Биз кечирган ҳаёт ҳиқояларидан … Еттинчи китоб. С У Ҳ Б А Т Л А Р – Самарқанд – Ер юзининг сайқалидир…\nАЛИБОЙ ЙЎЛЯХШИ МАМАНАЗАРЗОДА\nСамарқанд, Тилло Қори мадрасаси\nҚуръони карим нури …\nБиз кечирган ҳаёт ҳиқояларидан … Еттинчи китоб.\nС У Ҳ Б А Т Л А Р\nИСТАНБУЛ, БЕРГЕН (ТУРКИЯ, НОРВЕГИЯ). 2018.\nСуҳбатларни бошлашни дин қардошимиз Ҳалил Далисанинг ибратли “Мардлик, карам ўлмасин” номли ҳикоясидан бошлашни лозим кўрдик:\nМардлик, карам ўлмасин … Муаллиф: Ҳалил Делиса.\nЧиройли, мазмунли мактуб ёзишадиганлар қолмади …!!!\nҲазрати Умар (радияллоҳу анҳ) саҳобалар билан суҳбат қилиб ўтирарди, унинг ҳузурига учта ёш йигитлар кириб келишди ва дедиларки:\n– Эй Халифа, мана бу бизнинг отамизни ўлдирди. Бунга қандай жазо лозим бўлса, уни амр этинг.\nБу сўзларни тинглаган ҳазрати Умар, айбдор йигитга қараб,\n– Булар сени тўғри айблашаяптиларми?\n– Ҳа, тўғри халифа ҳазратлари.\n– У ҳолда тушунтир қани нима бўлди, ўзи? – дейди ҳазрати Умар. Ёш йигит халифага воқеани тушунтира бошлайди:\n– Мен яшаётган жойимда ўзимга яраша ўрним бор бирисиман. Оилам билан биз юришга чиқдик. Қадар бизни бу йигитлар бўлган жойга келтирди. Кечирасиз Халифам, менинг чиройли бир отим борди, уни кўрган яна бир марта кўрсам дерди. Ўша отим бу йигитларнинг боғчасидан мева ейишни ҳеч тарк этмади. Буларнинг отаси бир кун ичкаридан чиқиб менинг отимга бир тош отди. Фалокат, отим бир тош билан ўлиб қолди. Бу вазият нафсимга оғир келди ва мен ҳам буларнинг отасига қараб бир тош отдим. Ажал экан, ота ҳам ўлиб қолди. Масала ана шу Халифа ҳазратлари …\nБу сўзларни тинглаган ҳазрати Умар,\n– Менинг сўлайдиган бир сўзим йўқ. Сенинг гуноҳинг қасос олишни лозим этади, сен ўлимга ҳукм этиласан. Мана айбингни ҳам ўзинг тан олиб турибсан – деди халифа ҳазратлари. Шунда йигит,\n– Халифа ҳазратлари бир узрим бор, – деб сўз бошлади.\n– Мен мамлакатингда бадавлат кишиман. Отам ҳам раҳматли бўлмасидан аввал анчагина олтинлар бериб кетганди. Бу олтинларда укамнинг ҳам ҳақи бор. У ҳали кичик бўлгани учун олтинлар менда сақланаётганди. Сиз ҳозир мени ўлимга буюрсангиз, сағирнинг ҳақи менда қолиб кетади. Бу учун сиз ҳам қиёматда жавоб берасиз. Шу сабаб менга уч кун ижозат беринг, бу вақт ичида омонатни укамга бераман-да қайтиб келаман ва ҳукмингизни ижро этасиз. Бу уч кун учун бирор кафил бўладиган киши топаман, иншооллоҳ …\n– Бу ерда сен бегонасан, булардан ким сенга кафил бўлади? – дейди ҳазрати Умар. Йигит одамлар орасига бир қаради ва бирини кўрсатиб,\n– Мана шу зот менинг ўрнимга кафил бўлади. –дейди.\nЎша зот эса, Ҳазрати Пайғамбарнинг (соллаллоҳу алейҳиссалом) энг яхши дўстларидан, тириклигидаёқ жаннатийлиги хабар қилинган Амр Ибн Асъ ҳазратлари эди. Шунда ҳазрати Умар Амрга қараб,\n– Эй Амр, эшиттингми …? – дейди.\n– Ҳа, мен кафил бўламан, – деди Амр Ибн Асъ ҳазратлари.\nАна шундан сўнгра йигитга уч кунлик ижозат берилади. Ниҳоят уч кун ўтиб, куннинг сўнггида ҳам йигитдан хабар бўлавермайди. Мадинанинг бакавуллари ҳазрати Умарга чиқиб, йигитнинг келишига шубҳа билдиришади. Амр Ибни Асъни идом этмасдан марҳумнинг диятини бериш ҳақида сўзлаша бошлайдилар. Бироқ ўлганнинг болалари бунга рози бўлмайдилар. Ўшанда ҳазрати Умар ўзидан кутилган жавобни айтади,\n– Бу кафил отам бўлса ҳам жазосини бераман ва кафилни ўлимга ҳукм этаман. Ҳазрати Амр Ибни Асъ ҳам ўзини халифага таслим этиб,\n– Мен ҳам сўзимнинг орақасидаман, – дейди.\nШу вақтда кўпчиликда бир тўлқинланиш бўлади ва уларнинг орасида йигитча кўринади.\nҲазрати Умар йигитчага қараб,\n– Ўғлим, келмаслик учун сабабинг бор эди. Нега келдинг? – дейди. Йигит эса, бошини дадил кўтариб, (кунимизнинг кишилари учун унча ҳам аҳамияти бўлмаган) сўзларни сўзлайди,\n– “Аҳдга вафосизлик қилди”, деманглар деб келдим. – дейди. Ҳазрати Умар ҳазрати Амр Ибни Асъга қараб,\n– Эй Амр, сен бу йигитчани танимасдинг, қандай қилиб унинг кафили бўлишга рози бўлдинг? – деди.\nАмр Ибни Асъ(ундан Аллоҳ абадиян рози бўлсин),\n– Бунча кишиларнинг ичидан мени танлади. “инсонлик ўлди”, демаслари учун кафилликни қабул қилдим, – деди.\nБу сўзлашмаларни эшитиб турган отасининг қасосини олишга келган йигитлар,\n– Биз ҳам даъвомиздан воз кечдик , – дейдилар.\nҲазрати Умар эса, уларга,\n– Бироз олдин отамизнинг қасосини оламиз деётгандиларинг, энди нима бўлди?\n-“Марҳаматли инсонлар қолмабди”, демасин деяпмиз, -дедилар.\nМен сизга бу мактубни йўллаяпманки, “Чиройли мактублар ёзишадиганлар қолмабди”, демасинлар, дея …\nБутун гўзалликлар сизларники бўлсин …\n1. “Буюкларнинг сўзлари, сўзларнинг буюгидир.”\nСуҳбатларимизни Фотиҳа-и шарифани ўқишдан бошлаймиз\nАлҳамду лиллоҳи раббил аламийн Арраҳмонир роҳийм Молики явмид дийн Ийяка наъбуду ва Ийяка настаийн иҳдинос сиротол мутақийм Сиротол лазийна анъамта алайҳим ғайрил мағздуби алайҳим валад здолийн\nАлаҳумма салли аъло саййидино Муҳаммадин ва алъло олий саййидино Муҳаммад\nСуҳбатларнинг аҳамияти ҳақида шундай деганлар экан:\n«Ўқий оларсан, ҳар он нофила намоз,\nАммо бундай бир суҳбат, бошқа топилмас.»\nҲикмат аҳли зотларнинг – Аллоҳ одамининг(Аллоҳ севган бирор банданинг) муборак суҳбатлари аҳамиятини сўзлар билан ифодалаш мушкулдир. Уларниниг қийматини фақат у суҳбатларга қатаншиш шарафига муносиб бўлганларгина билишлари, англашлари мумкин. Шунинг учун шоир нофила намоздан суҳбатнинг қимматини юқори қўяяпти.\nҲақиқатан, Асҳоби киром Пайғамбар ҳазратларига эргашиш ва унинг суҳбатларида қатнашиш оқибатида “Асҳоби киром” исмига лойиқ бўлишдилар.\nТарихда Усмонли халифаларидан Учинчи Муродхон тахтда йигирма йилдан кўпроқ ҳукм сурганди. Усмонлиларнинг ўша ҳукмдори машҳур ислом олими Азиз Маҳмуд Худойи ҳазратларига буюк бир иззату ҳурматда бўларди ва халифалик ишларининг барчасини унинг тавсия ва маслаҳатлари билан амалга оширарди. [Азиз Маҳмуд Худойи ҳазратлари бугунги Туркиянинг Онадўли ўлкасида етишган буюк валийлардан ҳисобланади. У 1541(ҳ.948) йилда Шарафли – кўчҳисар исмли қишлоқда туғилди. 1628 (ҳ. 1038) йилда вафот қилди.]\nМуродхон эса, 1595 йилнинг июнида вафот қилди. Ана ўша замонда Азиз Маҳмуд Худойи ҳазратлари подшоҳ хотирасига боғишланган қуйидаги илоҳий(марсия)ни ижод қилдилар. Буюк олим шу кичик марсиясида дунёнинг ҳеч бир нарсаси шоҳдир, гадодир овунишга арзимаслигини жуда гўзал ифодалайди. Шу сабаб биз уни ўзбекчага ағдардик ва ўқувчиларимизга ибрат бўлишига ишониб, китобимизнинг “Суҳбатлар” қисмини ислом дунёсининг машҳур олими Азиз Маҳмуд Худойи ҳазратларининг ўша марсияси билан бошлашни муносиб ҳисобладик. Марҳамат илоҳийни ўқинг ва ибрат олинг!\nЁлғончи дунёга алданма ё ҳу\nБу дарнак* тарқалар дивон овунмас,\nИкки эшикли бир вайронадир бу,\nБунда қўнган кўчар, меҳмон овунмас.\nБоқма бунинг қорасига оғига,\nКўнгул берма бўстонига боғига,\nЎхшар ҳало бола ўйинчоғига,\nБунда ақли бўлган инсон овунмас.\nБорингни икром эт Мавло йўлига,\nБунда на айларсанг онда қўлингга,\nБир кун сафар тушар, барзоҳ1 элига,\nЎтоғи кўчажак Султон овунмас.\nСен эй ғофил, на билдинг рўзиғор2ни,\nТурар деб англадинг лайлу-наҳор3ни,\nЮкинг ҳисоблаган аввалдан борий4,\nЙўқса йўлчи кетар карвон овунмас.\nТўғрисига кетавер бу йўлларнинг,\nКечавер чўққисин юксак белларнинг,\nДунё зиндонидир мўмин қулларнинг,\nЗиндонда бўлган қул енгил овунмас.\nУмр тамом бўлиб, дафтар турилар,\nСирот кўпруги ва мизон5 қурилар,\nҲақнинг даргоҳида албат турилар,\nБуйруғи тутилар фармон овунмас.\nХудои, на бўлди бунча пайғамбар,\nАбу Бакру Умар, Усмону Ҳайдар,\nҚани Ҳабибуллоҳ Сиддиқи Акбар,\nБунга келган кетар бир жон овунмас.\n*дарнак – жамият.\n1 барзоҳ – ўлганларнинг руҳлари қиёматга қадар сақланадиган жой(олам).\n2 рўзиғор –олам, замон.\n3 лайлу – наҳон: кеча-ю кундузнинг тенглиги.\n4 борий – яратувчи, холиқ.\n5 мизон – қиёмат куни қуриладиган тарози.\nСуҳбат – 1.\nБиринчи суҳбатимизни “Буюкларнинг сўзлари, сўзларнинг буюкларидир”, деб атадик. Марҳамат у билан танишинг. ИншоАллоҳ бу суҳбатларимиз сизга фойдали бўлар деган умиддамиз. Суҳбатимиз ҳақида ўқувчилардан келадиган ҳар қандай фикр ва мулоҳазаларни илтифот ила қабул қиламиз. Фақат битта кичик шартимиз шулки, Ислом динига мос бўлмаган ва ҳар қандай бир инсон зотига ҳақоратомуз сўзларга тақотимиз йўқ. Ундай сўз, жумла, ибора бизнинг лексиконимизда йўқ. Бордию ўқувчиларнинг бизга йўллаган фикру мулоҳазаларида ўшандай сўзлар учраса дарҳол ўчириб ташланади.\nШундай қилиб, Басмаладан сўнгра, 1. “Буюкларнинг сўзлари, сўзларнинг буюгидир,” дея бошлаймиз.\nИкки жаҳон қуёши Ҳазрати Муҳаммад алейҳиссалом, “Мен яхши хулқу авторларни тамомига етказиш ва дунёга жойлаштириш учун юборилдим,” дея марҳамат қилганлардир.\n“(Эй мўминлар), сизлар учун – Аллоҳ ва охират кунидан умидвор бўлган ҳамда Аллоҳни кўп ёд қилган кишилар учун Аллоҳнинг пайғамбари(иймон эътиқоди ва хулқу атвори)да гўзал намуна бордир” (Аҳзоб, 21) ояти каримаси мазмунида, Муҳаммад алейҳиссаломнинг “усваи ҳосана” (яъни намунаи имтисолан – гўзал ўрнак) бўлганлигини чиройли бир шаклда ифодалаб берилмоқдадир.\nМаълумингизки, “Исломият, Аллоҳнинг амрларига таъзимда бўлиш ва яратилганларга шафқат этишдир”, “Марҳамат этмаганга, марҳамат этилмайди”, “Буюкларимзни ҳурмат қилмаган, кичикларимизга шафқат этмаган биздан эмасдир”, “Одамларнинг хайрилиси, уларга фойдали бўлганидир”, “Ҳар қандай бир қавмнинг ҳурматлиси, унга (қавмига) хизмат этганидир”, каби гўзал насиҳатлар марҳамат этган севимли Пайғамбаримиз ҳазратлари, кишиларни ҳар қандай бир яратилган (махлуқот)га нисбатан шафқатли бўлиб, уларга марҳамат этишни, доимо хайрли бўлишни, одамларга фойдали бўлишни тавсия қилмоқдадир.\nПайғамбар ҳазратларининг ворислари ҳисобланмиш буюк олим(ислом олимлари)лар ҳам кишиларни доим яхшиликларга, чиройли ва гўзал хулқ авторли бўлишга, хайрли амаллар қилишга ташвиқ этишганлардир. Бу буюк олимларнинг бири ҳаммаси каби, ҳаммаси бири сингаридирлар. Уларнинг сўзлари эса, бир-бирларини тамомлаб, бир – бирларини дастакламоқ да, гўзаллаштирмоқда ва уларни янада аҳамиятлироқ этмоқдадир.\n2. Насиҳатларнинг қимматлиси. “Каломи кибор, кибори каломаст – Буюкларнинг каломи (сўзлари), каломларнинг (сўзларнинг) буюгидир” шаклда машҳур бўлган жумла, Ислом уломаси ва авлиёси сўзларининг нақадар қимматли эканлигини ифода этиб туради. У буюклар ҳеч бир замон бекорчи сўз сўзламаганлардир, ҳамиша нақлга(ўзларидан олдинги буюклардан олинган ҳақиқатларга) риоят этганлардир, уларнинг нақлга асосланган бундай қимматли сўзлари, айни замонда ақли салимга ҳам уйғун эдилар.\nБу суҳбатимизга буюкларимизнинг баъзилари сўзлаган қимматли ва аҳамиятли сўзларидан бир нечаларини илова қилишни фойдали ҳисоблаймиз. Олимларнинг ва авлиёнинг буюкларидан ҳисобланган имоми Раббоний ҳазратлари “Мактуботи шарифа” китобининг 213 – мактубида, “Бутун ваъзларнинг ўзи ва насиҳатларнинг қимматлиси Аллоҳ одамини (Аллоҳнинг севган бандасини) топиб, унинг билан бирга бўлмоқдир,” дея марҳамат қиладилар.\nДемак, Аллоҳ одами(Аллоҳу таоло севган бир банда)ни таниш жуда кўп қимматли экан. Асҳоби киром Пайғамбар ҳазратларига эргашиш билан “Асҳоби киром” исмига лойиқ бўлишганларидек, киши, Аллоҳ одамини – Аллоҳ севган бирор бандани таниса, уни севса, унинг йўлидан кетса катта бир неъматга, буюк бир давлатга эришган бўлади …\nБоязийди Бистомий марҳамат қиладиларки, “Тилингни Аллоҳу таолонинг исмини сўзлашдан бошқа нарсаларга банд қилишдан ва бошқа нарсалар сўзлашдан қўри. Нафсингни ҳисобдан ташқари тутма. Илмдан қочма ва адабни муҳофаза қил. Ҳақ ва ҳуқуққа риоят эт. Ибодатдан айрилма. Хушахлоқли, марҳаматли ва юмшоқ бўл. Аллоҳу таолони унутишга сабаб бўладиган ҳар бир нарсадан ўзингни узоқ тут ва уларга аралашма.”\n“Ўттиз йил мужоҳада айладим, нафсимнинг истакларини қилмадим. Илмдан ва унга эргашмоқдан ҳам қийинроқ бирор нарса топа олмадим.”\n“Кўзларингни ҳаромга қарашдан ва бошқаларнинг айбларини кўришдан қўруқла.”\n“Бир кун кечаси ўз хонамда ўтирган вақтим оёқларимни узатдим. Шу ондаёқ “Султон ҳузурида бўлган киши адабини билиши лозим,” дейилган бир овоз эшитдим. Дарҳол ўзимни ўнглаб олдим.”\n“Аллоҳу таоло нафсимни жазолантиришига сабаб бўладиган барча нарсалар ҳақида ўйлаб кўрдим. Уларнинг ичида энг қаттиқ жазога лойиғи ғафлат эканлигини англадим. Аллоҳу таолодан бир онгина ғафлатда бўлиш (Уни бир онгина унутиш) жаҳаннам оловидан ҳам баттарироқдир.”\n“Эй Аллоҳим! Эй қусурлардан узоқ бўлган чексиз қудрат эгаси Раббим! Сен истаганингни қила оласан. Сен менинг вужудимни шундай бир баҳайбат шаклда каттакон қилгинки, менинг вужудум билан жаҳаннам тўлиб тошсин. Шундай қилиб, жаҳаннамда бошқа бандаларингга жой қолмасин. Уларнинг барчаси ўрнига мен ёнайин.” Ҳазрати Абу Бакир (радиоллоҳу анҳ) ҳам шунақа дуо қиларди.\n3. Иш мана шудир, бундан бошқаси ҳечдир. Дорулфунун (эскида университет деганидир) мударрисларидан (университет ўқутувчи-профессорларидан) бўлган Сайид Абдулҳаким Арвосий ҳаз ратлари ҳам куйидаги насиҳатларни сўзлаганлар: “Фурсат ғаниматдир. Умрни фойдасиз ишлар билан ўтказмай, Аллоҳу таоло рози бўладиган ишлар билан банд бўлинг. Беш вақт намозни таъдили аркон(барча шартларига уйғун) ила жамоат билан ўқинг, таҳажжуд намозини қўлдан чиқарманг, саҳар вақтларини истиғфорсиз ўтказманг.\nҒафлат уйқусида қолмаслик, ўлимни хотирадан чиқармаслик, охиратнинг ҳолларини ўйлаш ва фоний дунёнинг ҳаром бўлган нарсаларидан юз ўгуриб, боқий дунёнинг, яъни охират ишларига қайтиш лозимдир.\nДунё ишлари билан зарурат тақозосига кўра шуғулланиб, бошқа вақтларда охират ишлари билан машғул бўлиш керакдир. Қисқаси, Аллоҳдан ғайри ишларнинг севгисидан сақланиш ва баданни диннинг ҳукмларини бажариш билан безатиш, ва шулар билан машғул бўлиш лозимдир. Асил иш ана шудир, бундан бошқаси ҳечдир”.\n4. Имоми Биргивийнинг васияти. “Қардошларимга, фарзандларимга ва охират йўлчиларига васиятим шулардан иборат: Аллоҳу таоло амр этганларини бажаринглар. Қазога қолган намозларингни ўқинглар, қазога қолган закотларингни беринглар, рўзаларингни тутинглар. Устингиздаги фарз бўлган ҳажни қилинглар. Ҳар бир мусулмоннинг ўрганиши фарзи айн бўлган илмийҳол маълумотларини ўрганинглар . Олимларнинг суҳбатида қатнашиб туришни тарк қилманглар. Ишончли ва тўғри билимли олимларнинг фатволари билан амал қилинглар. Билган ёки билмаган ҳар кишининг фатвоси билан амал қилмаслик керак.\nАллоҳу таолонинг исми тилга олинган вақтларда “Таоло ва Таборака”, “Азза ва Жалла”, “Субҳоноллоҳ” ёки “Жалла Жалолуҳ” сўзларини айтиб Унга таъзим этинглар. Расулуллоҳнинг ва бошқа Пайғамбарларнинг исмлари хотирланган вақтларда солавот келтиришларинг лозим бўлади. (Уларнинг исмларини ёзганда ҳам солавотларни очиқ ёзиш лозимдир). Бошқа олимлар ва машойиҳ хотирланганда “раҳматуллоҳи алейҳ” дейиш керакдир.\nУстозларга ҳурмат кўрсатиш зарур. Йўл кўрсатиш ҳолидан ташқари вақтларда устоздан олидинда юрмаслик лозим. Ундан аввал сўзга киришмаслик ва унинг ёнида кўп гапиравермаслик керак. Унга хизмат қилганда унинг иззат ҳурматини ўрнига келтириб, муҳаббат билан қилиш керакдир. Ҳар жойда ва ҳар ишда устознинг ризосини олиш лозим. Қариндошларни, силаи раҳм(ота-она ва бошқа қариндошлар)ни кўриб туришни, уларнинг ҳолу аҳволидан хабардор бўлишни тарк этманглар. Ота – онанинг ҳақларини кузатиш, уларга юксак овозда сўзламаслик, аччиқланмаслик лозим ва гуноҳга олиб бормайдиган амрларини бажариш зарур.\nҚўшнининг ҳақларини кузатишни ҳам унутманг. Ҳиди чиқадиган овқат пиширганингизда улар(қўшни)га ҳам бир миқдор ҳадя қилишни унутманг. Имкони қадар қўшниларнинг эҳтиёжига ёрдамчи бўлиш ва зарарга учраганда уларга ёрдам бериш керак. Бу ишлардан улар фойда кўрса, бунга севинмоқ лозим. Бошқа дин қардошларингизни севишингиз ҳам керак, албатта. Уларнинг қусур ва камчиликларини мумкин бўлган даражада кечириш лозим.\nСавдо – сотиқда диннинг амрларига уйғун бўлиш ва жамоатга қатнашиб туриш лозим. Бидъатлардан сақланинг. Мисвоқ қўлланишни давом эттиринг.\nБола–чақангизга илмиҳолни(лозим бўлган дин маълумотларини) ўргатиб, Исломиятга мос бўлмаган нарсалардан қўриш ва сақланишини таъминлаш лзим”.\n5. Саййид Жамолиддин Арвосийнинг насиҳати. “Гуноҳ қилиб қўйсанг, дарҳол чин кўнгулдан тавба қил ва тилинг билан истиғфор сўзла. Тавбани қилишни асло кечиктирма. Бирор ишни қилаёт- ганингда кўнглинг ғаш бўлиб, тинчлигинг бузилиб, қалбинг безовталаниб турса, ўша ишни қилишни тўхтат. Барча қилган таот ва ибодатларингда камчиликлари бор, уларни бутун лойиғи билан қила олмаяпман деб ўйла. Жуда кўп ема, жуда оз ҳам ема. Ейишда ўртача бўлишини сақла. Ҳар бир ишингда яхши ният қил. Қалбингдан холис (фақат Аллоҳу таоло амр қилгани учун) ният қилмасдан ҳеч бир ибодатни бошлама. Фойдасиз, доим зарарли бўлган нарсаларга вақт сарфлама.\nОғайниларинг билан лозим бўлган нарсаларни ўрганиш ва ўргатишга зарур бўлган вақтларда учраш. Бошқа вақтларни эса ибодат қилиш ва қалбни тозалайдиган нарсалар билан ўтказ. Дўстдир, душмандир ҳар кимга нисбатан табассум билан қара ва ширин сўзли бўл. Ҳеч ким билан тартишма, мунозара қилма. Ҳамманинг узрини қабул қил, ёмонликларини авф эт, зарарларига эътибор қилма.\nОз сўзла, оз ухла ва кўп кулма. Ҳар бир ишингни Аллоҳу таолога ҳавола эт, бироқ сабабларнинг таъсир қилишини Аллоҳу таолодан кут. Фарзларнинг ҳеч бирини қочирма ва кечиктирма. Доим фақат ўзингни ўйлама, Аллоҳу таолодан бошқа ҳеч кимга ишонма. Болаларинг ва оилангга нисбатан ширин сўз ва табассумли бўл. Улар билан ҳам зарурат миқдори, уларнинг ҳақларини тўлашга лозим бўлган вақтларча бирга бўлишга ҳаракат қил. Эришган, этишган ҳолларингни ҳар кимга сўзлама. Мансабдор ва бадавлат кишилар билан кўп учрашма. Ҳар доим суннатга мос бўлишга ва бидъатлардан сақланишга урин. Ташвишу қийинчиликларга дуч келганингда Аллоҳу таолодан умидингни узма, ҳеч хафа бўлма.\nҚийничиликка дуч келганингда ва ютуқларга эришганингда ўз вазиятингда ўзгаришлар юз бермаслигига ҳаракат қил. Борлик, бадавлатлик ва йўқлик, камбағалчилик замонлар сенда ўзгариш ясамасин. Салафи солиҳиннинг ҳолларини ҳар доим ўқиб тур. Ғариблар ва камбағаллар ҳолидан хабар олиб туришни хотирадан чиқарма. Ҳеч кимни ғийбат қилма, чақиштирма, ғийбат қилганларга тўсиқ бўл.\nАмри маъруфни ва наҳйи мункарни, яъни насиҳат қилишни қўлдан берма. Камбағалларга, мужоҳидларга молу мулкинг билан ёрдам қил. Хайр ва ҳасанот қил. Гуноҳ қилиб қўйишдан жуда қўрқ. Камбағал бўлиб қолишдан қўрқиб, ҳасислик қилма. Камбағал бўлиб қолсанг ҳам қўрқма. Аллоҳу таоло сарват ва эҳсон соҳибидир, сен ҳам Унинг марҳаматидан четда қолмайсан.\nМуршид(тўғри йўлни кўрсатувчи, устоз)нинг суҳбатида ва ёнида адабли бўлишга урин. Ундан фақат адабли бўлганлар истифода (фойдалана олади) этади. Буни асло унутма”.\n6. Уч нарсага диққат қил! Иброҳим Ҳаввос (Буюк ислом олими Жунайдий Боғдодийнинг асҳобидан бўлиб, мелодий 903 йилда вафот қилганлар, “ҳаввос” сўзи хурмо дарахтидан занбил тўқувчи маъносини беради) ҳазратлари олдига насиҳат сўраб келган бир ўсмиринга, “Болам, уч нарсага диққат қилишингни тавсия этаман” дея марҳамат этдилар. Ўсмирин ҳайрон бўлиб, “Улар нималардир, устод?” деб сўради ундан.\n“Биринчиси, пулга, молу мулкка кўнгул қўйма! Иккинчиси, бу дунёда шундай ҳаёт кечирки, ҳеч ким сенинг қилиқларинг, давронишларинг сабаб бўлиб жаҳаннамга кирадиган бўлиб қолмасин. Яъни ҳеч кимга ёмон ўрнак кўрсатма. Ҳеч ким сенга қараб, исломиятдан совимасин.\n“Учинчиси нимадан иборат муҳтарам устод,” дея яна сўради ўсмирин.\n“Учинчиси эса, сенинг олдингга хафа бўлиб келган киши, сендан кетишда хурсанд бўлиб кетсин. Ғаму ғуссали кишиларни ҳурмат ва хурсанд қил. Сен кишиларни хурсанд қилсанг, Аллоҳу таоло сени хурсанд қилади,” деди у мўътабар зот.\n7. Ғийбат савобларни йўқ қилади. Ғийбат, Аллоҳу таолонинг ҳузурида жавобга тутилиши жиҳатидан ҳам, унда банда ҳаққи бўлиши билан ҳам жуда катта масъулиятга мансуб бир хато ва ниҳоятда катта гуноҳдир. Қиёмат куни ғийбат этганларнинг тили фожиали бир манзара кўринишини олади ва ғийбатчилар ўшандай ҳолда бутун махлуқот олдида шарманда қилинади.\nҒийбат ибодатларнинг савобини йўқотади. Қанчадан қанча заҳматлар, ташвишу қийинчиликлар билан ибодат қилинса-ю, бироқ уларнинг савобини арзимаган сўзлар билан йўқотиб юборилса, бу ақлсизлик, жоҳиллик ва аҳмоқлик бўлмайдими? Ибодатлар Аллоҳу таолога арз қилинганида уларни ғийбатни ташкил этган фойдасиз сўзлар билан аралаштириб кўрсатиш Яратганга нисбатан адабсизлик эмасми?\nХолид бин Рабий ҳазратлари шундай ҳикоя қилганларди: “Дўстимларим бир мусулмонни ғийбат қилдилар. Мен ўша ғийбат бўлган жойда бўлишим га қарамасдан уларга бирор шаклда тўсиқ бўлмадим. Аммо ўша кечаси тушимда қора кийимли бир киши менинг олдимга бир товоқда сасиб кетган тўнғиз гўштини келтирди ва боқирган ҳолда “Ма, буни егин,” деди. Мен эса, “Мен мусулмонман, мусулмон тўнғиз гўштини емайди,” дедим. У менга, “Бироқ сен мусулмоннинг гўштини еябсан. У бундан минг марта кўпроқ ҳаромдир,” деди-да гўштдан бир парча кесиб оғзимга солди. Ўша вақт уйғониб кетдим. Гўшт эса оғзимда турарди ва сасишда давом этарди. Ўша сассиқ ҳид ҳисси қирқ кун оғзимдан кетмади.”\nҲадис-и шарифларда марҳамат қилинадики, “Мираж кечаси менга жаҳаннам кўрсатилди. У ерда гўштлари парчаланиб оғизларига тиқилган бир қанча кишиларни кўрдим. Уларга бу сассиқ гўштларни енглар дейилаётганди. Фаришталардан уларнинг кимлар эканликларини сўрадим. Жаҳаннам фаришталарининг раиси Молик, “Булар ғийбатчилардир, ғийбатчилар эса, шайтоннинг дўстларидир,” деб жавоб қилди.”\n“Жаҳаннамдан энг сўнг чиқариладиган киши бировни ғийбат қилиб, ундан тавба этган киши бўлади. Яъни тавба қилганида ғийбатланган кишининг розилигини олмаган кишидир. Ғийбатдан тавба қилолмай ўлган эса, жаҳаннамга ҳаммадан олдин киритилади.”\n“Бир марта ғйибат қилган кишига Аллоҳу таоло ўн турли нарса билан жазо беради: 1. Раҳматидан узоқ тутади. 2. Фаришталардан узоқ қилади. 3. Тоат-ибодатини, яхшиликларини йўқ қилади. 4. Расулуллоҳнинг руҳини ундан қайтаради. 5. Аллоҳу таоло унга ғазаб қилади. 6. Унинг жони олинаётганда бошини пастга қаратиб қўяди. 7. Қоқшатқич қабр азобига дучор қилинади. 8. Ўлаётганида амалларини савобсиз қилади. 9. Жаҳаннамга яқинлашитириб қўяди. 10. Ундан жаннатни узоқ қилади.”\n8. Ғийбатга судираган нарсалар. Кишини ғийбатга судираши мумкин бўлган нарсалар, ҳоллар ҳолатлар жуда кўпдир. Улардан баъзилари қуйидагилардир:\nҒийбат қилинаётган кишига нисбатан душманлик, ёнидаги кишиларнинг фикрларига эргашиш, ўзини ўша гуноҳларни қилмаган каби кўрсатишга уриниши, ўзини ундан юқори эканлигини кўрсатиши, ҳасад, яхши кўрмаган кишисининг ҳаромларга аралашидан ҳайрон бўлаётганини кўрсатиш, ундан хафалигини, унга ачинаётганини кўрсатиш, ана у ҳаромхўр, деб уни яхши кўрмаслигини билдириш кабилардир.\nҒийбат қилинаётган жойда бўлган киши, ўша ҳолдан қўрқмаса, сесканмаса, сўзлари ёки қалбида уларни рад этмаса, ғийбат гуноҳига шерик бўлган бўлади. Ғийбатчининг сўзини тўхтатиши мумкин бўлса, уни тўхтатиши зарурдир. Ёки ўша жойдан чиқиб кетиш имкони бўлса чиқиб кетиши керак. Қўли, боши, кўзи билан ғийбатчини тўхтатиш кифоя қилмайди. Очиқчасига жим бўл, ғийбат қилма дейиш лозимдир. Ислом буюклари, “Ғийбат бўлаётган жойда жим бўл! Ғийбат қилма деганга юзта шаҳид савоби берилади,” дея марҳамат қиладилар. Ғийбат, ғийбатчининг савоблари озайишига, ўша ғийбатланаётган кишининг гуноҳлари ҳам ғийбатчига ўтишига сабаб бўлади. Ана шуларни ўйлаш ғийбат қилишга тўсиқ бўлади. Ғийбат қилинаётганда бошқа бировнинг сўзини ташиса, бу алоҳида бир бошқа гуноҳни келтириб чиқаради.\nҲадиси шарифда айтиладики, “Қиёмат куни кишининг савоб дафтари очилади. Қарайдики, дунёда қилган ибодатлари у дафтарга ёзилмаган бўлади. Ўшанда, Ё Раббий мен дунёда шу – шу ибодатлар қилгандим. Улар бу ерда ёзилмаган, дейди. Ўшанда унга, ибодатларинг дафтарингдан ўчирилди ва уларнинг савоби сен ғийбат қилган кишиларнинг савоб дафтарларига ёзилди, дейилади.”\nАллоҳу таоло Мусо алейҳиссаломга, “Ғийбатчи тавба қилган бўлса, жаннатга энг кейин киради. Ғийбатчи тавба қилмаган бўлса. Жаҳаннамга энг аввал киради,” дея ваҳий марҳамат айлади.\nИбни Сирин ҳазратлари, “Сени ғийбат қилдим, ҳаққингни ҳалол эт,” деган бирисига “Аллоҳу таоло ҳаром этганини мен қандай қилиб ҳалол қила оламан,” дея жавоб берди. У бу сўзи билан олдин Аллоҳу таолога тавба қилгинки, менинг ҳалол қилишимнинг фойдаси бўлсин демоқчи бўлди. Гап юргизиш, гап ташиш ҳам ҳаромдир. Ҳадиси шарифда марҳамат қилинадики, “Гап ташиган жаннатга кира олмайди.” “Сизнинг энг ёмонингиз гап ташийдиган (гап юригизадиган), ораларингизни бузадиганлар ва кишиларни бир бири билан жанжаллаштириб қўядиганларингиздир.”\nБундай ҳолларга фитна чиқариш дейилади. Фитна чиқариш эса катта гуноҳдир.\nТуркияда нашр этиладиган “Туркия” газетасининг “Инсон ва жамият” рубрикаси суҳбат бўлимида 2010 йил 25 – апрел куни “Муваффақиётнинг шарти” номи билан бир суҳбат материали берилди. Бу материал, газетанинг махсус мухбири Меҳмет Али Демирбош тарафидан тайёрланганди. Биз уни ўзбекчалаштириб биринчи суҳбатимизга асос олдик.\nСуҳбат – 2.\nАлаҳумма салли аъло саййидино Муҳаммадин ва аъло олий саййидино Муҳаммад\nМазкур суҳбатимизда ҳикмат аҳли зотларнинг ибратли сўзлари, Ғийбат касали, Инсонликнинг даражаси, Жиҳод, Исломиятда молу мулкка, кофирларга, фанга муносабат ва бошқа шу каби масалалар ҳақида сўз кетади.\nҲикмат аҳли зотлар марҳамат қиладиларки, Аллоҳу таоло рози бўлган бандаларига динига хизмат этиш имконларини яратади. Масалан, кунлик турмушда бирор киши бирон муҳим ишини, ўзи яхши билган, ёқтирган ва ишонган бирисига буюради. Шунга ўхшаш исломиятни ёйишни ҳам Аллоҳу таоло ўзи ёқтирган ва севган бандаси ва Ҳабибим деб атаган Пайғамбаримиз саллоллоҳу алаейҳи ва салламга буюрди. Ундан сўнгра ҳам бу динни ёйишни, мустаҳкамлашни Аллоҳу таоло севган бандаларига насиб этди. Улар эса, ҳазрати Пайғамбарнинг ворислари ҳисобланган аҳли суннат олимлари, авлиё зотлар, Силсилаи олийя (Пайғамбаримиз (с.а.с)дан бошлаб ўтган буюк олимлар(олийя) силсиласи-занжири) буюклари ва уларнинг талаба-шогиридлари, уларни севиб, уларга эргашганлардир. Бу хизматга қатнашадиганлар ҳам исломий билимларни яхши ўрганишлари лозимдир. Илм, амал ва ихлос бўлсагина хизматлар давом этиши мумкин бўлади. Аллоҳу таолони унутган ҳолда қилинган хизмат, хизмат эмас, балки ҳазимат (хизматни бузиш, зарар) бўлади. Аҳли суннат эътиқодига хизмат учун йўлга чиққан киши ўз ақлига, ишончига, ғайратига ишонадиган бўлса, Аллоҳу таоло уни ўз ҳолига ташлаб қўяди ва ниҳоят у овора бўлади, холос. Агар менинг қўлимда ҳеч нарса йўқ, фақат Аллоҳу таолога суяниб, Унинг ризоси учун деб йўлга чиқилинса, зоҳирий натижа нима бўлишидан қатъи назар бу хайрлидир. Ихлосли бўлган киши доим ютуқдадир.\nБугунги ишимизни эртага қолдирмаслигимиз лозим. Ниятларимизни тузатайлик. Бирон ютуққа эришсак, уни асло ўзим қилдим демайлик. Унда Аллоҳу таолонинг буюруғи-истаги, ризоси бордир. Доимо буюкларнинг, дин буюкларининг ёнида бўлайлик. Мунозара ва эътирозлардан (диний, албатта) узоқ бўлайлик, фитна чиқишига сабаб бўлмайлик. Бизни бошқарган мусулмон амирларимизга итоат қилайлик. Ҳар доим юзимизда табассум бўлиб, ширин сўзли бўлайлик. Ўзимзнинг хато ва камчиликларимизни кўрмаган ҳолларда ҳузуримиз бузилиши керакдир. Ҳузур излаган, ютуқлар ва яхши кун кечиришни истаган юзини охиратга буриши лозимдир.\nМўмин, кечиримли, юзида табассум аримаган, тили ширин киши деганидир. Ҳар бир мусулмон киши ўзи ҳақида “яхши киши, мана бундай бўлади,” дейдиган даражада ибратли бўлиши керак. Мусулмон, барчага бирдай юмшоқ муомалада бўлиши, мулойим ва оз сўзлаши, ҳеч кимни инжитмаслиги лозим. Бизга ёқимсиз бўлган ёки севмаганимиз кишига ҳам эҳсон қилишимиз, бизга ташвиш келтирган кишига ҳам табассум кўрсатшимиз лозимдир. Динни ёйишда сабрли, жумард, марҳаматли ва кечиримли бўлишимиз шарт.\nБирор ишнинг заҳмати қанча кўп бўлса, унинг раҳмати ҳам шунча кўп бўлади. Қалбни энг кўп нурлантирадиган нарса, аччиқланишингиз керак бўлган кишига дуо эттишдир. Ғийбат қилмаслик, маъносиз, бекорчи нарсалар ҳақида сўзламаслик керак. Бошқаларни кузатишдан кўра, ҳар бир киши ўзини кузатиши, яъни ўз ниятини, ахлоқини, хато ишларини тузатиши лозим. Ҳар бир нарсани Аллоҳ учун қилишимиз керак. Ихлоссиз амал, муомаладан чиқиб қолган ёки ғиррамлар ясаган сохта пул кабидир. Мутавозели бўлиб, оз сўзлаш ва оғиздан чиққан ҳар бир калиманинг савоб ёки гуноҳ бўлишини жуда яхши билиш лозимдир.\nҚилган яхшиликларимизни ва бизга қилинган ёмонликларни унутишимиз керак. Бироқ Аллоҳу таоло бизни ҳар жойда кузатиб турганини ва ўлимни ҳеч унутмаслигимиз шарт.\nЧорасиз қолган вақтларда Аллоҳу таоло буюк зотларнинг шафоатига етиштиришини билишимиз лозим. Фақат ўша зотларни ёки зотни севиш ва унинг буюклигига ва у орқали ёрдам келишига ҳақиқатан ишониш лозим бўлади.\n9. “Ғийбат саратон(рак) касали каби давосиз бир хасталикдир.” Ғийбат, бирисининг бошқаси ҳақида (яъни бир мусулмон кишиси бошқа бир мусулмон қардоши ҳақида), унинг ўзи бўлмаган жойда уни хафа қиладиган сўзларни сўзлашидир. Бошқача айтганда, аниқ бир мўминнинг айбини уни ёмонлаш учун, унинг орқасидан сўзлаш ғийбат бўлади, у мўминни ғийбат қилиш бўлади. Масалан, бир кишининг баданида, насабида , ахлоқида, ишида, сўзларида, динида, молу дунёсида, ҳатто либосида, уйида бор бўлган камчилик, қусур, қусурлар ҳақида унинг орқасидан сўзланса ва бундан у киши хафа бўлса ана шу ғийбатдир. Ёпиқ шаклда, ишорат ва ҳаракат билан билдириш, ёзиб ёки хат ёзиб билдириш ҳам сўзлангандек ҳисобга ўтиб, буларнинг бари ғийбатдир. Масалан, фалончи киши яхши одам, бироқ ибодатида мана бу камчилиги бўлмаса янада яхши бўларди дейиш ғийбат бўлади.\nҲусайин бин Саид қуддиса сирруҳ марҳамат қиладиларки, “Ғийбат саратон касали кабидир. У қайси банданга кирган бўлса, уни битирмасдан қўймайди. Қардошларимиздан кўпчилиги бу касалликка муфтало бўлганларини кўраяпман. Бу ғийбат офати хонимлар орасида ҳам кенг тарқаганини ҳамма билади. Бизни ёқтирган қардошларимизнинг ғийбатдан узоқ туришларини илтимос қиламан”.\nАллоҳу таоло, Қуръони карим Ҳужурат сурасининг 12 – ояти каримасида мазмунан кишилар орқасидан гумонга асосланиб сўзлашдан қочинишни, яъни ғийбат қилмасликни амр этади.\nҲадиси шарифда марҳамат қилинадики, “Ғийбатдан узоқ бўлинглар, чунки ғийбат зинодан ёмондир. Зинокорнинг тавбаси қабул бўлади, бироқ ғийбат қилган кишининг тавбаси, ғийбатланган киши уни авф қилмагунича қабул бўлмайди”, “Қиёмат куни ҳасонат дафтари очилганда киши ўзи қилмаган ибодатлар ёзилганини кўради ва унга булар сени ғийбат қилганлардан келган савоблардир дейилади”. “Ғийбат кишининг савобини, яхши амалларини олов қуруқ ўтинни ёққани каби куйдириб юборади”.\nБидъатларни, мазҳабсизликни ёйиб ва ошкора гуноҳ қилишда давом этиш билан мусулмонларнинг тўғри йўлдан оғишларига сабаб бўлганни, унинг зарарларидан қўримоқ учун, уларни мусулмонларга танитиш ғийбат бўлмайди. Аммо бу лозим вазифани ҳам фитна келиб чиқмайдиган шаклда амалга ошириш лозим бўлади.\n10. Инсонликнинг энг юксак даражаси. Киши, дўстга ҳам, душманга ҳам, қисқаси ҳаммага яхшилик қилиши, эҳсону икромда бўлиши лозим. Ўзидан бошқаларнинг эҳтиёжларини кўриши ва уларга ёрдамчи бўлиши керакдир. Асло, “Яхшилик қилдим, ёмонлик кўрдим,” дейилмаслиги шарт. Ҳар қандай бир қилинган яхшилик, уни қилган кишига қандайдир йўллар билан албатта яхшилик бўлиб қайтади. Халқда, “Балиқ билмаса, халқ билар,” дейилган нақл бор. Ҳадиси шарифда ҳам, “Ҳар ким ўзига яхшилик қилганни ёқтиради, яхши кўради. Бу хусусият эса, кишининг яратилишида мавжуддир,“ дея марҳамат қилинади.\n11. Ширин сўз, очиқ юзли бўлиш … Бунинг учун киши, ҳар доим ҳар бир кишига ширин сўз ва очиқ юз бўлиши лозим бўлади. Кишиларга қилинадиган энг фойдали эҳсон, энг қимматли ҳадя, бу ширин сўзлилик ва очиқ юзли бўлишдир. Сигирга сиғинадиганларни кўрганда, сигирга ўт бериб, унинг душман бўлиб қолишига ҳалақит бериш керак. Ҳеч ким билан ўринсиз мунозара қилиб, тартишмаслик керак. Бундай тартишиш дўстликка путур етказади, душманликни оширади.\nҲеч бир ҳолда, ҳеч кимга қизишмаслик лозим. Ҳадиси шарифда, “Ғазаб қилма,” дея марҳамат қилинди. Бошқа бир ҳадиси шарифда эса, “Садақа бериш билан молу мулк озаймайди. Аллоҳу таоло кечиримли кишиларни азиз даражасига кўтаради. Аллоҳ ризоси учун кечирганларни, Аллоҳу таоло юксалтиради”, дея марҳамат қилинади.\nИнсоннинг яратилишида, унга молу мулкни, пулни севиш хос қилинди ва унга ғазабланиш хусусияти ҳам берилди. Кишидаги ғазаб хусусияти, уни интиқомга, кибрга келтиради. Келтирилган ҳадиси шарифда эса, ана шу ёмон хулқни тузатиш йўли кўрсатилади, яъни садақа қилишни, закотни тўлашни кўрсатади. Кечиримли бўлишни, ғазабдан тийилишни амр қилади.\nЎзига яхшилик қилмаган бир кишига яхшилик қилиш, икромда бўлиш, ҳадя-савғолар бериш кишининг энг юқори, энг юксак даражасидир. Кишидаги бу сифатлар, душманни дўст этади. Исо алейҳиссалом, “Тиш синдирганнинг тиши синади. Қулоқ – бурун кесганнинг ҳам қулоқ – буруни кесилади, дегандим. Энди эса, ёмонлик қилганга ёмонлик қилманг, ўнг чаккангизга урганга, чап чаккангизни тутинг, дейман,” дея марҳамат қилади.\nИбн-ул Арабий ҳазратлари марҳамат қиладиларки, “Ёмонлик қилганга яхшилик қилган киши, Аллоҳу таолонинг неъматларига шукр қилган бўлади. Яхшилик қилган кишига ёмонлик қилган эса, ўша неъматларга куфр этган бўлади.”\nҲадиси шарифда, “Мусулмон мусулмонннинг қардошидир. Улар бир-бирларини хафа қилмайдилар. Кимки дин қардошининг бирор ишига ёрдамчи бўлса, Аллоҳу таоло унинг ишини енгиллаштиради. Кимки, бирон мусулмониннг ташвишларини кетказишга сабабчи бўлиб, уни севинтирса, Аллоҳу таоло қиёматнинг энг қийин кунларида уни қийинчиликлардан қутқаради. Кимки, бирор мусулмоннинг айбини, қусурини ёпса, Аллоҳу таоло қиёмат куни унинг айбларини ёпади,” дея марҳамат қилинади.\n12. Душманларини кечирди! … Имоми Раббоний ҳазратлари Мактуботида марҳамат қиладики, “Аллоҳу таоло ортиқча ҳаракатлардан қўрисин! Ўртача, адолат устида, тўғри йўлда бўлишни насиб айласин! …”\nУҳуд жанггида Расулуллоҳнинг муборак юзи яраланиб, муборак тиши синганида, Асҳоби киром кўп хафа бўлдилар, “Дуо қил, Аллоҳу таоло уларнинг жазоларини берсин” дейишдилар. Бироқ Пайғамбар аҳазратлари, “Мен лаънатлаш учун юборилмадим. Хайр дуо қилиш учун юборилдим,” дея марҳамт қилдилар. Бунга қўшимча, “Ё Раббий! Уларга ҳидоят бер. Улар танимайдилар, билмайдилар, ахир. Улар билсаларди бундай қилишмасдилар!” каби дуода бўлди. Қаранг, Пайғамбар ҳазратлари душманларини ҳам лаънатламади, уларни кечирдилар …\n13. Жиҳод. Кишилар, ҳатто ўзларини мусулмон ҳисоблаганларнинг бир қисми орасида Жиҳод ҳақида янглиш, хато тушунчалар учрайди. Шу сабаб биз ушбу суҳбатимизда Жиҳоднинг Исломиятга кўра таърифини келтиришни ҳам зарур ҳисобладик.\nЖиҳод, жоҳил ота-оналарнинг ва дунё манфаатлари йўлида уринишган, ҳаракатда бўлишган папаларнинг ва кайфлари, завқлари учунгина зулм ва исканжа-қийноқлар жорий этган бошлиқларнинг алдатганларини, йиғлатиб-ингратганларини куфрдан, фалокат йўлидан қуткормоқ, уларни куч ишлатиш билан Ислом нури ила шарафлантирмоқдир.\nЖиҳод, исканжа остида ва куфр, ёмонликлар ичида етиштирилган, зулматда қолдирилган бечораларнинг Ислом нуридан зиё олишларига тўсиқ бўлган диктаторларнинг, мустамлакачиларнинг зарарларини йўқ қилмоқ йўлида жонини, молини фидо этмоқдир.\nИнсонларни сўнгсиз Жаханнам азобидан қутқармоқ, сўнгсиз Жаннат неъматларига эриштирмоқ йўлида куч қўлламоқ жиҳоддир.\nБизнинг замонимизда башарият давлатлар деб аталадиган ҳудудларда яшаш тартибига солингандир. Шу сабабдан таърифи ҳозиргина келтирилган жиҳодни якка-якка индивидлар(шахслар) эмас, давлат ва давлатлар амалга ошириши лозим келади. Индивидларнинг, уларнинг у ёки бу хил гуруҳлари, ташкилотларининг ўзларидан бошқаларга хужумлари, босқинларига талончилик, варварлик, босқинчилик дейилади.\nЖиҳодга қатнаша олмаганлар мужоҳидларга дуо қилмоқлари фарздир. Кофирлар жиҳод соясида золимларнинг зулм ва исканжасидан қутилиб, иймон билан шарафланадилар. Уларнинг орасида исломийятни эшитиб, тушунганларидан кейин иймонга кирмаганларидан Ислом давлатининг адолати остида яшашни қабул этганларининг динига, жонига, молига тегинилмайди. Улар ислом адолати, шафқати остида ҳур ва роҳат яшайдилар. Мусулмонларнинг жиҳод килишлари учун ишлаш-меҳнат қилишлари ва қувватланишлари фарздир. Улар(Мусулмонлар) фойдали меҳнат қилмасалар, жиҳод қилмасалар, энг аввал мусулмонларга, ҳатто бутун инсониятга катта ёмонлик қилган ва зарар келтирган бўладилар.\n14. Исломда фанга муносабат: Исломийят бутун фан соҳасида, илм ва ахлокда ҳар бир ишга, тажрибага аҳамият берилишини амр этади. Бундай ишларни қилиш фарзу кифоя эканлиги Ислом китобларида баён этилгандир. Ҳатто исломият амал қилинадиган бирор шаҳарда фаннинг янги хулосаси ва кўрсатмалари ишлар(амалият)да восита сифатида қўлланилмаётган бўлса, у шахарнинг идорачиларини, амирларини исломият масъул ва жавобгар ҳисоблайди. Ҳадиси шарифда, “Ўғил-ларингизга сузишни ва ўқ отишни ўргатинг! Хотинларнинг уйда ип игириши нақадар гўзал бир машғулотдир,” деб буюрилади. Бу ҳадиси шарифда, уруш, жанг учун зарур бўлган барча хил маълумотларни, усулларни билишни, ҳеч бир бўш ўтирмасликни ва ҳар доим фойдали ишлар билан машғул бўлишни амр этмоқдадир. Шунинг учун ҳам бугун Ислом миллатининг атом-ядро бомбалари ва уларни мўлжалга етказадиган ракеталар ясаб, сунъий йўлдошлар учириб мусулмончиликни дунёда машҳур этиши фарзлардан биридир. Мусулмонлар бундай қилмасалар буюк гуноҳ қилган бўладилар. …\nАқл ёрдамида эришилган билимларни исломийят тақиқламайди ва уларга бирор чегара ҳам қўймайди. Фақат уларнинг нақл билимлари билан биргаликда ўрганилишини ва ақл илмлари натижаларининг аҳком-и исломийяга уйғун, инсонларга фойдали шаклда қўлланилишини талаб қилиш билан бирга, уларнинг зулм, исканжа ва фалокат воситасига айланиб қолмаслигини амр этади. Маълумки, мусулмонлар бир қатор фан кашфиётларининг ижодкорларидир.\nМасалан, компас мусулмон олимлари тарафидан 687(м. 1288) йилда кашф этилди. Игнали милтиқ 1282 (м. 1866)да ва тўп 762(м. 1361)да кашф этилди ва улар Фатиҳ [Меҳмет Фатиҳ, Усмонли халифаларидан бўлиб, Истанбулни фатиҳ этган подшоҳдир.] тарафидан жангларда ишлатилди. Исломийят, Исломга қарши бўлганларнинг, ислом ахлоқини билмаганларнинг дарс ва вазифа исмлари билан илмга киритилган ахлоқсизликларнинг, уйдурма тарихларнинг, исломийятга тўнкарилган туҳматларнинг ўқитилишини, ўрганилишини тақиқламокда ва зарарли, ўта ёмон тарғиботлардан сақланишни, фойдали ва яхши билимларнинг ўргатилишини истамоқдадир.\nИломийят, фойдали бўлган ҳар бир илмни, фанни ва тажрибаларни қўллашга амр этган бир диндир. Мусулмонлар фанни севиб, фан олимларининг тажрибаларига ишонишадилар. Шу билан бирга фан олими исми билан юрган фан тақлидчиларининг туҳматларига, ёлғонларига алданмайдилар.\n15. Кофирларга муносабат ҳакида. Кофирларга ишониб, уларни мусулмонларга бошлиқ тайин этмоқ, мусулмонликни пастлаштириш бўлиб, буюк гунохдир. Бидъат эгаларини, яъни мусулмон шаклига кириб, мусулмонларнинг иймонларини бузишни истаганларни севмаслик, ҳатто уларнинг саломларига алик ҳам олмаслик, уларнинг зарарларини мусулмонларга тушунтириш ва уларга эшиттириш лозимдир.\nИймони бўлиб, ибодатлар қилиб ва гуноҳлардан сақланиб юрсаларда, аммо ёлғон шоҳидлик, ноҳақ ҳокимлик, ёлғончилик, миш-мишлар, туҳмат, ҳажвия каби ҳаракат, сўз ва ёзувлар билан мусулмонларни ранжитганлар билан сўзлашмаслик ва севишмаслик лозимдир. Иймони бўлиб, ибодат этмаганларга ҳамда фоиз олиш ва бериш, алкоголли ичимликларни ичиш, қимор ўйнаш каби ҳаромларни қилган, лекин мусулмонларни ранжитмаган фосиқларга қарши бирмунча юмшоқ муносабатда бўлиб, уларга насиҳат этиш керак. Бунга қарамасдан улар йўлга кирмасалар, уларга салом бермаслик, улар билан кўришмаслик керак. Фақат улар касал бўлганларида уларни зиёрат этиб, саломларига жавоб қайтариш лозим. [Сўз, ёзувлар ва қўполлик билан куч ишлатиб мусулмон-ларга ҳужум қилмаган кофирларга нисбатан ширин сўз ва табассум кўрсатиш лозим, ҳеч кимга ёмонлик қилмаслик керак.]\nКофирларни севмаслик, иймоннинг қалбдаги аломатидир. [Севмаслик қалбда бўлади. Улар ва ҳамма билан яхши муносабатда бўлиш, ҳеч кимни хафа қилмаслик керак. Фақат зарурат ва эҳтиёжлар асосида ўткинчи иш шартномалари тузиш мумкин бўлса-да, у қалбдан бўлмаслиги ва зарурат ўртадан кўтарилган замон улар битирилиши лозим].\n16. Исломийятда мол-мулкка муносабат. Аллоҳу таолонинг мубоҳ этган, яъни ижозат этган нарсалари ниҳоятда кўпдир. Улардаги лаззатлар ҳаромларда учрайдиган лаззатлардан янада ортиқдир. Мубоҳлардан фойдаланганларни Аллоҳу таоло ёқтиради(яхши кўради), ҳаромдан фойдаланганларни эса, ҳеч ҳам ёқтирмайди(ёмон кўради). Ақли жойида бўлган ва тўғри тушуна оладиган бирор кимса, ўткинчи бир завқ учун эгасининг, яратувчисининг севгисидан кечадими? Затон ҳаромларнинг сони қанчалар озчиликни ташкил этади, ахир. Аслида ҳаромларда учрайдиган лаззатлар мубоҳларда ҳам бор бўлиб, улар янада лаззатлироқдир. [Дунё, една сўзининг (калимасининг) муаннесидир, яъни исми тафдилдир. Масдари, дунув ёки диёнотдир. Биринчи масдардан келинса жуда яқин, демакдир. “Биз яқин бўлган кўкни чироқлар билан безадик,” аяти калимасидаги дунё(кўк) сўзи ана шундай маънода келмоқда. Баъзи ерларда эса, иккинчи маънода ҳам қўлланилади. Масалан, (Дений, олчоқ нарсалар малъундир), дейилган ҳадиси шарифда шундайдир. Яъни дунё малъундир, маъносини бермоқда. Олчоқ нарсалар, Жаноби Ҳақнинг нахй-и иқтизойи ва нахй-и ғайр-и иқтизойисидир. Яъни ҳаром билан макруҳлардир. Бу ҳолда, Қуръони каримда таъкидланиб, ёмон, дейилган дунё(мол-мулк) – бу ҳаромлар ва макруҳлардир.\nУмуман мол-мулк(молу дунё) эса, ёмонланмаётир. Чунки Жаноби Ҳақ молу мулкка хайр исмини бермоқда. Бу сўзимизга исбот ва васиқа сифатида, барча махлуқлар ва инсонлардан устунликда иккинчиси ҳисобланган Иброҳим ҳалийл-ур-раҳмнинг молу мулкини кўрсатамиз. Унинг кенг далалар ва водийларни тўлдирган жуда кўп чорваси бўлиб, улардан ярим миллиони фақат сигирлар эди. Бундан кўринаяптики, исломият дунё молу мулкини ёмонламаяпти.\nПайгамбар Иброҳим(алейҳиссаллом)нинг бу қадар бадавлат бўлиши фикримизга исбот бўла олади.\n17 … иззат ва шараф иймондадир. Дунёда эришиш мумкин бўлган энг юксак мартаба, бу иймондир. Бундан янада юксак мартаба бу дунёда йўқдир ва бўлиши ҳам мумкин эмасдир. Инсонларнинг иймонга келишлари ҳам жуда енгил ва қулай бир иш эмас, албатта. Ҳатто Пайғамбар ҳазратлари улар(иймонга келмаганлар)нинг инончсизликларидан, “Нега булар инонмайдилар, абадий ёнадилар, ахир”, дея Аллоҳу таолога ёлворардилар. Кўкси якпора бўлгунча ибодат қиларди, оёқлари шишиб кетгунича намоз ўқирди. “Ё Роббий! Буларга ҳидоят қил !” Дея дуо қиларди. Оқибат қуйидаги мазмунда ояти калима нозл бўлганди: “Эй ҳабибим! Сен кўксингни якпора қилиб, ўзингни бунча хароб қилма. Кишиларга ҳидоят қилиш менинг ихтиёримдадир. Ким мўмин бўлади ва ким бўлмаслигини мен биламан. Бунинг ҳам бир ҳикмати бор. Сен эса фақат уларга тушунтир-да кетавер. Чунки ҳидоятга келтириш сенинг ихтиёрингда эмас. У ёғи менинг қўлимдадир. Сенга барча нарсаларни бердим, аммо бунисини бермадим. Бу мен биладиган ишдир.”\nҲазрати Умар халифати замонида Шомга кетишардилар. Халифанинг ихтиёрида йўлда миниладиган битта туяси ва унга хизмат қиладиган бир қули бор эди. Халифа ва унинг қули туяни бир соатдан алмашиб минишга келишиб олишгандилар. Ниҳоят, йўл тугаб, Шомга кириш олдига келинганида туяни миниш навбати халифанинг қулига келади. Ўшанда халифанинг ёнидаги мулозимлар, “Халифа ҳазратлари, бундай қилиш бўлмайди. Бутун халқ халифани туянинг устида кўришга ўрганганлар. Шунинг учун бу юртнинг халқи туянинг устидаги кишини халифа қабул қиладилар. Илтимос туяга сиз мининг”, дейдилар. Уларга жавобан ҳазрати Умар шуларни сўзлайди: “Биз бир замонлар ожиз ва кўп залил бир қавм эдик. Болаларимизни тириклайин тупроққа кўмардик. Яъни дунёнинг энг ваҳший ва залил қавми эдик. Оллоҳ бизни мусулмонга айлантириб, энг буюк шарафга эриштирди. Агар ҳалигача иззатни ва шарафни туянинг устида излаганлар бўлишса, ана туя у ерда. Мен Муҳаммад алейҳиссаломнинг умматиман. Аллоҳга иймон келтирдим. Ана шу шараф менга етарлидир. Навбатим келмасидан ҳеч ҳам туяга минмайман.”\nҲазрати Умар(р.а)нинг иймон ҳақидаги ҳикоясини хотирлар эканмиз, унинг ибратли сўзу насиҳатларидан бир қаторини келтиртшни лозим ҳисоблаймиз:\n“Намоз нақадар бир гўзал ибодатдир! Намоз ўқимаганнинг ҳақиқатан Исломдан бирор бир насиби йўқдир.”\n“Илм ўрганинглар. Илм учун эса, роҳат қилишни, дам олишни ва ҳилм (ювошликни, юмшоқликни) ўрганинглар.”\n“Аллоҳу таоло Ўзи ёқтирган кишиларини бошқа бандаларига ҳам ёқимли этади.”\n“Ўлим эсда севинч қолдирмайдиган дунё ҳақиқатини ўртага қўяди.”\n“Менга айб ва камчиликларимни кўрсатган кишига Аллоҳ раҳмат этсин!” “Ҳисобга тутилмасдан аввал ўзингизни ўзингиз ҳисобга тутинг. Амалларингиз тортилмасидан олдин уларни ўзингиз тортиб кўринг.”\n“Овқат егин, аммо батамом тўйиб кетмагин.” “Аллоҳ , тежамли ва ўзни мувозанатда тутишни ёқтиради, исрофгарчиликни ва тартибсизликни ёқтирмайди.”\n“Калака, ҳазил ва мазах, кишининг шарафини озайтиради.”\n“Солиҳ ва яхши бир дўстнинг юзига боқишнинг ўзи кишининг хафачиликларини тарқатади ва роҳатлантиради.”\n“Кўп сўзлаган кўп адашади. Кўп кулганнинг ҳайбати ва ҳаёси кетади.”\n“Эртагаёқ камбағал ва муҳтож бўлиб қолсам, ҳеч хафа бўлмайман. Бадавлат бўлишни ҳам ҳеч хаёл қилмайман. Чунки улардан қайси бири хайрли бўлишини билмайман.”\n“Уйланмасдан ризқ излаганларга ҳайронман.” “Адолат мулкнинг асосидир.” “Эркакга иймондан сўнгра берилган нарсалардан энг хайрлиси солиҳа хотиндир.” “Исломнинг беш шартини тўғри бажарган кишининг иши доим муваффақиятли ва самарали бўлади.”\nСуҳбатимизнинг сўнгида бир қатор ибратли мисралар келтирамиз:\nАдабли эса, унча-мунча хатоси ҳам кўринмас,\nАдабсиз эса, яхшилигига ҳам аҳамият берилмас.\nАллоҳ учун сабр этган, Сиротда отли бўлар,\nСабр аччиқ бўлса-да, меваси тотли бўлар.\nКимнинг ёлғиз мақсади, Ҳақнинг ризоси бўлар,\nИлмиҳол ўқиса гар, кўнгли иймонга тўлар.\nЁмон жазосиз қолмас, қилган оқибат топар,\nАлбатта сув кўзаси, сув йўлида синар.\nБу суҳбатимизга Туркияда нашр этиладиган “Туркия” газетасининг 2010 йил 20- 21 апрел сонларида муаллиф Меҳмет Ўручнинг “Расулуллоҳнинг (с.а.в) хушахлоқи ва гўзал одатлари” сарлавҳаси билан берилган мақоласини, ушбу газетанинг 24 – апрел сони “Инсон ва жамият” рубрикасида эълон қилинган “Ғийбат саратон(рак) касали каби давосиз бир хасталикдир” каби материални асос олдик.\nОламларнинг рабби Аллоҳу таолога ҳамд бўлсин. Раббимиз ёқтирадиган, унинг ризосига муносиб шаклда ва барча махлуқлар келтирадиган ҳамд ва шукрларнинг бирнеча бароваридан ҳам кўпроқ ҳамд бўлсин. Унинг оламларга раҳмат ўлароқ юборган энг севимли қули Муҳаммад Мустафога салот ва салом бўлсин. Муҳтарам пайғамбар ҳазратларининг гуноҳсиз, ҳар турли айблардан, қусурлардан узоқ бўлишган Олийга ва Асҳобига ҳам дуолар ва саломлар бўлсин!\nШундай қилиб, мазкур суҳбатимизда Маънавий хасталиклар, дунё(молу мулк)га тушкунликнинг зарарлари, Кўпчиликнинг қарашлари ҳамиша ҳам тўғри бўлмаслиги масалалари, ёмон ишларнинг, одат ва хулкнинг ўрнак бўла олмаслиги каби мавзулар ҳақида сўз юритишни ният қилдик.\n18. Маънавий хасталикларнинг боши … Маънавий хасталикларнинг боши дунё севгисидир (бу ерда “дунё” сўзи, бу ҳаётий дунёдаги барча нарсалар: молу мулк, бола чақа, ёру дўст, мансабу мартаба ва ҳ.к деган маънода ишлатилмоқда). Раббимиз дунёни яхши кўрмайди (севмайди), уни яхши кўрганларни (севганларни) ҳам яхши кўрмайди. Чунки дунёдан бошқа ҳеч бир жойда Унга (Раббимизга) исён этилмайди. Шунинг учун Аллоҳу таоло, дунёни Ўзи яратганлигига қарамасдан уни-дунёни севмайди …\nМаънавий хасталикларнинг боши дунё севгисидир. Барча ёмонликлар ундан чиқади. Чунки дунё, кишиларни бир-бирига эътиборсизликка, душманликка ва кибрланишга завқ этади …\nДунё, кишиларга шубҳали, макруҳ, ҳатто ҳаром нарсаларни қилдиради. У кетавериб, у тарафи кишиларнинг куфрга кириб кетишига ҳам сабабчи бўлади.\nПайғамбарларнинг кўпчилигига иймон келтирмаганлар, қўлларидан дунё салтанати кетиб қолишидан қўрқиб, уларнинг файзларидан маҳрум қолганлардир. Чунки улар Пайғамбарларнинг ҳақ эканликларини яхши билишардилар. Аммо улар салтанатлари, бойликларидан воз кеча олмадилар.\nМасалан, Фиръавн иймон келтирса эди, унинг мисрга ҳукмронлиги тугаган бўларди. Намруд мўминлардан бири бўлганида эди, у қандай қилиб Намрудлигини амалга оширарди?\nАсҳоб-и киромдан бириси, бир кун севимли Пайғамбаримизга (алейҳиссалом) мурожаат қилиб, “Менга шундай бир нарса ўргатингки, уни бажарганимда мени Раббим ҳам, одамлар ҳам ёқтирадиган бўлсин!” дейди.\nУнга жавобан марҳамат қилиндики, “Дунёни севмасанг, Раббимиз сени севади …” Маънавий хасталикларнинг боши дунё севгисидир. Раббимиз дунёни яхши кўрмайди (севмайди), уни яхши кўрганларни (севганларни) ҳам яхши кўрмайди. Чунки дунёдан бошқа ҳеч бир жойда Унга (Раббимизга) исён этилмайди. Шунинг учун Аллоҳу таоло дунёни севмайди …\n“Бошқа бировнинг қўлидагига кўз ола қилмасанг кишилар сени севадилар.” Чунки кишилар, улардан бирор нарса сўрашларини хуш кўрмайдилар.\n19. Дунёга берилиш охиратни унуттиради. Бу, дунёга тушкунлик эса жуда катта ақлсизликдир.\nИнсон боласи, ташлаб кетиши муқаррар бўлган дунёга бу қадар аҳамият беради, кетганидан кейин абадий қолиши ҳам муқаррар бўлган охиратга эътиборсиз бўлиб, уни унутган ҳолда яшайди. Сарватининг, бойликларининг ортишидан хурсанд бўлади, аммо умрининг камайиб бораётганидан хафа бўлмайди …\nЭй инсон ўғли! Ўлганингдан сўнгра нимага ярайди бу сарватинг? …\nМуқаддас динимиз, меҳнат қилиб, меҳнати натижасида бадавлат, бой бўлишни ёмонламайди. Аксинча уни ташвиқ этади. Шунинг учун ҳам динимизда закот ва садақа бериш, яъни бадавлат кишиларнинг муҳтожларга закотларини тўғри бериши ва турли хил садақалар қилишлари жуда аҳамиятли қоида (фарз ибодат) ҳисобланади. Берадиганларнинг нақадар буюк неъматларга етишишлари, абадий саодатга эришишлари билдирилгандир. Барча бу каби неъматлар пул, молу мулк ёрдамида қўлга киритилади.\nМасалан, кишини онадан янги туғилган каби гуноҳсиз ҳолга келтирадиган ҳаж ибодати ҳам пулсиз бўлмайди, ахир. Затон бу ибодат бадавлат кишиларга фарз қилингандир. Биттагина рўза тутганга ифтор берган рўза тутганнинг савобини олишини билмаган мусулмон йўқ бўлса керак.\nМусо алейҳиссалом замонида бир камбағал киши бор эди. У Мусо алейҳиссаломга, “Сен Калимуллоҳсан, Раббимизга арз қил, менга бироз молу мулк берсин!” дея мурожаатда бўлди. Мусо алейҳиссалом ҳам Раббиимизга арз этди. Раббимиз эса, “У бандам истаганини бу дунёда берилишини истаса бу дунёда, охиратда берилишини истаса, охиратда ҳам бераман. Танласин,” каби марҳаматда бўлди. Одам бу дунёда берилишини истади. Ўшанда Мусо алейҳиссалом, одамга шундай насиҳатда бўлади : “Эй киши! Уч кунлик дунёни нима қиласан? Ҳаммасини бир кун ташлаб кетасан. Сен охиратда берилишини сўра, у ерда абадий қоласан-ку.” Одам эса, “Раббим менинг танлашимга ижозат берди. Мен дунёда берилишини хоҳлайман …” деди. Оқибатда одам қисқа бир муддат ичида бой ва бадавлат бўлди. Аммо у одам, Аллоҳу таоло марҳамат қилган давлатини, мулкини хайрли ишларга харжлай бошлайди: қаерда камбағал бўлса, унга ёрдам берди; қаерда бир қарздор бўлса, унинг қарзини тўлайди; етимларга эга чиқади. Уларнинг барчасини доим севинтиради ва ниҳоят бир муддат сўнгра вафот қилади …\nМусо алейҳиссалом қарасаки, унга жаннатда бир кўшк тайёрлабдилар. Ҳайрон бўлиб, сўрайди: “Ё Раббий, бу банданг дунёда беришингни истаганди ва сен ҳам бергандинг. Бу кўшкни у қандай қилиб қўлга киритди?” Жавоб эса мана бундай бўлади: “Сен тўғри айтинг. У дунёда берилишини истади, биз ҳам унга бердик, бу кўшкни эса ўз пулига сотиб олди …”\nМана шунақа ҳалол йўллар билан топилган ва хайрларга ишлатиладиган молу мулк мусулмонларга ҳам жуда лозим, ҳатто зарурдир.\n“Пул қалбда олиб юрилмайди!”\nЮксак динимиз, беш вақт намозини бузмасдан ўзини ва қарамоғидагиларнинг нафақасини таъмин этиш учун қилинган меҳнатни ибодат ҳисоблайди … Бирор маъмур идорасида, бирор ишчи ўз иш жойида, бирор ходим дўконида ишлаб туришганларида улар ибодат қилганлар ҳисобланиб, савоб оладилар …\nДемак, дунёда меҳнат қилишни, пул топишни ибодат шаклида қабул қилган муқаддас динимиз, меҳнатни, меҳнат қилиб ҳалол пул топишни эмас, йўқ аксини, фақат дунёга берилиб қолишни, фақатгина дунё-пул топиш ва тўплаш учун меҳнат қилишни қоралайди …\nКема сув бўлмаган жойда сузмайди. У сузиши учун унинг остида сув бўлиши шарт. Бироқ унинг ичига сув олмаслик лозим бўлади, акс ҳолда оғирлиги ошиб кетиб кема чўкиши мумкин бўлади.\nАбдулқодир Гайлоний ҳазратлари бир суҳбатида шундай марҳамат қилганлар, ”Ҳалолидан топган пулларингизни кассаларингизда сақлай оласиз. Чўнтакларингизда ҳам олиб юришларингиз мумкин. Аммо уларни қалбингизда олиб юра олмайсиз.”\n20. Кўпчиликка эргашиш … Савол : Ҳар бир ишда ҳамиша кўпчиликка мос бўлиш, яъни ҳар бир ишда кўпчилик тарафда бўлиш тўғри бўладими? Масалан, кўпинча қуйидаги фикрларни эшитамиз :\n1 – Кўпчилик бирор динга инонмагани учун мен ҳам инонмайман.\n2 – Кўпчилик намоз ўқимаганлари учун мен ҳам намоз ўқимайман.\n3 – Кўпчилик очиқ юргани учун мен ҳам очиқ юраман.\n4 – Кўпчилик чалғу тинглагани учун мен ҳам чалғу тинглайман.\n5 – Кўпчилик музикали илоҳийлар тинглагани учун мен ҳам тинглайман.\n6 – Кўпчилик черковларга қатнаганлари учун мен ҳам у ерларга бораман.\n7 – Кўпчилик ғайримусулмонларнинг ҳам жаннатга киришларини сўзлаганлари учун мен ҳам ўшаларга инонаман.\n8 – Кўпчилик мазҳаблар кейин чиқдилар деганлари учун мен мазҳабни қабул этмайман.\n9 – Христианлар мусулмонлардан кўп бўлганлари учун христианликнинг ҳақ бўлиши тўғридир.\n10 – Будистлар христианлардан кўп бўлганлари учун будизм ҳақдир.\n11 – Дунёда динга инонмаганлар кўпайганлари учун мен ҳам атеистман.\n12 – Маданиятли ва даражали бўлганлари учун масонлик тўғри йўлда бўлишдир.\n13 – Бутун дунё ибодатда репротоктор қўллайдилар. Уларнинг ҳаммаси бидъатгами йўл қўймоқдалар … ?\n14 – Ҳанафийда ғуслда оғизнинг ичида ҳамма жойларга сув тегиши лозим. Бироқ тиши тўлдирилган сонсиз саноқсиз кишилар бор. Уларнинг барчаси жунуб ҳолида юрибдиларми – а …?\n15 – Дунёда ислом халифаси бўлмаса – да, халқи мусулмон бўлган ўлкаларнинг дорул- ислом бўлишини кўпчилик қабул қилаяпти. Шунчалар кўпдан кўплар янглишмоқдаларми?\nЖавоб: Юқорида саволда келтирилган янглиш, хато ўрнакларда бўлгани сингари кўпчиликни мисол кўрсатиб (ҳамма шундай қилаяпти, мен ҳам қилсам нима бўлади?) дейиш жоиз эмас.\n21. Ёмон иш, одат, хулқ мисол, ўрнак(намуна) бўлолмайди. Яъни ёмон нарса, янглиш, хато нарса қанчалик кўплар томонидан йўл қўйилса ҳам ўрнак кўрсатилмайди, кўрсатила олмайди. Ёмон нарасаларни, янглиш, хатоларни кўпчиликнинг қилиши, уларнинг яхшига айланиб қолганлигини, тўғриланиб қолганини билдирмайди. Одатда яхшилик, тўғрилик, ҳақу ҳақиқат сингари хусуслар ҳамиша ҳам кўпчилик бўлган жойларда бўлавермайди.\nБир қанча хусусда кўпчиликнинг, кишиларнинг кўпчилигининг ёки уларнинг кўп қисмининг ифодаларини қўллаганлари ҳолда хато йўлда бўлганликларини Қуръони карим хабар беради.\nКўпчиликка эргашганларнинг зарарларини кўрсатган бирнеча ояти карималарнинг мазмунларини келтирамиз:\n1 – “Инсонларнинг кўпчилигига эргашадиган бўлсангиз, сизни Аллоҳнинг йўлидан оздирурлар” (Анъом, 116).\n2 – “Аллоҳнинг мўъжиза ярата олишини кўпчилик билмайдилар” (Анъом, 37).\n3 – “Ризқни Аллоҳу таоло беришини кўпчилик билмайди” (Сабаъ, 36).\n4 – “Уларнинг кўплари кофирдирлар” (Наҳл, 83).\n5 – “Шубҳасиз одамларнинг кўплари фосиқ – итоатсиздирлар” (Моида, 49, 81; Тавба, 8; Ҳадид, 16, 27).\n6 – “Уларнинг кўплари мушриклардир” (Рум, 42).\n7 – “Уларнинг кўпи иймонсизлардир, иймон келтирмайдилар” (Бақара,100; Ҳуд, 17; Раъд, 1).\n8 – “Одамларнинг кўплари фақат куфрни ихтиёр этадилар” (Ал – Исро, 89).\n9 – “Дарҳақиқат кўпчилик одамлар Бизнинг оятларимиздан ғофилдирлар” (Юнус, 92).\n10 – “Лекин одамларнинг кўплари шукр қилмайдилар” (Бақара, 243; Юнус, 60; Юсуф, 38).\n11 – “Уларнинг кўплари фақат гумонга эргашадилар” (Юнус, 36).\n12 – “Аммо одамларнинг кўплари фақат куфроний неъмат қилишни истайдилар” (Фурқон, 50).\n13 – “Уларнинг кўплари ёлғончилардир” (Шуаро, 223).\n14 – “Уларнинг кўплари Аллоҳга шерик қўшадилар” (Юсуф, 106).\n15 – “Кўпларингиз Ҳақни ёмон кўргувчидирсизлар” (Зуҳруф, 78).\n16 – “Кофирларнинг кўплари Қуръондан юз ўгирдилар” (Фуссилат, 4).\n17 – “Кофирларнинг кўплари ақлсиздирлар” (Моида, 103).\n18 – “Лекин одамларнинг кўплари (бу олам имтиҳон олами эканлигини, асил абадий ҳаёт қайта тирилгандан кейин бўлишини ) билмайдилар (Наҳл, 38).\n19 – “Қиёматнинг келишига кўпчилик ишонмайди” (Мўмин, 59).\n20 – “Бас (Эй Муҳаммад) ўзингизни доимо тўғри бўлган динда (Исломда) Тутинг! Лекин кўп одамлар буни билмаслар” (Рум, 30; Юсуф, 40).\n21 – “Қиёматнинг қачон бўлиши аниқ эмаслигини кўпчилик одамлар билмайдилар” (Аъроф, 187).\nУмуман айтганда яхши, қимматли нарсалар одатда оз бўлади. Уларнинг бир қанча ўрнакларини келтирамиз:\n1 – “Берилган неъматларга шукр этиш кўп яхши, бироқ шукр этганлар оздир” (Сабаъ, 13; Аъроф, 10; Мўминлар, 78; Сажда, 9; Мулк, 23; Бақара, 243; Юнус, 60; Юсуф, 38; Мўмин, 61; Намл, 73). Имоми Раббонийнинг “Мактубот”ида, “Шукр, исломийятга мос яшашдир,” дейилади.\n2 – “Ҳазрати Нуҳга инониб, унга иймон келтирганлар жуда оз эди” (Ҳуд, 40).\n3 – “Фақат иймон келтирган ва яхши амаллар қилган, бир-бирларига Ҳақ (йўли)ни тавсия этган ва бир-бирларига (мана шу Ҳақ йўлида) сабр-тоқат қилишни тавсия қилган зотлардан ташқари барча инсонлар зарардадирлар. Зарарда бўлмаганлар жуда оздир” (Аср сураси; Сод, 24).\n4 – “Мусулмон бўлмаганларнинг камдан-камлари (озчилиги) иймон келтирадилар” (Бақара, 88).\n5 – “Мусо алейҳиссаломнинг қавми, Аллоҳ йўлида албатта уруш қиламиз дедилар. Бироқ уруш фарз қилинганида озгинасидан ташқари барчаси урушдан бош тортилар” (Бақара, 246).\nСуҳбат учун материалга, “Туркия“ газетасининг 2010 йил 05 ва 06 октябр сонларида “Инсон ва жамият” рубрикасида бериладиган “Суҳбат“ бўлимида босилган қадрли қардошимиз Меҳмет Али Демирбошнинг суҳбати ва айни ўша газетанинг 21 октябр сонида босилган ва газетанинг махсус ходими қардошимиз М. Саид Арвас тарафидан тайёрланган суҳбат материали асос олинди..\n22. Еб-ичилиши ҳалол ва ҳаром бўлган баъзи нарсалар. Ҳар бир мусулмон кишиси ҳалолдан еб-ичиш мажбуриятидадир. Ҳаммасидан олдин болани гўдаклигидан (балки онасининг қорнидалигидан бошлаб) ҳалол озиқ билан ўстирмоқ лозим ва шарт. Ҳаром озиқ эса, болада уйғунсиз ишларнинг, ҳатто ёмон хулқнинг пайдо бўлишига сабаб бўлади.\nБилганимиздек, Аллоҳу таоло яратгани бутун инсонларга ачиниб, Раҳмон сифати билан яхши, чиройли, гўзал ва фойдали нарсаларни яратиб, уларни дўсту душманга ажратмасдан, уларнинг ҳаммасига бир хилда юборгандир. Шубҳасизки, ўзи яратган шу мукаммал оламлар кўринишида ўз борлигини кўрсатгани билан бир қаторда бандаларига кўп ачингани учун Пайғамбарлар ҳам юбориб, уларнинг воситаси билан борлигини ва Ягоналигини билдиргандир. Бу Пайғамбарлар эса, Аллоҳу таоло кўрсатмаси ёрдамида инсонларга саодат йўлини кўрсатиб, яхши ва гўзал, ёмон ва ифлос бўлган барча нарсаларни ўргатдилар.\nАллоҳу таоло яратганлари орасида “Инсон”ни энг чиройли, энг гўзал ва энг уйғун шаклу шамойилда яратгандир (Тийн сураси, 4), уни ашраф-и махлуқот(бутун махлуқотнинг энг шарафлиси ва эътиборлиси) қилгандир. Бошқа барча яратилганларни эса, унга(инсонга) фойдаланишга топширгандир. Шундай қилиб, инсонни оламда ҳоким вазиятига чиқариб, уни сараланган ва мукаммал қилгандир.\nШунинг учун ҳам дунёдаги бутун ҳайвонлар, ўсимликлар ва жонсизлар, ер ости ва ер устидаги денгизлар, кўллар, чўллар, дарёлар, самовотдаги барча нарса одам зотининг амрига ва хизматига берилгандир.\nҲақ таоло инсонга лозим бўлган, унинг эҳтиёжини қондирадиган турли хил ҳалол неъматларни ҳам марҳамат қилгандир. Бундай неъматлар эса, саноқсиз кўпдир.\n23. Ҳаром нарсалар. Еб-ичиладиган тоза, инсон вужудига фойдали жуда кўп (ҳатто сонаб сонига етиб бўлмас даражада кўп) нарсалар ҳалол қилинганига қарамай, маъдуд ва маҳдуд, яъни аниқ бир миқдор ҳайвонларнинг гўштлари, баъзи бир ичиладиган суюқликлар динимиз тарафидан ҳаром қилинганлиги учун улар еб-ичилмайди. Бунда биз билмайдиган кўп ҳикматлар бор, албатта. Ҳаром дейилган нарсанинг ҳикматини билиб, билмаслигидан қатъи назар мусулмон кишиси дини тақиқлаган нарсани емайди ва ичмайди. Қуръони каримда мазмунан марҳамат қилинадики, “Магар ўлакса ё тўкилган қон, ёки тўнғиз гўшти, ёхуд Аллоҳдан бошқасига аталиб сўйилган бўлса , ҳаромдир” (Анъом, 145).\nОяти каримада соналган бу ҳаромлардан ташқари қуйида саккиз кўринишда аниқланган хусусларнинг ҳам ҳаром бўлганлиги Пайғамбар (соллаллоҳу алейҳи ва саллам) тарафидан кўрсатилгандир:\n1 – Асли ўзи ҳаром бўлган нарсаларни (ўлакса, тўнғиз гўшти ва шароб кабилар) еб ичиш.\n2 – Заҳарли нарсаларни (заҳарли ўтлар, ҳидланган гўшт каби) ейиш.\n3 – Зарарли нарсаларни (масалан, лой, тупроқ, шиша кабиларни) ейиш.\n4 – Хаёлу хушни қочирувчи моддаларни ейиш. (Булардан заруратига кўра, докторларнинг тавсияси билан дори сифатида қабул қилиш жойиздир.)\n5 – Ўзлари тоза бўлиб, жирканч нарсаларни (масалан, қурбақа, қонсиз ҳашоратлар, меваларнинг, гўшту пишлоқларнинг қурти каби) ейиш.\n6 – Аллергия берадиган озиқларни (масалан, бирор кишига балиқ, гўшт, сут, тухум, шўрлатилган нарсалар, қулубнай ва бошқа шу кабиларни ейиш зарар берадиган бўлса, уларни емаслиги керак бўлади. Бу нарсалар кимга зарар берса, улар ўша кишига ҳаромдир, зарари бўлмаганлар учун эса мубоҳдир) ейиш.\n7 – Асли ўзлари ҳаром бўлмасдан, ўғирлик йўли билан ундирилган, тортиб олинган, пора йўли билан келган нарсаларни еб-ичиш.\n8 – Тўйгандан сўнгра ейиш.\n24. Ҳалол озиқ-овқат масаласи …\nЧет элларда давомли яшайдиган ёки бирон бир иш юзасидан ўша мамлакатларга бориб вақтинча яшашга мажбур қолган мусулмонлар учун ҳалол озиқ-овқат масаласи анча илгаридан буён кун тартибида турган масаладир. Мусулмонлар бундай географияда еб- ичадиганларининг ҳалолми ё йуқлиги сўролиши табиийдир.\nМусулмонларнинг ҳам, ғайри мусулмонларнинг ҳам яшайдиган мамлакатларида ҳалол озиқ- овқат, еб-ичиш масаласи жуда аҳамиятли бир мавзудир, албатта. Ўз фойдасини ўйлаган мусулмон кишиси, динимиз ҳалол деган нарсаларни ейиши, тақиқлаган (дин ҳаром ҳисоблаган) нарсалардан узоқ туриши, яъни улардан қочиши лозим бўлади. Инсон қабул қиладиган озиқларнинг унинг бадани тузилиши ва руҳий ҳолатларида ҳам яхши ва ёмон таъсирлари борлиги инкор этиб бўлмас бир ҳақиқатдир.\nҲар бир мусулмон кишиси ҳалолдан еб ичиш мажбуриятидадир. Ҳаммасидан олдин болани гўдаклигидан (балки онасининг қорнидагилигидан бошлаб) ҳалол озиқ билан ўстирмоқ лозим ва шарт. Ҳаром озиқнинг таъсири боланинг шакланишини белгилайди, болада уйғунсиз ишларнинг, ҳатто ёмон хулқнинг пайдо бўлишига сабаб бўлади. Ҳадиси шарифда, “Еб-ичадиганларинг ҳалол ва тоза бўлсин! Чунки болаларингиз шулардан ҳосил бўлади,” деб марҳамат қилинади.\nҲаром ейиш қалбни қорардиради, уни хаста қилади. Зунун-и Мисрий ҳазратлари марҳамат қиладиларки, “Қалб қорайишининг тўртта аломати бор:\n1 – Ибодатнинг таъмини сезмай қолади. 2 – Аллоҳдан қўрқиш хотирига келмайдиган бўлади. 3 – Кўрганларидан ибрат олмайдиган бўлиб қолади. 4 – Ўқиганларини, ўрганганларини англаб етмайдиган ҳолга келади.”\nЮқорида чет элларда яшайдиган ёки ҳар хил ишлар ва вазифалар билан ўша жойларда яшашга мажбур қоладиганларнинг ҳалол озиқ ейишлари ҳақида бироз сўзладик. Бироқ мусулмон мамлакатлари ҳисобланган мамлкатларда яшаганлар орасида ҳам бу масалада бир қатор ташвишлар мавжуд. Шунинг учун айтамизки:\n25. Васваса қилмаслик керак! … Бу ерларда энг аввал, турли хил озиқларнинг “ичида тўнғиз ёғи ёки алкогол каби ҳаром моддалар бўлиниши мумкин бўлган озиқ-овқатларни ейиш мумкинми? Каби савол қўйишадилар. Эҳтимоллар асосида бирор аниқ қарор бериш тўғри бўлмайди, албатта. Динимизда, “Бирор нарсанинг ҳалол бўлиши учун далил изланмайди, унинг ҳаром бўлмаслиги учун далил изланади,” каби қоида бор. Масалан, бирон нарсанинг нажис бўлганлигига далил топилмаса, у тоза деб қабул қилинади. Агар озиқ-овқатларнинг ва Е рўйхатлилар моддаларда “тўнғизга боғли ёғ, гўшт” аралашган деб ёзилмаган бўлса, уларни ейиш мумкин, ёзилган бўлса ейилмайди.\nАлбатта, озиқларда хийла ишлатганлар бўлиши мумкин. Улар ишлаб чиқариладиган завод-фабрикаларда ҳар хил нажосатлар қўшилиши мумкин ёки ишчиларнинг эътиборсизлиги оқибатида нажосатлар аралашиб кетган бўлиши ҳам мумкин. Мураббо ва шарбатларга сичқон тушганида қозон тўкилмаган ҳоллар ҳам учраши мумкин, албатта. Ўсимликлардан олинган моддалар алкогол ёрдамида эритилиб ичкиликларга аралаштириб юборилган бўлиши ҳам мумкин. Шунга ўхшаш хилма хил нажосатларнинг ҳалол озиқларга аралашиб кетиш эҳтимоли доимо бордир. Бироқ умумий бир диний қоида шаклида шундай дейилади, “ичида нажосат борлиги аниқ маълум бўлмаган барча озиқ овқат моддалари тоза деб қабул қилинади, уларни ейиш гуноҳ бўлмайди” (ат Таҳрир).\nҲа, яхши “бозордаги ҳар қандай бир озиқ овқатнинг нажис бўлиши мумкинлигидан қочиб уни емаслик керак эмасми? Каби савол туғилса. Унга Имоми Ғазолийнинг (раҳимаҳуллоҳ) қуйидаги сўзини келтирсак айни мудоа бўлади: “Нажис эканлиги тўла аниқ билинмаган нарсадан сақланиш, васваса, асоссиз шубҳаланиш ва зарарли бўлади.” (Имоми Ғазолий, “Кимё-и саодат”).\nИмоми Раббоний ҳазратлари марҳамат қиладиларки: “Кофирларнинг вужудлари эмас, инончлари нотозадир(ифлосдир). Қуръони каримда, “Аҳли китобнинг (яҳудий ва христианларнинг) пиширганларини (ва сўйганларини) ейиш ҳалолдир” (Моида, 5) дейилади.\nДемак, динимиз, “Ҳаром эканлиги билинмаган нарсаларни ейиш”га ижозат бераяпти. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алейҳи ва саллам) бир мушрикнинг, ҳазрати Умар ҳам бир христианнинг обдастасидан таҳорат олишганларди. Асҳоб-и киром ғайри мусулмонлар беришган сувларни ичишардилар. Ваҳоланки, ифлос, нажис нарсаларни ейиш ҳаромдир. Одатда кофирларнинг аксарияти ифлос бўладилар. Қўллари, идишлари шаробга теккан бўлади.\nҲайвонларни Басмаласиз сўядилар. Шуларга қарамасдан Асҳоб-и киром, уларнинг нарсаларининг аниқ нажис эканликларини билмаганлари учун васваса қилмасдан, аслан тоза, ҳалол бўлган гўшт, пишлоқ каби озиқларни улардан олиб ейишардилар.” (Имоми Ғазолий, “Иҳё-у Улумиъд-дин”.)\nРасулуллоҳ (соллаллоҳу алейҳи ва саллам), бир яҳудийнинг нонини, сари ёғли овқатини еди. Бироқ унинг тозами йўқлигини сўрамади, яъни “Бу тўнғиз ёғими ёки қўйнинг ёғими; ноннинг хамири суви билан ёки шароб билан қарилганми”, каби сўроқ қўймади. Бир мушрик хотиннинг сув идишидан таҳорат олди. Бу фактлар васваса масаласида бирор тадқиқот қилишнинг керак эмаслигига далилдир. (Муҳаммад Ҳодимий, “ал-Барикат-уъл – Маҳмудийя шарҳуът-Тариқатиъл-Муҳаммадийя»).\nБуюк ҳадис олими Имоми Касталоний марҳамат қиладики, “Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алейҳи ва саллам) ҳазратлари Ҳайбарда Асҳоб-и кироми билан бирга бир яҳудийнинг кабобидан бир тишлам еганидан сўнгра, “Бу гўштнинг заҳарли эканлиги хабар қилинди, ” дея ейишни тўхтатганди. Сўнгги касалигида ўша ҳолатни хотирлаб, “Ҳайбарда еган гўштнинг ачиғини ҳали ҳам хис этаман,” дея марҳамат қилганди. (Имоми Касталоний, “Маввоҳиб-и Ладуннийя”).\nСуҳбат – 5.\n26. Ҳадиси шарифларда тубандагилар ҳам марҳамат қилинади:\n“Мусулмон кишиси, жума куни ғусл таҳорати олиб, жума намозига чиқса, унинг бир ҳафталик гуноҳлари афв бўлади ва намозга борганича юрганидаги ҳар бир қадамига алоҳида савоб берилади.”\n“Бирор киши намоздан сўнгра уч марта“Субҳона раббика ояти каримасини” ўқиса, у етарли миқдорда савобга эришади.”оғфируллоҳалъазийм аллазий ло илоҳа илло ҳувал ҳайял қайюма ва атубу илейҳ”ни ўқиган кишининг ўзининг, ота-онасининг гуноҳлари афв этилади.”\n“Жума намозидан сўнгра 7 марта, “Ихлос” ва “Муъаввизатайин” (Кул-аузуларни) ўқиганларни Аллоҳу таоло бир ҳафта қазо, балодан ва ёмон ишлардан қўрийди.\nҲақнинг кўп севгилиси эди Расул,\nЁқимли ва севимли эди Расул.\nМуборак юзлари тиниқ оқ эди,\nҚизил гул каби қизиллироқ эди.\nИнжу томчиси юзидаги тери,\nСайқаланган бир жавҳарга ўхшарди.\nКўринарди кўзи доим сурмали,\nҚалбларни тортарди майин сўзлари.\nКенгиш, кўркам ва латиф эди кўзи,\nНур сочарди Унинг муборак юзи.\nОқи эди оппоқ дердилар ғоят,\nМадҳ айлади Уни Раббидан оят.\nҚошлари ораси ҳар вақти замон,\nКумуш каби кўринарди ап-аён.\nМуборак юзи бироз думолоқди,\nТериси жуда тиниқ ҳам порлоқди.\nТим-қора сочлари меҳроби анинг,\nҚиблоси эди жумлаи жаҳоннинг.\nСийрак эди тишларининг ораси,\nПорларди мисоли инжу донаси.\nОлдинги тишлари этганда зуҳур,\nЧор тарафни қопларди ёруқ бир нур.\nКулганида икки жаҳон сарвари,\nЖонли-жонсиз барчанинг Пайғамбари.\nЮзи ўхшар эди юмолоқ ойга,\nЗоти ойна эди юксак Мавлога.\nКўнгуллар олди у муҳтарам Набий,\nОшиқ бўлдилар юз минглаб саҳобий.\nКўп чиройли, сараланмиш ва латиф,\nЭтолмас, кўрган Уни, тўла таъриф.\nИслом Энциклопедияси (1/69).\n27. Тўрт буюк халифа!\nКелмади жаҳонга дўст, билганлар,\nАбу Бакир Сиддиқ каби, дедилар.\nОдил бир ҳукмдор ўтдими ёронлар?\nШу Умар-ул Фаруҳ каби, дедилар.\nКиймади ҳеч кимса, ҳаё либосин,\nУсмон Зиннурайн каби, дедилар.\nҚиличлар кўрмади бундай ҳеч замон,\nЙигит Али Муртазо каби, дедилар.\nМуаллиф: Ёвуз Ўрнак.\n“Ҳамду сано бутун оламларнинг хожаси, жазо (қиёмат) кунининг эгаси – подшоҳи бўлмиш меҳрибон ва раҳмли Аллоҳу таоло учундир. Сенгагина ибодат қиламиз ва Сендангина мадад сўраймиз. ” (Фотиҳа, 2-3,5).\n28. Дин ва миллат:\nСавол: дин ва миллат айни маънони берадими?\nЖавоб: Дин сўзи луғатда йўл, иш ва мукофот демакдир каби келади. Миллат эса, мақола ёзиш маъносини беради. Бирор Пайғамбарнинг Аллоҳу таолодан келтирган ва уларга инониладиган нарсаларга «Дин» ёки «Миллат» яна бошқача «Усул-и дин» дейилади. Пайғамбарларнинг (алейҳимуссолавоти ваттаслимот) ана шу маънодаги динлари, миллатлари ҳар вақт бир хилдир. Дин сув булоғи деганидир. Бирор Пайғамбарнинг қилинишини ёки қилинмаслигини амр этган нарсаларга «Аҳкоми динийя» ва «Фюрюъи дин» дейилгандир. Аммо Пайғамбарларнинг динлари бошқа-бошқадир. Бугунлар, дин дейилганда иймон келтириладиган маълумотлар ва Ислом бирликда қарамоқдир. Муҳаммад алейҳиссаломнинг динига «Ислом дини» ёки «Исломийят» дейилади.\nСавол: Исломият нима деганидир? Ҳадиси қудси ва ҳадиси шарифлар ҳазрати Пайғамбаримизнинг сўзлари эмасми ёки уларнинг орасидаги фарқлар қандайдир?\nЖавоб: “Исломият”, Муҳаммад алейҳиссаламнинг Пайғамбар эканлигига инониш ва Унинг динига амал қилиш деганидир. Аллоҳу таоло Қуръони каримда билдирган амрларга “Фарз” ва унда тақиқлаган нарсаларга эса “Ҳаром” дейилади. Уларнинг ҳар иккаласига биргаликда “Аҳкоми Исломия” деб аталади. Аҳкоми исломияга амал қилиш, Қуръони каримга амал қилишдир.\nМуҳаммад алейҳиссаламнинг ҳар бир сўзи Аллоҳу таоло тарафидан билдирилган эканлигига инонган кишига “Мусулмон” дейилади. Унинг сўзлари икки қисмдир: Биринчиси – Маънолари, Унинг муборак қалбига Аллоҳу таоло тарафидан билдирилган бўлиб, ўзи сўзлашишда қўлладиган сўзлар билан ифодалангандир. Пайғамбаримиз ҳазратларининг ана шунақа сўзларига “Ҳадиси қудси” дейилади. Иккинчиси – Сўзлари ҳам, маъноси ҳам Ҳазрати Пайғамбарнинг ўзига оиддир. Унинг ана шунақа сўзлаганлари эса, “Ҳадиси шариф”лар деб аталади. (“Ҳақ сўзнинг восиқалари”, 322-саҳифа).\nНима сўзлаган ва қандайдир амал қилган бўлсам, уларнинг барчасини фақат Аллоҳу таолонинг ризосига уйғун бўлиши ниятида сўзладим ва бажардим. Умримнинг кейинги йилларида Аллоҳу таоло менга Ислом дини билан яқиндан танишиш имконини насиб этди. Бу буюк фурсатдан имконим қадар унумли фойдаланишга уриндим. Бу уринишларимнинг оқибатида тўплаганим насиҳатларнинг бир қисмини “Ҳаёт йўлланмаси …” деб исм берилган китобча шаклида азиз диндошларимга ҳадя қилишни ният қилдим. Аллоҳим ниятимнинг амалга ошишини насиб айласин. Омин.\nҲадиси шарифда марҳамат қилинади, “Умматимнинг энг ёмони, мусулмонларнинг орасида ўшак(сўз тошиб) юритиб, уларнинг ораларини бузганлар ва кишиларни бир-бири билан уриштириб қўядиганлардир.” Бошқа бир ҳадиси шарифда эса, “Тўғри ўқилган намоз, кишини ифлос, ёмон ва тақиқланган ишларни қилишдан қўрийди,” дейилади.\nАбдуллоҳ бин Масуд ҳазратлари, “Хайр уруғи эккан мўл ҳосил кўтаради. Хайрсизлик уруғи эккан эса, пушаймонлардан иборат бўлган ҳосил йиғади,”дея буюрадилар.\n29. Аёлга муносабат.\nҒарб маданияти, хотин-қизлар ҳақ-ҳуқуқини ҳимоя қилиш ниқоби остида уларнинг энг қимматли борлиги(бойлиги)га, иффатига лой чапламоқда, ҳатто уларга эркин жинси ҳаёт таввиясида бўлишмоқда. Масалан, Франсиянинг маданий қонунида, “Болалар, жиннилар ва хотин-қизлар махсус восийлик остидадилар” каби модда бор эди. Яъни франсузларда хотин-қизларга жиннилар(ақлдан озганлар) билан бир хил қараш лозимлиги қонунда тастиқлаб қўйилган эди. Англияда эса, ҳатто 16 асрларда хотин-қизлар мурдор (ҳаром) ҳисобланганларидан, уларнинг муқаддас китобларни ушлашга ҳақлари йўқ эди. 18 асрга келиб Англияда хотин-қизларнинг инжил ўқишига ижозат берилди. 1805 йилгача эса, инглиз хотин-қизлари мерос олишдан ҳам батамом маҳрум эдилар. Ғарбда дин ва илм қандай бир-бирига душман бўлса, христиан эркакларининг хотин-қизларга муносабати ҳам шундай эди. Оқибатда узун замонлар улар орасида кескин кураш кетди ва уларда ҳаёт бугунги шаклга келиб етди. Бугун ҳам уларда инсоний ҳаёт, кунлик инсоний турмуш, оила, аёлга муносабат, ота-оналар ва фарзандлар орасидаги муносабатлар каби масалалар жуда ачинарли, ҳатто ўта аянчли вазиятда эканлигига гувоҳ бўлиб турибмиз.\nАллоҳга шукрки, Исломда бундай бир дард йўқдир ва ҳеч замон бўлмаган.\nДинимизда, хотин-қизларнинг эркаклашиш ва эркакларнинг эса, аёллашиши каби мутлақо нотабиий ҳолат тақиқлангандир. Пайғамбар ҳазратлари, “Аёлга ўхшашга уринган эркакни ҳам, эркакка ўхшашга уринган аёлни ҳам Аллоҳ лаънатласин”, дея марҳамат қилганлар.\nИсломият ҳеч бир вақт, хотин-қизларни фитнаю фасод манбаи деб қарамай, аксинча уларнинг жамиятдаги ҳақиқий ўрнини ва иззату ҳурмат жойини топиш йўлларини кўрсатгандир.\nБарча динларда зино ва фоҳишалик тақиқланганлигини биламиз. Бироқ Исломият, бундай ёмон ишларни ташвиқ ва тарғиб қилувчи сабабларнинг олдини олиш йўлларини кўрсатади. Шундан келиб чиқиб, динимизда хотин-қизлар ўз гўзалликларини намойиш қилмасликлари афзал ҳисобланади.\nҲадиси шарифда марҳамат қилинадики, “Эй Аллоҳнинг бандалари! Касал бўлсангиз, даволанинг! Чунки касалликни юборган Аллоҳ, унинг давосини, дорисини ҳам юборгандир.”\n30. Ўзлигимни изларман мен …Муаллиф: Аҳмад Гулман.\nКарвон ўтмас кимсиз тоғда,\nМеваси бор, яшил боғда,\nЮриб, елиб сўлу соғда*,\nШимол-шарқдан эсган елда,\nМендан ошиб оққан селда,\nШаҳарлару ҳар бир элда,\nТентак эмас, ақлим бошда,\nАйланиб ҳар тоғу тошда,\nЕтук эмас, ўсмир ёшда,\nГўдак каби қучоғларда,\nХароб бўлган ўчоғларда,\nЮриб, чарчаб, ҳар чоғларда,\nТикан эмас, гул ўлароқ,\nШамол эдим, ел ўлароқ,\nБир жон эдим, минг бўлароқ,\nЎзлигимни излайман мен …\nЖўшган ирмоқ мовий кўлда,\nТоғ бошида бўлган тўлда,\nСароб кўриб, қумли чўлда,\nОта юртнинг элларинда,\nСоф бир туркча тилларинда,\n*соғда – ўнгда.\nҲадиси шариф ва шеър, Ихлос Холдинг тарафидан Туркияда 2011 йил учун чиқарилган тақвимнинг 11 сентябр якшанба кунги саҳифасидан олиниб, ўзбекчалаштирилди. Таржимон: Алибой Йўляхши.\nЧол ва кампир бўлганинг замон …\nЮқорига кучинг йўқ, энишга тиззанг,\nУзоқни, яқинни яхши кўрмас кўзинг.\nБизга тарих сингари бўлади сўзинг,\nҚартайиб чол ва кампир бўлганинг замон.\nОғридан, санчиқдан куйиб ёнарсан,\nЧора излаб у ён, буёнга бақарсан.\nОз есанг, кўп есанг-да дарҳол тўкарсан,\nЕмагинга қаришир укол, дорилар,\nФойда берарми, энди сен қилган ишлар.\nЧарчагандир қалбинг, имиллайди жигар,\nТиззалар титрайди, белинг ҳам букилар,\nТомирлардан иссиқ қонинг тўкилар.\nСоч, соқол оқариб, тишлар ҳам тўкилар,\nОёқларинг-ку ҳасса билан уч бўлар,\nЁшликда югурган кунларинг ҳеч бўлар.\nСўзласанг, жим турсанг ҳам кеч бўлар,\nОғайнинг бўлар уйда фақат болалар,\nЭшинг, дўстинг сени орада йўқлар.\nНевараларинг олиб ҳассангни сақлар,\nБиринг ўлиб, кетган бўлсанг йўлдошингдан,\nҚолганинг кетиш истар унинг ортиндан.\nЧиқаролмай ҳеч хаёлидан, тушиндан,\nБунчалар тез ўтади баҳорлар, кузлар,\nЗамоннинг оқимига мослашдик бизлар.\nКексайганида киши ўлимни кўзлар,\nФақат чолу кампирга эмас бу сўзим,\nЁшлар ҳам кексаяр, гердайма қизим,\nСенинг ҳам буришир қўлинг ва юзинг,\nЭлибўл*нинг сўзини бошқага отма,\nТўғри йўлни ташлаб, эгрисига чопма,\nГуноҳлардан сақлан-да, ҳаромга боқма,\nЭлибўл, турк шоири.\nШеър, Туркияда 2011 йил учун чиқарилган тақвимнинг 21-август куни саҳифасида эълон қилинган. Уни ўзбекчалаштирган таржимон Алибой Йўляхши.\n31. Адолат, идорачиларнинг безаги ва кўркамлигидир.\nЎткинчи лаззатларга, тезда битиб, тугалнадиган дунёвийликларга алданмаслик лозимдир.\nБандалик, ҳар доим Аллоҳу таолонинг марҳаматига муҳтож эканлигини билиш ва Унинг Расулига тўла эргашишдир.\nҚуръони карим ўқиладиган уйга баракат ва яхшиликлар келиб туради. У уйда фаришталар йиғилишади, шайтонлар эса, у ердан қочади.\nФарз ибодатлар олдида нофила ибодатларнинг қиммати, океан олдида бир томчи сув каби ҳам эмасдир.\nМолу мулк тўплаш ҳирси бўлган кишилар, ҳамиша нотинч ва ташвишлар ичидадирлар.\nИхлос, дунёвий фойдаларни ўйламасдан фақат Аллоҳу таолонинг ризосига лойиқ бўлиш учун ҳаракат-ибодат қилишдир.\nДуо, мўминнинг қуроли ва диннинг тиргагидир. Кўкларнинг ва ернинг нуридир.\nАллоҳу таоло гуноҳларни кўради ва уларни ёпади. Кишилар эса, кўрмайдилар, аммо сўзлайдилар.\nЭнг катта сармоя, Аллоҳу таолога ишониб, бандаларидан ҳеч нарса кутмасликдир.\nКимки кулароқ гуноҳ қилса, йиғлайроқ жаҳаннамга кетади.\nАдолат, халқнинг тириклиги ва тартиби; идорачиларнинг эса, безаги ва чиройи(кўркамлиги)дир.\nМўминда ихлос ва пушаймон бўлиш ҳиси мавжуд бўлса, Аллоҳу таоло унинг барча гуноҳларини афв қилади.\nАсҳоби киром, фақат ва фақат суҳбатлар билан ниҳоясиз камолатга восил бўлдилар.\nАлам ва хафачилик, айрилиқ ва мусибат, Аллоҳу таолонинг иродасидир. Шундай экан, Ундан келадиган ҳар бир нарсага рози бўлиш керакдир.\nОхират ҳисобига дунёлик бўлиш, яъни Ҳақдан бурилиб халққа юз тутиш ақлсизликдир.\nКишилар орасида бўл, бироқ ҳеч кимга юк бўлма!\nАқлли киши, ўзи қўрқадиган нарсанинг бошига келмаслиги чораларини кўради.\nЗарурати бўлмаган нарсаларнинг орқасидан қувган киши, зарур бўлган нарсаларни қўлдан чиқаради.\nКунларнинг хайрлиси Жума, ойларнинг хайрлиси Рамазон, амалларнинг хайрлиси эса, вақтида ўқилган намоздир.\nТадбиру чорасини кўрганидан сўнгра Аллоҳу таолонинг тақдирига боғланган киши, таваккал соҳиби(таваккалчи)дир.\nОта-онага итоат қилиш, катта гуноҳларга кафоратдир.\nКиши, жоҳиллиги замонида бой бўлгани ҳолда, олим бўлганидан сўнгра муҳтож ҳолга тушиб қолиши мумкин. Агар ризқ, ақл ва илмга кўра берилганида эди, ҳайвонлар жаҳолатлари оқибатида очидан ҳалок бўлган бўлардилар.\nСуҳбат – 6.\n32. Эҳсон мартабасига эришиш … Аҳмад-и Заррук марҳамат қиладиларки, “Ақоид илми билан иймон билимлари, фикҳ илми билан диннинг амр ва тақиқлари ўрганилади. Тасаввуф илми билан эса, қалбни ёмон тушунчалардан тозалаб, эҳсон мартабасига эришилади. Эҳсон(Эҳсон мартабаси) эса, Аллоҳу таолони кўриб тургани синграи ибодат қилишдир”.\nИймон билимлари ўргнилганидан сўнгра, энг аввал фикҳ билимлари ўрганилади. Булар билан қаноатланиб, киши маънавиятдан ва илмлардан маҳрум қолмайди. Шунинг учун қалбни ёмон тушунчалардан қутқарадиган ва тозалайдиган тасаввуф билимлари ўрганилади.\nФикҳ ва тасаввуфнинг ҳар иккаласидан ҳам ҳисса олиш лозимдир. Имом-и Молик ҳазратлари, “Фикҳ ўрганмасдан тасаввуф билан шуғулланган киши, диндан чиқади, зиндик бўлади. Фикҳ ўрганиб, тасаввуфдан хабарсиз бўлган эса, бидъат эгаси бўлади, яъни тўғри йўлдан оғади. Уларнинг ҳар иккаласини ҳам ўрганган киши ҳақиқатга боради,” дея марҳамат қиладилар.\n“Йўлимизнинг асоси нимадир?” дейилган саволга Аҳмад-и Заррук шундай жавоб марҳамат этадилар: ”Йўлимизнинг асоси беш нарсадан ташкил топгандир. 1) Яширинми, очиқчасигами доим Аллоҳдан қўрқиш, Унинг ҳаром қилганлари ва тақиқлаганларидан сақланиш; 2) Сўз ва ҳаракатларда Суннат-и санийяларга уйғун бўлиш; 3) Кишилардан бирон нарса кутмаслик; 4) камбағаллик ва бадавлатликда Аллоҳу таолонинг тақдиридан рози ва хурсанд бўлиш; 5) Борликда ва йўқликда Аллоҳу таолога йўналишдир.\nТақво, Аллоҳу таолога йўналиш ва тўғрилик билан ўрнига қўйилади. Суннат-и санийяга уйғун бўлиш, ўзини муҳофаза этиш ва яхши ахлоқ, хулқ автор билан, кишилардан бирон нарса кутмаслик, сабр ва таваккал билан, Аллоҳу таолодан келганига рози бўлиш, қаноат ва тафвиз(яъни ҳалолларни қўлга киритишда сабабларга ёпишиб, уларга эришишни Аллоҳу таолодан кутиш) билан, Аллоҳу таолога қайтиш эса, борлик(мўл-кўллик)да Унга ҳамд ва шукр этиш, йўқлик(ташвишли, қийинчиликлар)да Унга сиғиниш билан бўлади. Айтилганларга эриша олмоқ учун эса, 1) Тетик, доимо ғайратли бўлиш; 2) Аллоҳу таолонинг амрларига оғишмай амал қилиб, тақиқларидан сақланиш, бандалик вазифаларини жуда яхши бажариш лозим бўлади.”\nАҳмад-и Заррук ҳазратлари вафот қилиш олдидан шундай марҳаматда бўлгандилар: “Замонамиздаги кишилар тубандаги беш нарсага тутилиб қолганлардир: 1) Жаҳолатни илмдан афзал кўриш; 2) Ишлар қилишганида қизишиш; 3) Маънавий пардаларнинг дарҳол очилишини исташ; 4) Бидъатни (яъни динга кейинчалик кириб қолган нарсаларни) Суннат-и санийядан афзал билиш; 5) нафснинг орзу истакларига кўра ҳаракатда бўлиш, каби.”\nАҳмад–и Заррук (раҳматуллоҳи таоло алейҳ) : Шиҳоб-уд -дин Аҳмад бин Аҳмад Форсий, ҳижрий 846 [м. 1442] йили Траблус-ғарбда таваллуд, ҳижрий 899 [м. 1493] да ўша жойда вафот этди. Моликий мазҳабининг фикҳ олими ва тасаввуф билимининг буюкларидандир.\nЖуда кўп қимматли асарлари мавжуд. “Шарҳ-и хизб-ил-баҳр”, “Қаво-ид-уттариқо фил жамъ-и байнаш шариъат-и валҳақиқа” ва “Қавоид-ут-тасоввуф” китоблари машҳурларидир. Кейингиси катта китоб бўлиб, Мисрда босилгандир.\n33. “Ҳисобга тутиласан, албат! … Саййид Абул Вафо ҳазратларининг ҳузурига замонининг султони ташриф буюрди ва ундан ўзига насиҳат этишини илтимос қилди. Буюк валий султонга, “Эй султон! Сен бу халқнинг чўпонисан. Инсоф ва адолат билан ҳукм қилсанг, Аллоҳ салтанатинг умрини узайтиради. Аммо зулм этсанг, Аллоҳ бу неъматни сендан олади,” дея марҳаматда бўлди.\nЯна шундай давом қилди, “… Эй амирал мўминин! Бир кун сен ҳам ўласан, ҳар бир қилган ишларингдан ҳисобга тутилиб, уларга лойиғини оласан. Шундай экан фақат яхшиликлар қил, машҳар кунида у яхшиликларингнинг ҳақини оласан.\nСултон кўзларига ёш келиш ҳолида эди. Аммо валий давом қилди: “шуни ҳам унутмагинки, аслинг “бир томчи сув” эди. Охирида ўлиб, бир ҳовуч тупроқ бўласан. Бироқ Аллоҳу таоло марҳамати билан сенга султонликни ҳам берди ва миллат сенинг амрингда қолди. Бу инсонларнинг ҳисоби сендан сўралади.” Султон бошқа чидаб туролмади, кўзларидан ёшлари оқа бошлади. Ичи куйиб, бир пиёла сув келтиришларини истади. Сув келтирилди. Султон уни ичмоқчи бўлаётганида, Валий ҳазратлари “бир дақиқа тўхта, сувни ичмай тур,” деди ва султонга, “Фараз этки, сен бир чўли биёбондасан. Сувсизликдан ўлиш ҳолига келгансан. Ана шундай ажал билан алишиб турган вақтингда бириси келиб, қўлида бир пиёла сувни кўрсатиб, “Барча бойликларингни менга берсанг мана шу сувни сенга бераман,” деса? Сен унга қандай жавоб қилардинг?” каби савол ҳам берди.\nСултон – подшоҳ: “Унинг истаганини берардим. Зеро мен ўлганимдан сўнгра мулким нимага лозим бўлади?”\nАна шунда бу буюк Валий султонга қараб, “Масала шу қадар экан, бир пиёла сувга арзимаган сарватга, мулкка кўнгул қўйма. У бир кун қўлингдан кетади, албатта,” дедилар. Султон эса, Абул Вафо ҳазратларининг қўлини ўпиб. У билан хайрлашди.\nЭй Аллоҳим бизнинг султонларга ва келажакда султон бўлиши мумкин бўлганларига ҳам инсоф марҳамат айла! ….\nСуҳбат – 7.\n34. Арафа куни: Бу куни нималар қилиш керак? Жавоб : Арафа куни қилинадиган савобли ибодатлардан баъзилари тубандагилардир: Арафа куни бомдод намозидан, байрамнинг тўртинчи куни аср намозигача, 23-та фарз намозлари тамомланганидан кейинги салом берилишидан сўнгра дарҳол бир марта ташриқ такбири ўқиш вожибдир. Ташриқ такбири эса, “Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илоҳа иллоллоҳ. Воллоҳу акбар, Аллоҳу акбар ва лиллоҳил-ҳамд,” деб ўқилади.\nМасжиддан чиқилганидан сўнгра ёки бирор нарса ҳақида сўзлашилганидан кейин ташриқ такбирини ўқиш лозим бўлмайди. Мазкур такбир келтириладиган кунларнинг сони бештадир: 1. Арафа куни. 2. Байрам куни ва байрамнинг қолган уч кунидир. Ташриқ такбири ўқиладиган кейинги уч кунни айём-и ташриқ(ташриқ кунлари) деб юритилади.\nЗилҳижжанинг биринчи тўққиз кунларида рўза тутиш савоб бўлади. Бироқ Арафа куни рўза тутиш янада савобли ҳисобланади. Арафа куни рўза тутишнинг қанчалик савобли эканлиги ҳақида ҳадиси шарифларда тубандагилар билдирилади: “Арафа куни рўза тутган кишига, Одам алейҳиссаломдан Сурнай чалингача яшаган барча инсонлар сонидан икки марта кўп савоб ёзилади.” (Р. Насиҳин).\n“Арафа куни тутилган рўза минг кун нофила рўза тутишга бадалдир.” (Тобароний).\n“Арафа куни тутилган рўза, икки минг қул озод қилишга, икки минг туя сўйиб қурбонлик қилишга ва Аллоҳ йўлида жиҳодда қўллаш учун берилган икки мингта отга бадалдир.” (Т. Ғофилин).\n”Арафа куни тутилган рўза, ўтган йилнинг ва келажак йилнинг гуноҳларига кафорат бўлади.” (Муслим).\n”Арафа куни минг марта Ихлос ўқиганнинг гуноҳлари авф бўлиб, дуоси қабул бўлади.”(Абуш-шайҳ).\n”Дуонинг фазилатлиси, Арафа куни қилинганидир.» (Байҳақий).\n“Арафа кунини қадрланг! Арафа Аллоҳ қиммат берган бир кундир.” (Дайламий).\n“Арафа куни, қулоғига, кўзига ва тилига эҳтиётган бўлган киши мағфиратга сазовор бўлади.” (Тобароний).\nҚулоғига эҳтиёт бўлиши, ғийбат, чалғи каби ҳаром нарсаларни тингламасликдир. Улар бизнинг истагимиздан ташқарида қулоғимизга эшитилса, у гуноҳ бўлмайди. Кўзга эҳтиёт бўлиш, ҳаром нарсаларга қарамаслик, мубоҳ ўлароқ қараганларидан ибрат олишдир.\nТилга эҳтиёт бўлиш эса, ёлғон сўзламаслик, миш-мишлар юритмаслик, гап ташимаслик, ёмон сўзларни қўлламаслик, ҳатто бекордан бекорга сўзлайвермаслик, ҳеч кимни сўзлари билан безовта қилмасликдир. Ана шундай қилган киши, арафа кунини муносиб бир шаклда ўтказган бўлади.\nМусулмон қардошларимиз байрам куни ва кунларида қилишлари лозим бўлган суннатлар қуйидагилардир:\nЎриндан эрта туриш,\nҒусл таҳорати олиш,\nМусвак қўлланиш(ҳозирги замонавий асбоблар-тиш чшотка(паста) билан тишларни яхшилаб тозаласа ҳам бўлади),\nЁқимли ҳидли нарсалар билан суртиниш,\nЯнги ёки тоза кийим кийиш.\nБайрам намози олдидан хурмо ёки бошқа бирон ширинлик ейиш,\nУндан фақат бир дона ейиш,\nУзук тақиш (аммо олтин эмас),\nМасжидга эртароқ бориш,\nМасжидга кетаётганда овоз чиқармасдан такбир айтиш,\nМусулмонлар билан саломлашиш,\nШирин сўз ва табассумли бўлиш,\nМусулмонлар билан байрамлашиш (яъни мусулмон қардошларни ҳаит билан табриклаш),\nКамбағалларга садақа бериш,\nУрушиб-аразлашиб юрганларни яраштириш,\nҚариндошлардан ва жигарлардан ҳол-аҳвол сўраш,\nДин қардошлардан ҳол-аҳвол сўраш,\nҲол-аҳвол сўрашга борилганда савғо (оз бўлса-да) билан бориш,\nҚабрларни зиёрат қилиш,\nМеҳмону мусофирларга зиёфат бериш,\nЖуда кўп дуо ва тавба қилиш,\nХурсанд бўлганлигини билдириш,\nСадақаи фитрни байрам намозигача бериш.\n35. Динимизда ҳақлар … Ислом фикҳида ҳақлар, инсон ва жонлилар ҳақлари масаласи жуда муҳим ўрин тутади. Ислом фикҳ олимларининг китобларида бу масала жуда чиройли шаклда тушунтирилгандир. Ўшандай олимлардан бири Кодий Муҳаммад Саноуллоҳ-и Поний-Путий ҳазратларидир. Унинг “Ҳуқуқ-ул Ислом” китобида ҳақлар масаласи ихчам ва лўнда бир шаклда ифода этилгандир. Қуйида ана ўша ҳақлар саналади.\nИсломиятда ҳақлар етти қисмдан иборат деб қаралади:\n1. Аллоҳу таолонинг ҳақи. 2. Ота-онанинг ва қариндош-уруғнинг ҳақи. 3. Идорачиларнинг ҳукмидаги кишилар устидаги ҳақлари. 4. Омманинг (халқнинг) ўз идорачилари устидаги ҳақлари. 5. Қўшни ҳақи, иш ва сафар йўлдошликдаги ҳақлар. 6. Барча мусулмонларнинг, айниқса, ожиз, заиф, етим, хаста, камбағал ва шу каби кишиларнинг ҳақлари. 7. Бандасининг ўз истаги билан ўзининг устига лозим келтирган ҳақлар …\nБу ҳақлар қандай сақланиб, қўрқланишлари ҳақида исломиятнинг усуллари келгуси суҳбатларда билдирилади.\nМаълумотлар “Туркия” газетасининг “Инсон ва жамият» рубрикасидан олинди (2010 йил 15-ноябр сони).\nМуборак Зилҳижжа ойи …\nТақвимга кўра 2010 йилнинг 7 ноябри (1431 йил Зилҳижжа ойининг биринчи куни) Якшанба куни ҳаж ойларимизнинг охиргиси бўлган Зилҳижжа ойи бошланди. Шаввол, Зилкаъда ва Зилҳижжанинг биринчи ўн куни “Ҳаж ойлари” ҳисобланади. Ҳаж вақти эса, асос ўлароқ Арафа куни ва байрам кунлари билан беш кундан иборатдир.\nМасалан, “Умра”ни таърифлаш лозим бўлса, ҳаж вақти ҳисобланган беш кун(арафа куни ва Қурбон байрамининг тўрт куни)дан ташқари истаган куни эҳромга кириб Каъбаи муаззамани тавоф қилиш, Сафо ва Марва орасида сай этиш( яъни тезлашган қадамлар билан юриш), сочни қисқартириш ёки уни олдиришдан иборат бўлган ибодатдир, деб билиш лозим бўлади.\n[Умрани “Ҳажж-и асғар (кичик ҳаж)” ҳам дейишади. Умра қилиш Ҳанафий ва Моликий мазҳабларига кўра, суннат-и муаккада (қувватли суннат)дир. Шофий ва Ҳанбалий мазҳабларига кўра, умрда бир марта умра қилиш ҳам фарздир. (Алоуддин Ҳоскофий, Иброҳим Ҳолафийдан олинган). Ҳажж-и акбар фарз бўлган ҳаждир (Куҳистоний).]\nАллоҳу таоло оят-и каримада марҳамат қиладики, “Йўлга қодир бўлган кишилар зиммасида Аллоҳ учун мана шу уйни (Байти Каъбани) ҳаж-зиёрат қилиш бурчи бордир(яъни фарздир).” (Ол-и Имрон, 97).\nБу ойни айни замонда турклар Қурбон байрами атайдилар. Яна тақвимларга кўра, олдимиздаги сешанба (16 ноябр 2010) куни бу муборак байрам билан шарафланажакмиз. Биз бу ерда такрор-акрор тақвимга кўра деяпмиз, нега? Чунки Ҳанафий фикҳ олимларидан Шамсуъл-аимма Ҳолвоний марҳамат қиладиларки, “Рамазон ойи ҳилолнинг туғиши билан эмас, балки унинг кўриниши билан бошланади. Ҳисоб эса, яъни тақвимлар ҳилол туғилган кечани билдиришгани учун Рамазоннинг бошланиши ҳисоб билан англашилмайди. Ҳақиқати эса, иккита одил мусулмон кишисининг “Ҳилолни кўрдик” дейиши билан Рамазон ойи бошланиб, дунёнинг барча бурчакларида рўза тутишни бошлаш керак бўлади. Бироқ ҳаж, қурбон ва намоз вақтлари бундай эмас. Булар вақтларнинг бир жойда аниқ бўлиши, бошқа жойларда ҳам шундай бўлади дегани бўлмайди. (“Ислом ахлоқи”).\n“Саодат-и Абадия” китобида айтиладики, “Қурбон байрамининг биринчи куни ҳам Зилҳижжа ойининг ҳилолини кўриш билан аниқланади. Зилҳижжа ойининг 9 арафа куни, ҳисоб билан тақвимда кўрсатилган кун ёки ундан бир кун сўнгра бўлади.\nҚурбан байрами ҳисоб билан кўрсатилган жойларда, шаръан байрам кунини билмаганлари сабабидан мусулмонларнинг байрам куни ҳисоблаб, Арафа куни сўйган қурбонликлари саҳиҳ бўлади. Аммо эҳтиёти шартдан қурбонликни ҳисоб билан бошланган байрамнинг иккинчи куни сўйдириш маъқулдир. Қурбон байрами ва қурбонлик қилиш ҳақида тўлароқ маълумотлар олиш учун < http://samarqanduz.com > блоғида “Намоз китоби” қисмида, <Биринчи қисм (81- 83 параграфлар), http://samarqanduz.com/?p=360#more-360 > бўлимига қаранг.\n36. Валийнинг тўрт аломати …\n“Валий” сўзи ўзбекчада дўст маъносини беради. Ислом динийдан юксак билимга эга бўлган, бир қатор кароматлар ҳам кўрсата олган кишиларга нисбатан кишилар орасида одатда валий сўзи ишлатилади. Яъни бирор кишига нисбатан валий сўзини қўлганимизда, ўша кишининг Аллоҳу таолонинг ҳақиқий дўсти эканлигини билдирган бўламиз. Шундай экан ҳақиқий (ясама, мунофиқ бўлмаган) мусулмонларнинг барчаси Аллоҳнинг дўстларидир, яъни улар валийдирлар, Аллоҳу таолонинг дўстидирлар. Шунга қарамасдан биз бу ерда келтираётган аломатлар, ислом олими даражасига кўтарилган, кароматлари ўртада бўлган валийнинг аломатларидир десак тўғрироқ бўлади. Аммо бу аломатларнинг асосий қисми ҳар бир мусулмонда ҳам бўлиши лозимдир.\nХуллас Валий-Аллоҳ дўстининг аломати тўрттадир: 1. Ўзига келган мусибатдан шикоят қилмайди. 2. Кароматларини яшириб, халққа ошкор (кўргазма) қилмайди, шуҳратдан қочади. 3. Кишилардан унга келадиган ташвишларга ва балоларга чидайди, сабр қилади. 4. Ўзидан ўртага чиқадиган феълу атворлар билан Аллоҳу таолонинг бандаларига кўринмайди.\nАбу Бакр-и Нассож ҳазратлари вафотидан бироз аввал, “Хавфдан, азобдан қўрқишдан янада юксак мақом, Аллоҳу таоло яхши кўрмаган кишини яхши кўришдир,” дея марҳамат қилдилар.\nСуҳбат – 8.\n37. Имом Ғазолийнинг давлат бошлиғига баъзи насиҳатлари.\nФорсчада “Каломи кибор, кибори каломаст” дейилганидек, “Буюкларнинг сўзлари сўзларнинг буюгидир”, дейилган кўп аҳамиятли бир ибора бор. Насиҳат ҳам ана шундай буюк сўзлардан ҳисобланди. “Чуқур маънодор ва ақл ёқтирадиган нарсаларни тавсия этиш ва ўрнак бериш” насиҳатдир деб таъриф қилинади. Оллоҳу таоло Қуръони каримда мазмунан “Оллоҳу таолодан қўрқадиган кишининг панд-насиҳат олиши муқаррардир,” дея буюради (Аъло сураси, 10).\nШунинг учун буюк олим ва валий Имом Ғазолий (раҳматиллоҳи алейҳ), “Насиҳат қилиш динимизнинг биринчи вазифасидир,” деганлар. Бироқ, “Насиҳат қилиш енгил, аммо уни қабул қилиш, қабул қилдириш анчагина қийин иш. Чунки нафсга эргашганларга, дунё завқларининг орқасидан қувганларга насиҳат оғир келади, ҳаромлар эса ширин кўринади,” деб ҳам таъкидлаганлар.\nБуюк олимлардан Муҳаммад Боғдодий (раҳматуллоҳи алейҳ) ҳам насиҳат ҳақида тубандагиларни сўзлаган: “Калака қиладиганлар га, зарар берадиганларга насиҳат қилинмайди. Насиҳат, бирисининг юзига қараб қилинмаслиги яхшидир. Насиҳат умумий қилиб, барчага тегишли шаклда сўзланиши керак. Ҳеч ким билан тортишмаслик лозим.”\nАвн бин Абдуллоҳ (раҳматуллоҳи алейҳ) исмли олимнинг ҳам қуйидаги сўзлари нақадар чиройли айтилгандир : “Эй ўғлим сенга насиҳатим шулдирки, тақвога (Аллоҳдан қўрқиб, ҳаромлардан қочишга) яхши эътибор қил. Агар бугунинг кечадан, эртанг ҳам бугундан янада хайрли бўлишини таъминлай олсанг, албатта шундай қил. Шу намози видолашув намози бўладиган одамнинг намоз ўқиши каби намоз ўқи. Эҳтиёжларинг орқасидан қувиш ва узр сўрашга мажбур қоладиган ишларни қилишдан сақлан.”\n38. Имом Ғазолийнинг Салжуқли султони Санжарга баъзи насиҳатлари.\nИмом Ғазолий ҳазратлари Салжуқли султони Санжарнинг подшоҳлиги замонида у билан кўришиб, унга мактуб ёзган ва насиҳатда ҳам бўлгандир.\nМаълумки, Султон Санжар, аҳли суннат эътқодида бўлиб, динига боғли ва бидъатларни кескин рад қилган бир подшоҳ эди. У олтмиш йилга яқин тахтда ўтириб, илмга ва уламои олимларни ҳурмат қилган ва ўзи ҳам илм толиби бўлганди.\nЎша замоннинг машҳур олими ҳисобланган имом Ғазолийга ҳасад қилганлар ҳам бўлиб, улар султон Санжарга “Имом Ғазолий Имоми Аъзамга қарши чиқаяпти,” деган туҳмат билан шикоят қиладилар. Шу сабабли Султон Санжар, Имом Ғазолийни ҳузурига даъват қилиб, у билан кўришиш истагини билдиради.\nБу истак Имом Ғазолийга етказилади. Имом Ғазоли баъзи бир узрларини кўрсатиб Султоннинг ҳузурига боролмаслигини билдиради. Ана шу сабаб билан Имом Ғазолий ҳазратлари Султонга мактуб юборади. Бу мактубда узрларини билдиради ва баъзи бир насиҳатларда бўлади. Мактубда асосан шулар билдирилганди: “Жаноби Ҳақнинг охиратда бир кишига эҳсон қиладиган нарсалари олдида бутун ер юзи бир ғиштдек бўлиб қолади. Ер юзининг барча бўлаклари, вилоятлари ўша ғиштнинг устидаги чанглари каби бўлади. Энди, айтинг, шу ғиштнинг, унинг устидаги чанг тупроғининг қиммати нима ҳам бўларди? Абадий султонлик ва саодат олдида юз йиллик умрнинг қандай қиммати бор? Шунга инсон шунча севиниб, мағрурланадими? Юксакликларни кўзла, Аллоҳу таоло қиёматда берадиган подшоҳликдан бошқасига алданма! Бундай абадий подшоҳликка эришиш ҳаммага ҳам енгил бўлмаса-да, сен учун қийинлик ери йўқ. Чунки Расулуллоҳ (соллаллоҳи алейҳи ва салам), “Бир кун адолат билан ҳукм этиш, олтмиш йиллик ибодатдан афзалдир,” деганлар. Модамики, Оллоҳу таоло сенга, бошқалар олтмиш йилда қўлга киритиши мумкин бўлган нарсани, бир кунда топиш неъматини эҳсон этмиш, бундан ҳам кўпроқ муваққақиятга эришиш фирсатини қаердан топасан? Замонимизда аҳвол, вазият шундай бир ҳолга келиб етганки, бир кун эмас, бир соат адолат билан иш қилиш олтмиш йиллик ибодатдан афзал бўладиган даражага келгандир.\nДунёнинг қийматсизлиги ҳақида кўп сўзлашга ҳожат йўқ. Буюклар марҳамат қиладиларки, “Масалан, дунё синмайдиган бир олтин хумча(кўзача) бўлса, охират эса синадиган тупроқдан қилинган ўшандай кўзача бўлса, ақлли киши, ўткинчи бўлган олтин кўзачани эмас, абадий қоладиган тупроқ кўзачани олади. Аслида дунё ўткинчи, синадиган тупроқдан қилинган кўзачадир. Охират эса, ҳеч синмайдиган абадий боқий қоладиган олтин кўзачадир. Шундай бўлса-да, дунёга берилган кишига қандай қилиб ақлли бириси дейиш мумкин? Бу мисолни яхшилаб ўйлаб кўринг ва доимо кўз олдингизда тутинг!\nМени ҳузурингизга даъват қилибсиз. “Бундан буён мен ҳеч бир султоннинг ёнига бормайман ва ҳеч бир султондан кичик бирор нарса ҳам қабул қилмайман. Мунозараларни тарк қиламан” каби бир аҳдим бор. Бугунгача бу аҳдимга содиқ қолдим. Шу сабабли султонлар мени бу хусусда маъзур тутдилар.\nСиз учун хайр дуолари қилдим. Бордию барча узрларимга қарамасдан менинг сизнинг ёнингизга келишим ҳақида бирор фармонингиз бўладиган бўлса, амрга итоат лозимлигини билганим учун аҳдимни бузиб, фармонингизни қабул этиш йўлини танлайман. Оллоҳу таоло тилингизга ва кўнгулингизга шундай нарсалар келтирсинки, улар билан эртага охиратда уялишдан муҳофаза этсин. … Вассалом.”\nБу мактубдан хабар топган Султон Санжар, “Мадомики, Имоми Ғазолий Машҳадга қадар келибди, буёғи қўшинимизгача масофа кўп узоқ эмас. Шунинг учун у ердан бу ерга келиш бирор қийинчилик тўғдирмайди” каби андишага бориб Имоми Ғазолийнинг келишини амр буюради. Оқибатда Имоми Ғазолий Султон Санжарнинг олдига келади. Султон, Имом Ғазолийни буюк олимга муносиб ҳурмат иззат билан қабул қилади ва тахтдан тушиб олимни у жойга (тахтига) ўтқизади.\nИмом Ғазолий тахтда ўтирган вақтида ўша ерда бўлган талабаларидан бирига Қуръони каримдан бироз ўқишни марҳамат этади. Талаба, Зумар сурасининг “Аллоҳ бандасига кифоя эмасми?” мазмунидаги 36-оятини ўқийди. Шунда Имоми Ғазолий, “Ҳа, Аллоҳ бандасига кифоядир,” дейдида басмала айтиб сўзини давом қилади: “Аллоҳу таолога ҳамд бўлсин. Фақат тақво соҳиби бўлганларгина қутуладилар.\nДушманлик қилиш ҳам фақат золимларга нисбатан бўлади. Подшоҳларнинг ҳузурига келганларида дуо, ҳамду сано, насиҳат ва халқда бўлган бирор эҳтиёжнинг тузатилиши ҳақида сўзлаш, ислом олимларининг одатларидандир. Расулуллоҳ алейҳиссалом, “Сизга иккита воиз (диний насиҳат қиладиган киши) қолдирдим. Уларнинг бири сукут сақлайдиган, иккинчиси сўзлайдигандир. Сукут сақлайдиган насиҳатчи ўлимдир. Сўзлайдигани эса, Қуръондир,” дея марҳаматда бўлгандирлар. Қара, диққат эт, сукут сақловчи насиҳатчи ўлим, нималар дейди ва сўзлайдиган насиҳатчи нималар сўзлайди?\nСукут сақлайдиган насиҳатчи ўлим дейдики, “Мен ҳар бир жонлини бир пистирмада кутаман. Вақти келганида тўсатдан пистирмадан чиқиб уларни тутиб олавераман. Агар менинг ҳаммага қиладиган ишимга ўхшашини кўришни истаган бирон киши бўлса, подшоҳлар ўзларидан олдинги вафот қилган подшоҳларга, амирлар ҳам олдин вафот этган амирларга қарасинлар.”Маликшоҳ, Алпарслон, Чоғрибей тупроқ остидан ўз васиятлари билан нидо қиладилар: “Эй подшоҳ! Эй кўзимизнинг нури, эҳтиёт бўл ва унутмаки, биз нималарга дуч қилиндик ва қандай қўрқинчлар кўрмадик. Амрингда бўлганлардан бири оч экан, сен асло бир кеча ҳам тўқ бўлиб ухлама! Бириси яланғоч экан, сен истаганингдек кийинма!\nУлар мана бундай васият ҳам қиладилар: Мендан бир калима қабул қилгинки, у “Ло илоҳа иллоллоҳ” бўлсин. Бу доимо тилингда бўлсин, якка ўзинг қолганингда бу сўзларни такрорлашни унутма. Асил иймон бу калималарни сўзлаш билан истиқрор(камол)га эришади. “Иймон сувини таотдан олади. Илдизи адолат, давоми Ҳақни зикр этиш билан қоим(тик турмоқ)дир,” дейилгандир. Буларнинг барчасини бажариб охират азобидан қутилсанг- да, қиёматда бўладиган саволлардан қутила олмайсан. Ҳадиси шарифда, “Ҳар бирингиз бир чўпон кабидирсиз ва ҳар бир киши ўз амри остидагилар ҳақида масъулдир,” деб марҳамат қилинади. Эй подшоҳ! Аллоҳу таолонинг ҳақ неъматини адо айла. Неъмат эса, тўғри иймон, тўғри эътиқод, ҳамиша табассумли ва одобли бўлиб, яхши амаллар қилишдир. Булардан яхши амаллар қилиш сенинг қўлингдадир. Чунки Оллоҳу таоло бу неъматларни сенга эҳсон этгандир.\n39. 20 сентябр Ҳижрий Шамсий(Қуёш) йилининг йил бошидир.\nҲижрий Шамсий йил ҳисобида бугун 1389 йил бошланади. Шамсий йил Қуёш йили ҳисобланиб, унинг узунлиги мелодий йил узунлигига тенгдир. Ҳар йили 20-сентябрда Ҳижрий Шамсий йил бошланади. Пайғамбаримиз ҳазратлари Маккадан ҳижрат қилиб, мелодий 622 йилнинг 20-сентябр душуанба куни Мадина яқинидаги Куба қишлоғига восил бўлган эдилар (Етиб келгандилар). Ўша йили Қамарий йилнинг боши Муҳаррам ойининг биринчи куни, мелодий 622 йилнинг 16-июл жума кунига тўғри келганди.\nМаълумки, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алейҳи ва саллам ҳазратлари 53 ёшга кирганида Аллоҳу таолонинг ижозати билан Мадина-и Мунавварага ҳижрат айладилар. Ўша йили сафар ойининг 27 – пайшанба куни, яъни мелодий 622 йилнинг 9 – сентябр куни эрталаб эрта тонгда уйидан чиқиб, пешиндан сўнгра Абу Бакирий Сиддиқнинг уйига келдилар.\nЎша кеча улар иккаласи биргаликда Маккага 5,5 километр узоқликда ва унинг жанубий шарқ тарафида жойлашган Савр тоғидаги бир ғорга келдилар. Денгиз сатҳидан 759 метр юксакликда бўлган бу тоғнинг йўли бузиқ ва машаққатли эди. У йўлларни ўтишда Муҳтарам зотнинг муборак оёқлари қонади. Ўша ғорда уч кеча қолишиб, душанба куни бу ердан чиқишдилар. Яна бир ҳафта йўл юришиб, сентябрнинг 20-сида (Рабул-аввал ойининг 8-куни) душанба куни Мадинанинг Куба қишлоғига келишдилар. Улар бу ерда сентябрнинг 23-сини (кеча ва кундузнинг тенг бўлган куни) ҳам ўтказиб, Рабиул – аввалннг 21 – си жума куни Мадинага восил бўлдилар.\nУмар-ул-Фаруқ (радияллоҳу анҳ) халифалиги замонида йилнинг Муҳаррам ойи биринчи кунини, яъни ҳижратдан 70 кун олдинги кунни мусулмонларнинг Ҳижрий Қамарий йилининг бошланиши этиб қабул қилинди. Муҳтарам Пайғамбаримиз ва унинг содиқ дўсти Абу Бакири Сиддиқнинг Куба қишлоғига етиб келишган 20 – сентябр кунини эса, мусулмонларнинг Ҳижрий Шамсий йилининг бошланиши этиб қабул қилишдилар.\nАжамларнинг Шамсий Йили эса мусулмонларнинг йил бошидан олти ой аввал, уларнинг мажусий байрамлари ҳисобланган 20 – мартда бошланади.\nБир Шамсий йилнинг узунлиги 365.242216 кун, яъни 365 кун, 5 соат, 48 минут, 47.46 секунддир. Бир Қамари Йилнинг (Ой йилининг) узунлиги эса, 354.367706 кун, яъни 354 кун, 8 соат, 48 минут, 28.8 секунддир.\nМаълумотлар “Туркия” газетаси ташкил этган 2010 йил тақвимидан олинди.\n40. Инсонлар тўрт турга ажраладилар.\nБуюк ислом олими Имом Ғазолий ҳазратлари инсонларни тўрт қисмга ажратади.\nДунёда еб – ичиш, ўйин-кулги, кайфу сафо, завқ етишдан бошқа бирон нарса билмайдиганлар, уларнинг биринчи қисмига киради.\nУларнинг иккинчилари, жабр-зулм этувчи, ғазаб билан ҳаракат қилувчилардир.\nУчинчилари эса, хийлакорлик ва иккиюзламачилик билан ўз атрофидагиларни алдовчилар ҳисобланади.\nФақат уларнинг тўртинчи қисми деб ҳисобланадиганларигина, динимиз таъриф этган чиройли хулқу авторли, хушахлоқли мусулмонлардир. [Затон Инсон деб аталадиган буюк номга ана шундай кишилар муносибдирлар.]\nШуни ҳам унутмаслик лозимки, ҳар бир одамзотини Аллоҳу таоло билан улайдиган бир йўл бор. Бутун масала эса, ўша йўлдан Ислом нурининг инсонлар қалбига улаштирилмасидадир. Ўша йўлдан келаётган ана шу нурни қалбида ҳис этган киши, инсонларнинг қайси қисмидан бўлишидан қатъи назар, қилган ёмонликларига пушаймон бўлиб, тўғри йўлни топади ва у бўйлаб юра бошлайди.\nАгар дунёда барча кишилар Ислом динини қабул этсаларди, дунёда ҳеч бир ёмонлик, хийлакорлик, урушлар, ғазаб ва зулмга ўрин қолмасди. Шунинг учун мусулмонлар тўла мукаммал бўлишга ғайрат қилишлари ва мусулмонликнинг асосларини, унинг энг нозик хусусиятларини тушунтириб, гўзал, хушфеъл ахлоқини ибрат кўрсатиб, уни дунёга ёйишлари лозимдир. Буни ҳар бир мусулмон, ўз зиммасига тушган бир вазифа, бир бурч деб билиши керакдир.\nМақсад, ҳаммага Ислом динининг юксаклигини тушунтиришдир. Бу жиҳоддир. Бироқ бу жиҳод, фақат ва фақат ширин тил, сабр, илм ва комил иймон ёрдамида амалга оширилади.\nБирон кишини бирор нарсага инонтиришни истаган киши, энг аввал ўша нарсага унинг ўзи шубҳасиз инониши шартдир. Мўмин киши эса, ҳеч қачон сабрсизлик қилмайди ва инонишларини тушунтиришда қийинчиликлар ҳис этмайди. Чунки ислом дини каби очиқ ва мантиқли бошқа бир дин йўқ. Бу муқаддас диннинг асосини тушунган ҳар бир киши, унинг ҳақ дин эканлигини исбот қилишда ҳеч бир мушкулликка дуч келмайди.\nХулоса шулки, ҳақиқий мусулмон, барча яхши хулқу автор, ахлоққа эга, исломий виқорли, ўзига инонган, баданан ва руҳан соф, тоза, ҳар қандай бир ишончга лойиқ, мукаммал бир инсондир. Ҳадиси шарифда марҳамат қилинадики, “Дин қардошига нисбатан юмшоқ ва табассумли бўлиш, унга яхши нарсаларни ўргатиш, унинг ёмонлик қилишининг олдини олиш, бегоналарга излаган жойларини кўрсатиш, кўчаларда ётган тош, тикан, кесак ва шуларга ўхшаш ифлос, зарарли нарсаларни олиб ташлаш, бошқаларга сув бериш кабиларнинг ҳаммаси садақалардир.”\nМатериал “Туркия” газетасининг 19.09.2010 сонидан олинди. Уни газетанинг ходими қардошимиз Меҳмет Ўруч ҳозирлаганлар.\nСуҳбат – 9.\n41. Севилган ва севилмаган.\nИймоннинг тамали ва энг муҳим аломати бўлган 6 асосий шартдан бошқа уларни яна мустаҳкамлайдиган яна бир шарт борки, у эса, ҳубби филлоҳ ва буғди филлоҳ, яъни Аллоҳу таоло севганларини севиш ва Унинг севмаганларини севмасликдир. Чунки ҳадиси шарифда марҳамат қилинадики, “Дунёда бир-бирини севганлар, охиратда ҳам бирга бўладилар.”\nАллоҳу таолонинг севгили бандаларини севганлар, сўнг нафасда иймон билан ўладилар. Маҳшар куни ҳам севганлари ёнида ҳашр бўладилар, охират ҳаётида ҳам бирга бўлишадилар. Шунинг учун кимни севиб, кимни севмасликни жуда яхши ўрганиш лозим бўлади.\nБирор киши, ибодатларни қилиш билан бирга, Аллоҳу таоло севмаганларини севса, масалан, Абу Жаҳилни севса, у киши Жаҳаннамга кетади. Демак ҳар мусулмон кишиси, дунёда севадиганларига диққат қилиши лозимдир. Бундай севиш ёки севмаслик, кишининг шахсий манфаати учун эмас, балки Аллоҳу таолонинг ризоси учун бўлиши лозим. Севиш ёки севмаслик, бадан билан эмас, қалб билан содир бўлади. Севаман дейдиган бир киши, севгилисининг душманларидан тамоман ажралмагунича мунофиқ бўлиб қолаверади.\nМасалан, Аллоҳу таоло Исо алейҳиссаломга, “Агар еру кўкдаги бутун махлуқларнинг ибодатини қилсангда, дўстларимни севмасанг ва дўст бўлмаганлардан узоқлашмасанг, ҳеч бир фойдаси бўлмайди”, дея марҳамат буюрди.\nАллоҳу таолони севмаганларни севиш, кишини Аллоҳу таолодан узоқлаштиради. Шундай экан, бизнинг ким бўлганлигимиз эмас, балки ким билан бирга бўлганлигимиз аҳамиятлидир.\nСуҳбат материали, Туркияда фаолият кўрсатаётган “Ихлос вақфи” тарафидан чиқарилган 2011 йил тақвимининг 07 – январ кунига мўлжалланган “Суҳбат”дан олинди. Унинг ўзбекчалаштирилиши Алибой Йўляхши тарафидан амалга оширилди.\nСуҳбатимизга қуйидаги тўғри сўзлар нималардан иборатлигини билдирган ҳикматли сўзларни ҳам илова қиламиз: 1. Сен туғилдинг, ҳамма кулишди(яъни хурсанд бўлишди); фақат сен йиғладинг. Энди шундай яшагинки, сен ўлганингда ҳамма йиғласин, фақат сен кулгин (хурсанд бўлгин).\nБу дунёга кимлар келмади, нималар хоҳлашмадилар, нималар йиғмадилаар, оқибат барчаси хоҳлаганларини, йиғганларини ташлаб кетдилар. Сен эса, ҳеч кетмайдиганга ўхшамаяпсанми? Ўша кетганлар ҳам айнан сен сингари ўйлардилар …\nЕтук инсон, чиройли сўзлаган эмас, балки сўзлаганини қилган ва қила оладиганини сўзлаган кишидир.\nУйланаётганингда (йигитдир, қиздир; аёлдир, эркакдир) фақатгина бирга яшай оладиган бирисини эмас, усиз яшай олмайдиган бирисини танла! Уйингга келганида фақатгина бўш жойни тўлдирмасин, кетганида жойи тўлдирила олмайдиган бўлсин.\nСукут сақлаш, чармасдан қилинадиган ибодат, харажатсиз тақиладиган зийнат, ҳукмдорликка муҳтож бўлмасдан қўлга олинадиган мулку давлат, деворга эҳтиёж бўлмасдан қуриладиган қалъа, меҳнат қилмасдан топилган бойлик ва ниҳоят барча айбларни ёпадиган усул(ёпинчи)дир.\nКиши борор хафачиликка дучор бўлганида бошини тирмалаб, сочини юлишдан ҳам бемаза бир нарса йўқдир. Каллик хафачиликни кетказадиган илож эмас-ку, ахир.\nЮқоридаги материал Туркияда фаолият кўрсатаётган “Ихлос вақфи” тарафидан чиқарилган 2011 йил тақвимининг 05 – январ куни учун берилган материалдан олинди.\nСуҳбат – 10.\n42. Зое бўлган ўнта нарса …\nҲазрати Усмон бин Аффон марҳамат қилдиларки, “Мана бу ўн нарсанинг зое бўлиши ниҳоятда ёмондир. 1 – Савол сўролмаган олим. 2 – Амал қилинмаган илм. 3 – Қабул бўлмаган тўғри тушунча. 4 – Ишлатилмаган қурол. 5 – Ичида намоз ўқилмаган масжид. 6 – Ўқилмаган Қуръони карим. 7 – Садақага аталиб берилмаган мол. 8 – Минилмаган от, улов (миниш воситаси). 9 – Дунё молига тушкун бўлган кишидаги фикҳ илми. 10 – Охират йўлчилиги учун ҳозирлик кўрилмаган умр.”\nҲазрати Абу Бакр марҳамат қилдиларки, “Мана шу ўнта хислат ўзида бўлган киши, барча офатлардан қутилади. 1 – Ҳамиша тўғри бўлиб, қаноат қилган қалб. 2 – Комил бир шаклдаги сабр ва ҳамиша шукрда бўлиш. 3 – Эҳтиёж соҳиби бўлиш 4 – Ҳамиша ташаккурда бўлиш ва оз ейиш. 5 – Доим Аллоҳдан қўрқиб ҳаракатда бўлиш. 6 – Баданини доим машшақатда ва мутавозида тутиш. 7 – Ҳамиша юмшоқ ва марҳаматли бўлиш. 8 – Ҳамиша бошқаларни ҳурмат қилиш, Аллоҳни севиш ва ҳаёли бўлиш. 9 – Фойдали илм ва унга амал қилиш. 10 – Ҳамиша иймонда маҳкам бўлиб, ақлли бўлиш.\nМана бу олти нарса, бутун дунёга бадалдир: 1 – Лаззатли ейиладиган. 2 – Ота – онага итоаткор бўлган солиҳ фарзанд. 3 – Оллоҳу таолога ва бейига итоат қилган хотин. 4 – Тўғри ва ўзгармаган сўз. 5 – Комил ақл. 6 — Соғ ва сиҳат бадан.”\nҲазрати Умар бин Ҳаттоб марҳамат қилдиларки, “Мана бу ўн нарса, бошқа бу ўн нарсасиз кўркам бўла олмайди: 1 – Варосиз ақл. 2 – Илмсиз амал. 3 – Аллоҳдан қўрқмасдан мақсадга эришмоқ. 4 – Адолатсиз султон. 5 – Адабсиз, илм ва жасорат кабиларнинг эгаси бўлиш. 6 – Қалб сукути бўлмасдан хурсанд бўлиш. 7 – Жўмард бўлмасдан бой бўлиш. 8 – Қаноатсиз камбағаллик. 9 – Тавозесиз ҳисоб ва насаб эгаси бўлиш. 10 – Аллоҳу таолонинг ризоси бўлмасдан қилинган жиҳод.”\nҲазрати Али бин Толиб марҳамат қилдиларки, “Илм, энг хайрли меросдир. Адаб, энг фойдали қозончдир. Тақво, (охират учун) энг хайрли озуқдир, ибодат, энг хайрли сармоядир. Солиҳ амал, жаннат учун энг хайрли василадир. Хушахлоқ, энг хайрли дўстдир. Яхши хулқ, юмшоқлик ҳар бир ишда энг хайрли вазир ва ёрдамчидир. Аллоҳу таолонинг тақсимига қаноат қилиш, энг хайрли бадавлатликдир. Ўлим, энг хайрли тарбия этувчидир.”\nМатериални қардошимиз Меҳмет Ўруч “Туркия” газетасининг Инсон ва жамият рубрикаси учун тайёрлаган ва газетанинг 12.01.2011 сонида эълон қилингандир.\n43. Афият ўн нарсада бўлади(афият, хайрли бўлсин, хуш келсин, хуш бўлсин, иштаҳонгиз очилсин каби маъноларда қўлланиладиган бир сўз).\nРасули акрам ҳазратлари марҳамат қилдиларки, “Афият ўн нарсадир. Уларнинг бештаси бу дунёда, қолган бештаси охиратда бўлади. Бу дунёдагилари шулардадир: 1 – Илм, 2 – Ибодат, 3 – Ҳалол ризқ, 4 – Ғазаб ва қийинчиликларга қарши сабр, 5 – Неъматга шукр.\nИмоми Раббоний ҳазратлари марҳамат қиладиларки, “Жаҳаннамдан қутилиш учун эътиқодда ва амалда динни келтирганга эргашишдан бошқа чора йўқдир. Устоз ахтаришдан мақсад, Исломиятни ўрганишдир. Улардан кўриб, эътиқодда ва Исломиятга эргашишда қулайликни қўлга киритишдир. Бошқачаси, яъни истаганини қилиб, истаганини еб, фақат муршиднинг этагига ёпишиш билан азобдан қутилиш бўлмайди. Шу каби ўйлаш, хаёлга берилишдир. Қиёматда Аллоҳу таоло ижозат бермасидан ҳеч ким бирор кимсага шафоат қила олмайди. Ижозат олган ҳам рози бўлганига шафоат қила олади. Рози этмоқ учун эса, Исломиятга эргашиш лозимдир. Ана шундан кейингина инсоний қусурлари бўлса, фақат ана шундай қусурлар шафоат билан афв бўлади.”\nМана бу ўн нарса кимда бўлса, улар Аллоҳу таолонинг ғазабига васила бўлади: 1 – Камбағаллардаги кибр, 2 – Олимлардаги димоҳ, 3 – Аёлларнинг ҳаёсизлиги, 4 – Қарияларнинг дунёни севиши, 5 – Ёшларнинг танбаллиги, 6 – Султонларда зулм, 7 – Урушда қўрқоқлик, 8 – Зоҳидларда ужб, 9 – Обидларда, кўп ибодат қилганларда риё. 10 – Бадавлатларда ҳасислик.\nТавба қилганда ақлли кишиларга мана шулар керак бўлади: 1 – Истиғфор этганда тили билан Астоғфируллоҳалъазийм дейиш, 2 – Ўтмиш гуноҳларига қалбдан пушаймон бўлиш, 3 – Бутун бадани билан гуноҳлардан тийилиш, 4 – То ўлгунича Аллоҳу таоло тақиқлаган нарсаларга қайтмасликка азм этиш, 5 – Охиратни ёқтириб (охират ишларига берилиб), дунёга қарамаслик, 6 – Кам гапириш, фақат заруратига кўра сўзлашиш, 7 – Оз еб, оз ичиш, 8 – Ўзини илм ва ибодатга бағишлаш.”\n44. Уч нарсага қасам этиш(ичиш). Абдураҳмон ибни Авф* ҳазратлари, Пайғамбаримиз алейҳиссаламдан эшитганларини шундай марҳамат қилдилар: “Уч нарсага қасам ичаман: 1 – Закот бериш билан молу мулк камаймайди, аксинча кўпаяди. 2 – Зулм кўрган киши, золимга ҳақини бағишласа, Ҳақ таоло, қиёматда у бандасининг даражасини юксалтади. 3 – Доим тиланадиган, ҳамиша бирор нарса(пул ёрдами) сўраб юрадиган кишини Ҳақ таоло камбағалликдан қутқармайди.”\nАнас бин Молик ҳазратлари марҳамат қилдиларки: “Ер юзи кишиларга ҳар куни қуйидагиларни айтади: Эй одам ўғли! Устимда ишлаб чарчайсан, чапга, ўнгга бориб келасан. Юриб, айланиб энг сўнггида менга келасан! Менинг устимда юрасан-да, яна Аллоҳу таолога исён ҳам этасан. Бироқ эртага менинг ичимда азоб кўрасан! Ҳозир тириксан. Устимда куласан. Аммо эртага менинг ичимда йиғларсан! Ҳозир устимда хурсандсан, фақат эртага ичимда маҳсун бўласан! Ҳозир устимда молу мулк йиғаяпсан. Эртага эса, бу молу дунёни Аллоҳ йўлида сарфламаганинг учун пушаймон бўласан! Ҳозир сен устимда ҳаром еяпсан, эртага менинг қаъримда сени қуртлар еяжак! Ҳозир сен менинг устимда кибрланаяпсан, бироқ эртага менинг ичимда залил бўлажаксан! Ҳозир сен менинг устимда бемалол юраяпсан, аммо эртага мендаги бир чуқурга йиқилажаксан! Ҳозир менинг устимда қуёш ва ой ёруғида юраяпсан, аммо эртага менинг ичимда қоронғилик ичига қопланажаксан! Ҳозир кишилар тўпланадиган жойларда бўласан, улар билан бирга юрасан, эртага эса, якка ўзинг қолажаксан!”\nПайғамбар ҳазратлари марҳамат қилдиларки, “Кишилар тасаддуқ этганини, садақага берганларини Аллоҳ ризоси учун қилсалар, Ҳақ таолога берилган каби ҳисобланиб, уларнинг қаршилиги учун мингта савоб оладилар.”\nМолик бин Динор ҳазратлари марҳамат қиладиларки, “Амалларнинг энг яхшиси, уларнинг ихлос билан қилинганидир. Илми билан амал қилмаган олимнинг насиҳатлари, тош қояларига ёққан ёмғир каби оқади-да кетади, уларнинг кўнгулларга ҳеч қандай таъсири бўлмайди. Баҳор ёмғири, ер юзини яшилликларга белагани сингари, Қуръони карим ўқиш ҳам қалбларни нурлантиради, нурга тўлдиради. Ушбу беш нарса бадбахтликнинг аломатларидир: Биринчиси, кўзнинг қаримаслиги, иккинчси, қалбнинг қаттиқлиги, учинчиси, ҳаёсизлик, тўртинчиси, молу дунёга тушкунлик, бешинчиси, ризқига рози бўлмасликдир.”\nМатериал, “Turkiye gazetasi”нинг 17.01.2011 сонида берилган “Инсон ва жамият” рубрикаси учун қардошимиз Меҳмет Ўруч тарафидан тайёрланган мақоланинг ўзбекчалашган варианти асосида тайёрланди.\nҚалб ва бадан бир – бирига уйғун бўлиши лозим. Салмони Форсий* ҳазратлари бир куни бир туя юки қадар нафақа(кун кечириш учун лозим бўлган нарсалар) сотиб олди. Уни кўрганлар ундан сўрадилар: “Ё Салмон, бу қадар нафақа билан нима қилмоқчисан? Бунча нарсаларни битирганингча умринг давом этишини биласанми?” Салмон ҳазратлари, “Нафс ўз ҳақини олган вақт киши роҳат бўлади. Ана шундан сўнгра нафақа ва бошқа нарсаларни ўйламасдан Аллоҳу таолонинг зикри билан машғул бўлиши мумкин бўлади. Кишининг нафақаси битиб қолса, ибодатларни унутиб, васвасаларга берилиб қолади,” дея жавоб қилди.\nСалмони Форсий ҳазратлари жуда кўп йиғлардилар. Ундан бу йиғлашларининг сабабини сўраганларида у шундай жавоб марҳамат қилдилар: “Мени уч нарса давомли йиғлатади. Уларнинг биринчиси, Расул алейҳиссалламнинг вафотидир. Бундай айрилиққа чидай олмадим. Шунинг учун доим йиғлайман. Иккинчиси, қабрдан турган замоним ҳолим нима бўлади? Уни била олмаганим учун йиғлайман. Учинчиси, Аллоҳу таоло мени ҳисобга тутганида жаннатий бўламанми, дўзахий билолмайман. Ўшанда аҳволим нима бўлади, билолмаганим учун йиғлайман.”\nСад бин Аби Воққос** ҳазратлари, Расулуллоҳдан сўради, “Ё Расулуллоҳ! Мен учун бир дуо марҳамат этки, Аллоҳу таоло менинг барча дуоларимни қабул этсин!” Жавобда марҳамат қилдиларки, “Дуонинг қабул бўлиши учун ҳалолидан енглар! Жуда кўп кишилар борки, уларнинг еганлари, кийганлари ҳаром- да, аммо қўлларини кўтариб дуо қиладилар. Ундай дуо қандай қилиб қабул бўлинсин!”\nҲадиси шарифда марҳамат қилинадики, “Ўн сўмлик бирор либоснинг, бир сўми ҳаром бўлса, ундай либос билан ўқилган намозлар қабул бўлмайди.” “Ҳалол топиш учун чарчаб, уйига қайтган киши, гуноҳсиз ўлароқ уйқуга ётади. Аллоҳу таолонинг севган бандаси бўлиб уйқудан туради.”\nБу материал, дин қардошимиз Муҳаммад Ўруч тарафидан тайёрланиб “Туркия” газетасининг 18.01.2011сонида берилган материал асосида тайёрланганди. Биз уни китобимизга киритишни лозим кўрдик.\n* Салмон Фоирсий ҳазратлари, Исфахонли бўлиб, мажусийликдан христианликка, ундан сўнгра ҳақиқий динни келтирган охир замон Пайғамбари Муҳаммад соллаллоҳу алейҳи ва салламни топиб, унга иймон келтирган мусулмондир, энг содиқ саҳобалардан биридир. Икки юз эллик ёшга кириб вафот қилди дейилган ривоятлар ҳам бор. Бошқа бир ривоятда ҳижрий 33 йилда вафот этди дейилади.\nРасули акрам жаноблари марҳамат қилади: “Шундай уч нарса борки, уларнинг барчаси ҳақдир. Биринчиси шулки, ким бир ҳақсизликка, зулмга учраса-ю, аммо уларни қилганни Аллоҳ ризоси учун кечирса, Аллоҳ унинг шарафини ортиради. Иккинчиси, кимки молу дунёсини кўпайтириш мақсадида тиланишга уринса, Аллоҳ унинг молу дунёсини камайтиради. Учинчиси эса, ким Аллоҳ ризоси учун бирор эҳсонда бўладиган бўлса, Аллоҳ унинг молу дунёсини кўпайтиради.\nЯна бир уч нарса бордирки, ким уларга етишса дунёда ва охиратда энг хайрли нарсага эришган бўлади. Улар, Аллоҳу таолонинг ҳукмига рози бўлиш, балоларга сабр қилиш ва мўл-кўллик ва роҳатлик онларда Аллоҳни унутмасликдир.\nЛукмон ҳаким ҳазратлари, ўғлига қилган насиҳатлардан бирида қуйидагиларни марҳамат этганлардир: “Эй ўғилжоним, уч нарса борки, улар фақат яна бошқа уч нарса воситасида билинади. 1. Юмшоқ, хушахлоқ, ғазабланганда; 2. Жасурлик, урушда; 3. Яхши дўст, қийинчилик, бошга иш тушган кунларда билинади.”\nИймон келтириб, ибодатларни адо этиш билан уч нарса ҳосил бўлади: биринчиси, киши шаҳватга берилишдан қутилади; унинг руҳи, қалби тозаланади. Чунки, шаҳват ва бошқа ёмон ҳолатлар яратганни хотирлашга тўсиқ бўлади. Иккинчиси, кишида моддалар устида ўтказилган тажрибалар ва унинг сезги органлари билан боғли бўлмаган бошқа сезгилар, завқлар ҳосил бўлади. Натижада киши, ўзини доимо ҳузур ичида ҳис этади. Учинчиси, яхшиларга неъматлар, ёмонлик қилганларга азоб берилиши ўрнига, иймонли кишилар орасида адолат ҳосил бўлади. Иймонли кишилар орасида ҳеч ким, ҳеч кимнинг ҳақига тажовуз этмайди. Одатда иймонли кишилар, Аллоҳ насиб этган ҳақларига рози кишилардир. Аслида, ҳузурсизликлар, бир-бирига қарши келишлар, кишиларнинг Аллоҳ насиб этган ўз ҳақларига рози бўлмасликлари оқибатида ўртага чиқади.\n45. Суҳбат – 11.\n45.1. Иймон учун керакли хислатлар.\nҲақиқий иймон учун керакли олти хислат Муноқаша қилиш аслида ўзининг ақл, фазилат ва илмда бошқалардан устунлигини исботлашга уриниш деганидир. Бу эса, суҳбатдошини камситиш, менсинмаслик ва пастга уриш бўлади. Устига устак кўнгил ранжитишга сабабият беради. Бир ҳадиси шарифда марҳамат қилинадики: “Муноқаша қилмаган, бировни ранжитмаган одам жаннатга киради.”\nПайғамбаримиз марҳамат қилдиларки: “Қуйидаги олти хислат кимда бўлса, у иймоннинг ҳақиқатига эришибди:\nҲақли бўлгани ҳолда муноқашани тарк этмоқ;\nАллоҳ душманлари билан курашмоқ;\nЁмғирли ва булутли кунларда намозни вақти кириши билан ўқимоқ;\nМусибатларга сабр қилмоқ;\nТашвишларига қарамай таҳоратни мукаммал, камчиликсиз олмоқ;\nЁз мавсумида рўза тутмоқ.”\nҲазрати Умар бундай деган: “Илмни қуйидаги уч мақсадда зинҳор ўрганмагил:\nХалқ билан баҳслашиш, тортишиш учун;\nКибрланиш, гердайиш учун;\nИлм ўрнига жоҳилликка рози бўлиш учун…”\nҲазрати Исо бундай деган: “Кимнинг ёлғони кўпайса, гўзаллиги йўқолади. Халқ билан муноқаша қилган одамнинг муруввати камаяди. Ғам-қайғуси кўпайган одамнинг бадани хасталанади. Ахлоқи ёмон бўлган одамнинг доимо асаби таранг бўлиб, боши ташвишдан чиқмайди.”\nЯхши-ёмон, ҳаммага нисбатан очиқ чеҳрали бўлиб, муноқаша қилмаслик керак. Киши ўзига душман орттирмаслиги лозим. Ҳофиз Шеърозийнинг “Дўстларга мардча тўғри сўзлаб, душманларни хушмуомалалик билан идора қилиш, бошқариш керак,” деган сўзига амал қилиш лозим. Ўзбекларда, “Душманни тош билан эмас, ош билан ур,” каби ҳалқ мақоли ҳам бор. Ҳамма билан мулойим, юмшоқ муомалада бўлиб, қўпол ва қаттиқ сўз бўлмаслик керак.\nРасулуллоҳ: “Қасам ичиб айтаманки, асло муноқаша қилмаган, ҳақли бўлса ҳам ҳеч кимни ранжитмаган, ҳазил учун ёхуд ёнидагиларни кулдириш учун ҳам бўлса ёлғон гапирмаган, яхши хулқ-атворли мусулмон жаннатга киради,” деб марҳамат қилганлар.\nМуноқашадан сақланинг! Муноқаша – суҳбатдошини саводсизликда айблаш, сен билмайсан, мен биламан деганидир. Саводсизлик билан айбланган ҳар бир одам озми, кўпми барибир ғазабланади. Ҳадиси шарифда “Аллоҳу таолонинг энг зиёда буғз этган (ёқтирмаган) бандаси тортишувда ҳаддидан ошган одамдир,” дейилган. Баҳслашиш дўстларнинг камайишига, душманларнинг кўпайишига сабаб бўлади. Ҳасан Басрий ҳазратлари: “Минг кишининг дўстлигига бир кишининг душманлигини сотиб олма!”- деганлар.\nМуноқаша қилиш динимизда тақиқланган. Муҳтарам Пайғамбаримиз бундай марҳамат қилганлар: “Биродаринг билан тортишма, уни ҳазил-мазах қилма! Унга сўз берган вақтингда ўша сўзингдан қайтма”, “Ўзаро тортишувларни тарк этинглар, чунки тортишувнинг на ҳикматига етиш мумкин, на фитнасидан амин бўлиш.”\nМуслим бин Ёсар бундай деди: “Муноқашадан, қуруқ баҳслашишдан сақланинг! Чунки у пайт олимнинг жоҳиллашган вақтидир. Айнан ўша пайтда шайтон олимнинг янглишишини кутади.”\nМолик бин Анас айтадики: “Динда муноқаша йўқ. Тортишув қалбларни қаттиқлаштиради, кек ва нафрат уйғотади.” Ҳадиси шарифда “Кимки ҳақли бўлса ҳам тортишишни тарк этса, у учун жаннатнинг энг баланд жойида бир кўшк бино қилинади. Ноҳақ бўлгани ҳолда тортишишни тарк этган одам учун эса, жаннатнинг ўртасида бир кўшк бино қилинади.”\nБилол бин Саъд: “Бир одамнинг гапларидан қайсарлиги, муноқашага ўчлиги ёки ўз фикрини ёқтирадиганлардан эканлиги кўриниб турса, билки унинг зарари чўққига чиққан,” деганлар.\nСуфён Саврий, “Хоҳлаган одаминг билан дўстлашиб, ҳамҳол ва ҳамсуҳбат бўл. Сўнгра уни бир марта муноқаша қилиб, ғашига тег. У сенга шундай туҳмат қиладики, бу фалокат сенинг ҳаётингни ағдар-тўнкар қилади,” деган экан.\nИбн Аби Лайло шундай деганди: “Мен қатъиян дўстларим билан тортишмайман. Чунки тортишсам ё унга ёлғончи дейишим керак, ё ғазаблантираман. (Иккаласи ҳам зарарли)”\nАбу Дардо айтдики: “Давомли муноқаша қилишинг гуноҳ сифатида сенга кифоя қилур.”\nБилол бин Саъд айтади: “Бир кишини ҳамма билан баҳслашиб, тортишиб, тинмай муноқаша қилиб, фақат ўз фикрини маъқуллаб, қайсарлик қилиб туриб олганини кўрсанг, бу унинг фалокати поёнига етганидан даракдир.”\n46. Пайғамбар жанобларининг ҳижрати.\nСавол : Ҳазрати Пайғамбар жанобларининг Маккадан Мадинага ҳижратлари қандай бўлган эди? Ўша ҳижратнинг Ислом тарихида тутган аҳамияти қандайдир?\nЖавоб : Тарихий маълумотларга кўра Ҳазрати Пайғамбар жаноблари 622 йилда Аллоҳу таолонинг амри ила Маккадан Мадинага кўчдилар. Унинг кўчишига “Ҳижрат” исми берилди. Жаброил алейҳиссаллом Пайғамбар жанобларига келиб, “Бу кеча кофирлар сени ўлидиришга қарор қилдилар. Шу сабаб сен Алини ўрнигга ётқизиб, ўзинг Абу Бакир билан бирга Мадинага ҳажрат қил,” дея огоҳлантирди.\nЎша замонларда ҳазрати Алий 23 ёшидаги йигит эди ва у Пайғамбар жанобларининг ўз ўрнида ётиб туриш ҳақидаги таклифига “Менинг минг жоним бўлса ҳам, улар сенинг йўлингга фидодир,”каби жавоб қилди ва ётоққа кириб ётди. Пайғамбар жаноблари эса, ўша йилнинг Сафар ойи 27-си пайшанба куни кечаси уйининг эшигидан чиқиб, Ёсин сурасининг бошидан 12 оятини ўқиди ва мушриқларнинг ораларидан ўтиб кетдилар. Ўша куни пешин намози вақтида эса, Абу Бакирнинг уйига келиб унга: “Бу кеча Мадинага ҳижрат қилишимга амр берилди”, дея марҳаматда бўлгандилар.\n“Шавоҳид-ун Нубувва “ номли китобда Ҳижрат воқеаси тубандагича билдирилади: “Ҳазрати Русулуллоҳ жанобларининг Маккадан Мадинага ҳижрат қилиши амр этилган вақт, бисатнинг, яъни Пайғамбарлик мартабаси берилишининг 14-йили эди. Мушрикларнинг келишувига кўра ўша кеча Ҳазрати Пайғамбар ўлдирилиши керак эди.\nШунинг учун улар Пайғамбар ҳазратлари уйининг яқинида унинг ухлашини кутдилар. Пайғамбар жаноблари эса, ўша кеча бир қисим тупроққа Ёсин сурасининг “Ва Биз уларнинг олди-орқасидан бир тўсиқ – парда қилиб, уларни ўраб қўйдик. Бас улар кўра олмаслар” мазмунидаги 9-оятини ўқиди ва тупроқни мушриқларнинг устига отди-да уларнинг орасидан ўтиб кетдилар.\nОқибатда улар Уҳуд тоғига чиқиб, бир ғор ичига киришдилар. У ғорнинг оғзига яқин бир жойда бир дарахт бор эди. Ҳеч вақт ўтмасдан у дарахтнинг устига иккита каптар уя қура бошлади ва дарҳол тухум ҳам қўйишдилар. Бир ўргумчак эса, ғорнинг оғзига тўр тўқиди. Жаноб Пайғамбаримизнинг Маккадан чиқиб кетганлигини аниқлашган мушриклар қуролланиб унинг изига тушдилар ва ўша ғорга етиб келишдилар ва ғорнинг ичига кириб унинг ичини кўришга ҳаракат қилдилар. Аммо қарасаларки, ғорнинг оғзи ўргумчак тўрлари билан ёпилган. У ердаги дарахт устида эса икки дона каптар уя қўйиб, тухум қўйишганини кўриб, бу ерда одам бўлиши мумкин эмас каби хулоса қилдилар.\nШундай қилиб, бир неча кун сурган йўл азобидан сўнгра Пайғамбар ҳазратлари Мадинага етишдилар ва шу билан Ислом тарихида янги бир давр бошланди.\n47. Ибратли ҳикоя(Ёки бадавлатликни ким қандай тушунади?).\nЖуда бой(бадавлат) бир киши, кунлардан бир кун ўғлини ёнига олиб, унга дунёда кишилар нақадар камбағал яшашлари мумкинлигини кўрсатмоқ мақсадида, уни бир қишлоққа келтирибди ва ўша қишлоқда яшавчи энг камбағал бирисининг оиласига бир кеча ва кундуз меҳмонда қолибдилар. Меҳмондорчиликдан сўнгра шаҳарга қайтиб кетаётганларида ота боласидан сўрабди:\n– Кўрдингми, кишилар қанчалар камбағал яшашадилар?\n– Ҳа дадажон, кўрдим.\n– Қани кўрганларинг ҳақида бир сўзла-чи, кўрайлик сен нималарни кўрибсан?\n– Мана шуларни кўрдим: “Бизнинг уйимизда битта итимиз бор. Уларники эса, тўртта. Бизнинг уйимизда боғчамизнинг яримича ҳовузимиз бор.\nУларнинг эса километрларча узунликдаги ариқлари бор. Бизнинг боғчамизда чет эллардан келтирилган лампалар осилган, уларнинг осмонлари тўла юлдузлари бор. Бизнинг балконимиз(террасамиз) боғчамизгача чўзилган. Уларники эса, то уфққачадир. Ана шундай, бизнинг қанчалар камбағал яшаётганимизни кўрсатганингиз учун сиздан миннатдорман дадажон”.\n48. Сўзлашишнинг адаблари:\nСўзлашишнинг адабларидан энг биринчиси кўп сўзламасликдир. Мақолларимизнинг бирида, “Кўп гап ёлғонсиз, кўп мол ҳаромсиз бўлмас”, дейилади [Ўзбекларда, “Кўп гап эшакка юк” ҳам дейдилар].\nКўп гапириш зеҳн заифлигининг ва ақл камлигининг аломатидир. Кўп сўзлаш, сўзловчининг ҳайбатини туширади ва унга эътиборни камайтиради.\nҲазрати Ойша онамиз марҳамат қиладиларки, “Бирорта сўзи бекорга айтилмаган ҳазрати Расулуллоҳ (соллаллоҳи алейҳи ва саллам), оз ва ўрнида дона – дона қилиб сўзларди. Мажлисларда сўзлаган вақтларда Унинг қўллаган сўзларини санаб турса бўларди.”\nКишига бирон нарса ҳақида сўзлаганларида, сўзловчининг сўзи тугамасдан унга жавоб беришга уринмаслик лозим. Ақлли киши сўроқ сўралаётганда уни охиригача диққат билан тинглайди. У битганидан сўнгра, савол ҳақида ўйлаб жавоб беришга киришади.\nСўзлаётганда кулиш яхши одат эмас. Шунинг учун сўзлаётганда кулмаслик керак.\n49. Уй олишдан аввал қўшнининг ким бўлишини тушуниш.\nСавол: “Уй олма қўшни ол,” дейиладиган мақол бор. Буни ҳадиси шариф дейдилар. Ҳадисни халқ мақоли деса бўладими?\nЖавоб: Жуда кўпгина мақоллар ҳадис шарифларнинг мазмунларига уйғун тузилган бўлади. Буни мақол дейиш ҳам ўшалар туридандир. Мазмуни бу мақолга уйғун бўлган ўша ҳадиси шарифда, “Уй олишдан аввал қўшни, йўлга чиқишдан аввал йўлдош изла”(Тобароний) дейилади.\n50. Франсиянинг таниқли футбол ўйинчиси Исломни қабул қилиб, мусулмон бўлиш билан шарафланди.\nБу ҳақда бугун (20.01.20110) мана бу интернет адресда,\nhttp://www.kavkazcenter.com/russ/content/2011/01/20/78354.shtml хабар эълон қилинди.\nФрансиянинг машҳур футбол ўйинчиси Анри Тьерри Ислом динини қабул қилганлигини баён қилди. «InternetHaber» сайитининг хабарига кўра, А. Тьерри тасдиқлайдики, “Исломни тушуниш учун ҳар бир киши ўз атрофига яхшигина қарасин.” У ўзининг қарори ҳақида «Ал-Жоазира» каналида ўтказилган суҳбатида сўзлади.\nАнри, “Мен, ўйин командамдаги дўстларим Абидала ва Риберилар таъсирида Ислом билан қизиқа бошладим. Улар билан суҳбат қиларканман, мен ўзимни Исломга яқин ҳис этдим ва бутун қалбим билан бу динга ишондим. Ислом мен учун ҳамма нарсадан ҳам аҳамиятли бўлиб қолди,” дейди.\nФрансия милллий футболининг юлдузи, ўзининг атрофида Исломни қабул қилишни истаганларга, “Мен бошқа динга эътиқод қилувчиларга қарата мурожаат қиламанки, агар улар Ислом билан қизиқсалар, ўз атрофларига синчиклаб қарасинлар, бутун оламга, борлиққа синчиклаб қарасинлар, ана шунда бу диннинг аслини, моҳиятини тушуна оладилар,” дея даъват қилади.\nФутбол ўйинчиси, инсон бу оламда нималар билан қизиқса, уларнинг ҳаммаси Қуръони каримда мавжуддир дейди: “Бу олам билан боғли бўлганларнинг ҳаммаси Исломда аниқ ва очиқ белгилаб қўйилган. Агар киши бирор нарса билан қизиқишни бошласа, унинг ҳаммаси Аллоҳу таоло тарафидан яратиб қўйилганини кўради. Тўғрироғи, ана ўшалар билан боғли бўлганларнинг ҳаммаси учун Қуръони каримда тушунтиришлар келтирилганини кўради.”\nТьерри, 2006 йили Исломни қабул қилганини баён қилганидан буён ҳар сафар гол киритганида, ўзининг бу ишидан хурсандлигини сажда қилиш билан ифодалаб келади. Уни мусулмон сифатида ажратиб турадиган унинг яна бир хусусияти шулки, у ҳамиша дунёнинг барча бурчакларида ҳижобга қарши қилинган иғволарга, сўзларга қаршилик кўрсатиб келади.\nТьерри, ўтган йили Испаниянинг “Барселона” командасидан американинг “Нью – Йорк Ред Буллс” командасига ўтиб ўйнай бошлади.\nУнга эргашиш учун аввал иймон келтириш, мусулмончиликни яхши ўрганиш, бундан сўнгра фарзларни адо этиб, ҳаромлардан қочиш, бунинг устига суннатларга амал қилишни қўшиб, макруҳлардан ҳам қочиш лозимдир. Булардан сўнгра мубоҳларда ҳам Унга мос бўлишга ҳаракат қилиш керак.\nУнга иймон келтириш, Унга эргашишни бошлаш ва саодат эшигидан ичкарига кириш демакдир. Оллоҳу таоло Уни дунёдаги барча кишиларни саодатга даъват қилиш учун юборди ва Сабаъ сурасининг 28-ояти каримасида мазмунан, “Эй севимли Пайғамбарим! Сени, дунёдаги бутун инсонларга абадий саодатни хабар қилиш ва у саодатнинг йўлини кўрсатишинг учун юбормоқдаман,” дея марҳамат буюради.\nМасалан, Унга эргашган бир кишининг, куннинг ўртасида бироз ухлаши, Унга эргашмаган бирисининг бир неча кечаларни ибодат билан ўтказганидан жуда кўп марта қимматлидир. Чунки “Кайлула” қилиш, яъни пешиндан олдин бироз ётиб ухлаш, Унинг одати шарифаси эди. Масалан, У келтирган дин амр этгани учун байрам куни рўза тутмаслик ва еб-ичиш, динда бўлмай туриб, йилларча узлуксиз тутилган рўзадан қимматлидир. У келтирган диннинг амри билан камбағалга берилган закот, ўз орзуси билан тоғдек олтин садақа қилишдан янада устун ва фазилатлидир.\nҲазрати Умар, бир кун бомдод намозини жамоат билан ўқиганидан сўнгра жамоатга қараб, уларнинг ичида бирисини кўрмади. Шу сабаб кишилардан унинг қаердалигини сўради. Асҳоб, “кечалари тонггача ибодат қилади. Ҳозир эса, балки уни уйқу олгандир”, дея жавоб қилдилар. Амирил мўминин, “Афсус, кечаси билан ухлаб, бомдод намозини жамоат билан ўқиганида эди, янада савобли бўларди,” дея марҳамат буюрдилар.\nИсломиятга амал қилмасдан қанча ташвишлар чекиб, мужоҳада этган кимсалар нафсларни тегсалар-да, ҳаракатларини Исломиятга уйғун қилмаганликларидан қимматсиздир ва ҳақирдир. Агар уларнинг бу меҳнатларидан ҳақ ҳосил бўладиган бўлса, бу ҳақлар дунёдаги қандайдир арзимас манфаатдан бошқа ҳеч нарсага арзимайди. Ваҳоланки, бутун бу дунёнинг қиммати ва аҳамияти нима-ю, уларнинг бир қанчасининг қиймати ва эътибори нима бўларди? Булар, ифлос ва нотоза ишларни бажаришиб, ўлардай чарчайдиган, бироқ олган ҳақлари арзимаган пул бўладиган, яъни оғир ва ифлос иш бажариб, бошқалардан жуда оз ҳақ оладиган ишчиларга ўхшайдилар. Исломиятга эргашганлар эса, латиф жаваҳир ва қимматбаҳо алмазларга ишлов берувчи заргарларга ўхшайди. Буларнинг ишлари оз ва топишлари мўлдир. Буларнинг баъзан бир соатлик меҳнатлари юз мингларча йилнинг топишини ҳосил қилади. Чунки Исломиятга уйғун бўлган амал, Ҳақ таоло мақбул кўрган, рози бўлган ва ёқдирган амалдир.\nАйнан шундай эканлигини Аллоҳу таоло ўз китобида марҳамат қилади. Масалан, Имрон сурасининг 31-ояти каримасида мазмунан, “Эй севимли Пайғамбарим! Уларга айтгинки, агар сиз Аллоҳу таолонинг севсангиз, Аллоҳу таоло ҳам сизни севишини истасангиз, менга эргашинг! Аллоҳу таоло менга эргашганларни севади,” дея марҳамат қилинади.\nМуҳаммад алейҳиссаломга эргашиш, “Аҳком-и Исломия”ни ёқдириб, уни яхши кўриб бажариш ва Унинг амрларини, Исломият устун ҳисоблаган нарсаларни ва олимларни, солиҳларни улуғ ҳисоблаб, ҳурмат қилиш, У келтирган динни ёйишга ҳаракат қилиш ва У келтирган динни истамайдиганларни, ёқтирмайдиганларни, уни ўрганишга уринмаганларни эса, паст кўриш билан бўлади.\nИсломиятга мос бўлмаган ҳеч бир нарсани Оллоҳу таоло яхши кўрмайди ва ёқтирмайди. Яхши кўрилмаган, ёқтирилмаган нарсага савоб бериладими? Аксинча жазо берилишига сабаб бўлади.\nИкки жаҳон саодатига эришиш, фақат ва фақат дунё ва охиратнинг сарвари бўлган Муҳаммад алейҳиссаломга эргашишга боғлидир. Унга эргашиш учун иймон келтириш, Аҳком-и исломияни ўрганиш ва бутун ҳақларига мос амал қилиш лозимдир.\nОхиратда Жаҳаннамдан қутилиш, фақат Муҳаммад алейҳиссаломга эргашганларга махсусдир. Дунёда қилинадиган барча яхшиликлар, ҳамма кашфлар, бутун ҳолу ҳодисалар ва барча илмлар, Расулуллоҳ соллаллоҳу алейҳи ва салламнинг йўлида бўлиш шарти билан охиратда бирон нарсага ярай олади. Аллоҳу таолонинг сўнгги Пайғамабарига эргашмаганларнинг ҳар қандай бир қилишган яхшиликлари дунёда қолиб кетади ва охиратининг хароб бўлишига сабаб бўлади. Яъни бу яхшиликлар, яхшилик шаклидаги бир кўрсатмадан бошқа бир нарса бўлмайдилар.\nМуҳаммад алейҳиссаломга тўла ва камчиликсиз эргашиш учун, Уни тўла ва камчиликсиз севиш лозимдир. Тўла ва етук севишнинг аломати эса, Унинг душманларидан узоқ бўлишдир. Уни ёқтирмаганларни ёқтирмасликдир. Муҳаббатга мудоҳана, яъни муҳаббатсизлик сиғмайди. Ошқлар севгилиларининг девонаси бўлиб, уларнинг амрларидан бир он бўлса-да ажралмайдилар. Қарама-қарши кетганлар бир жойда турмайдилар. Иккита бир-бирига зид нарсанинг муҳаббатлари бир қалбда бўлолмайди, жами-зидайн муҳолдир.\nБу дунё неъматлари ўткинчи ва алдатувчидир. Бугун қўлда бўлганлар, эртага бошқаники бўлади. Охиратда қўлга кирадиганлар эса, абадийдир ва улар дунёда йиғилади. Бу бир неча кунлик ҳаёт, агар дунё ва охиратнинг энг қимматли инсони бўлган Муҳаммад алейҳиссаломга эргашиб кечирилса, саодати абадиядан, абадий нажотдан ва қутулишдан умид этиш мумкиндир. Унга эргашилмаса, ҳамма нарса йўқдир. Унга эргашмасдан, қилинган ҳар қандай хайр, яхшилик бу дунёда қолади, охиратда қўлга бирор нарса ўтмайди.\nУнга мос бўлишнинг бир заррачаси, бутун дунё неъматларидан ва охират саодатларидан кўп марта устундир. Инсонлик мазияти ва шарафи, Унга эргашишдир. Расулуллоҳга уйғун яшашнинг, унга мос қолишнинг асосий шарти, мусусулмонларнинг Аҳл-и суннат тўрт мазҳабидан бирида бўлишларидир. Пайғамбар соллаллоҳу алейҳиссаломга иймон келтириб, Унинг келтирганларини тасдиқлаш, Уни севиб итоат этиш, насиҳатларини қабул қилиш, Уни ҳурмат қилиб, Унга таъзимда бўлиш фарздир. Бу хусусда Аллоҳу таоло мазмунан, “У ҳолда Аллоҳу таолога ва Унинг уммий набийси бўлган Расулига иймон келтиринг, Унга эргашинг, тўғри йўлни топган бўласиз” (Ароф сураси, 158). “Ким, Аллоҳу таолога ва Пайғамбарига иймон келтирмаса, билсинларки, биз улар учун ёқувчи олов тайёрлаб қўйганмиздир”, дея марҳамат буюради.\nРасулуллоҳ алейҳиссалом ҳам марҳамат қиладиларки, “Аллоҳу таолодан бошқа илоҳ йўқлигига шаҳодат келтириб, менга ва мен келтирганларга иймон келтиргунларига қадар, инсонлар(кофирлар) билан урушишим амр бўлди. Улар буларни бажарсалар, молларини ва жонларини (мусулмонлик ҳақининг муқтазоси(жазолари) мустасно) мендан қўриган бўладилар. (Ичларида яшириб қолган хусусларнинг) ҳисобини эса, Аллоҳу таоло сўрайди.” “Менга ким итоат қилса, Аллоҳу таолога итоат қилган бўлади. Менинг амрларимга итоат қилган, менга итоат этган, амрларимга исён қилган эса, менга исён этган бўлади.” “Менга итоат қилган ва мен келтирганларга мос бўлган кишининг аҳволи ва менга исён қилиб, мен келтирганларни ёлғон ҳисоблаган кишининг аҳволи тубандаги одамнинг ишига ўхшайди. (Бир одам, кишиларга мукаммал бир зиёфат бериш учун) бир уй қурдиради, турли хил чиройли овқатлар тайёрлайди, кишиларни зиёфатга чақириш учун бирисига вазифа беради. Чақириқни қабул қилганлар ўша уйга келадилар ва ичкаридаги турли хил ширин, тотли овқатлардан истаганича еб ичади. Бироқ, чақириқни қабул қилмаганлар, уйга киролмайди ва у насибалардан маҳрум қоладилар. У уй (Расулуллоҳнинг даъватига қулоқ солган мусулмонлар учун ҳозирланган) Жаннатдир. (Аллоҳу таоло ва Унинг неъматлари билан тўлдирилган жаннатга) даъват қилган Муҳаммаддир (алейҳиссалом).Кимки Муҳаммадга ( алейҳиссалом) исён этса, Аллоҳу таолога исён этган бўлади. Муҳаммад(алейҳиссалом) ўзини тасдиқлаган мўминлар ва уни ёлғонлаган кофирлардан ташкил топган кишиларнинг орасини ажрим қилувчидир.”\n“Менинг суннатимдан ва мендан сўнгра Хулафо-и рашидиннинг суннатларидан ажралманглар. Унга кучингиз етганича, бор имконингиз билан ҳаракат қилинг. (Динда) Кейинчалик ихдос этилган(Қуръони каримда, суннатда, ижмо-и умматда қиёс-и фуқаҳода учрамаган) нарсалардан қочинг. Чунки (динда) кейинчалик ихдос этилган ҳар бир нарса бидъатдир. Ҳар қандай бир бидъат эса, тўғри йўлдан чиқишдир.”\nАнас бин Молик Расулуллоҳга эргашиш хусусида ривоят қилган бир ҳадиси шарифда, Пайғамбаримиз соллалллоҳу алейҳи ва саллам ҳазратлари марҳамат қиладиларки, “Ким менинг суннатимни иҳё этса (унга амал қилиб, уни ёйса), у мени иҳё этгандир (шанимни юксалтган, амримни изҳор этгандир.) Мени иҳё этган мен билан Жаннатда бирга бўлади.”\nПайғамбар саллоллоҳу алейҳи ва саллам ҳазратлари Билол бин Ҳаросга шундай марҳамат буюрдилар, “Бир киши, Исломда суннат-и ҳасана қилса, унинг савобини ва уни қилганлар нинг ҳам савобини олади. Кимки, Исломда бирор суннатни тескари қилса (саййиа чиғри очса. суннатга нотўғри амал қилса) унинг гуноҳи ва уни қилганларнинг гуноҳлари ҳам унга ёзилади.”\nУмар бин Абдулазиз ҳазратлари марҳамат қиладиларки, “Расулуллоҳ ҳазратлари яхши ва ижобий, гўзал бир йўл очди. Ундан сўнгра Унинг халифалари ҳам йўллар очдилар. Расулуллоҳнинг ва Унинг халифалари суннатларига амал қилиш, Аллоҳу таолонинг китобига мос ҳаракат қилишдир. Аллоҳу таолога ва Пайғамбар ҳазратларига итоат этиш, Аллоҳу таолонинг динини қувватлантиришдир. Исломиятни бузишга ва ўзгартиришга ҳеч кимнинг ҳақи йўқдир. Суннатга мухолифат қиладиган кишиларнинг сўзларига амал этиш жоиз эмасдир.\nПайғамбар ва Асҳоб-и киромнинг суннатларига амал қилганлар, ҳидоятга эришдилар. Улардан ёрдам истаганлар, истаган ёрдамларини олдилар. Кимки, суннати шарифларга мухолифат қилса ва уларга амал этмаса, у мусулмонлар юрган йўлдан бошқа йўлни танлаган бўлади. Ундай кишини Аллоҳу таоло, ёмон ишлар қилишга бошқаради ва оқибат Жаҳаннамга отади. Жаҳаннам эса, жуда ёмон жойдир.\nАҳмад бин Ҳанбал ҳазратлари марҳамат қиладиларки, “Бир кун бир жамоатнинг ичида эдим. Улар яхшилаб ечиндилар ва сувга тушдилар. Мен эса, “Ким Аллоҳу таолога ва охират кунига иймон этса, ҳамомга (аврат жойларини ёпмасдан) кирмасин,”дейилган ҳадиси шарифига амал қилиб, у кишилар каби ечинмадим. Ўша кеча туш кўрдим. Тушимда бир киши, “Эй Аҳмад сенга хушхабарлар бор! Сен Расулуллоҳнинг суннатига амал қилганинг учун Аллоҳу таоло сени афв қилди. Сени имом қилди. Кишилар сенга эргашадилар,” деди. Мен ундан, “Сиз кимсиз?” деб сўрагандим, “Жаброилман,” деб жавоб қилди.”\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алейҳи ва салламга эргашмаган киши мусулмон бўла олмайди. Мусулмон киши уни жонидан ҳам ортиқ севмаса, унинг иймони тўла бўлмайди. У бутун инсонларнинг ва жиннинг пайғамбаридир.\nҲар бир асрда яшаган миллатларнинг Унга эргашиши вожибдир. Ҳар бир мусулмон кишиси, У келтирган динга ёрдам этиши, хулқини унинг ахлоқига мослаштириши, Унинг муборак исмини жуда кўп такрорлаши, Унинг исмини такрорлаганида ва эшитганида ҳурмат ва севги билан салоту салом келтириши, муборак жамолини кўришга ошқ бўлиши, У келтирган Қуръони каримни ва динни севиши ва ҳурмат қилиши лозимдир.\nСуҳбат – 12.\n50. Иблиснинг дўстлари.\n2 – Илмига кўра амал қилган олим, Қуръони каримнинг амр ва тақиқларига амал қиладиган қори (Қуръони каримни ёд билган киши), беш вақт намоз вақти кирганида Аллоҳ учун азон ўқиган муаззин,\n5 – Аллоҳу таолога таот ибодатда бўлган ёш киши,\n7 – Аллоҳ учун бир-бирини яхши кўрадиган икки мўмин,\n13 – Аллоҳу таолонинг ризқ ҳақидаги ваъдасини тасдиқ этган,\nМатериал, қардошимиз Меҳмет Ўруч тарафидан тайёрланиб, Туркия газетасининг “Инсон ва жамият” рубрикасида эълон қилинган суҳбат матни асосида тайёрланди. Туркия туркчасидан ўзбекчалаштирган таржимон, Алибой Йўляхшидир.\n51. Дунё тўрт нарсадан иборатдир.\nМаъруфий Карҳий* ҳазратлари марҳамат қиладики, “Дунё, молу мулк, сўз, уйқу ва ейиш каби тўрт нарсадан иборатдир. Ният тўғри бўлмаса, молу мулк, кишини Аллоҳу таолога қарши инсёнкор этади. Сўз кишини Аллоҳу таолодан бошқа нарсаларга овоз беришга бошқаради. Уйқу(соғлиққа керагидан ортиқчаси), кишини Аллоҳу таолони унутишга олиб боради. Еб- ичиш(киши нормал қувватини сақлашга лойиғидан ортиқчаси) эса, кишининг қалбини қаттиқлаштиради, жисмоний танбаллаштиради.\n1 – Тили зикрда бўлиб, ҳар бир ишида Аллоҳу таолони хотирлавчини,\n3 – Кишиларга(камбағал бечорага) овқат берувчи, меҳмон севарни,\n4 – Молу давлатингни, сарватингни қаердан топдинг ва қаерларда сарфладинг?”\n1 – Солиҳа хоним(хотин), 2 – Солиҳ ва яхши ака-ука, опа-сингиллар(яъни қардошлар, туғишганлар), 3 – Яхши, мўмин-қобил фарзандлар, 4 – Ўз жойида топилган ҳалол ризқ.”\nМатериал, Туркия газетасининг (27.01.2011 сони) “Инсон ва жамият” бўлимидан олинди. Уни қардошимиз Меҳмет Ўруч тайёрлаганлар. Турк тилидан ўзбекчалаштирган таржимон Алибой Йўляхши.\n52. Аллоҳу таоло кимни севади ва ёқтиради?\nБундан бир аср бурун ҳеч биримиз йўқ эдик. Бундан бир аср сўнгра ҳам ҳеч биримиз бўлмаймиз. Демак биз, иккита йўқлик орасидаги жуда қисқа бир ҳаёт ичида эканмиз.\nБундай қисқа ҳаётни энг қимматли ишлар билан унумли ва аҳамиятли қилиш керак бўлади. Чунки ҳаёт қисқа, йўл узоқ, борадиган жойимиз эса охири бўлмаган сўнгсиздир. Ҳазили йўқ, ўлим албатта келади. Аллоҳу таоло қўрисин, биз инсонлар гугурт чўпининг оловига чидай олмаймиз, бир мўмин киши тана ҳароратининг иссиқлигига қўл тегизишдан чўчиймиз. Аллоҳ кўрсатмасин, Жаҳаннамдаги иссиқ эса, биз биладиган иссиқликлардан тамоман бошқача ва даҳшатлидир. Киши агар ўша иссиқликларни ўйлаб қараса, унинг уйқуси қочиб, иштаҳаси йўқолади. “Менинг аҳволим нима бўларкан” каби ўйлар хаёлидан чиқмай қолади.\nАҳамиятлиси, ишларимизу амалларимизни атрофимиздаги кишиларнинг эмас, балки Аллоҳу таолонинг тақдир этиши ва Унинг ёқтиришидир. У кимни севади, кимни ёқтиради? Албатта У, кибрли, такаббурни эмас, юмшоқ, тушик кўнгуллини севади. Чунки Аллоҳу таолонинг сифати ҳар қандай бир гуноҳнинг душманидир. Кибрлига эса, зоти, яъни Аллоҳу таолонинг ўзи душмандир.\nШунинг учун Аллоҳу таоло, “Кибрлига ачинмайман, уни ёқаман,” дея марҳамат қилади. Аллоҳу таоло насиб этган баъзи қобилиятлар, баъзи бир устунликлар, мақомлар кишини кибрга олиб кетмаслиги, уни инсон бўлишдан ташқарига чиқармаслиги керак.\n1 – Хоними билан яхши ҳаёт кечиради. Чунки у ҳам Аллоҳнинг бандаси ва омонатидир. Уни хафа қиладиган нарсалардан сақланиш, банда ҳақидан қўрқиш лозим. Банда ҳақининг охиратдаги ҳисоби эса, жуда оғирдир.\n3 – Ёрдамчилари, хизматчилари билан тенгқурлар каби ўтириб туради. Улар билан бирга ўтириб овқатланади, чақчақлашади. Кибрланишдан сақланади. “Бир томчи сув эдим, бу ҳолга келдим. Мени бу ҳолга келтирган буюк Аллоҳга шукрлар бўлсин,” каби тавбада бўлади. Затон киши ўлганидан сўнгра бошига келадиганларни ўйласа, ҳумма нарсадан воз кечади. Кимки, бу уч хусусга риоят этса, Раббимизга кўп шукр этиши лозим бўлади.\nАгар Аллоҳу таоло бирор бандасига тубандаги икки нарсани насиб этган бўлса, унинг бошқа бирор нарсага эҳтиёжи қолмайди:\nОлмониялик Габриела Шиака исмли бир аёл, Қуръони каримнинг олмонча таржимасини ўқиётганида, Исро сурасининг мазмунан, “Агар улардан (ота- онадан) бири ёки ҳар иккаласи сенинг ёнингда қалишсалар, эҳтиёт бўл! Ҳеч замон уларга “уф” ҳам дема, уларни озарлама, уларга ширин сўзли бўл!” дейилган 23-ояти каримасининг таъсиридан мусулмон бўлишга қарор қилиб, ўтган йил(2010) Рамазон ойининг 5-куни мусулмон бўлибди. Аллоҳу таоло ундан рози бўлсин.\nСавол: Техник-технологиянинг ривожланиши учун нималар қилиш керак?\nЖавоб: Худди шунга ўхшаш Япония бош вазиридан мамлакатининг технологик тарақиёти сабаби сўралганида қуйидагича жавоб қилган экан: “Биз, ўқитувчиларга вазирларнинг маошини, дипломат-ларнинг даҳлсизлигини ва императорнинг ҳурматини бердик.”\n53. Хусумат динни йўқ қилади. Муноқаша, тортишув, бировдан камчилик топишга уриниш хусуматга, адоватга ва душманликка сабаб бўлади. Хусумат, низо ва эътироздан ҳам кучлироқдир. Хусумат пайдо бўлганда таассуб ва ўжарлик олдинга чиқади. Бу ўжарлик баъзан бошида оловланади, баъзан суҳбатдошининг муомала ва ўзини тутишидан ҳосил бўлади. Ҳазрати Оиша волидамиз Расулуллоҳнинг бундай марҳамат қилганликларини нақл этган:\n“Аллоҳ наздида эркакларнинг энг ёқимсизи муноқашада оёқ тираб туриб оладиганлардир.”\nҲазрати Абу Ҳурайра ривоят қилган бир ҳадиси шарифда эса, “Кимки илмсиз ҳолда хусумат билан тортишувга киришса, ундан воз кечмагунича Аллоҳнинг ғазаби остида бўлади,” каби марҳамат қилингандир.\nИслом улуғлари “Хусуматдан сақланинг! Чунки хусумат динни йўқ қилади. Тақво соҳиби бўлган одам дин борасида ҳеч қачон хусумат қилмайди,” деганлар.\nҲадиси шарифда ҳасад ва адоватнинг зарари қуйидагича билдирилган: “Эски умматлардан икки ёмонлик – ҳасад ва адоват сизларга юқди. Уларнинг динларини ҳасад ва адоват маҳв этган эди.”\nАвлиёнинг улуғларидан Абдуллоҳ бин Ҳубайк ҳазратларининг Хуросондан Фатҳ бин Шаҳроф исмли талабаси келди ва ундан насиҳат қилишини илтимос этди. Абдуллоҳ бин Ҳубайк айтдики: “Эй хуросонлик! Тилинг билан ёлғон гапирма, кўзинг билан ҳаромга қарама, қалбинг билан мусулмон биродарингга ҳасад қилма. Ичингда унга нисбатан адоват сақлама ва у ҳақда яхши нарсаларни тилагил. Агар буларни қилмасанг, охир-оқибат бадбахт бўласан.”\nУ зот Яратганнинг шунча эҳсонларига қарамай гуноҳ қилишда давом этганларни кўрганда “Сенга яхшилик қилганга ҳам ёмонлик қиляпсан. Ёмонлик қилганга қанақасига яхшилик қила оласан?” деб ғафлатдан уйғотарди.\nАвлиёнинг улуғларидан Фузайл бин Иёз айтдики: “Кимки дин биродари учун тилида ҳурмат ва самимийлик кўрсатиб, кўнглида унга душманлик ва адоват сақласа, Аллоҳ унга лаънат этади. Уни тилсиз қилади ва қалб кўзини бекитади.”\n54. Одамий хислатлар. Мисрда етилган улуғ авлиёлардан Шайх ибни Нуҳ ҳазратлари талабаларидан бирига мана бундай насиҳат қилди:\n“Одамлар билан муомалада сенда қуйидаги хусусиятлар бўлсин:\nУлар билан хушмуомалада бўл.\nУлар билан муноқаша ва мунозара қилма.\nҲаммага очиқ чеҳрали бўл.\nОдамлар орасида саломлашишни ёй.\nОдамлар орасида қуйидагилардан тийил:\nХеч кимга душманлик қилма.\nУларга нисбатан қайсарлик қилма.\nХалк орасида кераксиз гапларни гапирма.\nХеч кимнинг қамчилик ва қусурларини ошкор қилма.\nҲар доим шу хусусларга риоя қил:\nУйингни тоза тут!\nҒийбатни тарк эт!\nОхират ишларини маҳкам ушла!\nДоимо Аллоҳу таолони ёдингда тут, Уни ёдингдан чиқарма!\nБулардан кейин қуйидагиларни бажар: Бир куни барибир айриладиган нарсаларинг сени тарк этмасидан аввал сен уларни тарк эт. Бир куни керак бўладиган нарсаларинг сенга лозим бўлишидан аввал уларга соҳиб бўл! Тақводор бўл! Ҳамма нарсани Аллоҳ учун ишла!\nБутун хайрлар қуйидаги бешта нарсададир:\nАллоҳ учун яхши кўриш.\nАллоҳу таолога қуллик вазифаларини самимий ва тўғри қилиб бажариш.\nАллоҳу таолонинг амрларига амал қилиш.\nАллоҳу таоло тақиқлаган нарсалардан тийилиш.\nАллоҳу таолодан узоқлаштирадиган ишларни тарк этиб, Унинг розилигини қозонтирадиган ишларни қилиш.\nБулардан кейин қуйидаги бешта ишни қилиш лозим:\nАллоҳу таолонинг севганини яхши кўриш.\nАллоҳу таолонинг буғз этганини (ёқтирмаган, ёмон кўрадиганини) ёмон кўриш.\nАллоҳ учун сабр қилиш.\nАллоҳу таолонинг ҳукмига рози бўлиш.\nБарча ишларини Аллоҳу таолога ҳавола этиш. Аллоҳу таолонинг тилагани ва тақдир қилганини доимо мамнуният билан энг хайрлиси шу деб билиш.\nҚуйидаги хислатларга эга бўл: Хушахлоқ бўл. Вақтингнинг қадрини бил. Қўлдан бой берган нарсангга қайғурма. Келган нарсага мамнун бўл. Аллоҳу таолонинг бутун махлуқотига нисбатан шафқатли бўл.\nОдамлар билан дўстлик қурганда қуйидагиларга риоя қил: Улардан келадиган азият ва ташвишларга сабр қил. Лекин сен уларга қатъиян азият берма. Яхши ёмонлигидан қатъий назар, ҳаммага яхшилик қил. Уларга адолат билан муомалада бўл. Уларга Аллоҳ учун насиҳат қил.”\nАдоватчининг гуноҳлари кечирилмайди. Ичида ҳеч кимга нисбатан кин-адоват, гина-қудурат сақламаслик ҳамда ўзгаларнинг ҳам бундай қилмаслиги учун аввало бунга сабаб бўлувчи ҳаракатлардан тийилиш керак. Одам одатда ўзига ёки бошқаларга қилган ёмонлиги туфайли муайян шахсга ичида адоват сақлайди. Адоват эса, фақат ўч олиш билангина тинч топади. Гина сақлаб юрган душманининг бошига бирон фалокат келганида буни ўзининг кароматидан ва мукофот деб билиб, хурсанд бўлади. Шунинг учун одамларга ёқмайдиган ҳатти-ҳаракатлардан узоқ туриш лозим. Ўзимизга нисбатан қилинган нотўғри ишларни кечиришимиз, ҳатто кин-адоватимиз бўлган одамларга хайр дуо қилишимиз керак.\nҚуръони каримда яхши одамларга хос дуо қуйидагича билдирилган: “Ё Раббим, бизни ва биздан аввал келиб-кетган мўмин бирподарларимизни авф этгин. Қалбларимизда мўмин биродарларимизга нисбатан ҳечқандай кин-адоват қолдирмагин!”(Ҳашр, 10).\nҲадиси шарифларда кин-адоват, гуноҳларнинг авф этилишига тўсиқ бўлиши ҳақида марҳамат қилинади: “Шу учта нарсадан холи кишининг гуноҳлари авф этилишига умид қилинади. Улардан бири дин биродарига адоват сақламаслик.”\n“Ушбу учта ишни қилмаган мўминнинг бутун гуноҳлари авфу мағфират бўлиши умид қилинади: Ширк-куфрга тушмай вафот этган, сеҳр-жоду қилмаган ва дин биродарига душманлик қилмаган.”\n“Ҳеч кимга зулм ва адоват ҳис қилмай тўшагига ётган одамнинг гуноҳлари мағфират қилинади.”\nҚалбида кин, гина-қудурат ва адоват сақлаш бир нечта ёмон хулққа сабаб бўлади. Адоват сақлаган киши туҳмат, ёлғончилик, ёлғон гувоҳлик қилиш, ғийбат, бировнинг сирини фош қилиш, мазах қилиш, ноҳақ ранжитиш, ҳақини ейиш ва борди-келдини узиш каби гуноҳларга мубтало бўлади.\nАдоват сақлашнинг сабабларидан бири ғазабдир. Тез жаҳли чиқадиган, ғазабига эрк берадиган киши ўч ола олмаганидан кейин ғазаби энди ички адоватга айланади. Аллоҳ учун ғазабланиш, аччиқланиш албатта яхши. Бу диний ғайратдан ҳосил бўлади. Расулуллоҳ ҳазратлари дунё ишлари учун ҳеч кимга аччиқланмасдилар. Фақат Аллоҳ учун ғазаб қилардилар.\nҲожи Байрам Валий айтадики: “Ҳиддат ва адоват ҳақиқатни кўрувчи кўзларни кўр қилади. Ғазаб пухта ўйлашга тўсқинлик қилиб, инсонни янглиштиради.”\nИмоми Шофеъий ҳазратлари “Дунёдаги энг ҳузур-ҳаловати йўқ одам қалбида ҳасад ва адоват бўлганлардир,” деганлар.\nМўмин адоватчи бўлмайди. Адоват фалокатдир. Адоват сақлаган киши фикрини қабул қилмагани учун суҳбатдошига нисбатан ичидан душманлик қилади, баъзан бир умр уни кечирмайди. Ҳадиси шарифда “Мўмин адоватчи бўлмайди” деб марҳамат қилинган.\nДинимиз дин биродарлигини амр этган. Ҳадиси шарифларда қуйидагича марҳамат қилинган:“Амаллар душанба ва пайшанба куни Ҳақ таолога арз қилинади. Ҳақ таоло ширк қўшмаган барчани авф этади. Лекин бу мағфиратдан бир-бирига адоват-кин сақлаганлар фойдалана олмайди. Жаноби Ҳақ “Улар бир-бири билан ярашмагунча амалларини менга келтирманглар” деб буюради.”\n“Бир-бирингиз билан муносабатни узманг. Бир-бирингизга орқа ўгирманг. Бир-бирингизга адоват ва душманлик сақламанг. Бир-бирингизга ҳасад қилманг. Эй Аллоҳнинг қуллари биродар бўлинг! Бир мусулмоннинг бир қардошидан аразлаб, уч кундан ортиқ хафа бўлиб юриши ҳалол эмас.”\nАдоватдан, хусуматдан қутулиш учун доимо давраларда яхши нарсалар ҳақида гаплашиб, юмшоқ хулқли, кечиримли бўлиш лозим. Донолар “Ширинсуҳанлик сақланиб қолган кин-адоватларни ювиб кетади” дейишган. Расулуллоҳ марҳамат қилдиларки: “Жаннатда баъзи кўшклар бор. Уларнинг ташқариси ичидан, ичи эса ташқаридан кўриниб туради. Аллоҳ ушбу кўшкларни фақирларга дастурхон ёйганларга ва юмшоқ гапирганларга махсус тайёрлаган.”\nИсо алайҳиссаломнинг ёнидан бир тўнғиз ўтиб кетди. Ҳазрати Исо тўнғизга “Саломатлик билан ўтгин,” деди. Шунда Исо алайҳиссаломга “Тўнғизга нимага бундай дедингиз?” дейишди. Уларга жавобан “Тилимни ёмон сўзга ўргатишни истамайман,” деди.\nҲазрати Умар айтдики: “Хайрли иш қилиш жуда осон. Чунки очиқ чеҳрали бўлиш ва юмшоқ гапириш ҳам хайрли ишдир.”\nҲукамодан бири бундай деганди: “Раббингни ғазаблантирмайдиган ва дўстингни рози қиладиган суҳбатда хасислик қилма. Чунки Аллоҳу таоло шу суҳбат туфайли сенга яхшилик қилганларнинг савобини эҳсон этиши умид қилинади.”\nМулойимликнинг акси бўлган хусумат эса, кўксимизда оташ пайдо қилади, жазавага туширади, ҳузур-ҳаловатни бузиб, қалбга азият беради.\nКим кучли? Бир куни Пайғамбаримиз ҳазратлари йўлда кетаётиб, ким кучли эканлигини аниқлаш учун тош кўтаришда мусобақалашаётган бир гуруҳ одамларга дуч келдилар. Уларга яқинлашиб, нима қилаётганликларини сўрадилар. Улар “Кимнинг кучлироқ эканлигини аниқлаш учун тош кўтаришда мусобақалашяпмиз, ё Расулаллоҳ!” деб жавоб беришди. Шунда жаноби Пайғамбаримиз марҳамат қилдиларки: “Мен сизларга энг оғир тошни кўтарган кишидан ҳам кучлироқ одамнинг кимлигини айтайинми?”\n– Айтинг, ё Расулаллоҳ!\n– Бир мусулмон биродари билан орасида кек ва душманлик пайдо бўлганида, ўз шайтонини мағлуб қилиб, мўмин биродари билан кўришиб, ярашиш учун ёнига борган одам, энг оғир тошни кўтарган кимсадан ҳам қувватлироқдир.\nБошқа бир ривоятда эса Пайғамбаримизнинг уларга бундай жавоб бергани билдирилган:\n– Бирон бир сабаб юзасидан бутун вужудини ғазаб ўти қоплаганда сабр қилиб, ғазабини босган киши энг оғир тошни кўтарганингиздан ҳам қувватлироқдир.\nКек шайтоннинг ҳийлаларидан эканлиги ояти каримада билдирилди: “Шайтон шароб ҳамда қимор билан орангизга адоват ва кек солмоқчи бўлади. Сизларни Аллоҳу таолони зикр этишдан ва намоздан чалғитмоқни хоҳлайди. Сиз булардан [айбларини, зарарларини билгандан кейин] шунда ҳам сақланмайсизми?” (Моида, 91).\n“Бир-бирингиз билан муносабатни узманг. Бир-бирингиздан юз ўгирманг. Бир-бирингизга адоват ва кек сақламанг. Бир-бирингизни ҳасад қилманг. Эй Аллоҳнинг қуллари биродар бўлинг! Бир мусулмоннинг бир қардошидан аразлаб, уч кундан ортиқ хафа бўлиб юриши ҳалол эмас.” “Аллоҳу таоло барот кечасида кофирлардан ташқари мўминларни мағфират қилади. Кек сақловчиларни эса бу феълидан воз кечмагунча мағфират қилмайди.”\nГапни чўзиб азият бериш Гаплашганда, суҳбатда мавзуни ҳаддан ташқари чўзиб, суҳбатдошлари тушунмайдиган сўзларни ишлатиб, қалбаки ҳаракатлар қилиб, тингловчиларга азият бермаслик керак. Буларга риё, хўжакўрсинлик аралашгани учун динимизда ёмонланган ва такаллуф (зўракилик) деб қабул қилинган. Муҳтарам пайғамбаримиз қуйидагича марҳамат қилганлар: “Мен ва умматимнинг тақводорлари такаллуфдан узоқмиз.” “Менинг наздимда энг ёқимсиз ва мажлисимдан энг узоқ бўлганларингиз, оғзини ҳар шаклга солиб, адабиётчилардек гапиришга ўзини мажбурлайдиганларингиздир.”\nҲазрати Фотима пайғамбаримизнинг бундай марҳамат қилганликларини ривоят қилган: “Умматимнинг энг ёмонлари шу кимсалардирки, мўл неъматлар топиб, турли таомлардан тановвул қиладилар, либосларнинг ранго-рангини киядилар ва оғизларини қийшайтириб, чўчайтириб гапирадилар.” “Диққатли бўлинг, мавзуда чуқурлашиб, кераксиз жойда гапни чўзганлар ҳалок бўлганлар.” Бу гапни уч марта такрорладилар.\nҲазрати Умар шундай деганди: “Чакаги тинмай, туя бўкиргандек қилиб гапириш шайтондандир.”\nАмр бин Саъд, бир куни отаси ҳазрати Саъдга келиб, бир эҳтиёжини сўради. Лекин эҳтиёжини тўғридан айтмай, мавзуга кириш учун аввал бироз гапирган бўлди. Отаси унга дедики: Мен ҳеч қачон сенинг эҳтиёжингни таъминлаш учун бунчалик узоқ қолмаганман. Мен ҳазрати пайғамбаримизнинг мана бундай деб марҳамат қилганликларини эшитдим: “Шундай замонлар келадики, сигирлар кавш қайтарганидек, одамлар ҳам гапни шундай чайнашади.”\nМеҳмон кутишда кулфатдан сақланишарди. Сўзлашув чоғида такаллуфга (кулфат) йўл бермаслик учун сўзлар қисқа, лўнда, яъни тушунарли бўлиши керак. Сўзланаётганда тузилган ифодалар мавҳум, мужмал ва ҳар хил маъноларга келадиган сўзлардан таркиб топмаган бўлиши керак. Мақсадини ошадиган, баландпарвоз лофлардан қатъиян тийилмоқ лозим. Чунки сўзлашмоқдан мақсад, ниятини, маромини суҳбатдошига етказа олишдир. Сўзнинг ундан ортиғи исломда ёмонланган ҳаддан ошиш демакдир. Сўзларини чиройли қилиб гапиришга ҳаракат қилиш бунга кирмайди. Меёридан ошмай ва ғалати сўзлар арлаштирмай қилинган насиҳатлар ҳам бунга кирмайди. Чунки бир инсонга қаратилган хитобат ва эслатишлардан мақсад қалбга туртки бериш, ташвиқот қилиш, кўнгилни юмшатишдир. Айтиладиган жумлаларнинг зарофат жиҳатидан адабий ва таъсирли бўлиши бу ерда айниқса катта роль ўйнайди. Шунинг учун чиройли сўзлар хитобат, нутқ ва насиҳатда ғоят фойдалидир.\nҲазрати Али айтадики: “Дўстнинг энг ёмони сенга кулфат туғдирадиган, “сен яхши…” деб ундан тезроқ қутулишга сени мажбур қиладиган, сени узр сўрашга маҳкум қилувчи ишларга бошлайдиган кишидир.”\n55. Такаллуфдан меҳмондорчиликда ҳам сақланиш лозим. Ҳикмат аҳли бир зотни меҳмондорчиликка таклиф қилишганида. У “Қуйидаги уч шарт билан қабул қиламан,” дейди ва шартларини санайди:\nЕганимни заҳар қилмайсиз.\nСизни суюнтирадиган, аммо мени куйдирадиган бир одамни ёнимга ўтқазмайсиз.\nУ ерда менга ўзимни худди зиндондагидек ҳис эттирмайсиз”\nТаклиф қилувчи “жонимиз билан” деб шартларни қабул қилгач, у зот таклиф этилган жойга боришга розилик билдиради. Мезбон меҳмоннинг ёнига домланинг дуосини олсин деб ёш боласини ўтқазиб қўяди. Бола тинч ўтирмай гоҳ таомни ағдаради, гоҳ дастурхонни тортқилайди. Уй эгаси меҳмон олдида фарзандини койийди. У ҳам етмагандек, тўхтовсиз меҳмонга “олинг-олинг,” деяверади. Оқибатда меҳмон мезбонга “Ваъдангизнинг устидан чиқмадингиз. Учта шартимни ҳам бажармадингиз, биз жнди яхшиси кетайлик,” дейди. Ўша зотни бошқа бир сафар ҳам меҳмонга таклиф қилишади. У яна ўша уч шартини такрорлайди, яъни “Такаллуф (кулфат), хиёнат ва зулм бўлмаса, бораман,” дейди. (Муҳтарам зотнинг бу сафар айтганлари: “Такаллуф (кулфат)-Уйида йўқ нарсани заҳмат ва сарф-харажат қилиб меҳмон дастурхонига қўйиш; Хиёнат-Уйида бор нарсани меҳмондан қизғаниш; Зулм- Уйида бор-будини меҳмон дастурхонига қўйиб, бола-чақасини оч қолдириш”дир).\nҲазрати Али меҳмонга таклиф қилинганида “Уч шарт билан қабул қиламан. Ортиқча егулик сотиб олиш учун бозорга бормайсиз. Уйингизда борини ҳам қизғанмайсиз. Мен туфайли бола-чақангизни ҳам оч қолдирмайсиз,” деганлар.\nТакаллуф қилинганида, яъни дастурхонга борини қўймай, бозордан қиммат егуликлар сотиб олинганида, бир келган меҳмон унга яна заҳмат бўлмасин деб иккинчи келмаслиги мумкин. Келмаганидан кейин орага совуқлик тушади. Шунинг учун уйида бор нарсалардан дастурхон ёзиш керак. Қарз олиб, дастурхон тўлдираман дегандек кулфатга берилмаслик керак.\nСуҳбат – 15.\n56. Барча узвлар тилга ёлворадилар. Бировни ҳақорат қилиш, сўкиш, тубан сўзлар ишлатиш, жинсий маҳрам нарсаларни ўз номлари билан аташ, беҳаё, жирканч сўзларни ишлатиш – ҳаммаси фоҳиш, чирик сўзларга киради. Бундай сўзлару гаплар динимизда тақиқланган.\nРасулуллоҳ шундай марҳамат қилганлар: “Ҳар куни эрталаб бадандаги барча узвлар тилга ёлвориб “Бизнинг ҳақимизга риоя қилишда Аллоҳдан қўрққил. Ёмон сўз айтмагил. Бизни оташда ёқмагил. Бизнинг динга амал қилиш-қилмаслигимиз сенга боғлиқ. Сен тўғри бўлсанг, биз ҳам тўғри бўламиз. Сен эгри бўлсанг, биз ҳам эгри бўламиз,” дейишади.”\n“Ҳаж ибодатини қилиб, ёмон гап гапирмаган ва тўғриликдан айрилмаган киши онасидан туғилган кундагидек гуноҳсиз ҳолга келади.”\nАҳмад бин Қайс айтдики: “Сизларга хасталикнинг энг шиддатлисидан хабар берайинми? Бу тилнинг вайсақилиги ва ахлоқнинг тубанлигидир.”\nБуларнинг ҳаммаси фаҳш, ёмон гаплар ва ҳақорат қилиш ҳақида айтилган ҳукмлардир. Жирканч ҳисобланган нарсаларни очиқ иборалар билан гапириш фуҳшга киради. Бу эса, кўпинча жинсий яқинлик ва у билан алоқадор нарсаларни ифодалавчи сўзларни истеъмол қилиш билан амалга ошади. Чунки тили ёмон сўзга ўрганган кимсаларнинг бир қатор очиқ-сочиқ ва ҳаёсиз иборалари бор. Уларни айтиш уларга хуш ёқади. Солиҳ кишилар эса, ундай чиркин, ҳаёсиз сўзлардан доимо узоқ туришади. Агар ўша ҳаракат ва нарсаларни айтиш зарурияти пайдо бўлса, улар ифодалайдиган маъноларни уят бўлмаган бошқа кинояли сўзлар билан тушунтиришади.\nЮнус бин Убайд ҳазратлари айтдики: “Ёмон, уят бир сўзни тарк этиш, нафсга бир кун рўза тутишдан ҳам оғирроқ ботади. Мен одамларга жазирамада рўза тутишнинг тилни тийишдан осонроқ бўлганини тажриба қилиб кўрдим.” “Иккита нарса борки, агар улар бир инсонда тугал бўлса, у кишининг бошқа бутун феъллари шу иккита ҳоли туфайли тугалланади. Бири намозини вақтида ўқимоқ. Иккинчиси, тилини ёмон ва кераксиз сўзлардан тиймоқ! Бир одам агар тилини кераксиз сўзлардан тия олса, Аллоҳу таоло унга мутлақо бошқа амалларини тузатишни ҳам эҳсон қилади.\nМусулмон одобли бўлади. Ибн Аббос ҳазратлари айтдики: “Муҳаққақ Аллоҳ, ҳаё соҳиби ва каримдир. Аллоҳу таоло Қуръони каримда жимо ҳақида тегмоқ (ламс) феълини ишлатган.”\nФуҳш гапларни айтиш гуноҳдир. Фуҳш жирканч сўз деганидир. Ҳаддидан ошувчи барча нарсаларга фоҳиш дейилади. Бу ерда чиркин, маҳрам ва уят бўлган ишларни бошқаларга очиқ маъноли сўзлар орқали тушунтириш деганидир. Жимо, яъни жинсий алоқа ва таҳоратни бузиш учун ишлатиладиган феълларни очиқча айтиш шунга киради. Бу сўзларни қоғозга ўрамасдан айтиш фуҳш ва гуноҳ бўлади. Чунки буларни айтиш одобга, мурувватга ва диёнотга сиғмайди. Билакс уялиш ҳиссига ва шарм-ҳаёга шикаст етказади ва эшитганларни хафа қилади.\nШунинг учун жимо, таҳорат бузиш каби уят ишлар ҳақида гап кетганда айнан ўша феълларни тўғридан айтмасдан, маъжозан айтиш керак. “Маъжоз” – бир нарсани ўз очиқ маъносидан ўзгача бўлган сўзлар билан ифодалашдир. Одобли, солиҳ инсон фуҳш гапиришга мажбур бўлганида маъжозан гапиради.\nҲадиси шарифда “Фуҳш айтувчиларнинг жаннатга киришлари ҳаромдир,” деб марҳамат қилинди. Яъни, шу қилмишининг азобини кўрмагунча жаннатга кирмайди. Бундай сўзларнинг фаҳшлик, ҳаддан ошиш даражалари турлича бўлиб, баъзиси баъзисига нисбатан фаҳшлироқ, ёмонроқдир. Булар кўпинча минтақанинг одатига қараб ўзгаради. Шу жиҳатдан бундай уят феълларни очиқ иборалар билан айтмаслик мақсадга мувофиқдир. Чунки очиқча гапириш фоҳиш, беҳаё сўзлашмоқ бўлади. Аёллар ҳақида гапирганда доимо маъжозан гапириш чиройли одатдандир.\nИмоми Ғазолий ҳазратлари айтдики: Гап орасида “Менинг аёлим ундай деди, бундай қилди,” деб айтмаслик керак. “Бизнинг уйдагилар ундай деди ёки болаларнинг онаси бундай деди,” деб айтиш лозим. Чунки бу хил мавзуларда ҳар бир сўзни танлаб гапиришга эътибор бериш инсоннинг нақадар адабли, ҳаёли эканлигини кўрсатади.\nҲамма нарсани ўз ҳолича пардасиз, ўлчавсиз, очиқча айтавериш фуҳшга, беҳаёларча гапиришга олиб келади. Олапес(пес), каллик, геморрой каби жисмоний айблари бор одамлар билан гаплашаётганда ҳам уларнинг камчиликларини ўз номи билан атаб, гаплашиш дуруст эмас. “Безовта қилаётган касаллигингиз” қабилида сўзлардан фойдаланиш керак. Ушбу касалликларни номини айтиб муҳокама қилиш фаҳш, уятсиз сўзларни гапиришга киради.\nУмар бин Абдулазиз гапирганида чиркин ва беҳаё сўзларни ишлатишдан ғоятда эҳтиёт бўларди. Бир замон баданига бир яра чиққанди. “Яра қаерингизда?” – деб сўраганларга шарм-ҳаёси туфайли яра чиққан жойини айта олмаган эди.\nСўкинишнинг сабаби. Одамни фоҳиш (беҳаё) гапиришга ундовчи икки сабаб бор. Биринчиси, муҳаттоби(суҳбатдоши)га азият бериш, сўкиш, хафа қилишни мақсад қилиши. Иккинчиси, оғзини фуҳуш, беҳаё сўзларга ўргатган пасткаш ва фосиқ кимсалар билан алоқа қилишдан юққан ёмон одатдир.\nБир бадавий(қишлоқи) ҳазрати Пайғамбаримизга “Менга насиҳат қилинг,” деганида Расулуллоҳ шундай марҳамат қилдилар: “Тақводан айрилма! Агар бир киши сени, сендаги бирон камчиликни айтиб танқид қилса, сен уни, унинг камчилигини айтиб танқид қилма! Шунда унинг гуноҳи ўзига, ажри эса сенга ёзилади. Ҳеч қачон ҳеч нарсага сўкинма!” Ўша бадавий “Мен Расулуллоҳнинг ушбу насиҳатларидан кейин ҳеч нарсага сўкинмадим,” деган эди. Яна бир куни жаноби Пайғамбаримиз “Кишининг ота-онасига қараб сўкиниши катта гуноҳларнинг энг каттасидир!” – деганларида шу ерда бўлганлар “Эй Аллоҳнинг расули! Одам қандай қилиб ўз ота-онасини сўкади?” – деб сўрадилар. Пайғамбаримиз, “Бир кимса ўзганинг отасидан сўкади, у ҳам бунинг отасидан сўкади. Оқибатда ҳар бири ўз отасини сўккан бўлади,” деб марҳамат қилдилар.\nПайғамбаримиздан бир киши сўради: “Менинг қавмимдан бири шараф жиҳатидан мендан паст бўлгани ҳолда мени сўкса, мен ҳам ундан қасос олсам, зарари борми?” Расулуллоҳ шундай жавоб бердилар: “Сўкишган икки киши шайтонга ўхшайди. Улар итдек ириллашади, ёлғон гапиришади ва икки томонга кетишади.”\nСўкинишга, фуҳш-беҳаё сўзлар айтишга одатланган кимсада ҳаё камаяди. Ҳаё, чиркин қилиқлардан, маломат ва айбланишдан тийилиш деганидир. Ҳадиси шарифда, “Аллоҳу таолодан ҳаё қилинглар,” деб буюрилди.\nАллоҳу таолодан ҳаё қилмоқ, нафснинг ёмон истакларини тарк этиш ва диннинг буйруқларини бажо келтириш деганидир. Ҳаёси кўп бўлган киши Аллоҳу таолодан қўрқади. У рози бўлмайдиган иш ва сўзлардан парҳез қилади. Ҳадиси шарифларда марҳамат қилиндики: “Ҳаё иймондандир. Фуҳуш сўзлар айтиш жафодандир. Иймон жаннатга, жафо жаҳаннамга элтади.” “Мўмин одамни сўкиш фосиқликдир.” “Бир-бирини сўкаётган икки одамнинг сўкиш масъулияти биринчи бошлаган кимсага тегишли бўлади. Токи, мазлум золимнинг айтганларидан ортиқчасини айтмагунча…”\n“Олти нарсага ваъда берсангиз…” Ҳаё билан иймон доим бирга бўлади. Бири йўқ бўлса, иккинчиси ҳам йўқолади. Аёл кишининг ҳаёси эркакнинг ҳаёсидан тўққиз баробар ортиқдир. Ҳадиси шарифда “Фуҳш инсоннинг доғи, ҳаё эса зийнатидир,” деб марҳамат қилинган. Ҳаёнинг энг қийматлиси Аллоҳу таолодан уялишдир. Ундан кейин Пайғамбаримиздан ҳаё қилишдир. Охирида одамлардан ҳаё қилиш келади.\nЖаноби Пайғамбаримиз марҳамат қилдиларки: “Шу олти нарсани бажаришга ваъда берсангиз, Мен ҳам сизларнинг жаннатга боришларингизга ваъда бераман. Улар: намоз ўқимоқ; закот бермоқ; омонатга риоят; зинодан сақланмоқ; ҳалол емоқ ва тилни (куфрга сабаб бўлувчи, ёлғон, ғийбат, лаънат, бекорчи) ёмон сўзлардан муҳофаза қилмоқдир.” “Фаҳш гаплардан тийилинг! Чунки Аллоҳу таоло фаҳш сўзлар айтишни ҳам, бошқасига эшиттириш мақсадида фаҳш гапиришга мажбурлашни ҳам севмайди.”\nРасулуллоҳ Бадр жанггида ўлдирилган мушрикларни ҳам сўкишни тақиқлаб, бундай дегандилар: “Уларни сўкманглар! Чунки айтганларингиздан уларга ҳеч нарса етиб бормайди. Фақат тирикларни (уларнинг қариндошларини) ранжитган бўласиз. Шуни яхши билингки, фаҳш ва ёмон сўзларни гапириш пасткашликдир.” “Жаҳаннамда баъзиларнинг оғзидан йиринг ва қон оқади. Бошқа жаҳаннамликлар бундан безор бўлиб, сабабини сўрашади. Уларга бундай жавоб берилади: “Бу одам дунёда чиркин ва қабиҳ бўлган ҳар сўзни тингларди. Жинсий муносабатдан (ёки фаҳш гапиришдан) завқ олганидек бу сўзлардан ҳам завқ оларди”.\nФуҳш, ёмон уятсиз сўзларни айтиш ҳаёсизлик аломатидир. Ҳаёси бор киши Аллоҳу таолодан қўрқади. У рози бўлмаган иш ва сўзлардан тийилади. Ифлос сўз айтиш, ифлос одамларга лойиқ. Хабис одамларга хабис сўз ярашади. Ҳадиси шарифларда марҳамат қилиндики: “Аллоҳу таоло фаҳш гапирувчи, фаҳш гапириш учун ўзини мажбурлайдиган ва бозорларда бақирадиган кимсаларни севмайди.” “Фаҳш гапиришнинг ва унга қарши фаҳш ҳаракатларда бўлишнинг исломда ўрни йўқ. Одамларнинг ислом жиҳатидан энг гўзаллари ахлоқан гўзал бўлганларидир.”\nТобеиннинг улуғларидан Салама ибн Дийнорнинг уйлари илм толиблари ва яхшилик шайдолари учун ширин сувлик булоқдек бўлиб, бу уйда унинг оға-инилари билан шогирдлари орасида фарқ йўқ эди.\nКунларнинг бирида Салама ибн Дийнорнинг уйларига Абдураҳмон ибн Жарир билан унинг ўғли келиб, шайх билан саломлашиб ўтирдилар ва икки дунё яхшилигини тилаб дуо қилдилар. Одоб пешвоси улуғ тобеин-Салама ҳам ота-боланинг саломига ундан чиройлироқ қилиб алик олди ва уларни илиқ кутиб олдилар. Меҳмон ва мезмоннинг ўрталарида қуйидаги суҳбат бўлиб ўтди.\n– “Эй Абу Ҳозим, қандай қилиб уйғоқ қалб соҳиби бўла оламиз?”.\n– “Ичингизни ўнгласангиз катта гунохлар кечирилади. Банда агар гунохларни тарк этишга азму қарор қилса, унга яхшилик эшиклари очилади. Асло шуни унутмангки эй Абдураҳмон, мол-дунёнинг озгинаси ҳам, бизни охират ишларининг кўпгинасидан чалғитиб қўяди. Сизни Аллоҳ таолога яқинлаштирмайдиган ҳар қандай нарса неъмат эмас, балки у жазо, азоб, офат ва балодир”.\n– “Бизнинг кўп шайхларимиз бор, уларнинг қай бирига эргашайлик?”.\n– “Эй ўғилчам, ёлғиз пайтда Аллоҳдан қўрқадиган ва айб бўладиган ишларга аралашишдан ўзини пок тутадиган, ёшлигидан ўзини ислоҳ қилган, буни кексалик даврига қолдирмаганларига эргашгин.\nЭй ўғилчам, шуни билгинки, қуёш чиққан ҳар кун борки толиби илмга нафс-ҳавоси билан илми қарама-қарши келиб, икки рақиб курашгани каби, унинг қалбида улар ҳам ўзаро курашадилар. Агар илми, нафс-ҳавоси устидан ғолиб келса, ўша кун толиби илм учун фойдали кун бўлади… Ва агар нафс-ҳавоси, илмидан ғолиб бўлса, у кун толиби илм учун зиён, хасрат куни бўлади”.\n– “Эй Абу Ҳозим, бизни шукр қилишга кўп ундайсиз, шукрнинг ҳақиқати нима?”.\n– “Бизнинг ҳар бир аъзоимизда шукрнинг ҳақи бор”.\n– “Икки кўзнинг ҳақи нима?”.\n– “Яхшиликни кўрганингизда уни ёймоқлигингиз, ёмонликни кўрганингизда эса уни яширишингиз икки кўзнинг шукридир”.\n– “Икки қулоқнинг шукри нима?”.\n– “Яхшиликни эшитсангиз уни қалбга жойлаб сақлаб қўйишингиз, ёмонликни эшитсангиз уни кўмиб ташлашингиз икки қулоқ шукридир”.\n– “Икки қўлнинг шукри нима?”.\n– “Сизга тегишли бўлмаган нарсани олмаслигингиз ва Аллоҳнинг ҳақларидан бўлган ҳақни тўсмаслигингиз икки қўл шукридир.\nШуни унутмангки эй Абдураҳмон, ким тил шукрини етарли қилмаса ва тил шукрига дил шукрини ва барча аъзолар шукрини ҳам қўшмаса, бундай одамнинг мисоли, либосини киймай қўлида ушлаб турган кишига ўхшайди, бу эса уни иссиқдан ҳам совуқдан ҳам сақламайди”.\n57. Ўн бир ойнинг султони, Рамазон ҳақида …\n“Бу ойда бирор кичик яхшилик қилиш, бошқа ойларида фарз ибодатни қилган каби бўлади. Бу ойда бирон фарзни қилиш, бошқа ойларида етмишта фарзни қилган каби бўлади. Бу ой сабр ойидир. Сабр қилганнинг борадиган жойи Жаннатдир”.\nОдам алейҳиссаломдан буён барча ҳақ динларда рўза тутиш бор эди. Бизга, яъни Муҳаммаднинг (соллаллоҳу алейҳи ва саллам) умматига эса, ҳижратдан (Муҳтарам Пайғамбар ҳазратларининг Маккадан Мадинага ҳижратидан) ўн саккиз ой сўнгра Шабон ойининг ўнинчи куни, Бадир жангидан бир ой олдин рўза тутиш фарз бўлди.\nРамазон сўзининг луғавий маъноси ёнмоқдир. Чунки бу ойда рўза тутган ва тавба қилганларнинг гуноҳлари ёниб тамом бўлади. Исломнинг беш шартидан тўртинчиси муборак Рамазон ойида ҳар куни рўза тутишдир. Расул алейҳиссалом, “Рамазон ойи кирганидан бошлаб жаннат эшиклари очилади. Жаҳаннам эшиклари ёпилиб, шайтонлар боғланади,” дея марҳамат қилганлар.\nСевгили Пайғамбаримиз шабон ойининг охирги кунида қилинган бир хутбасида марҳамат қилдилар, “Эй мусулмонлар! Сизнинг устингизга бир ой келаяптики, у ойда бир кеча бўлиб, уни Қодир кечаси дейдилар. Бу кечанинг қиммати минг ойнинг қимматидан ҳам кўпроқдир. Оллоҳу таоло бу ойда ҳар куни рўза тутишни амр қилди. Бу ойда таровиҳ намозлари қилиш ҳам суннатдир. Бу ойда бирор кичик яхшилик қилиш, бошқаларида фарз ибодатни қилган каби бўлади. Бу ойда бирон фарзни қилиш, бошқаларида етмишта фарзни қилган каби бўлади. Бу ой сабр ойидир. Сабр қилганнинг борадиган жойи Жаннатдир. Бу ой, кунларингизни яхшиликлар билан ўтказадиган ойдир. Бу ойда мўминларнинг ризқи ортади. Бу ойда бирор киши рўза тутган бирисига ифтар берса, унинг гуноҳлари тўкилади, яъни Аллоҳу таоло бу кишининг гуноҳларини авф қилиб, уни жаҳаннам оловидан озод қилади. Бунинг устига бу ифтар берган кишига ўша рўза тутган кишининг савобича савоб ҳам берилади”. Расулуллоҳнинг бу ҳадисини эшитиб турган Асҳоби икром ундан, “Ё Расулуллоҳ! Бизнинг ҳаммамиз ҳам бирор рўза тутганга ифтар берадиган ва уни тўйдира оладиган шаклда бой эмасмиз. Нима биз бундай савобдан маҳрум бўлиб қоламизими?” – дея сўрадилар. Расулуллоҳ эса Асҳобига жавобида шуларни сўзлади: “Бир дона хурмо, фақат сув ёки бир пийла сут берганга ҳам ўша савоб берилади. Бу ой шундай бир ойки, унинг илк кунлари раҳмат, ўртаси афв ва мағфират, сўнгги эса, Жаҳаннамдан озод бўлишдир. Бу ойда амри остида бўлганларнинг, яъни ишчининг, идора маъмурининг, аскарнинг ва талабанинг вазифаларини енгиллаштирганларни Аллоҳу таоло афв қилиб, уларни Жаҳаннам оловидан қутқаради. ” Пайғамбаримиз соллаллоҳу алейҳи ва саллам ҳазратлари бу сўзларига қуйидагларни қўшимча қилди: “Бу ойда тўрт нарсани жуда кўплаб қилинглар! Улардан иккитасини, яъни Калимаи шаҳодат келтириш ва истиғфор этишни Аллоҳу таоло жуда ёқтиради. Бунинг иккаласини ҳам затон ҳар вақт қилишларинг керакдир. … Бу ойда биргина рўза тутганга сув берган киши, Қиёмат куни сувсиз қолмайди.”\nҲар бир ибодатда бўлгани сингари, рўза тутишда ҳам ният жуда аҳамиятлидир. Рўза Оллоҳу таоло ризоси учун тутилади. Бошқача (режим учун, одат ўлароқ) тутилган рўзалар рўза ҳисобига ўтмайди. Расулуллоҳ ҳазратлари дейдиларки, “Бирор киши, Рамазон ойида рўза тутишни фарз ҳисоблаб, уни вазифа деб билса ва унинг савобини Аллоҳу таолодан кутса, унинг ўтмишда бўлган гуноҳлари афв бўлади.”\nҲадис шарифда марҳамат қилинадики: “Аллоҳу таоло Рамазони шарифда менинг умматимга мендан бошқа ҳеч бир пайғамларга берилмаган тубандаги бешта нарсани эҳсон қилди:\nАллоҳу таоло Рамазоннниг биринчи кечаси мўминларга раҳмат қилади. Раҳмати билан қараган бандаларига У ҳеч азоб бермайди.\nРўза тутган кишининг ифтар вақтида оғзидан келган ҳид, Аллоҳу таолога бошқа ҳар қандай бир ҳиддан ёқимли бўлади.\nРамазоннинг ҳар бир куни ва кечасида фаришталар рўза тутганларнинг афв бўлиши учун дуо қиладилар.\nРўза тутганларга охиратда берилиши лозим бўлган жойларни Аллоҳу таоло Рамазон ойида белгилайди.\nРамазонниг охирги куни Аллоҳу таоло рўза тутган мўминларнинг, яъни Рамазон ойини тўла рўзали ўтказганларнинг ҳаммасини афв қилади.\nБу маълумотлар, “Turkiye” газетасининг 10.08.2010 сешанба сонида “Инсон ва жамият” рубрикасида босилган ва қардошимиз Меҳмет Оруч тарафидан тайрланган мақола асосида тайёрланди. 10.08.2010, сешанба, соат эрталаб 9.\n30/07/2019 admin Биз кечирган ҳаёт ҳиқояларидан … 9-китоб(дин ҳақида).da fikr bildirishni o'chirish\nСўзбоши Китобимизнинг бу қисмини «Дин ҳақида», яъни Ислом дини ҳақида деб атаб, ҳар бир мусулмон...\n24/06/2019 admin БИЗ КЕЧИРГАН ҲАЁТ ҲИКОЯЛАРИДАН … Саккинчи китоб.da fikr bildirishni o'chirish\n23/01/2019 admin БИЗ КЕЧИРГАН ҲАЁТ ҲИКОЯЛАРИДАН … Олтинчи китоб.da fikr bildirishni o'chirish\nАЛИБОЙ ЙЎЛЯХШИ МАМАНАЗАРЗОДА БИЗ КЕЧИРГАН ҲАЁТ ҲИКОЯЛАРИДАН … Олтинчи китоб. ...