;\n10) болта 1 дона;\n11) пиллаларни лосидан тозаловчи ускуна 20 қутига 1 дона;\n12) супурги 1 дона;\n13) сочиқ – 1 дона;\n14) халат ҳар бир пиллакорга;\n15) челак 1 дона;\n16) совун 1 дона.\n2-жадвал. Ипак қуртларининг ёшига қараб белгиланган ҳаво харорати ва намлиги\nПилла ўраш вақти\n3-жадвал. Ипак қуртлари боқиш учун белгиланган қурт боқиш майдонлари\nҚурт боқиш майдони, м2\nИпак қуртларини боқишдаги бажарилиши шарт бўлган қоидалар. Қуртхонага ипак қуртларини олиб киришдан 3-4 кун олдин хоналар тозаланиб, ювилиб бўлгандан сўнг дезинфекция қилиниши талаб этилади. Дезинфекция қилишда Формалиннинг 4 фоизли сувли эритмаси қўлланилади. Бунда деворлар, шифтлар, сўкчаклар ва инвентарни бутун юзасига пуркаш йўли билан ўтказилади. 4 фоизли эритмани тайёрлаш учун 1 л сотувдаги 40 фоизли формалинга 9 л сув қўшилади. Тайёр бўлган 4 фоизли формалин эритмаси ишчи эритма деб аталади. Дезинфекцияни ўтказиш олдидан хона 300С даражагача иситилади. 3-4 кв.метр юзанинг дезинфекциясига 1 л формалин эритмаси сарфланади. Дезинфекция қилингандан сўнг хона эшиклари ва деразалари 24 соат давомида ёпиб қўйилади, барча тирқишлар қоғоз билан беркитилади. Дезинфекция қилингандан сўнг 3-4 кун ўтгандан кейин хоналарнинг эшик ва деразалари очилиб, формалинни хиди кетгунча яхшилаб шамоллатилади. Дезинфекцияни қурт боқишдан 7 кун олдин қилиш тавсия этилади. Дезинфекция қилинган хоналарга бегоналарни кириши қатьиян ман этилади.\nҚуртнинг ривожланиши, барг ейиши ва бошқа жараёнлари юқорида айтилгандек асосан ҳаво хароратига, намлигига ва қуртхонани ҳавосини жадал алмаштириб турилишига боғлиқ. Шунга кўра қурт боқувчилар ҳавони режимини ҳар 2-3 соатда текшириб, журналга ёзиб туриши лозим, ҳамда хонани форточкаларини, дарчаларини (тунелларини) ва эшикларини ўртача 20-25 минутга очиб хонани яхшилаб шамоллатиш керак. Шу билан бирга ҳавони намлигини кўтариш учун хонани форточкаларига хўлланган чойшаб осиб, эшик остоналарига эса чойшаб ёйиб қўйиш керак, ҳамда хонани полларига сув сепиб туриш керак.\nИпак қуртларига барг солиш тартиби. Қуртларга барг I ва II ёшида тўғраб, III ёшида бутунлигича майда новдалар билан, IV ёшида қисқа новдалар билан ва V ёшида йирик новдалар билан берилади. Бир қути уруғдан чиққан қуртларни боқиш учун уларнинг ёшига қараб 4-жадвалда келтирилган миқдорда новдасиз барг берилади.\n4-жадвал. Ипак қуртларининг ёшларига қараб бериладиган озуқа миқдори\nИпак қуртларига бериладиган озуқа миқдори, кг.\nКатта ешдаги қуртларни боқишда новдаларни навбатма-навбат бир гал этажерка қаватининг узунасига, иккинчи галда – кўндалангига қилиб солиш керак. Навдаларни солишда уларни учини ҳам шундай навбатлаштириш керакки, бир томонга унинг гоҳ қирқилган томони, гоҳ навда учи тўғри келсин. Қуртларга тез-тез, оз-оздан барг бериб бориш керак. Бунда ғана кам бўлади, баргдан тўлиқ фойдаланилади. Бир суткада I ва II ёшида 10 марта, III ёшида 8 марта, IV ёшида 6 марта ва V ёшида 5 марта барг бериш талаб этилади. Уларга биринчи барг эрталаб соат 5-6 ларда, охирги барг эса кечқурун соат 23-24да берилади.\nУхлаш олдидан қуртларнинг харакати камаяди. Лекин ҳамма қуртлар баробар ухламайди. Қуртларни олди биринчи уйқуга кирганда ҳам қолганларининг ҳаммаси тўлиқ ухлагунча оз-оздан барг бериб турилади. Қуртнинг биринчи, иккинчи, учинчи уйқуси бир сутка давом этади, тўртинчи уйқуси эса 1,5 сутка.\nЭтажеркаларда ғана йиғилиши билан уни ўз вақтида чиқариб туриш керак, ғана куртнинг II, III ва IV ешларида ҳар галги пўст ташлашидан кейин иккинчи кун, V ёшда эса камида икки марта ва курт пилла ўрашига кириши олдидан у охириги марта алмаштирилади.\nЁш қуртларни ғанадан ажратиб олиш учун унинг устига янги барг ва майда новдалар солинади. Қуртлар новдаларга илашгандан кейин, новда билан бирга янги жойга кўчирилади. IV ва V ёшдаги қуртларга барг солгандан кейин ғанасининг устки қисмига ёғоч қўйилади ва кўтариб туриб пастки қисми тортиб олинади.\nИпак қуртлари V ёшнинг еттинчи ва саккизинчи куни барг ейишдан қолади ва ғана устига ўрмалаб чиқиб пилла ўраш учун қулай жой қидиради. Қуртнинг пилла ўраши учун зарур бўлган дасталар сершох, майда баргли ўт ўсимликларидан, ҳамда картон қоғози ва полиэтилендан тайёрланган махсус дасталар ишлатилади. Ҳар қути уруғдан чиққан қурт учун 250-300 дона даста керак бўлади.\nҚуртлар пилла ўрашга бир вақтда дастага кирмайди, шунинг учун дасталар этажерка қаватининг аввал уч томонига қўйилади, тўртинчи, олди томони эса, орқада қолган куртларга барг солиш учун очиқ қолдирилади. Дастага чиқмаган қуртларга бир-икки кун оз-оздан барг бериб турилади.\nҚуртхонани ҳаво температурасига қараб пилла ўраш уч-беш кун давом этади, шундан кейин пилла ичидаги қуртлар ғумбакка айланади, еттинчи-саккизинчи куни эса ғумбакнинг устки пўсти қотади. Шу вақтдан бошлаб пиллани йиғиб териб олиш мумкин бўлади. Пиллани териб олиш олдидан ўлик ва пилла ўрамаган қуртлар олиб ташланади. Пиллани териш вақтида у лосидан тозаланади, ёки териб олингандан сўнг махсус ускунада тозаланади.\nТериб олинган пиллалар сараланиб уч гурухга бўлинади:\n- нормал пиллалар;\n- брак пиллалар;\n- қорапачоқ пиллалар.\nПилла териш вақтида ва уни тайёрлов пунктига жунатгунча қизиб кетмаслиги учун у қуруқ, салқин бино ичида чойшаб устига 10см қалинликда ёйиб сақланади. Терилган пиллалар дастлабки ишлов бериш корхоналарига махсус яшик ва саватларда олиб борилади.\nТуман пиллахоналарида пилла тайёрлаш ва унга\nдастлабки ишлов бериш\nТайёрлов пунктларида пиллакорлардан тирик пиллаларни қабул қилиш, пиллаларга дастлабки ишлов бериш базаларини эрта тайёрлаш ва қуйидаги тавсияларга қатъий амал қилган холда иш жараёнларини ўтказиш билан сифатли хом ашё тайёрлашга замин яратган бўламиз.\n1. Тайёрлов пунктларини ташкил қилиш ва тайёрлаш\n1.1. Пиллакорлардан тирик пиллаларни қабул қилиш пиллаларга дастлабки ишлов бериш (ПДИБ) базаларида, айрим холларда эса улардан ташқарида, вақтинча ташкил қилинган тайёрлов пунктларида олиб борилади.\n1.2. Тайёрлов пунктларида пилла қабул қилувчилар сони, тайёрлов миқдорига қараб, битта қабул қилувчига 25-30 т тирик пилла хисобидан белгиланади.\n1.3. Нормал ишлаш ва пиллалар сифатини сақлаш учун тайёрлов пунктлари қуйидагилар билан таъминланган бўлиши керак:\n- текширилган ва тамғаланган 100 кг гача юк кўтара оладиган торози, 2 кг гача юк кўтара оладиган паллали ёки электрон торози;\n- 30-35 дона яшик кроватлар;\n- пилла намуналарини солиш учун керак бўладиган узунлиги 25-27 см ва кенглиги 18-20 см бўлган дока қопчалар;\n- пиллаларни саралаш столлари;\n- юк матоси (тарная ткань).\n1.4. Пиллалар келиши бошланишидан беш кун олдин тайёрлов пунктларида, лабораторияларда ва дастлабки ишлов бериш базаларида ҳамма ишлар тугатилиб қабул қилишга тайёр бўлиши керак.\n2. Тайёрлов пунктларида тирик пиллаларни қабул қилиш, сақлаш ва уларни пиллага дастлабки ишлов бериш базаларига юбориш\n2.1. Тайёрлов пунктларида тирик пиллаларни пилла топширувчилардан кундузги вақтда қабул қилинади. Пиллаларни кечки вақтда қабул қилиш қатъиян ман этилади.\n2.2. Пиллакорлардан навли пиллалар аралашмаси, навсиз ва қорапачоқ пиллалар алоҳида қабул қилинади.\n2.3. Пиллакор пилласини тайёрлов пунктига топширадиган куни кўрсатилган маълумотномага эга бўлиши керак. Бундай маълумотнома бўлмаса, пиллалар қабул қилинмайди.\n2.4. Пиллакор пиллани қаттиқ идишларда олиб келиши шарт.\n2.5. Навли пиллалар аралашмаси тўпи таркибида 5% дан ортиқ хом пиллалар бўлса, бу пиллалар қабул қилишга ярамайди.\n2,6. Ўз функциясини бажариш учун тайёрлов пунктлари қуйидагиларга эга бўлиши керак: кутиш хонаси (майдончаси, айвони), торозихона, пилла сақлаш айвони, синов лабораторияси ва қаттиқ идишлар комплекти:\n- кутиш хонасининг умумий майдони бир суткада келиб тушадиган тирик пиллалар учун 5 т бўлса - 130 м2, 10 т - 200 м2, 15 т – 300 м2, 20 т - 400 м2, 25 т – 500 м2 бўлиши керак;\n- топширилаётган пилла тўплари массасини аниқлаш учун торозихона 1000 кг гача юк кўтара оладиган торози, столлар, яшиклар, контейнерларга эга бўлиши керак. Торозихонанинг умумий майдони бир суткада келиб тушадиган тирик пиллалар учун 5 т бўлса – 70 м2, 10 т – 120 м2, 15 т – 150 м2, 20 т – 200 м2, 25 т – 250 м2 га тенг бўлиши керак.\n2.7. Пилла топширувчилардан қабул қилинган тирик пиллалар тайёрлов пунктида кўпи билан 1 сутка сақланади ва ўша куннинг ўзида ёки келгуси кун эрталаб кечиктирмасдан пиллага дастлабки ишлов бериш базаларига юборилади.\n2.8. Тирик пиллалар тайёрлов пунктларидан пиллага дастлабки ишлов бериш базаларига қаттиқ идишларда, зот, дурагай ва сифат категориялари (навлар аралашмаси, навсиз ва қорапачоқ пиллалар) бўйича алоҳида-алоҳида жўнатилади.\n3. Лабораторияни ташкил қилиш\n3.1. Лаборатория тайёрланган тирик пиллаларни стандартлар бўйича сифатини аниқлаш учун хизмат қилади. Лаборатория учун алоҳида ёруғ ва қуруқ хоналар ажратилади.\n3.2. Лаборатория қуйидагиларга эга бўлиши керак:\n- қора сатин билан қопланган стол ва стуллар;\n- 100 мг гача аниқликда тортадиган электрон торози (ҳар бир лаборант хисобига битта торози);\n- юпқа пўлатдан ясалган чизғичлар;\n- пилла намуналарини сақлаш учун илгич ва этажеркалар;\n- кондицион аппарат ёки экспресс влагомерлар;\n- сараланган пиллаларнинг ҳар бир навини, навсиз, қорапачоқ пиллаларни бир суткада алоҳида сақлаш учун яшиклар;\n- ҳар бир лаборантга биттадан халат;\n- ёзув қуроллари;\n-тирик ва ҳаво намлигидаги қуруқ пиллаларга стандартлар ва эталонлар.\n4. Пиллаларга дастлабки ишлов бериш\n4.1. Пиллага дастлабки ишлов бериш базаси қуйидагиларни бажаради:\n- тирик пиллаларнинг сифатини аниқлаш ва қабул қилиш;\n- тирик пиллаларни ғумбагини ўлдириш ва қуритиш;\n- топширишга тайёрлаш ва ҳаво намлигидаги қуруқ пиллаларни ишлаб чиқаришга топшириш.\n4.2. Пиллага дастлабки ишлов бериш базаси қуйидагиларга эга бўлиши керак:\n- тайёрлов пунктида пиллаларни ташиш учун яшиклар, контейнерлар;\n- тайёрлов пунктидан келиб тушган тирик пиллаларни ғумбагини ўлдириш ва қуритишгача сақлаш учун айвон, 1 т тирик пиллаларга 34 м2 айвон майдони хисобидан;\n- тайёрланган пиллаларни ўз вақтида ва тўлалигича қайта ишлашни таъминловчи пилла қуритгичлар.\n4.3. Тайёрлов ишлари бошланишига 10-15 кун қолганда, юқори ташкилотлар томонидан базанинг пиллани қабул қилишга тўла тайёрлиги назоратдан ўтказилади.\nБунда қуйидаги вазиятлар текширилади:\n- сояли пиллақуритгич сўрилари;\n- пиллаларни ташиш учун мўлжалланган идишлар;\n- пилла қабул қилиш учун айвонлар;\n- электр тармоғи;\n- ёқилғи таъминоти.\n4.4. Базанинг тайёрлиги текширилаётганда пилла-қуритгич ишга туширилади ва пилласиз бўш холда синовдан ўтказилади. Пилла ғумбагини ўлдириш ва қуритишдан олдин навли ва навсиз пиллалар аралашмасидан қорапачоқ пиллалар ажратиб олинади.\n4.5. Дастлабки ишлов бериш базасига келиб тушган тирик пиллалар ўша куннинг ўзида ўлдирилади ва қуритилади, чунки тирик пиллаларнинг қуритгунга қадар сақлаш муддати узайган сари, уларнинг сифати ёмонлашади ва хом ипак чиқиши камаяди.\n4.6. Пиллаларнинг ҳаво намлиги 10-12% га келгандан кейин қопларга жойланади ва махсус тўшамаларда сақланади.\n5. Пиллақуритгичларда тирик пиллалар\nғумбагини ўлдириш ва қуритиш\n5.1. Бироз қуритиш билан ғумбакни ўлдириш ва чала қуритиш СК-150К конвейерли пиллақуритгичида қуйидаги тартибда олиб борилади:\nҚуритиш камерасига киришдаги иссиқ\nҳаво ҳарорати, С0 88-90\nИссиқ ҳаво намлиги, % 18-22\nИшлов бериш муддати, мин:\n- бироз қуритиш билан ғумбакни ўлдириш 60-90\n- чала қуритиш 120-150\nПиллалар қатламининг қалинлиги, мм 130-150\nҚуритиш камерасида пиллаларнинг харакатланиш тезлиги, м/мин:\n-бироз қуритиш билан ғумбакни ўлдириш 0,38-0,86\n-чала қуритиш (режимида) 0,16-0,19\nИссиқ ҳаво тезлиги, м/с 0,5-1,3\nПиллаларнинг намлиги, %:\nғумбакни ўлдириб бироз қуритгандан кейин 120-140\nярим қуритилгандан кейин 70-90\nхизмат қилувчи одамлар сони 8\n6. Сояли пиллақуритгич\n6.1. Ғумбаги ўлдирилган ва чала қуритилган пиллаларни ҳавода (табиий шароитда) қуритиш учун каркас типидаги айвон кўринишидаги, сояли пилла қуритгич қўлланилади.\n6.2. Ғумбаги ўлдирилган ва чала қуритилган пиллаларни сўриларга тўкиб қалинлиги 8-10 см бўлган қалинликда сўриларга ёйилади. Бу пиллаларни сояда қуритиш жараёнида моғорлаш ва чиришни олдини олиш учун ва бир хил қуриши учун дастлабки 10 кун ичида ҳар суткада камида 1-2 маротаба ағдарилиб турилади, кейинги кунларда эса ҳар икки уч кунда бир маробата ағдариб туриш керак.\n6.3. Ҳар хил кунларда ғумбаги ўлдирилган ва чала қуритилган пиллаларни бир бирининг устига тўкиш ман қилинади.\n6.4. Пиллаларни ағдариш пайтида уларни орасида учраган қора доғли, тешик ва қўшалоқ пиллалар олиб ташланади.\n6.5. Пилланинг намлиги 10-12% га етганда, унинг хаддан ташқари қуриб кетмаслиги учун қопларга жойланади.\n7. Пилла зараркунандаларига қарши кураш тадбирлари\n7.1. Тайёрлов пункти ва пиллаларга дастлабки ишлов бериш базаси худудлари доимо тоза холда бўлиши шарт.\n7.2. Пиллаларни қабул қилишдан олдин бинолар, айвонлар таги ва пиллақуритгичлар гексохлоран билан дезинфекция қилинади.\n7.3. Барча пилла сақланадиган жойлар, шу жумладан сояли пиллақуритгичлар вақти-вақти билан хафтада камида бир маротаба кемирувчилар ва терихўрларни чиқишини олдини олиш учун текшириб турилади.\n7.4. Пиллаларда терихўр аниқланса, барча зарарланган пиллалар дарҳол сўрилардан олиб ташланади, сўнгра 60-850С хароратда 50-60 минут мобайнида пиллақуритгичда иссиқ ҳавода зарарсизлантирилади.\nТерихўр аниқланган жойлар гексохлоран билан дезинфекция қилинади.\nХоразм вилоятидаги ипак қурти уруғчилик корхоналарида саноатбоп тут ипак қурти тухумларини тайёрлаш бўйича тавсиялар\nИпак қурти тухумчилик корхоналарида сифатли дурагай уруғ тайёрлаш учун қўйидаги қоидаларга риоя қилинган холда иш юритиш талаб қилинади:\n1. Пиллаларни қабул қилиб олиш ва сифатига баҳо бериш\nЗаводга келтирилган пиллалар сифатини ва зотли пиллалар миқдорини аниқлаш учун лаборатория томонидан 1000грамм оғирликда намуна олинади.\nБу олинган намуна сараланиб икки гуруҳга ажратилади:\nа/ зотли пиллалар;\nб/ саноат хомашёсига тааллуқли пиллалар.\nҚуйидаги талабларга жавоб бераоладиган пиллалар қурт тухуми олиш учун яроқли бўлиб хисобланади:\nа/ пилланинг ўртача оғирлиги 1,4граммдан кам бўлмаган;\nб/ ғумбаги тирик бўлмаган пиллалар миқдори 5 фоиздан ошмаган;\nв/ ҳамма зотлардаги пилланинг ялпи ҳосилдорлиги ҳар 1грамм қурт ҳисобига камида 2,5грамм бўлган;\nг/ пилланинг партияси таркибида ками билан 40 фоиз зотли пиллалар бўлган;\nд/ пебрина касалидан холис бўлган.\nПебрина касаллигидан холислигини текшириш мақсадида хар бир партиядан намуна учун 100 дона пилла олинади ва касаллика текшириб курилади.\nПебрина касаллигига чалинган пиллалар партияси бракка чиқарилиб, хомашё сифатида саноатга жўнатилади.\n2. Наслли пиллаларни саралаш\nҚурт тухуми олиш учун яроқли деб топилган пиллаларнинг партиялари уруғ заводида сўнгги бор сараловдан ўтказилади.\nЗотли пиллаларни танлаб олишда улар-нинг юқорида келти-рилган белгиларига қараб эталонга амал қилган холда сараланади ва лаборатория белгилаган миқдорда танлаб олинади (ками билан 40%) ёки ускуна ердамида пиллалар калибри буйича уч гурухга ажратиб ўрта калибрлилари ажратиб олинади (1-расм).\nПиллалар партияларини бир-бирига қўшишдан олдин тухум олиш учун ажратиб олинган пиллалар омбордаги махсус инвентарда (кроватларда) кўпи билан 2-3 пилла қалинлигида ёйилиб сақланади (2-расм).\n3. Пиллаларни жинсига қараб ажратиш ва партияларни бир-бирига қўшиш\nДурагай тухумларни тайёрлаш пиллаларни оғирлигига қараб АДК автомати ёрдамида жинсларга ажратишга асосланган (3-расм). Бунда пиллаларни жинсларга ажратувчи автоматни самарали ишлатиш учун ҳар бир 2-расм\nпилла партиясидан 100 дона намуна олиниб пиллани ўртача оғирлиги аниқланади, автомат тарозиларини кичкина тоши пиллани ўртача оғирлигига созланади ва уни тилчалари ўрта холатга, яъни 0:0 белгига жойлаштирилади.\nПиллаларни автоматдан ўтказиб кўриб, эркак ва урғочи пиллалар гурухида минимал (8-10 фоиз) хатоликни аниқлаш йўли билан тилчаларнинг мақбул (оптимал) ҳолати топилади.\nПартиядаги урғочи ва эркак пиллаларнинг ўзаро нисбий миқдори\n(35:35%) бир-бирига тенг бўлиши ёки 5-10 фоизга фарқ қилиши мумкин.\nПиллалар жинсига қараб ажратилганидан сўнг хамда ғумбаклари ва эркак капалаклар микроанализ қилиб кўрилгандан кейингина кичик партиядаги пиллаларни бир-бирига қўшиб каттароқ партиялар хосил этиш мумкин.\nЗотли пиллалар капалак очиб чиққунига қадар махсус инвентарларда: папильонаж катакларида, кроватчаларда ва этажеркаларда сақланади (2-расм).\nПиллалардан капалак чиққандан сунг, уларни узаро чатишини камайтириш мақсадида АДК автомати ажрата олмаган қарама қарши жинсли капалаклар териб олинади.\nШунинг учун эрта тонгдан навбатчилик ташкил этилади. Навбатчилар урғочи пиллалар гурухидан ва жинси аниқланмаган пиллалар гурухидан биринчи навбатда эркак капалакларни ва чатишган капалакларни териб олади. Эркак капалаклар гурухи-дан эса ҳали чатишишга улгурмаган ва капалаклар жуфтига қўшилган урғочи капалаклар териб олинади. Териб олиш 30 минут мобайнида тугалланиши лозим.\nЧатишган капалаклар рамка ва бошқа асбобларга шундай жойлаштирилиши лозимки, капалакларнинг ҳар жуфти бир-биридан бироз ажралиб турадиган бўлсин (4-расм).\nТериб олишда нуқсони бўлган капалаклар қатъиятлик билан чиқитга чиқарилади - қанотлари яхши ривожланмаган, қора доғлари бўлган, майиб, қанотсиз ва нимжон капалаклар нуқсонли капалаклар қаторига киритилади.\nКапалаклар камида икки соат давомида чатиштирилиши лозим. Эркак капалаклардан иккинчи марта фойдаланилганда эса чатиштириш камида уч соат давом этиши керак.\nЧатиштирилган капалаклар бир-биридан ажратилгандан сўнг ҳар бир халтачага кўпи билан 5 ёки 10 тадан урғочи капалак солиниб, изоляция қилинади (5-расм).\nКапалаклар солинадиган изоляцион халтачалари саватларда ёки сўриларда бурчак шаклида тахланиб сақланади.\nПапильонаж бошланганидан то 1 сентябрга қадар папильонаж хоналарининг ва тухум сақланадиган хоналарнинг харорати +24 ±20С, ҳавонинг намлик даражаси - 60-75 фоиз бўлиши керак.\nСентябрь ойида тухум сақланадиган хоналар хамда тухум билан ишланадиган бошқа биноларнинг ҳарорати 25-200С атрофида бўлиб, ойнинг охиригача аста-секин пасая бориши лозим ва октябр ойида 22-170С, ноябрь ойида 17-120С, ҳавонинг намлик миқдори 60-70 фоиз бўлиши зарур.\n5. Тухумларни саралаш\nИзоляция халтачаларига жойлаштирилган капалаклар қўйган барча қурт тухумларининг тўлақонлилиги уларни саралаш йўли билан текшириб кўрилади.\nКапалаклар изоляция халтачаларига жойлаштирилгандан кейин камида 15 кун ўтгач, қўйилган тухумларни саралашга киришмоқ лозим.\nСаралаш пайтида қуйидаги нуқсонлари бўлган барча қурт тухумлари ажратилади ва йўқ қилинади:\nа/ тўла ва қисман жонлана бошлаган тухумлар;\nб/ капалаги бўлмаган ёки капалаги кукунга айланган;\nв/ оталанмаган ва қуриб қолган тухумлар.\nОлинган ҳамма қурт тухумларини капалаги ёппасига микроанализ қилиниши керак.\nҲар бир препаратда кўпи билан 10 та капалакни жамлаб микроанализ қилинади.\nКасалликка чалинган-чалинмаганлигини микроанализ қилмоқ учун капалаклар бутунлигича ховончада яхшилаб туйиб эзилади. Кейин майдаланган массага 10см3 сув қўшилиб, ҳосил бўлган бўтқа обдон қориштирилади.\nХовончалардаги бўтқа воронка оғзига ҳўллаб қўйилган сурп орқали ўтказилиб, фильтрланади ва бошқа ховонча ёки пробиркага қўйилиб, микроанализ қилиш учун топширилади (6-расм).\nСуюқлик бир вақтнинг ўзида ҳам микроскопист, хам контролер томонидан микроанализ қилинади.\nҲар қайсиси ўз препаратини 600-900 баравар катталаштириб кўрсатадиган микроскоп орқали камида 10-назар доирасида кўздан кечиради.\nКасаллик аломатлари борлиги аниқланса, улар бракка чиқарилиб, ёқиб ташланади. Касалликлардан ҳоли деб топилган суюқлик центрифуга қилиш учун контролерга узатилади.\nКонтролёр-центрифугист 6-9 та ховонча-пробиркадаги суюқликни битта центрифуга пробиркаларига қуяди-да, ҳар қайси ховонча-пробирка тагида оз-оздан суюқлик қолдиради.\nУ бир-бирига қўшиб юборилган суюқликни 5-6 минут мобайнида айлантиргандан сўнг центрифуга пробиркасига суюқликни қуйиб, тагида қолган қуйқумни 600-900 баробар катталаштириб кўрсатадиган микроскоп ёрдамида 10-назар доирасида кўздан кечиради.\nАгар касаллик аломати пайқаб қолса, микроскопист ва контролер ховонча-пробирка тагида қолдирилган суюқликни қайтадан микроанализ қилиб, касаллик мавжудлигига аниқ ишонч хосил қилгач, касалланган препаратни ёқиб ташлайдилар.\n7. Қурт тухумларига ишлов бериш\nПебрина касаллигидан холи деб топилган қурт тухуми халтачалардан бўшатиб олинади, ёпишиб қолганлари эса, фақат қуруқ усулда, яъни бармоқ учида ниҳоятда эхтиёткорлик билан ажратиб олинади ва хаво таъсирида ускуна оркали сараланади (7-расм).\nҚурт тухумлари бегона аралашмалардан, оталанмаган ва қуруқ тухумлардан батамом ҳоли бўлмагунга қадар сув ва 15 фоизли туз эритмасида яхшилаб аппаратда ювилади (8-расм) ва бу операция сентябрда бошланиб, 15 октябрдан кечиктирмасдан тугалланади.\nТухумлар кроватчаларда чойшаб устига юпқа қилиб ёйилган холатда ёки ускунада (9-расм) қуритилади.\nЮвилиб, қуритилган тухумларни таркибида сақланиб қолган, қорайган, қуруқ ва оталанмаган тухумлар миқдори 0,5 фоиздан ошмаслиги керак.\nТухумлар ювилгач ва тозалангач, хар бир рамкага 1кг дан. солиб, қалинлигини бир сантиметрдан оширмасдан ёйган холда очиқ усулда то тортилиб, қадоқлангунига қадар сақланади.\nТухумларнинг қишлов даври бахорги қурт боқиш мавсуми учун 100 кундан кам ва 140 кундан ортиқ бўлмаслиги керак.\nҚишлов даврида тухумлар сақланадиган камералар харорати +20С дан паст ва +40С дан юқори бўлмаслиги, намлик даражаси эса 60-70 фоиз бўлиши керак. Қурт тухумларининг қишлов даври 1 декабрдан бошланади.\nҚурт тухумларининг партиялари реализация қили-нишидан 10-20 кун олдин совутгич хонадан харорати +15 - +160С, салбий намлик даражаси 70 - 75 фоиз бўлган хонага олиб ўтилади.\nҚурт тухумларини қиш бўйи нобуд бўлиб қолган тухумлардан тозалаш мақса-дида улар махсус ускуна ёр-дамида сараланади (7-расм).\nТухумларни харорати +15 - +160С бўлган хонада сақлаб туриш муддати 2-5 кундан ошмаслиги керак.\nШу муддат ичида, тухумлар тозалангач, уларни 29 граммдан қилиб тортиб қадоқланади-да, махсус кассеталарга жойлаб яна харорати +2 - +40С ва нисбий намлиги 70 -75 фоиз бўлган совутгичларга жойлаштирилиб, бу ерда то реализация қилингунга қадар сақланади.\nХоразм вилоятидаги мавжуд тутзорлар ҳамда қаторлаб\nэкилган тут дарахтларига 2016 йилнинг эрта\nбаҳорида агротехник ишлов бериш\nФермер хўжаликларида сифатли ва юқори пилла ҳосили етиштириш учун мавжуд тут дарахтларига агротехник ишлов бериш, тут ипак қуртини парваришлаш бўйича агротехника қоидаларига қатъий амал қилган холда қуйидаги тавсиялардан фойдаланиш мақсадга мувофиқ деб хисоблаймиз.\nРеспубликада ипак қуртидан юқори ва сифатли пилла ҳосили етштириш унинг озуқа базаси бўлган тут плантациялари ва якка тартибда қаторлаб экилган тут дарахтларидан олинадиган сифатли барг ҳосилига боғлиқдир. Мавжуд тут плантациялари ва тут дарахтлари етарли бўлган, уларга ўз вақтида агротехника қоидаларига амал қилган ва тутларни парвариш қилаётган фермер хўжаликлари йилдан-йилга пилладан сифатли ва мўл ҳосил олмоқдалар.\nКейинги йилларда пилладан юқори ва сифатли ҳосил олиш учун якка тартибда қаторлаб экилган тут дарахтларига, мавжуд баланд танали ва бута шаклида экилган тутзорларга ўз вақтида сифатли ишлов беришни амалга оширишни тавсия этилади.\nБунинг учун баҳор бошланиши билан тут дарахтларининг тагига ва плантацияларига органик ўғит гўнг ва фосфор ўғити сепиб. Қатор оралари хайдалиши лозим, якка тартибда қаторлаб экилган тут дарахтларини атрофи кетмон ёки белкуракда тавсия этилади. Баланд танали тутзорларнинг ҳар гектарига куз мавсумида 15-20 тонна гўнг хисобидан фосфор ва калий ўғитларини 50% миқдори аралаштирилиб, ўғит сепгичлар ёрдамида ерга солинади. Шундан сўнг 40см чуқурликда хайдалади. Майдон шўрланган бўлса, ер хайдашдан олдин ёки хайдалгандан сўнг ерни шўрини ювиш керак.\nБута шаклида экилган тут плантацияларининг қатор оралари қишлоқ хўжалик экинларидан бўшагандан сўнг, 25-35см чуқурликда хайдалади. Бу шаклда экилган тутзорлар шўрланган бўлса хайдаш олдидан ёки хайдашдан сўнг шўри ювилиши шарт, акс ҳолда тутларнинг ўсиб ривожланиши ва олинадиган барг ҳосилига салбий таъсир қилади.\nШўрланган тутзорларга кузда яхоб суви бериш, биринчидан ерни шўрини кетказса иккинчидан қиш даврида қишлаш учун тупроқда ётган ҳар хил зараркунандаларни ғумбакларига ва ҳашоратларни личинкаларига қирғин келтиради.\nТут дарахтларини ва тутзорларга экилган дарахтларни яхши ўсиб ривожланиши учун керак бўлган намлик ва озуқа моддалар етарли бўлса тут дарахтини новдаларидаги куртаклар бир текис ривожланиб, барги тез ўсади. Айниқса ўсувчи новдаларда барг сони май ойининг ўрталарига бориб 10-12 тагача етади.\nБунинг учун март ойининг бошларида барча якка тартибда экилган тут дарахтларини, тутзордаги дарахтлар тагини 15-20см чуқурликда юмшатиш, қатор ораларига ишлов бериш керак. Шу билан бирга ҳамма жойлардаги тут дарахтларига ва тутзорларга минерал ўғит бериб қондириб суғориш тавсия этилади.\nЯкка тартибда экилган тут дарахтлари ва тут плантациялар март-апрел ойларида ўғитланади, айрим сабабларга кўра ўғит берилмаган бўлса, тезлик билан барча жойларда шу кеча-кундузда ўғитлаб қондириб суғоришини ташкил қилиш керак, акс холда ўғитларнинг тасирчанлиги камаяди.\nТутзорларга ўғит бериш учун уларнинг тупроқ шароитига қараб. Ҳар бир гектар тутзорга 360-400кг аммиак селитраси ва 400-500кг суперфосфат ўғити билан озиқлантирилади.\nЯкка тартибда қаторлаб экилган тут дарахтларига уларнинг ёшига қараб, ҳар бир туп тут дарахтига :\n10 ёшгача – 375г аммиак селитраси, 300 г суперфосфат;\n10 ёшдан – 20 ёшгача – 750г аммиак селитраси, 625 гр суперфосфат;\n20 ёшдан – 40 ёшгача – 1500г аммиак селитраси, 1250г, суперфосфат минерал ўғитлари билан озиқлантирилади.\nБериладиган ўғитларнинг ярми шу кеча-кундузда, яъни қурт боқиш мавсумидан олдин эрта баҳорда, қолган қисми эса барги қурт боқиш учун кесиб олингандан сўнг берилади. Ўғит солинган тутзорлар ва қаторлаб экилган тут дарахтлар тезлик билан суғорилиши тавсия этилади.\nТут дарахтларини ва тутзорларни ўз вақтида минерал ўғит билан озиқлантириб, уни суғорилганда барг ҳосили 25-30% гача ошади. Энг мухими баргнинг таркибида ипак қурти учун зарур бўлган моддалар етарли бўлади. Шу билан бирга қуртлар соғлом ва бақувват ўсади, бу эса пилладан мўл ва сифатли ҳосил олишга замин яратади.\nХоразм вилояти ҳуддудларида янги тут плантацияларини\nҳамда якка қатор тутларни экишни ташкил қилиш\nЎзбекистонда пилла етиштиришни янада ривожлантириш, ипак қуртининг озуқа базасини ташкил этувчи тутзорлар ва якка қатор тутларни сифатли, сермаҳсул дурагай ва навли тутлар билан кўпайтириш хозирги куннинг асосий вазифаси бўлиб қолади.\nРеспублика вилоятларидаги тут ниҳоллари ва кўчатлари етиштирадиган фермер хўжаликларида Ўзбекистон ипакчилик илмий тадқиқот институти олимлари томонидан яратилган хамда ишлаб чиқаришга жорий этилган дурагай тутлар ва Давлат реестрига киритилиб республика вилоятларида кўпайтириш учун районлаштирилган сермаҳсул Октябр, Ўзбекистон, Зимостойкий Жарариқ-4, Жарариқ-5, Жарариқ-7, Тожикистон уруғсиз нави ва САНИИШ-34 навларини кўплаб етиштириш ва улардан янги тутзорлар ва якка тартибда қаторлаб тут кўчатлари экиш каби амалга оширилиши зарур бўлган долзарб вазифаларни ечими пиллачиликнинг озуқа базасини мустаҳкамлашда катта рол ўйнайди.\nИпак қуртининг озуқа тут дарахтлари уларни ер майдонларида жойлашишига хамда баланд танали ва бута шаклида экилишига қараб асосан 2 турга бўлинади.\nБиринчи турга қаторлаб экилган тут дарахтлари кириб, улар йўл, ариқ ва зовур ёқаларига ва далаларни четларига экилади. Бу хилдаги тутлар республикамиздаги ипак қуртининг озуқа фондини 75 фоизини ташкил қилади. Қаторлаб экилган тутларнинг афзалликлари шундаки, уларни ўстириш учун алоҳида ер майдони талаб қилинмайди. Бу усулда экилган тут дарахтлари майдон ичидаги қишлоқ хўжалик экинларини совуқ уришдан, гармселдан сақлайди, пахтазор иқлимини яхшилашга имкон яратади, тутларни бақувват илдизлари ариқ ва зовурлар ёнбағрини емирилишидан сақлайди. Бундай усулда экилган тут дарахтларининг барг хосили мўл ва тўйимли бўлади. Бундан ташқари, қаторлаб экилган тутлар пахта майдонларининг атрофларида сув оқиб турадиган доимий ариқ ва каналлар бўйига экилганлиги учун сувга мухтожлиги сезилмайди. Бу усулда экилган дарахтларни камчилиги, тут кўчатлари экиладиган жойларни тайёрлаш, кўчатларни экиш ва парвариш қилиш ишлари асосан қўл мехнати орқали бажарилади, механизмдан тўлиқ фойдаланиб бўлмайди. Шунга қарамай қаторлаб экиладиган тутлар хозирги кунда ҳам келажакда ҳам пиллачиликнинг озуқа фондини мустаҳкамлашда катта рол ўйнайди.\nБу усулда бўйи 1-2м гача келадиган баланд танали кўчатлар экилади. Экиладиган кўчатларни оралиғи 1-2м бўлади. Кўчат экиш учун чуқурлиги ва кенглиги 60см бўлган чуқур ковланади. Тайёр чуқурга кўчат экилади. Экиш олдидан тайёрланган чуқурга сув қуйиб экилса, кўчатларни кўкариш фоизи юқори бўлади. Тут кўчатлари кузда ва эрта баҳорда экилади ва тут кўчатларидан 60-70см қочириб ариқ олинади сўнгра дарҳол суғорилади. Кўчатлар экилгандан сўнг биринчи йили 6-7 марта, ундан кейинги йилларда эса 4-5 марта суғориш тавсия этилади.\nИккинчи турга махсус тутзорлар кириб, улар алоҳида ажратилган майдонларда ташкил этилади. Булар ўз навбатида, баланд танали ва бута шаклидаги тутзорларга бўлинади. Бундай тутзорларда тутларни экишдан тортиб, парвариш қилиш, тут баргини тайёрлаш, ташиш ва бошқа ишлар механизация йўли билан амалга оширилиб, қўл меҳнати кам ишлатилади, шу билан бирга пул маблағи кам сарфланади.\nБаланд танали тутзорларга экилган кўчатларнинг яхши кўкариши, тез хосилга кириши ва кўп йиллар мобайнида мўл барг хосили олиниши учун ер майдонини танлаш ва уни экишга тайёрлаш катта аҳамиятга эга.\nБунинг учун баланд танали тутзор ташкил қилишда кўчат экиладиган жой ботқоқланмаган, шўрланмаган, ер ости сувларини сатҳи 1м дан пастда бўлиши, шағали кам бўлган сув билан етарли таъминланган ерлар тутзорлар учун яроқли хисобланади. Баланд танали тутзорлар ҳам қаторлаб экиладиган тутзорлар каби серҳосил дурагай ва навли кўчатлардан ташкил қилинади.\nХозирги кунда ишлаб чиқаришда асосан баланд танали тутзорга кўчатлар 4х4 м шаклида экилади. Бундай усулда экилганда 1г ерга 625 дона кўчат экилади ва уларни қатор оралиғидан бир неча йил мобайнида қишлоқ хўжалик экинлари экиб фойдаланиш мумкин.\nБаланд танали тутзорларга кўчатлар кузда ва эрта баҳорда экилади. Тутзорлар ташкил этишда бўйи 1-2м., шакли 3 шохли ва 2 ёшли кўчатлардан фойдаланилади.\nТуманнинг тупроқ иқлим шароитига қараб, экилган кўчатларни биринчи йили 6-9 марта, иккинчи ва кейинги йилларда эса 5-7 марта суғориш тавсия этилади.\nБута шаклида экилган тутзорлар тут дарахтларидан барг етиштиришнинг тезкор усули ҳисобланиб, пиллачиликни озуқа базасини қисқа муддат ичида барпо этишда мухим рол ўйнайди.\nБута тутзор ташкил қилиш учун хозирги вақтда дурагай ниҳоллардан ва бир ёшли навли кўчатлардан фойдаланилади.Тор қаторли ва кенг қаторли шаклларда ниҳол ва кўчатлар экилади. Хозирги вақтда кенг тарқалган шакллардан бири бўлган 4 х 0,5м да кўчатлар сони кўпроқ бўлади. Бундай усулда экилганда 1г ерга 5000 дона ниҳол ёки кўчат жойлашади. Тутзорнинг қатор ораларига 1 йиллик экинлар экиб фойдаланиш мумкин.\nБута тутзорга ниҳол ва кўчат экиб бўлгандан сўнг тезлик билан қондириб суғориш керак, бунда экилган ниҳол ва кўчатларни кўкариш фоизи юқори бўлади. Бута тутзорга ниҳоллар экилган йили 8-9 марта суғориш тавсия этилади.\nБута тутзорга экилган ниҳол ва кўчатларга ер юзасидан 0,5м баландликда кесиб 3-4 каллакли шакл берилади. Бунинг учун кузда экилган кўчатларнинг навлари эрта баҳорда тупроқ етилиши билан кўкламда экилган кўчатларнинг новдаси эса, биринчи сувдан сўнг 10см қолдириб боғ қайчи билан кесиб ташланади. Кесилган жойнинг атрофидан янги новдалар ўсиб чиқади. Бу новдаларнинг узунлиги 15-20см га етгач (май ойларида) бир-бирига қарама-қарши жойлашган тўғри ва бақувват ўсган 3-4 таси қолдирилиб, бошқалари тагидан кесиб ташланади. Бута тутзорга экилган кўчатларни учинчи йили қурт боқиш даврида 0,5м юқоридан новдалар кесиб олинади. Шунда 3-4 каллакли тутлар хосил бўлади.\nТут дарахтлари ва тутзорлардан сифатли ва юқори барг ҳосили олиш учун улар март-апрел ойларида ўғитланиши зарур.Тут дарахтлари ва тутзорларга ўғит берилгандан сўнг уларни қондириб суғоришни ташкил этиш керак, акс холда ўғитларнинг таъсирчанлиги камаяди. Тутзорлар, уларнинг шароитига қараб, ҳар бир гектар ер майдони хисобида 360-400кг аммиак селитраси ва 400-500кг суперфосфат минерал ўғити билан озиқлантирилади. Якка тартибда қаторлаб экилган тут дарахтларини ёшига қараб, ҳар бир туп дарахт: 10 ёшгача – 375г аммиак селитраси, 300г суперфосфат; 10 ёшдан – 20 ёшгача – 750г аммиак селитраси, 625г суперфосфат; 20 ёшдан – 40 ёшгача – 1500г. аммиак селитраси, 1250г миқдорида суперфосфат минерал ўғитлари билан озиқлантирилади. Бериладиган ўғитларнинг ярми шу кеча-кундузда қолган қисми эса барги қурт боқиш учун кесиб олингандан сўнг берилади. Ўғит солинган тутзорлар ва қаторлаб экилган тут дарахтлари зудлик билан суғорилиши тавсия этилади.\nТут дарахтларини ва тутзорларни ўз вақтида минерал ўғит билан озиқлантириб, суғорилганда барг ҳосили 25-30% гача ошади. Баргнинг таркибида ипак қурти учун зарур бўлган моддалар етарли бўлади, шу билан бирга қуртлар соғлом ва бақувват ўсади.\nЮқоридаги айтилган агротехник қоидалар ва тутчиликда амалга ошириладиган тадбирий чоралар ўз вақтида бажарилганда. сифатли ва юқори барг ҳосили етиштирилади, фермер хўжаликларида бу йил пилладан мўл ҳосил олишга замин тайёрланган бўлади.\nФермер хўжаликларида жадал усулда тутзорлар ташкил этиш\nва парваришлаш агротехникаси\nЖадал усулда янги бута тутзорлар ташкил этиш. Жадал усулда бута тутзор ташкил этишда Ўзбекистон ипакчилик илмий тадқиқот институтининг олимлари томонидан яратилган ва ишлаб чиқаришга тавсия этилган (Х. Убайхўжаев ва Б. Усмонов, 1989) алоҳида жадал усул 0,9 х 0,9м. схемада ташкил этиладиган тутзор тавсия этилади. Бу усулда ташкил этиладиган тутзорни ҳар бир гектарига 12346 туп кўчат жойлаштирилади. Бундай тутзорларни ташкил этишда тутнинг дурагай ниҳолларидан ёки пайванд қилинган навли кўчатларидан фойдаланилади. Тутзорларга тут ниҳоллари баҳорда ёки кузда экилади. Жадал усулдаги тутзор ташкил этиш учун бошқа хилдаги кўчатлардан холи бўлган, сув билан таъминланган, яъни суғориладиган, текис, ер ости сувлари 1,5-2м пастда жойлашган ва кузда (октябр-ноябр ойларида) 30-35см чуқурликда (1-расм) хайдалган ер майдони ажратилади.\n1 расм. Жадал усулдаги тутзор ташкил этиш учун суғориладиган, текис, ва кузда\n(октябр-ноябр ойларида) 30-35 см чуқурликда хайдалган ер майдони ажратилади.\nБу ишлар совуқлар ва ёғингарчиликлар бошлангунга қадар бажарилади. Тошлик қатлам ер юзасига яқин жойлашган худудларда хайдаш чуқурлиги 22-25см гача камайтирилади. Кузда ёки баҳорда ниҳолларни тутзорга экишдан олдин дала текисланади, 20-22см чуқурликда чизелланади шу билан бир вақтда тегишли мослама (2-расм) ёрдамида бороналанади ва молаланади, шундан сўнг ниҳол ёки кўчатлар экиладиган қаторлар белгиланиши (3-расм) лозим.\nШўрхок ерларни экишга тайёрлашда комплекс агротехника усулларидан фойдаланилади, бу ишлар ернинг шўрини ювиш вақтида ва ҳар хил табиий – географик минтақалар учун тавсия қилингандек бажарилади.\n2 расм. Кузда ёки баҳорда ниҳолларни тутзорга экишдан олдин дала текисланади ва мазкур мослама ёрдамида бороналанади ва молаланади.\n3 расм. Ер майдони текислананиб, бороналангандан ва молалангандан сўнг ниҳол ёки кўчатлар экиладиган қаторлар белгиланади.\nЖадал усулда экилган бута тутзорларни ўстириш агротехникаси. Бута тутзорлар ташкил қилиш учун биринчи нав (сорт) ниҳоллар ёки стандартга етмаган дурагай кўчатлар экилади. Кўчатлар экиладиган қаторлар белгилангандан сўнг ниҳол ва кўчатлар кузда хазон-резгидан кейин ёки эрта баҳорда экилади (4-расм). Ниҳоллар кузда экилганда, уларнинг илдиз бўғзи (5-расм) ер юзасидан 4-5 см, баҳорда экилганда эса ер юзасидан 2-3 см пастроқ бўлиб туриши керак.\n4 расм. Қаторлар белгилангандан сўнг ниҳол ёки кўчатлар экилади.\nа) кузда экилганда б) баҳорда экилганда\n5 расм. Ниҳоллар кузда экилганда (а), уларнинг илдиз бўғзи ер юзасидан 4-5 см, баҳорда экилганда (б) эса ер юзасидан 2-3 см паст бўлиб туриши керак.\nТутзорлар бир йиллик ниҳоллардан ташкил этилган ҳолда, ниҳоллар экилиб бўлганидан сўнг суғориш учун эгат очилади ва тезда суғорилади. Ниҳоллар кузда экилса ҳам қишки совуқдан сақлаш мақсадида уларни зудлик билан суғориш лозим. Баҳорда ниҳоллардан ташкил топган тутзорлар бир йил давомида эркин ўсиши ва ривожланиши учун қолдирилади. Иккинчи йили баҳорда кўчатлар кўкара бошлаганидан сўнг (икки маротаба суғорилганидан кейин) ер сатҳидан 10 см. баландликда боғ қайчиси ёрдамида кесилади. Экилган кўчатларни биринчи ва иккинчи йил ўсиш даврида тез-тез суғориб туриш лозим. Суғориш ёзнинг биринчи ярмида ҳар 10-15 кунда, иккинчи ярмида эса ҳар 15-20 кунда ўтказилиши керак. Эгатлар ҳар бир суғоришдан сўнг ер етилиши билан (КХУ-4) культиваторлар ёрдамида 10-15 см. чуқурликда (6-расм) юмшатилиши лозим.\n6 расм. Эгатлар ҳар бир суғоришдан сўнг ер етилиши билан культиваторлар (КХУ-4) ёрдамида 10-15 см. чуқурликда юмшатилиши лозим.\nБута тутзорга экилган кўчатларнинг ҳар бир гектарига ўсиш даврида (соф холда) 180 кг азотли, 90 кг фосфорли, 45 кг калийли ўғитлар солинади. Бу тадбир юқорида айтилган культиваторлар ёрдамида 10-15 см чуқурликда икки муддатда амалга оширилади: биринчи муддатда йиллик меъёрнинг 50 фоизи, биринчи суғоришдан сўнг кўчатлар кўкара бошлаганда, иккинчи муддатда йиллик меъёрнинг қолган қисми дастлабкисидан бир ой кейин берилади.\nЯнги ташкил этилган тутзорларда ҳосилга киргунча олиб бориладиган агротехник тадбирлар. Жадал усулда экилган бута тутзорларнинг иккинчи йили (бир йиллик кўчат даврида) ер сатҳидан 10 см юқоридан (7-расм) кесилгандан сўнг ўсиб чиққан новдаларни август ойида 3-4 та асосийлари қолдирилиб, майда новдалари танага тақаб кесиб ташланади. Бу усулда экилган бута тутзорларни новдалари, экилганининг учинчи йилида, ипак қурти боқиш учун ер юзасидан 20 см. баландликда (7-расм) кесилади. Кесилаётган новдаларни мумкин қадар камроқ зарарлантириш, бунда фақатгина боғ қайчисидан фойдаланиш талаб этилади.\n7 расм. Жадал усулда экилган бута тутзорларнинг иккинчи йили (бир йиллик кўчат вақтида) ер сатҳидан 10 см юқоридан кесилгандан сўнг ўсиб чиққан новдаларни август ойида 3-4 та асосий новдалари қолдирилиб, майда новдалари танага тақаб кесиб ташланади. Бу усулда экилган бута тутзорларни новдалари, экилганининг учинчи йилида, ипак қурти боқиш учун ер юзасидан 20 см. баландликда кесилади.\nЖадал усулда экилган тутзорларнинг қатор ораларига ишлов беришда биринчи ва иккинчи йили ғўза (пахта) қатор ораларида ишлатиладиган трактор ва культиваторлардан тўлиқ фойдаланиш мумкин. Новдалари ипак қуртини боқиш учун кесила бошлагандан сўнг тут қатор ораларини ишлаш, барг чиқаргунча уларни культивация қилиш даврида мўлжалланган ўғитнинг бир қисми билан озиқлантириш лозим. Иккинчи ишлов КХУ-4 маркали культиватор билан новдалари ипак қурти боқиш учун кесилгандан сўнг амалга оширилади. Бунда тут қатор оралари культивация қилиниб, кўчатлар атрофи чопилади.\nБундай тутзорларга йил мобайнида (соф ҳолда) 180 кг азот, 90 кг фосфор ва 45 кг калий ўғити икки муддатда қатор ораларига солинади: биринчиси эрта баҳорда (март-апрелда), тут барглари чиқмасдан олди, иккинчиси новдалари ипак қурти боқиш учун кесилгандан сўнг ёзда (июнда) солинади. Бундан ташқари тутзорларнинг гектарига ҳар икки йилда бир марта 10 тонна ҳисобидан органик ўғит-гўнг солинади. Бу тадбир кузда ёки баҳорда амалга оширилади.\nТутзорларни барги кесилгунча икки маротаба, барги ипак қурти боқиш учун кесилгандан сўнг эса холатини тиклаш мақсадида 6-7 маротаба суғориш талаб этилади. Вегетация даврининг охирида барги тушгандан сўнг қатор ораларида кузги хайдов ишлари ўтказилади.\nИхтисослашган фермер хўжаликларидаги мавжуд оналик-уруғлик плантацияларидан дурагай тут уруғи тайёрлаш\nИпакчиликнинг озуқа базасини йил сайин янги тут дарахтларини экиш ва тутзорлар ташкил этиб бориш билан мустаҳкамлаш талаб этилади. Бунинг учун эса биринчи навбатда сифатли дурагай тут ниҳоллари ва кўчатларини етказиш эхтиёжини қоплайдиган даражада ихтисослашган тутчилик хўжаликларида сифатли тут уруғи тайёрлашни ташкил этиш талаб этилади.\nХозирги кунда ҳар бир вилоятда тўлиқ талабга жавоб берадиган оналик-уруғлик тутзор ташкил қилиш учун Ипакчилик илмий тадқиқот институти олимлари томонидан 3 та сермаҳсул дурагай тутларнинг ота-она навлари яратилган. Бу сермаҳсул дурагай тутларни ота-оналик навларидан республиканинг тутчилик фермер хўжаликларида 2002-2005 йилларда уруғ етиштириладиган тутзорлар барпо этилган. Булардан 2006 йилдан бошлаб тут уруғи тайёрлашга киришилди ва республика фермер хўжаликларида ипак қурти боқиладиган озуқа тутзорлар барпо этиш учун сермаҳсул ниҳоллар ва кўчатлар етиштирилмоқда.\nФермер хўжаликларида тут уруғини тайёрлаш оналик тут дарахтларида меваларнинг етилиб пишиши республикада кўп йиллик кузатишларга кўра май ойининг иккинчи ярмидан бошланади. Тут меваси жуда қисқа вақтда, яъни 10-15 кун ичида пишиб тамом бўлади. Пишган тут мевалари кучсиз шамол бўлганда ҳам ерга тўкилиб кетади. Тўкилган меваларни йиғиб олиш жуда қийин бўлганлиги сабабли унга кўп меҳнат сарф этилади, чунки тўкилган мевалар қўл кучи билан йиғиштириб олинади. Шунинг учун пишган тут мевасини йиғиш ва уруғини ажратиб олиш учун керакли асбоб-ускуналарни тут мевасини пишгунга қадар тайёрлаб қўйиш тавсия этилади.\nТут мевасини тайёрлаб, ундан уруғини ажратиб оладиган жойларда катталиги 4-6 метр келадиган чодир, челак, мевасини ташиш учун яшик, ҳамда транспортлар тайёр бўлиши керак.\nТут уруғи тайёрлашда тут мевасини эзиб уруғини қуритиш учун битта ВСТ-1,5 маркали машина ёки узум эзгич (дробленка) ва кичкина пресс машина, эзилган меваларни солиш учун бўчка, кўзи 2-3мм ли ва 1,0-1,5мм сим тўр (элак), тут уруғи солиш ва сақлаш учун етарли миқдорда қалин матодан тикилган қоплар тайёрлаб қўйилади.\nТут уруғини тайёрлашни тўғри ташкил қилиш учун иккита мева тайёрлайдиган ва уруғ ажратиб оладиган бригада тузилади. Битта бригада тут мевасини териб тайёрлайди. Иккинчи бригада тут меваларини эзиб, ундан уруғни сув билан ювиш орқали ажратиб олади.\nРеспублика шароитида тут мевасини йиғиш май ойининг ўрталаридан бошланиб, июннинг ўрталарида тугатилади. Уни йиғиш, ташиш ва уруғини ажратиб олиш вақтларида навлари бўйича алоҳида-алоҳида тайёрлаш тавсия этилади. Ҳар куни йиғиштирилган мевалардан ўша куннинг ўзида уруғи ажратиб олиниши керак. Бу ишни иккинчи кунга қолдириб бўлмайди. Агарда мевалар мўлжалдан ортиқ миқдорда тайёрланган бўлса, нобуд бўлмаслиги учун уларни салқин жойда тўшама устида 3-5 см қалинликда ёйиб қўйиш ёки харорати +20С даражадан юқори бўлмаган музлаткичларда сақлаш тавсия этилади. Сўнгра эртаси куни мевасидан ажратиб олиш керак бўлади. Мевалар бир суткадан ортиқ туриб қолмаслиги зарур. Ёзнинг иссиғида кейинги кунга қолдирилган меваларда ачиш жараёни бошланиб, таркибида спирт ҳосил бўла бошлайди. Бу эса тайёрланган уруғнинг униш қобилиятини пасайтиради.\nТут мевасининг уруғи машинада ёки қўл ёрдамида ажратиб олиниши мумкин. ЦКТПБ “Шелк” томонидан янгитдан ишланган ВСТ-1,5 маркали машина ёрдамида тут уруғларини ажратиб олиш мумкин.\nФермер хўжалигида бундай машина бўлмаган тақдирда, уруғ ажратиш учун узум эзгичдан фойдаланиш мумкин бўлади. Бу аппарат ҳам бўлмаса меваларнинг кўзлари 2-3мм келадиган элакда қўлда эзиб тут уруғлари ажратиб олинади. Айни вақтда сув ҳам қуйиб турилади. Уруғ ва турупни ўтказиб бўлгандан кейин сув қуйилиб, элакда ювилади. Шундан сўнг бўчка чайқатилади ва бир неча дақиқадан сўнг, унинг ичидаги сувдан қалқиб чиққан пуч уруғлар ва туруп секин аста тўкилади. Бўчканинг тагига чўккан уруғлар бир неча марта ювилади. Ювиб тозаланган уруғлар салқин жойдаги сўкчакларга таранг қилиб тортилган матолар устига 2-3см қалинликда ёйиб қуритилади. Сўкчаклар кун тушмайдиган ерга, яъни дарахтнинг тагига, бостирма ёки айвонга ўрнатилган бўлиши керак. Агар уруғлар қуёш нурида қуритилса, уларнинг кўкариб чиқиш қобилияти пасаяди. Соядаги сўкчакларга ёйилган уруғларни тезроқ қуритиш учун ҳар 3-4 соатда ағдариб туриалди. Уруғ қуриб бир-бирига ёпишмайдиган даражага етгач, бошқа сўкчакдаги чодирга 2-3см қалинликда ёйилади ва 5-6 кун давомида кунига 1-2 марта ағдариб турилади. Уруғнинг қуриганлигини билиш учун вақти-вақти билан маълум миқдорда ундан намуна олиб тарозида тортиб турилади. Охирги тортилган уруғнинг вазни билан ундан олдинги уруғнинг вазни ўртасидаги фарқ кўпи билан 1-2% бўлганда қуритиш тўхтатилади. Ҳар бир гуруҳ уруғ шу хилда қуритилгандан сўнг алоҳида қопларга жойланади. ГОСТ 1348-50 бўйича ҳар бир қопга 25-30кг дан уруғ солинади. Сўнгра уруғ солинган ҳар бир қопга 15056.1-67 ГОСТ бўйича фанер тахтачадан иккита ёрлиқ ясалиб, уларга тут дурагайининг номи, уруғ партиясининг тартиб рақами, соф ва қопи билан биргаликдаги вазни, уруғнинг тайёрланган жойи ҳамда вақти ёзилади. Ёрлиқнинг биттаси уруғ солинган қопнинг бўғзига боғланади, иккинчиси қоп ичига солиб қўйилади. Қоп ичига солинадиган ёрлиқ қалин картон қоғоздан ясалса ҳам бўлади.\nУруғларнинг яхши сифатли бўлиши уларни тайёрлаш усулигагина эмас, балки сақлаш шароитига ва муддатига хам боғлиқдир. Нотўғри сақлаш туфайли уруғларни унувчанлиги ва кўкариши ёмонлашиб боради. Уруғлар сернам ёки жуда қуруқ бўлган биноларда сақланса, бундай уруғларнинг униш қобилияти пасаяди. Шунинг учун уруғ сақланадиган бино шамоллатиб турилиши керак. Тайёрланган уруғлар вақти-вақти билан лабораторияда текширилиб турилади.\nИхтисослашган тутчилик хўжаликларида навли тутлардан\nқаламча етиштирадиган оналик тутзорларга ишлов\nбериш ва парваришлаш\nИпакчилик сохасининг озуқа базасини мустахкамлаш борасида навли тутлардан яратилган тутзорларни аҳамияти катта бўлиб, хозирги вақтда мавжуд оналик тутзорлардан соғлом ва серҳосил пайвандланган навли тут кўчатлари етиштирилади.\nТутчиликка ихтисослашган хўжаликларда қаламча тайёрланадиган тутзорлардан кўплаб қаламча етиштириш учун март ойининг бошларида тутзордаги дарахтларни тагини 15-20см чуқурликда юмшатиш, қатор ораларига ишлов бериш керак. Шу билан бирга тутзорларга минерал ўғит бериб қондириб суғориш тавсия этилади.\nТутзорлар март-апрел ойларида ўғитланади. Агар айрим сабабларга кўра ўғит берилмаган бўлса, тезлик билан ўғитлаб қондириб суғоришни ташкил қилиш керак, акс ҳолда ерга солинган ўғитларни таъсирчанлиги камаяди.\nНавли тутлардан қаламча етиштириладиган оналик тутзорларга ўғит бериш учун уларни шароитига қараб, ҳар бир гектар тутзорга 360-400кг дан аммиак селитраси ва 400-500кг ҳисобидан суперфосфат ўғити билан озиқлантирилади.\nФермер хўжаликларида районлаштирилган тут навларидан қаторлаб экилган баланд танали тутлар экилган бўлса, бундай навли тут дарахтларидан ҳам қаламча тайёрлаш учун фойдаланиш мумкин.\nКатта ёшли тут дарахтлари турли зараркунанда ва касалликлардан ҳоли бўлиши учун эрта баҳорда дарахтларни каллагидаги қуриган шохлари тозаланиб турилади.\nТутзор ва баланд танали дарахтлардан тайёрланадиган қаламчалар соғлом бўлиши, зарарланмаслиги учун кузда тут баргини барвақт юлиб олишга асло йўл қўймаслик керак. Акс ҳолда новдани 30-35 фоизи зарарланиб қаламча тайёрлаш учун яроқсиз холга келиб қолади.\nҚаламча етиштириладиган тутзор ва тут дарахтларини соғлом, бақувват қилиб ўстириш ва улардан кўп йиллар давомида қаламча тайёрлаш имконини яратиш учун уларни парваришлашда агротехник қоидаларига тўлиқ риоя қилинишини таъминлаш керак бўлади.\nЎрта Осиё ипакчилик илмий-тадқиқот институти олимлари томонидан яратилган ва Давлат реестрига киритилган 9 та нав: Тожикистон уруғсиз нави, Пионер, Сурх-тут, Октябр, Ўзбекистон, Зимостойкий, Голодностеп-6, Манкент ва САНИИШ-33лар республикамизнинг вилоятларидаги хўжаликларида ишлаб чиқаришда кўпайтириш учун районлаштирилган. Булардан ташқари 25 дан ортиқ истиқболли навлар Давлат нав синовидан ўтмоқда.\nРайонлаштирилган навли тутлар ўзининг ҳосилдорлиги ва сифатли барги билан республикамизда фойдаланилаётган маҳаллий “Хасак” тути ва дурагай тутларга нисбатан устун туради. Масалан: районлаштирилган навларнинг барг ҳосилдорлиги Хасак тутига нисбатан 1,6 баробар, дурагай тутларга нисбатан 1,3-1,5 баробар ортиқдир. Бир гектар бута тутзордан (4,0 х 0,5 м шаклда экилган) 800-900 кг хом пилла олиш мумкин бўлади.\nБунинг учун фермер хўжаликларида навли тутлардан пайванд қилиб етиштирилган кўчатлардан ипак қуртининг боқиш учун озуқабоп тутзорлар ташкил қилинади.\nНавли тут кўчатлари етиштириш учун республика фермер хўжаликларига районлаш-тирилган: Тожикистон уруғсиз нави, Октябр, Пионер, Сурх-тут, Зимостойкий, Ўзбекистон, Голодностеп-6, Манкент ва САНИИШ-33 навларидан пайванд қилинади.\nЮқорида номлари келтирилган тут навларидан пайвандланган тут кўчатлари етиштириш мақсадида республикадаги тутчиликка ихтисослашган фермер хўжаликларни ҳар бирида 0,25-0,5га майдонда навли тут кўчатларидан экилган қаламча етиштириладиган оналик тутзор ташкил қилинган бўлиши керак. Бундай қаламча етиштириладиган оналик тутзорлардан қаламча тайёрлаб, ипак қуртини боқишда фойдаланиладиган озуқа тутзорлари ташкил қилинади.\nЎзбекистон ипакчилик илмий-тадқиқот институти навли тутларни етиштириш мақсадида олимлар томонидан ишлаб чиқилган 4.0 х 0,5м шаклда қаламча етиштириладиган тутзор ташкил қилишни тавсия этади. Бундай усулда ташкил этилган қаламча етиштирувчи тутзор кузда чуқур хайдалиб, эрта баҳорда ер юза хайдалади. Бундан ташқари қаламча етиштириш учун ўстириладиган тутзорларни хар бир гектарига ҳар икки йилда 20-40 тонна органик ўғит (гўнг) ер хайдашдан олдин берилади.\nИюль ойини охири август ойини бошларида тутларни чиниқтириш учун қўшимча 45кг фосфор, 15кг калий ўғитини солиш тавсия этилади.\nЯкка тартибда ўстиралаётган тут дарахтларини ёшларига қараб, баҳорда ҳар бир тут дарахтига:\n10 ёшгача – азот - 125г, фосфор - 60г. ва калий-15г.\n10-20 ёшгача – азот - 250 г, фосфор - 125 г ва калий - 60г.\n40 ёшдан юқорисига – азот – 1000г, фосфор - 250г ва калий - 120г. минерал ўғитлари билан озиқлантирилади.\nБериладиган ўғитларнинг ярми эрта баҳорда, қолган қисми эса тутларни барги қуртларга кесиб берилгандан сўнг берилади.\nТутларни ўсиш даврида тупроқ шароитига қараб 6-8 марта қондириб суғориш керак. Тутзор бегона ўтлардан тозаланиб турилиши керак. Охирги сув сентябр ойининг биринчи 10 кунлигида берилади.\nТутзорларда «Тут парвонаси» зараркунандасига\n“Тут парвонаси” (Gluphodes pyloalis Walher) хавфли ҳашарот бўлиб, тут баргининг ашаддий зараркунандаси ҳисобланади. Зараркунанда ипакчилик билан шуғулланиб келаётган Япония, Хитой, Хиндистон ва Марказий Осиёдаги Тожикистон, Туркманистон мамлакатларида тарқалган. Бу ҳашарот хозирги кунда республикамизнинг Сурхондарё ва Фарғона водийсида 100,0 фоиз, Қашқадарё, Тошкент, Сирдарё ва Жиззах вилоятларининг айрим фермер хўжаликларида тарқалган бўлиб, тутчиликка катта зарар келтирмоқда. У ипак қуртининг ягона озуқаси бўлган тут баргини кемириб, уни бутунлай “скелет” холатига айлантириб қўяди.\nБиологик хусусияти. “Тут парвонаси” тўлиқ ривожланадиган зараркунанда, у капалак, тухум, қурт ва ғумбаклик даврларини ўтайди, асосан катта ёшдаги қурт шаклида октябр ойининг учинчи ўн кунлиги ва ноябр ойининг бошларида қишлашга кета бошлайди. Бир қисм қуртлари овқатлана бориб, совуқ тушиши билан қишлашга кетади. Ёш қуртлар (I-III ёшдагилари) қишки совуқларда нобуд бўлади. Қишлашга кетиш учун улар тут дарахтининг каллакларида, қуриган пўстлоқлар орасида, тўкилган барглар, тут атрофидаги турли эскирган анжомларда ва асбоб-ускуналарда қишлаб чиқади.\nРеспубликамизнинг жанубий вилояти Сурхондарё вилоятида тут парвонаси апрел ойининг биринчи ёки (айрим холларда) иккинчи ўн кунлигида капалаклари учиб чиқа бошлайди. Капалакларининг учиб чиқиши ва тухум қўйиши баҳорда тут дарахтини барг чиқара бошлаши билан боғлиқ бўлади, лекин, баҳорги зараркунанданинг зарари унчалик сезиларли бўлмайди. Бунга ҳашаротнинг сони кўп бўлмаганлиги сабаб бўлади.\n“Тут парвонаси” Сурхондарё вилоятида 7 авлод, Фарғона водийси ва Тошкент вилоятида 6 та тўлиқ авлод бериши кузатилди.\nҲар бир урғочи зот ўртача 50-60 тадан тухум қўйиши аниқланди.\nЗараркунанданинг ёш қуртлари (I-III ёшдаги) тут баргида очиқ яшаб унинг устки қавати билан озиқланиб шикастлайди. Бу даврда у деярли ҳимоясиз ва ожиздир. Тўртинчи ёшдан бошлаб қуртлар баргнинг бир томонини ўраб олади ва унинг ичида ҳимояланган холда бўлади.\nТут парвонасининг зарари. Табиийки, тут парвонасининг зарари тут ўсимлигининг ривожланишида намоён бўлади. Тут дарахтларининг ривожланиши асосан пилла қуртини боқиб бўлгандан кейин содир бўлгани учун бу жараёнга зарари унчалик тегмайди. Лекин, кунлар исиши билан зараркунандани ривожланиши тезлашиб, кейинчалик ўсиб чиққан баргларни шикастланиши ҳисобига новда узунлиги, йўғонлиги ва қишнинг совуғига чидамлилиги пасаяди.\nТут парвонаси тут ўсимлигига келтирган зарарини аниқлаш мақсадида, зарарланган тутлар 3 хил даражага ажратилди:\n- (1 даража) тут баргини қисман зарарлангани (10-30%);\n- (2 даража) тут баргини ўртача зарарлангани (50%);\n- (3 даража) тут баргини кучли зарарлангани (100%),\nшунинг билан биргаликда тут новдаларини ўсиши, новда диаметри, барг сатҳи, оғирлиги, унинг келтирган зарари ва барг хосили аниқланди.\nТут дарахтларини барги тут парвонаси билан кучли зарарланганда барг ҳосили 1 гектар тутзор ҳисобидан 9,01 ц ни ташкил этди ёки қиёсловчига нисбатан 21,05% барг ҳосили олинган; ўртача зарарланганда 20,43 ц (47,72%) ва кучсиз зарарланганда эса 24,38 ц ни ёки қиёсловчига нисбатан 51,35 фоиз барг ҳосили олинган.\nКураш чоралари. Тут парвонасига қарши курашишда ташкилий-хўжалик тадбирлари, агротехник, биологик, кимёвий ва механик кураш усуллари қўлланилади. Кураш усулларини тўғри, ўз муддатида юқори самарали қилиб ўтказиш учун ҳашаротнинг ривожланишини ўз вақтида назорат қилиш мақсадга мувофиқдир. Бунинг учун кузатувчиларни тайёрлаш ва уларнинг ишларини ташкил этиш талаб этилади.\nТашкилий хўжалик тадбирлари. Бунинг учун хўжалик, туман ва вилоят ташкилотлари йил давомида бажариладиган ишлар режасини тузишда тут парвонаси билан зарарланган дарахтларнинг сонини аниқлаш ва уларни ҳимоя қилиш учун сарф бўладиган биоматериаллар, кимёвий препаратлар миқдорини белгилаш, ишлатиладиган пуркагичлар ва бошқа анжомлар сонини аниқлаш ва уларни май ойига қадар тайёрлаш зарур.\nАгротехник кураш усули. Тут дарахти қатор ораларини ҳайдаш, суғориш, кузда яхоб суви бериш, ўз муддатида озиқлантириш ва бошқа тадбирлар дарахтнинг тут парвонасига қарши чидамлилигини орттиради ва зараркунанданинг ривожланиши учун ноқулай шароит вужудга келтиради.\nБиологик кураш усули. Тут парвонаси республикамизда янги ҳашарот бўлганлиги сабабли, унинг ихтисослашган табиий кушандаси аниқланмаган. Аммо, кузатишлардан маълумки, ҳаммаҳўр йиртқич кушандалар (олтин кўз, набис-қандаласи, ари, чумоли, ўргимчак, ҳамда қушлар) нинг аҳамияти каттадир.\nБунинг учун парвонанинг иккинчи авлодидан бошлаб бракон ҳашаротини етук зотини парвона қуртларига 1:4 ва 1:6 нисбатда қилиб, тут парвонасининг қуртларига қарши қўлланилиши самарали натижа беради.\nБракон ҳашаротини тут парвонаси билан зарарланган тутзорларга эрта тонгда ва кечга яқин (кун ботиш олдидан) қўллаш мақсадга мувофиқ ҳисобланади.\nМеханик кураш усули. Тут баргини зараркунандадан сақлаб бориш учун дарахтнинг танасига эски қоп ёки турли материаллардан белбоғ боғланиб, уларни ҳар 5-6 кунда иссиқ сувга ботириб олиб такрорий равишда фойдаланиш мумкин бўлади.\nИпак қуртини боқиш даврида тут дарахтларининг барча шохлари ва бачки новдаларини қолдирмаслик керак. Кесилмай қолган тут дарахти ва унинг шохлари зараркунанданинг кейинги авлоди ва унинг кўпайиши учун омил вазифасини ўтайди. Куз ва қиш фаслида тўкилган тут барглари, шох-шаббалари ва қуриган тут дарахтларини йиғиб ва уларни йўқотиш қишга кетган тут парвонаси авлодининг нобуд бўлишига ва қишлаб чиқадиган авлоди миқдорининг камайиши учун хизмат қилади.\nКимёвий кураш усули. Зараркунанда қуртларига қарши курашиш мақсадида инсектицидларни қўллаш самарали усул бўлишига қарамай, уни қўшимча равишда, яъни зарурият бўлгандагина қўлланиладиган усул деб тушунмоқ лозим.\nТут дарахтлари турли схемада жойлашганлиги сабабли, кўп холларда уларга фақат бир тарафлама ишлов бериш имконияти бўлади. Бу эса қўлланилаётган препаратларни самарадорлигини кескин пасайишига сабаб бўлади. Препаратларнинг ҳар 1 гектар ер майдонига мўлжалланган миқдорини тўғри белгилаш учун тутзорларни ва якка тартибдаги тут дарахтларини бир ёқлама ва икки ёқлама ишлов бериш шароитларига қараб ҳисоб-китоб ўтказиш зарур бўлади.\nТут парвонасининг қуртларига қарши (кичик ёшларда 1-3 ёш) ўсимлик ичига сингиш қобилиятига эга бўлмаган ва (катта ёшларда IV-V ёш) ўсимлик ичига сингиш қобилиятига эга бўлган препаратлар юқори самара беради (жадвалга қаралсин).\nЯкка тартибдаги тутларга ишлов беришда бранспойддан фойдаланган холда (Моспилан препарати мисолида) 1 га майдонга 1000 литр сув ва 150 г. препарат ҳисобида аралаштириб пуркалади. Агар Фьюри препарати қўлланилса 120 г. миқдорида олинади.\nТут парвонаси билан зарарланган тутзорларга эрталаб ёки кечқурун шамол бўлмаган вақтларда ишлов бериш керак. Препаратларни тайёрлаш ва ишлатиш жараёнида чекиш, овқатланиш, сув ичиш ва бошқалар қатьиян тақиқланади.\nПрепаратлар билан ишлов бериш даврида ўсимликларни химоя қилиш ташкилоти вакиллари ва туман пилла мутахассислари иштирок этишлари шарт.\nТут парвонасига қарши ишлатиш учун тавсия қилинадиган инсектицидлар рўйхати\n1-3 ёшдаги қуртларга қарши (зарарланиш бошида)\n1. Бульдок, 2,5% э.к.\n2. Данитол, 10% э.к.\n3. Децис, 2,5% э.к.\n4. Калипсо, 48% э.к.\n5. Каратэ, 5% э.к.\n6. Суми-альфа, 5% э.к.\n7. Фьюри, 10% э.к.\n8. Циперметрин, 25% э.к.\n1-5 ёшдаги қуртларга қарши (кучли зарарланганда)\n1. Нурел-Д (циперфос), 0,55% к.э.\n2. Карбофос, 50% э.к.\n3. Метафос, 40% э.к.\n4. БИ-58 (фосфамид), 40% э.к.\n5. Дурсбан, 48% э.к.\n6. Моспилан, 20% э.к.\nПиллачилик маҳсулотларига ишлаб чиқилган\nЎзбекистон ипакчилик илмий тадқиқот институтининг олим ва мутахассислари томонидан пиллачилик маҳсулотларига бир қатор меъёрий хужжатлар ишлаб чиқилган:\n1. “Тут ипак қуртининг тирик пиллалари. Техник шартлар” ГОСТ 31257-2004.\n2. “Тут ипак қуртининг қуруқ пиллалари. Техник шартлар” ГОСТ 31256-2004.\n3. “Тут ипак қуртининг қорапачоқ пиллари. Техник шартлар” ГОСТ 31255-2004.\n4. “Тут ипак қуртининг наслли пиллалари. Техник шартлар” ГОСТ 31354-2006.\n5. “Тут ипак қуртининг тешик пиллалари. Техник шартлар” ГОСТ 31308-2006.\nҲозирги кунда мазкур ҳужжатлар (Давлатлараро стандартлар) Ўзбекистон Республикаси ҳамда МДҲ давлатлари ҳудудларида жорий қилинган.\n27.03.2020 y. | 17:37\nрўйҳатдан ўтганлар - 2