Собир Ўнар. Отамзамон ҳангомалари | www.ziyouz.uz\nБош саҳифа Ўзбек насри онлайн антологиясиСобир Ўнар (1964)Собир Ўнар. Отамзамон ҳангомалари\nЎтирикни эплай билмади\nОтамга ўзини яқин олганлардан бири, гарчи ёши каттароқ бўлса ҳам, Фақир бобо деган чўрткесар, айни вақтда, ёлғон-чин гапини ажратиб бўлмайдиган сариқ, ялпоқюз, биткўз бир одам эди. Оддий ҳангома йўлида ҳам зарур бўлса-бўлмаса ўтирик қўшаверганидан бўлса керак, одамлар бировнинг гапига ишонқирамай қолсалар, “Бу ёғи Фақир бобоси бўлмасин яна”, дейдиган бўлишган.\nБир вақт бобо кеч кузда тоғдаги чайлатомидан хабар олишга бориб йўлда учинганми, кўзига бир бало кўринганми, биринчи дуч келган Файзи бобога хабар берибди:\n– Пайзи ака, тоғдан яхшиям эртароқ кўчиб тушганимиз. Мана ҳозир чайладан чиқиб қарасам, йўлимдан бир тўда улиган қашқир ўтди. Орқадан, панадан туриб санадим: бир юз йигирма битта экан. Кўчмай турганимизда ҳар биримизнинг молимизга қирон келтирар экан, пак Худо сақлабди.\n– Э, қўй-е, – дебди Файзи бобо, – эшитган қулоққаям уят-е. Тоғни қидириб чиқсанг, йигирмата қашқир чиқадими-йўқми. Нималар деяпсан?\n– Пайзи ака, мана шу кўзларимминан кўрдим, ўлай агар.\n– Фақирқул, қасам ичма. Бўладиган гапдан айт. Бир-иккита кучукдир, тулки ё пишакдир. Кўзингга кўрингандир. Улай-булай учинган бўлсанг, Тўхсулув бахшига бор, қулоқ-бошингни тортиб қўйсин.\nФақир бобо молларига хазонбарг йиғиб юрган Ирисбой муаллимни тўхтатибди.\n– Ирисбой, мана шу кунбеткайдан ҳозир ўн беш чоғли бўри ошиб кетди, кўрдингми? Мен уларни чайлани олдидан қувиб, сойдан ўтказиб қўйдим.\n– Эс борми сенда, Фақир. Хўп эчки ҳайдаб юрибсан-а. Бўри эмиш! Тулки кўрсанг, туматақингни ташлаб қочарсан. Бор-э, бу ўтирикни кампирингга айт.\nУ Болиқул бобога учраб, бу йил тирамоҳ тоғда тулки кўплиги, болалари ундан ҳам кўплигини айтиб бошлаган экан, бобо раъйини қайтарибди.\n– Подамидики, тулки тўдалашиб юрса. Одам исидан чўчийдиган бир жонивор бўлса. Товуқ излаб бирорта келса, келгандир. Индамаганга ҳадеб кўпираверасанми?\nБолиқул бобоникидан ҳафсаласи пир бўлиб чиқиб кетаётса, Муҳаммад оқсоқол кўриниб қолибди.\n– Шу чайлатомга ўтсам, ҳаммаёқни ёввойи пишак босиб кетибди…\n– Қани-қани, Фақирбой, нечта эди?\n– Анча бориди-ёв, қизталоқ.\n– Ўзингники қолган бўлса ёввойилашгандир-да.\n– Йўқ, мен қишлоққа пишакни опкелганман, Муҳаммад, бўлмаса жийданинг орасида “шитирр” этган нарса нимайди?..\nЎзингники – ўзингникига\nБурунгининг одамлари ҳам қўлига газета тушса, бекорчиликдан кўз югуртириб ётар эдилар. Исмат чавандоз Фақир бобонинг жияни, менинг амаким. Чамаси, амаким ўша вақтдаги ёшлар газетасининг тўртинчи бети, охирги устунидаги “Турфа олам” деган жойини ўқиб берган. Эмишки, Қозоғистон чўлида илонлар уйғониб, бирваракайига қўзғалиб, автомобил йўлидан ўта бошлаган. Улар шу даражада кўп ва ғуж бўлиб ҳаракатланганки, натижада бир неча соат автомобил қатнови тўхтаб қолган.\nФақир бобо бу гапни илиб олган. Кўпларга айтиб чиққан. Албатта, кўпиртирган.\nБирор ойлардан кейин Исмат чавандознинг ўзига айтиб ётган эмиш:\n– Жиян, энди буям бир кўргилик-да. Қара, Қозоғистон чўлида ўн миллиёндан зиёд илон ўн километр бўлиб поезд йўл, мошин йўл, ҳаммасини бир ой тўсиб қўйган, ҳаммаси заҳарли кўлвор илон десанг, уларнинг орқасидан ўн километрлик тошбақа, ўн километрлик юмронқозиқ карвони қўзғолибди десанг. Қозоқ энди қайга боради, а, қайга боради? Биз чигиртка балосини кўриб оч қолганмиз. Эй, Исмат, бу кўлвор илон-ку. Тошбақа, юмронқозиқ, қурбақалар ҳам эргашганига қара, эрта-индин шу Қўрғонтепадан ошиб, бизнинг қишлоққаям ўрлайди-ёв…\nУ ёшимиз тенг бўлгани билан биздан икки ёш кичиклар билан ўқиб мактабни тугатган. Бўлади-ку шунақаса ҳам. Синфдан бир эмас, икки марта қолса шундай бўлади. Лекин Рашиднинг куядигани бу эмас. Кейин ҳатто ўша вақтнинг мен деган олий ўқув юрти – халқ хўжалиги институтига киришга ҳам куч топди. Билим топмасаям, куч… яъни пул топди-да. Битирмади, шекилли. Кўкнори бизнесига аралашиб, ҳаёти алғов-далғов бўлиб кетди. Қамалиб чиқди. Қутулганида ота-онаси, жигарлари – жами олти яқинидан ажраган эди. Одам бундай жудоликка дош беролмай тентак бўлиб қолиши ҳеч гап эмас. Бошда борини кўз кўраверар экан. Худойим бандасини сақлайман деса, қирқ йиллик қирғинда ҳам асрар эмиш. Тўғри, Рашид жўра афғон урушида ҳам уч йил юрган. Қулоғининг орқасидан осколка ҳам еган. На бўлғай, ота-онаси умидини узиб ўтирганда ғоз юриб, тик оёқда уйига кириб келган.\n– Покистоннинг чегараси, Қандаҳорда хизмат қилдим, – дейди. – У ер энди бир ажалхона эди. Қўққисдан минага, дайди ўққа учиб қолаверасан. Қарғанинг шарпасини сезасан, лекин афғон “босмачи”нинг қорасини кўролмайсан. Оёғинг остидан ё осмондан тариллатиб ўққа тутиб қолади. Ўзингни ўнглагунингча сафдошларингни титиб ташлаган, қарасанг – изи ҳам, сояси ҳам топилмайди. Шуйтиб, биз улардан, улар биздан аламзада, кўринса аямас эдик. Аёл, бола, қари деб ўтирмай отиб ташласанг ҳам, биров бир нарса демайди.\nБир куни штабдан қора чодра ёпинган аёлни опчиқишди. Қирғиз аскари ва менга буйруқ бўлдики, тоғнинг нариги камарига обориб отиб ташланглар. Аёлнинг тилига тушунмаймиз, бироқ имо-ишораларидан олтита боласи борлиги, бири кўкрак эмадиган чақалоқ эканини англаймиз. Бунақа ҳолат кўп бўлади: эринг қайда, босмачилар қаердалигини айт – жавоб бўлмаса, ўлимга маҳкум. Бу бечоранинг бошида ҳам шу кун экани маълум. Ким ҳам беҳуда жувонмарг бўлиб кетишни хоҳлайди? Кўҳликкина аёл. Болажон, мусулмон, йиғлаб жавраб боряпти, сен ҳам мусулмон боласидирсан, дейди. Негадир жуда раҳмим келди, онам, опаларим кўз олдимга келди. Саматга нима қиламиз, дедим. Билмасам, деб елка қисди. Кел, дедим, шуни ўлдирмайлик. Лекин бизни қоровулминор тепасидаги навбатчилар дурбинда кузатиб туришади. Ҳийла қилганимизни пайқаб қолишса, ўзимизни отиб ташлашади.\nАёлга ўзимизча тушунтирдик: етиб тўхтаганда биз устингдан ошириб ўқ отамиз, сен гуппа ташлаб “ўлиб” қоласан.\nАдирда жасадлар жайраб ётибди. Дунёда одамнинг мурдасидай сассиқ, бадбўй нарса бўлмайди. Эскилари этсиз суяк, скелетларга айланган, парранда-дарранда еган чиқар. Кўпчилиги… аёл. Бор-йўғи бир дақиқадан сўнг бу келинчак ҳам шулар сафига қўшилиши керак. Тўхтади. Отдик. Йиқилди. Йиқилгач, яна отдик. Типирчилаб қўйди – ролни яхши бажарди.\nҚиларини қилдиг-у, ваҳимадамиз: билиб қолишса – тамом. Ахир, у юриб шу ерларданми, қаерлардандир ўтади-ку. Бир-икки кун ўтди орадан. Ҳартугул, гап чиқмади.\nИттиқофо, бир куни кечки смендамиз. Шерикларим ўрис аскарлар. Роса чеккилари келиб қолди. Кечаси бирор шарпа сездиришинг жуда хавфли, пайқаган заҳоти отадилар. Чекманглар, деб тихирлик қилсам ҳам, унашмади, ўзларича шинелга бекитиб чека бошлашди. Заҳар танг қилиб, бўшаниш учун сал нарига юришимни биламан, бошимнинг устида бир нима момақалдироқдай гумбурлаб кетди-ку. Ҳушимга келганимда қулоғимнинг орқасидан шариллаб қон оқар, аскарлар, санчастдагилар атрофда тимирскиланиб юрар эдилар.\nТонг отгач, ўрис шерикларимнинг парча-парча гўштларини йиғиб олишди…\nҚишлоқ оралаб “тозалаш” ўтказиб турамиз. Биз излаган “босмачи”лар одатда уйга кириб қамалиб ўтиришмайди-ю, барибир қиладиган ишимиз нима – эшикларни тепиб, бузиб очиб кираверамиз. Навбатдаги эшик ҳам очилмади. Турумини бузиб, қулатиб ичкарига кирсак, олти афғон бола нафас ютиб қалтираб ўтирибди, онаси ўртада ғоз турибди. Шунақа, биз уларни ўлимга тик қарашга ўргатиб қўйганмиз. Бошқа хоналарни титкилашга ўтдик. Бир маҳал ҳалиги хотин менинг енгимдан тортади, десанг. Қараб таниб қолдим: ўша ёлғондакам отганимиз – келинчак. “Тек, дамингни чиқарма!” деб дўқ қилган бўлдим. Тинтув тугагач, бир тоғора олма опчиқяпти ҳалиги. Нима бўлса бўлди деб чўнтакларимни тўлдириб олдим. Не бўлса бўлар деб командиргаям улашдим. “Қаёқдан олдинг?” дейди. “Ўзим, боғдан тердим”, дейман. “Аввал ўзинг е”, дейди. Қарсиллатиб тишлайбераман, кейин у ҳам қўл чўзади…\n“Бош қаттиқми, тош қаттиқми”, деб тирашиб яшаб келаман, жўра, деб осмонга қарайди Рашид. Ҳойнаҳой, тепадан не савдолар тушади деб ўйлар. Ўлмаган қул яшайди, яшай беради. Жудоликлар уни эгса эггандир, лекин синдирмади, янчиб ташламади. Тоғдан искана қилди. Бунга ҳам йигирма йиллар бўлди. Отаси Холдор ака қишлоқнинг молини боқиб юриб, Оқзовдан ўтиб, Қиёматнинг оғзидаги бир парча ернинг тошини тозалаб, ўн беш туп ёнғоқ экиб эди. Мол-ҳолдан асраб дарахт қилди. Бошқа майда-чуйда ҳам экди. Ота-она, жигарлар кетгач, шу ер Рашидга қолди. Хотини Озода билан келиб, отасининг чайласига ёнбош икки хона қўшди, устига шифер босди, эшик-дераза қўйди. Қишлоқдан йигирма чақирим наридаги тоғ ичида ҳовли пайдо қилди. Дарахтдан ташқари сабзавот экди. Тош аралаш қора тупроқда қовун-тарвуз ҳам экиб кўрди. Бўлар экан. Ағдарилиб қолди. Палак мезон шамолини еса, пишмаган сапча қовун ҳам болдай бўлиб кетади. Гап мезонга етишда. Тоғда тез салқин тушади. Ёзда ҳам кўз ёшидай милдираб ёмғир тўкилиб қолади. Ҳайтовур, билсак, бу ерларни сел ювмас экан. Нима бўлса пастда – сойлар қўшилган жойда бўлар экан. Кейинги кезларда айни ёз чилласида ҳам сел айқириб келиб, ҳаммаёқни балчиққа, тошга тўлдириб, кўприкларнинг энг зўрини ҳам санаб-санаб, бирма-бир олдига солиб “ҳайдаб” кетадиган бўлди. Санглоқда кўприк қуришга ҳам одамлар чўчиб қолди. Лекин керак. Икки йил бурунги эрувда ҳам кўприк қолмаган эди. Ҳар йили ҳашарга айтиб, тўрт-беш сўм пул йиғадиган оқсоқоллар ҳам бир нима дея олмай қолдилар. Мана, бу йил барибир қуришга тўғри келади.\nОйдай энам – онамнинг онаси айтар эди: Абдулласой, Солисой, Бургутлининг тепасига ёзда чайла қуриб чиқар эдик. Буғдойлиқ мўл эди. Ораласа қўй-эчки кўринмай кетар эди. Ўттиз-қирқ қўй-эчкини, молларни соғиб, кунбўйи куви пишиб чарчар эдик. Ўнталаб қорин мойи тўлатардик. Давлатнинг чигит мойини кеча эшитдик. Буғдойлиқ еб семириб, думи тарс ёрилиб кетган қўчқорларни ўшанда кўрганман. Лалми қовун ҳам нақд тўнкарилиб қоларди. Ҳандалак, бўрикалла, кампирчопон, бўрибой, олатарвузнинг туйнаги тубига тош тираб чиқмасанг, бандидан узилиб сойга думалаб сочилиб кетар эди.\nҲалиям ўша-ўша ерлар. Фақат нафс, очкўзлик балосими, дарахтлар – сой бўйи кета-кетгунча сариқ тол, яъни мажнунтоллар билан қопланган, орасидан зўрға ўтиб борардинг, қўлинг узилгурлар, на иморатга ёғоч бўлади, на деворбоп, на ўтинликни обод қилади – шуларниям битта қўймай қирқиб олишган-а. Солисойнинг оғзида бир тупгина ёввойи қизил олма бўлиб, ўшанинг шарафига бир парчагина ер Қизилолма аталар ва ҳамма учун тушунарли манзил ҳисобланарди. Олмани то пишмагунча оғизга олиб бўлмас, тахир бир бало, аммо пишгач, жуда мазали, сувли, еганда жон бахш қилувчи мевага айланарди. Сой четида қайрағочдай серсоя бўлиб турувчи шу олманиям кесибдилар – бўйнингга от тепгурлар. Бир сойда икки-уч туп ёввойи ўрик, яна бирида ёввойи олмурут – нок, Токли деган жойда ёввойи узум ўсади. Уч тупгина узум. Униям фақат пишганда татиш мумкин, холос. Бўлмаса, оғзингни шунақа тахир қилиб ташлайдики, уч кунгача еган-ичганингнинг таъмини сезмай юрасан.\nХайриятки, тоғ ёнбағрида, Қоразовнинг пастида тик қирда ўсгани боисми, одамлар унга тегмабди, Ойбек домла айтгани янглиғ, “ўшшайган қоя лаби”да очофат молларнинг ҳамласидан ҳам холи, бир хил кўкариб, кўзни яшнатиб турибди. Оч баччағардан қоч баччағар – тик қирда ўсгани ўзининг жонини сақлашга боис бўлган, чамаси. Қишлоқ тўқсабоси – юз йил аввал, тўқсабонинг отаси менинг бош бобом ҳам ундан тотинган. Биларсиз-билмассиз, ток қаримайди, чинорга ўхшаб минг йил яшайди.\nЯна бир ҳолат: тоғда тез очқайсан. Нон ҳам гоҳида бир ёқимли овқатдай кетади. Сариёғ суриб урсанг, гўё ошга тўйгандай маза қиласан. Унда-бунда учраб қолган мевалардан есанг ҳам тўймайсан. Бу дунёда тамом бегуноҳ яшаб ўтган отажоним бир сафар хуржунини тўлдириб ўша қизил олмадан опкеган. Бир-икки кунда уни тинчитиб, мазахўрак бўлиб, сўнг ўзимиз тағин эшакка хуржунни босиб, қизил олмага борганмиз. Ўзиям, аввал салкам бир хуржун олмани укам иккимиз паққос тушириб ташлаганмиз. Қоринлар дўмбира бўлган, йўл-йўлакай дарахт паналаб, тўхтаб-тўхтаб келганмиз…\nГапнинг калтаси, шу йил май ойининг тўққизида жўра, амакивачча, бола-бақра Рашид жўранинг чайлатомига бориб, сайил қиладиган бўлдик. Фотиҳали жойларга кирдик, қариндошларни кўрдик, Бойтемир, Абдушукур, Абдували, Ғайбулла синфдошларимизни ҳам кўрдик. Сўнг узун-қисқа бўлиб, бир от, уч эшакка ўтириб тоққа ўрладик. Яқин дўстим, беғубор инсон Абдуолим мен билан бирга борган. Фозил амаким бир серка сўйган, гўштини нимталаб шашликбоп қилиб хуржунга жойлаган. Солиқчи дўстим Абдуолим тоза “ўрис боласи”дан ҳам олган экан, чарчоқбосди ҳам гапни қовуштиради деб. Холмурод, Жозил, камина, Абдуолим кўлик – эшак, отда, қолганлар пою пиёда сой кесиб, қайдасан Қиёмат деб уриб турибмиз. Дарҳол салқин бошланди. Тоғлик ғамини ейди-да: Фозил ҳар биримизга биттадан чопон олибди. Борсак, Рашид йўқ, молларни тугал қилгани тоққа кетибди. Хотини Озода пой-патак бўлиб қолди. Сариёғ, чаккиларни уйиб ташлади. Қумғонда чой қайнатди. Шом бўлай деганда Рашид икки тарғил сигирини олдига солиб қийшанглаб келиб қолди. Абдуолим “Тошкентники табаррук”, деб икки пиёла бостириб узатган эди, жигит чечилиб жўнади-ку. Бояги афғон воқеаларини айтди. Хотинининг бир ёмон дардга йўлиқиб, дўхтирлар одам бўлмайди дегач, шу тоққа опкелиб соғайтирганини сўзлади.\n– Собир жўра, олти ой қийналиб ётди, дўхтир нима касал эканини айтолмайди, охири бечора беҳуш бўлиб комага тушди. Қарамай ҳам қўйишди. Уч кун коридорда ётди. Мажоли йўқ, тинкаси қурийди. Амаллаб шу чайлагача опкелдим. Нима бўлса бўлар деб ҳар хил тоғ ўтини дамлаб ичиравердим. Йўқ, Худо боқди: аста-секин жон киргандай ўзгараберди. Ҳайтовур, бир кунлари оёққа ҳам турди. Ҳай, ёз ўтиб тирамога келганда одам бўлди-да. Мана, юрибди, жони тош экан, ўлмади.\nРашид пича кулимсираб, Яратганнинг марҳаматидан тўлиқибми, ортига, хотини томонга бурилиб қўяди. Озода бўлса иягига рўмол танғиб, кетмон кўтариб, кунчувоқдаги янги экилган помидорга сув тараяпти. Урчуқдай хизмат қилиб юрибди. Бир маҳал у бир даста кўк пиёз ташлаб кетди.\n– Манов катталарни танийсанми, эй? – дейди Рашид мазахлангандай.\n– Ҳа, – дейди у.\n– Гўрингни танийсан, – дейди Рашид. – Булар катта, кўрмагансан, Тошкентда туради.\n– Рашид жўра, келинни олиб ўтинг пойтахтга, – дейди Абдуолим, атай келинга эшиттириб.\n– Кўрамиз, – дейди Рашид юз граммнинг таъсириданми, тағин хотинига ўгирилиб: – Ай, мен сени катта кучук қилиб буларга мақтаб ётиппан, – дейди-да, ўзининг гапи ўзига нашъа қилиб энкайиб-энкайиб кулади.\n– Чуччисиз-да, тузингиз йўқ, – дейди хотини ва Фозилнинг иккита пишган шашликни опкетинг деб ҳай-ҳайлашига ҳам қарамай, жуфтакни ростлайди.\n– Фозил, бор, обориб бер, уялди, – дейман мен.\nФозил резинка шиппакни оёғига илганча янгасининг ортидан йўртади.\n– Энди ўлмайди, – дейди Рашид секингина.\nТағин бир ютумдан кейин авжланиб ҳангомага шайланади.\n– Собир ошна, шу чайлада олти қишладик келинингиз билан. Бозор-ўчарниям боллар эплаб туришади, емиш, ўтинниям ғамлаб олганмиз, сабил қолсин, жондор кўп келар экан. Бир куни моллардан хабар олай деб ўтаётсам, симдарвозанинг олдида бир қора турибди. Одам деб ўйлаб, “Келинг, меҳмон”, дебман. “Так-так” қилади. Ит ҳам эмас, англаб қолдим, мол ҳайбатли бир қоп-қора бўри. Узлуксиз тишини такиллатади.\nБосар-тусаримни билмай югургилаб, уйнинг ташқарига очиладиган эшигини ичкарига қараб итараверибман. Келинингиз ҳадаҳа эшикни очиб, сув сепиб ҳушимга келтирди. Ёмон қўрқдим. Эшикни ҳар балолар билан тамбалаб, ухламай тонг оттирдим.\nТонг отиб билсам, ҳар қалай тинч кетибди.\nБир қулайи келди, сиртлон урчитдим. Билсангиз, бўри билан итнинг чатишувидан кучукбаччалар бешта, олти, еттитадир, туғилиб, шуларнинг бири сиртлон бўлади, оёғида қўшимча бир белги – ортиқча панжа бўлади. Бўри буни билади, баччалигидаёқ ё опкетади, ё эплаёлмаса бўғизлаб кетади. Чунки улғайса ўзига кун бермайди-да.\nҚишлоқда амаллаб икки яшар қилиб олдим. Учинчи йили чайлага опчиқдим. Гавдаси қозоқнинг олабойидан катта эди. Ундан бошқаям бир қозоқи кучугим бор эди, қиш куни шу ғингшийверди, кейин вовуллашга ўтди. Ўзи, асли бу мени уйғотишга келган экан. Ортидан эргашиб борсам, бир нарса сулайиб ётибди. Бошини кўтаролмай ҳарсиллайди, фонусни тутсам, боши қонаб ётибди. Сиртлон ҳам чарчаб қолган, тилини чиқариб индамай турибди. Оғилдан кетмонни опчиқдим-да бўрининг бошига икки марта солдим. Қолган жони ҳам чиқиб кетди. Сиртлон бўрига бас келишини шунда ўз кўзим билан кўрганман.\nРашид кейин сиртлонни асрай билмаган. Ўғирлатган. Тоғ ортидан келган хешларнинг иши деб ўйлайди. Пастки қишлоқларда бўлса, топиларди. Кўп сўрадим, уларга керак эмас, ахир бу ит билан тулки овламайди-ку, деб қўяди.\nСиртлоннинг йўқолишидан сўнг жондорга ишонч йўқ, тағин қишловга қишлоққа кўчиб тушадиган бўлибди. Ўт-хашак, ўтинни тўплайди, салқин тушиши билан эпини қилиб ташийди. Мол-ҳолни олдига солиб, ўзлари ҳам тушиб келишади.\nБиз бўлсак – дам олиш, маёвканинг уйини куйдирган зотлар, қуёш чиқиб кетган, сойга, булоқларга юзимизни чайиб, тоққа бир ўрлаб келамиз. Қайда, баланд қирнинг ортида ундан ҳам баланди бор. Ўркач-ўркач тоғларнинг ортида, тизманинг адоғида Бел бор. Тоғнинг бели. Ундан ошсанг, тожик хешларнинг қишлоғи – Можримга тушасан. Форишга қарайди.\nҚирдан тоғрайҳон, кийикўт, телпакгул, ширачникига ўхшаган узун бўйли гул тердим. Милтиллабгина суви қўзғалиб, лекин оқмай турган булоқларга кўзим тушди. Рашид жўра у ерларга ҳам ёнғоқ, олма, ўрик экибди. Шаҳарда бозорга пишган ўриклар чиқди. Бу ўрикларнинг эса ҳали данаги қотмаган, барра довучча.\nЧой ичиб бўлгач, зилол булоқ сувларидан қўшилиб, шарқираб оқиб ётган сойдаги қўлбола ҳовузда чўмиламиз. Ўзимизча уни кенгайтириб, ичидан тошларни олиб чуқурлатамиз. Боя этга пичоқдай санчилаётган сой суви энди мулойимлашгандай, қандайдир танага хуш ёқаётган эди.\nРашид жўра тоғнинг бир камарларидан молларни топиб, бошини тўплаб қайтиб келди. Туш пайти бориб суғориб, ётқизиб, ундан кейин яна ўтга ҳайдар эмиш. Моллар ҳалитдан тирсиллаб, ялтираб семирган, соғса челак-челак сут беради. Буям бир барака, саломатлик, роҳат-фароғотлик. Бир ҳисобда Рашидга ҳавас қиласан. Квартира, коммунал тўлов, газ пули, иссиқ-совуқ сувлар тўлови йўқ, биров пишагини “пишт” демайди. Тоғ ҳавоси, суви тоза. Ҳаракатинг ҳам, емагинг ҳам фойда.\nЯша, яшаб қол, оғайни.\nСафар қариб уловларга минамиз. Эшакларга халачўп урилади.\nРашиднинг хотини яна сигир соғяпти. Елинлари тўлгандир-да. Сут ва ўтга тўйинган, худди оналари сингари икки қўнғир бузоқча шаталоқ отиб ўйноқлайди.\nРашид оғилхона ёнида. Соғилаётган сигирга, соғаётган келинга бир-бир қараб қўяди.\n– Абдуолим ошна, – деб уни тўхтатади. – Ҳалиги кўк бўрини шу ерда, манови ёғоч қозиқнинг олдида тинчитганмиз-да. Эсизгина сиртлоним, қаерларда экан.\n– Сабилнинг терисини шилиб, кетган баҳосига сотибжардим. Тирноқ-тишиниям сўраганларга тарқатдим. Бировлар уни пулга сотаймиш, – деб йирик тишларини кўрсатиб кулди. – Яна келасилар бир.\n– Тошкентга ўтинг, Тошкентга.\n– Ҳай энди, Тошкент… Йўл тушса, кўрармиз.\nБу Тошкентни қўявер, биз шу ерга боғланиб қолганмиз ёки бу жаннат турганда шаҳарингни бошга ураманми дея ётган, дунёга, биз ортидан югураётган – шуҳрат, обрў-иззат, мол-пулга мутлақо бефарқ оддийларнинг оддийи, бир жўмарднинг шунчаки қўл силташи эди.\nШаҳарга яқинлашганинг сари нафс отлиғ бир жодугарнинг тобора комига кириб бораётгандай сезасан ўзингни.\nҒаройиб тоғ ортда қолади. Ортда қолган сари улканлашаётганга ўхшайди…\nОвлоқул отам – Ўнар бобомнинг кичик укаси уруш кўрган, чап елкасидан яраланиб, ўмров суягидан айрилган, аммо пай-этлари жойида бўлганидан меҳнат қобилиятини йўқотмаган, қайтанга, шу ҳолида ер чопиб, кўп тер тўкадиган, ҳаммадан ошиб тушган зўр боғбон эди. Боз устига, биз каби болапақир невараларни кўп севгувчи, искайман деб нос ҳиди анқиб турган соқолини томоғимизга пийпаб обдон безор қилгувчи, болажонлигидан бўлса керак, яктаги енгини сириб қўйиб, этидан бўртиб чиқиб турган чала суякларини хунук кўрсатиб бизни қўрқитгувчи, сўнг ўтириб олиб уруш таассуротларини тамом ёлғон-яшиқ аралаштириб ўртоқлашгувчи, тешик қулоққа тайёр ҳангома бергувчи қизиқ бир чол эди. Сўзлаганда ўзи ҳам ролга киришиб кетарди. Айтайлик, менинг эсимда қолгани – у киши Калашников автоматини ушлаб олиб, немисни қийратгани қийратган, кўринганини соғ қўймаган, урушга бирга борган Нарзиқул тоға ёки Мансур тоға ўлган душманларни санайвериб эслари кетган… Уккағар немислар жудаям авом халқ экан-да, деб бизлар ачиниб қўяр эдик. Бунинг устига, урушда мағлубиятга учраган бўлса бечоралар.\nЎмир амаким бўлса бу ҳангомани ўзича талқин қилар эди: “Булар – бир тўда қишлоқилар уруш кўрмай қайтиб келган: тил билмаса, милтиқ ушлашни эплаёлмаса…\nОвлоқул отам қайсарфеъл эди. Уч марта уйланган бўлса, учинчи кампири, катта қушноч Мусал энамни халачўп билан додлатиб урганларини кўп кўрганмиз. Шу ҳолига яраша уйида барака бор эди. Боғига гилос, сархил олма, антиқа ўрик, беҳи, анор, турли гуллардан тортиб биз “чақалоқ панжа” дейдирган патисон ҳам экар эди. Житирмасида, яъни қоронғи ғаллахонасида қишда ҳам карсиллаган тойфи узумлар шохда илинган турарди. Биз невараларига меҳри ийса, бир бош бериб ейишимизни томоша қилиб ўтирар, охири ейилган узум ё беҳига ғаройиб нарх-наво белгилаб одамни хуноб қилишни хуш кўрарди: “Узум бир бош, икки беҳи, парварда, чой – ҳаммаси бўлиб беш сўму қирқ олти тийин бўлди. Отангда борми шунча пул, бўлмаса топганида олиб кетади сени, унгача қамаб олиб ўтираман!”. Йиғлагандирмиз, ёлборгандирмиз, қутулгандирмиз, лекин иккинчи ё учинчи куни шу ҳол барибир такрорланар эди…\nОтамнинг айтишича, шу меҳнаткаш, қадоққўл, ўрфеъл чол жуда қўрқоқ бўлган. Бир гал тоққа ҳайдаган молларини тугал қилиб қайтай деб Гумсойга бориб, отам билан ҳангомалашиб қолиб кетибди. Биласиз, тоғда жимжит ҳаёт. Кечаси яна зимистон. Бурганинг учишиниям эшитса бўлади. Жониворларнинг товуши-ку жуда ваҳима. Шу атрофда “пирқ-пирқ” этиб бир нарса шарпа бериб қолармиш.\n– Ҳамза, ҳой, Ҳамза. Ухламаяпсанми?\n– Ҳой ака, нима гап?\n– Анов пирқиллаётган нима, эшитдингми?\n– Чўчқалар-да, оқшом сувга келган чиқар.\n– Ие, чўчқа борми бу ерда? Ёриб ташлайди-ку!\n– Одам билан иши йўқ, ухласангиз-чи.\n– Тентакмисан, иши бўлмаса одамнинг олдида нима қилади?\n– Пастда кўлмак бор, балчиқ оралайди-ку бу.\n– Эй, сен менинг қабатимга келиб ёт! Бир тош жойга ўрин солибсан, мундай ҳангома қилиб ётайлик.\n– Ака, уйқу бермаяпсиз. Ухлайлик, одам чарчаган.\n– Бўлмаса чўчқаларингни йўқот, ёмон пирқиллаяпти, менинг исим ёқмаяпти, чоғи, тўнғиз одамхўр деб эшитганман…\n– Тоза жонга тегдингиз-да…\nШундай деб отам узалиб ёнида ётган калладай тошни олиб сойга отибди. “Пирқ-пирқ” тўхтабди. Лекин Овлоқул отам ухламабди. Тонг отгач, секин сойга мўраласа, эндигина мугузи бўртган бир қоп-қора тўнғиз боласи боши қонга бўялиб кўлмакда ётганмиш.\n– Ҳамза, ҳей Ҳамза, – деб уйғотибди отамни. – Анов бир қора нарса йўлимда ётибди, олиб ташла, мен қишлоққа қайтаман…\nБузоқбошдан қўрққан чол\nМен Ҳамзанинг ўғли, Ҳамза Ўнарнинг ўғли, Ўнар Сулаймоннинг ўғли, Сулаймон Хидирнинг ўғли, Хидир Ғойибназарнинг ўғли, Ғойибназар Холбойнинг ўғли, Холбой Қобилнинг ўғли, у ёғи катта уруғ – Шўрлиқ, Шўрлиқ эса Бўгажили, Бўгажили бўлса Туркман ё Қўнғиротга бориб уланиб кетади. Мен ўқиган бир неча тарихий китобларда Бўгажили(Бўхчали) Қўнғирот дейилади, аммо нечукдир Эргаш Жуманбулбул ва бошқа ижодкорларимиз туркманга тааллуқли эканимизни уқтиришган. Ҳайрон бўламан: туркманга ёвуқ тил ё одатимиз бўлмаса…\nМайли, бу тарихнинг иши. Мен билганларимни сўзлайман. Сулаймон бобомни отам ва онам яхши эслашарди. Темирчи уста бўлган экан. Жини кучли бўлган чоғи, ясаган кетмони обдон қизаргач, яланг оёғининг кафтини кетмонга босиб тураркан, оёқ тутаб, ҳаммаёқни ҳид босиб кетаркан. Ажабки, асли оёғининг ойасига ҳеч нарса қилмас, бобой ҳеч нарса кўрмагандай мўккисини кийиб кетаверар экан. Одам териси олти қават бўлади дейди, сиз билан биз бу ишни қилолмаймиз, қилсак, олти қават теримиз ҳам гўштигача куйиб кетади.\nҚора уйни биласизми? Ўтовни эсланг. Бобом пирларими, жинларими қўзғайверса, ўтовнинг деворларидан ёнламасига тик оёқда юриб айланаверар экан. Қора уй ўзи бир омонат нарса, оёғингни қўйсанг, албатта, ёғочлар одам вазнига дош беролмай, тоб ташлаб юборади ё қорувли эркак юкига чидамай, чонғороғи – тепа туйнуги билан қўшилиб ерга қапишиб қолади. Шунинг ўзидан билиб олаверасиз бобомизнинг сир-синоатли ҳаракатларини.\nСулаймоннинг отаси Хидир бобом чавандоз ўтган, ўзи майдароқ, лекин чорпахилдан келган ўта полвон одам бўлган экан. Негадир кўпкарига байтал чопган, байталининг фазилати кўп бўлган, чамаси, эҳтимол, кучли ва ўзғирлиги, айғирлардан ўзармонлиги сабаб тўқсабонинг назарига тушади ва… оқибат бобомиз уловсиз қолади. Ўн пуддан зиёд юк босувчи зўр тўқсабонинг тагига бошқа отлар чидаш беролмас экан. Булар буткул бошқа ҳангомалар. Мавриди билан бошқа сафар гурунг қилармиз.\nСулаймонда икки кампир бўлган. Биридан Ўнар отам, иккинчисидан Эгамқул, Овлоқул отамлар ўргиган. Тўқсулув, Нозанин, Нозик аммаларим ҳам яшаб ўтишди. Улардан бир дунё ўғил-қиз, ана улардан эса бир қишлоққа сиғмас невара, чевара, эваралар юрибди. Барчаси бизни тоға дейди, очиқ тан олай: таниганимиздан танимаганимиз кўп. Одамзотники шу экан-да: бора-бора бир-бирингдан узоқлашаверасан. Кунинг етса ажалга тоб йўқ, буниям бўйнингга оласан… Ҳай-ҳай, ҳай-ҳай!.. Биздан нари, сиздан нари!..\nЎнар отам барваста бўй, полвон чол эди. Умрининг сўнггида ўз чорбоғини ўғиллари Ҳамро, Ҳамза, Ҳазан, Омонга бўлиб берган эди. Чорбоғдан ўриб олинган 300-400 бовлиқ емишни эшакка ортишга эриниб ўзи елкасига даст кўтарганча орқалаб ташиб ташлар эди.\nОвқатни ҳам полвонларга хос ерди. Данакли меваларнинг данагини чиқитга чиқариб ўтирмас экан. Син солганлар юз-икки юз дона, ярим челакнинг зиёдроғини чамалашаркан. Саройнинг Қурисойидан Давир бобо бир маҳал сув ёқалаб келиб, чорбоғда соялаб ўтириб, бир уюм данакни тош билан чақиб еяётган эмиш. Сойдан эшагига сомон ортиб ўтаётган Сафар бобо жўрасидан ҳол сўрабди.\n– Данак ширин эканми?\n– Э, ширин бўлганда қандай!\n– Ҳафта бурун шу ерда Ўнарбой зардоли еб кетган экан… Тўғри айтасан, ширин бўлиши керак…\n– Ў, отинг ўчсин, Ўнарингнингам оти ўчсин! Ўл, ўл!\nШундай дея Давир бобо оғзидаги данак мағизларини жирканиб тупуриб ташлаётганмиш…\nБобом бузоқбошдан қўрқишини одамлар афсона қилиб айтишади. Ўроқ вақти Ўртачўл даштида бобом ишдан чарчаб пичанга бош қўйиб ухлаб ётса, шўтаноқ жўраларидан бири ўлик бузоқбошни ипга бойлаб, бўйнига осиб қўйибди. Бобом уйқудан уйғонса… кўкрагида жондор ётибди. Силкинса ҳам, урса ҳам, тушмас эмиш. Турасолиб уйига қараб югурибди. Бўйнига тумордай осилганидан бехабар, ўнгдан урса, чап томондан, чапдан урса, ўнг томондан келиб, кўкрагида туриб қолар эмиш. Катта гавда билан калишни ҳам қолдириб, ялангоёқ нақ ўн беш чақирим масофага ўзича бузоқбошдан қочиб уйига келиб қўйган. Уйда эса кампири Майрам энам масхаралай-масхаралай бўйнидаги ипни кесиб олган, шундаям бузоқбошнинг ўлигидан чўчиб ташқарига қочишга шайланиб турганмиш.\nБобом бир вақтлар тожик жўраларидан кўчат олиб, чорбоғига ариқ бўйлаб кўп олма экиб ташлаган экан. Чучук қизил, сариқ, катта-катта олмалар эди. Карсиллаган, шунақа мазали эдики, еб тўймас эдинг. Ёзда бирваракайига пишиб, тўпиллаб тагига тушиб ялтираб ётар, ариққа оқиб кетганларидан пастки овулдагилар ҳам баҳраманд бўлишаркан. Бир ғаройиб олмалар эди. Дарахтлари ҳам худди ёнғоқ дарахтидек тарвақайлаб осмонга бўй чўзиб кетган, то кузгача шохларида илиниб қолган олмаларни битта-битта узиб еб мазза қилар эдик.\nТақдирни қарангки, Ўнар бобом етмишдан ошиб чол бўлиб қолганида ҳўкиз судраб, мана шу ўзи эккан олма танасига гавдаси урилиб, шол бўлиб қолди. Эҳ, менинг оқкўнгил, меҳрибон бобом неча йиллар маҳтал бўлиб ётди-я. Кўрпада ётиб елкалари ачишиб кетаверарди, чоғи, “Ағдар!” деб бақирар эди. Биз бола эдик, амакиларим, келинлари, гоҳо бўйи ўсиб қолган Исмат, Дамин, Сайимбой акаларим бобомни у ёндан бу ёнга ёнбошлатиб қўйишар, шу кўйи бир неча соатгина тек ётар, тағин бояги аҳвол такрорланар эди. Кунларнинг бирида кичик амаким қишлоқ шифохонасидан оёқсиз сим каровот топиб келган, оёқлари ўрнига тош қўйиб, бобомни унга ётқизишган эди. Бобом шўрлик қоронғи уйчада бир ўзи ётар, ҳўл-қуруғи бир жойда бўлганидан зах хона ҳидланиб ҳам кетган эди.\nОнам ёки келинларидан бошқа бирови нон пиширса, биринчи кулчаларини олиб, бобомнинг ёнига чопар эдик. Ярим нон катталигидаги кулчани бобомнинг оғзига тутсак, боёқиш очиқиб кетармиди ё ошқозони ҳам ўта бақувватмиди, катта кулчани бор-йўғи икки тишлаб адо қилар эди…\nТенгқур-бўйинсалари шу ётганида ҳам ё тегишибми, ё яхши мақсаддами, бобомнинг кўкрагига боягидай ўлган бузоқбошни ташлаб қўйишган. Шояд, қўрққанидан, ҳа, албатта, қўрқувга дош беролмай ўрнидан даст туриб кетишини исташган. Лекин… бобом қўрқса қўрққандир, бақириб бергандир. Бироқ шундай полвон одам… қимир этмай ётаверган! Шу дард бобомга сўнгги нафасигача дўст бўлиб қолди…\nУ вақтлар, қизиқ, дунёда шовқин кам эдими, одам оз эдими, олис-олис масофадан кишилар бир-бирини чақириб оларди. Отам раҳматли яқин йиллар ичида ҳам уч-тўрт чақирим масофадан молларини қайтариб олганини ўз кўзим билан кўрганман.\nКатта қишлоқ номи Қувкалла бўлгани билан у тармоқланиб кичик қишлоқларга бўлиниб кетади: Аллаберди, Бургали, Ўртақишлоқ, Зулмонота, Бердибулоқ, Қирги Шўрлиқ, Тўдақишлоқ. Аллабердида Қамбар тоға яшар эди. Новча бўйли, полвон, бир авомроқ киши эди. Бобомга ўхшаган хўран, бир ўтиришда қишлоқнинг катта тандир нонидан уч-тўртини сарёғ суркаб уриб ташлар эди, дейишади. Эшак минса негадир узанги боғламас, узун оёқлари ерга тегиб, бута, хашакларни супуриб юрар эди. Шу одам кун ботиш шаппатдаги қишлоқда яшовчи жўраси Ўнар бобом билан гоҳ Қўрғонтепа устига чиққанида, гоҳ Кўкқум деган жойга, Ўртақирга мол ёйгани чиққанда иккови икки қишлоқда туриб гаплашиб, ҳангомалашиб ётар экан.\nКўкқум – Аллаберди. Ораси уч-тўрт, балки беш чақирим, яъни чақирим деганни километрга менгзаб айтаётирмиз… Шунча масофа узоқликда икки чол гурунгини тасаввур қилинг! Қандай товуш керак бунга!\nҲозирги “сотка”ларимизнинг ҳам чидаш бермай жони чиқиб кетар-ов!\nМалла бобо саргузаштлари\nЭгамқул отам Сулаймон чолнинг Ўнардан кейинги ўғли. Ўзига етарли жиндор бобой эди. Хотинбоз эди, деб айтмайман, бироқ тақдир тақозоси билан беш марта уйланган. Не тонгки, уч ўғил, бир қизи фақат бир кампиридан туғилиб эди. Қолганларига туллигича жавоб берган эди.\nБиз болароқ эдик, икки кампирини яхши эслайман: бири қоп-қора, семизроқ, униси узун бўйли, сариқ кампир эди.\nЭгамқул отам атторлик қилар, Каттақўрғондан ул-бул опкелиб хотин-халажга сотар эди. Мисол, ҳайитда бир хуржун ҳолва, бошқа вақтлари арзон мато, сақич, ҳуштак, матобўёқ, аччиқтош, ёғоч қошиқ, ироқи дўппи, қовун қирғич, шунга ўхшаш энг керакли нарсалар олиб келарди. Бошқа атторларга ўхшаб қишлоқма-қишлоқ, уйма-уй кириб юрмас, шундоқ уйида пуллаб қўяқоларди. Инсофли бўлганини ҳалигача айтиб, қилиқларини эслаб юришади. Келинларининг ҳар бирига ўзи от қўйиб, фақат шу лақаб билан атар, атай ўзининг исмини билмаганга олиб кетаверарди. Масалан, бир неча келинларини “ёвғон” деганини кўрганман, фақат танимоли бўлиш учун бўлса керак, “катта ёвғон”, “кичик ёвғон” дея аниқлик киритиб қўярди ўзи. Опкелган молини бошқа нарсага, мисол, тухум, эчкининг жуни ёхуд баъзан ўзига керакли бирор буюмга ҳам алмаштириб кетаверарди. Назаримда, энг “учиб кетадиган” моли бўёқ эди, қизиғи, Эгамқул отам мана шу бўёқларининг ишлатилишида ҳам устида турарди. Оқ жунга буни ишлат, қорасига уни, мунча миқдорда қўш, аччиқ тошдан бунча қўш, кўп қўшсанг ипни қотиради, оз қўшсанг бўёқ тез кетиб қолади, дея кечгача катта қозонда сув иситиб, қучоқ-қучоқ йигирилган ипларни бўяётган хотинлар билан аралашиб юраверар эди. У одам билан яқинлашиш ҳам, аразлашиш ҳам осон эди. Бирданига “Отангнинг қоқ лаҳатига!..” деб сўкиб қолдими, тамом эди, шу куни демак, ким биландир қирпичоқ бўлди деяверинг.\nҚорамағиздан келган келинлар, ҳатто неваралари ҳам “мўлтони”аталарди. “Тошбақа”, “сояки” кимлигини ҳам биламиз.\nЎзи сариқ одам бўлгани учун янгалари “малла” деяр экан. Бу янгаларнинг, қайн исмини тутмаслик иримидан келиб чиққан, бироқ у оғиздан оғизга ўтиб то невараларигача етиб келган, не муродким, бизлар-да “Малла ота” деб юравериб, то эсимиз кириб, хат-савод ўргангунимизга қадар “Малла ота”нинг асли Эгамқул чол эканини англамаганмиз.\nҲайит сайлида “ушбуллак”, яъни ҳуштакнинг турли рангдагиси, бир-бирига тамом ёпишиб ётган, ранг-баранг, чўпи билан оғизга тиққанингда бирпасда эриб тамом бўлувчи хўрозқандларнинг ҳам асл муаллифи Малла отам эди. Каттақўрғон сақичи, барака топгур ким ишлаб чиқарар экан-а, кунжут ҳолвадай кулча шаклида бўлар, отамиз хоҳлаган еридан беш, ўн, йигирма тийинлик қилиб синдириб узатиб ётар эди. Сабил шуниси билан қизиқ эди. Ҳозиргидай турли-туман ўйинчоқлар йўқ, ўнлаб болаларнинг оғзида бирданига чуриллай бошлаган йигирма тийинлик “ушбуллак” энг қимматбаҳо матоҳ эди. Сайил эрта тонгда, тонг қоронғисида мачит ёнида бошланар, ур-тўполон билан бир соат ичида тамом бўлар эди. Бунча шошилинч, нега тонг қоронғисида – ҳеч ақлим етмайди. Ҳозир ҳам худди шу “Нонбер ота” мачити ёнида ҳайит сайли бўлади, ҳозир ҳам ҳолва сотилади, лекин “ушбуллак” йўқ, жиян, невараларга совға улашиш йўқ, чунки ҳайитсиз ҳам ўйинчоқ бор, ҳайит кунисиз ҳам ҳолва, ҳатто хурмо тиқилиб ётибди. Энди одамлар ўзгача ҳашамат билан қурилган янги мачитга ҳайит намозини ўқиш учун келадилар. Аввал уч-тўрт мулла чол тор, зах бир хонага кириб намоз ўқиган бўлса, эҳтимол, буни ҳам билмаймиз. Биз мачитнинг яқинига ҳам йўламас, ё қўрқар, ё ҳаддан зиёд муқаддас деб ўйлар эдик. Ҳатто мачит ҳовлисидаги дарахтнинг шохини синдириб қўйсак, оғзимиз қийшайиб қолади ёхуд қўлимиз шол бўлади, арвоҳ уради, деб қўрқар эдик. Бизнинг тасаввуримизда бу ерда арвоҳлар яшайди, яқинлашган кимсага зиёни тегаверар эди…\nОта-оналаримиз ҳам бу иримга ишонганлари учун шундай бўлган, эҳтимол.\nМалла отамнинг биз билган қора кампири анча саховатпеша эди. Каминани айрича яхши кўриб эркаларди. Битта тухум келтириб, шу моякдай сақич беринг, десам, моякдай сақич берар, сўнг “қора-қура қақажонлар” уни бир чайнамдан тишлаб бўлиб, ачқимтил-тахир бўлишига қарамай, то ухлагунча зўр бериб чайнар ва ухлаганда сўлак билан қўшилиб эриб ёстиққа, ундан сочимизга ёпишиб қолиб, абгоримиз чиқиб юрар эдик. Абгоримиз чиққани шундаки, эрталаб онамизга шикоят қилсак, дарҳол қайчини олиб, сақич ёпишган беш тийинлик тангадай жойни ўйиб қирқиб ташлар ва биз бошига темиратки чиққан боладек кўчада ийманиб юрар эдик.\nМалла отам ўжарлиги учун бўлса керак, қишлоққа бошқа аттор оралатмас эди, ҳайқириб, бақириб сўкиб ўртақирдан ошириб қўяр эди. Булоқдан Раҳмон бақироқ, Бердибулоқдан Берди тўмор бу қишлоққа фақат Малла отам йўқлигида бирров оралаб, дарҳол кўч-кўронини йиғиштириб жўнаб қолар эди. Шунда ҳам Малла отам дарагини билиб қолса, тек ўтирмай чўбирига миниб боёқишларнинг додини бериб қайтарди. Алҳол, келинларининг: “Ака, нега буйтасиз, сизда йўқ нарсалар у атторда бор экан, нима қипти, ҳайдаманг!” деб зорланишларига қулоқ ҳам солмай, жеркиб ташлар эди:\n– Ота-бобонгнинг қоқ лаҳатига… ҳаммангнинг!\nШу хитобдан сўнг жами қишлоқ хотин-халажи уй-уйига пусиб дами чиқмай қоларди.\nЭгамқул отам дутор чертиб қўшиқ хиргойи қиларди. Уйида иккита дутор осиғлиқ турарди. Уйининг ортида “житирма”, яъни ертўлага ўхшаш қоронғи, паст томи бўлиб, ичида ҳар бало, эгар ясайдиган ускуна, молларнинг қуритилган пайларидан тортиб ҳар хил темир-терсаклар уйилиб ётар, мезон шамоли еган, қишга сақланган қовун-тарвузлар ҳам шу ерда қалашиб ётар, шифтидаги қарағай ходаларига эса кампири қишқи беҳиларни қатор қилиб илиб чиқар, кирганингда димоғингга гуп этиб беҳи ва қовун ҳиди урилиб, бошинг айланиб кетарди. Аммо бошқа туйнук йўқлигидан ичи мудом қоп-қоронғи бўлар, кундуз куни ҳам шам ёки фонус кўтариб кирмасанг, ичкаридан бирор вақо тополмасдинг. Житирма – йитирманинг маъноси шу бўлса керак.\nСулаймон бобомнинг уста қўли шу ўғилга, ундан ўз ўғли Ўмирқулга ўтган бўлса керак. Ўмир акам ҳам, Худо раҳмат қилсин, оз умр кўрган бўлса-да, жуда пишиқ эгар ясар, одамларнинг уйларига ясаган эшик, ромларни ҳалигача мақтаб гапириб юришади.\nСўнгги кампири Хонбеги энамиз сулув аёл эди. Малла отамнинг кичик ўғли Халил акамни жуда қаттиқ суяр, худди ўзи туғиб катта қилгандек еру кўкка ишонмасди. Эгамқул отам кампирини уриб-сўкиб қўйиб юборгач ҳам, онамиз тўй-маъракаларда аёллардан Халил акамни сўраб-суриштирар, ҳам гапириб, ҳам соғиниб юм-юм йиғлайверар экан.\nБу кампири пастки Камаровул қишлоғидан эди.\nМен болалигимда бу қишлоққа талай марта бориб, икки-уч кунлаб юрганман. Сабаби, шу қишлоқда отамнинг синглиси Қандолат аммам турарди. Тўрт ўғли, тўрт қизи бор, серфарзанд, қизи Мактаб мен тенги, Абдуҳамид мендан икки ёш катта эди. Ёзги таътилда Абдуҳамид тоғаси Омон акамнинг уйида у-бу ишларига қарашиб юрар, кўпинча жиқиллашиб уришиб ҳам қолардик. Мактаб ҳам Омон акамникига келиб, икки ойлаб юриб, биз билан бир синфда ўқиб, сўнг шу ҳақда маълумотнома олиб, ўзининг мактабига кетар эди.\nАммам ўпка касалидан кўп қийналар, тинимсиз пўкиллаб йўталар, оқшомларни ҳам уйқусиз ўтириб ўтказар, ҳар тўлиб йўталганда “Ҳа, сағана қолгур!” деб йўталини қарғаб норози бўлиб қўярди.\nАммамнинг уйининг орқа тарафида, тошлоқ сой бўйида Усмон деган гунг чол яшарди. Биз эрмакталаб болалар кунчувоқда эриниб ўтирган чолни ўзимизча гапга тутар, у бўлса ишоралар билан нималардир дер, қўққисдан хунук товуш чиқарар, шунда қўрқиб кетиб урра қочар эдик. Шумлигимиз тутиб яна йиғилишиб келсак, бу сафар чол яқинига йўлатмай, тош отиб қувиб соларди. Биз бўлсак уни масхаралаб қочардик. Ҳолбуки, у тентак эмас, мияси бутун одам, айби – гунглиги эди.\nМенинг Хонбеги энам шу чолнинг синглиси экан. У бошқа жойга турмушга чиқибди. Яна туғмабди. Лекин ҳар келганида Халил акамни эслаб, соғиниб аммамга йиғлаб кетар экан…\nЭгамқул отам даставвал худди эртакдагидек сойдаги булоқ бўйида бир қиз билан танишади. Бу қиз қишлоқнинг тенгсиз сулуви эди. Ана-мана тўй қиламиз деб ер тепишиб турганида отамизни урушга чақириб қолишади. Қарағандада поезддан ўзини ташлаб, оёғи лат еб, ундан Семипалатинскда даволаниб, кейин штрафбаталонда хизмат қилиб, кимларнингдир кўнглини олган чиқар, урушга бормасликнинг иложини қилади. Уруш тугаганда қайтса, ўша куни суюклисининг тўйи бўлаётган эмиш. Қаранг, худди китобдагидек. Янгаларидан бу гапни эшитгач, от қўйиб қизнинг уйига боради-да – норғул, бақувват солдат эмасми – қизни отга ўнгариб опқочиб келади. Солдат тўйи билан келин тўйини қўшиб юборади. Бу – бўлган воқеа. Момомиз ҳозир ушбуни ўқиб турган баъзи бошқа одамларнинг момоси бўлиши мумкин эди. Айб этмасинлар бизни, бу бўлиб ўтган рост гаплар, начора, бошқа момодан ўраган невара бўлдинг нима-ю, шу сулув кампирдан тарқадинг нима – тақдир шуни ёзган экан-да. Тарихдан ўпкалашга на ҳожат. Малла отамдан ўпкалашга ҳам на ҳожат. Дунё айвонида энди улар йўқ. Пишқириб, ёвқурлашиб яшаб ўтиб кетишди.\nЭгамқул отамнинг худди ўша аёлидан Саломат аммам, Ўмир акам, Суюн акам, Халил акам туғилган. Катталар ўтишди. Фарзанду неваралари бир олам.\nХалил акам – кенжаси барваста бўлмаса-да, жуда келишган, юмшоқтабиат, ақлли одам. Ота қўли, рубоб олиб қўшиқ айтиб туради. Уятчанг. Одам тўпланса, айтмай қўяди.\nХонбеги онамизнинг суюб-эркалаши, соғиниб кўзёши тўкканларича бор…\nЭгамқул отамнинг қариб, бетобланиб тўшакка михланиб қолган кунларини яхши эслайман. Шу ётишида ҳам келину невараларини лақаб билан чақирар эди. “Ёвғон”, “Тошбақа”, “Палакат”, “Серри”.\nАммо ўғилларига бошқача бақирар эди:\n– Ўмир, Суюн! Менга бир кампир обберинглар! Шуйтиб ётмас эдим, уялганимдан туриб кетар эдим. Мени уйлантиринглар ахир, эй серри, ҳўкиз, гўрсўхталар!\nБобом ҳам кутиб ўтирмай, бу дунёга талоқ қўйиб юборди…\nЎзи қора, кўнгли оқ\nҚора отам, яъни Овлоқул отам Эгамқул отамдан ҳам ўтиб тушган қайсар эди. Негадир бир онадан бўлса ҳам, бири сариқ, бири қора эди. Қора отамга ҳам номни янгалари қўйишган. “Қора бола” дейишган чиқар. Пича вақт эски мактаб кўрган, унча-мунча сураларни оёғини осмондан қилиб ўқиб ташлар эди. Шу боис баъзилар мулла Овло дейишарди. Биринчи хотинидан Санобар аммам ва Исмоил акам туғилган, кампир қайтиш бўлгач, иккинчисига уйланган, буниси билан турмуш яхши бўлмаган, бир туққан, бола турмаган, кейин қўйган. Ичи қорароқ аёл эканини яқинларда Исмоил акам айтиб берган.\nҚора отам уруш кўрган. Ўзининг айтишича, то Берлингача немисни қувиб ташлаб қайтган. Лофи кўп эди. Ёнига ўтқизиб олиб, биз каби тешикқулоқ бола-бақрани обдан ишонтиришга уринар, ҳар замон бу гаплар бекор эканини кимдир айтиб қўярди-да, ҳафсаласини ёмон пир қиларди. Аммо кейинги сафарги суҳбатда яна янги мақомда, қўшиб-чатиб ҳикоя бошларди, деганларига ўзи ҳам ишониб кетарди, чамаси. Қизиғи, қишлоқдан бирга кетган бир гуруҳ қуролдошлари – Нарзиқул тоға, Ҳамро бўла, Жума тоға, Ҳамид бобо, Икром тоға, Ўрол тоға, Мансур тоға бир жойда хизмат қилган. Мансур тоға оғзидан, Икром тоға оёғидан, Қора отам чап қўлидан ўқ еган.\nАна шу чўлоқ қўли билан кетмонни соғ одамдан зўр чопарди. Ўт ўрар, ўтин қилар, тоғдан бодомча, шувоқ чопиб эшакка ортиб келарди. Шиддатли, чарс, шунга яраша жуда меҳнаткаш, энг муҳими, меҳрибон, бағри иссиқ одам эди. Мен чақалоқлигимда авлодимизда тенгқур болалар бўлмаган экан, шу боисми, янгалар, боболар, момолар ўртасида доим талаш бўлган эканман. Онам хамир қорадиган тоғорага ўтқазиб қўяркан, ювош эканман, шу жойда кечгача миқ этмай ўтираверарканман. Қора отам пастки овулдан бу ёққа йўли тушса, мени тоғора-поғора билан қўшиб уйига кўтариб жўнаркан, шундай қилмаса биров жавобгар қилармиди?\nҚора отам ҳам акаси Малла отам каби бировга от қўйишга уста, бироқ биз каби невараларини ўзгача меҳр билан яхши кўрар, пийпалаб искар, соқолининг тиканаклари билан атай юзинг, бўйнингни тирнар, қитиқлар, охирида том шифтига осилган қушхалтадан егулик мевалар олиб узатар, сўнг унинг нархини фалон сўм деб айтиб, отанг шуни тўлаб, кейин сени опкетади, дея ўзича жиддий қўрқув солиб, уйига эринмай қамаб ҳам ўтираверарди.\nНега ахир, бу одамларнинг шунча вақти кўп эдими, меҳри ўз фарзандларидан ортиб ётармиди, эътиборсиз бўлса ҳам бир жойи камайиб қолармиди?\nБир қадар эсимизни таниганимизда ҳам, Қора отам бизни қувлаб юрар, қочсак чопиб изимиздан келарди, ушламай қўймасди. Етса пийпалагани-пийпалаган эди. Лекин биз худди ғаним қувлагандек жон-жаҳдимиз билан қочардик.\nҚишда ҳаммаёқ қорга тўлиб кетарди. Эрталаб мол-ҳолга, сўнг эса пастки овулга бир курак сиққудай йўл очиларди. Бўлмаса у ёқдан баланд товушда “Падарингга қусур”, “От тепкурлар”, “Ёвғонлар”, “Отангнинг қоқ лаҳатига!” дея ё Малла отам, ё Қора отам йўл очиб келаверарди. Бу одамлар бир-бирига қаттиқ гапирар, айблашар, мундоқ қарасанг ўшқираётган бўлардилар, энди-энди ўйласам, бир-бирларини аяган экан, бошқача қўпол сўзлар билан аслида меҳр билдирган эканлар. Бу меҳрдан эса биз болалар тамом безор эдик.\n…Қарасам, рўпарадан Қора отам чопонининг ўнгири бургутнинг қанотидай ҳилпираб чопиб келаётир, ура ортга қочдим. Этигим тойғинчоқ эди, бир-икки мункиб ҳам кетдим. Йўлакдан чиқай десам илож йўқ, гуртук қорга ботиб қоламан. Қора отам ўлжани қўлдан чиқаргиси йўқ, шашт билан югуриб келаётирки, бир пой калиши гуртукка учиб кетди ҳам, маҳсичан илгарилаётир. Шу вақт рўпарамда сузонғич қораола сигиримиз пайдо бўлди. Сигир маъқулми, Қора отамми – бирпас иккиланиб турдим-да, сигирнинг ёнидан алдаб ўтиб кетмоқчи бўлдим. Бахтга қарши яна этигим сирпаниб кетиб нақ умбалоқ ошиб тушдим. Не кўз билан кўрайки, шу ҳолимда сигир устимга бостириб келяпти. Ҳар қалай, шохи баданимга тегмади-ю, лекин қаттиқ, дўнг пешонаси билан мени қалин қорга ботириб киргизиб юборди. Бунинг энди ваҳимасини кўрсангиз, сигир худди жонимни чиқариб олаётгандай бақириб додлайман. Қора отам қандайдир мол тагини тозалайдиган белкуракни топиб олибди-да, сигирнинг қуймичига қарсиллатиб уриб қувиб юрибди. Бу уришда жониворни беланги қилиб қўйиши ҳам ҳеч гап эмас. Аёллар дувиллаб чиқиб чолни тўхтатишди.\nҚора отам қорга сўлагини чўзиб нос тупурди-да:\n– Бермон кел, дабба. Ҳеч нима қилмадими? – деди.\nҚора сигирдан қутулиб, Қора отамга тутилдим.\nҚасоскорнинг қўлига тушганим учунми, ҳар қалай, ўзим билиб-билмай ювошланиб қолган эдим…\nҲайит куни эди. Сайилдан қайтяпмиз. Энди мактабга борадиган каттагина боламан. Ёнимда синфдошларим. Қора отам сайилдан эшакда қайтаётган экан, бизга етиб олиб, қўққисдан эшакдан туша солиб, аканг қарағайни қувиб жўнади-ку, тойғоқ йўлда дарров етиб олди. Қорга буркаб роса пийпалади. Нима деб жеркинганим эсимда йўқ, аммо шу сафар жуда хафа бўлиб йиғлаганман. Синфдошларнинг олдида изза бўлганман-да. Саксон саккизинчи йил бир журналда Қора отам ҳақида “Қора чол” деган ҳикоям босилди. Бобой невараларидан бирига уни ўқитиб эшитибди. Мана шу гаплар, кампирини уриши, уруш ҳангомаларини лоф-қоф қилишларини кула-кула ёзганман. “Ҳай, баччағар, отасини ўшак қипти-да”, дебди. Менинг ўзимга ҳеч нарса демади, бироқ хафа бўлгани шу гапдан маълум.\nКампири Мусал энамни яхшигина дўппослар эди. Нозикжусса энамиз неча бор халачўпда таёқ еганларини ҳам эшитардик. Балки бу гаплар ҳақиқатан ўшак, яъни ғийбатдир. Улар ҳар иккови чин дунёга кетди. Мусал энам ҳам фариштали кампир эди. Қушноч, одамларни даволар эди. Восвосга учраган одамнинг давосини ўша заҳоти айтар, кўпларнинг палакатдан қутулиб қолишига сабабчи бўлган эди. Буни ҳамма гапиради. Тирноққа зор келин-куёвларга ҳам тўғри маслаҳатини берар, бир неча ўғилга муҳтож одамларнинг ўғилли бўлишига ёрдам берганига гувоҳман. Бу энди туғмасакни туғдирарди дегани эмас, баъзи бировларга сенда уруғ кўринмаётир деб ҳам очиқ айтаверарди. Бир киши ҳақида унинг белида бола йўқ, кичкиналигида ўйнаб юриб қудуққа тушиб кетган, ваҳимага тушиб қўрқиб уруғи қуриб кетган, деган эди. Нега, боласи бор-ку, деганман. Ўзиники эмас, деди, таажжубландим: қанақасига? Дўхтирларнинг устакорлиги-да. Яна таажжубланаман.\n– Гапиртирасан-да, болам.\nБез бўлиб турганимни кўриб:\n– Келинчакнинг тухумдонига бегона эркакнинг уруғини солиб тувдириб оғон, тушундингми? – деб бақириб юборган.\nБу сирни менга айтганига пушаймон еди, шекилли, дарров тескари ўгирилиб гапирмай қўйган. Менга эса хафа бўлиш кайфиятидан кўра бояги янгилик ўта муҳим туюлганми, ағрайиб қотиб қолганман.\n– Бор, кет энди! – деб жеркиган қушноч энам тескари қараган кўйи.\nТуриб чиқиб кетдим. Хафа ҳам бўлмадим. Ўзи энам раҳматли жини тутса, бирдан туси ўзгариб, бошқа одамга айланиб қоларди.\nБемор келиб дардини айта бошласа, тинглаб ўтирмасди. Титроқ тутиб “ҳайй!” дея узун эснаб оларди-да, шартта ағанаб беш ё ўн дақиқа ухлаб оларди. Сўнг туриб у ёқ-бу ёғини тузатиб оларди-да, турган уйининг қандай жойда ўрнашгани, агар аҳамиятли бўлса, фалон жойдаги култепада зиён илашгани, қорачадан келган, кўзлари чақчайган бир жувон ирим қилиб уйига, ёстиғига, кўрпасига ёки бирор жойга дуо бекитганини кўриб тургандек гапираверарди, лўлига ўхшаб ўзи бориб топиб, қизил қўй сўйдириб, фалон сўм ата, деб ётмас, нари борса, бир қора хўроз буюриб ҳожатини раво қилиб юбораверарди.\nЭнамиз ўзи етимликда катта бўлган, ўгай онаси кўп азоб берган экан. Бир маҳал эна кеч тушганда сув олиб кел, деб ёш қизни булоққа жўнатади. Борса, булоқ бўйида бир суқсурдай келишган қиз соч тараб ўтирибди. Олдида бир бутун нон.\n– Мана бу нонни олакет, очқагандирсан, – дебди ҳалиги нозанин. Энамиз унамаган. Шунда ҳалиги зўрлаб нонни қўлтиғига тутқазибди.\n– Дугона, ўзинг ҳам очқаб-нетиб юрма-да, – деб минг истиҳола билан ноннинг ярмини ушатиб олибди. Уйга кирган заҳоти ўгай она бошлайди-ку тўполонни. “Нега ҳаяллаб кетдинг? Ўйнаш орттиргансан, шу нонни ўйнашинг берган, уйни ҳаромга тўлдирдинг, кет, йўқол, ўл!..” Энамиз ҳалиги қиз нон берганини исботлайман деб бориб қарашса, ҳеч зот йўқ, соч тараб турган сулув учди-куйди жойида йўқ. Қиз бечора калтакнинг тагида қолади. Одамнинг золими ёмон бўлар экан, таёқ билан уравериб, қизнинг бир кўзини кўр қилиб қўяди. Энам саксонга кирганида ҳам ўша ҳикоясини эслаб ачинар эдим, оқ чандиқ қоплаган кўзига қараб эзилардим. Энам бўлса “Э, аттанг, ўшанда мортувнинг нонини бутун олишим керак экан, ҳозиргидан юз баробар билгир бўлар эдим”, деб афсусланарди. Қизиқ.\nЯна ҳам қизиғи, Худо берган тақдирни ҳар қанча билгич бўлса ҳам англайолмай қоларкан-да киши. Ҳали тетик эди, тўқсондан ошар дердим, неварасининг машинасида чўлга кетаётиб ҳалокатга учраган. Машинада биргина энамнинг ўша заҳоти жони чиқиб кетибди. Бошқалар омон қолган.\nҲой болам, оёғим тортмаяпти, бир палакатни сезяпман демаган. Туш-пуш кўрганиниям айтмаган.\nМенинг покизагина энам…\nИсмоил акам Овлоқул отамнинг Худодан тилаб олган ёлғизгина ўғил тирноғи эди. Шунга яраша қорувлигина бўлса экан, эллик-олтмиш килодан кўп вазн босмас эди. Худо берган оқкўнгил, ҳай-ҳай, оғзини очса юраги кўринадиганлардан эди. “Эди” деётганимнинг боиси, акани ҳам шу йилнинг эрта баҳорида олтмиш олти ёшида бой берганмиз.\nАка Овлоқул отамнинг биринчи кампиридан. У энамизни биз билмаймиз – эрта қазо қилиб кетган. Исмоил акам, гарчи камбағал, болажон одам бўлса-да, ёзғирмайдиган одам эди. Фақат бир кун менга ёрилгиси келдими, болалигини эслаб йиғлади. Ўгай энаси кўп азоб-уқубатлар берган экан. Булоқ қишлоғидан опкеган экан уни Қора отам. “Эрига билдирмай ўгай болани ўз-ўзидан ураверар экан, мен-ку майли, ўгайман, ўзи туққан чақалоқ укамни ҳам босиб ўлдириб қўйган. Бир вақт уриб ҳаммаёғимни шилиб, кўкартириб ташлаганида отам нима бўлганини сўраган, жим ўтиравердим, сўрайверди, йиғлаб юбордим. Отам гап нимада эканини тушуниб, ўгай онамни шу қадар қаттиқ ура бошладики, охири чўзиб сулайтириб ташлади. Аламига чидаёлмаган эна чақалоқни босиб нобуд қилди. Отам уни ҳайвондай уриб… ҳайдаб қирдан ошириб юборди. Қайтиб кўрмадим”.\nМусал энам “Исмоилжон, жон болам” деб гапирарди. Бош фарзанд Санобар аммамни ҳам “Санаваржон” деб эркаларди. Ўзи Сафия опамни туғди. Исмоил акам Ойсара чечамга уйланиб, қаторлаштириб фарзандлар туғдирди. Худойим бир жойдан бермаса, бошқа тирқишдан ол қулим деб юборар экан-да. Ҳовлиси болага тўлди. Бир йилда икки марталаб тўй қилди. Бирини уйласа, иккинчисини турмушга берди. Бола парваришига кўмилиб қолди. Исмоил акам аввал Пангат совхози ва биопункт директори Ҳусан Ҳакимов қўлида ишлаган. Яп-янги “Белорус” тракторни маст бўлиб қирдан юмалатиб юборган, ўзи бир яшик пиво билан қирда омон қолган. Шундан сўнг Ҳакимовнинг кўзига қарашга уялиб ишга чиқмай қўйган. Кечиримли оқсоқол экан ёхуд бу оқкўнгил инсонни яхши кўрганидан бўлса керак, иш устида, қўрага емиш ташиётган вақти фалокат содир бўлди, деб далолатнома қилиб, бошқа трактор ҳам ваъда қилган, маошини ҳам тўхтатмаган. Бироқ акам шу орият юзасидан қайтиб оқсоқолга йўлиқмади, бир умр кўзига кўринмай қочиб юрди.\nТрактор дегани ҳам у маҳал тоза исқот қолган эканми, акам чўлда, Зафаробод туманида ҳам бир муддат тракторчилик қилиб юриб авария қилган, йиқилиб жағи, тишлари синган. Оғзидаги тўртта тиши билан умрининг охиригача юрди. Ҳойнаҳой, чол отасининг тишидан камроқ эди десам ишонаверинг-да қўйинг. Ўша ҳалокатдан кейин мункисланиб, бироз соқовланиб қолган. Яқин-яқинларда ҳам ўғиллари ор қилиб тиш қўйдирайлик деб қўйдиролмадилар. Сабаби, акам тиш тақса баттар соқовланиб гапиролмай қолар экан. Жаҳлдор Овлоқул отам бақириб-сўкиб уришса ҳам, барибир ўғлини аяр эди, тракторни думалатганда бир-икки халачўп еганини инобатга олмаса, деярли калтакланмаган.\nАкам армия хизматидан қайтган йили уйланган. Бўйи ўзидан бирор қарич баланд Ойсара чечамни қизил саман отга мингаштириб тепа овулдан пастки овулга – ўзининг уйига оптушган. Ораси жуда яқин эди. Куёв йигит келинни отдан кўтариб тушириб қўйганини кўриб хотинлар “Вой, бети қора, нима қилгани бу, шарманда-а!” дейишган. Русия ўрмонларида дарахт кесиб келган соғлом йигит парво ҳам қилмаган. Ёқилган гулхан атрофида келинни уч бора айлантириб, сўнг шинелининг ёқасини тик қилганча ўзи ҳам ғоз тураверган. Шинел… ўша кунларнинг ярашиқли кийими ўзи шу эди-ёв. Уям кимда бор, дейсиз. Ҳамма куёв ҳам хоҳлаган вақти мана шу шинелни тополса, дўпписини осмонга отса бўларди.\nКелин саломни доим ҳаётдан мамнун шаддод Мастура хола айтар, чилдирмани бир хил тарзда уриб-уриб, бир маромда қўшиқ қилар, ҳар замон икки қоши ўртасига жуволдиз билан уриб қўйилган кўкимтир майда холини кўз-кўзлаётгандай қош учириб, ўзича “Ҳайт жонидан!” деб қийқириб қўяр, томошаталаб эркак, аёл, бола-бақра учун бу қизиқ эди. Замон ҳаётида ўзи қизиқлик шу – тўй эди. Ичганинг бир коса шўрва, лекин кечгача тўйда тўйдим деб шаталоқ отганинг отган эди. Давра сўнмаслиги учун гулханни сўндирмаслик лозим, шу боис чолма, таппидан тортиб Овлоқул отам тоғдан эшакда ташиган шувоқларни ҳам оловга дасталаб улоқтирар эдик. Бундан бурунроқ Мастура холанинг ўғли Жўрабой тоғанинг суннат тўйида бир йигит рубоб чалиб Ортиқ Отажонов ва Олмахон Ҳайитованинг қўшиқларини зўр бериб куйлаб ётганида ўртоғим бу ёққа қара, деди. У биздан тўрт ёш катта Тенглаш аканинг фуфайкаси орқасига ингичка чумакли чойнакда билдирмай сув қуйиб шакл ясарди. Аввалига бу ҳол беадаблик, Тенглаш ака билиб-нетиб қолса ўртоғимни нақд бўғиб ўлдириб қўйишини ўйласам-да, унинг сезмаётганиданми ё бу сурбетлик обдан кулгили эканиданми, қотиб-қотиб ичакларим юлиниб кетгудай кулдим, қизиғи, бу ҳолни кейин унинг укаси, бизга синфдош бўлиб бирга ўқиган Абдували жўрамиз ҳам кўрган, уям негадир биргалашиб кулган эди.\nЎртада бир йигит гоҳ Олмахон, гоҳ Ортиқ бўлиб оҳанг тортади, рубобни ўйнатади, бирпас медиатрни тишлаб торларни тузатиб тинғир-тинғир қилиб қолса, ўртадан таклиф тушади:\n“Жуда зўр айтдинг, ука, шўхроқларидан ҳам бўлсин, ёшлар ўйинга тушсин.\nҲофиз худди Ортиқ Отажоновдай одоб билан:\n– Хўп бўлади, талабларга биноан, – дейди-да, рубоб дастасини пастга, баландга кўтариб-тушириб, тиринглатиб шўх чала кетади. Гулхан ёруғида сабза мўйловини яна бир силаб, сувсар телпагини бироз кўтаради-да, – дейди.\n– Қани, жонон қизлар, ўйинга марҳамат!\nШўх-шўх ўйнар эдим,\nСен билан қирғоқда мен…\nҲеч ким ўртага чиқмайди. Бир пайт Гулсум опа деган саккизинчи синф ўқувчиси, сочи товонига довур бир ўрим тушган, келишган, сулув қиз даврадан бир ўзи ажралиб чиқиб, гулхан теварагида ўз-ўзидан муқом қилиб ўйнай кетди. Назаримда, Тошкентдаги энг яхши раққосалар ҳам ўйнаса, шундан оширмайди. Фақат шоҳи атлас, бежирим нимча, оқ ялтироқ туфли, тошлари электр чироғи шуъласида ялт-ялт этгувчи манглайқош бўлса бас эди. Гоҳ тез-тез юриб, гоҳ тўхтаб-тўхтаб, энгаги остида қўлларини қия қайиқча қилиб бош тебратиб қўяр, бунга сари қўшиқчи ҳам авжга миниб “ҳайт!” деб қўяр, қўшиқдан чиқиб: “Қулинг ўргилсин санинг!” дерди илҳомланиб. Ҳамма, тавба, биздан ҳам ўйинчи артист чиқар экан-ку, деган таажжубда. Чунки бир-икки Мастура холага ўхшаган ёши ўтган кампирлардан бошқа бирор қиз-жувон қўлини кўтариб даврага чиқиб ўйнамас, уялар эди. Гулсум опанинг пойабзали, яъни калиши ҳам янги, янги бўлмаса ҳам ёғлангандай топ-тоза кўринар эди. Гулхан бўйига бошқа ҳеч ким чиқмади, Гулсумнинг бир ўзи ўйнайверди, ҳофиз қиздан кўз узмаган кўйи “Зеболаниб келибсиз”, дея иккинчи ашулани улаб кетди, ҳар замон қиз ёнига ўйнаб келганида боягидай одатдан ташқари “Ўргилсин қулинг!” деб ҳайқирар, ярим эгилиб ҳам қўяр, бу ҳайқириқ оломонга ҳам, қизга ҳам маъқул келаётганди, лекин шу пайтда орқа тарафдан бир йигит юлқиниб чиқиб қизнинг қўлидан ушлаб қолди.\n– Бўлди! – деди у.\nҚиз хижолат бўлдими, бирпас тўхтади-да:\n– Нари тур, қўшиқ тугасин, – деди.\n– Бўлди деяпман! – деб бақириб юборди йигит. Қиз унинг кўкрагидан итариб юборди-да, рақс тушишда давом этди. Унинг хиромони ҳаммага ёқаётган, ич-ичидан тасаннолар айтар, “Қўй, ўйнасин” деган хитоблар ҳам эшитилди.\nЙигит тек турмай тағин гулхан ёнига чиқди. Қиз муқом қилиб рўпарасига келишини кутиб турди ва келгач бор кучи билан юзига шапалоқ тортиб юборди. Қиз ловиллаб ёнаётган юзини чангаллаганча даврадан чиқди. Ҳўнг-ҳўнг йиғлаб йигитни қарғади. Шу кўйи уйига қараб кетди. Йигит ҳам секин унинг ортидан юрди.\nБу Гулсум опанинг укаси Тўлқин эди…\nҲозиф қўшиқчи охиригача айтди. Тугатиб:\n– Афсус, одамлар орасида санъатни тушунмайдиганлари ҳам бор. Шунинг учун зўр талантлар қишлоқларда қолиб кетаётибди. Санъатни хор қилади бундайлар, – деди.\nШу билан давра совиди. Қўшиқ бўлса ҳам ўйин бўлмади. Мастура хола:\n– Боламнинг тўйида ўйна ҳамманг, манов артист Иштихондай жойдан келиб ўтирибди, – дея бироз силкиниб ўйнади.\nГулсум опа шундан кейин бирорта тўйда ўйнамади. Саккизинчи синфни битиргач, эрга тегиб кетди. Олис қишлоқда бола кўпайтириб юрганини эшитамиз.\nОйсара чечамнинг ҳам этаги тўла фарзанд экан, Исмоил акам жўрттага бир искаб қўйсаям, юкли бўлиб қолаверади, кейинги фаслда ингалатиб бир чақалоқ армуғон қилади.\nИсмоил акам отасига ўхшаб бола-бақрани босиб-пийпалаб “мазлум” қилмаган бўлса-да, барибир болажон эди. Бировнинг кўнглини қолдириш қўлидан келмас эди. Кимдан кўп, кимдан оз умр кўрди. Энди-энди билаяпмизки, эр-хотин тамоман бир-бирига бағир босиб қолган экан. Гап шундаки, тўрт йил бўлди, урчуқдай айланиб, келинларга ҳам иш қилдирмай, рўзғорнинг хизматини қилиб юрган Ойсара чечам ҳадаҳа биқиним-биқиним деб юриб озгина вақт ётди-ю, дунёсига қўл силтаб жўнаб юборди. Исмоил акамнинг гаранги чиқди. Дарду дунёси қоронғилашиб кетганини биров билмаган ҳам. Ўғиллари бошқа уйлантиришга уриниб кўришди. Жиянларидан бири Ингичка томондан ўрислашганроқ бирини топибди. Акам бориб кўрибди ҳам, маъқул келиб ўша куниёқ таксига босиб опкелибди. У ёқда танишганимда ёшини анча камайтириб айтган экан, келиб ёруққа тутиб қарасам, ёши менга ёвуқлиги билинди, деб кулади акам. Ўша куни аптекадан бунча, дўкондан бунча қарзим бор деди, э, улай-булай билан бир миллиённи бўйинга олиб келдим.\nҲаммасиям майли, ҳар кеч кирганда янга европаликларга ўхшаб овқат олдидан икки юз грамм урадиган одати бор экан. Аввалига, хўжайин, байрам қилмаймизми, деб ўзи таклиф киритади. Акам болалари ва келинларидан уялишини айтиб, бу одатни ташла, жўра, деб илтимос қилади. Лекин ҳар кеч ароқ сасиб туради, дейди. Тақиқлаш қўлидан келмагани акага алам қилади.\n– Энди жўра, сийинг битди, – дебди охири акам, – кавушинг уйингга қараб тўғри турибди, кий-да, жўна, орамиз очиқ сен билан.\nХудди шуни кутиб тургандай, йўл пули сўрабди.\nПулни бериб, уйида хайрлашиб, ҳайдагандай қилиб чиқаради ака.\nУндан олдин ҳам, кейин ҳам баъзиларини эшитдим. Ака уч маротаба муваффақиятсиз никоҳни бошидан ўтказди. Зерикиб, Ойсара чечамни қўмсаб юрган кезлари шўтаноқ укаларидан бири:\n– Исмоил ака, сиз шошмай туринг, бугун-эрта сизни бир бақувватига уйлантирамиз, хотин кўргандай бўласиз, ёпишиб шу билан яшаб кетасиз. Муҳими – у хотин рози, – дейди.\n– Ким экан, билсак бўладими?\n– Танийсиз, эшитсангиз хурсанд бўласиз. Ҳозирча сир. Эртага Кўмак аканикига ўтиришга борасиз, ўша ерда оға-инилар билан бамаслаҳат ҳал қиламиз бу ишни.\nШу куни шўтаноқ ука Кўмак аканикига борибди.\n– Энди ака, биласиз, Исмоил акам ёлғизликдан қийналиб юрибди, бир ёрдам қилмасангиз бўлмайди, – дебди.\n– Хўш, мен нима қилиб ёрдам берай, хотин топ, совчи бўлиб борай.\n– Йўқ, совчилик керак эмас, рози бўлсангиз бўлди.\n– Нимага рози бўлай?\n– Адаш чечамни акага бермасангиз бўлмайди. Кўкрагидан уриб қолган.\n– Ие, ҳали мен ўлганим йўқ-ку, ўлмай туриб хотинимни тортиб оласанми? Калла-палланг ишлайдими, ўзи?\n– Гап шундаки, – дебди шўтаноқ, – Адаш полвоннинг ўзи ҳам рози, бир келиб куёв йигит қўлимни сўраса майли, эргашиб кетавераман деяпти. Сиз қаршилик қилманг, хўпми?\nШўтаноқнинг авзойига қараб гап нимадалигини тушунган Кўмак ака кутилгандай шартини айтибди.\n– Гап бундай, Исмоилдай укамизга бир хотин садағалар бўлсин. Шарт шуки, эртага келганда иккови курашсин, Исмоил йиқитсин, ол ҳалол – опкетаверсин. Биз рози.\nШанба куни Кўмак аканикида ейишма-ичишмадан кейин келишувга мувофиқ бошқа уйда Кўмак аканинг хотини ва Исмоил акам ўртасида кураш маросими уюштирилган.\n– Бир, икки, уч – бошланди! – шундай дея шўтаноқ шартта чироқни ўчиради.\n– Бўлди! – дея қичқиради Адаш чеча. Чироқ ёқилса, йигит ётибди – чалқанча, абгор, ҳансирайди. Устида гўмасдан бўлиб Адаш чеча ўтирибди.\n– Оёғимдан биров тортгандай бўлди, – дейди Исмоил акам инқиллаб.\n– Туринг, чеча, сизники ҳалол. Лекин, қаранг, куёв бола норози бўляпти, яна бир олишинг.\nБоягидай яна чироқ ўчирилади. Исмоил акам гуп этиб “келин”нинг остига тушади.\n– Энди-чи? – дейди шўтаноқ. – Яна оёғингиздан ушладими биров?\n– Йўқ, лекин энди чаламан деганимда ўзим чалиниб кетдим. Худди биров атайлаб…\n– Бўлди, ака, ўзиям чечам гупчак қилиб урди, баҳона қилаверманг, чалқанча тушганингизда бир нарса “пирт!” этди. Шимингизнинг у ёқ-бу ёғига қаранг. Чеча сиз оғир гавда билан босаверманг-да, яна бир жойи пиртиллайди ҳозир…\n– Ҳа… – дея қолганини ичида сўкиниб, телпагини топиб кийиб, жўнашга шайланади ака.\n– Бир қулайи келган эди, Исмоил ака, қўлдан бой бердингиз-да. Ҳай, аттанг.\nШўтаноқлардан бири шундай дея бош чайқаб кулади. Исмоил акам оёғимни тортган шу деб ўйлаб чаллипатранг қилиб сўкади.\nКўмак аканинг катта ўғли бўлса:\n– Мол синалган мол эди, қуруқ қолдингиз-да. Отам иккимиз ҳасратлашиб, жалов Исмоил акамда кетди, ана энди сиз хотинсиз, биз онасиз қоладиган бўлдик, кўп куйинманг, Исмоил акам қўйганларнинг полвонроғини сизга қайтариб опкеламиз, деб туриб эдим, – дея «ҳамдардлик» изҳор қилади.\nИсмоил акам бунга сари уни ҳам бўралатиб сўкади. Анвар эса иложи борича аканинг сўкишини эшитмаслик чораси билан унинг оғзига ароқ тўла пиёлани тутиб:\n– Олинг-олинг, шунинг учун олинг, раҳмат, жуфт бўлсин, ҳа, аканг қарағай, тагида қолмасин, – дея қистайверади.\nАка ноилож уни сипқоради. Яна сўкишга оғиз жуфтлаганида Анвар газак деб оғзига илик тутади. Ака сўкишга қўймаётгани учун завқи келиб, ўзи ҳам ағанаб-ағанаб кулади.\nКўмак ака ўғли Анварга қараб дейди:\n– Ҳай, бунга нега ароқ берасан, энангга қуй. Йиқитган буми, уми?\nБизнинг оға-инилар шунақа, гап, ҳазил билан бир-бирини обориб-опкелади. Бир нарсани гап қилиб ҳаммага шов-шув қилади, кимдир ўсал бўлади. Бироқ охир-оқибат бунинг тагида оддий ҳазил, бир одамнигина мот қилишга қаратилган қитмирлик ётган бўлади.\nЎшанда Исмоил акам амакисининг хотинига уйланишни хоҳлаган дейсизми? Шўтаноқ айтган заҳотиёқ бу ерда бир гап борлигини сезган, лекин Кўмак акани мот қилсам керак, ўлибманми, эркакман-ку, Адаш чечани йиқитарман, деб ўйлаган.\nКўмак ака пухтароқ чиққан.\nҚай бир қўл четдан келиб, Исмоил акамнинг оёғига ёпишиши, чироқ ўчирилиши ҳам уюштирилган.\nИсмоил акам буни, ҳатто ўша қўл кимники эканини ҳам яхши билади. Билиб туриб қўл эгасини сўкади. Қўл эгаси ҳам аканинг шубҳаланаётганини билади, шу ва айни онаси акага янга бўлишини яхши билгани учун Анвар ҳам қозоқча сўкишларга чидаб, айби ичида, тумшайиб тураверади. Қайтанга, кулиб енгади.\nБу гаплар эл аро ёйилиб, кулги бўлиб, тилдан тилга ўтиб эскиргач, Исмоил акамга тағин хотин излашга тушишди. Холмурод бир кунда Жиззахнинг Пахтакоридан боладан тинган, отасининг уйида икки сигирга чорвадор бўлиб михланиб қолган аёлни топди-ю, ўйлаб-нетиб, сўраб ўтирмай уйлантирди-қўйди.\nҲозир нима кўп – қишлоқни ҳам, шаҳарни ҳам босиб кетди – такси кўп. Биттасига ўтириб, бозордан бир кило оқ, бир кило сариқ қанд олиб, тўғри бостириб боришган. Такси кўчада кутиб туради.\nОтаси – бир чол одам экан, қўлини бигиз қилиб Исмоил акамни кўрсатиб:\n– Ҳай, бола, мен сенга ишонётиппан, лекин мана бунинг ғирт жиноятчи, кўзи айтиб турибди, ҳойнаҳой, ўғирлик ҳам қилса керак, қизимни бахтсиз қилади бу! – дейди.\n– Э, бобо, бу одам пишакни “пишт” дейишдан олдин ҳам бир ўйлаб олади, қизиқ экансиз, нималар деяпсиз? – дейди Холмурод.\n– Мен сенга ишондим. Ёш бўлсанг ҳам, кайвоничилик қўлингдан келар экан, агар қизимнинг кўзидан ёш шўрғаласа, сенинг ёқангдан оламан.\nИсмоил акамнинг ўзи бўлса, ғирт жиноятчига чиққанидан букилиб-букилиб, қотиб-қотиб кулармиш.\nШуйтиб, бир кунда савдо пишиб, Исмоил акам хотинли бўлди-қолди. Икки йилгача гап-сўзсиз яшаб юришди. Янга пошшо ҳам болаларга, келинларга сингишди. Невараларни ўзиникидай бағрига босди, кўтарди, юпатди. Холмурод ҳам акамни бир кунда бахтли қилиб қўйганман, ҳе, юрибсан-да баринг, деб катта гапириб юрди.\nЛекин Исмоил акамнинг ўзи…\nАтиги тўрт кун аввал ўғли Исроилникида ўтириб менга телефон қилди. Димоғи чоғ эди. Келиннинг туғилган куни экан. Амакиваччалар Жозил, Холмурод ҳам шу ерда, улар акага кетма-кет қадақ узатиб, эвазига сўкиш эшитаётганларини ҳам билдим. Телефонда кайфиятидан маълум эди.\nИсмоил акам келинга бир пачка пул тутқазган.\n“Кейинги туғилган кунингда бераманми-йўқ. Борида олиб қўявер, пенсия олганман”, деб мардлик қилибди. Ўша кунлари “Ойсарани соғиняпман-да, чақириб қўймаяпти”, деб юрган.\nОдам соппа-соғ бўлса, бу гапларга ҳеч ким эътибор қилмайди. Кўз очиб кўргани, болаларининг жондай онаси эди, қўмсаётгандир, деб ўйлашган. Кейинги икки кунда янги янгамиз билан ҳам кўрпа-ўринни бошқа қилган. Янга бундан хавотирга тушган. Қабатидан кетмасликка тиришган. Жеркийвергач, мажбур, бошқа уйга ўтиб ётган.\nКейинги кун тонг саҳарда… оғилхонага кириб…\nЯнгамиз чала уйқуда орқасидан борса, танаси совиб бўлган экан. У ўзини юлиб, ўзини қарғаб йиғлайди. Энди нима фойдаси бор?\nОнаси Мусал энам тирик бўлганида бу ишлар бўлмас эди. Шундайку-я, лекин энамнинг ўзи ҳам… ахир ким яшашни хоҳламайди – ажални сезмай қолди-ку.\nИсмоил акам Ойсара янгамни ўртаниб соғингани рост. Ҳа, рост, оғайнилар, Исмоил акам Ойсара янгамнинг дийдорини соғиниб юрган, имлайвергач, бу ҳаёт билан хўшлашиб қўяқолган. Ҳаётдаги барча лаззат, завқ янгамнинг висоличалик ширин туюлмаган.\nМен буни тўғри деб ҳисобламасам ҳам, яхши ҳис қиламан…\nҲеч кимнинг хотини бемаҳал, бир-бирига суяниб турган маҳал кетмасин. Жуда оғир…\n← Аввалги Аввалги Рекордлар ўрнатган санъаткор (Лучано Паваротти)\nКейинги → Кейинги: Махмур (?-1844)


Бедана тухуми ва унинг фойдали хусусиятлари - Erkak.uz\nБедана тухуми ва унинг фойдали хусусиятл...\n29.09.2014 08:11 33483 01\n>Эркаклар учун энг фойдали маҳсулотлар ҳақида гап кетса, кўпчиликнинг кўз ўнгида биринчилардан бўлиб бедана тухуми гавдаланади. Бу бежиз эмас, албатта. Чунки бедана тухуми товуқ тухумига қараганда бир неча баробар кичик бўлса ҳам, унинг таркибидаги эркаклар саломатлиги учун фойдали бўлган моддалар, микро ва макро элементлар, витаминлар 3-4 марта зиёдроқ. Масалан, тухумдаги калий моддаси товуқ тухуминикига қараганда беш баробар кўпроқ. Темир моддаси эса 4,5, В1 ва В2 витаминлари 2,5 марта ошиқроқ. Шунингдек, унда А витамини, РР витамини (никотин кислотаси), фосфор, мис, кобалт ва аминокислоталар ҳам сезиларли даражада мўлроқ.\nВазни 8-14 грамм келувчи бедана тухуми таркибида микрофлора ривожланишига тўқсинлик қилувчи лизотсим амикислотаси мавжудлиги боис у тезда айнимайди. Уни хона ҳароратида 30, музлаткичда 60 кунгача бемалол сақлаш мумкин. Лизотсимнинг яна бир ижобий хусусияти шундаки, у бактерия ҳужайралари қобиғига шикаст етказа олиш қобилиятига эга бўлиб, турли саратон тўқималарига қарши самарали кураша олади.\n>Эркак киши ўз саломатлиги ҳақида қанчалик қайғурса, оила аъзолари, фарзандларининг жисмоний ҳолати тўғрисида ҳам шунчалик масъул саналади. Шуни унутмангки, ҳар куни икки дона бедана тухумини тановул қилиб ўсган бола тенгдошларига қараганда соғломроқ, кучлироқ бўлиб вояга етади. У ўз хотирасидан ҳам шикоят қилмайди, асаб тизими мустаҳкам бўлиб, кўзлари ҳам “чўққидаги бургут билан кўз уриштиради”. Шу билан бирга, улар организми меъёрда ривожланиб, камроқ касал бўлишади. Буни яхши билган японлар аллақачон мактабларда болалар овқатланиш ратсионига кунига иккитадан бедана тухуми киритишган.\n>Энг муҳими, бедана тухуми эркакларнинг жинсий қувватини оширишда қўлланилади. Масалан, болгарлар ундан “Ёшлик” коктейлини тайёрлашади. Бунинг учун 100 мл газли сув, бир ош қошиқ лимон шарбати, бир ош қошиқ асал, 20 гр коняк ва 2 дона бедана тухуми идишга солиниб, яхшилаб аралаштирилади. Мазкур ичимлик жинсий қувватни ошириш мақсадида ҳар куни истеъмол қилинади.


Зулфия (1915-1996) | www.ziyouz.uz\nБош саҳифа Ўзбек зиёлилариЗулфия (1915-1996)\nЎзбек халқининг севимли шоираси, таниқли жамоат арбоби Зулфия Исроилова 1915 йил 1 март куни Тошкентда ҳунарманд оиласида туғилган. Шоира хотин-қизлар билим юртида ўқиган вақтларидаёқ (1931—1934) адабий тўгаракларда шеърлар машқ қила бошлади. 1935—1938 йилларда Ўзбекистон Фанлар академиясининг Тил ва адабиёт институти аспирантурасида таҳсил олди. Сўнгра 1938—1948 йилларда Болалар нашриётида муҳаррир, Ўзбекистон Дав-лат нашриётида бўлим бошлиғи, 1950—1953 йилларда эса «Ўзбекистон хотин-қизлари» («Саодат») журналида бўлим бошлиғи. 1953—1980 йилларда эса бош муҳаррир бўлиб ишлади.\nЗулфия 17 ёшида ёзган «Хаёт варақлари» (1932) биринчи шеърлар тўплами билан Ойдин, Музайяна Алавия, Хосият Тиллахоновалар сафига кириб келди.\nЗулфиянинг ижодий камолотида ўзбек ва рус мумтоз адабиёти, халқ оғзаки ижодиёти ва жаҳон адабиёти анъаналарининг роли бениҳоя бўлди.\nШоира «Шеърлар» ва «Қизлар қўшиғи» (1938) каби поэтик асарларини она-Ватан ва унинг дала, чўлларида меҳнат қилаётган пахтакорлар, механик, тракторчи қизларнинг қайноқ ҳаётларига бағишлайди. Айни чоғда мазкур тўпламлардаги шеърлари шоиранинг шеърий маҳорат сирларини эгаллаётган даврини характерловчи асарлар сифатида ҳам муҳим эди.\nУруш даврида шоиранинг «Уни Фарҳод дер эдилар» (1943), «Ҳижрон кунларида» (1944) каби тўпламларининг нашр этилиши Зулфиянинг пешқадам шоирлар қаторига дадил кириб келаётганлигидан нишона эди. Тўпламдаги шеърлар ватанга муҳаббат, душманга нафрат ва ғалабага ишонч руҳида яратилганлиги билан характерлидир. Зулфиянинг «Менинг Ватаним», «Қўлимда қуролу устимда шинель», «Бизни кут» каби умидбахш шеърлари уруш даври ўзбек шеъриятининг жанговар руҳини ифодаловчи асарлар қаторидан ўрин олган.\nШоиранинг урушдан сўнгги йилларда ёзилган «Далада бир кун» (1948), «Тонг қўшиғи» (1953) каби бир қатор шеърлар туркуми, «Мен тонгни куйлайман», «Юрагимга яқин кишилар» (1958), «Куйларим сизга» (1965) тўпламларида Ватан мадҳи, меҳнат жараёнида фидокорлик кўрсатаётган кишилар ҳаёти жўшиб куйланади. Уни «Сўроқлайди шоирни шеърим» (1960), «Ойдин» (1953), «Қуёшли қалам» (1967) каби очерк ва достонлари Ҳ. Ҳакимзода, Ойбек, Ойдин, Ҳамид Олимжон каби устоддарнинг ёрқин хотираларига бағишланган.\nЗулфия Ҳ. Олимжоннинг «Семуруғ», «Зайнаб ва Омон» достонлари асосида пьеса ва опера либреттосини ҳам яратган.\nЗулфия «Уйлар», «Шалола» каби шеърий мажмуалари учун Ҳамза номидаги республика Давлат мукофоти совриндори бўлган. Ҳинд мавзуидаги шеърлари учун Жавоҳарлал Неру номидаги халқаро соврин, тинчлик ва дўстликни тараннум этувчи асарлари ҳамда тараққийпарвар Осиё ва Африка ёзувчилари ҳаракатидаги фаол иштироки учун халқаро «Нилуфар» мукофотига сазовор бўлган.\nШоира Ҳиндистон, Югославия, Шри Ланка, Миср, Бирма, Австрия каби мамлакатларда бўлди. У 1956 йилда Осиё ва Африка ёзувчиларининг Деҳлида ўтказилган биринчи конференциясида қатнашиб, машҳур «Мушоира» (1958) асарини яратди.\nУнинг шеърлари рус, инглиз, немис, ҳинд, болгар, хитой, араб, форс ва бошқа тилларга таржима қилинган. Шоира Некрасов, Лермонтов, В. Инбер, Леся Украинка, Эди Огнецвет, М. Дилбозий, Амрита Притам асарларини ўзбек тилига маҳорат билан таржима қилган.\nАтоқли шоира 81 ёшида, 1996 йил 1 августида вафот этган.\n← Аввалги Аввалги Ҳаким Назир (1915-2008)\nКейинги → Кейинги: Амин Умарий (1913-1942)


Жек Лондон. Оқсоқоллар иттифоқи (ҳикоя) | www.ziyouz.uz\nБош саҳифа Жаҳон насри онлайн антологиясиЖек Лондон (1876-1916; АҚШ)Жек Лондон. Оқсоқоллар иттифоқи (ҳикоя)\n– «Ўша йили, муз кўчишидан илгари, бола етаклаб олга бир оқсоч чол пайдо бўлди. Уларни ҳам ўлдирдим, ўшанда чол жони борича ўкирганди…»\nИмбер хотирасини кавлаштириб жим қолганда Хаукан унинг сўзларини таржима қилиб турар, клерк уларни ёзиб оларди. Оломон Имбернинг чўпчаги токи малласоч ғилай киши узоқдан туриб камон билан маҳв этиладиган жойига етиб келмагунча хаёлларида майда кўнгилсизлик бўлиб туюлган бу «оддийгина» ҳикояга бепарво бўлишди.\nАҳён-аҳён залда серзарда «жин урсин» янграб турди – на ҳай-ҳайлашлар, на огоҳлантиришлар малласочни тинчлантира олди.\nИмбер қаҳрли қараш қилди – жияни оқ танли билан нималарни гаплашганини фаҳмлаганди. У яна тазаррусини – қайсики келгуси авлод учун бронзавий зарварақлардан жой олишга лойиқ бўлган қора танли фидойининг ғайриоддий ҳикоясини бошлади. Оломон жодулангандай тош қотди, кенгпешонали судья эса бошини қўлига тираб гўё ҳиндунинг кўнглини эшитарди. Сукунат аро тилмоч кескин бўлиб турган Имбернинг нидоси кезар, вақти-вақти билан малласочнинг «жин урсин»и ибодатхона қўнғироғидай янграрди.\nБу одамдан қайси қабиладансан, деб сўраганимизда у: «Менинг оға-иниларим бисёр», – деди-да, совуқ илжайиб қўйди. Ниҳоят кучга тўлгач, ўз юртига равона бўлди. У билан Нода, сардоримизнинг қизи ҳам кетди. Тез орада бир урғочи итимиз болалади. Бирор маротаба бундай кучукбаччаларни кўрмагандик – хумбош, бақувват жағли, калта юнгли, бунинг устига ожизу ночор. Отам бу нотавон кучук болаларини кўриб фиғони фалакка етгани ҳамон ёдимда. Отам қўлига тош олиб кучукбаччаларни мажақлаб ташлади. Икки йилдан сўнг Нода ҳам қўлида ёш боласи билан қайтиб келди.\nҲаммаси шундан бошланди. Кейинроқ калта юнгли ит билан иккинчи оқ танли келди. У ҳам бизнинг диёримизда узоқ турмади. Аммо итини қолдирди. Устига-устак энг зўр олтита итимизни ўзи билан олиб кетди. Уларни Ку-Со-Ти – онамнинг укасидан ажобтовур тўппончага алиштириб олганди – олти марта кетма-кет ўқ узадиган тўппонча. Ку-Со-Ти янги қуроли билан гердаяр, ўқ-ёйларимизни хотинлар овунчоғи дерди. Ку-Со-Ти қўлида тўппонча билан айиқ овига отланди. Эндиликда тўппонча билан айиқ овлаш аҳмоқлик эканини ҳамма билади, лекин ўшанда биз буни қаёқдан билардик? Ку-Со-Ти қаёқдан билсин эди? У айиқ қошига шаҳд-ла борди-да, тўппончасидан олти марта ўқ узди. Йиртқич бўлса бўкириб Ку-Со-Тини тухум пўчоғидай эзғилаб ташлади, асалари инидан оққан асалдай Ку-Со-Тининг мияси оқиб тушди. У моҳир овчи эди, энди унинг оиласини қорамоғига оладиган қўрғон йўқ. Биз барчамиз чуқур қайғуга ботиб: «Нимаики оқ танлилар учун яхши бўлса, бизни ҳалокатга етак-лайди», – деган хулосага келдик. Чинданам шундай. Оқ танлилар туфайли қавмимиз камайиб кетди, улар сабабли чўпдай озидик.\nКутилганидек учинчи оқ танли ҳам пайдо бўлди. У турли егуликлар ва ажиб моллар эвазига йигирмата зотдор итларимизни эргаштириб кетди. Ортидан совғалар ва ваъдаларга учиб ўн нафар овчи йигитларимиз ҳам йўлга тушишди. Аммо қаёққа – биров билмайди. Айтишларича, улар Музтоғда қор остида қолишган ёки курранинг бир чети – одам қадами етмаган Сукунат Тепаликларида ажалга йўлиққанмиш. Нима бўлган тақдирда ҳам оқбалиқликлар итлар ва овчи йигитларни қайтиб кўришмади. Оқ танлиларнинг қадами еримиздан узилмас, совға-саломларини унутишмас, ёш йигитларимизни олиб кетишни ҳам канда қилишмасди. Баъзан йигитларимиз қайтиб келишар ва биз Пелли қабиласининг ери ортидаги қийинчиликлар ҳамда хавф-хатар ҳақида жон қулоғимиз билан эшитардик, баъзан йигитларимиз ортга қайтишмасди. Шунда: «Модомики, оқ танлиларга қўрқув бегона экан, бу уларнинг кўплигидан. Бизлар оқбалиқ қавми озчиликмиз. Шундай экан, ёшларимиз ортиқ бизни тарк этишмасин», дея қарор қилдик. Лекин йигиту қизларимизни ушлаб туролмадик.\n«Ана энди кучсизланиб қолдик. Пелли қабиласи ерларимизни тортиб олади», деб таҳликага тушдик. Бироқ офат биргина бизда эмаскан – пеллилар ҳам дармонсизланган, биз билан жангга киролмасдилар. Отам Отсбаок у вақтлар хийла кексайиб қолган бўлса-да, донолигини йўқотмаганди. Ўшанда отам раҳнамомизга шундай деди: «Кўриб турибсан, итларимиз ҳеч нарсага ярамай қолди. Қалин юнгларидан асар қолмади, ўз вазифаларини адо этиб бўлишди, чана ҳам тортолмайдилар. Яхшиси, уларни сўямиз, фақат бўри зотли урғочиларни ўрмонга қўйиб юборамиз. Балки шунда қалин юнгли, бақувват итларимиз авлоди яна давом етар «.\nОқбалиқ қабиласи тобора кучини йўқотар, заифлашиб борарди. Тамаки, виски, юпун кийим-кечак ўрнига мўйна ва пўстинларимизни жон-жон деб тутқазардик. Йўтал бизга ҳужум бошлаган, эркагу аёллар бирдай касалманд, кечаси сурункасига йўталиб чиқишар, овчиларимиз ўрмонга чиқибоқ қорга қон тупуришарди. Гоҳ унимиз, гоҳ бунимизнинг бўғзимиздан қон келар, оқибат кўпчилик жон таслим қиларди. Туғилиш кескин камайган, дунёга келган чақалоқлар ҳам дардчил эди. Келгиндилар биз ҳали дуч келмаган бошқа тушунарсиз хасталикларни олиб келдилар. Кейинчалик билишимча, бу касалликлар чечак ва қизамиқ деб аталаркан – биз касалликлар «шарофати» билан кузда увилдириғини ташлагандан сўнг яшашининг ҳожати қолмаган балиқ каби ҳалок бўлардик.\nАлалоқибат шарпалар кўринди – калта юнгли жирканч итлар – ва нима қилмоқ кераклигини дарҳол англадим. Овулга қайтиб жангчиларимизга шундай дедим: «Оқ танлилар – жуда улкан қабиладирлар. Ўз ерларида емак қолмагач, бизнинг заминимизга кўз олайтиришмоқда. Улар туфайли заифлашиб, ҳалок бўлмоқдамиз. Улар еб-тўймас юқодирлар. Агарки, биз тирик қолмоқчи эканмиз, итларига қандай чора қўллаган бўлсак, ўзларига ҳам шуни қўллашимиз даркор».\n«Бу бошланиши, – дедим қасоскор биродарларимга. – Биз ҳали барча қабилаларнинг барча қарияларини, кейинроқ юрагида ўти бўлган йигитларини ҳам бирлаштирамиз. Ана унда ишимиз жадаллашиб кетади».\n← Аввалги Аввалги Адибнинг тафаккур олами\nКейинги → Кейинги: Мирпўлат Мирзо. Эътиқод меҳвари (2012)


Тошкентнинг ҳар бир туманида «Инновация ва технология маркази» ташкил этилади – Kommers.uz\nТехнология\t22:45 | 9.1.22\nТошкентнинг ҳар бир туманида «Инновация ва технология маркази» ташкил этилади\nМарказлар ҳокимликлар биноларидан жой эгаллайди.\nТошкент шаҳрининг ҳар бир туманида «Инновация ва технология марказлари» фаолияти йўлга қўйилади. Бу ҳақда 2022–2026 йилларга мўлжалланган тараққиёт стратегиясини 2022 йилда амалга ошириш бўйича «йўл харитаси» лойиҳасида сўз боради.\nҚайд этилишича, «Инновация ва технология марказлари»ни ташкил этиш бўйича тегишли қарор лойиҳаси ишлаб чиқилади ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасига киритилади.\n«Инновация ва технология марказлари» фаолиятини самарали ташкил этиш учун регламент ва «услубий қўлланмалар» ишлаб чиқилади ва тасдиқланади.\nШунингдек, туман ҳокимликлари биноларида «Инновация ва технология маркази» учун махсус хоналар ажратилади ҳамда маҳаллий бюджет маблағлари ҳисобидан зарур компьютер техникаси, алоқа воситалари, интернет ва бошқа зарур жиҳозлар билан таъминланади.


Меҳмондорчилик 74 — Dilkashradio.com\nАссалому алайкум хурматли радио тингловчилар. Сиз азизлар билан яна радио орқали учрашиб турганимиздан бенихоя хурсандмиз. Бугунги эшттиришимиз мехмондорчилик мавзусига бағишланади. Мехмон ким ўзи? Мехмон бу кимнингдир уйига келган кишилардир. Бировнинг уйига келгандан кейин бир пиёла чой ичилади. Шундан сунг келишдан мақсад нима эканлигини мезбонга айтиб сухбатлашилади.\nХозирги кунда мехмондорчиликнинг турли хиллари мавжуд десак хам бўлади. Келинг шулардан айримларини санаб ўтсакда кейин уларга қисқача тариф берсак. Масалан тўйларга бориш хам мехмондорчилик, туғилган кун, тўйдан кейинги чаллари, турли маракалар,дам олиш учун таниш дўстларнинг уйига бир икки кунга ташриф бюриш хам мехмонга бориш хисобланади. Умуман юқорида айтиб ўтганимиздек кимнингдир уйига бориш мехмондорчилик хисобланар экан.\nМехмондорчиликка борганимизда биринчи навбатда чиройли кейинишга харакат қиламиз. Кейин борадиган жойимизга нимадир сотиб олишга харакат киламиз. Бу жуда яхши одат десак бўлади. Мен бир оилани биламан улар хизмат юзасидан тез тез бировнинг уйида мехмон бўлишга тўғри келади. Шу жумладан менинг уйимга хам тез тез келиб туришади. Шу оила бир кунда икки марта менинг уйимга мехмон бўлиб келса икки марта бозордан мева чева, турли ширинликлар олиб келишади. Ўйлайманки бу яхши одат.\nЧунки биз бормоқчи бўлган жойимиздаги оиланинг шароитини унчалик яхши билмаслигимиз мумкин. Хар қандай оила хам бир кун ундай бир кун бундай хаёт кечириши мумкин. Мен бир куни юқорида айтиб ўтган биродарларимиздан сўрадим. Нима учун хар доим бозорлик қилиб келасиз деганимда. Шундай жавобни эштдим. Биз хизмат юзасидан тез тез бировнинг уйида бўламиз. Шунинг учун хам мезбонга оғирлигимиз тушушини истамаймиз. Юқорида айтиб ўтганимиздек агар маракаларга борадиган бўлсак унда айрим жойларга хеч нарса олиб борилмаса хам бўлади.\nЛекин тўйлар ёки чаллари бўлса унда келин куёв учун кичкина бўлса хам совға олиб борилса яхши бўлади деб ўйлайман. Азиз радио тингловчи мухлислар қаерга мехмондорчиликка борсак ёки бизнинг уйимизга кимдир мехмон бўлиб келса хар бир Художуй инсоннинг бир мақсади бўлса мақсадга мувофиқ бўларди. Мақсадимиз хали Раббимиз Масихни билмаган инсонларга Унинг нажот йўлини кўрсатиш бўлса ажойиб бўларди. Азиз радио тингловчилар, қаерга мехмондорчиликка бормайлик айрим нарсаларни ўзимизга одат қилиб олсак яхши бўларди.\nБироз тортинчоқлик орият, номус деган нарсаларни ўзимиз билан бирга мехмондорчиликка олиб борсак максадга мувофиқ бўларди. Ўйлайманки бу нарсаларни эслатиб ўтиш унчалик тўғри бўлмас. Лекин кимнингдир маслахати хеч қачон халақит қилмайди деб ўйлайман. Хурматли радио тингловчи мухлислар шунинг билан бугунги эшттиришимиз ўз нихоясига етди. Келгуси эшттиришларимизгача хайр омон бўлинглар.


Соғлиқни сақлаш вазири коронавирусга чалинган бир нафар бемор учун Ўзбекистонда қанча маблағ сарфланаётгани ҳақида айтиб ўтди Ўзбекистон янгиликлари\nСоғлиқни сақлаш вазири коронавирусга чалинган бир нафар бемор учун Ўзбекистонда қанча маблағ сарфланаётгани ҳақида айтиб ўтди\n23 April 2020, 17:25\nЎзбекистон, Тошкент – Batafsil.uz ЯА. Халқаро пресс-клубнинг навбатдаги йиғилишида Соғлиқни сақлаш вазири Алишер Шодмонов Ўзбекистонда коронавирусга чалинган бир нафар бемор учун қанча маблағ сарфланаётгани ҳақида айтди. Бу тўғрисида Batafsil.uz мухбири хабар бермоқда.\nУнинг сўзларига кўра, коронавирус инфекциясига чалиниб даволанаётган ўрта аҳволдаги бемор учун 32 миллион сўмдан маблағ сарф қилинмоқда. Агар бемор аҳволда бўлиб, жонлантириш бўлимида ётган бўлса харажатлар тахминан икки бараварга ошиб, 64 миллион сўмгача етмоқда.\n“Карантиндаги фуқароларнинг ҳар бирига 14 кунлик карантин даври учун 2,4 миллион сўмдан, коронавирусдан тузалиб, реабилитацияга олинган ҳар бир бемор учун эса 2,8 миллион сўмдан сарфланмоқда”, -деди у.


TASHKENT. Kazinform – ЎР Давлат статистика қўмитаси Ўзбекистонга Қозоғистондан импорт қилинган айрим озиқ-овқат маҳсулотлари ҳажмини очиқлади. Бу ҳақда Kazinform қўмитанинг расмий Telegram-каналига таяниб хабар беради.\nBRÚSSEL. Kazinform – Буюк Британия нархларнинг кескин ошишига тайёр эмас. Бу ҳақда Британиянинг «The Independent» газетасига берган интервьюсида Британия ҳукуматининг маслаҳат органи раҳбари Йан Райт маълум қилди, дея хабар беради Kazinform мухбири.\nМанғистауда 21 та инвестиция лойиҳаси ишга туширилади\nNUR-SULTAN. Kazinform – ҚР Бош вазири Алихан Смаилов Манғистау вилоятига амалий ташрифи доирасида вилоятни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш масалалари бўйича йиғилиш ўтказди, дея хабар беради Kazinform Ҳукумат матбуот хизматига таяниб.\nTOKYO. Kazinform – Пайшанба куни Япония ҳукумати Бангкокда озиқ-овқат экспорти савдо майдончасини ишга туширди, деб хабар беради Kazinform мухбири.\nЖаҳон озиқ-овқат нархлари бу йил ва кейинги йил юқори бўлади – ҚР Миллий банки\nNUR-SULTAN. Kazinform – ҚР Миллий банки раиси Ғалимжан Пирматов Қозоғистон учун ташқи инфляция ҳолати нима учун ноқулай эканини тушунтирди, деб хабар беради Kazinform мухбири.\nГермания аҳолисини ўн кунлик озиқ-овқат захирасини йиғишга чақирди\nBRUSSELS. Кazinform - Мавжуд инқироз шароитида немис хусусий уй хўжаликлари кутилмаган ҳолатлар юзага келганда зарурий товарларни захиралаши мантиқан тўғридир. Бу ҳақда Федерал ички ишлар вазири Нэнси Фейзер Германиянинг Handelsblatt газетасига берган интервьюсида маълум қилди, деб хабар беради Kazinform мухбири.\nҚозоғистон озиқ-овқат ва кўмир инфляциясига қарши қандай курашмоқда\nNUR-SULTAN. Kazinform – Давлат даромадлари қўмитаси ижтимоий аҳамиятга эга озиқ-овқат маҳсулотлари ва кўмир нархини назорат қилиш бўйича тажриба лойиҳасини ишга туширди, деб хабар беради Kazinform.\n2025 йилга бориб Қозоғистон ўзини 100 фоиз маҳаллий маҳсулотлар билан таъминлайди\nNUR-SULTAN. Kazinform – Қозоғистон озиқ-овқат маҳсулотларини 100% импорт ўрнини босиш дастурини амалга оширишни режалаштирмоқда, деб хабар беради Kazinform мухбири.\nҚозоғистонда озиқ-овқат маҳсулотлари импортига қарамликни бартараф этиш учун 900 та инвестиция лойиҳаси амалга оширилади\nNUR-SULTAN. Кazinform - Озиқ-овқат маҳсулотлари импортига қарамликни бартараф этиш учун 900 та инвестиция лойиҳаси амалга оширилади. Бу ҳақда Қозоғистон Бош вазири ўринбосари Ерали Тоғжанов аҳоли даромадларини ошириш дастури тақдимотида маълум қилди, деб хабар беради Kazinform мухбири.\nҚозоғистон буғдой ва ун экспортига чекловлар киритди\nNUR-SULTAN. Kazinform – Қозоғистон 15 апрелдан 15 июнгача буғдой ва ун экспорти учун квоталар жорий этишга қарор қилди. Бу ҳақда ҚР Қишлоқ хўжалиги вазирининг биринчи ўринбосари Айдарбек Сапаров маълум қилди, деб хабар беради Kazinform мухбири.\nТуркистон вилоятидан карам тўғридан-тўғри Алмати дўконларига етказиб берилади\nALMATY. Кazinform - Алмати ва Туркистон вилоятлари ҳокимликлари эрта иссиқхона карамини тўғридан-тўғри етказиб бериш бўйича ҳамкорлик меморандумини имзолади, деб хабар беради Кazinform мухбири.\nТуркистондаги ижтимоий дўконларда шакар 315 тенгедан сотилмоқда\nTÚRKİSTAN. Kazinform - Туркистонда етарли даражада ижтимоий аҳамиятга эга озиқ-овқат маҳсулотлари захираси мавжуд, деб хабар беради Кazinform мухбири.\nИчки бозорни озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлаш назорат остида - ҚР Қишлоқ хўжалиги вазирлиги\nNUR-SULTAN. Kazinform – Қозоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ички бозорга озиқ-овқат маҳсулотлари етказиб берилиши устидан мунтазам мониторинг олиб боришини маълум қилади, деб хабар беради Kazinform Қозоғистон Қишлоқ хўжалиги вазирлиги матбуот хизматига таяниб.\nҚозоғистон ички бозорда ишлаб чиқарилмайдиган озиқ-овқат маҳсулотларини харид қилиш механизмини жорий қиладими\nNUR-SULTAN. Кazinform - Мамлакатда ишлаб чиқарилмайдиган ёки оз миқдорда ишлаб чиқариладиган озиқ-овқат маҳсулотларини ташқи бозорларда харид қилиш механизми жорий этилмайди. Бу ҳақда Қозоғистон Бош вазири Алихан Смаилов Сенат депутатлари саволига жавобан маълум қилди, дея хабар беради Kazinform мухбири.\nҚозоғистоннинг озиқ-овқат захираси етарли - Қишлоқ хўжалиги вазирлиги\nNUR-SULTAN. Kazinform – Қозоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги фуқароларни ижтимоий аҳамиятга эга озиқ-овқат маҳсулотлари билан узлуксиз таъминлаш бўйича олиб борилаётган ишлар ҳақида маълумот беради, дея хабар бермоқда Kazinform.\nЧимкент аҳолиси озиқ-овқат нархларини назорат қила олади\nSHYMKENT. Кazinform – Чимкент аҳолиси озиқ-овқат нархи чегарадан ошиб кетса, онлайн тарзда шикоят қилишлари мумкин, деб хабар беради Кazinform мухбири.\nNUR-SULTAN. Кazinform - Қозоғистон Ташқи ишлар вазирлиги Савдо қўмитаси раиси Ержан Қазанбаев ижтимоий аҳамиятга эга озиқ-овқат маҳсулотлари нархларини барқарорлаштириш бўйича кўрилаётган чора-тадбирлар ҳақида гапирди, дея хабар беради Кazinform мухбири.\nNUR-SULTAN. Кazinform - Қозоғистон Қишлоқ хўжалиги вазири Ербол Қарашўкеев 2025 йилга бориб ишлаб чиқариш ҳажми 100 фоизга етказиладиган озиқ-овқат маҳсулотлари турларини номлади, дея хабар бермоқда Kazinform мухбири.\nALMATY. Кazinform - Бугун Алмати шаҳри ва ҚР ҳудудлари ишлаб чиқарувчиларидан озиқ-овқат етказиб бериш каналлари тикланди, деб хабар беради Кazinform мухбири.


Ушбу ҳолат юзасидан шаҳар ҳокимлиги қуйидагиларни маълум қилмоқда.\n“Олмалиқ шаҳар ҳокимлиги, шаҳар прокуратураси вакиллари “Тотувлик“ кўчаси, 9А-уй, 4-хонадонда яшаётган она-бола Татьяна Бекетова ва Михаил Бекетовларнинг хонадонига бориб, ҳолатни яқиндан ўрганди.\nТатьяна Бекетова пенсионер, ўғли Михаил Бекетов эса вақтинча ишсиз, оила Сўфи Оллоёр маҳалласида носоғлом оила сифатида рўйхатга олинган.\nОлмалиқ шаҳар ҳокимлиги томонидан ушбу оилага аввал ҳам гилам, кўрпа-тўшак, уй-рўзғор анжомлари беғараз олиб берилган бўлиб, айни вақтда ушбу жиҳозларнинг барчаси М. Бекетов томонидан спиртли ичимликлар олиш учун сотиб юборилган.\nҲақиқатан ҳам қарияларнинг аҳволи ачинарли аҳволда.\nҲозирда шаҳар ҳокимлиги томонидан оилага зарур озиқ-овқат маҳсулотлари ҳамда гилам, кўрпа-тўшак, кроват каби жиҳозлар олиб берилиб, дезинфекция ишлари олиб борилмоқда. Эртадан бошлаб хонадони ҳам таъмирлаб берилиши режалаштирилмоқда“, дейилади шаҳар ҳокимлиги маълумотида.\nКоронавирус пандемияси сабаб юзага келган мураккаб вазиятда юқоридаги каби ҳолатларнинг олдини олишда ҳудудий масъуллардан янада эътиборли бўлиши, ўз навбатида, ижтимоий ёрдамга муҳтож фуқаролардан тегишли ташкилотларга мурожаат қилиши мақсадга мувофиқ бўлади.


Америка ҳарбийларининг айтишларича, Афғонистон фуқароларининг ҳалок бўлишига олиб келган кечаги бомбардимон янглиш бўлгани хақда гапиришга ҳали вақт эрта.\n31 октябр 2020, Тошкент вақти: 00:43\nБугун қуролли кучлар матбуот вакили, полковник Рожер Кингнинг айтишига қараганда, АС –130 русумидаги ҳарбий учқич Ўрузгон вилояти устидан учиб ўтаëтганида қуруқликдан қилинган ҳужумни душман кучлари ўқ узаяпти, деб ўйлаган. Шундан кейин учувчи ëрдам сўраган ва Б-52 русумидаги учқич танланган нишонларга 7 та бомба ташлаган. Афғонистонлик гувоҳларнинг айтишларича, тўйда ҳавога ўқ узилганидан кейин бомбардимон содир бўлган. Хабарларга кўра, камида 40 нафар Афғонистон фуқароси, шу жумладан аëллар ва болалар қурбон бўлишган. Кўплаб кишиларга тан жароҳати етган. АҚШ ҳарбийлари ҳалок бўлган фуқароларнинг яқинларига таъзия изҳор қилишди. Афғонистоннинг ўтиш даври ҳукумати расмийлари ва АҚШ ҳарбийлари фалокат сабабларини текширишмоқда.


Эътибop вa ғamxўpлик - Huquq.uz\nЭътибop вa ғamxўpлик\n11:11 - 08.05.2020\nБир пайтлар Оролбўйи минтақаси ҳайвонот дунёсига жуда бой биологик экотизим эди. Хусусан, денгизда балиқларнинг 32 тури бўлиб, ҳар йили ўртача 30-35 минг тонна балиқ овланган. 1960-йиллардан бошлаб суғориладиган ерларнинг кенгайтирилиши, Амударё ва Сирдарё сувининг суғориш учун кўп ишлатилиши оқибатида 50-55 йил давомида денгиз суви 15 баробаргача камайиб, сув сатҳи 29 метргача пасайиб, қирғоқдан 150 км.дан ортиқ масофага чекинди.\nНатижада Амударё ва Сирдарёнинг қуйи қисми ҳамда денгиз атрофидаги ҳудудда, унинг шимоли-шарқий ва жанубий қисмида майдони 5,5 млн. гектардан ортиқ Оролқум деб аталувчи янги қум-тузли саҳро пайдо бўлди. Ҳар йили шамол қуриган денгиз тубидан ҳавога 100 млн. тонна чанг ва заҳарли тузларни кўтаради.\nОрол денгизининг бундай тез қуриши бутун бир минтақада салбий экологик ва ижтимоий-иқтисодий оқибатларни келтириб чиқарди. Асосий тирикчилиги денгизга боғлиқ бўлган ҳудуд аҳолисининг ҳаётини издан чиқариб, тараққиётини бир неча ўн йиллаб ортга суриб юборди. Бу ерда нафақат тўкис яшаш, ҳатто оддийгина кун кўриш ҳам оғирлашди.\nЧўлланиш ва шўрланишнинг тезлашуви оқибатида 50 минг гектарга яқин экин майдони фойдаланишга яроқсиз бўлиб қолди. Орол денгизининг қуриши натижасида иқлим ўзгариб қишки совуқ бирмунча пасайди, ёзги ҳарорат эса икки даража ошди. Бунинг оқибатида вужудга келган экологик танглик аҳоли саломатлигига ҳам таъсир кўрсата бошлади. Ҳудудда камқонлик, юрак-қон томири, ошқозон-ичак ва нафас олиш органлари касалликлари кўпайиб кетди.\nШу боис сўнгги уч йилда мамлакатимизда мана шу муаммоларни ҳал қилишга жиддий киришилди. Бунинг яққол мисоли Президентимиз томонидан 2017 йил 28 февралда «2017-2021 йилларда Оролбўйи минтақасини ривожлантириш давлат дастури тўғрисида»ги қарор қабул қилинишидир. Ушбу дастур асосида биринчи навбатда аҳолининг бир неча йиллик орзуси бўлган 101 километрлик сув қувури тортилиб, мўйноқликлар тоза сув билан таъминланди.\nШунингдек, 2019 йил 16 ноябрь куни Вазирлар Маҳкамасининг «Қорақалпоғистон Республикасининг Мўйноқ туманини комплекс ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори қабул қилинди. Унга кўра икки йилда 1 трлн. 485 млрд. сўмлик қурилиш-таъмирлаш ишлари олиб борилиши белгиланди. Шу билан бирга, 2019-2021 йилларда Мўйноқ туманида саноат, хизмат кўрсатиш ва қишлоқ хўжалиги соҳаларида 27 трлн. сўмлик 75 та лойиҳа амалга оширилиши белгиланган.\nДавлатимиз раҳбарининг топшириғи билан қисқа вақт ичида туман марказида амфитеатр ва «Орол тарихи» музейи барпо этилди. Маданият саройи капитал таъмирланиб, ҳозир аҳолига хизмат қилмоқда.\nШунингдек, 57 та инвестиция лойиҳаси бўйича 647,2 гектар ер, 55 та лойиҳа бўйича 129 млрд. сўм кредит ажратилди ва 7 та бўш бино берилди, 126,6 млрд. сўмлик 56 та лойиҳа ишга туширилиб, 354 та янги иш ўрни яратилди.\nЎзбекистон жаҳоннинг иқтисодий ва экологик ташкилотлари эътиборини денгиз қуришидан азият чекаётган Марказий Осиё давлатларига қаратиб, биринчи навбатда қуриб бораётган денгизни қутқариш, унинг атрофидаги экологик вазиятни яхшилаш, айниқса бу ҳудудда яшаётган аҳолининг турмуш даражасини оширишга чақирмоқда.\nПрезидентимиз Шавкат Мирзиёев БМТ Бош ассамблеясининг 2017 йил 19 сентябрда АҚШнинг Нью-Йорк шаҳрида бўлиб ўтган 72-сессиясида Орол фожиаси жаҳон муаммосига айланганини таъкидлаб, бунга дунё ҳамжамиятининг эътиборини қаратди ва қуйидаги фикрларни билдирди: «Бугунги куннинг энг ўткир экологик муаммоларидан бири – Орол ҳалокатига яна бир бор эътиборингизни қаратмоқчиман. Мана, менинг қўлимда Орол фожиаси тасвирланган харита. Менимча, ортиқча таърифнинг ҳожати йўқ. Денгизнинг қуриши билан боғлиқ оқибатларни бартараф этиш халқаро миқёсдаги саъй-ҳаракатларни фаол бирлаштиришни тақозо этмоқда».\nШундан сўнг давлатимиз раҳбарининг ташаббуси билан БМТнинг Оролбўйи минтақаси учун Инсон хавфсизлиги бўйича кўп томонлама шериклик асосида траст фонди ташкил қилинди.\nЯна шуни таъкидлаш жоизки, Орол денгизининг қуриб қолган қисмидаги шўрланган ерларда илмий тадқиқот ва амалий ишлар кўламини кенгайтириш, экотизимни яхшилаш ҳамда тадқиқот ва инновацияларнинг илғор тажрибаларини жорий этиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Оролбўйи халқаро инновация маркази ташкил этилди.\nШунингдек, Орол денгизидан кўтарилаётган қум, туз ва чангнинг салбий таъсирини камайтириш мақсадида ушбу ҳудудларда чўл ўсимликларидан ҳимоя ўрмонзорлари – «яшил қоплама» ҳудудлари барпо этишга уюшқоқлик билан киришилди.\nЎтган 42 йил мобайнида бу ерда 400 минг гектар жойга саксовул экилган бўлса, ўтган қиш-баҳор мавсумининг ўзида денгизнинг қуриган ҳудудида 500 минг гектар майдонга саксовул ва бошқа чўл ўсимликлари экилди. Бугунги кунда эса бу ишлар давом эттирилиб, 2019-2020 йилнинг қиш-баҳор мавсумида 700 минг гектардан ортиқ ерга саксовул экилди.\nЎзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев 2018 йил 15-16 ноябрь кунлари Қорақалпоғистонга ташрифи давомида Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси таркибида Мўйноқ туманини комплекс ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришга ҳар томонлама кўмаклашиш ва амалий-ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш юзасидан белгиланган топшириқлар ва вазифаларнинг ўз вақтида тўлиқ бажарилишини таъминлаш мақсадида алоҳида тузилма ташкил этиш ҳақида топшириқ берди. Шу боис Бош прокурорнинг 2018 йил 19 ноябрдаги буйруғи билан Бош прокуратура таркибида Мўйноқ туманини ривожлантиришга оид қонунчилик ижроси устидан назорат бошқармаси ташкил этилди.\nЎз навбатида бошқарма томонидан давлат раҳбарининг Мўйноқ туманини комплекс ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришга оид топшириқлари ўз вақтида ва тўлиқ бажарилишини таъминлаш борасида бир қатор чоралар кўрилди. Дастлаб уйма-уй юриш асносида аҳолининг 7 мингдан ортиқ ижтимоий-иқтисодий муаммоси аниқланиб, ҳал қилиниши таъминланди.\nХусусан, туманда амалга оширилган ишлар натижасида 667 киши иш билан таъминланиб, 80 нафар ёшлар жун ва ипакдан гилам тўқиш, авточилангарлик, ҳунармандчилик, каштачилик ва қуроқ тикиш бўйича ўқитилди. Шунингдек, 3904 нафар фуқаро соғломлаштирилиб, 47 нафар ногиронга ижтимоий реабилитация жиҳозлари ва 793 кишига дори-дармон берилди.\nТуманда яшовчи 14 нафар фуқаронинг транспорт, нефть-газ ва техника соҳалари бўйича Қозоғистон университетларини тамомлагани ҳақидаги дипломлари нострификация қилиниб, 9 нафари ишга жойлаштирилди.\nТуманда юқумли касалликлар тарқалишининг олдини олиш, эпидемиологик вазиятни ва аҳоли соғлиғини яхшилаш мақсадида барча фуқаролар йиғинларида 22 та сув тозалаш ускуналари ўрнатилди, натижада туман аҳолиси тоза сув билан таъминланди.\nАҳолининг ижтимоий ёрдамга муҳтож қатламини қўллаб-қувватлаш мақсадида камбағал оилалар ва ёлғиз яшовчиларга 225,3 млн. сўмлик озиқ-овқат ва 400 та товуқ тарқатилди, ёлғиз яшовчи 11 кишига янги уй қуриб берилди.\nБундан ташқари, «Учсай» ОФЙ ҳудудида кўп йиллар фойдаланилмай келган 40 ўринли болалар боғчаси реконструкция қилинди, шунингдек, «Учсай» ва «Тикўзак» ОФЙларда жойлашган иккита спорт майдончаси ва «Тоқпақата» қабристони таъмирланди, ҳозир «Жантемир Эшон» мақбараси таъмирланаяпти.\nИнновацион ривожланиш вазирлиги билан биргаликда туман марказида телемедицинага асосланган инновацион клиника қурилмоқда.\nБундан ташқари, охирги олти ой мобайнида кенг кўламли ишлар амалга оширилиб, туман марказида Бош прокуратура ҳисобидан замонавий автостанция ва ҳаммом қурилди. Шунингдек, Қаражар қишлоғида врачлик пункти қуриб берилди, амфитеатр атрофи ободонлаштирилиб, дам олиш учун хиёбон ташкил этилди.\nШу билан бирга, аёлларнинг бандлигини таъминлаш учун туман марказида 50 ўринга мўлжалланган гилам цехи биноси қурилмоқда.\nТуманнинг Дўстлик овули аҳолисининг таклифи инобатга олиниб, 75 ўринга мўлжалланган мактабгача таълим муассаси барпо этилаяпти.\nДавлат раҳбари илгари сурган беш ташаббусни амалга ошириш мақсадида «Future Muynak» ўқув маркази ва «Book cafe» кутубхонаси ташкил қилинди. Мазкур марказда 70 нафар мактаб ўқувчиси таҳсил олади.\nМаълумки, Мўйноқ туманида қишлоқ хўжалигини юритиш учун шароит анча оғир. Шу боис давлат раҳбарининг топшириғи билан туман чорвачиликка ихтисослаштирилди. Туманда фаолият олиб бораётган фермер хўжаликлари учун шароит яратиш мақсадида «Мўйноқ» МФЙ ва «Тикўзак» ОФЙда иккита ветеринария пункти ташкил этилди.\nШу билан бирга, етиштирилаётган маҳсулот турлари ва ҳажмини кўпайтириш мақсадида «Тикўзак» ОФЙ ҳудудидан «Agro maks Muynak» МЧЖга соя ва маккажўхори экиш учун 1114 гектар маҳсулотни қайта ишлаш цехини қуриш учун эса туманнинг кичик саноат зонасидан 0,3 гектар ер ажратилди.\nДавлат раҳбарининг балиқчиликни ривожлантириш ташаббусини руёбга чиқариш учун Қизилжар овулида Мўйноқ консерва комбинатининг 25 йилдан буён фойдаланилмаётган 1000 гектарлик ёрдамчи хўжалиги негизида балиқчилик хўжалиги ташкил этилмоқда. Хусусан, ушбу ер 10 нафар тадбиркорлик субъектига ажратиб берилди. У ердан ҳовузларга сув олиб келиш учун 13,7 км. ариқ қазилди, иккита сув насоси ўрнатилди ва 10 тонна чавоқ солиниб, балиқ етиштириш бошланди. Натижада 50 дан ортиқ маҳаллий ёшлар иш билан таъминланди.\nХулоса қилиб айтадиган бўлсақ, Мўйноқ туманида амалга оширилаётган тарихий ўзгаришлар одамларнинг қаддини ҳам, кайфиятини ҳам кўтармоқда.\nБош прокуратуранинг Мўйноқ туманини ривожлантиришда\nқонунчилик ижроси устидан назорат бошқармаси бошлиғи


Эрон судьяларига ўз ёнида ўқ отар қурол олиб юришига қонунан рухсат берилди.\n06 июн 2020, Тошкент вақти: 21:17\nКоррупцияга қарши кураш ишларида иштирок этаётган таниқли Эрон судьяларидан бири отиб яраланганидан сўнг ана шундай қарор қабул қилинди.\nАдлия Вазири Жамол Каримий Раднинг маълум қилишича, бу судья — Муҳаммад Ризо Оғазода бугун ишга кетаётганида отилган ва кўзидан жароҳат олган. Яраланган ҳакам касалхонага ётқизилган.\nСудьянинг ер ва хусусий мулк билан боғлиқ жиноятларни тергов қилишда қатнашганлиги айтилмоқда.\nШу ойнинг бошида Массуд Моғадасий исмли яна бир судья отиб ўлдирилган эди. Яна бир неча ҳакамларга ҳам ҳужум қилинган.\nТеҳрон жиноий ишлар бўйича прокурори Фахриддин Жафарзода, душанба кундан бошлаб, барча судьяларга қурол олиб юришга рухсат берилиши айтди.


Олтинкўл тумани ҳокими вафот этди\nАндижон вилоятининг Олтинкўл тумани ҳокими Назиржон Ўринбоев пневмониянинг навбатдаги қурбонига айланди.\nKun.uz манбаси хабар беришича, туман ҳокими қандли диабет ва гипертония касалликларидан вафот этган.\nНазиржон Ўринбоев 1966 йилда Олтинкўл туманида туғилган. 1989 йил Андижон давлат педагогика институтини тамомлаган. Маҳаллий ички ишлар тизимида хизмат қилган, хусусан, 2014-2017 йилларда Андижон вилояти ИИБ Ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш бошқармаси бошлиғи лавозимида ишлаган.\nШунингдек, Андижон вилояти «Aгросервис МТП» масъулияти чекланган жамияти раисининг ўринбосари сифатида фаолият юритган.\nУ 2018 йил октябрида Олтинкўл тумани ҳокими лавозимига тайинланганди.\n19 сентябрь куни Kun.uz сайтида Андижон вилоятида 4та ҳудуд ҳокими - Назиржон Ўринбоевдан ташқари Хонабод шаҳри ҳокими Мусахон Мамадалиев, Пахтаобод тумани ҳокими Маҳмуджон Бозоров ва Шаҳрихон тумани ҳокими Ҳикматилло Дадахонов пневмонияга чалиниб даволанаётгани ҳақида хабар берилганди.\n29 сентябрь куни Мусахон Мамадалиев вафот этгани маълум бўлди.\nПандемия даврида ҳудудий раҳбарлар орасида бир неча ўлим ҳолатлари қайд этилди. Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгеси раиси, сенатор Муса Ерниязов, Бухоро вилояти ҳокими Карим Камалов, бош вазир ўринбосари Ўктам Барноев коронавирус туфали вафот этган.\n7 октябрь куни Наманган вилояти ҳокими ўринбосари Баҳромжон Нурматов 56 ёшида вафот этгани хабар қилинди.