МУЛЛА ЁҚУБ | Huquq Olami\n← МУЛЛА ЁҚУБ\nДоклад Общества Прав Человека Узбекистана →\nМен “давоми бор” луқмаси билан тамомлаган “Мулла Ёқуб” номли қиссамни давом эттириш ниятида иш бошлаганимда, яхшилаб ўйлаб қарасам, отамнинг номи ва ҳаёти қишлоғимиз, гузаримиз, илгари ўтган инсонлар ва воқеалар билан чамбарчас боғлиқ эканини сездим ва қисса давомига уларни киритишга аҳд қилдим. Мен 1941 йилда туғилганман, баён этилаётган воқеалар эса XIX-асрнинг 60-70-чи йилларига бориб тақалади. Табиий, бу воқеаларни мен тарихга қизиқувчи турли қишлоқдошларим, хусусан отам мулла Ёқуб ва онам Баҳринисодан эшитганман. Пайти келганда айтиш керак, қишлоғимизда Жиззах тарихини икки одам – уста Усмонқул Эшонқулов ва геология-минералогия фанлари номзоди Абдували Абдураҳимов [мен “Бир ўзбек аскари изидан” қиссамда тилга олинган поччам Абдуғани Абдураҳимовнинг укаси] яхши билишарди – мен ўз вақтида уларнинг сўҳбатларини олганман.\nМен ҳикоямни давом этар эканман, яна бир нарсага урғу бермоқчиман. Жиззахлилар шевасида “бобо” сўзи “бова” дейилади. Ҳозир ҳам мен билан Францияда яшаётган учта неварам мени “бова” деб чақиришади. Шу сўз менга яқин ва қулай бўлгани учун мен кейинги баёнларимда шу сўзни ишлатавераман.\n3-қисм. Мулла Ёқуб – от шайдоси\nМен эсимни таниб, дунёни таний бошлаганимдан бошлаб бизникида от бўлганлигини биламан. Отам отга ўзига хос меҳр билан қарардилар. Қизғиш-малларанг отимизнинг бир одатини кузатганман – у отамни узоқроқ бир фурсат кўрмаса, отамга кўзи тушган ҳамоноқ кишнаб юборарди. Отам отга гапирардилар – қўлларида қашовуч билан отнинг олдига келиб, тинмай илиқ гаплар айтиб отнинг баданини қашлашга тушардилар. Менга от отамни тинглаётган ва гапларини тушунаётгандай туюларди. Ҳовлимиз атрофида уч жойда еримиз бор эди. Отам ҳар йили шу ерларнинг бирига, навбати билан беда уруғини сочардилар – йил ўн икки ой оғилимиздан қуритилган, даста қилиб боғланган беда аримас эди. Гарчи отам арпа экмасалар-да, от учун бозордан арпа сотиб олар, каламуш ораламаслиги учун ярим белигача тунука қопланган, фанердан ясалган катта яшикда сақлар эдилар. Ўша пайтларда от ўғрилари кўп бўларди. Бир куни ҳовлимиздан сал нарироққа боғлаб қўйилган отимизни кимдир кечаси ими-жим еталаб кетибди. Отам бир неча кун деярли ухламасдан отни изладилар, бироқ отдан дарак чиқмади. 15-20 кундан кейин отамнинг бир танишлари “Ёқуб ака, мен отингизни Қуёвбоши қишлоғида, фалончанинг ҳовлисида кўрдим” дебди. Куёвбоши Жиззах-Фориш йўли устида, бизнинг қишлоғимиздан камида ўн километр наридаги қишлоқ бўлиб, унда отамнинг бир неча таниш-билишлари бор эди. Отам дарҳол Куёвбошига жўнадилар, у ерда бир танишлари билан от турган хонадонни топиб борганлар.\nОтамнинг айтишларича, отамни кўргач, от кишнаб юборган. Хонадон эгаси отни яқинда бозордан сотиб олганини, сотган одамни танимаслигини айтган. Хонадонга қишлоқ оқсоқоллари таклиф қилинган ва музокара бошланган, бир-икки одам хонадон эгаси отни ҳақиқатан ҳам бозордан сотиб олганини тасдиқлаган, бироқ масала ечими топилмаган. Шунда отам ўз таклифларини киритган – “Отни ечиб юборайлик, у шу ҳовлидан чиқмаса, от шу ҳовлиники бўлади. От ўз хоҳиши билан шу ҳовлини тарк этса, у қаёққадир йўл олади. Ундан 50 метрлар орқада қишлоқ оқсоқоллари ва мен кузатиб бораверамиз, бирортамиз чурқ этмаймиз. Қани, кўрамиз, от қаерга бориб тўхтаркин”. Отамнинг таклифи ҳаммага маъқул келган ва отни ечиб юборишган. От ҳовлидан чиқиб йўлга тушган, орқасидан отлиқ ва пиёда одамлар эргашган. От бирор жойда тўхтамаган, атрофдаги ўт ва сувга қарамаган ва ўз йўлида кетаверган ва Тоқчилиқ қишлоғига кириб борган, тўғри бизнинг ҳовлимиз томон йўл олган ва … отхонада, ем ейдиган охурининг олдида тўхтаган. Отам уйдан янги бир тўн олиб чиқиб куёвбошилик хонадон эгасига ёпганлар, қолганларга шойи белбоғлар улашилган.\nИлгари Жиззах музофотида, хусусан Тоқчилиқ-Раваллиқда тез-тез кўпкарилар бўлиб турарди, ўзига тўқ хонадонлар ўғил болаларнинг хатна тўйларида элга кўпкари берарди. Баъзи отлар улоқ ташланган тўдага ўзини уриб тўдани ёриб кириш қудратига эга бўлган ва устидаги чавандозининг қўли улоққа етишига ёрдам берган. Шундай отлардан бири қишлоғимизнинг машҳур чавандози Қобил амаки (халқ уни негадир Тиллақавил деб атарди)нинг оти эди – бу от шиддат билан ҳар қандай тўдани ёриб кирарди. Тўдани ёриб кириш ва улоқни тўда ичидан олиб чиқиш бошқа, уни марра (ялов)га етказиш бошқа! Бунда отдан чопқирлик ва бошқа отларга чап беришни билиши ҳам талаб қилинган. Чавандоз улоқни тақимига қистириб ялов томонга от солганда кўп чавандозлар унинг йўлини тўсиб чиқишади, улоққа қўли етгани уни тортиб олишга ҳаракат қилади, чавандоз улоқни ўзида сақлаш учун жон-жаҳди билан курашаётган пайтда оти унинг биринчи ёрдамчисига айланади – у чопқир бўлса, бошқа отларни ортда қолдиради, йўлни кесиб чиққан отларга чап беради, бироқ яловни назардан қочирмайди. Тиллақавилнинг оти тўдани ёрувчи бўлса-да, чопқир бўлмаган экан.\nТўдани ёриб киришни хушламаган, бироқ ҳар қандай отни ортда қолдириб кетадиган от Худойберди жавақида бўлган. Худойберди амакининг боғи бизнинг боғимиз билан туташиб кетган эди. Майда-чуйда болалари кўп бўлгани учун халқ унга “Жавақи” деган лақаб берган эди. Худойберди-жавақи овози момақалдироқдек гулдираган, узун бўйли, қотма бўлса-да, бироқ йирик одам эдилар. Жавақи амаки умр бўйи подачилик қилган одам бўлиб, камбағал яшар, бироқ бисотидаги ягона бойлиги ажойиб учқур оти эди. Отам, жиддийми-ножиддийми, билмайман – Худойберди акамнинг отининг икки қўлтиғида нафас оладиган иккита тешиги бор” дердилар. Ўша пайтларда, ҳозир спортнинг кўп турларида бўлганидек, кўпкариларда ҳам ғирромлик бўларди. Мас., Тиллақавил Худойберди жавақига “Мен тўдага кириб улоқни ташқарига олиб чиқаман, сиз мени кўздан қочирмай атрофда айланиб юрасиз. Мен улоқни сизга узатаман, сиз эса уни яловга етказасиз – мукофотни арра қиламиз” дер экан. Шу йўл билан икки чавандоз кўп мукофотларни бўлишиб олишган. Кейинчалик одамлар буни сезиб қолиб, бир неча чавандоз Худойберди жавақини қуршовда олиб юришган, дейишарди.\nАҳён-аҳёнда Жиззахнинг собиқ хон ўрдасида катта кўпкари бериларди. Катта кўпкарига буёғи Зомин, буёғи Фориш, буёғи Мирзачўлдан атоқли чавандозлар ва ҳатто қозоқ чавандозлари ҳам келишарди. Одатда кўпкарилар қиш фаслида ўтказиларди, шундай кунларнинг бирида Тиллақавил Худойберди жавақиникига келади ва “Ўрдада кўпкари бўлар экан, юринг борайлик, мен улоқни олиб чиқиб бераман, сиз уни қишлоққа қараб олиб қочасиз, кечқурун оғайниларни чақириб бир маишат уюштирамиз” дейди. Худойберди амаки оёқларини сандалга тиқиб ёнбошлаб ётган бўлган ва Тиллақавилнинг гапига “Кампирим иштонимни ювган эди, мен бора олмайман” деганига Тиллақавил “Тўпиққа тушадиган чопонингизни кийиб, белни белбоғ билан яхшилаб боғлаб юраверинг, биров очиб кўраяптими?” деб ўта содда Худойберди жавақини кўндиради. Эски шаҳарнинг Ўрдасида кўпкари қизигандан қизийди, Тиллақавил бир неча марта улоқни олиб чиқишга ҳаракат қилади, бироқ уддалай олмайди. Бир сафар омад юришиди ва улоқни ўша атрофда айланиб юрган Худойбердига етказади, қува-қув бошланади. Ҳамма биладиган бир факт – от ҳар сакраганда узангига оёқ тираган чавандознинг ҳам гавда (думба)си эгардан узилади. Худойберди жавақи юз метр ҳам қочиб улгурмасдан чопоннинг этаги орқага ялов бўлиб кўтарилиб кетади. Табиий, жон-жаҳди билан чопаётган от устида туриб чопон этагини йиғиштириб олишнинг имконияти мутлақо бўлмайди ва … Худойберди жавақининг барча ашғол-дашғоли ортда келаётган чавандозларга “кўз-кўз” бўлади. Отамнинг айтишларича, қуваётган чавандозлар бир зум жойида қотиб қолгандай бўлади, бир зум ўтгач, бир чавандоз “Қув энағар иштонсизни!” деб ҳайқиради ва камида юз чавандоз Худойберди иштонсизни қувишга тушади. Йўл олис, қишлоққача камида 10 километр, от устида йирик бир эркак ва катта сарка улоқ – от чарчай бошлайди, қуваётганлар таборо яқинлашаверади. Қишлоққача етиб боришига кўзи етмаган Худойберди жавақи улоқни ташлаб кетишга мажбур бўлади.\nХудойберди амаки ҳақиқатан камбағал одам эди, саккиз-тўққизта боласи бўлган чўпон бирига етказса, бирига етказа олмай яшаган инсон эди. Икки ўғилини хатна қилидириш керак, 20-30 одамга яраша ош қилиши керак, тўй ошидан болалар ва хотин-халаж ҳам умидвор. Яхшиям-ки савзи-пиёз ўзидан чиқади – катта болалари ерига савзи, пиёз ва бошқа нарсалар экишган, бироқ гўштсиз ош – ош эмас, кичикроқ бир қўй сотиб олишга эса пул йўқ. Маҳалла оқсоқоллари Худойберди подачиникида йиғилишганда айни шу вазиятнинг устидан чиқишади. Қисқа муҳокамадан кейин эл ошини гўштсиз қилишга қарор қилишади. Оқсоқоллар орасида менинг бовам, яъни отамнинг отаси Жалил бова ҳам бўлган. Ошпаз энди қозонга мой соламан деб турганда от минган мулла Ёқуб кириб келади ва салом-аликдан кейин эл оши гўштсиз тайёрланаётганини эшитади. У ошпазга “Бир пас тўхтаб туринг, мен ҳозир келаман” деб, отга миниб чиқиб кетади. 15 минутдан кейин боғимиз томондан оёқлари боғланган ва эгар олдига ўнгарилган семиз қўй ортвоган ҳолда отам кўринади. Жалил бова қўйни танийди – мулла Ёқуб отасининг семиз қўйларидан бирини эгар олдига ўнгариб олиб келаётган экан. Жалил бова эса “Оббо баччағар-ей, анавини қаранглар, менинг қўйимни олиб келаяпти!” деб қолаверади. Отам қўйни тушириб, шартта калла қилган – ҳамма ёқни ёғ ва гўшт босиб кетган.\n4-қисм. Талқанмас ва “Кал мачит”\nМен туғилиб ўсган Тоқчилиқ қишлоғи Талқанмас, Халфатўпи, Кўтарма гузарларидан иборат эди. Мамади, Қаҳҳор ва Диёр номли ака-укаларнинг ҳовлилари Талқанмаснинг ёнида бўлса-да, бироқ бир-бирига чатишиб кетган бу ҳовлиларни элда “Катта ҳовли” дейишарди. “Талқанмас” сўзи нимани билдиришини билмайман. Баъзилар уни “Тарқалмас” бўлса керак, деб тахмин қилишарди. Талқанмас машҳур гузар эди, унинг машҳурлиги эса шу гузарда яшаган еттита кал – Раҳмат, Аҳмад, Боймат, Самад, Жалил, Халил ва Ҳошим номи билан боғлиқ эди. Мазкур калларнинг дастлабки учтаси ака-ука бўлган дейишади, бироқ Самад, Жалил ва Ҳошимлар ака-ука эканини аниқ биламан, чунки кал Жалил менинг бовам, яъни мулла Ёқубнинг отаси бўлган. Фақат Халил кал олтита калнинг бирортасига ҳам қариндош бўлмаган. Баъзилар ҳазиллашибми, ёки камситиш мақсадидами, билмайман, Талқанмас-гузарни “Калтўпи” дейишгани ҳам бор гап. Эл орасида “Талқанмасда етти кал, зўравони Раҳмат кал” деган гап ҳам машҳур бўлган. Раҳмат бова гапини элга ўтказа оладиган, қаттиққўл, бироқ адолатли инсон бўлган ва Талқанмас гузарининг элликбошиси вазифасини ўтаган. Ҳар йили бир марта Талқанмас гузари эркаклари йиғилишиб қурултой қилишар ва унда элликбошини сайлашар экан. Отамнинг айтишларича, қурултой қизғин баҳсларда ўтар, элликбошининг камчиликлари очиқ-ойдин айтилар экан. Раҳмат бова масалаларни ҳамма вақт адолатли ҳал қилгани учун бўлса керак, деярли умрининг охиригача элнинг элликбошиси бўлган эканлар.\nТалқанмаснинг ўз мачити бўлиб, унга “етти кал” асос солгани учун, у ҳам “Кал мачит” номи билан машҳур эди. “Кал мачит” қишлоқ мачити сифатида, қурилган замонига нисбатан ўта салобатли, баланд қилиб қурилган мачит эди. Унинг тагкурсиси (фундаменти) салкам одам бўйи баравар келарди, устунларида (сони эсимда йўқ) моҳир усталар томонидан нақшлар ўйилгани яққол кўриниб турарди. Тагкурси қалинлиги 5 см, ён томонлари 30 см бўлган квадрат пишиқ ғиштдан ишланган эди. Айтишларича, қишлоқдаги барча от аравалар Жиззахнинг Эски шаҳаридаги хумдонларидан бир неча кун давомида ғишт ташиган. Мачитнинг ички саҳнидан ташқари икки томонлама катта айвони ҳам бор эди. Мачит томидаги кичикроқ гумбаз мачитга янада салобат қўшиб турарди. “Кал мачит”га охирги чизгини бериш учун у XIX-асрнинг 60-70-чи йилларида қурилганини айтиб ўтиш етарли, деб ўйлайман. Тоқчилиқ қишлоғининг бошқа бир этагида яна битта мачит бўлган, бироқ мен шу пайтгача тушунмаган ягона савол “Унчалик катта бўлмаган бир гузар учун кал боваларимиз нега шундай салобатли мачит қуришган?” деган савол бўлиб келмоқда.\n“Кал мачит” билан боғлиқ бир ҳикоя ҳеч эсимдан чиқмайди. Олдинги аср 20-чи йилларининг бошларида отам мулла Ёқуб “Кал мачит”га юз метрлар чамаси етмасдан берироқда боққоллик (чойхона, ошхона ва қассобхона битта бинода бўлган) очганлар. Боққоллик билан мачит орасида ҳатлаб ўтиш имконсиз бўлган, кўприксиз катта ариқ бор эди. Мачитга борувчилар ариқдан ўтишлари учун унинг устига бир ғўла (йўғонроқ дарахтнинг ходаси) ташлаб қўйилган бўлиб, ўтадиган одам бир оёғини ғўланинг устига қўйиб кейин сакраса бемалол ариқдан ўтиб кета оларди. Отам бир куни акаси Маллабойга “Ака, мен 2-3 кун сафарда бўламан, шу кунларда боққолликни юргизиб туринг” деганлар. Малла амаки ўта ҳазилкаш, қув ва чаққон одам бўлганлар ва амакилари Самад бова бомдод номозига ҳаммадан илгари боришларини билар эканлар. Боққолликда туришларининг биринчи куни азонда амакилари мачитга келаётганларини сезганлар. Калласига “Амакимни ариққа бир чўмилтириб оламан” деган шум ҳаёл келади ва югуриб бориб ходанинг бир учини ариқнинг бир қирғоғига омонат қилиб тираб келади. Самад бобонинг кўзлари хиралашиб қолгани учун ҳасса таяниб юрган пайтлари бўлган ва юрган йўлларида\n“Эй ёрим, сени не замонлардан буён излайман-о,\nОнадан айрилган бўталоқдай бўзлайман-о!”\nдеган ашулаларини ҳиргойи қилиб юрар эканлар. Самад бова боққолликка яқинлашгач “Ёқубжон, ҳо Ёқубжон!” деб овоз берганлар. Маллабой қаршиларига чиқиб “Э, амаки, сизмисиз? Ёқуб 3-4 кун сафарга кетди, ўрнига мени ташлаб кетган. Киринг, киринг, анча совқотиб ҳам қолибсиз, шекилли, исиниб олинг, бир пиёла чой ичинг” дейди. Самад бова ичкарига кириб қўлига бир пиёла чой олганда жияни “Амаки, бугун бомдодга бироз ҳаяллаб қолибсизми? Одамлар бомдоднинг икки ракатини ўқиб бўлган бўлса керак” дейди. Самад бова шоша-пиша ўрнидан туриб мачит томон йўл олади. Ариққа етгач, чап оёқларини хода устига қўйиб сакрамоқчи бўлганларида ходанинг омонат учи ариқ ичига тушиб кетади, Самад бова ҳам ариққа ағдарилади. Буни кузатиб турган Малла “Ҳа, нима бўлди”лаб югуриб боради ва салкам ярим белигача сувга ботиб турган амакисини тортиб олади. Бу ҳодисага Самад бованинг муносабати “Оббо, қизталоқнинг бехосият мачити-ё-ё-ё!” деган ҳайқириқдан иборат бўлади.\nБилмадим, Самад бованинг “бехосият” сўзи амал қилдими, ҳар ҳолда, 30-чи йилларда большевистик ҳукумат “Кал мачит”ни ёпиб ташлади, эшикларига отнинг келласидай қулфлар илиб қўйишди. Бир неча йилдан кейин ҳукумат буйруғи билан мачитнинг бир биқинини кавлаб одам бемалол ичида юрадиган ғор ясалди. Ғор ичининг деворлари ва шипини сомонли лой билан суваб чиқишди ва мачитни пахта қуритадиган сушилкага айлантиришди. Ўша пайтларда пахта терими тугагач, очилмай қолган кўсакларни териш бошланарди. Ҳар куни ҳар бир хонадонга бир арава (четан тикилган) кўсак тушириларди ва оила бола-чақаси билан ярим тунгача кўсак чувирди. Эрталаб аравалар яна келиб чувилган пахтани сушилкага олиб кетарди. Сушилка учун оилаларга ўтин солиғи солинарди. Шу туфайли бутун-бутун боғлар кесилиб кетар, ўтинини эса сушилка “ютар” эди. “Кал мачит” сушилка сезони тугагач, қушлар маконига айланарди. Бундай коммунистик ҳаёт кўсак чувийдиган комбайнлар ихтиро этилгунча давом этди. Сушилка сифатида “Кал мачит”га ҳожат қолмаган бўлса-да, совет ҳукумати уни тикламади ва 40-чи йиллар ичида бузиб ташлади.\nМаллабой – сермазмун ҳаёт ва аянчли тақдир\nЯна дадамнинг акаси Малла амакига қайтаман. Малла амакининг беҳисоб хислатлари бўлган, бироқ уларнинг қайсиси ижобий (яхши), қайсиси салбий (ёмон) айтиш қийин. Мас., Малла амаки ўта қизиқчи, сўзамол, ўйинчи одам бўлган. Ўша пайтларда тўйларда юрадиган “отарчи” артистлар бўлмаган, эл ичидаги таниқли ҳофизлар бармоқ билан саноқли бўлган. Шунинг учун Малла амакини тўйни бир-икки соат қиздириб бериши учун олиб кетишар экан. Малла амаки ўз латифалари билан одамларни “ичак узилди” қилиб кулдириб, икки қўлида қайроқ тошларни шақиллатиб ўйнаб тўйни тарк этар экан. Малла амаки ўзи билан дутор ҳам, ғижжак ҳам, дойра ҳам олиб юрмаган, унинг бирдан бир “музика асбоби” тўртта яполоқ (қайроқ) тош бўлган, холос. Малла амаки ўта чаққон одам бўлган. Одамлардан “Малланинг қўли бир нарсага илинса бўлди, у бир ҳаракат билан томга чиқиб кетар эди” деган гапни кўп эшитганман. Турган гап, у пайтлардаги уйлар ҳозирги уйлардан анча паст бўлган, бунинг устига, ўша пайтдаги уйлар болорларининг учи бир қарич ташқарига чиқиб турарди. “Малланинг шўҳлигининг чегараси йўқ эди, у кечаси деярли ухламасди, унинг ўйлаб топган шўҳликларидан одамнинг ақли шошарди” дейишар экан одамлар. Бири “Ҳай, эшитдиларингми, кечаси фалончининг аравасини ўғирлаб кетишибди”, деса, сал ўтмасдан иккинчиси қотиб-қотиб кулиб “Ўғирланган арава топилибди, у Халфатўпида Нозим ака уйининг томида турган эмиш. Буни Малла ва унинг жўралари қилган, улардан бошқа бу ишни ким ҳам қиларди” дер экан.\nМалла амаки ўта қўрқмас одам бўлган. Одамларнинг айтишича, у фақат битта одамдан, қўшни Раваллиқ қишлоғида яшовчи машҳур Юнус полвоннинг бир неча одамларни калла қилган (ўлдирган) катта ўғлидан қўрқар экан. Шундай бир ривоят юради. Самарқандда жиззахлик савдогарларнинг карвон саройи (меҳмонхонаси) бўлган. Малла амаки савдогарларнинг бири сифатида бир оёғи ҳамма вақт Самарқанда бўлган. Савдогарлар ҳар куни навбатма-навбат ошпазлик қилишар экан. Кунларнинг бирида ош қилиш навбати Малла амакига келган ва у уч пахсалик девор ёнидаги ўчоқ бошида ош қилаётган бўлган. Шу пайт карвон сарой ҳовлисига Юнус полвоннинг қонхўр ўғли кириб келган ва кўзи Малла амакига тушгач “Малла, ҳалиям тирикмисан?” деган. Воқиф одамларнинг айтишича, Малла амаки бир сакрашда уч пахса девордан ошиб ўтган ва шу қочишда Жиззахдаги уйига кириб келган. Аслида Малла амакининг эл ичида ва ҳатто ўша пайтларда урчиб кетган қуролли қароқчилар орасида “авторитети” жуда юқори бўлган. Олдинги асрнинг 20-30-чи йилларида чўл зоналарида йўлтўсарлик қилиб, савдогарларни шилиб, баъзиларини ўлдириб тирикчилик қилиб юрган қароқчилар кимнидир милтиқ ўқталиб тўхтатишганда ўша одам “Мен Малланинг одамиман” деса, унга тегинишмаган. Шу тахлитда кўп одамлар қароқчилар ўқидан омон қолишган ва Малла амакидан миннатдор бўлишган.\nМалла амакининг аёли Хурсанд онани биз “Катта буви” деб чақирардик. Яратган уларга икки қиз фарзанд берди, холос. Уларнинг исми Фазилат ва Маҳфират эди. Малла амаки сермазмун ва асосан қувноқ, бироқ қисқа ҳаёт кечирган бўлса-да, унинг тақдири аянчли бўлди. Қизиғи, чаққонлиги ўзининг бошини еди. Малла амакининг ички ва ташқи ҳовлиси бор эди. Эрта баҳорда Малла амаки бола-чақаси билан ташқари ҳовлисига, аниқроқ айтилса, чордевор кулбачасига кўчиб чиқиб, катта бўлмаган ерида деҳқончилик қиларди. Отамнинг бир укалари ҳам бўлиб, Тожибой амаким шоп мўйловли, гавдали, ҳамма вақт от миниб юрадиган чиройли одам эди. Уч ака-уканинг ҳовлилари орасида катта тўртбурчак ҳовуз бор эди. Ҳовузнинг қарама-қарши икки қирғоғида икки баҳайбат тут дарахти ўсар эди. Тут пишган пайтда бутун маҳалла йигитлари тут қоқишга ҳашарга келарди. Тут қоқиш учун аёллар қаттиқ матодан эни-бўйи камида тўрт метр келадиган лўнг тикишган бўлиб, тут қоқилаётган пайтда йигитларнинг бир қисми ҳовуз ичида, ярим белигача сувда лўнг тортиб туришарди. Ҳовузнинг учинчи қирғоғи бўйлаб ариқ олинган бўлиб, ундан ҳовузга сув ёқалаб келинарди. Ҳовуз билан ариқни ажратиб турган уватда ҳеч кимга ҳалақит қилмаган баҳайбат терак ўсиб турган. Жалил бова ўғиллари Малла ва Тожибойга теракни кесиб ташлашни буюради. Ўғиллари “Ота, терак ҳеч кимга ҳалақит бераётгани йўқ, вақти-соати келса кесармиз” деганига Жалил бова унамайди. Ака-ука теракни кесишга бошлашган – Тожибой қуруқликда, Малланинг эса бир оёғи сувда (ҳовуз ичида) бўлган. Кесишдан олдин бир ўспирин бола терак тепасига чиқиб арқон боғлаб тушган – терак тўғри қулаши учун пастда бир-икки одам арқонни тортиб турарди. Онам бақувват аёл бўлганлари учун лақаблари “Полвон” бўлган. Онам “Ўшанда мен сенга иккиқат эдим, лекин арқон тортишга мени ҳам чақиришди” деб эслардилар. Терак Малла амакига қарама-қарши томонга қулай бошлаганда Малла амакининг чаққонлиги “тутиб” қолади ва ҳовуздан чиқиб қулаётган терак остидан ўтиб кетишга ҳаракат қилади. Улгурмайди – терак унинг гарданидан босиб тушади, Малла амакининг бир оёғи ариқ узра орқага чўзилган, иккинчи оёғи тиззадан букилган, тизза эса бурни олдига ёпишган ҳолда қолади. Ҳовлида хотин-халаждан бошқа деярли ҳеч ким бўлмаган. Бир болани катта йўлга чоптиришган – ўша пайтда колхозчилар далага ишга кетаётган бўлишган. Одамлар етиб келиб теракни кўтаргунча Малла амаки оғзи-бурнидан қон оқиб теракнинг тагида ётаверган. Онамнинг айтишларича, Малла амаки отаси Жалил бовага “Сиз менинг бошимга етдингиз” деб жон берган. Онамнинг айтишларича, бу таъна Жалил бовага қаттиқ таъсир қилган ва кўп ўтмай вафот этган.\n5-қисм. Тоқчилиқ эли қаердан келган?\nЗомин тумани Жиззахдан тахминан 40-50 км нарида жойлашган. Зоминнинг оромбаҳш ерлари ҳам кўп, чўлсифат ёки лалмикор ерлари ҳам кўп. Баъзан бир неча йил қурғоқчилик бўлгани учун очарчилик ҳам бўлган. Ём ва Тўқчи қишлоқлари бир-бирига яқин бўлиб, улар орасида қиз олиб, қиз бериш ҳам урф эди. Баъзи манбъаларда Ём қишлоғи Жом деб аталгани айтилади. Жиззах ичидан оқиб ўтадиган Санзар дарёсининг ҳаётбахш сувлари деҳқончилик қилишга катта имкон яратган бўлса-да, Жиззах ерларининг кўп қисми ўзлаштирилмай қолаверган. Жиззахдан шарққа қараб юраверсангиз Жиззах чўллари бошланади ва у Мирзачўлга улашиб кетади. Бу ерлар ҳам ҳосилдор ерлар бўлиб, сув муаммоси туфайлигина асрлар оша куч боғлаб ётаверган. Бир ривоятни эшитганман. Жиззах ва Зоминни сўраб турган, қиличидан қон томган Абдуллахон деган одам бўлган экан. Савдогарлар чўлу-бедиёнда ичишга сув топилмайди, ўзимиз ҳам, от-эшакларимиз ҳам қийналиб кетдик. Тақсири олам, карвон йўлида икки-учта сардоба қуриб беринг, деб мурожаат қилишган. Шундай сардобалардан бири ҳозиргача сақланиб қолган – бетонка бўйлаб Тошкент томон кетаётганингизда Пахтакор муюлишидан ўтгач, ўнг томонда, 200-300 метрлар чамаси ичкарида яримшар кўринишида қурилган сардобани кўрасиз. Ривоятга қараганда, Абдуллахон Жиззах ва Зомин аҳолисининг эркакларини Жиззах хумдонлари олдидан бошлаб то сардоба қурилиши мўлжалланган жойгача, ёнма-ён турган ҳар икки одамнинг орасини ғишт узатса етадиган қилиб тизилиб туришга буюрган. Жиззахнинг хумдонлар ишлаб турган эски шаҳаридан сардобагача камида 50 км деб олсак, сардоба қурилишига қанча одам сафарбар қилинганини кўз олдига келтириш қийин эмас. Хумдонлардан сардобагача ғиштларни одамлар бир-бирига қўлма-қўл узатиб туришган. Иссиқдан, касалликдан, сувсизликдан ва очликдан кўп одам ўлиб кетган. Буни ўз кўзи билан кўриб турган Абдуллахоннинг ўғли “Ота, халққа жуда зулм ўтказвордингиз” дейиши билан хон қиличи билан ўғлининг калласини узиб ташлайди. Сардоба қурилгач, бир одам сардоба қудуғидан сув тортиб ўша атрофга қовун экади. Қовун пишганда деҳқон сўйиб кўрса қовуннинг мағзи қизғиш эканини кўради. Ўша навли қовунни жиззахлилар “абдуллахон” дейишади. Сардобани мен олдига бориб кўрганман – унинг қудуғи ифлосланиб кетгани учун ёпиб қўйилган экан. Кейинчалик сардобага кириш эшигига темир панжара ўрнатишганини эшитдим.\nАбдуллахоннинг зулмидан кўра минг чандон бераҳим зулм Жиззах аҳолиси бошига 1916 йил Жиззах қўзғолонидан рус колониал ҳукумати томонидан туширилган. Мен бу ҳақда ўзимнинг “Жиззах мухолифати” мақоламда ёзганман (мақолани мана бу линкда ўқиш мумкин: https://tolibyoqubov.wordpress.com/2012/09/21/%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B1-%D1%91%D2%9B%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B2-%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%85-%D0%BC%D1%83%D2%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B8/).\nУнинг қисқача мазмуни шундан иборат-ки, 1916 йили Жиззах аҳолиси (100 фоиз, яъни бешикда ётган гўдакгача) Тошкентдаги рус колониал ҳукумати томонидан Жиззах чўлларига (Жиззахдан 24-30 км нарига) Россия фойдасига қовун-тарвуз экиш учун ҳайдалган. Баҳордан октябргача бўлган сургун даврида чўлда минглаб одамлар (айниқса кексалар ва гўдаклар) ўлиб кетишган. Бу сургун Жиззах чўллари деҳқончилик учун айни муддао эканини кўрсатган. Хуллас, Жиззах воҳасининг ерлари азалдан одамларни ўзига жалб этиб келган. Менинг ҳисоб-китобим бўйича, Зоминнинг Тўқчи қишлоғи аҳолиси Жиззахга XIX-асрнинг бошларида (балки ундан-да олдинроқ) оммавий кўчишни бошлаган. “Тоқчилиқ” сўзи “Тўқчи” сўзидан келиб чиққан – “Қаерликсан? Тўқчиликман!” – Тўқчилик сўзи аста-секин Тоқчилиқ сўзига айланган. Бу – одамлар айтиб юрган ривоятлардан бири. Тўқчиликлар билан бирга Жиззахга бир неча ёмликлар ҳам кўчишган. Мас., Талқанмас гузарида истиқомат қилган Мамарашид амаки “Биз ёмликмиз” деганларини мен бир неча марта эшитганман.\nЖиззахдан Зоминга кетаверишда, ярим йўлда Равот қишлоғидан ўтилади. Тўқчиликлардан анча кейин равотликлар ҳам Жиззахга кўчишган ва тоқчилиқларнинг ёнидан ўзларига макон қуришган, натижада Раваллиқ қишлоғи вужудга келган. Бу ном ҳам Тоқчилиқ каби “Қаерликсан? Равотликман!” – аста-секин Равотлик сўзи Раваллиқ сўзига айланган. Ҳозир Раваллиқ ва Тоқчилиқ қишлоқларини битта кўча ажратиб туради – кўчанинг бир томонида Раваллиқ қишлоғи, иккинчи томонида эса Тоқчилиқ қишлоғи жойлашган. XX-асрнинг 50-чи йилларигача бу икки қишлоқ бир-бирига ёвқараш муносабатида бўлган, ҳатто қиз олиб қиз бериш ҳам бўлмаган. Тоқчилиқдан Раваллиққа биринчи келин бўлган менинг Ўғилой исмли опам бўлди. Шундан кейин, кўп соҳаларда зиддият сақланган бўлса-да, икки қўшни қишлоқ орасида муносабат анча юмшади. Ҳозир эса “қиз олди – қиз берди” масаласида қайси қишлоқ илғор эканини айтиш ҳам қийин. Раваллиқ эли катта эл – бу эл сон жиҳатдан Тоқчилиқ элидан икки баравар кўп бўлса керак, деб ўйлайман. Раваллиқдан кўп атоқли уламо ва фузалолар чиқишган – мен бу ҳақда “Мулла Ёқуб” номли қиссамнинг дастлабки қисмларида ёзганман. Гарчи раваллиқлилар сон жиҳатдан икки баравар кўп бўлсалар-да, тоқчилиқлиларнинг раваллиқлилар олдидаги асосий имтиёзи бу заминга тоқчилиқлилар биринчи бўлиб кўчиб келишганидир. Шунинг учун бўлса керак, олдинги асрнинг 30-чи йилларида большевиклар икки ёнма-ён қишлоқ учун “сельский совет” (“сельсовет”) [ўзбек тилида “қишлоқ совети”] туза бошлаганларида бу тузилмани “Тоқчилиқ қишлоқ совети” деб аташган. Ҳозирги кунда у “Тоқчилиқ қишлоғи фуқаролари йиғини” деб аталади.\nМенинг жияним, раваллиқлик Ғуломжон Сиддиқов билан политехника институтида бирга ўқиган Даштободлик Раҳмонқул деган йигит Ғуломжоннинг Жиззахдаги уйига ва менинг Тошкентдаги уйимга тез-тез келиб турарди. Бир куни у менга қизиқ бир гапни айтиб берди – “Толиб ака, яқинда мен Зоминдаги Ём қишлоғига бир дўстим билан тўйга бордим. Ёмда унинг бир таниши тўй қилаётган экан, икки кун қолиб кетдик. Биласизми, ёмликларнинг гапини эшитиб мен ҳайратга тушдим – уларнинг шеваси раваллиқлилар ва тоқчилиқлиларнинг шеваси билан бир хил экан! Заррача фарқи йўқ! Ҳатто аёлларнинг қарғаши ҳам бир хил экан”. Мен Раҳмонқулга Тоқчилиқ эли Зоминнинг Ём қишлоғининг ёнида бўлган, бироқ кўчиш натижасида йўқ бўлиб кетган Тўқчи қишлоғидан, Раваллиқ эли эса Равотдан кўчиб боришганини, бир неча сўзларни эътиборга олмаганда [мас., “олма” сўзини тоқчилиқликлар айнан шундай айтса, раваллиқликлар “алма” деб айтишади] бу икки элнинг шевасида фарқ йўқлигини ётиғи билан тушунтирдим.\nThis entry was posted in ҲУҚУҚБОН ИЖОДИ and tagged Толиб ЁҚУБОВ. Bookmark the permalink.


Нур, басийрат ва қалбнинг иши | Muslimaat.uz\nМанзилингиз:Муслимаат»Барча мақолалар»Нур, басийрат ва қалбнинг иши\nBy Muslimaat.uz on\t Yanvar 23, 2019 Барча мақолалар, Руҳий тарбия\nБу ҳикмат ҳам аввалги ҳикматни тўлдириб келади.\nБасийрат деганда қалб кўзи тушунилади. Уни кенгроқ тушуниш учун мисол келтирамиз. Илмли ва илмсиз инсонни олайлик. Ўқимишли одам узоқни кўра билади, чунки унинг қалб кўзи очиқ. Илмсиз одам эса унинг акси. Нур келганда, ворид келганда уни қандай ушлаб қолиб, ундан қандай фойдаланишимиз керак? Нима қилсак биз ғафлатда қолмаймиз? Нур қалбан эҳсос қилинадиган нарсадир. Хонанинг чироғини ёқмасак, қоронғида ҳеч нарса кўрмаймиз, чироқни ёқсаккина кўрамиз. Бу ўхшатишдан мақсад шуки, Аллоҳ таоло томонидан берилган нур аввал кашф қилиниши керак. Баъзи одамлар нурни кўради, аммо илғаб ололмайди. Бундай одамнинг кўзи кўр ҳисобланади. Баъзи одамларнинг кўзи ожиз бўлади, лекин нурни кўради. Кўзи кўзмаса ҳам қалб кўзи очиқ бўлади. Қуръон мусобақаларида қалб кўзи очиқ, лекин кўзи кўрмайдиганлар тиловат қилганда кўпчилик уларга тасанно айтиб, «Кўзи очиқ бўла туриб Қуръон ўқимаёганлар қанча!» деганини эслайлик. Одам чиройли нарсани кўрганда «Чиройли экан» деб ўтиб кетиши ёки уни умуман кўрмаслиги ҳам мумкин. Шу сабаб кўпчилик уни кашф қила олмайди ёки нотўғри кашф қилади.\nБасийрат ақлни ишлатиш билан бўлади. Бу шундай хусусиятки, унинг ёрдамида инсон кўрган ҳолатларини таҳлил қила олиши, унга кўра қарор қабул қила олиши, бирор нарса ҳақда ҳукм бериши мумкин. Бу ноёб хусусиятдир. Хизр алайҳиссалом билан Мусо алайҳиссалом ораларида бўлиб ўтган воқеани мисол қилишимиз мумкин. Бу икки улуғ зот бир воқеани икки хил кўз билан кўриб, икки хил хулоса қилишган. Ўша уч хил машҳур воқеани Аллоҳ берган илми ладуний орқали Хизр алайҳиссалом бошқача, Мусо алайҳиссалом яна бошқача тушунишган. Илмли одам бир ҳодисани кўпчиликдан бошқача таҳлил қилиб беради. Мана шу амалиётни басийрат деймиз. Бошқача қилиб айтсак, уни фаросат десак ҳам бўлади. Баъзи одамлар ҳамма нарсага зеҳн ташлай олмайди. Фаросатли одам эса ҳамма нарсага зеҳн ташлай олади, зиммасидаги ишларни бошқача қилади, чиройли гапиради. Бу мақомга Аллоҳга етишиш, У Зот берадиган илми ладуний воситасида эришилади. Буларнинг барчасига эса Аллоҳни кўп зикр қилиш ила етишилади.\nҚалбнинг ҳолати ўзгариб туради. Қалб ўзгариб турар экан, уни мустаҳкам қилиб, ҳақда бардавом қилиш учун риёзат ва зикр керак бўлади.\nАллоҳ таоло банданинг кўксини ҳидоятга очиб, кенг қилиб қўйганидан кейин, у Аллоҳдан келган нур устида турган бўлади. Зикрдан бебаҳра қалб қасоватлидир. Қалби зикрдан ғафлатда қолган одамга эргашиб ҳам бўлмайди. Чунки ким Аллоҳнинг зикридан юз ўгирган бўлса, у кўрдир. Бундай одам Қиёматда ҳам кўр бўлиб тирилади ва «Мен нега кўр бўлиб тирилдим?» дейди. Шунда унга «Биз сенга воридларни, нурларни юборган эдик, лекин сен кўр бўлдинг», дейилар экан. Инсон камолотга зикрнинг мадади билан етишади. Зикр дастлаб тилда давомий бўлавергач, секин-аста жисмга айланади. Мияга, қалбга, қўл-оёқларнинг учигача етиб боргач, тил айтмаса ҳам вужудимиз Аллоҳ дейишга ўтади.\nБарча ҳикматларимизнинг замирида зикр ётади.\nЮқорида айтилган даражаларга зикрда бардавом бўлсаккина эриша оламиз. Бу даражага етишишимиз учун мужоҳадамиз, фикрлашимизнинг ўзи кифоя қилмайди. Бунинг учун айнан давомий зикр керак. Шунинг учун зикрни ҳаётимизда ҳамма нарсадан устун қилиб қўйишимиз керак. Тасаввуф каби зикр ҳам алоҳида ажралиб чиқиладиган иш эмас. У ҳаётимиз билан узвий боғлиқ нарса бўлиб, унинг ҳар бир жабҳасини қамраб олиши керак. Зикр қилаётган кундалик ишларимизга халал бермайди, аксинча, ишларимизга барака беради. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам «Жаброил алайҳиссалом динингизни ўргатгани келди» деганларида динни уч қисмга – Ислом, иймон ва эҳсонга ажратдилар. Динимизни Исломсиз, иймонсиз тасаввур қила олмаганимиздек, эҳсонсиз ҳам тасаввур қила қилолмаймиз. Эҳсон нима? Эҳсон – Аллоҳ таолони ҳис қилишдир. Эҳсонни ҳамма ишни қилиб бўлгандан кейин қилинадиган, нафл нарса деб ўйлаш керак эмас. Зикр нафл ибодат эмас, балки заруратдир. Фараз қилинг, бир одам нотўғри овқатланади. Унинг ҳаёт тарзи, овқатланиши нотўғри. Бундай овқатланиш, зарарли овқатларни еб юриш оқибатида жисм касал бўлганидек, руҳимизга ҳам керакли, фойдали озуқани бермасак, руҳий ҳаёт тарзимизни ислоҳ қилмасак, уни ҳам касал қиламиз. Зикр биз учун қандайдир мажбуриятга, вазифага айланиб қолмаслиги керак. Аксинча, биз уни зарурий иш деб эмас, балки роҳатланиб қиладиган севимли машғулотга айлантиришимиз керак. Эҳтимол, шунинг учун биз зикрдан қувват оладиган даражага чиқа олмаётгандирмиз?\nbasirat qalb ruh\nIyun 28, 2019 0


Хитойнинг урушдан кейинги аҳволи | Megadunyo.UZ\nАвтор: admin 0 Комментариев армия, биринчи жаҳон уруши, инқилоб, советлар, уруш, хитой, япония, ҳукмронлик\nБиринчи жаҳон урушидан сўнг ҳам Хитой қолоқ, ярим мустамлака давлат эди ва унда 450 млн дан ортиқ халқ яшарди. Уни буюк давлатлар таъсир доирасига бўлиб олган эдилар. Мамлакат саноати, транспорти, банклари ва ташқи савдосининг асосий қисми чет эл компаниялари қўлида эди.\nБу омиллар Хитойни ривожланган давлатлар экспансиясига қарши курашда ожиз қилиб қўйган эди. 1911-1913-йилларда бўлиб ўтган инқилоб асосий масалалардан бири – Хитойни ягона давлатга бирлаштириш масаласини ҳал эта олмади. Бу масалани ҳал этмай туриб Хитойни ярим мустамлака сиртмоғидан қутқариш ниҳоятда оғир эди.\n1918-йилда Хитойда инқилобий курашнинг икки йирик кучи мавжуд эди.\nУларнинг бири миллий-озодлик курашининг йирик вакили, тан олинган йўлбошчи Сун Яцен (1867—1925) бошчилигидаги Гоминдан (Хитой миллий партияси) бўлса, иккинчиси Хитой Коммунистик партияси (ХКП) эди.\nВерсал шартномаси қарорларига қарши мамлакатда «4-май ҳаракатлари» номли халқ норозилиги бўлиб ўтди.\n1921-йилда Сун Яцен мамлакат президенти лавозимига сайланди. Бироқ буюк давлатлар бу сайловни ва Сун Яцен ҳукуматини тан олмадилар. Сун Яцен «Хитойни қутқариш» дастурини илгари сурди. Бу дастурни чет давлатларнинг ёрдамисиз амалга ошириб бўлмас еди. Буюк давлатлар еса ёрдам беришдан воз кечдилар. Вашингтон конференсиясида қабул қилинган «9 давлат келишуви» бўйича, Хитойда ўз ҳукмронликларини ўрнатдилар.\nШундай шароитда Сун Яцен моддий ва ҳарбий ёрдам сўраб Совет Россиясига мурожаат қилди ва музокара учун генерал Чан Кайшини Москвага жўнатди. 1923-йилда Сун Яцен Хитой Коммунистик партияси билан ҳамкорлик йўлига ўтди. Шундай қилинганда Совет Россиясидан ёрдам олиш осон кечишини у яхши биларди. 1924-йил январда Гоминдан ва ХКП умуммиллий бирлашган инқилобий фронт туздилар.\nФронтнинг мақсади Хитойнинг шимолида жойлашиб олиб, хорижий босқинчи давлатлар билан ҳамкорлик йўлини тутаётган ички кучларга ҳамда Хитойни ярим мустамлака ҳолатига туширган империячи буюк давлатлар таъсирига қарши кураш эди. Бунда Сун Яценнинг уч тамойили: «миллийлик, демократия ва халқ фаровонлиги» катта рол ўйнади.\nБуюк миллий инқилоб\n1925-йил баҳорида Шанхай шаҳрида талабалар намойишга чиқдилар. Бироқ инглиз полицияси бу намойишни ўққа тутди. Бу ҳодиса Хитойда хорижий босқинчи давлатларга қарши кучли ҳаракат бошланишига туртки бўлди. Бу ҳаракат Хитой тарихига «30-май ҳаракати» номи билан кирган.\nШу тариқа Хитойда чет эл босқинчиларига қарши миллий инқилоб бошланди. Уларнинг асосий шиорлари – Хитой суверенитетини тиклаш, мустамлакачи давлатлар билан ҳамкорлик қилаётган милитаристик катта ер эгалари ҳукмронлигини ағдариш ва Хитойнинг демократик миллий ҳаракат ҳокимияти остида сиёсий бутунлигини таъминлаш эди.\nИнқилоб раҳбарлиги Гоминдан қўлида эди. 1925-йилда Сун Яцен вафот этгач, бу партия раҳбарлиги Чан Кайши қўлига ўтди. Инқилобда Хитой жамиятининг барча табақалари иштирок этди. 1925-йилнинг октабр-декабр ойларида Чан Кайши ҳукумати мамлакат шимолий қисмининг Гуандун провинсиясида жойлашган милитаристлар ҳукуматига қарши ҳарбий юриш бошлади. Шу тариқа Хитойда фуқаролар уруши бошланди. 1926-йилда 7 та провинсия эгаллаб олинди. 1927-йил мартда Англия ва АҚСҲ Чан Кайшигаъ ёрдам бериш учун Хитойга қуролли куч юборди. 18-апрелда Нанкинд Чан Кайши ҳукумати тўла қарор топди.\nЮришнинг биринчи босқичи 1928-йилда якунланди. Бунинг оқибатида шимолдаги милитаристик кучларга қаттиқ зарба берилди. Жумладан, Шанхай ва Нанкин шаҳарлари босиб олинди. Чан Кайши ҳукумати қароргоҳи Нанкин шаҳрига кўчирилди. Барча буюк давлатлар бу ҳукуматни тан олдилар.\nМарказий ҳокимият қўлга киритилгач, инқилобнинг асосий етакчи кучлари — Гоминдан ва ХКП ўртасида бўлиниш юз берди. Бунга Хитой инқилобий вазифаларига Гоминдан ва ХКП нинг турлича қарашлари сабаб бўлди. Чунончи, Гоминдан марказий ҳокимият эгалланиши билан инқилоб ўз вазифасини бажарди, деб ҳисоблади. Эндиги вазифа мўтадил ислоҳотни зўравонликсиз ўтказишдан иборатлигини эълон қилди.\nХКП эса инқилобни давом эттириш, ҳали Хитойда кам сонли бўлган пролетариат гегемонлигини ўрнатиш, аграр инқилобни авж олдириш, мулкдорларнинг мулкини мусодара қилиш, барча банкларни, конларни, темир йўлларни, йирик корхоналарни миллийлаштиришни талаб этди.\nБу икки сиёсий куч ўртасидаги низо 20 йил давом етган фуқаролар урушини (1949-йилгача) келтириб чиқарди ва шу тариқа бирлашган умуммиллий инқилобий фронт барҳам топди.\nЧан Кайши ҳукмронлигининг кучайиши\nМиллий буюк инқилоб натижасида Гоминданнинг якка партиявий ҳокимияти қарор топди. Гоминдан Хитойда иқтисодиёт бозор муносабатларига асосланган жамият қуриш тарафдори эди. Шунинг учун ҳам Гоминдан ҳукумати хусусий мулкни ҳимоя қилди ва бундай мулкни тугатишни тарғиб этувчи ХКП га қарши курашди. Миллий бозор ривожига ғов бўлаётган ички бож тўсиқлари бекор қилинди. Чет эл сармоядорларига ижарага берилган 33 та корхонадан 20 таси қайтариб олинди.\nГоминдан марказий ҳокимиятни кучайтиришга уринди, иқтисодиётга давлат аралашувини жорий этди. Иқтисодиётда давлат секторини вужудга келтирди. Бундан ташқари, ички сиёсий барқарорликка эришиш мақсадида қатор ижтимоий ислоҳотлар ўтказилди. Меҳнат тўғрисида қабул қилинган ижобий руҳдаги қонун кам сонли ишчилар синфининг аҳволи яхшиланишига хизмат қилди. Бироқ аграр масала ҳал этилмади. Қишлоқда йирик ер эгалари ҳукмронлиги сақланиб қола берди.\nТашқи сиёсатда эса Хитойнинг чет давлатлар билан имзоланган нотенг шартномаларини бекор қилиш йўли тутилди. 1928-йилда чет эл товарлари учун бож тўлови тартиби тикланди. Бу билан ички бозор ҳам ҳимоя қилинди.\n1927-1937-йиллардаги фуқаролар уруши\nГоминдан билан ХКП ўртасидаги умуммиллий бирлашган фронт барҳам топгач, Хитойда фуқаролар урушининг иккинчи босқичи бошланди. Гоминдан «ХКП га қарши урушга тайёрлана бошлади» ва кўп ўтмай унинг қуролли кучларига қарши ҳужум бошланди. 1930—1934-йилларда 5 марта юриш қилинди. АҚСҲ 90 млн доллар ёрдам берди. 300 та самолётдан фойдаланди. Хитойга немис генерали Фон Сект келди ва ҳарбий операцияларга бошчилик қилди. Бу даврда ХКП қуролли кучларининг сони 300 мингни ташкил етарди (ХКП қуролли кучлари Қизил Армия деб аталган). ХКП 1927-йилдан 1936-йилгача Хитойда советлар шаклидаги пролетариат ва деҳқонлар инқилобий диктатурасини ўрнатиш учун кураш олиб борди ва ўзи егаллаган провинсияларда ҳокимиятнинг шундай шаклини ўрнатди.\n1931-йилнинг ноябр ойида Сзянси провинсиясида ўтказилган совет туманлари вакилларининг 1-Бутунхитой сезди Хитой Совет Республикаси тузилганлигини эълон қилди. Давлат бошлиғи етиб Мао Сзедун сайланди. Шундай қилиб Хитой учга бўлиниб кетди. 1934-йилда Гоминдан ҳукумати ХКП армиясига қаттиқ зарба берди. Бироқ уни тормор эта олмади. Армиянинг бир қисми қуршовни ёриб чиқишга муваффақ бўлди.\n1931-йилнинг сентабрида Япония армияси Хитойга ҳужум қилди. Бу ҳужум Чан Кайшининг Хитойни бирлаштириш йўлидаги ҳаракатини тўхтатиб қўйди. Уч ой ичида Япония Хитойнинг шимоли-шарқида 1 млн кв км майдонни эгаллади ва у ерда 1932-йил 1-мартда Манъчжоу-Го деб аталган давлат тузди. Уни манжурлар сулоласининг сўнгги императори Пу И бошчилигидаги қўғирчоқ ҳукумат бошқарарди (манжурлар сулоласи ҳукмронлиги 1912-йил Сун Яцен бошчилигидаги инқилоб натижасида ағдарилган еди). 30 млн аҳоли, 37 фоиз темир руда захираси, 95 фоиз нефт, 4 фоиз савдо ва темир йўл японлар қўлига ўтди.\n1936-йил Чан Кайши Сианга келганида армия қўзғолон кўтариб, уни асир олди. Лекин ундан фуқаролар урушини бошламасликка ваъда олиниб, қўйиб юборилди.\nЧан Кайши 1935-йилда Япония агрессиясига қарши курашда ёрдам сўраб Совет давлатига мурожаат қилди.\nСовет давлати ёрдам беришга тайёрлигини билдирди, бироқ бунинг учун фуқаролар урушини тўхтатиш ва Хитой коммунистларига қарши жазо операциялари ўтказмаслик шартини қўйди. 1937-йилнинг июн ойида Гоминдан ва ХКП ўртасида ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиш ҳақида шартнома имзоланди. Шу тариқа Хитойда ягона антияпон миллий фронти вужудга келди.\n1937-йилнинг ёзидан 1945-йил кузигача давом этган япон-хитой уруши бошланди. Японлар 1937-йил августда Пекин, ноябрда Шанхай, декабрда Нанкин шаҳарларини босиб олди.\n1937-йил 21-августда СССР билан Хитой ўртасида ҳужум қилмаслик ҳақида шартнома имзоланди. Хитой 1938-йил 100 млн доллар, 1939-йилда еса 150 млн доллар заём олдр. 1938-йилдаги Ҳасан кўлида, 1939-йилдаги Халхин Голда бўлиб ўтган жанглар япон кучларини заифлаштирди.\nЯпония 1941-йил 9-декабрда Хитойга қарши урушни расмий эълон қилди ва бу ерда уруш охиригача ўз ҳукмронлигини сақлаб қолди.


Уддабурон пискентликлар - Халқ сўзи\n13:40 15 Май 2020 Жамият\nЖумладан, Пискент туман ҳокимининг 2020 йил 13 февралдаги “Деҳқон хўжаликлари ва аҳоли томорқалари ер участкаларидан янада самарали фойдаланиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори асосида 3275 гектар томорқа майдонларининг 1509 гектарида эртаки сабзавот-полиз маҳсулотлари, картошка ҳамда дуккакли экинлардан режадаги ҳосил етиштирилди. Айни пайтда томорқаларнинг 1 319 гектарида ўртаки экинлар парваришланяпти.\nБу ҳудудда азалдан уддабурон деҳқонлар, ерга ва дарахтга меҳр қўйиб, олма, гилос, шафтоли, анжир, олхўри, узум сингари сархил ноз-неъматлар етиштирувчи боғбонлар сулоласи истиқомат қилиб келади. Томорқа ерлари бугунги пандемия шароитида ҳар бир оиланинг моддий манфаатдорлиги асоси эканлигини такрор исботланмоқда. Шу боис, хонадонларда бола-бақраси билан меҳнат қилиб, 5-10 сотих ердан бир йилда 2-3 маротаба ҳосил олаётган кишиларни истаганча топасиз. Деҳқончилик маданиятини яхшигина ўзлаштирган бу одамларнинг кўпчилиги асосий иш жойига эга бўлишса-да, томорқага меҳр қўйиб, эрта тонгдан тер тўкиб меҳнат қиладиган кишилар. Кечки пайт ишдан қайтгач эса, яна ҳовлидаги кетмону белкурак билан тиллашади.\nБиргина “Бирлик“ маҳалласидаги 869 хонадоннинг 550 тасида шахсий томорқа хўжалиги ривожлантирилган. Анвар Обидовнинг асли касби шифокорлик. У олий тоифали врач-анестезиолог. Ҳовлисидаги ҳар бир қарич ердан унумли фойдаланади.\n—Отам физика фани ўқитувчи бўлганлар, — дейди Анвар Обидов.—Лекин ҳеч қачон олий маълумотлиман, деҳқончиликни билмайман, деб, қўл қовуштириб турмаганлар. Аксинча, бизларга ҳам кетмон тутқазиб, ёшлигимиздан меҳнатга муҳаббат қўйишни, деҳқончилик сир-асрорини қунт билан ўрганиб, турмуш қийинчиликларига сабр-бардошли бўлишни ўргатганлар.\nУ отасининг ўгитларига амал қилиб кам бўлмади. Ҳовлининг 8 сотихига қурилган иссиқхонада булғор қалампири, помидор, гулкарам етиштириб йил давомида яхшигина даромад оляпти.\nМаҳалланинг Навбаҳор кўчасидаги 38-уйда яшовчи Фазлиддин Аҳроров эса “Микрокредитбанк“ АТБнинг туман филиалидан 25 миллион сўм кредит олиб, томорқасидаги 14 сотих майдонга иссиқхона қурди. Баҳор бошланмасидан бозорга булғор қалампири чиқарди. Ҳар куни 1 миллион сўмлик маҳсулот сотди. Бугун 5,5 гектарда эса сабзавот экинлари пишиб етилди.\nМаҳалладаги Йигитали Содиқов хонадонига кирсангиз кўзингиз қувонади. Ҳовлидаги 8 сотихли иссиқхонада ишкомга тортилган эртапишар “Наманган чиллаки“сига ҳавасингиз келади. Унинг остига эса дид билан экилган қулупнай бугун бозорнинг олди маҳсулоти. Лимон, мандарин кўчатлари ҳам шу ток остида парваришланмоқда.\nФеруза Маҳкамова эса 8 сотихли томорқасида гулчилик билан шуғулланади. Чоғроққина иссиқхонада 20 хил гуллар чамандек очилиб ётибди. У турмуш ўртоғи Зокиржон билан ҳалол меҳнати орқасидан янги уй-жой кўтариб, “COBALT” ва “DAMAS” русумли автоуловлар харид қилишди. Бу хонадонга нафақат Пискентдан балки, Олмалиқ, Оҳангарон, Нурафшон ва Бўка туманларидан ҳам келувчи харидорларнинг қадами узилмайди.\nШу боис азалдан одамлар орасида пискентликларга нисбат беришганда: “Чапдаст ва уддабурон халқ”- деган ибора ишлатилади. Чунки, бугунгача номлари машҳур бўлган алп келбатли полвонларни тарбиялаган илк мураббийлари ҳам аслида ҳалол меҳнат қилиб ризқ топиш учун қўлига кетмону ўроқ, ток қайчию босқон тутқазган меҳрибон ота-оналаридир. Пискентликлардаги бу фазилат бугун ҳам анъана сифатида давом этмоқда.\nТуманнинг “Новкент“, “Навоий“, “Бирлик“, “Ғайрат“ маҳалла фуқаролар йиғинларида истиқомат қилаётган деҳқонлар томорқасидан йилига 3-4 мартагача ҳосил олишга эришяпти.\nКоронавирус сабабли жорий қилинган карантин шароитида аҳолини ижтимоий меҳнат билан муттасил таъминлаш ҳамда рўйхати шакллантирилган камбағал оилаларни моддий қўллаб-қувватлаш мақсадида туман ҳокимлиги томонидан фуқароларнинг томорқа майдонларида ерига ишлов бериш, ҳар бир хонадонни уруғлик ва кўчат билан таъминлаш, кичик ҳажмли иссиқхоналар қуриб бериш бўйича муайян ишлар қилинмоқда. Туман Аҳоли бандлигига кўмаклашиш маркази томонидан ажратилган субсидиялар асосида айни вақтгача 30та хонадонга 1-1,5 сотихли иссиқхоналар қуриб берилди. Ушбу лойиҳа яна 60 та хонадонда амалга оширилади.


Тошкентда ИИВнинг 150 профилактика инспекторига хизмат уйи ҳамда шахсий машина топширилди. Шу йилнинг сентябрида ҳам 150 милиционерга квартира берилганди. Президент Мирзиёев апрел ойида имзолаган қарор асосида, милиция ходимларига аҳолидан мусодара қилинган квартиралар берилмоқда.\nЎзбекистон ИИВ шу йилнинг 20 юлида ўтказган брифинг чоғида Тошкент шаҳар ИИБ бошлиғи муовини Дониёр Тошхўжаев йил бошидан бери шаҳарда 400 та фоҳишахона аниқланиб, "притон"га айлантирилган квартиралар мусодара қилинганини айтган эди.\n- Ўзбек ҳуқуқ тартибот органлари милиционерларни квартира билан таъминлаш ҳақидаги президент режасини деярли бажариб бўлишди. Фақат яна 137 та притонни аниқлаб, далилий ашë сифатида мусодара қилишса бўлди, - дея таъкидлаган эди Волосевич.\nЎзбекистон президенти шу йилнинг 10 апрелида "Ички ишлар органларининг фаолияти самарадорлигини тубдан ошириш, жамоат тартибини, фуқаролар ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишни таъминлашда уларнинг масъулиятини кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида"ги қарорни имзолаган.\nМазкур қарорга биноан берилаётган Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган "Матиз" русумидаги автомобилларни эса милиция ходимларининг ўзи олдиндан 15 фоиз, сўнгра ойига 14 фоизлик тўлов билан 10 йиллик имтиёзли кредит асосида сотиб олмоқдалар.


Теннисчи Мария Шарапова қонида тақиқланган модда аниқланди » Скачать музыку бесплатно новинки музыки 2016-2017\nКомментариев: 0 Просмотров: 335 Дата: 8-03-2016, 10:35 Россиялик теннисчи Мария Шарапова 7 мартда ўтказган махсус матбуот-анжуманида у топширган допинг-таҳлил унинг қонида тақиқланган модда борлигини кўрсатганини маълум қилди. Бу ҳақда унга Халқаро теннис федерацияси (ITF) маълум қилган. Шарапованинг допинг-таҳлилида 2016 йил 1 январдан тақиқланган мельдоний моддаси аниқланган. "Келганингиз учун раҳмат. Сизларга мен бир неча кун аввал ITF’дан ижобий допинг-таҳлил ҳақида огоҳлантириш олганимни айтмоқчиман. Мен уни ўқиб чиқмадим", деб айтди Шарапова матбуот-анжуманида. Шарапова 26 январда Australian Open мусобақаси чоракфиналида Серена Уильямсга ютқазгандан бери теннис кортига чиқмаган. Мельдоний моддаси метаболик восита бўлиб, аввал килород етишмаслиги ёки ишемияга учраган ҳужайралар энергетик метаболизмининг нормаллашиши учун жавоб беради. Ўтказилган бир қатор тадқиқотларга кўра, бу модда миокард шикастланган вақтда ўлик ҳужайралар зонаси кенгайишини секинлаштиради, ишемия ўчоғида кон айланишини яхшилайди, стенокардия хуружлари частотасини камайтиради, ҳужайларларни шикастланишдан ҳимоя қилади. - деб хабар бермоқда Stadion.uz нашри.


Париждаги Нотр-Дам черковида ёнғин бартараф этилди\n16.04.2019 08:09 0 215\nПариждаги машҳур Нотр-Дам черковидаги ёнғин бартараф этилди. Гарчи кичик ёнғин ўчоқлари ҳамон мавжуд бўлса-да, ўт ўчирувчилар вазиятни тўлиқ ўз назоратига олишган.\nЁнғин келиб чиқишига таъмирлаш ишлари сабаб бўлгани таҳмин қилиняпти. Черков атрофида 100 метрдан баланд бўлган таъмирлаш нарвонлари ўрнатилган эди. Терговчилар айни вақтда ишчиларни сўроқ қилмоқда.\nБироз вақт муқаддам Франция президенти Эммануэл Макрон француз халқига мурожаат қилиб, Нотр-Дам черкови тўлиқ қайта тикланишини ваъда қилган эди. У бўлиб ўтган ҳодисани «даҳшатли драма», деб атаган ва ўт ўчирувчиларга миннатдорчилик билдирган.\nЧерковдаги ёнғин кеча, 15 апрелда маҳаллий вақт билан соат 18.30да бошланган эди. Олов натижасида бинонинг учдан икки қисми, минора ва собордаги соат ёниб кетган. Мутахассисларнинг фикрича, қайта тиклаш ишлари беш йилдан то бир неча ўн йилгача давом этиши мумкин.\nЭслатиб ўтамиз, черков қурилиши салкам 200 йил давом этган эди. Қурилиш ишлари милодий 1163 йилда бошланган бўлиб, 1345 йилда фойдаланишга топширилган.


Олмазор туманида ёш ўқитувчилар учун конференция ўтказилди\n19:34 / 19.12.2016\nОлмазор туманидаги умумтаълим мактабларида фаолият юритаётган ёш мутахассис ўқитувчилар учун “Ёш педагог ва замон” мавзусида илмий-амалий конференция ўтказилди\n2016 йилнинг 17 декабрь куни Олмазор туманидаги 243-умумтаълим мактабида туманда фаолият юритаётган ёш мутахассис ўқитувчилар учун “Ёш педагог ва замон” мавзусида илмий-амалий конференция ўтказилди. Конференцияда иштирок этган тумандаги умумтаълим мактабларининг 135 нафар ёш мутахассис ўқитувчиларига соҳа мутахассислари томонидан сиёсий, ҳуқуқий, маънавий-маърифий ҳамда методик маълумотлар берилди.\nТадбирда Тошкент шаҳар педагог кадрларни қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш институтининг малакали ўқитувчилари, Ўзбекистон Ёзувчилар Уюшмаси аъзолари ва бошқа соҳа вакиллари иштирок этишди.\nШунингдек, тадбир доирасида ёш мутахассис ўқитувчиларга Халқ таълими вазирлиги Мультимедия маркази томонидан тайёрланган “Ўқитувчининг замонавий қиёфаси” мавзусидаги видеоролик қўйиб берилиб, уларнинг фикр ва мулоҳазалари тингланди.\n“Мен фаолиятимни бошлаганимга ҳали кўп бўлгани йўқ. Фаолиятим жараёнига турли муаммоларга дуч келяпман. Айниқса, дарсим физика бўлсада, дарсларимга ўқувчиларимни жалб қилишим қийин кечяпти. Бугунги семинарда ана шу муаммоларга ҳам алоҳида тўхталиб, Устоз ўқитувчиларнинг иш тажрибалари билан танишдик, дарсларни замонавий тарзда ташкил этиш юзасидан маслаҳатлар олдик. Ана шундай тадбирларнинг, семинар-тренингларнинг ўтказилиши албатта таълим сифатини ошишида, мен каби ёш ўқитувчиларни мактаб ҳаётига тезроқ мослашиб кетишига, энг асосийси, ўқувчилар билан, уларнинг ота-онаси билантез тил топа олишимизга ёрдам беради”, дейди тумандаги 22-умумтаълим мактабининг физика фани ўқитувчиси, ёш педагог Азимхўжаев Қудрат.\nТадбирда “Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг қабул қилиниши, унинг мазмун-моҳияти, Қонунда ёшлар, ёшлар тадбиркорлиги, ёш мутахассис каби масалаларга алоҳида эътибор қаратилганига алоҳида тўхталиб ўтилди. Ўқитувчиларга дарсларни ноанъанавий ташкил этишнинг методик ва психологик усуллари ҳаётий мисоллар билан тушунтирилди.\nГуруч ваъда қилиб, 500 млн сўмга алдаб кетган фирибгар ушланди – ИИВ\n10:13 / 13.04.2018


Хитойда экомобиллар ишлаб чиқариш ҳажми 300 фоизга ортди\n18:54 / 18.08.2015\n2015 йилнинг январь-июль ойлари якунларига кўра, Хитой пойтахтида янги энергия манбаларида ишловчи автомобиллар ишлаб чиқариш ҳажми 2014 йилнинг январь-июль ойларига нисбатан 3,2 баробар ортиб, 11 минг донага етди, дея хабар берди Пекин статистика бошқармаси.\nЖорий йилнинг олти ойи ичида Пекиндаги экомобиллар ишлаб чиқарувчилар умумий даромади 55,6 фоизга ортган.\nАввалроқ 2015 йил июль ойи якунига кўра, Хитой автомобилсозлари томонидан янги энергия манбаларида ҳаракатланувчи 20400 дона автомобиль ишлаб чиқарилгани хабар қилинган эди. Бу 2014 йилнинг июль ойидагидан кўра 3,5 марта кўп демакдир. Бунда фақатгина тижорий мақсадларда ишлаб чиқарилган экомобиллар ҳажми 677 фоизга ортиб, йиллик кўлами 8045тага етган.\n2015 йилнинг январь-июль ойларида эса мамлакат конвейерларидан янги энергия манбаларида ишловчи 98900 дона экомобил чиққан. Бу аввалги йилларга қараганда 300 фоиз кўп демакдир.


Олма-отанинг минг йиллик ёши ЮНЕСКО томонидан расман тасдиқланди\n01:45 / 23.07.2015\nБМТнинг таълим, фан ва маданият масалалари бўйича ташкилоти (ЮНЕСКО) Олма-ота шаҳринининг 1000 йиллигининг нишонланишини юбилей саналар рўйхатига киритди. Бу ҳақда тарих фанлари доктори, академик Карл Байпаков журналистларга маълум қилди.\nҚозоғистоннинг жанубий пойтахти Олма-отанинг юбилейини нишонлаш санаси ҳозирча белгиланмаган, бироқ тегишли тадбирлар кейинги йилда ўтказилиши мўлжалланмоқда.\nБайпаковнинг фикрича, Олма-ота шаҳри минг йиллик тарихга эгалигининг тан олиниши билан “шаҳар энг йирик сайёҳлик бўғинларидан бирига айланиш учун барча имкониятларга эга бўлади”. Олим шаҳарнинг сакларнинг Еттисув давлатининг ҳудуди бўлганидан дарак берувчи кўплаб ёдгорликларни диққатга сазовор жойлар сифатида маҳаллий ва хорижий сайёҳларга намойиш қилиш мумкинлигини таъкидламоқда. Мисол учун, бунга Олма-отада олиб борилган қазилма ишларида қимматбаҳо металлдан ясалган қурол-яроғлар кийиб олган сак жангчисининг қолдиқлари сайёҳларга намойиш қилиниши мумкин. Дунёга “олтин одам”каби танилган ушбу археологик топилма милоддан аввалги V-VI асрларга тегишлилиги аниқланган.


Собит Мадалиев. Шу тупроқ олдида жавобгарман (1990) - www.ziyouz.uz\nБош саҳифа МатбуотҚайта қуриш даври матбуотиСобит Мадалиев. Шу тупроқ олдида жавобгарман (1990)\nФарғона фожиаларидан кейин, гарчи ойлар ўтган бўлса-да, бироқ ҳали харобалар кули тамомила совигани йўқ. Ҳали ҳамон гоҳо тинч, осуда дамларда шаҳид кетган ўғиллар, ака ва оталарнинг жувонмарг ёдини, гоҳида эса икки бирдай халқни бирлаштирган азиз ва ёруғ хотираларни эсга солувчи жароҳатлардан қон сизиб турибди. Месхетияли туркларга, айниқса, тупроғида қон тўкилган ўз халқингга ачинасан киши.\nБу ерда кўрганларим ва эшитганларим мени қаттиқ ташвишга солди. Қариндошларим ва менга таниш одамларнинг азиз сиймолари, қатағон соатлари, ёқилган уйларнинг харобалари, куйдириб, ағдариб ташланган машиналар, кимсасиз, нафаси ичга тушиб кетган Фарғона ва Қўқон, Марғилон ва Қувасой кўчалари, буларнинг ҳаммаси, гўё ўт билан сув каби, бир-бирига қовушмай азоб берди.\nЭҳтимол, менинг мулоҳазаларим кимларгадир ғоятда бирёқлама туюлар, нимаям дердим, бу менинг дарду аламларим, қайғуларим, менинг қарашларимдир. Қолаверса, бу фожиани ҳамма ўз билганича талқин қилди ва шундай қилмоқда.\nАксари суҳбатдошларим халқнинг сабр косасини тўлдирган, оний лаҳзаларга бўлса-да, унинг тиниқ ақлини лойқалаб, жиноятга бошлаган фожианинг илдизларини миллатчиликдан ахтармаслик керак, дейишди.\nҲа, халқ шундай деди, (айрим нашрларни ҳисобга олмаганда), бутун марказий матбуот жўр бўлиб, унинг тескарисини айтишдан чарчамади. Натижада, бора-бора, бу фожиа миллатлараро нифоқнинг маҳсулидир, деган фикр пайдо бўлди. Ҳатто матбуотнинг шундай хабарларидан баҳраманд бўлган академик Е. М. Примаков ҳам ўз сўзини айтмай туролмади. У «Литературная газета»нинг (21.6.1989) Фарғона воқеалари бўйича саволларига жавоб бераётиб, мана бундай кашфиёт қилди: «…Ўзбекистонда содир булган воқеалар гарчи ўтмиш хатоларининг маҳсули бўлса-да, қонунга мутлақо хилофдир. У ерда жиноятчилик элементи — миллатчилик ҳукмрон бўлди…»\nКўчалардами, чойхоналардами, давлат идораларидами, меҳмонхоналардами, хуллас, қаерда бўлмай, одамлар рўзномаларни бурнимнинг тагига тиқиштириб, худди карга гапиргандай, гунгга, ҳаммага аён ҳақиқатни уқтиргандай бақириб, оммавий ахборот воситалари орқали навбатдаги «ўзбеклар иши» тайёрланяпти, деб гапирардилар. Мен, гарчи маълум асослар бўлса-да, бундай деб ўйламасдим.\nМаҳаллий рўзномалар эса Россиянинг марказий туманларининг ҳар қандай нуқталарига ўз уй ва дала ҳовлиларини шошилинич алмаштиришни хоҳловчи русларнинг эълонларини боса бошлади. Кўпчилик, бу тартибсизликларга В. Астафьевнинг «Воқеалар пардаси ортида» («Красная звезда» 21.6.1989) деган мақоласи сабаб бўлди, деб ҳисоблади. Унда муалиф ўзининг икки месхетиялик турк билан қилган суҳбатини келтириб, уларнинг кўрсатишича, ўзбеклар, турклар билан бир ёқадан бош чиқариб, русларни ҳайдамоққа чоғланган, дейди. Астафьевнинг хулосаси эса яшин тушишига тенг бўлган: «Месхетиялик турклар айтилган таклифга кўнмаганлари учун воқеалар пардасининг ортида турган баъзи гуруҳларнинг нафратига дуч келмадимикин? Шу сабабли, ўзбеклар ўз нашавандларини, алкоголнинг қўлидаги баъзи қўғирчоқларини месхетиялик турклар устига ташламадимикан? Қирғин ташкилотчиларининг мақсади мажақлаш, бўйсунмасларни ҳайдаш, ўз кучини кўрсатиш билан баъзиларни қўрқитиш ва иттифоқдош топиш бўлиб, фожианинг илдизларини шу ердан ахтариш керак эмасмикан?»\nТурли миш-мишлару ёлғон-яшиқ гап-сўзларни қонундай қабул қилиш ҳам тўғри бўлармикан?\n«Бизда ўзимизнинг фитначиларимиз етарли, — дейишди менга биринчи навбатда русларнинг ўзлари, — пойтахтликлар уни яна тўлдириб нимаям қилишарди?»\nЎртоқ Астафьев ҳарбий киши бўлгани учун ҳам, уруш пайтида миш-миш тўқиган ва тарқатган аскарлар трибуналга берилганлигини билиши керак эди. Шу кунларда эса «муҳтарам подполковник» «одиллиги, уддабуронлиги, материаллари кенг ўқувчилар орасида катта қизиқишга сабаб бўлгани учун» СССР ички ишлар вазирлиги томонидан, генерал полковник Ю. А. Шаталиннинг буйруғига биноан, бир гуруҳ журналистлар қаторида, иккинчи даражали «Аъло хизматлари учун» нишони билан мукофотланди (Ферганская правда», 27.61989). Нимаям дердик, табриклаймиз. Агар уялмасангиз, тақиб юраверинг, ўртоқ подполковник!\n«Нега бизнинг раҳбар ходимларимиз жим турибди?— деб сўрашарди мендан суҳбатдошларим. — Нега улар марказий нашрларда турли фитналарга, ёлғон-яшиқларга қарши чиқишлар қилишмаяпти? Нима учун ўзбек халқи нашаванд ва миллатчи эмаслигини айтишмаяпти?» Ахир, ўшанда газеталарда, теле ва радиолавҳаларда: «Уларнинг кўпчилиги маст-аласт эдилар», қабилидаги гаплар тинмай такрорланиши натижасида ёнғинларда, тўполонларда, шунингдек, пахта яккаҳокимлигини тугатиш ва йиғилиб қолган муаммоларни тинч йўл билан ҳал қилиш учун чақирилган кўп минг кишилик митингларда ҳам экстремистлар, нашавандлар, миллатчилару илгари судланганлар қатнашдилар деган, тушунчалар пайдо бўла бошлади.\nФАРҒОНА ВИЛОЯТИ СУД МЕДЭКСПЕРТИЗА КУРСАТМАЛАРИДАН:\n«Суд-химия бўлимида 1989 йилнинг 3 июнидан 27 июнга қадар келтирилган юзта мурда юзасидан олинган материаллар. Мурдаларни текшириш жараёнида, уларда наркотик моддаларга дуч келинмади. Ўн тўрт кишининг оз миқдорда спиртли ичимлик истеъмол қилгани, ўлишидан олдин ширакайф бўлгани қайд этилди, булар битта ўзбек, учта месхетиялик турк, битта рус, битта арман миллатига мансуб кишилардир. Етти мурданинг қайси миллатга мансублиги аниқланмади.\nХудди шу давр ичида яна Тошлоқ, Риштон, Бағдод ноҳия касалхоналарида ва Марғилон шаҳар марказий шифохонасида даволанаётган 61 ярадорнинг қони ҳамда пешоби текширилди. Улардан учтасининг оз миқдорда спиртли ичимлик истеъмол қилганлиги маълум бўлди. Наркотик моддалар эса умуман қайд этилмади».\nШу гаплардан кейин фожианинг бошланишида халқ эмас, балки драматик ҳолат айбдорлиги кундай равшан бўлади. Яна бу нарсада чидаб бўлмайдиган ҳаёт тарзи, шунингдек, одамлар онгининг лойқаланиши, уларнинг кўру кар бўлиб қолиши, нафрати бош сабаб эканлигини ҳам очиқ айтиш керак. Мен бу билан кимларнидир оқламоқчи эмасман. Албатта, айбдорлар бор ва улар муносиб жазоланадилар.\n— Ўғлим, — деди менга Қўқонда ўзини Қумри хола деб чақиришимни сўраган бир кампир,— мен русларни, татарларни, месхетиялик туркларни, корейсларни, хуллас, ким биланки етмиш тўрт йил ёнма-ён яшаган бўлсам, ҳамма-ҳаммасини ҳурмат қиламан. Фақат русчани яхши билмайман, болалигимдан яхши ўрганмаганман, тағин миллатчи деб ўйламагин, мен она тилимда ҳам ҳижжалаб ўқийман. Бу гапни шунчаки, ўзим айтяпман-да. Биласан-ку, ҳатто яқин-яқинларгача ҳар ким ўз она тилида гапирса, миллатчи саналарди. — Ичимда, бунақалар ҳали ҳам кам эмас, деб қўйдим. — Шундай экан, нега энди ҳозир ҳам,— деб давом этди сўзамол суҳбатдошим,— жумҳуриятимизнинг ўзбек миллатига мансуб баъзи раҳбарлари ўз она тилларини билмайдилар? Шу кунларда бир катта бошлиғимизнинг гапларини эшитиб қолдим. У телевизорга чиқиб, рус тилида халққа мурожаат қилди, айтадиган гаплари олдиндан қоғозга туширилган экан, кўрсатувнинг аввалидан охиргача бошини кўтармади, ўқиб берди. Эртаси куни у ўша нутқни ўзбекчалаб ўқибди. Мен телевизорни ўчириб қўйган эдим, кўрмадим. Агар ёзмоқчи бўлсанг, айтганимнинг ҳаммасини ёз, энди ҳеч нарсадан қўрқмайман,— тўримдан гўрим яқин қолган. — У яна чуқур алам билан: — Ҳеч қурса, она тилида, юракдан чиқариб, икки оғиз гап айтганда эди. Унинг ўз халқига ачинмаслиги шундай кўриниб турибди-я! Ҳай, майли, худога солдим,— деди. Кейин жим қолди. Мен ўрнимдан туриб, Қумри хола билан хайрлашдим. Унга нимаям дейишим мумкин эди?\nЎша олатасир кунларда оломон қулоқ солган партия ва совет раҳбарларини бармоқ билан санаса бўлади. Уларнинг айримлари умуман халқдан яшириниб юрган. Аммо юқорида айтганимдай, бармоқ билан санарли бўлса-да, ҳалол, халқ билан тил топиша оладиган раҳбарлар мавжуд.\n«Олинглар, енглар, болаларим, атай сизлар учун пиширдим, уялманглар,— деб эди Фарғона ёнидаги кўчалардан бирида бир кексароқ ўзбек аёли иккита сариқ сочли аскар йигитга, сомсаларини сал бўлмаса мажбурлаб тутқазишга уринаркан, — қўрқманглар, заҳарланмаган». Аскарларнинг таклифни яхши тушунмай бироз эҳтиёт бўлиб тургани учун у менга: «Уларга тушунтир, жон болам, ея қолишсин,— деб зорланди,— атай тайёрладим. Куни билан юриб, оч қолишган».\nМен таржима қилдим. Шунда аскарлар, тасодифан заҳарланиб қолишдан қўрққанлари учун, уялганлариданми ёки бу меҳрибон аёлни хафа қилгиси келмаганлариданми, негадир ишончсизлик билан автоматларини елкаларига ташлаб, бир донадан сомса олдилар. Ва кулганларича ея бошладилар. Аёл ҳам куларди. Кейин у терс ўгирилиб олди. Мен ҳам ўз йўлимга кетдим. Аммо орқамга ўгирилиб, аёлнинг рўмолини учлари билан кўз ёшларини артаётганини кўрдим. Унинг ўша лаҳзаларда нима учун йиғлаганини ҳеч қачон билолмасам керак!\nФожианинг сабаби нимада ахир? Бунга сабаб секинлик билан тугатилаётган иқтисодий танглик, ишсизлик, оғир экологик шароит, қашшоқ турмуш тарзи ва шу каби кўплаб муаммолар, дейилмоқда. Аслида бу нарсаларнинг ҳаммасини очофат пахта еб битирди-ку. Фарғона фожиаси — миллий фожиалардан келиб чиққан қонли жилғалар бўлиб, бу пахта яккаҳокимлигининг ишидан бошқа нарса эмас. Ҳа, айнан пахтанинг режалаштирилмай, пала-партиш кўпайиши баъзиларнинг ақлини еб қўйишига сабаб бўлди! Ўз халқини талон-торож қилишга ўргатди ва ўшалар ҳозир ҳам халқини сотиб, одамларни уриштириб ва ниҳоят, керак бўлса, тинч қишлоқларни қонга тўлдира оладилар.\nФожианинг бошланганига анча бўлган. Йил сайин одамлар тупроқнинг сахийлигига, ўз ерининг едириб, тўйдиришига тобора камроқ ишона бошлади. Қаёққа қараманг, пахта, пахта, пахта… Шўр босган пастгина деворларнинг пойидан бошланиб, олис уфқлар қаърига сингган пахтазорлар инсоннинг бутун куч-қувватини сўриб олиб, ўрнига минг хил касаллик, юқори кўрсаткичли болалар ўлими, ерсизлик, ишсизлик ва оғир меҳнатни берган.\nМутахассисларнинг ҳисоблашича, деҳқон чопиқ даврида кунлик нормасини бажариш учун оғирлиги беш килограммдан ортиқ кетмонни 50 минг марта кўтариб ташлаши лозим бўлиб, фақат 159 марта ерга кетмон ургани учун олтин танга эмас, бор-йўғи ўзимизнинг мисдан зарб берилган бир тийинимизнигина олар экан.\nМенимча, ерда қулдорлик пайдо бўлгандан бери, ҳеч бир қул бунчалик ҳақ олмаган чиқар. Тўғрисини айтганда, пахтакор учун ҳар бир тийин олтину кумушдан кўра, қимматга тушмоқда. Шундай экан, мамлакатнинг пахта мустақиллиги бир ҳалқнинг қуллиги эвазига бунёдга келмаяптими?! Менимча, шунча гаплардан кейин, халқининг тақдирига бефарқ, ўз тўкинлигини ўйлайдиган чиновникнинггина тили пахта ўзбек халқининг ифтихори, дейишга айланса керак. Бир қарашда, бу сўзлар кўп жарангдор. Аслида чиновникларнинг тўкин-сочин ҳаёти учун ўйланган, шунингдек, аччиқ ҳақиқатни бекитадиган ана шу жарангдорлик олиб ташланса, пахта халқнинг ғами, камбағаллиги ва ниҳоят, Фарғона фожиасининг бош сабабчиси эканлиги маълум бўлиб қолади.\n«Правда Востока» газетасининг 1988 йил саккизинчи декабрь сонида «Пахта қули» («Огонёк», 1988 й., 43-сон) мақоласига жавобан республиканинг бир қатор машҳур кишилари ёзган «Ҳақоратловчи позиция» деган очиқ хат эълон қилинди. Улар орасида Ўзбекистон халқ ёзувчилари, Социалистик Меҳнат Қаҳрамонлари, иттифоқ миқёсидаги шахсий пенсионерлар ҳамда Ўзбекистон ССР Олий Советининг раиси бор эди. Хатнинг нусхалари КПСС МКга ва «Огонёк» журнали редакциясига жўнатилган. Хатда, этак таққан, ғамгин бола сурати акс этган ўша мақоланинг эълон қилинганлиги учун журналдан тавба қилиш, кечирим сўраш талаб этилган эдн. Бугунги кунга келиб эса этак таққан ўша ғамгин боланинг ўрнида катта одам турса, ҳақиқатга яқинроқ бўлиши ҳаммага аён!\nҚадрдон юртдошларим, аслида қаршисида ўзингиз ҳам, давлатингиз ҳам ҳеч нимага арзимайдиган халқ манфаатини унутиб, давлат қизиқишларини ҳимоя қилиш йўлида қанчалар жонбозлик кўрсатдингиз!\nМен ўзбекман, ўз халқимни уюштирилган ўша оммавий хат муаллифларидан кам севмайман ва бугун республика ҳукуматининг раҳбарлари қайғураётгаи ифтихор, ўзбек халқининг миллий ифтихори тўғрисида сўзламоқчиман. «Ўзбек халқи,— дейилади «Ҳақоратловчи позиция» мақоласида, — пахта етиштиришни ва мамлакатни бу қимматбаҳо хомашё билан таъминлашни ҳамма вақт ўзининг миллий ифтихори ва Ватан олдидаги биринчи интернационал бурчи, деб ҳисоблаб келган». Бугун бу сўзларнинг ортида қанчалаб ёлғон-яшиқлар, қанчалаб фидо бўлган жонлар, умри давомида пахтадан бошқа ҳеч нарсани кўрмаётганларга қанчалик бефарқликлар бор!\nРеспублика шаънига ағдарилган қанчалаб ёлғон-яшиғу кулфатларнинг бош сабабчиси узоқ йиллар давомида ҳокимлиги кенг ривожлантирилган ва натижада унинг пой-поёнсиз ерларига минглаб илдизлари билан ёпишиб олган пахта эмасми? У эмасми ахир, раҳбарларга ҳурмату шон-шуҳрат, деҳқонларга эса камбағаллик келтирган дарди бедаво?!\nБугунги кунда ҳар бир ўзбекистонлик (иттифоқдаги ўртача кўрсатгичга нисбатан) гўшт, сут, тухумни ярим баробар, картошка ва балиқни тўрт баробар, қандни эса уч баробар кам истеъмол қилади. Мева ва сабзавотни истеъмол қилишда эса республика иттифоқда бешинчи ўринда туради. Кўпчилик туманларда пайдо бўлган ичимлик суви, муаммосини ҳам шу пахта келтириб чиқармадими? Ҳозирги кунда 9,5 млн. одам, тўғрироғи, республиканинг ярим аҳолиси чидаб бўлмас даражада ифлосланган сувни ичмоқда.\nБаъзи бир юртдошларим эса марказий матбуотда чиққан мақоладан хафа бўлиб, ўзбек миллатининг ифтихорини, «бу республикада кечаётган тозаланиш жараёнининг обрўсини тўкишга уринишдир», деб ҳимоя қилаётиб, афсуски, ғўза ҳазрати олийларининг — оқ офатнинг оқибатларини кўрмаганга олиб, ўзларининг обрўларини тўкиб қўймоқдалар.\nЎзбекистон Компартияси МК комиссиясининг «Правда Востока» рўзномасида, 1989 йилнинг 30 июль сонида эълон қилинган хабарида, фожиага олиб келган кўплаб сабаблар саналгани ҳолда, асосий айбдор — пахтанинг шунчаки гапирилиб ўтилиши баъзи раҳбарларимизнинг фожиадан тўғри ва тўла хулоса чиқаролмаганлигини кўрсатиб турибди.\nЎзбек халқини судланганлару безорилардан иборат бўлган, халқнинг миллионларини талаган, оммани бор нарсани ёқишга, қотиллик ва ўғрилик қилишга, зўрлашга чақирган қандайдир жиноятчи гуруҳлар билан чалкаштиришга нуқта қўйиш вақти келмадимикан? Аслида бунақаларга миллий белги, миллий ифтихор, қийналиш ва меҳр кўрсатиш туйғулари ёт, бундай лаънатилар ҳар қандай миллат орасида ҳам учраб туради.\n1914 йили В. И. Ленин ўзининг «Великорусларнинг миллий ифтихори» деган мақоласида шундай дейди: «Бундан ярим аср илгари великорус демократи Чернишевский ўз ҳаётини революцияга фидо қилиб: «Аянчли миллат, қуллар миллати, бошдан-оёқ ҳаммаси қуллардир», дегани эсимизда. Великоруслар орасидаги ошкора ва ниқобланган қуллар (подшо монархиясининг содиқ қуллари) бу сўзларни эсга олишни ёмон кўрадилар. Аммо, бизнинг фикримизча, бу сўзлар ватанга чин муҳаббатни, великорус аҳолиси кўпчилигида революцион руҳнинг йўқлигидан қайғурган муҳаббатни изҳор қилган сўзлардир» (ТАТ, 26-том).\nВладимир Ильичнинг сўзларини бекорга келтирмадим. Бу сўзлар, республикамизнинг айрим ҳурматли кишиларини хафа қилган ўша «Пахта қули» мақоласи туфайли, қайта ёдимга тушди. Ва мен, агар кимки ўз халқининг ифтихори учун куйса, бу мақоладан хафа бўлмаслик керак, деб ўйладим.\n«Болалар меҳнатини эксплуатация қилиш давом этяпти, деб сизга ким айтди? — дея бақирди водийда бир чиновник. — Биз ижара пудратига ўтганмиз. Бордию болалар далада ишлаётган бўлса, ўз хоҳишлари билан ота-оналарига ёрдам бериш ниятида ишлаяпти. Биз уларни мажбур қилганимиз йўқ».\nБалки бутун халқ ўзининг ахмоқлиги учун ҳолдан тойяпти, шекилли, деб сўрагим келди ўшанда ундан. Аммо сўрамадим. Энди шундай қилганимга ачиняпман ва бу пудрат дегани нима ўзи, кимларнингдир асл ниятларини халқдан пана қилаётган «парда» эмасми, деб ўйлаяпман. Илгарилари ҳеч нарсани яширмасдан, тўғридан-тўғри, болалар ишлашга мажбур этилган, энди эса ота-оналарнинг ўзлари тирикчилик ўтиши учун, катталар қилолмайдиган юмушларни ўз фарзандларининг зиммасига юкламоқдалар. Шунақа, ота-оналар ёмон чиқиб қолишди. Раҳбарлар эса яхши, болалар ҳақида ўйлашяпти!..\nБиз энди пахта сабабли тушиб қолган чоҳимизнинг чуқурлигини англамасдан туриб, Фарғона воқеаларини тўла англаб етолмаймиз. Чоҳга қачон туша бошлаганимизни билиш учун эса тарихни варақлаймиз. Россия империясининг ҳарбий министри чор ҳукумати премьер министри граф Виттега 1906 йили қилган нутқининг якунловчи қисмида мустамлакачилик сиёсатининг ниятини қисқа, лекин кескин ифодалаган: «Туркистон ўлкаси Ватанга пахта бериши, фақат бериши эмас, балки уни босиб олишдаги йўқотишлар ўрнини тўлдириш учун ҳам, икки баробар ошириб бериши керак». Аммо 1913 йили ҳозирги Ўзбекистон ҳудудидан 350 минг тонна, 1933 йили 800 минг тоннадан сал ортиқ, яқин-яқинларгача эса қўшиб ёзишлар билан 6 миллион (ишонишнинг ўзи қўрқинчли) тонна пахта йиғиб олинди!..\nФарғона ёнидаги кичик бир қишлоқда, тутнинг ола-чалпоқ соясида ўтирганимча, кафтимга бир сиқим тупроқ олдим, у тузлар ва заҳарли химикатлар кўп солинганидан, тупроқ бўлиб тупроққа ҳам ўхшамасди. Мен кафтимга олган, ўлаётган, ғози йўқ шу тупроқни енгилгина шамол учириб кетди. Ариқнинг нариги бетидан бошланган пахтазорларнинг гоҳ у, гоҳ бу ери туздан оқариб, ишдан чиқиб,— ғўзаларсиз, яланғоч кўзга ташланарди. Энди у ерларда ҳеч нарса унмаслиги шундоққина кўриниб турарди. Шунда Василий Селюнининг («Тўлғоқ» деган мақоласида) юртдошларимга ғоятда ачиниб айтган аччиқ сўзлари ёдимга тушди. Тўғри, мақола туркман болалари ҳақида эди, аммо ўша сўзларни тожик, қорақалпоқ ва ўзбек болаларига ҳам қарата айтиш мумкин. «Баъзи ҳолларда,—деб ёзади Селюнин— ота-оналарнинг ўзлари болаларини мактабга юбормайдилар. Албатта, уларни тушуниш мумкин. Аммо шуни ҳам унутмаслик керакки, оғир меҳнатга, катталар организми чидаш беролмайдиган турли заҳри қотиллар билан тўлган, камқонлилик, сариқ, дистрофия, ширзада касалликлари авж олган шароитга ҳали унчалик қотмаган ёш организмлар қандай чидаш берсин? Илоё, шу балои офатларга қўшилиб пахтангиз ҳам, мактабингиз ҳам йўқ бўлсин, ахир, болага соғлиқ азиз-ку!»\nПахтачиликда яқин орада бирон ўзгариш бўлмаслигини, ана шу оғир меҳнатдан қутулолмаслигини яхши билган деҳқонларнинг ўзлари мен билан бу ҳақда эзилиб, ғамгин суҳбатлашдилар. Сўнгги умидимиз, дейишди улар, депутатларимиздан эди. Аммо улар Москвага шунчаки, ўтириб қайтгани борган шекилли, бизнинг дарду аламларимиз ҳақида кам сўзладилар.\nОхир-оқибатда, шуни англаб етишимиз керакки, пахта ўзбек халқига қимматга тушмоқда, унинг асоратлари оғир ва азобли кечяпти. Ўзларича ўзбек халқининг шаънини ҳимоя қилмоқчи бўлаётган юртдошларимдан шуни сўрагим келади, хўш, нега энди сиз нореал давлат буюртмаларининг бажарилиши ва ерни хароб, элни ғариб қилган пахта яккаҳокимлиги ўртасида узвий боғлиқлик борлигини қардош республикалардаги баъзи ташкилотга исботлаб беришга куч тополмаяпсизлар?\nАгар республика ўзи етиштирган пахта толасининг 90 фоизини четга чиқариб ҳам қарздан қутулмаса, у бутуниттифоқ ташкилотлари плантациялари аро бўкрайиб юрган пахта қулини эслатмайдими?\nПахтанинг харид нархи оширилмоқда. Аммо бу эндиликда сувга ҳам, ерга ҳам, ўғитга ҳам пул тўлайдиган деҳқонга нима беради? Нима қоляпти унга? Менимча, ҳеч нарса! Бордию терилган бир килограмм пахта учун қандайдир тийинлар эмас, балки илгари бўлгани каби, сўмлар тўланган тақдирда ҳам, охир-оқибатда, экин майдонлари камайтирилмаса, пахтакор яна эртадан қора кечгача далада қолиб кетаверади.\nЎзбек халқи гарчи химиявий зарарлар мўл бўлса-да, жисмоний тарафдан кўра, кўпроқ руҳий талофотлар кўрмоқда. Авлодлар соғлигини, эҳтимол, амаллаб яхшиласа бўлар, аммо наслга ўтиб кетган руҳий мажруҳлик одамни ҳайвон даражасига тушириши мумкин.\nПахтага нарх белгилашни, уни қанча ерда етиштиришни деҳқоннинг ўзи ҳал қилиши лозимлиги қонун йўли билан тасдиқлаб қўйилиши керак.\nКелинг, раҳнамо органларнинг йўлидан оғишмай бораётган ўртоқларни ҳам, уларнинг қарашларини ҳам тушунишга уриниб кўрайлик. Ахир, ўшалар пахтанинг иши оғирлигини билгани ҳолда, тинмай маҳсулот планини оширар эканлар, демакки, ўз қарашлари бордир, эҳтимол, уларни тамомила оқлай олмасак-да, мақсадларини тушунармиз.\nМамлакат ортиқча сарф-харажат қилиб, четдан пахта сотиб олмаслиги кундай равшан. Чунки ортиқча валютамиз йўқ, шундоқ ҳам нонни олтинга сотиб оляпмиз. Бундан ташқари, ҳеч бир давлатда биздагидай кўп ерга пахта экилмайди. Энг шимолда ўсадиган пахта ҳам бизнинг пахтамиздир. Пахта Американинг ўн еттита штатида ўстирилгани ҳолда, бизда фақат Қозоғистон ва Ўрта Осиё республикалари ҳамда Озарбайжонда кам миқдорда етиштирилади. Бошқа пахта экадиган еримиз йўқ.\nҲа, давлатга жуда кўп пахта керак, лекин давлат ўша пахтани етиштириб бераётган халқнинг турмуш тарзи учун муҳим нарсаларни муҳайё қилмоғи лозим. Агар бу вазифани у уддаламаса, пахта туфайли ҳам руҳий, ҳам жисмоний талофотлар кўрган халқнинг олдида ҳеч қандай баҳона билан ўзини оқлай олмайди.\nТинкаси қуриган ерни даволай олмасак, ҳалокат ёқасига келган экологик шароитни яхшиламасак, энг асосийси эса, мамлакат пахта мустақиллигини таъминлаб турган одамга ёрдам беролмасак, ҳатто тўрт миллион (!) тонна пахта ҳақида ҳам гап бўлиши мумкин эмас. Ҳали ҳам кеч эмас, шошилинч тарзда планни камайтириш, харид нархини кўтариш йўлидан бориш керак.\n…Энди мен ёш бўлишига қарамай, сочлари деярли оқариб кетган, мунгли кўзларида қулоқни тешгудай бир оғриқ акс этиб турган ўша аёлни ҳеч қачон унутолмайман. У асрларга тенг бўлган икки йил давомида Афғонистондан ёлғиз ўғлининг қайтишини кутган экан. Аммо ўша йигит душман ўқидан эмас, балки Фарғона фожиаларининг илк кунларидаёқ, ўз она ерида шаҳид кетибди!..\nЎша йигитнинг анча вақт ишга жойлашолмай, изтироб чекиб юрганлигини айтишди. Уни ўз аҳволидан қониқмаслик туйғуси, бошқа ўнлаб ишсиз юрган тенгдошлари қаторида, фожианинг гирдобига етакламадимикан?\nАйтганча, ортиқча ишчи кучлари ҳақида. Ўзбекистондай унча катта бўлмаган республикада мавжуд, оз эмас, кўп эмас, 1,5 миллион ишсизни ҳалигача шундай ёлғон сўзлар билан атаб келяпмиз.\nУмуман олиб қараганимизда, бизда ишсизлар йўқ ҳисоби, деди бир гал менга республика чиновникларидан бири. Унинг мулоҳазалари ниҳоятда ҳаяжонли бўлса-да, ўртамизда кечган суҳбатни келтирмай ўтолмайман. «Биринчидан,— деб бошлади у суҳбатни, — бизда меҳнат биржалари йўқ, демак, ишсизларни расман рўйхатга олиш ҳам йўлга қўйилмаган». — «Ортиқча ишчи кучлари-чи?» — деб сўрадим мен. «Бор, — деб жавоб қайтарди у, — фақат бир ярим миллион эмас, сал камроқ. — У атрофга олазарак назар ташлади-да, сўнг яна давом этди. — 700—800 мингдан ошмаса керак, деб ўйлайман». — «Қолганлар-чи?» — деб сўрадим ўйламасдан. «Қолганлари, — деб давом этди чиновник, — уйларида ўтириб, болаларини тарбиялаётган қаҳрамон оналардир. Мен уларни ишсизлар сонига қўшмаган бўлардим».\nНимаям дердик, жуда тўғри гап, мен ҳам худди шундай қилган бўлардим. Аммо ўзининг ўнта боласини тарбиялаётган аёл боғча тарбиячисиникидан кўра оғирроқ ишни бажаради, оладиган нафақаси эса боласи учта пайтда қандай бўлса, шундайлигича қолаверади. Тўғри, бу пайтда уни давлат «Қаҳрамон Она» нишони ҳамда СССР Олий Советининг Фахрий Ёрлиғи билан тақдирлайди, бироқ ўша аёл, ҳеч бўлмаганда, бир марта болаларини яхшилаб тўйдириш учун ўз мукофотларини сут, гўшт ва турли мева-чеваларга алмаштиришга тайёр туради. Мен бунга қаттиқ ишонаман. Биз яна, нега энди ўзбек аёллари ўзларини ёқяптилар, деб ўйланиб юрамиз. Бу ҳақда обрўли, бир танишимга айтганимда, унга гап таъсир қилмади, шунинг учун қисқагина қилиб: «Ҳадеб туғавермасинлар», деди. Мен азбаройи бирон нарса деб юбормаслик ва гуноҳдан йироқроқ бўлиш учун бурилдим-да, ундан узоқлашдим.\nҲозир ўзбеклар қаерларда йўқ, дейсиз, Сибирда ҳам, Ноқоратупроқда ҳам, Москвада ҳам ишлаяпти. Тўғри-да, улар интернационал бурчларини бажаряптилар, қардошларга ёрдам беряптилар. Аммо бу,—узр сўрайман,— кўрнинг гунг одамга берган ёрдамига ўхшаб кетади. Бир чиновникдан СССР Давлат Меҳнат комитети менга қаерда қанча ўзбекистонликлар ишлаётгани тўғрисида аниқ маълумот бера оладими, деб сўрадим. У қўлларини силкиб: «Беролмайди, чунки, бу рўйхатларга «махфий» деган муҳр урилган бўлади», деди. Мен бунга ҳайратланмадим, ҳатто бу бир томонлама яхши экан, деб ўйладим. Ахир, у шўрликлар ўзларининг «ортиқча куч» эканлигини билиб нимаям қилишарди?\nМен бир нарсага ҳеч тушунмаяпман. Гўё барча келишиб олгандай. Ахир, ўзбек деҳқонининг бор тириклигини қуритаётган юҳо — нархи арзон пахта эканлигини ҳамма билади, аммо яна сукут сақлайди. Гапирган тақдирда ҳам, ишоралар қилади, маслаҳатлар беради, нари борса, таклиф киритади. «Пахта экишни, — дейишади пастдан ишончсизлик билан,— сал-пал камайтирсакмикан…» — «Йўқ, — дейишади юқоридан кескин,— бизга керак».\nТузоғига лайлак илинган қария ҳақидаги «Ур, тўқмоқ» деган ўзбек халқ эртаги ёдимга тушиб қолди. Лайлак жуда бой бўлиб, қўйиб юборса, чолга мукофотлар беришини айтади. Чол лайлакни бўшатади-да, эртаси куниёқ мукофот олгани боради ва аввалига сирли қозон сўрайди, уни ўғирлатгач, очилдастурхон. Аммо чол очилдастурхонниям ўғирлатгач, лайлак ур тўқмоқ деса дуч келганни савалайдиган сеҳрли тўқмоқни беради.\nЎзбек пахтаси билан ҳам худди шу ҳол содир бўлди. Озига қониқмадик. Ўзимизга тўқмоқ сўраб олмагунимизча, барча шартларга рози бўлдик. Энди у бутун республика бўйлаб кўнглини ёзмоқда. Кимники қаттиқроқ урса — у ишсиз, нимагадир сал тегса — чирсиллаб қуриган. Одамлар ундан қочиб, аммо қутулиб кетолмай ҳолдан тоймоқда. У ҳам энди тобора ғазабга минаётганидан, ҳатто ака-укалар бир-бирига кўз олайтириб қарамоқда. Ҳозир халқ ҳам ўзига уртўқмоқ сўраб олганидан хурсанд эмас, аммо энди кеч!..\nТўғри, эртаклар яхши хотима билан тугайди: Чол уртўқмоқ ёрдамида, сеҳрли қозони ва очилдастурхонини қайтариб олади. Аммо бу фақат эртакда. Ҳаётда қандай бўлар экан? Токи, ўзбек деҳқонининг бошида тўқмоқ осилиб турар экан, у ҳеч қачон бахт нималигини билмайди.\nЎз халқим олдидаги, қорақалпоқлар ва туркманлар олдидаги, «оқ офат»нинг азобларига дош бераётган бошқа халқлар олдидаги айбдорлик туйғуси, худди оналар болаларига заҳарли сут бераётганлиги учун мен гуноҳкордай, қадрдон тупроғимдаги аянчли аҳвол учун мен ҳам сабабчидай, юрак-бағримни эзаверади, эзаверади…\nКейинги → Кейинги: «Шарқ юлдузи» журналининг 1983 йил сонлари тўлиқ тўплами


Исроил Ғазога энг йирик ҳужумни амалга оширди | Qalampir.uz\nИсроил Ғазога энг йирик ҳужумни амалга оширди\nОлам\t14 Май 17:30 16208\nИсроил ҳарбийлари 14 майга ўтар кечаси Ғазо секторини можаро авж олганидан буён энг кенг кўламли ҳужумни амалга оширди. Бу ҳақда “Times of Israel ҳарбийлар” вакилларига асосланиб хабар бермоқда.\nҲарбийларнинг маълум қилишича, 160 яқин самолёт бир вақтда ҲАМАСнинг Ғазо шаҳридаги туннеллар тизимини ўққа тутган.\nМазкур ҳаво ҳужуми деярли 40 дақиқа давом этган ва Ғазонинг шимолий қисмидаги 150 та нишонга қарийб 450 та ракета ташланган.\nМаълумотларга кўра, ҳарбийлар ҲАМАСнинг “стратегик активи” ҳисобланган ерости инфратузилмасига етказилган зарарни ҳисоблаш устида иш олиб боряпти.\nҲаво ҳужумига қўшимча равишда чегара орқали артиллерия ва танклар томонидан ўт очилган.\nҚуруқликдан ҳужум вақтида Ғазо томонга 500 та артиллерия снаряди учирилган. Ғазодаги фаластинликлар Исроил ҳужуми бир соатдан ортиқ давом этган.\nФаластин Соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотига кўра, Исроил ҳужуми натижасида 10 нафар фаластинлик ҳалок бўлган.\nШу тариқа 10 майдан бери Ғазода Исроил ҳужуми натижасида ҳалок бўлганлар 119 нафарга етди. Уларнинг орасида 31 нафари бола ва 19 нафари аёл. Ҳужумлар натижасида 830 киши жароҳатланган.\nФаластин Исроил ҳужум Ғазо ҲАМАС\n15 Октябрь 12:14 35939\n15 Октябрь 17:43 34417\n16 Октябрь 12:16 23857


Тошкентда «Ласетти» ҳайдовчиси устунга урилиб вафот этди - UzNews.uz\nТошкентда «Ласетти» ҳайдовчиси устунга урилиб вафот этди\nБугун Яккасарой туманида «Ласетти» ҳайдовчиси ҳаракатланиб кетаётганида ухлаб қолиб, устунга урилган.\n17 июль куни тахминан соат 3:30да Яккасарой туманидаги Тошкент автомобиль ҳалқа йўлида «Ласетти» русумли автомобилни ҳайдаб кетаётган 33 ёшли Т.И. бетон устунга тўқнашиб кетган. Бу ҳақда ИИББнинг ахборот хизмати хабар бермоқда.\nҲайдовчи ЙТҲ оқибатида тан жароҳатлари олганлиги сабабли шифохонага олиб борилган, аммо, кўрсатилган ёрдамга қарамай вафот этган.\nЙТҲ сабаби: ҳайдовчи руль қаршисида ухлаб қолган.\n1 декабр, 12:37\nТошкентда қатор кўчалар вақтинчалик ёпилади\n30 ноябр, 21:43


Euro 2016: Португалия Оврўпо чемпиони - BBC O'zbek\nМезбон Францияни енгиб, Португалия ўз тарихида илк бор Оврўпо чемпионлигини қўлга киритди. Пойтахт Парижнинг машҳур "Стад де Франc" стадионида бўлиб ўтган финал учрашуви 1:0 ҳисоби билан якунланди.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Португалия Оврўпо чемпиони\nEuro 2016: Олмония пастга қулади\nИккинчи ярим финал учрашувида амалдаги жаҳон чемпионини 2:0 ҳисобида мағлуб этган мезбон Франция эса, футбол бўйича бу йилги Оврўпо чемпионатининг финал босқичига чиққан иккинчи миллий терма жамоа бўлди. Финалда Франция-Португалия беллашадиган бўлди.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Олмония пастга қулади\nМақолани тўлалигича ўқинг Оливер Кан: ‘Акрам ака ўлимидан чуқур қайғудаман’\nEuro 2016: Португалия финалда\nЎзбекистонда ҳам мухлислари озмунча бўлмаган юлдуз Криштиану Рональдунинг миллий терма жамоаси дастлабки ярим финал учрашувида Уэльсни 2:0 ҳисобида мағлуб этди ва бу йилги футбол бўйича Оврўпо чемпионатининг финалига чиқди.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Португалия финалда\nEuro 2016: Франция - сўнгги ярим финалчи\nМезбон Франция сўнгги чорак финал учрашувида футбол бўйича бу йилги Оврўпо чемпионатининг дебьютанти Исландияни 5:2 ҳисобида мағлуб этди. Бунгача Португалия, Уэльс ва Олмония бу каби ҳуқуққа эга бўлишганди.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Франция - сўнгги ярим финалчи\nEuro 2016: Олмония Италияни енгди\nВа амалдаги жаҳон чемпиони футбол бўйича бу йилги Оврўпо чемпионатининг учинчи ярим финалчисига айланди. Худди дастлабки чорак финал беллашувида бўлгани каби бугунги ўйиннинг тақдирини ҳам пенальтилар серияси ҳал қилди: 6-5.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Олмония Италияни енгди\nEuro 2016: Уэльс ярим финалчи\nФутбол бўйича бу йилги Оврўпо биринчилигининг дебьютанти Уэльс кимсан Бельгияни мағлуб этиб, ярим финалга чиққан иккинчи миллий терма жамоа бўлди. Ўйин 3:1 ҳисоби билан якунланди.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Уэльс ярим финалчи\nEuro 2016: Португалия ярим финалда\nПортугалия Польшани енгиб, футбол бўйича бу йилги Оврўпо биринчилигининг дастлабки ярим финалчиси бўлди. Илк чорак финал учрашувининг тақдирини пенальтилар серияси ҳал қилди.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Португалия ярим финалда\nEuro 2016: Испания пастга қулади\nАмалдаги Оврўпо чемпиони баробарида Англия ҳам бу йилги Оврўпо биринчилиги билан муддатидан илгари хайрлашди.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Испания пастга қулади\nEuro 2016: Нимчорак финалчилар маълум\nЧоршанба куни поёнига етган гуруҳ босқич саралаш беллашувлари ортидан Оврўпо чемпионатининг нимчорак финалида тўп сурувчи 16 жамоанинг номи маълум бўлди. Уларнинг орасида амалдаги жаҳон ва Оврўпо чемпионлари Олмония, Испания ва мезбон Франция ҳам бор.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Нимчорак финалчилар маълум\nEuro 2016: Яна диққат-марказида Рональду\nФутбол бўйича бу йилги Оврўпо чемпионатида Португалия ва “Реал”(Мадрид) юлдузининг ҳалича омади чопмади. Португалиянинг гуруҳдаги дастлабки икки учрашувида гол ураман, деб ўзиям нақ 20 бор уринди. Аммо ҳаммаси бесамар кетди. Буёғи нима бўлади?\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Яна диққат-марказида Рональду\nМезбон Франция-Швейцария учрашувида бир эмас, тўрт футболчи устидаги футболка йиртилиб кетаркан, уларни ишлаб чиқарган “Puma” ширкати энди бунинг сабабини ўрганмоқчи. "Adidas" ҳам нега тўпи панд берганининг тагига етмоқчи.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Футболкалар йиртилиб кетмоқда\nEuro 2016: Россия ортга қайтади\n'B’ гуруҳида гуруҳ босқич саралаш беллашувларининг 3-тур учрашувлари поёнига етаркан, Уэльсга йирик ҳисобда ютқазган Россия Оврўпо чемпионати билан хайрлашди.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Россия ортга қайтади\nEuro 2016: Португалия 0:0 Австрия\nҲа, номдор Криштиану Роналдунинг жамоаси гуруҳ босқич саралаш беллашувларининг 2-тур ўйинида ҳам дуранг натижа қайд этди. Ҳалича кейинги босқичга чиқолмади.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Португалия 0:0 Австрия\nEuro 2016: Бала Бейлга ўзгаради\nҲа, бугун Англияга қарши майдонга тушажак юлдузи Гарет Бейл шарафига Уэльснинг шимолий Бала шаҳри маъмурияти худди шунга қарор қилибди. Аммо Уэльс 2-тур учрашувида ютқазди. Англия 2:1 Уэльс.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Бала Бейлга ўзгаради\nEuro 2016: Италия кейинги босқичда\nБугун Ўзбекистонда ҳам мухлислари озмунча бўлмаган Испания ва Бельгияни мағлуб этиб, ўзлари ҳам лол қолган Италия майдонга тушмайди эмасми, гаплар ҳам анча-мунча. Италия эса, Швецияни енгиб, яна гапни қизитди: 1-0.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Италия кейинги босқичда\nEuro 2016: Юлдузлар ишқибозлиги\nЎзбекистон Халқ артисти, таниқли санъаткор Афзал Рафиқовнинг айтишича, бу йилги Оврўпо чемпионатида энг аввало Россияга ишқибозлик қилмоқчи. Россия эса, Словакияга қарши гуруҳ босқич саралаш беллашувларининг 2-тур учрашувини бой берди - 1:2.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Юлдузлар ишқибозлиги\nEuro 2016: Рональду майдонга тушганда...\nБугун Ўзбекистонда ҳам мухлислари озмунча бўлмаган Криштиану Рональдунинг миллий терма жамоаси Оврўпо чемпионлиги учун ўз курашини бошлайди. Португалия илк учрашувини Исландияга қарши ўтказади. Ўйин британ вақти билан кеч соат 20:00 да бошланади.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Рональду майдонга тушганда...\nАммо, ҳозирча, шартли равишда. Ҳозиргина олинган хабарларга кўра, бунга Оврўпо Футбол Уюшмаси қарор қилган. Уюшманинг қарори Англия 1:1 Россия ўртасидаги шанба кунги илк учрашув ортидан келиб чиққан оммавий тўқнашувлар ортидан янграмоқда.\nМақолани тўлалигича ўқинг УЕФА: ‘Россия Оврўпо чемпионатидан четлатилади’\nПариж сарҳадида ‘теракт’\nСўнгги қонли ҳодиса мезбон Францияда футбол бўйича бу йилги Оврўпо чемпионатининг бешинчи кунида юз берган. Бу ҳужумга ҳам масъулиятни Яқин Шарқдаги ИШИД гуруҳи ўз зиммасига олиб чиққан.\nМақолани тўлалигича ўқинг Париж сарҳадида ‘теракт’\nEuro 2016: Испания 1:0 Чех Республикаси\nАмалдаги Оврўпо чемпиони Испания ҳам бу йилги биринчиликни ғалаба билан бошлади. Аммо чехларга қарши ўйиннинг сўнгги дақиқаларидагина Дель Боске шогирдлари ўйинда ҳисобни очишга муваффақ бўлишди.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Испания 1:0 Чех Республикаси\nEuro 2016: Ўзбек футболи афсонаси кимнинг ишқибози,\nТошкентдан Биродар ака Абдураимовнинг Би-би-си Ўзбек Хизмати билан суҳбатида айтишича, амалдаги Оврўпо чемпиони Испания миллий терма жамоасининг...\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Ўзбек футболи афсонаси кимнинг ишқибози,\nEuro 2016: Марселдаги зўравонлик 'россияликларнинг иши'\nФранциялик прокурорларнинг айтишларича, Марселда юз берган тартибсизликларга 150 га яқин россиялик футбол ишқибозларининг ҳаракатлари сабаб бўлган.\nМақолани тўлалигича ўқинг Euro 2016: Марселдаги зўравонлик 'россияликларнинг иши'\nEuro 2016: 'A' гуруҳи\nEuro 2016: 'B' гуруҳи\nEuro 2016: 'C' гуруҳи\nEuro 2016: 'D' гуруҳи\nEuro 2016: 'E' гуруҳи\nРамазонда мусулмон футболчи бўлиш қанчалик қийин?\nОврўпо чемпионати давом этмоқда. Бу йилги мусобақаларнинг Пол Погба, Емре Жан, Сами Хедира ва Месут Ўзул дохил кўпгина йирик ўйинчилари мусулмон динига эътиқод қиладилар.\nEuro 2016 бошланмоқда, асосий хавотир - хавфсизлик\nEuro 2016: Дрон ҳужумига ҳам тайёр турилади\nФранциялик масъулларнинг айтишларича, деярли барча учрашувларнинг хавфсизлигини таъминлаш учун дронларга қарши ускуналар ҳам ишга солинади.\nEuro 2016: Францияда ишқибозлик қанақа бўлади?\nОврўпо чемпионати арафасида, устига устак пойтахт Парижда юз берган қонли ҳужумлар худди шундай саволларни пайдо қилмай қўймаган. Буёғи нима бўлади?\nEuro 2016: Мезбон Франция чемпионатга тайёрми?\nПариждан ўзбекистонлик суҳбатдошимиз Тўрабекнинг айтишича, Францияни мезбонликка тўлиқ тайёр дейиш қийин.\n'Euro 2016 га ҳужум қилишга тайёрланган'\nУкраина томонига кўра, ўтган ой кўп сонли қурол-аслаҳа билан қўлга олинган Франция фуқароси жума куни бошланажак Оврўпо чемпионатида йирик ҳужумларни режалаётган бўлган.\nEuro 2016: Насиба Абдуллаева кимга ишқибозлик қилмоқчи?\nЎзбекистон Халқ артисти, таниқли хонанданинг айтишича, футбол бўйича Оврўпо чемпионати давомида оила бўлиб Англия миллий терма жамоасига ишқибозлик қилишмоқчи.\nEuro 2016: Таниқли санъаткор Афзал Рафиқов-чи?\nЎзбекистон Халқ артисти Афзал Рафиқовнинг айтишича, футбол бўйича бу йилги Оврўпо чемпионатида энг аввало Россия миллий терма жамоасига ишқибозлик қилмоқчи.\nҚисқача маълумот ўрнида:\nФутбол, Euro 2016: Энг, энг, энг...\nФранция мезбонлик қилаётган бу йилги футбол бўйича Оврўпо чемпионати билан боғлиқ энг муҳим маълумотлар - назардан қочирманг, қизиқ:\nEuro 2016: Стадионма-стадион саёҳат\nБиринчилик доирасидаги 51 та учрашувга мезбонлик қилажак 10 та стадионга биз билан бирга назар ташланг.


19 январь, 2019, 17:20 1493\nТеглар:Осиё Кубоги | Ўзбекистон | Япония | Австралия | Эктор Купер\nХабарингиз бор, айни кунларда Бирлашган Араб Амирликларида Осиё Кубоги-2019 гуруҳ босқич ўйинлари якунланган. Ҳўш, ортда қолган учинчи тур баҳслари бизга нималарни тақдим этди?\nҚуйида 3-турнинг қисқача мазмуни борасида сўз юритамиз.\nБАА ва Таиланд терма жамоалари бир тур аввал кейинги босқичга чиқиб бўлишганди. Гуруҳдаги охирги ўйинда эса ўзаро рўбарў келган ушбу рақиблар 1-ўрин масаласига ойдинлик киритишди. Ўзларини ортиқча қийнамаган баҳсда дуранг қайд этилди.\nБаҳрайн эса турнирда кўпчиликни ҳайрон қолдираётган Ҳиндистонни кичик ҳисобда таслим этди. 90-дақиқада пенальтидан киритилган гол баҳрайнликларни 3-ўрин билан плей-оффга олиб чиқди. Ҳиндлар эса уйга қайтишди.\nБАА - ТАИЛАНД 1:1\nГоллар: Мабхут 7 – Пуангчан 14\nҲИНДИСТОН - БАҲРАЙН 0:1\nГол: Рашед пенальти 90\nБиринчи турдаги мағлубиятдан тўғри хулоса чиқарган Австарилия кейинги ўйинларда муҳим очколарни жамғарди. Охирги турда Сурияни қўшимча дақиқада киритилган гол эвазига зафар қучди. Сурияликларга эса мураббий ўзгариши ҳам ёрдам бермади. Шу ўринда яна ўша гап: Отлар кечувда алмаштирилмайди.\nИордания учта баҳсда 3 бор тўпни тўрга йўллаб, ўз дарвозаси бирор марта ҳам ишғол қилинишига йўл қўймади. Бу гуруҳдаги учинчи ўринни эгаллаган жамоага кейинги босқичга чиқиш насиб этмади.\nАВСТРАЛИЯ - СУРИЯ 3:2\nГоллар: Мабил 41, Оикономидис 54, Бехич 90+3 – Харбин 43, Ас Сума пенальти 80\nФАЛАСТИН - ИОРДАНИЯ 0:0\nТурнир фаворитларидан бири ҳисобланган Жанубий Корея сўнгги турда енгил ғалаба қозонди. Гарчи рақиб Хитой бўлса ҳам.\nҚирғизистон тарих яратмоқда. Осиё Кубоги-2019 улар учун дастлабки қитъа чемпионлиги эди. БААда илк голларини уришди. Мана энди улар энг яхши натижа кўрсатган 3-ўрин соҳибларидан бири сифатида нимчорак финал чиптасини қўлга киритишди. Қўшниларимизнинг “ширин эртаги” ҳозирча давом этмоқда.\nЖАНУБИЙ КОРЕЯ - ХИТОЙ 2:0\nГоллар: Хван пенальти 14, Ким 51\nҚИРҒИЗИСТОН - ФИЛИППИН 3:1\nГоллар: Люкс 24, 51, 77 – Шрок 80\nБу гуруҳда 3 та жамоа плей-оффда. Ироқ ва Эрон иккита ўйинда масалани ҳал қилганди. Учинчи турда Вьетнам ғалаба қозонди ва омадли 3-ўринликлар қаторига қўшилди.\nМаълумот ўрнида, гуруҳ ғолибини аниқлаб берадиган Ироқ – Эрон учрашувини ҳамюртимиз ФИФА рефериси Равшан Эрматовга ишониб топширилди. Масъулиятли беллашувни вакилимиз аъло даражада бошқарди. Буни мураббийлар ва эронлик журналистлар ҳам эътироф этишди.\nЭнди Эрматов нимчорак финалидан ўрин олган Япония – Саудия Арабистони баҳсида ҳам ҳакамлик қилади.\nВЬЕТНАМ - ЯМАН 2:0\nГоллар: Нгуен Куанг Хай 38, Куэ Нгок Хай пенальти 64\nИРОҚ - ЭРОН 0:0\nГуруҳда Саудия Арабистони етакчиликни қўлга олса керак деган тахминлар билдирилганди. Аммо Қатар бу қарашлар акси эканлигини кўрсатди. ЖЧ-2022 мезбони учта турда ҳам ўз дарвозаси дахлсизлигини сақлаб қолди. Қизиқ жиҳати шундаки, турнирнинг айни пайтдаги тўпурари ҳам қатарлик Ал Моез Али (7 та гол) ҳисобланади.\nЛиван 3-турда КХДР устидан 4:1 ҳисобида устун келиб, очколари сонини 3 тага етказиб олди. Тўплар фарқи – 4-5.\nЛиванда ҳам тўртта жамоа қаторига кириш имконияти мавжуд эди. Улар Вьетнам билан бир хил очко ва тўплар фарқига эга эдилар. Бироқ Миодраг Радулович шогирдлари турнир давомида 6 бор ҳакамлар томонидан огоҳлантирилди. Вьетнамда эса бу кўрсаткич 5га тенглиги боис, ливанликлар мусобақа билан ҳайрлашишларига тўғри келди. Вьетнам эса курашни давом эттиради.\nСАУДИЯ АРАБИСТОНИ - ҚАТАР 0:2\nГоллар: Али 45, 80\nЛИВАН - КХДР 4:1\nГоллар: Пак Кван Рен 9, Эл Хельве 65, 90+8, Маатук пенальти 80 – Мелки 27\nЎзбекистон миллий терма жамоаси 3-тургача етакчилик қилаётганди. Гуруҳнинг охирги ўйинида 1-ўрин кимга насиб этишига ойдинлик киритилди. Ҳамюртларимиз Японияга қарши саф тортишди. Рақибимиз устози Хажиме Мориясу деярли асосий таркибсиз ўйин ўтказса-да, ғалабага эришди ва улар Австралияга дуч келмайдиган бўлишди. Эртор Купер эса жароҳатлар, карточкалар ва футболчиларнинг толиқмаслиги учун учинчи турни қурбон қилди. Аргентиналик мураббий кейинги босқичдаги рақибдан чўчимай шундай йўл тутдими ёки бошқа, буниси бизга қоронғу. Аммо энди биз “яшил қитъа” вакилларини ютишимиз шарт. Акс ҳолда Япониядан учралган мағлубият ҳамда бу ўйинга эътиборсизлик қимматга тушиши мумкин.\nУммон эса Туркманистонни таслим этди ва учинчи ўринни эгаллаганлар қаторидан ўрин эгаллади.\nЯПОНИЯ - ЎЗБЕКИСТОН 2:1\nГоллар: Шомуродов 40 – Муто 43, Сиотани 58\nУММОН - ТУРКМАНИСТОН 3:1\nГоллар: Кано 20, Ал Гассани 84, Ал Мусалами 90+3 – Аннардурдиев 41\nГуруҳ босқичидан сўнг 16 жамоа нимчорак финалга йўл олди.\nЖамоалар қуйидаги схема орқали баҳсларга киришишади.


ОДДИЙ ВА ТУШУНАРЛИ СЎЗЛАР БИЛАН СКОРИНГ ҲАҚИДА - Выгодные вклады, кредиты, ипотека в Узбекистане\nОДДИЙ ВА ТУШУНАРЛИ СЎЗЛАР БИЛАН…\nЗамонавий ҳаётда ноаниқлик ҳар биримизнинг доимий ҳамроҳимиз. Қандайдир қарор қабул қилиш учун кўпинча бизда етарли маълумот йўқ. Биз бирор нарсани тахмин қилишимиз, бирор нарсага йўл қўйишимиз ва хато қилмасликка умид қилишимиз керак.\nБанк кредит бериб, унинг қайтишига умид қилади.\nШифокор даво чорасини буюриб, беморнинг тузалишини кутади.\nСуғурта агенти полисни ёзаётганда, суғурта ҳодисаси юз бермаслигидан манфаатдор.\nAслида қандай бўлиши маълум эмас, аммо қарорни ҳозирданоқ қабул қилиш керак. Бу ноқулай. Тўғрими?\nБундай ҳолда, бизни қизиқтирган воқеа эҳтимолини скоринг усули қутқариш учун келади. Мисол учун, илгари шунга ўхшаш ҳодисалар юз берган ва бу вазиятларни тасвирлайдиган хусусиятлар тўплами мавжуд. Aгар бизни қизиқтирадиган воқеа қандай хусусиятларга эга эканини тушунсак, унда биз бундай ҳодисанинг бошланишини тахмин қилишимиз мумкин.\nAгар бизни қизиқтирадиган воқеа маълум бир шахснинг келажакдаги ҳаракати бўлса, бу ҳолда скоринг ишининг тамойили шунга ўхшаш ижтимоий, демографик, мулкий, молиявий ва бошқа хусусиятларга эга бўлган одамлар шунга ўхшаш хатти-ҳаракатларни кўрсатиши ҳақидаги тахминни статистик тасдиқлашдир. Биз солиштирадиган хусусиятлар қанчалик кўп бўлса, бизнинг хулосаларимиз аниқроқ бўлади.\nОддий мисол: агар қарз олувчилар кредит ёки займ бўйича тўловларни сезиларли ёки мунтазам равишда кечиктиришга йўл қўйсалар, скоринг модели буни эслаб қолади ва шунга ўхшаш хусусиятларга эга бўлган янги одамларни исталмаган қарз олувчилар деб ҳисобланади. Шу тариқа келгусидаги дефолтларнинг даражасини сезиларли даражада камайтириш, келажакдаги жазо харажатларидан қочиш, ссудаларни эҳтимолий йўқотиш учун заҳиралар миқдорини камайтириш, энг яхши сифатли кредит портфелини яратиш мумкин.\nМолия муассасаси скорингсиз ҳам мавжуд бўлиши мумкинми?\nAлбатта, агар уни қуйидагилар қизиқтирмаса:\nқарз олувчини баҳолашда хатолар ва суиистеъмол қилишлик ҳолатларини бартараф этиш;\nҳар бир мурожаатни кўриб чиқишда бир хил объектив ёндашув;\nқарз олувчининг чексиз сонли хусусиятларини ҳисобга олиш имконияти;\nпортфел сифатини йўқотмасдан кунига юзлаб кредитлар ва займлар бериш имконияти;\nқарор қабул қилиш вақтини бир неча дақиқагача қисқартириш;\nкредит портфелининг максимал даромадлилиги.\nПотенциал буюртмачилар билан мулоқот чоғида скоринг тушунчасига киритилган маъновий фарқлар туфайли кўпинча тушунмовчиликлар пайдо бўлади.\nБаъзилар учун скоринг – бу келажакдаги дефолт ҳодисанинг эҳтимолини баҳолаш учун статистик моделни яратишдир. Ушбу таъриф классик таърифга яқин.\nБошқалар учун скоринг – бу турли хил манбалардан олинган шахс ҳақида маълумот тўплайдиган, ушбу маълумотларни таҳлил қиладиган, муайян қоидалар асосида текширадиган ва берилган кредит ёки займ аризасини қандай бажариш бўйича аниқ тавсиялар берадиган тизим.\nИккинчи таъриф кредит беришда қарорларни қўллаб-қувватлаш тизимининг ишлашини тавсифлайди. Унда скоринг фақат буюртманинг босқичларидан бири сифатида қўлланилади ва қатъий талаб қилинмайди. Шуни тан олиш керакки, кўпчилик одамлар скоринг атамаси тўғрисида мана шундай тушунчага эга. Ушбу ҳодисанинг мумкин бўлган сабаби – бу ишбилармонлик фаолияти бўйича тажрибанинг етишмаслиги.\nСкоринг моделини ишлаб чиқиб, синовдан ўтказгандан сўнг, уни бизнес жараёнларида қўллаш бўйича табиий савол туғилади. Ушбу мавзу «кредит конвейери» га бағишланган кейинги мақолалар туркумида муҳокама қилинади, акс ҳолда кредит ёки қарз бериш тўғрисида қарор қабул қилишни қўллаб-қувватлаш тизими ҳам дейилади.\nКейинги мақолада биз дефолт эҳтимоли ҳамда унинг сифатини баҳолаш ва ҳолатини мониторинг қилиш учун скоринг моделини ишлаб чиқиш жараёнини кўриб чиқамиз.\nLoginom Company — маълумотларни йиғиш, бирлаштириш, тозалаш, моделлаштириш ва визуаллаштириш масалаларини қамраб олган, маълумотларни чуқур таҳлил қилиш тизимларини ишлаб чиқишга ихтисослашган етакчи Россия компанияси. Биз тижорат ва давлат компаниялари учун даромадларни кўпайтириш, ҳаражатларни камайтириш ва хатарларнинг олдини олиш учун инновацияларни жорий этишга, янада оқилона ва тўғри бошқарув қарорларини қабул қилишга ёрдам берамиз.\nКатегория: Банклар, Мақолалар, Янгиликлар 30.06.2021\nОлдинОлдинги макола:Банк учун скоринг – қайиқ учун эшкак