Kutubxona - Chingiz Aytmatov. Raqiblar (hikoya) / Kiril\nSiz shu sahifadasiz: Chingiz Aytmatov. Raqiblar (hikoya) / Kiril\nМуаллифЧингиз Айтматов Асар номиРақиблар (ҳикоя)\nТуркумларКутубхона  Xалқлар - Жаҳон/Қирғиз адабиёти Бўлимлар - Социалист реализм  Муаллифлар - Чингиз Айтматов  Услуб - Наср Шакл - Ҳикоялар Ёзув - Кирил\nТилЎзб ТаржимонАсил Рашидов Ҳажм99KBБезатишUzgen (admin@kutubxona.com) Қўшилган2011/07/19 Манбаhttp://www.ziyouz.com/index...\nLotin yozuvda Чингиз Айтматов\nЭндигина ишдан қайтган Хонимгул уй ишларини ана-мана дегунча битирди-да, кўчага, пода йўлига чиқди. Қора сигирни эртароқ боғлаб олмасанг, у ёмон, дарров қўшниларнинг экинларига тушиб кетади. Орқасидан ўн чоқли киши ҳаллослаб қувламаса, осонлик билан ушлатмайди.\nХонимгул қўлига икки яшар ўғли Тўқонни кўтариб олган эди. Уларнипг иккаласи ҳам кўчанинг кун ботиш томонига тикилиб туришарди. Пода ҳар куни ўша ёқдан келарди. Кўчанинг охиридаги қатор тизилган теракларнинг игнадек учига гўё қуёш илиниб қолгандай, сўнгги нурларини сочиб, қирнинг ортига ботиб бормоқда эди. Ботиб бораётган қуёш ўрнини борган сари ғира-шира қоронғилик эгаллаб, пастликдаги кўланкаларни ўз қаърига тортиб бораётгандай, тобора ҳамма нарса кўздан ғойиб бўлиб борарди.\nКеч кириб қолган бўлса ҳам, офтобнинг тафти ҳали қайтганча йўқ, кун ботиш томондаги қозоқ даштидан кимдир биров атайин елпиётгандай гармселнинг иссиқ нафаси юзларга ловиллаб ура бошлади. Ҳозир теварак-атрофдаги ҳамма нарса: ҳолсиз тебранаётган буталар, жимжит тўқайзор сингари иссиқ ҳавода димиқиб турган чорбоғлардаги оқ жўхорилар, чивинга таланиб ариқ бўйида бош силтаб турган бўзбия, мана шуларнинг бари саратон иссиғида куйиб-ёниб, ҳозир салқин туннинг келишинигина орзиқиб кутаётгандай. Тунда юқоридан муздек шабада эсарди, тонгда ҳордиқ чиқариб ётган ер бетини шудринг қопларди, ўшанда тошлар марварид доначалари билан қоплангандай жилваланарди, молларнинг егани сингиб, семирарди, қуриб-қовжираган ниҳолларга қайта жон кирарди.\nСигирлар роса тўйиб қайтганидан оғирлашиб қорнини кўтара олмай кўчанинг ўртасида шошмасдан бир-бир босиб, йўлнинг чангини бурқситиб келарди.\nИкки юзи қип-қизил олмадай, бурни эса сал яссироқ, тиниб-тинчимас кичкина Тўқон Хонимгулнинг қўлида олға талпиниб, чивиқни ўйнаб, қора сигирни: «Ҳиш-ҳиш, ҳиш!» деб чақирарди. Қора сигир Тўқонга парво қилмай, эринчоқлик билан судралиб келди-да, жўхори томон интилмоқчи эди, Хонимгулни кўриб тўхтаб қолди.\n– Ҳайда, Тўқон, уйга ҳайда! – деди Хонимгул қўлидаги боласини эркалатиб. Шу пайт боласи кўзига чиндан ҳам ишга яраб, гўё мол ҳайдашиб юргандай кўриниб, онаси бундан ўзича суюниб қўйди.\nХонимгул бир бола кўрган жувон бўлса ҳам, қиз пайтидаги ҳусни жамолини йўқотмаганди. Кулиб турганда юзларидаги кулдиргич янада чуқурлашиб, чеҳрасида қандайдир уятчанлик балқиб турарди. Унинг сал қийиқ чиройли кўзлари баъзан шўх қулундай ўйноқлар, баъзан ички нозик ҳиссиётларини шундоққина кўрсатиб, узоқ вақт порлаб турарди.\n– Айланайин подачим! Сенинг бу мол ҳайдаганингдан айланай! – деб Хонимгул боласини қучоқлаб, қайта-қайта ўпди. Боланинг салмоғидан тортилиб товонига тушган узун кўйлагининг этагини ерга қўшиб босаётган Хонимгул эркалангандай бидирлаб келарди. – Ҳайда, садағанг кетайин, ҳайда... Чивиқ билан ур... Бош, уни қара, жўхорига кирмоқчи чоғи! Бош деса!.. Айланайин, мен уни ҳозиргина соғаман, сут ичасанми, Тўқон?\nХудди шу вақт кўчадаги чанг-тўзон ичида бир отлиқ кўринди. Унинт от ҳайдаши бежо эди. Деворнинг бошида қўнқайиб ўтирган бойўғлидай ҳурпайиб, терга ботган кигиз қалпоғини чақчайган кўзигача бостириб кийиб олган, ҳаво ёниб турганига қарамай устида ёғин-сочиндан ўнгиб кетган плаш.\n– Отанг келди, қара-чи. Тўқон, отанг келди! – деди Хонимгул куёвига жилмайиб.\nҚоратой аслида ўзи қоп-қора киши. Бироқ бугун унинг терлаб-пишиб чанг босган юзи ўзгача хунук тортиб ранги ўчиб кетган эди. Унинг кўпдан бери устара тегмаган шопдай мўйловининг учларини ҳам бояги иссиқ гармсел ургандай сарғайиб кетган.\nҚоратой тизгинни тортгани йўқ. У боласи билан хотинининг ёнида тўхтамай гўё бошқа бегона кишиларни учратгандай, уларнинг олдидан ўтиб бораётиб бир тикилиб қўйди-да, дарвозага суйканиб ётган сигирга етиб бориб, уни қамчи билан қулочкашлаб жон-жаҳди-ла бир солди-да, индамасдан уйга ҳайдади.\n– Ота, ҳачув! Ота, ҳачув! Ота! – Отга миндиргин дегандай отасига чулдирарди кичкинагина Тўқон.\n– Қоратой, ўғлинғни миндир! – деди Хонимгул. Қоратой отининг жиловини бир оз тортиб, қайрилиб туриб бир кулимсирайин деди-ю, лекин кулмади. Лабларида табассум бир кўринди-ю, яна йўқолди. «Эй, қочиб турсанг-чи» – дегандай Қоратой ўғлига қараб қўлини силтади.\nҲеч нимага тушунолмай қолган Хонимгул боласини кўкрагига босганича, ўрнида серрайиб туриб қолди.\nБошқа кунлари Қоратой сув бошидан келганида отдан тушмай туриб доимо «Қани, хоним, ўғилчани бер!» деб, от устида қулочини ёзиб энгашарди. Ўшанда унинг маъюс кўзларига кутилмаганда севинч учқунлари, хўмрайган юзига илиқлик югурарди. Қоратой Тўқонни олдига миндириб олиб, ўзича аллақайси оҳангда хиргойи қилиб, кечки салқинда кўча бўйлаб ўғлини нари-бери сайр қилдирарди. Тўқон бўлса чилвирнинг бир учини ушлаб кичкинтой оёқчалари билан тепиниб, қувончидан лабларини чўччайтириб: «Кўрдиларингми, отни ўзим ҳайдаб юрибман!» дегандай талтайиб қўярди. Шунда буларни кўрган кишилар:\n– Вой-бўй! Бизнинг Тўқон ажабтовур йигит бўлиб қолибди-ку! – дейишиб, чиндан ҳам суюнишарди. – Кўрмайсанми! Отни ўзи миниб юрибди! Боракалло! Азамат, азамат-да ўзи!\nМана шу айтилган оддий сўзлар Хонимгул учун оналик меҳрининг энг юксак чўққисига олиб чиққандай бўларди.\nХонимгулнинг энг яхши кўргани – кечки пайт. Қоратой отини сойга тушовлаб келиб, кўнглини жойига қўйгач, оз-моз қўбиз ҳам чертиб қўярди. Ўчоқнинг бошида ёстиққа ёнбошлаб, қўли билан қўбизнинг торини чертиб, уйқусирагандай шишинқираган қовоғининг остидан, ёнида чордона қуриб хурсанд бўлиб ўтирган Тўқонни эркалатиб, кулимсираб қарарди.\nЕрда ҳамир юғириб ўтирган Хонимгулнинг лорсиллаган юзлари оловнинг тафтидан лоладай қизариб кетган эди. Қоратой, албатта моҳир қўбизчилардан эмас, унинг чертганини ҳар бир қирғиз эплаб чертади, бироқ у чертиб ўтирган эски куй Хонумгул учун обдан ёқимли, бу куйни у туну кун мижжа қоқмай эшитишга тайёр. Унинг орзулари рўёбга чиққан: қаршисида боласи, бир ёстиққа бош қўйган умр йўлдоши ўтирибди. Уларга Хонимгул ўз қўли билан овқат пиширяпти. Қоратой чертаётган куй Хонимгулга қанот бериб, у ҳозир осмонда айланиб учиб юргандай. Бундай пайтларда Хонимгул: «шундай иттифоқ, ризқи-рўзли оила пешонамга битганидан розиман», деб ўйларди.\nХонимгулнинг шундай ўйлашида жон бор. Гоҳо тенгқур келинлар яширмай-нетмай: «Сен жуда бахтлисан, Хонимгул! Куёвинг рўзғорга жонкуяр, чорва кишиси, Колхознинг мироби. Сен дала ишида бўлсин, уй ишида бўлсин, ҳеч кимдан ортда қолмайсан. Турмушларинг тинч, ўғилчанг бор, қайнананг билан аҳилсан, армонсиз ўтасан», – деб айтишарди. Бундай пайтларда Хонимгул барча қувончини ичига ютиб, индамасдан кулиб қўярди-да, қўлидаги кетмонини яна ҳам илдамроқ силтарди. «Бироқ сизлар энг негизини билмайсизлар!» дегандай Хонимгул ўзича кулимсирарди. «Мен учун севиш ҳаммасидан қиммат. Мен Қоратойни севаман. Қоратой мени севади. Икковимиз боламизни севамиз... Севмаган одамларнинг боши бирикадими?» Бироқ кутилмаганда, қандайдир сабаблар билан улар ўртасида ширин турмушнинг бузилишини Хонимгул хаёлига ҳам келтирмас эди. Қоратойнинг бугунги авзойи Хонимгулни ўйлантириб, ташвишга солиб қўйди. «Бу нимаси, у нега бундай қиляпти?» дегандай Тўқоннинг юзига аянчли ҳолатда термиларди. Бола бўлса она қалбини тушунгандай йиғлай бошлади, у афтидан отга миндирмадинг, деб отасидан кўнгли ўксиганга ўхшайди.\n– Қўй, Тўқон! йиғлама, қўй! – деди Хонимгул. У болани овутишга қанчалик уринмасин, ўзи ҳам алланарсани эслаб хаёлга чўмди. Бироқ ўй-хаёлларининг учини тополмади. Болани юпатишга бошқа муносиб сўз тополмай, Хонимгул уни янада қаттиқроқ қучоқлаб бағрига босди.\nОлд томондан урган кучли шамолга кўксини қалқон қилиб тургандай Хонимгул Тўқонни букчайганича қучоқлаб тураверди. Аёл тез-тез нафас олаётганидан бўйин томирлари сиртига бўртиб чиққан. Хонимгулнинг ўзи учун ҳам, боласи учун ҳам ўксиган юраги айбсиз изза бўлганига чидамай ўртаниб ёниб, аллақандай қўрқинчли ҳодиса юз беришини олдиндан сезаётгандай гуп-гуп урарди.\nХонимгул уйга кириб келганда, Қоратой ўша чанг босган плашини ечмасдан, бурчакдаги стол ёнида тик турганича, катта косани қўш қўллаб ушлаб айрон ичаётган, экан. У худди узоқ чопиб, ютақиб қолган от сингари айронни жон-жаҳди билан қултуллатиб ичарди. Хонимгул унга индамай қараб тураверди. Ҳар бир қултумни ютганда унинг юнгли бўйнидан кекирдаги гоҳ пастга тушиб, гоҳ юқорига кўтарилиб турарди.\nХонимгул эрининг феъли-атвори нимага бундай ўзгариб келганини тушиниб етмади. Қоратой ҳамма вақт кам гап эди, албатта. Бироқ Хонимгул эрини ҳали ҳеч қачон бугунгидек бегоналашиб, ғазабга тўлганлигини кўрмаган эди.\nҚоратой, ниҳоят, косани токчага қўйди, ёрилиб, дағаллашиб кетган катта кафти билан лабларини артганча, хотинига кўз қири билан назар ташлади ва орқасига бурилиб, индамасдан каравот томон одимлаб кетди.\n– Болани бу ёққа олиб кел! – деди у плашини девордаги михга илар экан,бўғиқ овоз билан.\n«Нимага керак у сенга? Садқайи бола кет! Худо ёрлақаб соғиниб қолибсан! Шохини синдирганинг ҳам етар!» Хонимгул куёвига шундай деб айтмоқчи бўлди. Бироқ бунга журъат этмади. Шу маҳал Қоратой кигизга ўтираркан, бир ери қаттиқ оғриётгандай тишини тишига қўйиб инграрди. Афтидан қандайдир ачинаётгандай кўриниб, бош-юзлари буришиб, қариб қолгани, айниқса бугун кўзга алоҳида ташланиб турарди. Шунда буни пайқаган Хонимгул қалбидаги ғазаб алангалари бирдан тарқалиб кетди.\n– Тўқон катта онасиникида, – деди Хонимгул эшикка чиқиб бораётиб, – сенга нима бўлди, Қоратой? Нега мунча қовоғинг солиқ?\n– Ҳеч нима... Овқатингни қил...\nХонимгул бир челак сув олиб уйга қайтиб келганда куёви ҳали ҳам боягидай мустар бўлиб, қуйи солинган бошини кафтига қўйганича кигизнинг устида ёнбошлаб ётарди. У шу бўйича қўзғалмай ётаверди, бироқ Хонимгул яқинлаб келганда уни атайлаб жавратмайин дедими, ёки боядан бери ўйланиб ётиб бир фикрга келган бўлса шуни айтишга ўзини чоғладими, ҳарқалай, Қоратой ўрнидан сакраб турди-да:\n– Резинка этик қаерда, олиб кел! – деб хотинининг рўйхуш бермаётганини англаб, шартта буйруқ қилди. Пайтавасини шоша-пиша ўраб, резинка этигини кийиб олган Қоратой эшикка шошилиб югуриб чиқди, Қантариғлиқ турган отнинг пуштанини бирон нимадан ўч олаётгандай жон-жаҳди билан тортган эди, от ўрнидан қўзғалиб кетди.\n– Так! – деди Қоратой овозининг борича зарда билан бақириб, – ҳаром ўлгур!\nСўнг у хотинига қайрилиб, хўмрайиб ёвузларча тикилиб қаради.\n– Сенинг Собирбегинг! – деди у ранг-қути ўчиб, қалтираб, – ё мени де, ё уни де!..\nБуни уқуб боядан бери кўнгли хиралашиб, аллақандай ёмон нарсани сезиб ҳадиксираб юрган Хонимгулнинг қалби яна Собирбек, деганида қинидан чиқиб кетгудай бўлди. У Қоратойга қараб отилди ва от узангисига ёпишиб олиб ялиниб-ёлворди:\n– Тўхта, Қоратой! Тўхта, бу нима деганинг? Нима учун бундай деяпсан?.. Қайси Собирбек?..\nБироқ Қоратой хотинининг сўзларига қулоқ солмай, унинг қўлини силтаб ташлаб, отига устма-уст қамчи босиб, чанг-тўзонни кўтариб чопиб кетди.\nХонимгул «Қоратой! Қоратой!» – деб бақирганича қолаверди. Тоғдан эсаётган кечки шамол ғазабга тўлган Хонимгулнинг этак-энгларини ҳилпиратиб: «Сен бу ерда нима қилиб турибсан, қитиқлайинми-а?» дегандай юлқилаб ўйнаётган эди. Хонимгул уйга қайтаркан, елкалари совуқдан учиб титрарди.\nТоғдан қоронғилик босиб кела бошлади. Аллақаердан, олис-олислардан бойўғлининг қичқириғи эшитилди. Эшитилди-ю дарҳол жимиб қолди. Самода юлдузлар фанари ёна бошлади. Коинот уйқуга кетди.\nЎша куни кундузи чақирилган колхоз мироблари ва далачилик бригадалари кенгашига Қоратой бир оз кечикиб келди. Раён ижроия комитети раисининг катта кабинети кенгаш қатнашчилари билан лиқ тўлган эди. Қайси бирлари деразаларнинг тагида, бошқалари эшикнинг бўсағасида деворга суянганича ўтиришарди.\nҚоратой коридорга кириб, эшиги икки ёққа очиб қўйилган кабинет томон бўйин чўзиб ўтиришган кишилар тўпига келиб қўшилди.\nКенгашда чиқиб сўзлаганларнинг бариси биргина масалани муҳокама қилишарди. Раёнда суғориш иши ёмон аҳволда, экин-тикин вақтида суғорилмай қуриб, куйиб кетяпти. МТСнинг бош агрономи «Бештош» колхози ҳақида узоқ гапирди. Унда Қоратой мироблик қиларди. Илғор колхозларда бедалар икки бор ўрилиб, ғарамланаётган бўлса, «Бештош» колхозида бир марта ўрилгандан сўнг бошқа суғорилмай, беда сувсизликдан шу бўйича ўсмай қолган. Иш шу аҳволда бўлар экан, бештошликлар бу йил ҳам ўтган йиллардагидек бедани икки марта ўриб олишига кўзи етмайди. Жўхори бўлса эндигина бир марта суғорилибди, қай бир ерларига бутунлай сув чиқмай, тап-тақирлигича ётибди, бошқа колхозларда бўтакўз экинлари тўрт-беш бор суғорилган бўлса, «Бештош»да атиги икки марта суғорилган, холос.\nКолхоз шаънига айтилган агрономнинг бу хилдаги сўзларини Қоратой бепарволик билан одатдаги сўзлар-да, дегандай тинглаб ўтирди. Бу етишмовчиликлар ҳақида унинг ҳам ўзгача айтар сўзи бор. Бу нарсалар унга илгаридан беш қўлдай маълум эди. Чунки Қоратой ўзининг жонажон иши – миробчилик ҳақида эртаю кеч бош қотирар эди. У кўпдан бери бундай саволларга жавоб бериш учун ўйлаб, тайёрланиб юрарди. У ўз фикрларининг тўғрилигига қаттиқ ишонар эди ҳам. Миробнинг ўзига хос тегишли ишлари бор: колхозга берилган сувни белгиланган норма бўйича ариқларга бўлиб тарқатиш керак. Қолган бошқа ишлар эса раисга тегишли, бригадирга тегишли. Ишни ўшалар бошқаради-ку! Дарвоқе, сув иши колхозда ғоят ёмон аҳволда, бироқ бунга ким айбдор? Қоратойми? Йўқ, колхозда сув етишмаса Қоратойнинг қўлидан нима ҳам келарди? Йўқни йўндирадими? Айрим вақтлари сув етарли бўлгани билан суғоришга одам етишмай қолади, ҳаммасига колхоз раиси айбли, у жавоб бераверсин...\nҚоратой бу гал ҳам кенгашда айтиладиган гапларни кўнглига олмай одатдагидек қош-қовоқ қилиб ўтирмасдан, келган бўйидан овулга қайтиб кетавериши мумкин эди. Бироқ кенгаш охирида кимдир биров бурчакдан туриб гапириб қолди: «Ундай деган билан ҳам, бундай деган билан ҳам, барибир сув нормаси кўпайтирилиб, ҳар биримизга уч-тўрт қулоқдан сув қўшиб бермагунча иш битмайди». Қоратой ўзини бирдан енгил ҳис қилди, – унинг айни муддаосидаги гап айтилган эди. Ўзи ҳам доимо сув деб қақшаб юрарди. Иш кўнгилдагидек бўлиш учун колхозга бўлиб берилган сув яна кам деганда ярим баравар кўпайтирилиши зарур эди. Кўпчилик мироблар бу таклифни қувватлаб шовқин-сурон қилишди: «Тўғри! Тўғри айтади, ҳамма гап шунда-да!»\nОвозлар бир оз босилгач, Собирбекка сўз берилди.\nСобирбек Қоратойларга қўшни – Жданов номли колхознинг мироби. У порусина кўйлагининг этагини орқа томонига тортиб қўйди-да, стол ёнига енгилгина одимлаб келди. Сўнг ўтирганларнинг кўнглидагини билмоқчи бўлгандай, уларнинг ҳар бирига кўз югуртириб чиқди. Ҳадеганда Собирбекнинг ўзига хос белгиларини англаб олиш қийин эди. Унинг ёши ўттизлардан ошган, кенг яғринли, қўй кўзли, сариқдан келган киши эди. Унинг бақувват гавдаси кўринишдан ёшлик чоғидан меҳнатга чиниққан кишиларни эслатарди. Собирбекнинг ёқимли кулимсираб турган ялпоқ юзлари, кишиларни мафтун қиладиган ишончли кўз қарашлари, вазмийлиги, бировга ёмонликни раво кўрмайдиган ювош кишини эслатарди. Бироқ иш ҳақида, сув хусусида сўзлаганда, унинг ҳалиги мўмин-қобиллиги бир зумда йўқ бўлади-қолади. Собирбекнинг бу табиатини Қоратой бошқалардан кўра яхшироқ биларди...\nЯқин кишилар орасидаги ўзаро алоқа ва муносабатлар ҳам вақти келиб жуда мураккаблашиб кетиши мумкин. Мана ҳозир Собирбек сўзлай бошлаганда, Қоратой унинг сўзларини менга ҳеч қандай қизиғи, тегишли жойи йўқ, дегандай, ўзига юқтирмай, шунчаки тинглаб ўтирди. Улар гўё илгаридан келишиб қўйган кишилардек, бир-бирини ҳеч вақт ёмонлаб ҳам, яхшилаб ҳам гапирмас эдилар. Сен менга тегмасанг, мен сенга тегмайман, сен менинг ишимга аралашмасанг, мен сенинг ишингга аралашмайман, деб келишиб қўйгандай, ўзаро ёқтиришмасалар ҳам бири иккинчисига гап тегизишдан эҳтиёт бўлиб юришарди. Олдин дўстлашиб юрган кишиларнинг ораси бузилиб, йўллари икки томонга айрилиб кетган пайтларда шундай ҳодиса юз беради: яхши, ёмонни яширишиб бир-биридан узоқлашаверишади. Уларнинг дўстлиги одам қатнамай қўйган ёлғизоёқ йўлни ўт босиб кетгани каби бора-бора, ўз-ўзидан унутилиб, қалбдаги ўкинчларни бир-бирига айтишмай юрган дўстлар орасидаги зиддиятлар кучайиб, кек сақлайдиган бўлиб қоладилар. Улар очиқдан-очиқ қасдлашиб қолмаса ҳам, ҳар бири ўз дардини ичига тугиб, пайтини пойлаб юради.\nМабодо, улардан бири қўл кўтариб қолгудай бўлса, иккинчиси от қўйиб курашга киришга тайёр туради. Ана шунда улар бир-бирига душман эканини яшириб ўтирмасдан, юзма-юз келади. Ҳозирча кўнглида бирор ғарази бўлмаган Қоратой Собирбекнинг сўзларини совуққонлик билан тинглаб ўтирарди.\nСобирбек у-бу деб эзмалик қилиб ўтирмасдан, гапнинг бўларини айтаётган эди:\n– Бу ерда баъзи бирларимиз сувни тақсимлаш масаласи қайта кўриб чиқилсин, текширилсин, деган фикрни айтяпмиз, – деди у бамайлихотир сўзлаб. – Бу бир томондан тўғри, албатта. Чунки ҳар бир ишни қайта-қайта кўздан кечириб, текшириб туриш – фойдадан холи эмас. Бизнинг сувчиларимиз – гидротехниклар ҳам буни аллақачон инобатга олиб қўйишган бўлса керак. Бу ҳақда уларнинг ўзлари гапиришар. Биз, мироблар эса бу ерда бундан бошқа ишлар тўғрисида кенгашиб олишимиз керак. Акс ҳолда қизининг сири онасига маълум, деганларидай, бизнинг билганимиз битта. У ҳам бўлса: «Сув етмаяпти, чанқадик, кўпроқ сув бер!» деб айюҳаннос солганимиз солган. Агар сувни кўпайтириб берганлари тақдирда ҳам яна сув етмайди деб чопганимиз чопган. Сувнинг кўпи яхши. Сув қанча мўл бўлса, нон ҳам шунча сероб бўлади, бу ҳаммага маълум. Лекин баъзи бировларимиз Чуй ариғинииг ҳаммасини даласига буриб юборсанг ҳам кўзи тўймай, ўшанда ҳам сув етмайди деб зорланади. Йўқ, ўртоқлар, бу кулги эмас. Бу муаммо ҳар биримизни қаттиқ ўйлантирмоқда. Ахир унга худонинг шунчаки оқиб ётган суви деб енгил-элпи қараш мумкин эмас-да. Сув деб қанчалик ташвиш тортяпмиз, меҳнат қиляпмиз... Шундай экан, бу ҳақда бафуржа ўтириб гапиришиб олайлик... Мана масалан, кўкламда далани кезган вақтингда, бир текисда униб чиққан экинларни кўриб қалбинг қувончга тўлади, кузга келиб хирмон кўтарилганда ҳосилни кўриб хафсаланг пир бўлади. Мана ҳозир ҳам экинлар сув юзини кўрмай қувраб кетяпти... Нега шундай бўляпти? Сув етишмаслигиданми? Йўқ, бундай эмас. Менингча, ҳар бир колхозда етарли сув бор, ҳатто сувга серобмиз ҳам дея олишимиз мумкин. Хўш, шундай экан, асосий гап нимада?\nСобирбек коридорда ўтирган бир гала одамлар томон ғоздай бўйин чўзиб қараркан, бирдаи Қоратойга кўзи тушиши билан тақир қирилган бошини қашиб, хаёлига бирор нарса келгандай бир оз жим қолиб, гапни улаб кетди:\n– Ҳар ким кўрган-билганини гапиради. Қоратой билан иккимизнинг овулимиз ёнма-ён. Ичадиган сувимиз ҳам бир. Қатта ариқнинг нариги соҳили уларники, бериги соҳили бизники... Бу томондан Қоратойни дўст деб биламан. Мен уни ёмонламоқчи эмасман, лекин мен бугун ҳақ гапни айтолмасдан ҳам туролмайман. Сен ҳам миробсан, мен ҳам миробман. Ўзингга маълум, «дўст ачитиб гапирар, душман кулдириб», деган мақол бор.\nСобирбекнинг бу сўзларини тинглаб ўтириб Қоратой ўз қулоғига баъзан ишонгиси келмасди. Бу гапларнинг ҳаммаси унга тўғридай бўлиб туюларди. Бироқ тўғри сўз тошни ёрар деганларидай...\nСобирбекнинг сўзлари аста-секин Қоратойга оғир бота бошлади. Собирбек ҳақ гапларни айтаётган бўлса ҳам, Қоратой уни аксига тушуниб, ғазабланаётган эди. Қоратой алданадиган анойи эмас, Собирбек нима учун бошқаларни мисолга келтирмай, унинг иши ҳақида гапираётганини яхши пайқарди. Собирбек ундам ўч олмоқчи. У шу кенгашда халқнинг кўз олдида атайлаб унинг обрўйини тўкиб, шарманда қилмоқчи. Бўлмаса, «Бештош» колхози экинларни суғоришда энг орқада қолган, деб бунчалик жаврамасди.\nҲақиқатан ҳам, Собирбек бугун ечиниб олиб, курашга тушган кишидай дўстларини ҳам, бошқаларни ҳам юзхотир қилмай, қаттиқ танқид қилаётган эди:\n– Қачон бўлса сув оз, сув етишмайди, деб баҳона қилиб юради. Бу одатингни ташла, Қоратой. Акс ҳолда иш ҳам юришмайди, экин ҳам ўсмайди. Сенинг ихтиёрингга уч юз литр сув бериб қўйилибди. Ўз деҳқон тилимиз билан айтганда, бу олти қулоқ сув! Ҳой, бу ҳазилакам сув эмас. Мен ҳам уч юз литр сув оламан. Бизнинг экин майдонимиз ҳам деярли бирдай. Шу сувнинг ўзидан ҳам тежаб-тергаб фойдалансак, худо ҳаққи, етиш у ёқда турсин, ҳатто ошиб кетиши ҳам мумкин. Лекин сен ўша ўзингга берилган сувнинг ҳаммасидап тўла фойдаланаётибсанми? Ҳамма гап ана шунда! Мен ҳозир сенга тўппа-тўғрисини айтиб бера қолай, – деб Собирбек чўнтагидан блокнотини олди. Ўтирганлар қўзғалиб ивир-шивир қила бошлашди: «Собирбекнинг гаплари тўғри! Ҳамма бало ўзимизда! Сув исроф бўлиб кетяпти». Собирбек блокнотини варақлаб, бир жойини очди-да, гапира бошлади:\n– Агар шу вақт ичида суғорилган ер майдонлари ҳисоблаб чиқилса, ҳалиги уч юз литр сувдан фақат бир юз етмиш литригина фойдаланилгани маълум бўлади. Шундай экан, қолган юз ўттиз литр сув қаерга кетган? Бу сувларнинг бекорга оқиб ётгани ўзингга ҳам аён, Қоратой. Уларнинг бир томчиси ҳам экинларга сарфланмаган. Хўш, нима учун булар ҳақида гапирмайсизлар. Бу миробнииг иши эмасми? Ҳосил оламиз дер эканмиз, ҳар куни уч маҳал овқат қилишни канда қилмаганимиздек, экинларнинг ҳам бир кун эмас, бир соат ҳам кечиктирмасдан қондириб суғориб туришимиз керак. Бунинг учун эса мироб эртаю кеч далада, сувнинг бошида туриб жой куйдириб ишлаши керак. Қоратой, сен тунги суғоришда бўласанми? Йўқ, албатта. Одам бўлиб ҳали бирор марта сени кечаси сув бошида кўрганим йўқ! Ариқ-ариқларга тақсимлаб берилган сув қаерга оқяпти, уни ким бошқаряпти, аминманки, қанчаси бекорга исроф бўляпти? Сен шуларни текшириб кўрдингми? Ўз сувчиларинг айтсин, йўқ албатта, сен буни қилаётганинг йўқ. Қачон қарамай тўғон бошида, рейкадан кўзингни узмай ўтирганинг ўтирган. Агар, сув режадан салгина пасайдими, дарҳол гидротехникларга: менга сув етмаяпти, сув беринглар, деб чопиб қоласан. Аммо шу пайт пастда қанча сув фойдаланилмай, исроф бўлиб оқиб ётгани билан ишинг йўқ. Қандай бўлмасин, бировнинг ҳисобидан бўлса ҳам, кўпроқ сув олиш пайидан бўласан, ўзим бўлай дейсан. Бошқалар сувсиз қолса ҳам сенга барибир. Олма пиш, оғзимга туш, деб доимо рейканинг тагида ўтирасан... Асов отни ўргатиб минган каби сувнинг ҳам тизгин-чилвирини қаттиқ қўлга олмасанг тўғри келган томонга уриб кетади... Буни унутма Қоратой, сенинг ўрнинг рейканинг тагида ўтириш эмас, балки далада, сувнинг бошида, сувчиларнинг орасида...\nСобирбек борган сари қизишиб сўзлай бошлади. Унинг сўзлари Қоратойгагина эмас, ўтирганларнинг ҳаммасига қаттиқ ботаётгандай эди. Мироблар бошларини эгиб, жиддий қиёфада жимгина ўтиришарди.\nСобирбек «Бештош» колхозида ишламаса ҳам, у колхозни миридан-сиригача ўрганиб чиққандай гапирарди. «Бештош» колхозида суғориш ишларига эртароқ тайёргарлик кўрмайдилар. Фақат сув босиб келгандан кейингина ташвишга тушиб қоладилар. Тажрибали деҳқонлар бундай қилмайди, улар эрта кўкламдан бошлаб тараддудга киришади. Суғориш карталарини ишлаб чиқишади... Ерга қўш тушиши билан пешма-пеш янги ариқлар олиниб, тўғонлар тузатиб қўйилади, эски ариқлар қазиб тахт қилинади, тажрибали сувчилар танланиб, уларнинг ҳар бири маълум карталарга биркитиб қўйилади. Бироқ «Бештош» колхозида бундай ишлар қилинмайди. Қоратой бўлса, бундай ишлар билан етарли шуғулланмайди, ҳаракат ҳам қилмайди.\nҚоратой, сенларга ажратилган сув экинларга етиб бормасданоқ, эски ариқларда йўл-йўлакай қуриб, йўқолиб кетмоқда. Шу зайлда экинлар сув ичмасдан қолиб кетяпти, колхознинг олаётган ҳосили ҳам камайиб кетяпти. Бу билан иш битмайди. Ҳаммамизга маълум, ҳар бир литр сув учун колхоз пул тўлайди. Сенларда бўлса, сув йўлда-чўлда исроф бўлиб кетгани учун биргина ўтган йилнинг ўзида колхоз эллик минг сўмдан ортиқ зиён кўрди. Бутун раён бўйича эса фойдаланилмай исроф бўлиб кетган сув учун неча минглаб сўм зарар кўрдик. Агарда бунинг устига, сифатсиз суғориш натижасида ҳосилнинг камайиб кетганини қўшиб ҳисоблайдиган бўлсак, келтирилган зарар миқдори ўн баравар, юз баравар ошиб кетиши мумкин. Эй, оғайнилар, бунинг учун ким жавоб беради? Ўзларинг айтинглар-чи, ким жавоб бериши керак? Менимча, аввало бунга биз, мана мен, мана сен, Қоратой, мироблар жавоб беришимиз керак. Ўзларинг бир ўйлаб кўринглар-чи, мабодо, чўпон бир улоқ йўқотса, у улоқни тўлайди. Шунга жавоб беради. Агарда бизнинг мироблар вақти билан юзлаб кубометр сувни исроф қилиб юборсалар ҳам жавобгарликка тортилмайди. Ахир, ўртоқлар, бунга чидаб бўладими? Сув – бу миробнинг боқиб юрган моли. Яхши мироб ундан доимо кўз-қулоқ бўлиб туради, ҳар бир томчисини ҳам тежаб-тергаб сарфлайди. Мана шундай ҳаммамиз тўпланишиб ўтирганда айтадиган таклифим шуки, меҳнат куни мироблик вазифаси учун ёзилмасдан, балки иш жараёнида фойдаланган сувнинг ҳисобидан ёзилиши керак, сиз қўшни раённинг вакилларидан менинг бу таклифимни ҳамма ерда қувватлашларингни сўрайман... От устида юриб мироблик қилган бошқа-ю, сув кечиб, жонини жабборга бериб ишлаган мироблик бошқа...\nҚоратой бу сўзларни эшитиб безовталаниб ўтирарди. Бу ҳам майли-я, айниқса Собирбекнинг «сен», «сен» деб қўлини найза қилиб, кўрсатиб гапирган гаплари унинг суяк-суягидан ўтиб кетди.\n– Ер трактор билан ҳайдалди. Колхозчиларингиз буғдойни экиб, униб чиқишига ҳам эришди. Суғориш маҳалига келганда, ҳаммаси бекорга кетди. Шуни билгинки, Қоратой, сен одамларнинг меҳнатини зое кетказдинг. Учтепа участкасидаги маккажўхорилар ҳанузга қадар бирор марта ҳам суғорилмади. Яхши униб чиққан экиннинг нобуд бўлишига нега йўл қўйдинг? Биламан, сен ҳозир, бу тепаликка сув чиқмайди деб айтасан. Бироқ, у томонга кун ботар бетдан ариқ олиб ўтиш мумкину, сен бўлсанг бу ҳақда эртароқ ҳаракат қилмадинг, бош ҳам қотирмадинг.\nҚоратой ўтирганларнинг ҳаммаси ўзига тикилиб қараётганини сезиб турарди. Қоратой шу пайт ер ёрилса-ю, ерга кириб, кўздан ғойиб бўлгиси келди.\nУ қайноқ сувга пишиб олингандай бети-боши тарам-тарам қизариб кетган эди. Кенгаш тамом бўлиши билан у ижрокомнинг эшигидан биринчи бўлиб югуриб чиқди-да, шу бўйича отига ирғиб миниб, тўппа-тўғри далага қараб чопиб кетди. Бироқ у от устида кетаётганда ҳам Собирбекнинг сўзлари қулоқ остида жаранглаб эшитиларди. Гўё Собирбек унинг орқасидап қувиб келаётгандай эди. Қоратой Учтепа томон чопиб бораркан, у ҳамон кенгашда айтилган гапларни бир-бир эслаб турли хил ўй-хаёлларга чўмарди. Аммо қанча ўйламасин Собирбекнинг айтган гапларини маъқул кўрмасди. Ўзини оқлаш учун қандай бўлмасин, турли хил далиллар излаб топишга ҳаракат қиларди. Лекин шундай бўлса-да, топган жавоблари тинчитиб, ҳовуридан туширмаётган эди. Қоратойни изтиробга солаётган нарса: кенгашда гангиб қолиб, Собирбекка ҳеч бўлмаса бир оғиз ҳам жавоб қайтаролмаганида эди. Мана энди Собирбек уни бурнига сиртмоқ солинган туя каби ўз измига солиб олди. Эҳ, каллаварам, Собирбекнинг бундай айёрлигини сал илгарироқ билса қани эди! Зарба бериб, шохини синдириб, иккиичи марта оғиз очмайдиган қилиб қўярдику-я!\nБироқ нима ҳам дея оларди? Сен, Собирбек, бошқаларнинг ишига аралашмасдан, ўзингни билавер деб энди айтиб бўлармиди? Энди ҳеч ким у ҳақда шикоят қилолмайди. Собирбекни бутун раён билади, у моҳир сувчи, энг яхши мироб. Собирбекнинг колхозида беда ҳар йили тўрт мартадан ўриб олинади. Унинг колхозида силосга мўлжаллаб экилган жўхорининг ҳар бир гектаридан олти юз тсентнердан ҳосил олинади, колхозчиларга ҳар бир меҳнат куни учун раён бўйича ҳаммадан кўп пул, ғалла, гўшт, мой берилади. Област газетаси Собирбек ҳақида мақолалар босиб, ундан ўрнак олишга чақирди. Билими жиҳатидан ҳам Собирбек ҳаммасидан устун. Кўпчилик колхозларда жўхорини ер етилгандан сўнг ёппасига суғоришади дейишади. Маълум бўлишича, бу эски усул яхши натижа бермабди. Унинг фикрича жўхорини жўяк-жўяк қилиб захлатиб суғориш маъқул экан. Шунда ҳосил икки баравар ортар эмиш. Унинг айтишича, агар каноп ҳозирги кунда қониб сув ичса, суткасига 12–14 сантиметргача ўсиши мумкин эмиш. Тавба, ҳар бир ўсимликни ўлчаб юргандай гапиради. Қишда суғориш масаласини кўтарган ҳам Собирбек эмасмиди? Ерни қишда ҳам суғориш керак экан, шунда ер намликни яхши сақлар эмиш. Буни эшитиб турган ёнидаги бир чол: «Оббо шайтон-эй», – деб ёқасини ушлаб Собирбекка тан бераётганини Қоратой ҳам кўриб турган эди. Тўғри, Собирбекнинг илми зўр, ўзи ҳам ишнинг кўзини билади, узоқни кўради!\nҚоратой-чи? У нималарни билади? Қоратой ҳам мироблик касбини Собирбекдан кам билмайди, албатта. Улар иккаласи ҳам миробчилик курсида бирга ўқишган. Аммо Собирбекнинг бахти бор экан. Илғор колхозга келди-ю ишлаб, тезда ном чиқарди. Хўш, у «Бештош» колхозида ишлаб кўрсин-чи! Унинг кимлиги шунда маълум бўлади! Даставвал Қоратой ҳам ишга зўр ихлос билан киришган эди. Унинг ҳам ҳалол меҳнат билан халқ ўртасида шуҳрат қозонсам деган орзу-умидлари бор эди. Аммо, иш бошиданоқ чаппасига кетиб, ўзини ўнглаб ололмади. Раислар бири келиб, бири кетиб тез-тез алмашиниб турди. Ана шундай шароитда янги таклифларни амалга ошириб, ҳавас билан ишлаб бўлармиди... Ойлар, йиллар ўтди. Қоратой ҳам бора-бора ишнинг боришига қараб кўникиб қолди...\nТақдир атайлаб қилгандай, кўп вақтлар Қоратой билан Собирбекнинг турмуш йўлини бир йўлдан бошлаб борди. Уларнинг қишлоқлари ҳам ёндош эди, ёшлигидан бир-бири билан таниш эдилар, кейинчалик ўспиринлик кезларида «ШКМ» мактабида бирга ўқишди. Уруш пайтида ҳам улар бир баталонда хизмат қилдилар.\nБелоруссияда бир походда кетаётиб, жилдираб оқаётган кичик сувнинг бўйида дам олиб ўтиришганлари ҳали ҳам эсида сақланиб қолган эди. Секин оқаётган кичкинагина ариқчанинг ёқасида соя ташлаб турган буталар, сув ичида ўсган қалин қамишлар, мусаффо осмон, сукут сақлаб турган тушки пайт, хуллас, атрофдаги жамики нарсалар нафасини ичига сақлаб, ўша сокин оқаётган сув тинчлигини бузмаётгандай бўлиб туюларди. Шу пайт отишмаларнинг овози ҳам эшитилмай, бир лаҳзага уруш даҳшатлари унутилиб, тинчлик ҳукм сурарди. Бундай сукунат оғушига чўмган солдатларнинг ҳар бири ўзича турли хил ширин хаёлларга бериларди. Собирбек этигини ечиб қайта кияётган эди, кўзи сувга тушиб тикилиб қолди:\n– Эҳ оғайни, бизнинг қадрдон тоғ сувларимиз қандай ажойиб-а. Уларни жуда ҳам соғиндим-да, Қоратой! – деди у. – Ҳар бир ариқнинг суви ўзича бир туганмас бойлик эканини энди пайқаб ўтирибман. Окопда ётганимда баъзан сувнинг шилдираб оқаётгани эшитилиб тургандай бўлади... Омон-эсон уйга қайтиб борсак, албатта сувчи бўламиз... Ўшанда сен ҳам мен билан бирга қўшилиб далага суғоришга чиқасан. Ахир, деҳқоннинг ҳузур-ҳаловати ўшанда эмасми? Сенинг Хонимгулингни ҳам бирга эргаштириб оламиз... Далага сувни бошқариб борамиз-да, кейин мен сизларга ашула айтиб бераман. Суғоришда тилсиз киши ҳам куйламасдан туролмайди! Ёвни енгиб, омон-эсон қайтсак, тилагим шу!..\nЎшандан бери орадан қанча йиллар ўтиб кетди. Уларнинг иккаласи ҳам урушдан бир вақтда қайтиб келишди, иккови ҳам мироб бўлиб бирга ишлаб юришди. Қоратойнинг оғир табиатлилиги ва тунд мижозига қарамасдан улар ўртасидаги дўстлик алоқалари аввалгидай давом этаверди. Бироқ, кунлардан бирида Собирбек ўз ўртоғи Қоратойнинг қаллиғи Хонимгулни севар эмиш, деган сўз чиқиб, овулда миш-миш гаплар тарқалди. Шу-шу Қоратойнинг дўстидан кўнгли совиб, Собирбекдан узоқлаша бошлади.\nҚоратой Хонимгулга уйлангандан кейин ҳам Собирбекка очиқ кўнгил билан қўл бергани йўқ. Қоратой бу ҳақда қанча ўйлаб кўрса ҳам, бир қарорга келолмай, сабр косаси тўлиб юрди. Бунинг сабаби ҳам бор эди, албатта, у сиртдан қараганда унчалик сездирмай юргани билан Хонимгулни жондан азиз кўрарди. Унинг ичи торлиги ҳам, рашк қилиши ҳам шунга яраша эди: Хонимгулга бирор киши кулиб қарадими, бўлди, жонажон дўстими, туғишган кишисими – ким бўлишидан қатъи назар, заҳарини сочиб, ҳазилми, чинми, суриштириб ўтирмасдан, қўлга тушса шу заҳотиёқ жиққа-муштлашишдан ҳам қайтмасди.\nИлгаридан шубҳаланиб юрган ёвуз ниятли Қоратой Собирбекнинг ҳар бир босган қадамини кузатиб юриб, унга нафрат билан қарай бошлади. Буни сезган Собирбек ҳам у билан кўпдан бери гапиришмас эди. Қоратой Собирбекнинг бундай юришини кўриб ўзича: у Хонимгулни унутолмаяпти, Собирбек менинг бахтимга чанг соляпти, деб сал нарсадан гумонсираб юрди. Бора-бора Қоратой Собирбекнинг меҳнатда эришган ютуқларига ҳам ҳасад билан қарай бошлади. Сиртдан қараганда у Собирбек эришган муваффақиятларни назар-писанд қилмай юрган бўлса ҳам, аслида уни кўрганда ичидан зил кетиб юрарди. Тўғри, Қоратой ҳам Собирбекдан орқада қолиб кетмаслик учун ҳаракат қилди. Бироқ унинг ишлари нима учундир олға босмади. Булар Қоратойнинг қалбини баттарроқ тирнаб-ўртаб, эски қадрдонидан ўрнак олишга, ёрдам сўрашга, унга бошимни эгиб бораманми, деган ғурур йўл бермасди. Собирбек бўлса ўчакишгандай номи халқ оғзидан тушмай мақталиб, борган сари обрў-эътибори ортиб бораётган эди. Сўнгги вақтларда Қоратой буни халқ тугул ўз хотинининг оғзидан ҳам эшитиб қолди. Кунлардан бирида Хонимгул Собирбекнинг сурати босилган газетадаги мақолани ўқиб ўтирган эди. Бунга кўзи тушиб қолган Қоратой ҳадеганда сир бой бермай, жимгина турди-да, сўнг сабри чидаёлмай:\n– Ие, яна сенинг Собирбегинг ҳақида ёзишибдими? Қани, яна нималар деб мақташибди! – деб, рашки келиб, ичидан куйиб бораётганини сездирмасликка ҳаракат қилиб кулимсираб қўйди. Бундан бир оз олдинроқ Хонимгул дугоналари билан бирга Собирбекларнинг қишлоғида қўйилган кинога бориб келган эди. Айтишларича, у ерда Собирбек билан Хонимгул ёнма-ён ўтиришиб, кинони ҳам кўрмасдан, бир-бирлари билан гапиришиб ўтирган эмиш. Буни эшитган Қоратой хотини билан очиқчасига гаплашиб олмоқчи бўлди, бироқ у нари-берини ўйлаб: – Бизнинг овулимизда шу кунгача клуб қурилмаганига ким айбдор? – деди-ю, яна шаштидан тушди.\nБошидан кечганларини шу тарзда ўйлаб борар экан, Қоратой Учтепадаги экинзорлар томон қандай етиб келганини билмай қолди. У энди жўхориларнинг қай аҳволда эканлигини ўз кўзи билан кўрди. Кўрганларига ишонгиси келмай, кўзларини уқалаб-уқалаб қўйди. Лекин бу билан манзара ўзгармади. Сарғиш тортиб куйиб ётган бўз тупроқ гугурт чақсанг лоп этиб ёниб кетгудай. Жўхорилар бўлса аллақачон қувраб ўткир қуёш нурига тоб беролмай япроқларини найча сингари қат-қат ўраб олган эди.\nОна-Ер, у экинга сут беради, ҳаёт бахш этади. Лекин, у ҳозир етим болалардек ўгай қолган. Унинг сути йўқ, эгасиз қолган, жўхорилар аянчли аҳволга тушиб бари бир овоздан: «Бизга сув керак! Сув! Тезроқ бир томчи бўлса ҳам сув керак!» дея ялиниб-ёлвораётгандай эди. Ана шу пайтда Қоратойнинг юраги умрида биринчи марта, ҳақиқатан ҳам изтироб чекиб, зирқираб оғримоқда эди. Шунда унинг қулоқлари остида яна Собирбекнинг овози жаранглаб эшитилгандай бўлди: «Сен миробсан, сув қўлингда, ҳосил учун сен жавоб берасан. Билиб қўй, Қоратой, элнинг ризқини қийганинг, тер тўкиб қилинган меҳнатни зое кетказганинг учун халқнинг уволи тутади сени».\nШу маҳал кўнгилни беҳуд қилувчи гармсел бошланди. Иссиқ шамолнинг қуюқ тўлқинлари ер бетига олов пуркаб, қолган-қутган сўнгги намликни ҳам сўриб олаётгандай Қоратойнинг баданларини куйдириб ёндирарди.\n– Гармсел! – дея бақирарди Қоратой жон-жаҳди билан, нафаси бўғзига тиқилиб. – Гармсел келди! – сўнг у отнинг ёлига муккасидан йиқилиб тушди-да, ўзича бўғиқ овоз билан пичирлай бошлади. – Бундан кўра, менинг сувсиз қолганим яхши эмасмиди?! Бундан кўра, менинг чанқаб ўлганим маъқул эмасмиди?!\nБир оздан сўнг Қоратой бошини бир чулғаб олди-да, ўнқир-чўнқирларга қарамай, дала бўйлаб, чанг-тўзон кўтариб овул томон от қўйиб бораверди. У тизгинни бўш қўйиб чопиб борар экан, ҳозиргина кўчада подани тўсиб турган Хонимгул билан Тўқоннинг олдига етиб келди-да, отни таққа тўхтатди.\nТуннинг биринчи ярми шу кунларда одатдагидан қоп-қоронғи эди. Ой қорайиб кўринган тизма тоғ чўққиларидан кечикиб чиқаётган эди. Суғориш учун тун энг яхши вақт. Собирбек суғоришнинг қандай бораётганини текшириб юрди. Ҳамма иш жойида. Сувчиларга кундуз куни топшириқ бериб қўйилган, уларнинг ҳар қайсисига алоҳида ер ҳам тақсимлаб берилган. Энди бўлса Собирбек бирор ерга сув чиқмай қолмадимикин деб, марзама-марза юриб суғорилган экинларни кўздан кечириб юрган эди, бир вақт:\n– Собирбек, қаердасаг, ҳо-о-о, Собирбек қаердасан! – деган овоз эшитилиб қолди.\n– Мен бу ердаман!\n– Сув йўқ! Сув қуриб қоляпти! – дея бақирарди ҳалиги сувчи. Собирбек у томон чопиб бораркан, нариги ёқдан яна қийқириқ овози эшитлди:\n– Хой, мироб, сув йўқ! Сув қани?\nҲақиқатан ҳам ариқдаги сувлар ўзидан-ўзи камайиб қуриб қолган эди. «Катта ариққа уриб кетдими, нима бўлди?» – деганча Собирбек катта ариқ томон чопиб кетди... Ариқ жойида, боя-боягидай. Аммо сув камайганидан камайиб, ариқ тубидаги тошлар қоронғида йилтираб кўриниб турарди. «Тавба, бу нимаси бўлди?» – деб Собирбек ҳайрон қолди-да, каналнинг бнрор ерини сув олиб кетганмикин деган хаёлга бориб, бирдан чўчиб кетди. Бўлмаса бу каналдан ёлғиз Собирбеклар эмас, «Бештош» колхози ҳам сув ичарди, қолаверса, каналнинг уриб кетган ерини боғлаш осон иш эмас. Унга қанча куч, қанча вақт керак. Суғориш қизғин кетаётган ҳозирги пайтда сувсиз қолиш бу ҳосилдан маҳрум бўлиш деган гап. Нима бўлса ҳам тезроқ ҳаракат қилиш керак, деб Собирбек тун қоронғисига қарамай, отга яна қамчи босди.\nМана, у каналнинг бошига ҳам етиб келди. У ерда иккала колхоз учун сув бўлиб бериб турадиган катта шлюз ўрнатилган эди. Собирбек отини канал четидаги толга боғлади-да, ўзи каналнинг тепасига ирғиб чиқди ва шлюзнинг кўприги билан юриб бораётиб бирдан тўхтаб қолди. Собирбек катта ариқ бошидаги шлюзнинг беркитилганини кўриб ўз кўзига ишонмасди. Каналдан ариққа томон ҳеч бўлмаса жилдираб ҳам сув оқаётгани йўқ. Қоратойларнинг шлюзи бўлса, охиригача кўтарилган. Сувнинг ҳаммаси уларнинг ариғида шарқираб оқаётган эди.\n«Бу нимаси, буни ким қилди?» – деб Собирбек ўзига-ўзи савол берарди-ю, унга жавоб топа олмасди. У умрида бунақа ҳодисага дуч келмаган эди. Сувнинг шовқин солиб, шарқираб оқаётганидан Собирбекнинг сўзларини эшитиб бўлмасди.\n– Йўқ, бу ерда қандайдир англашилмовчилик бор. Бундай бўлиши мумкин эмас. Буни дарҳол тузатиш керак!..– дер эди Собирбек ўзига-ўзи пичирлаб.\nУ отининг ёнига бориб, ҳамиша эгарининг қошига боғлаб юрадиган катта ключни ечиб олди-да, қайтиб келиб ўзига тегишли сувни очиб юборайин деган мақсад билан ключни шлюзнинг гайкасига солиб бураётган эди, яқин атрофдан бировнинг ҳайбатли овози эшитилди:\n– Тегма унга, қўлингни торт!\nСобирбек ялт этиб ён-атрофига қараган эди, кўприкнинг устида қандайдир қанотини ёзиб юборган бургутга ўхшаш, ола-була жулдур ёпингандай бошини ичига олиб келаётган кўланка пайдо бўлди. Унинг афти башараси кўзга кўринмасди.\n– Қўлингни торт деяпман!\n– Қоратой, сенмисан? У жавоб бермасди.\n– Бизнинг сувни сен бўғиб олдингми?\n– Менга сувнинг ҳаммаси керак!\n– Бундай ҳуқуқни сенга ким берди?\nҚоратой лапанглаганча икки сакраган эди, Собирбекнинг қаршисида пайдо бўлди.\n– Йўқол, ҳозир кўзимга кўринма!\n– Қоратой, ақлинг жойидами ўзи? Нима деб вайсаяпсан?\n– Ҳозир бу ердан кет! Сувни бермайман дедимми, бермайман! Уни ўзим учун эмас, колхоз учун оляпман! Экинлар қувраб кетибди, менга сувнинг ҳаммаси керак. Ҳозир кет, жонингдан умидинг бўлса, бу ердан ҳозир кет! Нима қилсанг ҳам сувни бермайман.\n– Бошқаларнинг экини суғорилмасдан қолиб кетса майлими? Бу куракда турмайдиган сўз. Бу ўғриликдан бошқа нарса эмас!\n– Мен ўғриманми? Тилингни тий! – Қоратой сакраб бориб Собирбекнинг қўлидаги темир ключни юлиб олди-да, орқага бир қадам тисарилиб, қулочкашлаб туриб Собирбекнииг бошига урмоқчи бўлган эди, Собирбек эпчиллик қилиб, Қоратойнинг қўлини ушлаб қолди. Сўнгра у қўлига бутун кучини тўплаб, Қоратойнинг билагини қопқон каби синдиргудек маҳкам сиқиб тураверди. Ниҳоят, ключ Қоратойнинг қўлидан шўлп этиб сувга тушиб кетди. Бироқ Қоратой ҳамон ён бергиси келмади. Афтидан, у ҳолдан тойиб йиқилмагунча олишмоқчи. Собирбекни кўприкнинг четига судраб бориб, сувга итариб юбормоқчи. Буни сезган Собирек бир қўли билан шлюзнинг темиридан ушлаб олиб, ўрнидан қимирламай тураверди. Улар шу зайлда юзма-юз олишиб, кўприк устидан сувга тушиб кетмаслик учун бир-бирини ушлаб, ёпишишарди. Қадрдон дўст бўлиб юрган кезларида ҳам улар бир-бири билан бунчалик яқинлашган эмас эди. Атроф бўлса жимжит, қоронғи, бирор тирик жон йўқ. Фақат эндигина бош кўтариб келаётган тўлин ой «бу олишиб ётганлар ким бўлди», дегандай, қир орқасидан бош чўзиб қараётган эди. Агарда ҳозир кун қоронғи бўлмаганида, Собирбек Қоратойнинг қутургандай қон тўлган кўзларини баралла кўрган бўларди, чаккасида бўртиб чиққан қон томирларини юраги билан биргаликда гупиллаб ураётганини сезган бўларди, унинг ирвайган оғизлари мурдани эслатарди. Бироқ қоронғида Қоратойнинг куйиб-ёнаётгап иссиқ гавдаси, анқиб турган тер ҳиди ва хириллаб чиқаётган сўзларигина сезиларди.\n– Сувни бермайман дедим – бермайман! Бу тунда сувдан мен фойдаланаман. Экинлар сувсизликдан қувраб кетяпти!..\nБир оз вақт ўтгач, Қоратойнинг мадори қуриб, бўшашган эди, Собирбек уни ўзидан нарига итариб юборди:\n– Ўрнингдан жилма, Қоратой! Қўзғала кўрма! – деди Собирбек, – оқибат шу эдими? Ҳосил учун, биринчилик учун шунақа курашишимиз керак экан-да. Сен мени ким деб биласан?\n– Сен менга душмансан! – деди Қоратой энтикиб хириллаб. – Сен менга душмансан... Сен менинг севган хотинимга кўз олайтиряпсан, сен мени синамоқчи бўлиб йиғилишларда ёмон ишлайди, деб ишимни муҳокама қиласан. Лекин мени алдаёлмайсан, билиб қўй шуни... Суғоришда қанақа қилиб илғор бўлиб юрганингни ҳам биламан, сен менинг сувимни ҳам туни билан ўзингга фойдаланиб юрибсан...\n– Нима-нима? – деди-ю, Собирбекнинг томоғи бўғилиб, бошқа сўз айтишга чамаси келмади шекилли, Қоратойнинг ёқасини қўш қўллаганича ўзига ниқтаб тортиб, шу бўйича қимирлатмасдан хиппа бўғиб тураверди, сўнг қоронғида унинг кўзидан кўнглида нималар борлигини билиб олмоқчи бўлгандай, юзига анчагача тикилиб турди-да, қандайдир ўкинч билап бошини чайқади:\n– Ҳаммаси тушунарли! Мен кетдим. Аммо шуни билгинки, сенинг ариқларинг шунча сувга чидаш беролмайди... Сен ўзингга-ўзинг душманлик қиляпсан... Агар бир ҳўплам сув бекорга кетса, кейин ўзингдан ўпкала...\nСобирбек кетгандан сўнг Қоратой кўприкнинг устида туриб, ой нурида оқариб кўринган Собирбекнинг гимнастёркасига анчагача қараб қолди. Собирбек бу тўқнашувда ғолиб чиққандай бошини баланд кўтариб, кўкрагини кериб, мардонавор одимлаб кетаётган эди, Қоратойнинг бўлса боши айланиб, бутун вужуди олов бўлиб ёнаётган эди. У ҳозир ўзини ғоят кучсиз, биров адаштириб, ёлғиз ташлаб кетган гўдак сингари ҳис қиларди. Шу пайт у кетиб бораётган Собирбекка: «Тўхта! Менга сувинг керак эмас, сувингни ол!» деб бақириб юборишига сал қолди.\nЎз қилмишини тўғри деб топиш ва ундан қаноат ҳосил қилиш учун Қоратойга яна нимадир етишмаётган эди. Каналнинг тепасидан чопиб тушган Қоратой ариқ ёқасига келиб ўтирди-да, жонимни жабборга бериб топган сув сенмисан, дегандай томоғи қуриб-чанқаган киши каби ҳовучлаб қулт-қулт сув ичди-да, ўзича нималарнидир гапираётган эди:\n– Шошмай тур, ҳали мен сенга кўрсатиб қўяман. Энди ҳамма сув ўз қўлимда... Бу кеча ҳамма экинларни суғориб оламан. Муддаом шу. Мени ўғри деб кўрсин-чи, мен ўғри эмасман!.. Улар экинларини тўрт-беш марталаб суғориб олишган. Бир кеча сув олмаса олмабди-да... Бизга бўлса ҳозироқ сув керак. Мана, яна гармсел эсиб келяпти... Йўқ, Собирбек, бекорларни айтибсан, бизга олти қулоқ эмас, ўн-ўн беш қулоқ сув керак... Учтепадаги жўхориларга сувни ўша эски ариқлар билан олиб бораман.\nҲақиқатан ҳам ариқда катта сув тўлқинланиб оқаётган эди. Унинг кучли оқимига қараб турган Қоратойнинг кўзлари жимирлаб кетди. Баҳорги тошқин дарё каби қирғоқлари билан тўлиб оқаётган ариқ сувига кафтингни солиб тўсмоқчи бўлсанг, сув гўё асов тойдек сапчиб, дуч келган томонга олиб кетиши мумкин. Сув эркин оқишни яхши кўради. Агар унга қулоқ солиб турсанг, сув ўзининг кучли оқими билан ариқ қирғоқларини кемириб кетиб, кўзга кўринмас қумларни муттасил оқизиб бораётгани эшитилади.\nБироқ Қоратойнинг хаёли бошқа нарсада эди. У бугун қандай бўлмасин, туни билан экинларнинг ҳаммасини суғориб олмоқчи эди. Сув ҳозиргача Учтепага етиб борганини, у ерда сувчилар кечадан бери шайланиб, тайёр бўлиб турганини хаёлидан ўтказди-да, Қоратой ўрнидан сапчиб туриб қувончидан ўзича мийиғида кулиб қўйди. Ҳа, суғориш бошланди! Энди тезроқ ҳаракат қилиб қолиш керак...\nҚалин канопнинг қоқ ўртасидаги ёлғизоёқ йўл билан чор атрофга назар ташлаб бир аёл келарди. Унинг бошига бир ўрам қилиб боғлаб қўйилган оқ рўмоли елкасига сидирилиб тушган, кўйлагининг ёқалари очиб юборилган, қоронғида кўкси оқариб кўриниб турарди. Бу Хонимгул эди. У шошилганича қаергадир кетиб борарди. Уйқусидан чўчиб уйғониб кетган тўрғай ёнидан париллаб учиб кетган эди, Хонимгул чўчиб кетиб қичқириб юборишига сал қолди ва қўрққанидан қўлидаги тугунчани кўкрагига босиб олди. Йўқ, у қўлидаги тугунчани ташламоқчи эмас. Қоратой ишга бугун овқат емасдан кетган, яна бунинг устига, унинг кайфияти ҳам бузуқ эди. Агар бирор ҳодиса юз берганини билганда, Хонимгул Қоратой учун жонини беришга ҳам тайёр эди...\nШу пайт аллақаердан:\n– Қоратой! Қоратой! Сув уриб кетди! Тезроқ кел! – деган кучли овоз эшитилди.\nШошиб қолган Хонимгул ўша томонни кўзлаб чопиб кетди. Уч-тўрт киши, кимлигини билиб бўлмасди, уриб кетган ариқ ёқасида уймалашиб ётган эди. Аммо Хонимгул улар орасидан Қоратойни дарров таниди. У сув ўйиб кетган ариқ ўртасида энкайганича нимагадир уриниб ётган эди. Қатта ариқдан сиқилиб оқаётган кучли оқим йиртқич ҳайвон каби тутқич бермай, қирғоқни узиб-юлқиб, тупроқ чиқиндиларини ўзи билан бирга оқизиб сойга томон чопарди. Сувнинг шовуллаб оқаётган оқими ичидан дам-бадам кишиларнинг шовқин-суронлари эшитилиб қоларди.\n– Бўл!.. Тезроқ! Чимни олиб кел!.. Тошни бос...\nХонимгулнинг етиб келганини ҳеч ким пайқамаган эди. Бироқ унинг қаердан, қачон келганига ҳам ҳеч ким ҳеч қанча таажжубланмасди. Хонимгул сув кечиб, Қоратойнинг олдига югуриб борди. Қоратой унга ялт этиб бир қараб қўйди-да:\n– Чим, чим олиб кел! Тезроқ! – деб буйруқ қилди. Ундан кейин нима бўлганини Хонимгул яхши англамасди. Боши қотиб, ганграб ўнгими, тушими, фақат жон-жаҳди билан чим ўйиб ётганини биларди, холос. Чимни ердан ажратиб олиш қийин, уни тирноқлари билан узиб олиш керак. Чим жуда оғир бўлса ҳам, Хонимгул уни ташламай, бола кўтаргандай қучоқлаб кўкрагига қисиб, Қоратойга олиб келарди. Қоратой бўлса хотинига бирон нима демасдан бўғилиб хирилларди. Шу чоқ нариги томондан бировнинг қичқирган овози эшитилди:\n– Нима? Нима бўлди?\n– Тезроқ, тезроқ бўлинглар! Сув олиб кетяпти!..– Мускуллари темирдай бўртиб чиқиб, ҳансираб, бир-бировларини туртишиб сув билан олишиб ётган одамлар орасидан аёлнинг ҳорғин овози қулоққа чалинди. Хонимгулнинг оёғига тош тушиб кетган эди. У оёғининг оғриғига чидай олмасдан «вой жоним», деганча тишини тишига босиб, сувнинг ичида ўтириб қолган эди, нариги ёқдан Қоратойнинг «бўлинглар», деган буйруғини эшитиб, ўрнидан ирғиб турди. Шу заҳоти бир нарса қирс этиб кетди. Нима бўлди, оёғи синдими?.. Қоратойнинг қоқаётган қозиғи синиб кетган эди...\nКўзлари жимирлаб тиниб кетди...\n– Бари бир, бўлмайди!\n– Нега бўлмайди?\n– Эски ариқ эски кўйлак сингари, бир жойини ямасанг, иккинчи ери йиртилаверади.\n– Бас қил!\n– Бундан чиқди, ишлаб ўлгин деб қўя қол?\nЯна шиддатли кураш давом этади! Сув – бу тилсиз ёв. У бостирилган тош ва чимларнинг остидан отилиб чиқиб, ҳамма ёққа тошиб, бузиб бораётган эди. Уни жиловлаб бўлмасди... Қўлларининг тобора мадори қуриб, юзларидан номакоб тер қуйиларди... Сувчилар Қоратойдан норози бўлиб, уни кўришга кўзи йўқ эди...\n– Шу ҳам ариқ бўлди-ю, ичидаги чўп-хасига ўралашиб йиқиласан киши... Яна ундан сув қандай оқсин...\n– Ариқларни дурустроқ қазитмай раис билан мироб нима қилиб юрибди...\n– Буларнинг ҳаммасига Қоратой айбдор, икки ўртада на ўзига, на ўзгага қилди...\n– Текин томоқ юракни оғритади!\nБу сўзларни Хонимгул ҳам эшитиб турган эди. «Улар нима дейишяпти, Қоратой бирор қалтис иш қилиб қўйдими?» деб қўрқиб кетди.\nСувчилардан бири жаҳл билан бақирди:\n– Бас энди, сувни очиб юбор!\nКимдир биров сувни ариққа ташлаб юбориш учун шлюз томон югуриб кетди. Қоратой бўлса, бир-икки сакраб етиб келди-да, унинг йўлини тўсди.\n– Сенга ким айтди сувни ташлаб юборсин деб? Ҳозироқ изингга қайт! Жавобини ўзим бераман!\n– Ниманинг жавобини берасан? Бировларнинг сувини очиб олиб, ариқларни бузиб юборганингними?\nҚоратой лом-мим демасди. Қовоқ осган бўйича қаршилик кўрсатмоқчи бўлиб тўпланиб турган сувчиларга томон қўлидаги кетмонини салмоқлаб яқинлашиб борди.\nҲалиги сўзларнинг маъносини, куёвининг қилмишларини Хонимгул энди аниқ англаб етган эди.\nҚоратой сувчиларга ғазаб билан ташланди:\n– Ишни ташлаб кетишга ким рухсат берди?\n– Қўп бақираверма! Яхшилик билан сувни очиб юбор!\n– Сен ўғирлаган сув учун биз жавоб бермаймиз!\n– Очиб юбормайман! – деб бақирган Қоратой жони бўғзига келиб, кетмон кўтариб сувчиларга ҳамла қилди.\nШу заҳоти сувчилардан бири уни ўз кетмони билан тўсиб қолди, кетмонлар бир-бири билан тўқнашиб, қоронғида олов учқунлари чақнади. Сувчилар кўплашиб Қоратойни босиб йиқитиб, қўлидаги кетмонини тортиб олишди. Қоратой шунда ҳам тинчланмасди. У олдида турган одамларни боши-кўзи демасдан сола бошлади.\nБошқалар уни ушлаб қўлини орқасига қайиришган эди. Қоратой қўлдан чиқиб кетиб, икки-уч қадам нарига бориб йиқилиб тушди. Бироқ яна ўрнидан тура солиб, қутурган ҳайвон каби олишиб кетди.\nҲангу манг бўлиб қолган Хонимгул тили калимага келмай, мажоли қуриб, ўша ўтиргани бўйича ўтириб қолди.\n– Вой, бу қандай мудҳишлик! – деганича Хонимгул муштлашиб ётганларни ажратмоқчи бўлиб, ўзини уларнинг орасига отди. Гандираклаб ҳолдан кетган Қоратойнинг олдини тўсиб, ураётган одамлардан уни ҳимоя қила бошлади:\n– Қўйинглар, садағанг кетайлар, ҳой бу нима қилганларинг, бола бўляпсизларми, қўйиб юборинглар! – деб Хонимгул йиқилиб-сурилганича Қоратойни ажратиб олишга талпинарди. Кўзига қон тўлиб, жон талвасасида олишаётган Қоратой аёлига бўй бермай, уни қайта-қайта силтаб ташлади. Шунга қарамай Хонимгул ўзини қоронғида муштлашиб ётган оломон орасига отиб сувчиларга ялиниб-ёлворди:\n– Қўйсаларинг-чи, айб сизларда эмас... Қўли билан қилган, боши билан жавоб беради. Бунга Қоратойнинг ўзи жавоб берсин, сизлар кетаверинглар... Кетинглар ҳозир... Урманглар деяпман!\n– Ҳой, уришни ким бошлади? Унинг ўзи эмасми?\n– Бошлаган бўлса, бошлагандир, ўчларингни мендан олинглар, ундан кўра, мени уринглар.\n– Нега сени урар эканмиз... Ҳозир кетамиз, бу ерда ётиб қоладиган одам йўқ. Бироқ биз буни шу бўйича оқибатсиз қолдирмаймиз. Тегишли жойда гапиришиб оламиз... «Кўрамиз! Ҳали парторг, правлениенинг олдига ҳам борамиз!» – деганча сувчилар кетмонларини елкаларига ташлаб, овулга йўл олишди.\nҚоратой бўғиқ овоз билан:\n– Тўхта! Орқага қайтинглар, ҳозир қайтинглар! – деб бўйнига осилиб олган Хонимгулни судраб, улар томон интиларди.\nСувчилар тўхтамади, унга жавоб ҳам қилишмади. Бир оздан сўнг улар қоронғида ғойиб бўлишди.\nБоядан бери олишавериб ҳолдан кетган Қоратойнинг эси оғиб, бутун вужуди титраб-қалтираб, қўллари латтадай шалвираб қолган эди. Дала устидан гўё момақалдироқ гулдураб ўтиб кетгандай атроф жимжит.\nДимиққан илиқ тун майин тортиб қизиб ётган ер бетига салқин тушаётган эди. Ариқ бўйлаб тиғиз ўсган ихрож билан сариқ бош ўсимликларнинг ўткир ҳиди ҳавода анқиб турарди. Канал тарафдан қурбақаларнинг қуриллаши элас-элас эшитилиб турарди. Нариги ёқда эса қалин бутазор оралаб она туя ўтлаб юрибди. У бўталоғини эркалаб, чўзиқ овоз билан ўзига чорларди ва янтоқ пояларини киртиллатиб чайнарди.\nҲа, табиат одатдагидай тинч, ўз маромида, унинг осудалигини фақат биргина нарса – ариқнинг шариллаб оқаётган суви бузмоқда эди. Кичкинагина камарчадан куч билан отилиб чиқаётган сув сой бўйлаб шарқираб оқмоқда. Қоратой бошини қуйи солиб, ўртаниб ётган юрагини тўхтатолмай камардан пишқириб қайнаб чиқаётган сув каби энтикиб, оғир нафас оларди. Унинг «дик-дик» ураётган юраги куёвини қучиб турган Хонимгулга гўё ўз қалби ураётгандай аниқ сезилиб турарди. Мана, сув сўнгги тош ва чимларни ҳам суриб оқизиб бормоқда. У ўчакишгандай, аввалгисидан ҳам кучлироқ шарилламоқда.\n– Буни мен ёлғиз ўзим учун қилдимми? – деярди Қоратой ўз-ўзича, кимга юзланишни билмай. – Йўқ, колхозни деб қилдим... Сув бўлмаса... Экин майдони йилдан йилга кенгайиб бораётган бўлса...\nХонимгул куёвининг бу нолишини кўриб, юраги товланиб кетди:\n– Ҳечқиси йўқ, Қоратой, кўп хафа бўлаверма! – деярди Хонимгул куёвининг қулоғига шивирлаб.\nҚоратой бир хўрсиниб, Хонимгулни қучоқлаб турган қўлларини ажратиб, уни нарига итариб юборди.\n– Кет бу ердан! – деди у зарда билан қаҳри келиб. – Кўзимга кўринма, йўқол!\nХонимгул бирон нарса демасдан жимгина қайрилди-да, одимлаб кетди. У юриб бораркан, йўл-йўлакай қуврайларнинг бошини чимчиб, уларнинг аччиқ донларини кафтида уқалаб, ерга сепиб борарди.\nЁлғиз қолган Қоратой яна бир оз ўтирди-да, сўнг тўғонни кўзлаб юриб кетди.\nТонг ҳам ота бошлади. Тоғ ён бағирларига ўрнашиб олган паға-паға енгил булутлар уйқудан секин-аста бош кўтара бошлади.\nҚоратой бўлса ерда чалқанча тушиб ётган эди. Ҳозир у ерни қучоқлаганича ёлғиз ётарди.\nЕр ҳаммасини тушунади, одамнинг севинч-қувончига ҳам, қайғу-аламига ҳам шерик бўлиши, ўз бағрига сингдириши мумкин. Мана, ҳозир ҳам чуқур хаёллар оғушига чўмиб ўтган воқеани эслаётган Қоратойнинг тинчини бузгиси келмагандай, секин-аста ёришиб келаётган тонг шуъласи ер бетига тўшалиб, юқоридан эсаётган майин шабада унинг зирқираб-қақшаб оғриётган танаси, қавариб кетган қўллари узра гирдикапалак бўларди. Қоратой ётган ерга яна кимдир биров шарпасиз яқинлашиб келди-да, унинг ёнига ўтира қолиб, Қоратойнинг бошларини, кифтларини силай бошлади. Бу илиқ қўллар Қоратой учун ғоят яқин, ғоят ёқимли туюларди. Қоратой заррача бўлса-да, қўзғалишдан қўрқарди; гўё сал қўзғалса бу оромбахш лаҳза, жон ато қилган бахт қуши парвоз қилиб, учиб кетиб, иккинчи марта қайтиб келмасдек бўлиб туюларди.\n«Қадрингга етмадим, Хонимгул, – деб ўйлаб ётган эди у. – Сенинг табиатингни тушунмасдан пастлик қилдим. Кечир мени, юзингга қандай қарайман энди. Бахт-толе деган нарса фақат уйда, ўчоқнинг бошидагина эмас, балки эл билан, коллективнинг меҳнати билан чамбарчас боғлиқ эканини ўзинг ҳам тушунган бўлсанг керак...»\n– Қоратой, ўрнингдан тур, Собирбек келяпти! – деб шивирлади Хонимгул. Қоратой бошини саланглатиб ўрнидан турди.\n– Ма, далада қолиб кетибди, бошингга кийиб ол, – деб Хонимгул унга қалпоғини узатди. Қоратойнинг чангга ботган уст-бошини қоқиб, кўйлагининг йиртилган жойларини тўғрилаб, қистириб қўйди.\n– Мен уйга кетаверайин, сен кейин борарсан... Отинг қўрғоннинг нариги ёғида тушовли юрибти, – деди Хонимгул кетиб бораётиб.\nСобирбек ариқни ёқалаб секин келаётган эди. У баъзан узангига оёқларини тираб, отининг жиловини тортиб, атрофга назар ташлаб борарди. Балки, у янги ариқнинг қаердан тушишини мўлжаллаб юргандир.\nҚоратой жимгина қараб турарди.\nДўст олдида жавоб беришдан кўра душман қўлида ўлган яхши эмасми?!\n"http://www.kutubxona.com/wiki/index.php?title=Chingiz_Aytmatov._Raqiblar_(hikoya)_/_Kiril&oldid=2784" dan olindi\nTurkumlarAsarlarQirgʻiz adabiyotiSotsialist realizmChingiz AytmatovNasrHikoyalar\tAdabiy Shakllar


С начала работы biznes-daily.uz 7 173 608\nГлавная "МЕНИНГ МУЛКИМ - ЧАСТНАЯ СОБСТВЕННОСТЬ" Савол беринг, жавоб берамиз\n1. Ёш оилага кимлар киради?\nЁш оила — эр-хотиннинг иккиси ҳам 30 ёшдан ошмаган оила ёхуд фарзанд (бола) тарбиялаб вояга етказаётган 30 ёшдан ошмаган ёлғиз отадан ёки ёлғиз онадан иборат бўлган оила, шу жумладан, никоҳдан ажралган, бева эркак (бева аёл).\n2. “Плагиат” атамасининг маъноси нима? Қонунчилигимизда бунга қандай жавобгарлик қўлланилади?\nПЛАГИАТ (лотинча плагио – ўғрилайман) – адабиёт, фан, санъат асари, кашфиёт ёки рационализатор таклифига муаллифликни (қисман ёки тўла) қасддан ўзлаштириш. Муаллифлик ва кашфиётчилик ҳуқуқларининг бузилиши учун жиноий ва фуқаролик жавобгарлиги назарда тутилади.\nАмалдаги қонунчиликда тўғридан-тўғри, бевосита “плагиат” атамаси қўлланилмаса-да, муаллифлик ҳуқуқларининг бузилиши учун аниқ жавобгарлик чоралари назарда тутилган. Хусусан, Жиноят кодексининг 149-моддасига кўра, тафаккур мулки объектига нисбатан муаллифлик ҳуқуқини ўзлаштириб олиш, ҳаммуаллифликка мажбурлаш, шунингдек, тафаккур мулк объектлари тўғрисидаги маълумотларни улар расман рўйхатдан ўтказилгунга ёки эълон қилингунга қадар муаллифнинг розилигисиз ошкор қилиш энг кам ойлик иш ҳақининг йигирма беш бараваридан етмиш беш бараваригача миқдорда жарима ёки беш йилгача муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш ёки уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёхуд олти ойгача қамоқ билан жазоланади.\nЎзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Олий аттестация комиссияси Раёсатининг 2016 йил 28 апрелдаги қарори билан тасдиқланган Фан доктори илмий даражасини бериш тартиби тўғрисидаги низомнинг 2-боб, 15-бандига кўра, талабгор ўз диссертациясида фойдаланган материаллар манбаини, уларнинг муаллифи ва номини тўлиқ кўрсатиши лозим. Талабгор диссертацияда илмий иш ёзишда иштирок этган ҳаммуаллифларнинг ғоя ёки ишланмаларидан фойдаланган тақдирда, буни диссертация ва диссертация авторефератида қайд этиши шарт.\nЎзганинг материалидан унинг муаллифи ва манбаини кўрсатмасдан фойдаланилган ҳолларда, диссертация, у қайси босқичда кўрилаётган бўлишидан қатъи назар, муҳокамадан олиб ташланади ва талабгор ушбу мавзу бўйича диссертацияни қайта ҳимоя қилиш ҳуқуқидан маҳрум этилади.\nФуқаролик қонунчилигида эса плагиат содир этган “адабий ўғри”га нисбатан иккита чора қўлланилади. Биринчиси, бу ҳуқуқни тан олиш ва ҳуқуқ бузилишидан олдинги ҳолатни тиклаш”, яъни аслида асарнинг ҳақиқий муаллифи ким эканлигини эътироф этиш, зарур ҳолларда эса тегишлича расмийлаштириш, иккинчиси эса асар муаллифига етказилган моддий ва маънавий зарарларни қоплаш (бу чоралар Фуқаролик кодексининг 1040-моддаси ва “Муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар тўғрисида”ги қонуннинг 65-моддаси қоидаларидан келиб чиқади).\n3. “Ягона дарча” марказлари қандай давлат хизматларини кўрсатади?\n“Ягона дарча” марказлари орқали амалга ошириладиган хизматлар қуйидагилар: тадбиркорлик субъектларини муҳандислик-коммуникация тизимига тайёр ҳолда улаш;\nбино ва иншоотнинг ташқи кўринишини ўзгартиришни (фасадини таъмирлашни) келишиш;\nқурилиш-монтаж ишларига рухсат бериш;\nюридик шахсларнинг ер участкаларига бўлган ҳуқуқларини давлат рўйхатидан ўтказиш;\nюридик шахсларнинг ипотека ҳамда бинолар ва иншоотлар ва ер участкаларига бўлган ашёвий ҳуқуқлар ипотекаси тўғрисидаги шартномаларини давлат рўйхатидан ўтказиш;\nумумий овқатланиш корхоналари томонидан алкоголли маҳсулотларни сотиш ҳуқуқи учун рухсат гувоҳномаси;\nалкоголли маҳсулотлар билан чакана савдо қилиш ҳуқуқини берадиган рухсат гувоҳномаси бериш;\nкўчма савдони амалга оширишга рухсат бериш;\nташқи рекламаларни жойлаштиришга рухсат бериш;\nюридик шахсларнинг бинолар ва иншоотларга (шу жумладан, ер ости иншоотларига) бўлган ҳуқуқларини давлат рўйхатидан ўтказиш;\nтурар жойларни нотурар жой тоифасига ўтказишга рухсат бериш;\nер ости бойликлари участкасидан фойдаланишда бузилган ерлар қайта тикланганлигини тасдиқлаш хулосаси бериш;\nмахсус сувдан фойдаланиш ёки сув истеъмолига рухсат бериш;\nўсимлик дунёси объектларидан махсус фойдаланишга рухсат бериш;\nўрмон фондига кирмайдиган дарахт ва буталарни кесишга рухсат бериш;\nюридик шахсларни рўйхатдан ўтказиш ва қайта рўйхатдан ўтказиш;\nякка тартибдаги тадбиркорларни рўйхатдан ўтказиш;\nўз тармоғини яратиш ҳуқуқисиз маълумотларни узатиш тармоқлари орқали провайдер хизматлари кўрсатишга лицензия бериш;\nЎзбекистон Республикасига хорижий ишчи кучларни жалб қилишга рухсатнома бериш;\nфармацевтика фаолиятини амалга ошириш ҳуқуқига лицензия бериш;\nтиббий фаолиятни амалга ошириш ҳуқуқига лицензия бериш;\nвояга етмаганларга мўлжалланган дори воситалари рекламасини жойлаштиришга рухсатнома бериш.\n4)Меҳнат дафтарчаси қандай ҳолатларда яроқсиз деб топилади?\nМеҳнат дафтарчаларини юритиш тартиби тўғрисидаги йўриқноманинг 4,1-бандига мувофиқ, меҳнат дафтарчаси йиртилган, ёнган, ёзувлари бўялган ҳолларда фойдаланиш учун яроқсиз бўлиб қолган ҳисобланади.\n5) Мен ишга қабул қилинган пайтимда иш берувчим билан ўртамизда 1 йил муддатли меҳнат шартномаси тузилганди. Кўрсатилган муддатдан 6 ой ўтиб кетган бўлишига қарамай, мен билан тузилган меҳнат шартномаси бекор қилинмади. Ушбу ҳолатда шартномада кўрсатилган муддат бузилган ҳисобланмайдими?\nЎзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 105-моддасига мувофиқ, муддатли меҳнат шартномаси муддати тугаши билан бекор қилинади. Агар муддат тугагандан кейин ҳам меҳнатга оид муносабатлар давом этаверса ва тарафлардан бирортаси бир ҳафта давомида унинг бекор қилинишини талаб қилмаган бўлса, шартнома номуайян муддатга узайтирилган ҳисобланади.\n6) Мен хотинимнинг номига расмийлаштирилган автомашинани ишончномасиз бошқара оламанми? Ҳозирги кунга қадар бошқариб келаётган эдим, ЙПХ ходимларига никоҳдан ўтганлигим ҳақидаги гувоҳномани кўрсатардим. Бироқ кейинги пайтларда айрим ЙПХ ходимлари ишончнома олмасангиз бўлмайди, дейишмоқда.\nАгарда транспорт воситаси биргаликдаги турмуш даврида харид қилинган бўлса, турмуш ўртоғингиз номидаги транспорт воситасини ишончномасиз бошқара оласиз. Бунинг учун ёнингизда никоҳ тузилганлиги тўғрисидаги гувоҳноманинг аслини ёки нусхасини олиб юришингиз тавсия этилади. Шунингдек, транспорт воситаси эгасининг фуқаролик жавобгарлигини мажбурий суғурта қилиш бўйича суғурта полисида эр ва хотиннинг фамилияси акс этган бўлиши керак.


Черан борасида қўнғироқ, термада ўйнаши мумкин бўлган чет эллик футболчи ва Қирғизистонга қарши ўйин нега кўрсатилмаслиги ҳақида — Абрамов.. - 5 Ноября 2019 - BEPUL MP3 KO'CHIRISH, VIDEO KLIP, FOTO SURATLAR, YANGI\nГлавная » 2019 » Ноябрь » 5 » Черан борасида қўнғироқ, термада ўйнаши мумкин бўлган чет эллик футболчи ва Қирғизистонга қарши ўйин нега кўрсатилмаслиги ҳақида — Абрамов..\nЎзбекистон терма жамоаси бош мураббийи Вадим Абрамов бугунги машғулотлардан кейин сайтимиз мухбирининг баъзи саволларига жавоб қайтарди.\nМураббий дастлаб тайёргарлик ҳақида сўзлади:\n«Ишчан кайфиятда машғулотлар ўтказилмоқда. Қирғизистон билан назорат баҳси, кейин эса Саудия Арабистони ҳамда Фаластинга қарши саралаш босқичи доирасидаги муҳим ўйинлар кутмоқда. Биз мазкур муҳим беллашувларга тайёргарлик кўряпмиз», – деди Вадим Абрамов.\n– Қирғизистонга қарши назорат ўйини трансляция қилинмаслиги айтилмоқда. Бу эса сизнинг ташаббусингиз билан амалга оширилаётган экан, шу ростми?\n– Шундай. Саудия Арабистони биз уларга қарши қандай тайёргарлик кўраётганимизни томоша қилишлари шарт эмас. Қандай тайёргарлик кўраётганимиз рақибга ўзига хос сюрприз бўлақолсин. Ўйин очиқ бўлади. Яхшиси мухлислар стадионга келиб футбол томоша қилишсин. Ўзбекистон терма жамоасини стадиондан туриб қўллаб-қувватлашсин.\n– Яқинда Станислав Черчесов унга телефон орқали бир мухлис нега Россия терма жамоасига премьер лига тўпурари Шомуродовни чақирмаётганини сўраб тўполон қилганини айтди. Қизиқ, сизга Черанни нега терма жамоага чақирмаяпсиз деб ҳеч ким сим қоқиб, тўполон қилишга улгурмадими?\n– Афсуски бу борада менга ҳеч бир мухлис қўнғироқ қилгани йўқ. Мен ҳам Черан борасида қўнғироқни кутяпман. (кулади)\n– Юртимизда барқарор тўп тепаётган Игорь Голбан келаси йили Ўзбекистон паспортини олиши мумкин экан. Агарда бу руй берса, унда Голбаннинг терма жамоамизда ўйнаш имконияти пайдо бўладими? Сизга ушбу ҳимоячи маъқулми?\n– Албатта. Аслида Голбанни мен Ўзбекистонга таклиф қилганман. Маълум вақт Голбан «Локомотив»да шуғулланган ва кейинчалик мен уни «Қўқон-1912″га таклиф қилгандим. Ажойиб ҳимоячи. Унда Ўзбекистон терма жамоасида ўйнаш имконияти пайдо бўлади. Шахсан менга унинг ҳаракатлари ёқади.


Қандай қилиб кузда терининг ҳимоя хусусиятларини ошириш мумкин?\n19.12Лактофильтрум®- сизнинг организмингизни тозалашда ёрдам беради 01.11Аллергияда болалар учун Лактофильтрум® 01.11Ичакнинг терига таъсири 17.10Atopik Dermatitda Lactofiltrum® 02.10Аллергияда Лактофильтрум\nТери организмнинг ҳимоясини таъминловчи асосий органлардан бири. У ташқи муҳитнинг зарврли таъсири ва инсон ички дунёси ўртасидаги ўзига хос чегара, тўсиқ ҳисоблангани боис, унинг тўлиқ фаолият кўрсатиши саломатлигимиз учун мурим аҳамиятга эга.\nТери ҳимоя механизмининг тўлиқ фаолияти бактериал қатлам фаолияти ўртасидаги тўсиқ вазифасини ўтовчи безларнинг тўғри ишлашига боғлиқ. Организм ҳимоячиси вазифасини теридаги рамзий патоген ва фойдали бактериялар бажаришини кўпчилик билмаслиги мумкин. Уларнинг тўғри баланси ва ўзаро муносабати терининг куз-қиш мавсумидаги ҳимоя самарадорлигини таъминлайди.\nҚуйидаги қоидалар тери иммун хусусиятини оширишга ёрдам беради:\n-Тўғри овқатланиш (таомномага витамин ва минералларга бой маҳсулотлар киритилиш керак);\n-Зарарли одатлардан воз кечиш (чекиш, ҳаддан зиёд алкогол маҳсулотлари истеъмоли тери ҳолатига салбий таъсир кўрсатади);\n-Озиқлантирувчи ва намлантирувчи кремлардан фойдаланиш;\n-Махсус маскаларни қўллаш;\n-Зарур миқдорда сув ичиб юриш;\n-Тоза ҳавода сайр қилиш;\n-Организмни заҳарли ва заррали моддалардан тозалаш\nОрганизмни заҳарли ва зарарли моддалардан препаратлар, масалан, икки томонлама таъсирли инновацион Лактофильтрум ёрдамида тозалаш мумкин.\nЛактофильтрум® - энтерсорбентлар* гуруҳига кирувчи табиий досита бўлиб, организмдаги зарарли ва заҳарли моддаларни боғлаб чиқаришга ёрдам беради. Таркибига энтерсорбентдан ташқари ичаклар микрофлорасини тиклаш ва озиқлантириш учун зарур – лактулоза пребиотиги ҳам киради.\n*Энтерсорбентлар – ошқозон ва ичакка тушиб, сифатсиз озиқ-овқат маҳсулоти, дори воситалари ва ичимликлар орқали органзмга тушган микроорганизмлар, патоген микрофлора, бошқа турдаги токсинларни боғлаб чиқарадиган моддалар.\nЭнтерсорбентларнинг терини ҳимоя қилиш хусусияти яқинда кашф этилди. Эпидермис ҳолати инсон овқат ҳазм қилиш тизимига бевосита боғлиқ экан.\nАйнан шунинг учун ҳам вақти-вақти билан, айниқса куз-қиш мавсумида энтерсорбентлар қабул қилиш тавсия қилинади, зотан – соғлом ичаклар – гўзал тери, демак!\nМуҳим: қўлашдан олдин йўриқнома билан танишиб чиқинг ёки мутахассис маслаҳатини олинг.


ИнтерФУТБОЛ :: Левандовски 2014 йилдан "Реал"да ўйнаши мумкин эди...\nЛевандовски 2014 йилдан "Реал"да ўйнаши мумкин эди...\nКуни кеча польшалик журналистлар, аниқроғи Onet Sport нашри Левандовскийга дохил "тарих"да қолган қизиқарли янгиликни эълон қилди. Унга кўра 2013 йилда Боруссия Д аъзоси бўлгане Роберт Левандовски «Бавария» билан оғзаки келишувга эга бўлган.\nАммо, Роберт жаноблари "Реал" М билан ҳам маълум бир маънода "даҳанаки" шартнома ҳақида бош қотиришга киришган экан. Зотан, «Қироллик» клуби тақдим этган шартнома 6 йилга мўлжалланган: 2014 йилнинг июлидан 2020 йилнинг июнига қадар ҳамда солиқлар билан ҳисоблаганда Польша термасининг етакчи футболчисини йиллик маоши 10,9 миллион еврога эга бўларди. Бу миқдорнинг 1,9 миллиони полшалик футболчига дарҳол берилиши, шунингдек, шартноманинг ҳар бир йилига 1,5 миллион евро тўланиши кўрсатилган.\nЛевандовскига солиқлар билан ҳисоблаганда йиллик 8,6 миллион евро маош таклиф этилган. Шунингдек, шартномада ўйинчи учун бир қатор чекловлар санаб ўтилган: мотоциклда юриш, моторли қайиқ сузиш, чанғи учиш, парашютдан сакраш ва чўққига чиқиш билан шуғулланиш тақиқланган.\nАммо, Роберт Левандовски 2014 йилнинг ёзида дортмундликлар сафидан эркин агент сифатида «Бавария»га кўчиб ўтишни маъқул кўради...\nРоберт Левандовскининг “Бавария” сафидаги топ-30 та голини томоша қилинг (видео)\nФото: Onet Sport


21 июль, 2020, 16:30\nТеглар:Суперлига | Про-лига | ЎзПФЛ | ЎФА\nЎзбекистонда футбол ўйинларини тўхтатиш ёки давом эттириш кераклиги борасида баҳс-мунозаралар давом этмоқда.\nБиз кечадан бери журналистларнинг бу борадаги фикрларини тақдим этиб бормоқдамиз. Бу гал “Ориат доно” радиосининг “Футбол плюс” дастури бошловчиларидан бири Жамолиддин Бобожоновнинг қарашларини ҳавола қиламиз.\n- Пандемия бунақа кечишини ҳеч ким кутмаганди. Кўпчилик чемпионатимизни рестарт бўлишини кутганди. Шундай ҳам бўлди. Менимча, пандемия ҳолатида тестларни вақтида топширмади, деб клубларга айблов қўявериш яхши эмас. Тест топшириш билан боғлиқ вазиятни барча билиб турибди. Клублар ҳам бу борада ҳеч нарса қила олмаслиги мумкин. Чунки тест топширган билан вақтида жавоби чиқмаяпти. Бутун Ўзбекистонда ҳолат шунақа. Шунинг учун ҳозирги вақтда чемпионатни тўхтатиш керак. Нафақат тўхтатиш, балки ПФЛ, ЎФА ва клублар биргаликда 2020 йилги мавсум тақдирини қайтадан кўриб чиқса бўлади. Бундай пайтда футбол бирламчи восита эмас. Миллионлар ўйинисиз ҳам инсоният яшай олади. Шу боис бу йилги чемпионат, балки ўтказилмас ёки бошқача формат қилинар. Масалан, Хитой Суперлигаси 24 июлда бутунлай бошқача форматда бошланади. Иккита шаҳарда, икки гуруҳга бўлинган ҳолда ташкил этмоқда. Бизда ҳам ҳар хил йўлини қараб чиқиш лозим.\nМен Ўзбекистонда футбол ўйинларини вақтинча тўхтатилиши тарафдориман. Сизчи?\nАлишер Никимбаев: Билишимча, Ўзбекистон клублари орасида июндан бери фақат бир марта тест топширганлари бор экан. Демак, тизимда нимадир нотўғри\n2 май куни мен радиода Тошкент шаҳри ва вилоятида мусобақани ўтказиш керак, деган таклифни берган эдим. Шуни кўриб чиқилганда, иккинчи карантингача анча ўйинлар ўтказилган бўларди. Гап менинг бу фикрни берганимда эмас. Барибир инсоният соғлиги муҳим. Суперлига тақдирини қайтадан кўриб чиққан яхши.\nБуни тўғри тушуниш керак. Ҳеч ким Ўзбекистон чемпионатини қизиқиб томоша қилмаяпти. Тўғри, карантинда уйда ўтириб телевизор кўришмоқда. Лекин мухлислар учун ҳам футбол актуал мавзу бўлмай қолди. Бошқа ташвишлар етарли.\nВазият яхшиланса, яна рестарт қилиш керак. Лекин агар вазият чўзилаверса, хаттоки бу йилги чемпионатни бекор қилишгача борилса ажабланмайман ва буни тўғри тушуниш лозим, деб ўйлайман, - деди Жамолиддин Бобожонов.\nЎзбекистонда футбол ўйинларини тўхтатиш керакми ёки давом эттириш? – Бобур Акмаловдан жавоб\nКеча ПФЛ Суперлига 10-турнинг барча ўйинлари қолдирилганини эълон қилди. Бунга сабаб жамоаларда аниқланаётган коронавирус, дея изоҳланди. Ташкилот клублардагиларни жиддий тарзда огоҳлантирди. Шунингдек, Про лига баҳслари ҳам августгача тўхтатилди.\nБу журналист,футбол нималигини биладимикан? Менимча билмайди. Узбекистон футболини водий халки жуда яхши куришади. Кизикиш хам жуда зур. Андижон,Наманган,Коканд,Фаргонда кандай футбол фан клублари бор. Хамиша водий стадионлари тулади. Вохада хам шундай. Каршида,Самаканда,Жизахда хам стадионлар тулади. Уйлаб гапиринг гапингизни жаноб чала журналист. Узбекистон футболини кизикиб куришади,Узбекистон халки !!!\nБу томположи доим нималар деб валдираганини узи билмайди. Полат Алемдарга охшаш яхшигина Грамотно Хайрулла Хамидов деган шериглари бор Ана оша Инсон узбекистонда ягона дахо холис фикирлайдигон Инсондур.\nFikrida jon bor. Chunki vaziyat ogir\nУка, Жамолиддин аклинг етмаса гапирма. Сансизам ташвиш етарли. Яна бир марта журналистика факультетида беш йил укиб, укигин журналистика асосларини.... Качон ва кандай езилишини...............\nФутболки тушунмайдиган журналистлардан бири!!! Фикр, отстой!\nBir tynga qimmat poytaxt kulublarini qutagimga oxshab kotaraverganlaringdan kiyin skamizmi korib\nБу журналист хаммани номидан фикр билдиришга хаққи йўқ биз супер лига ўйинларини доим кўриб, кузатиб борамиз. Биз учун Англия чемпионатидан ўзимизни супер лига қизиқроқ, Навбахор мухлислари фаоллашайлик.\nУзбекистонда уйинлар тухтатилса, жахон чемпионати саралашида катнашадиган ТЖ таклири нима булади? ТЖ уйинчилари уйин тажрибаси йуколиб коладику!?\nИльимос уйинчилар такдирини шархловчилар хал килишга уринмасин. Уйинлар булса, тинчгина шархини килаверсин.\nBiz har bir o'yinni qiziqish bilan ko'rib boryabmiz.\nЎзбекистонда қишки трансфер ойнаси қачон очилиши маълум бўлди


16:25, 13.06.2019 // 66923\n6 ёшли болаларни мактабга қабул қилиш учун тўлов жорий этилиши кенг миқёсда баҳсларга сабаб бўлмоқда. Турли фикрлар янгради. Ташаббусни қўллаб-қувватлаганлар ҳам бўлди, лекин кўпчилик янги тўловлардан норози бўлди. «Дарё» колумнисти, «Буюк Келажак» экспертлар кенгаши аъзоси, Жанубий Кореянинг Пусан чет тиллар университети профессори Азамат Акбаров бу борада ўз фикрлари билан ўртоқлашади.\nАнглия тажрибаси: мактабга чиқиш ёши – 5 ёш\nСўнгги йилларда Халқ таълими вазирлиги имкон қадар Англия таълим тизими тажрибасини Ўзбекистонга татбиқ қилаётгандек туюлаяпти. Мисол тариқасида, янги очиладиган «президент мактаблари»нинг тамалини Кембриж халқаро бренди яратиб берган. Бу, албатта, жуда ижобий ва қувонарли бир ҳолат. Лекин нимагадир Англиянинг мактабга чиқиш ёши татбиқ этилмай қолди. Хўш, Англияда мактаб ёши неччи ёш?\nАнглияда мактаб чиқиш ёши 5 ёш деб белгилланган, яъни бола 31 августда 5 ёшни тўлдириши керак. Шимолий Ирландияда мактабга чиқиш ёши умуман 4 ёш экан.\nДемак, Англия тажрибасига суянган ҳолда биз ҳам болалар 6 ёшдан мактабга боришига тўловсиз имкон яратишимиз керак. Эртага қайси илмий факт ва халқаро стандартларга асосланган ҳолда 6 ёшдаги болаларни мактабга олмаслик ёхуд олган тақдирда ҳам буни қанақадир тўлов эвазига амалга оширяпсиз деб сўрашса қандай жавоб берамиз?\nАнглиялик мутахассисларнинг фикрича, болада 5 ёшидан бошлаб ўрганиш, ўқиш қобилияти шаклланишни бошлар экан. Шу мақсадда Англияда мактабга чиқиш ёши деб 5 ёш деб белгиланган экан. Бизда эса бу 6–7 ёш дея таъкидланади. Баъзи ота-оналар 6 ёшни маъқул билиб, боласини шу ёшда мактабга беради, баъзилар эса 7 ёшни афзал билади. Бундан ташқари, халқ таълими тизимида мактаб ёши борасида тушунмовчиликлар бор. Баъзи мактаблар 6 ёшдан қабул қилса, баъзилари бундай қилмайди.\nФинляндия тажрибаси: «элита» ёки «суст» мактаблар йўқ\nКўп йиллардан бери Финляндия таълим тизими турли рейтингларда мунтазам равишда энг юқори ўринларни эгаллаб келмоқда. Бироқ ушбу мамлакат таълим тизими берадиган энг асосий «мукофот» ҳақида айтиб ўтиш жоиз. Нуфузли PISA (Program for International Student Assessment – Халқаро талабаларнинг таълимда эришган ютуқларини баҳолаш дастури) ташкилотининг уч йилда бир марта ўтказадиган тадқиқотлар натижаларига кўра, билим савияси кўрсаткичи бўйича Финляндия мактаблари ўқувчилари энг юқори натижага эришган. Шунингдек, бу мамлакат ўқувчилари сайёрамизда энг кўп китоб ўқийдиган ўқувчилар ҳам экан. Бундан ташқари, улар табиий фанлар бўйича 2-ўринни, математика бўйича эса 5-ўринни эгаллаган. Аслида жаҳон педагогик ҳамжамиятини ҳайратга соладиган ҳолат бунинг ўзигина эмас.\nУларда болалар «элита» ёки «суст», «бой» ёки «камбағал» табақаларга бўлинмас экан. Энг катта мактабда 960, энг кичигида эса атиги 11 бола таҳсил олар экан. Ҳамма мактаблар мутлақо бир хил ускуналар билан таъминланган. Имкониялар ва молиялаштириш ҳамма учун бир хил. Қарийб барча мактаблар давлатники бўлиб, бу эрда таълим бепул. Атрофда давлат-хусусий мактаблари бор, бу ерда ота-оналар қисман тўлов амалга оширишидан ташқари орадаги фарқ ўқувчиларга нисбатан талабнинг юқорироқ эканидан иборат. Финляндияда ўқувчилар тўгаракларга қатнамайди. Бу ерда алоҳида қўшимча таълим тизими йўқ. Қўшимча таълимнинг қарийб барча турлари мактаб дастури таркибига киритилган.\nФинляндияда мактаб танлаш деган одат йўқ. Ҳар бир бола ўз уйига яқин мактабга қатнайди. «Элита» мактаблари деган тушунча йўқ, чунки барча мактаблар бир хил: қаерда яшашидан қатъий назар, бола юқори малакали ўқитувчилар ишлайдиган, сифатли таълим материаллари ва тўлақонли овқат билан таъмиланган мактабга қатнайди. Чунки мактабларнинг ҳаммаси том маънода бир хил даражада «яхши».\nЎзбекистон тажрибаси: сифатли таълим олиш имконияти чегараланган\nТаълим ҳаётимизда муҳим ўрин тутишини жуда яхши биламиз. Буюк аждодларимиз ёшлик чоғиданоқ машҳур бўлган ва, шубҳа йўқки, улар 6 ёшида аллақачон билим ва тажрибаларининг маълум қисмини эгаллаб бўлган.\nБугунги кунда Ўзбекистонда кўплаб ота-оналар болаларига сифатли таълим бериш ниятида. Ота ёки она сифатида биз фарзандларимизнинг биринчи ва энг муҳим ўқитувчиларимиз. Ота-оналар кўп ишлайди, чунки уларда болаларига яхши, сифатли таълим бериш имконини топиш мақсади бор. Яхши мактаблар сонининг камлиги ота-оналарда муаммо пайдо қилади ва баъзан ўз шаҳар-қишлоқларидан бошқа шаҳарларга бориб яшаш, янги жойда иш топиш, хонадонларни ижарага олиш, мактаб излаш ортидан «Тошкент пропискаси» ва шу каби кўплаб муаммоларга дуч келади. Бу болалар учун ҳам жиддий психологик муаммо келтириб чиқаради, негаки улар эски дўстларидан ажралиб, бошқалар билан дўстлашишга ҳамда янги ўқув усуллари ва дастурларини ўзлаштиришга мажбур бўлади. Демак, олдимизда Халқ таълими вазирлиги ота-оналарни Ўзбекистонннг барча ҳудудларида сифатли таълим олиш имкониятини яратиб бера олишига ишонтира оладими, таъминлай оладими деган савол турибди. Бунинг устига, мана шу йил баҳор-ёзидан бошлаб вазирлик бошланғич таълим мактаблари 1-синфига қабул қилинадиган болалар учун тўлов олиш каби янги «инновацион» усул жорий қилди.\nМамлактимизда сифатли таълим берадиган мактаблар борлиги билан фақат катта шаҳарлар фахралана олиши мумкинлигини яширишдан наф йўқ. Бундай мактабларнинг аксарияти Тошкент шаҳрида жойлашган. Кўплаб дўстларим ягона мақсад – фарзандига яхши таълим бериш учунгина Тошкентга кўчиб кетганини яхши биламан. Финляндиядаги каби Ўзбекистоннинг ҳар бир шаҳар-қишлоғида яхши таълимни йўлга қўймасликдан, шу билан бир қаторда, таълим олиш учун интилганлар олдига сунъий тўсиқлар қўйишдан амалдорларнинг мақсади нима ўзи?\nДунё тажрибаси: Жаҳоннинг 134 мамлакатида таълим 6 ёшдан бошланади\nҚолаверса, болаларни эрта болалик чоғидан ўқитишда халқаро тажриба мавжуд. ЮНЕСКО маълумотларига кўра, жаҳондаги 204 давлатининг 134 тасида (64,6 фоиз) болалар мактаб таҳсилини 6 ёшдан бошлар экан, 42 мамлакатда (20,6 фоиз) мактабга 7 ёшдан боришади. Масалан, Германия, Италия, Франция, Бельгия, Хитой, Жанубий Корея, Сингапур, Япония, Канада каби мамлакатларда болалар мактабга 6 ёшдан қатнай бошлайди.\n2018 йилда Қозоғистонда «Болаларнинг эрта ривожланиши: муаммолар ва уларнинг эчимини излаш» мавзусида сўровнома ўтказилди. Сўровнома натижаларига кўра 5 ёшли болаларни мактабга тайёрлашни мактабгача таълим муассасаларида бошлаш лозимлиги ва биринчи синфга 6 ёшдан бошлаб олиш лозимлиги аниқланди.\nОлимларнинг фикрича, 6 ёшдаги болаларнинг ўқишга чанқоқлиги, уларнинг қизиқувчанлиги ва ривожланган тасаввури, когнитив (англаш) ва психик ривожланганлик жиҳатлари мактабга 6 ёшдан ўқитишни бошлашнинг афзаллик томонлари ҳисобланади, чунки бу ёшда боланинг мотивацион-эҳтиёж хусусиятлари фаол ривожланиш босқичида бўлади: бу ёшдаги болаларда ҳамма нарса қизиқиш уйғотади ва уларда ҳамма нарсадан бирор нима ўрганиш имконияти бўлади. 6 ёшдаги болаларда диққат-эътиборнинг барқарорлиги, оғзаки илтимос, буйруқни қабул қилиб тушуниш, ўз ҳаракатларини мувофиқлаштира олиш хусусиятлари шаклланади. 6 ёшга келиб боланинг сўз бойлиги тахминан 4 минг сўздан иборат бўлади.\nБолага содда мақол-маталлар маъноси тушунарли бўлиб, у расмлардаги сюжет алоқаларини осон англай олади ва улар асосида ҳикоя туза олади, нарсаларни ҳеч бир қийинчиликсиз умумлаштириб, қисмларга бўла олади, оддий арифметик вазифаларни бажара олади, макон ва замон ҳақида тушунчаси шаклланган бўлади. Болани мактабга тайёрлаш оилада, мактабгача таълим муассасаларида ва умумтаълим мактаблари қошидаги мактабгача таълим синфларида амалга оширилади. Одатда мактабгача таълим муассасаларида таҳсил олган олти ёшли болалар бошланғич таълим даражаси стандарт ўқув дастурлари асосида таълим олишга тайёр бўлади.\nСифатли таълим берувчи мактаблар ва буюк ўқитувчиларга эҳтиёж ҳамма замонларда бўлади. Вақтинча иқтисодий қийинчиликлар, ишга олиш сиёсати, бюджетни қисқартириш ёки таълим тизимига таъсир қилувчи бошқа омилларга қарамасдан, мактаблар ва ўқитувчиларга бўлган талаб вақтга бўйсунмайди ва умумбашарий ҳисобланади. Жамиятда доим мураббийларга эҳтиёж бўлади. Шу аснода Халқ таълими вазирлиги юқори малакали мактаблар танқислигини қисқартиришга қаратилган узоқ муддатли стратегия ишлаб чиқиши ва бошқа вазирликлар билан яқин ҳамкорликда жамоа бўлиб иш олиб бориши лозим. Акс ҳолда олдимизга қўйган қисқа муддатли мақсадларга эришиш йўлида турли тўсиқлар ва «инновациялар» билан ота-оналарни ранжитишимиз ва сифатли таълим йўқлиги сабабидан эртанги кунимизда саводсиз ёш авлоднинг кўп сонли армиясини қолдиришимиз эҳтимоли бор.\nБола учун 6 ёшдан ўқишни бошлашнинг афзалликлари\nҲали 7 ёшга тўлмаган болаларни мактабга қабул қилиб ўқитиш учун тўлов талаб қилиш каби «инновацион» ташаббус мен учун мутлақо мантиқсиз ва асоссиз эканлигини таъкидлаб ўтишим жоиз. Дунёнинг 134 мамлакатида болалар мактабда таълим олишни 6 ёшда бошлайди ва бунинг учун ҳеч қанақа ортиқча «компенсация тўлови» талаб қилинмайди. Албатта, вазирликдагилар 6 ёшдаги болалар уч ярим соат парта ортида ўтиришга тайёр эмаслиги, вазифа ва дарсларни бажаришга қодир эмаслигини рўкач қилиши мумкин. Ваҳоланки, бир йилдан кейин бола бу вазифаларни билан ўзи мустақил бажара олиши мумкин. Нега энди 7 ёшлилар билан бир синфда ўтирган бола доимо қолоқ бўлар экан? Нега ҳар бир бола учун индивидуал ёндашув йўқ? Баъзи олти ёшли болалар аллақачон биринчи синфга боришга тайёр, бошқалари эса мактабда таҳсил олиш учун эмоционал-ирода жиҳатдан шаклланмаган. Ҳаётда ҳамма нарса индивидуал жиҳатга эга, ва ҳамма болаларга бир хил назар билан қарамаслик керак. Бола мактабга боришга тайёр ёки тайёр эмаслигини қандай аниқлаш мумкин?\nТадқиқотлар натижалари яна шуни кўрсатдики, мактабдаги каби расмий дарслардан кўра эрта болаликда ўйинларга асосланган ўқув дастури болаларга кўпроқ билим ва фойда беради. 4 ва 5 ёшдаги болалар шу ёшда мактабга боргандагига нисбатан ўйинларга асосланган ўқув муҳитида кўпроқ нарда ўрганади.\nШу аснода уч нарсани амалга оширишни таклиф қиламан.\nБиринчидан, таълим тизими бола нуқтаи назаридан ишлаб чиқилиши лозим. Асосий йўналишда ҳар бир боланинг эҳтиёжларини ҳисобга олиши ҳамда тизимда барча болаларнинг ривожланиш босқичи ва шахсий хусусиятларини инобатга олиш учун ўзгартиришлар киритиш имкони мавжуд бўлиши лозим. Юқори сифатли таълим беришда таълимнинг барча учун тенгликка асосланганлиги таълим сиёсатининг ривожлантирувчи кучи ҳисобланади.\nИккинчидан, расмий мактаб таълими бошланишидан олдин, умумий бошланғич болалар таълими тизимини жорий қилишни таклиф қилган бўлар эдим. Бу тизимда болада ўйинларга асосланган дастурда маза қилиб ўйнаш, жисмоний машғулот-ўйинларда қатнашиш ва таълим олиш ҳуқуқи бўлади. Бундай ўзаро ҳаракат турлари жуда зарур, чунки бундай ёндашувда боланинг тўлақонли ривожланишига эътибор беришга имкон берилади. Болалар ижтимоий малакалар, ижодкорлик, эмпатияга ва ўз тасаввурини қандай қилиб ишга тушириш-қўллашга ўргатилади. Бу ерда мактабнинг тайёрлиги жуда муҳим жиҳатдир. Мактаб турли-туман ривожланиш даражасидаги болаларни қабул қилишга тайёрми?\nУчинчидан, мактабни 6 ёшдан эрта бошлашни ва биринчи синф дастурини расмий мактаб таълимига силлиқ, қийинчиликларсиз ўтишни таъминлашни кўзда тутиб режалаштиришни таклиф қилган бўлардим. Финляндия ва бошқа Скандинавия мамлакатларида таълимга бўлган ёндашув шундай.\n09:03, 12.10.2019 // 107730\n12:41 Кеча // 97302\n22:27, 12.10.2019 // 70756\nСтивен Сигал: Ҳабиб жаҳоннинг энг яхши ММА жангчиси эмас\n17:40 Кеча // 66234\n17:40, 12.10.2019 // 64649


Яширин иқтисодиётга қарши курашиш бўйича Махсус комиссия ташкил этилади – Газета.uz\nLotinchada 28 октябр 2020, 21:31 Иқтисодиёт\nАввалроқ президентнинг «Яширин иқтисодиётни қисқартириш ва солиқ органлари фаолияти самарадорлигини ошириш бўйича ташкилий чора-тадбирлар тўғрисида"ги фармони қабул қилингани ҳақда хабар бергандик.\nУнга мувофиқ, яширин иқтисодиётга қарши курашиш бўйича Махсус комиссия ташкил этилади. Унинг ички органи сифатида Молия вазирлиги белгиланади. Ҳудудларда эса ҳокимлар бошчилигидаги ҳудудий комиссиялар тузилади. Бунда яширин иқтисодиёт «кўп векторли» тусга эга экани, кўплаб вазирлик ва идораларнинг иштироки талаб этилиши эътиборга олинган.\nМахсус комиссияга Жаҳон банки ва бошқа халқаро институтлар билан ҳамкорликда Яширин иқтисодиётнинг олдини олиш ва унга қарши курашиш стратегиясини, Марказий банкка эса нақдсиз ҳисоб-китоб тизимини ривожлантиришнинг узоқ муддатли стратегиясини ишлаб чиқиш юклатилмоқда.\nПрезидент фармонида очиқлик ва шаффофликни таъминлаш, яширин иқтисодиётга қарши курашишга кенг жамоатчилик, ННТ ва ОАВни жалб қилиш, жамиятда муросасизлик ҳиссини шакллантириш, легал бизнес юритишнинг нуфузини ошириш бўйича тарғибот ишларини жадаллаштириш мақсад қилинган. Бу бўйича алоҳида «Медиа-режа» ишлаб чиқилади.\nяширин иқтисодиётни қисқартириш бўйича Махсус комиссия ва ҳудудий комиссиялар тузилади, кўрсатилган чоралар ижросининг бориши йиғилишларда ҳар ҳафта кўриб чиқилади.\nвазирлик ва идораларнинг яширин иқтисодиётга қарши курашишдаги фаолияти самарадорлигини ошириш бўйича «йўл харитаси»да назарда тутилган чоралар сўзсиз бажарилади;\nяширин иқтисодиётга қарши курашишда иштирок этаётган вазирлик ва идоралар ўртасида турли даражаларда яқиндан ҳамкорликни йўлга қўйилади;\nИқтисодий тараққиёт ва камбағалликни қисқартириш вазирлиги, Молия вазирлиги, Давлат солиқ қўмитаси ва Ҳисоб палатаси раҳбарлари ҳудудларга чиқиб, ҳудудий комиссияларнинг самарали фаолиятини ташкил этади.\nБундан ташқари, Халқ таълими вазирлиги, Транспорт вазирлиги, Уй-жой коммунал хизмат кўрсатиш вазирлиги, Давлат активларини бошқариш агентлиги, «Ҳудудгазтаъминот», «Ҳудудий электр тармоқлари», «Ўзсувтаъминот» акциядорлик жамиятлари тизимида коррупцияга қарши курашиш бўйича самарали ички назорат (комплаенс-назорат) тизимини жорий қиланди.\nМарказлашган молиялаштириш манбалари ҳисобидан амалга ошириладиган инвестиция лойиҳаларининг коррупцияга қарши экспертизасини мажбурий ўтказиш тартиби жорий қилинади. Бу тўғрисида Вазирлар Маҳкамасига таклифлар киритилади.\nДавлат органларида, шу жумладан ҳудудларда коррупция даражасини рейтинг баҳолаш методикасини ишлаб чиқиш, шунингдек, рейтинг натижаларини даврий эълон қилиш ҳамда раҳбарларининг шахсий жавобгарлигини баҳолаш тизими жорий қилинади.\nРейтинг коррупцияга энг мойил бўлган идоралар мониторингини амалга ошириш имконини бериши, қолаверса, раҳбарларнинг шахсий масъулиятини ошириш назарда тутилган.\nФармонда турли вазирлик ва идораларнинг яширин иқтисодиётга қарши курашиш бўйича ўзаро мувофиқлашган фаолиятини таъминлашга ҳам алоҳида эътибор қаратилмоқда.\nЎзбекистон яширин иқтисодиётнинг ЯИМдаги улуши бўйича Марказий Осиёда биринчи ўринда 30 июн 2021, 11:56


Эрон президенти: Суриянинг кучсизланиши минтақа давлатлари манфаатларига зид келади\n17:51 / 27.12.2015\nСуриянинг кучсизланиши минтақа давлатлари ва бутун ислом олами манфаатларига зид келади. Бу ҳақда якшанба, 27 декабрь куни Эрон президенти Ҳасан Руҳоний Теҳронда бўлиб ўтган Ислом бирдамлиги 29- халқаро конференциясидаги чиқишида маълум қилди.\n“Суриянинг ожизланиши ислом дунёси ва қўшни мусулмон давлатлар манфаатларига хизмат қиладими? Суриянинг вайрон бўлиши Туркия, Саудия Арабистони, Қатар ёки Бирлашган араб амирликларининг кучайишига олиб келдими?” – дея ўртага савол ташлади Эрон президенти.\n“Дунёдаги 84 фоиз зўравонлик, террор ва қотиллик, афсуски, ислом давлатларида, Шимолий Африка ва Ғарбий Осиёда содир бўлимоқда”, - дея давом эттирди Руҳоний. Унинг сўзларига кўра, бу ислом давлатлари сиёсати янада масъулиятлироқ бўлиши лозимлигини англатади.


29.03.2018 14:15 0 2106\nДунёнинг кўплаб мамлакатларида «Telegram» ишламай қолди. Чамаси ярим соатча аввал ишдан чиққан алоқа ҳамон қайта тиклангани йўқ.\n«Telegram» мессенжер фаолияти ишдан чиққанини тасдиқлади.\n«Бизнинг Европа, Яқин Шарқ ва МДҲ мамлакатларидаги фойдаланувчиларимиз тармоққа уланишда муаммоларга дуч келишмоқда», — дейилади «Telegram» хабарида. Сервис узилиш сабабларини аниқлаётгани ва тез орада муаммони бартараф этишга ҳаракат қилишини билдирган.


ЯҚИН ЎТМИШИМИЗДА НИМАЛАР ҲАҚИДА ЁЗГАНДИК? – Huquqbon\nЯҚИН ЎТМИШИМИЗДА НИМАЛАР ҲАҚИДА ЁЗГАНДИК?\nFevral 28, 2013 Avgust 14, 2013 huquqbon\n14 февраль 2000 й\nЎзбекистон Олий Мажлисининг янги депутатлар корпуси олдида нутқ сўзлаган муҳтарам Президент жамиятни соғломлаштириш, уни демократик изга йўналтириш, ватан ташқарисига чиқиб кетишга мажбур бўлган мухолифат вакилларини ватанга қайтариш ҳақида гапирган эди. Бу юксак сўзларга ишониш ёки ишонмаслик ҳар бир инсоннинг ҳуқуқидир. Ҳурматли Президентнинг гапларига бизнинг ишонгимиз келди, ростини айтганда бу зотнинг 1996 йил 30 август куни худди Олий Мажлис депутатлари олдида сўзлаган нутқларини эшитиб қандай қувонган бўлсак, гарчи Президентнинг ўша пайтда берган ваъдаларининг бирортаси ҳам бажарилмай ҳавода қолиб кетган бўлса-да, бу сафар ҳам қувондик.\nБироқ, ҳурматли Президентнинг сессиядаги бу чиқишларидан бир неча кун ўтгач Ўзбекистон Ички ишлар вазири жаноб Зокиржон Алматов бир йиғилиш ясаб, унда қатнашган одамларга қарата бақириб, биз бу сўзни яна бир марта такрорламоқчимиз, бақириб бир нутқ сўзладилар. Мазкур нутқни эшитиб одамлар таажжубга тушишди: Ўзбекистонда Президент ким, Ислом Каримовми, ёки Зокиржон Алматовми? Бу муҳим савол, чунки яхшими, ёмонми, демократик руҳдами ёки аксинчами, конституцияга зидми ёки зид эмасми – ҳар ҳолда яқинда президент сайлови бўлиб ўтди ва Марказий сайлов комиссиясининг раиси жаноб Нажмиддин Комиловнинг гапларига қараганда унда Ислом Каримов салкам якдиллик билан шу юксак мансабга сайланган. Бироқ юқорида эслатилган иккита нутқнинг моҳияти бир-бирига тамоман қарама-қарши эканлигини ёш бола ҳам тушунади.\nПрезидент 1996 йилдаги нутқида ҳам жамият ҳаётида демократияни кучайтирамиз, деб ташаббус қилганидан кейин мамлакатда диндорларни оммавий қамоққа олиш бошланди ва у ҳануз давом этмоқда. Президентнинг бу сафарги нутқидан кейин эса жаноб Алматов одамларни очиқдан-очиқ жанг қилишга, яъни зўравонликка даъват қилишга бошлади. Нормал демократик давлатларда давлат раҳбарларидан бирининг бундай даъватидан сўнг у раҳбар дарҳол ишдан бўшатилади ва судга берилади. Ўзбекистон Республикаси Жиноят Кодексида ҳам шундай ҳаракатлар учун 156-модда назарда тутилган.\nБундан бир неча кун илгари Наманган шаҳрида ўтказилган фаоллар йиғинида жаноб Алматовнинг жазаваси янада юксак даражага чиқиб кетди. У киши ўзининг совет даврининг маҳсули эканлигини намойиш этиб «Маҳаллалардан одамларни кўчириб юборинглар, Россияга кетадими, бошқа ёққа кетадими, қаёққа кетса кетаверсин» дея бақира кетди. Маданият бўйича бу милиция генерали маҳалланинг қўпол, инсон ҳуқуқи ҳақида ҳеч қандай тушунчага эга бўлмаган участковойи даражасига тушиб қолганлигига биз таассуф билдирамиз.\nХалқ бундай қўполликларга совет давридаёқ ўрганиб қолган ва кўникма ҳосил қилган дейиш мумкин. У пайтлара СССРда чет элликлар кўринмас, уларнинг идоралари бўлмас эди. Ҳозирги кунда эса Ўзбекистон ҳар ҳолда бироз очиқ мамлакат бўлиб, унда кўплаб чет эл идоралари ва чет элликлар ишламоқда. Жаноб Алматов каби раҳбарнинг намойиш этаётган «маданияти» нафақат юксак раҳбарларнинг, балки давлатимизнинг ҳам халқаро обрўсини тушираётганини муҳтарам Президент наҳотки тушунмаётган эканлар?\nЎзбекистон раҳбариятининг бундай ҳатти-ҳаракати «Мен бундай деб гапираман, сен эса унинг тескарисини бажарасан», деган келишув эмасмикин, деган хаёлга олиб боради. Табиий, бу нарсалар ҳар қандай мухолифатга қарши прокуратура, милиция ва миллий хавфсизлик хизмати қўллари билан курашишга ўрганиб қолган давлатимиз раҳбарининг навбатдаги ўйини бўлиши мумкин, деган ечимга олиб боради.\nЯқин ва узоқ тарихимизга бир назар ташласак бу ечимда катта жон борлигини кўриш мумкин. Аввало шуни айтиш керак-ки, Ўзбекистон милициясининг оддий халққа ўтказаётган ақл бовар қилмайдиган ёвузликлари ҳақида халқ орасида достонлар юрибди. Ножиддий туюлсада жиддий бир воқеъликни эслаш жоиздир: совет тузуми даврида ота-оналар боласини «ҳозир сени милицияга бериб юбораман» деб қўрқитишар эди. Демак, ўша даврда, яъни ёвуз Сталин тузган режим шароитида бунга асос бўлган. Ҳозирги кунда эса одамлар болаларнигина эмас, балки бир-бирини милицияга топшириб юбориш билан қўрқитишмоқда.\n80-чи йилларнинг охири ва 90-чи йилларнинг бошида ҳокимиятни ёлғон-яшиқ ва зўравонлик билан ўз қўлларида сақлаб қолган коммунистлар мамлакат ҳаётини демократлаштириш, халққа эркинлик бериш, сиёсий ва иқтисодий ислоҳотлар ўтказишни ҳаёлларига ҳам келтирмадилар. Аксинча, шу буюк ғоялар билан сиёсий кураш майдонига чиққан «Бирлик» халқ ҳаракати ва ундан кейинроқ кураш саҳнасига қадам қўйган «Эрк» партияси ва бошқа ижтимоий ташкилотларни сиёсий кураш майдонидан суриб ташлаш мақсадида улар куч салоҳиятига эга бўлган структураларни кучлантириш, биринчи навбатда милиция ходимлари сонини беадад ошириш йўлини танладилар. Улар ҳатто халқ юрагига, одамлар юрагига ваҳима солиб турган совет милицияси формасини ҳам ўзгартирмадилар. Коммунистларнинг халқни қўрқувда ушлаб туришдан иборат бўлган азалий мақсадлари Ўзбекистонда бутун яхлитлигича сақланиб қолди.\nҲокимиятни ўз қўлларида узлуксиз сақлаб қолиш ва зўравонлик сиёсатларини яшириш мақсадида улар ўзларининг «коммунист» номларини «халқ демократлари» деб алмаштирибгина қолмай, бир пайтлар рус истилоси ва коммунистик истибдодга қарши миллий озодлик учун курашга отланган одамларга «босмачи» деган тамға босганларидек, бу сафар ҳам исломга чанқоқ бўлган минглаб, ўн минглаб оддий номозхон одамларга «ислом экстремистлари», «террористлар» деган тамғани босдилар.\nЎзбекистон раҳбарлари Қирғизистон ҳудудларига кириб келган «ислом экстремистлари» ҳақида муттасил гапирадилар-у, бироқ бу экстремистлар қандай пайдо бўлганликлари, уларнинг пайдо бўлишларида ҳукумат сиёсатининг ҳам айби борми – йўқми, бу ҳақда бир оғиз ҳам гапирмайдилар. Жамият ҳаётида содир бўладиган нохуш ўзгаришлар, хусусан жиноятчилик, ишсизликнинг ошиши, пулнинг қадрсизланиши, иқтисоднинг тушкунликка тушиши, жамиятда экстремистик кайфиятларнинг кучайиши ва ҳоказолар бир ҳовуч «экстремистлар»нинг фаолиятидан эмас, балки ноқобил ҳукуматнинг ноқобил сиёсати натижасида юз беришини олимлар 2-3 аср илгари исботлаганлар. Бироқ коммунистлар ва фашистларгина, яъни барча муаммоларни фақат зўравонлик, зуғум ёрдамида ечишга ўрганган кучларгина буни тушунмаганлар ёки тушунишни истамаганлар.\nЎзбекистон ҳукумати ўзининг сиёсатида кулгули мантиқсизликгача бориб етмоқда. Ҳозирги кунларда Тошкент ҳокимиятининг фармони билан шаҳарнинг барча ҳудудида уйларни ўраб турган «жонли деворлар»ни бульдозерлар ёрдамида қўпориб олиб ташлашмоқда. Шаҳарнинг жонли ўпкаси бўлган кўркам «жонли деворлар»ни йўқотишда иштирок этаётган одамларнинг гапига қараганда, «жонли деворлар» Тошкентга бостириб келиши мумкин бўлган «террористлар» учун қулай пана жой бўлармиш… «Жонли деворлар» одамларнинг кўп йиллик меҳнати эвазига бунёд бўлган. Ана шу «жонли деворлар» ҳам ҳукуматни даҳшатга туширмоқда, шекилли.\nЖаноб Алматов Наманганда Ўзбекистон Инсон Ҳуқуқлари Жамиятини назарда тутган ҳолда: «Қандайдир рўйхатдан ўтмаган, ўзини инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилаяпмиз деб юрган ташкилот «диний экстремистлар»ни ҳимоя қилиб юришибди» деган беъмани гапларни ҳам гапириб юборди. Вазир бўлса-да жаноб Алматов баъзи муҳим нарсаларни билмайдиган кўринади. Маълумотингиз учун, жаноб Алматов, Ўзбекистон МХХ ҳам рўйхатдан ўтмаган ташкилотдир. Сизнинг ташкилотингиз рўйхатдан ўтганми-йўқми, билмаймиз. Рўйхатдан ўтиб халқ бошига шунча кулфатлар туширгандан кўра биз рўйхатдан ўтмаганликни афзал кўрамиз. ЎИҲЖнинг 8 йилдан бери рўйхатга олинмаганлиги унинг айби эмас, балки ЎИҲЖдай ташкилотларни рўйхатга олишни ўрганмаган Ўзбекистон ҳукуматининг фожеасиир. Шунинг учун эркин дунё сизнинг устингиздан кулмоқда.\nЎзини ҳурмат қилган бирор ташкилот ҳеч қачон қўпорувчилар, террористлар, фашистик ва коммунистик ғоялар соҳибларини ҳимоя қилмайди. ЎИҲЖ айнан шундай ташкилот, чунки у ўзини ҳурмат қилади. Сизнинг ташкилотингиз ҳақида бир нарса дейишимиз қийин, жаноб Алматов. Биз Сизга 1999 йил давомида икки марта хат ёзиб мурожаат қилдик. Бирида биз Сиздан милиция тергов органларида инсонлар қийнаб ўлдириб юборилаётгани ҳақида фактлар келтириб, шу органларда кейинги 1 йил ичида қанча одам ўлганлигини сўраб, иккинчисида эса мен ва Ҳайитбой Якубовга Жаслик посёлкасида қурилган концлагерга бориб, у ерда сақланаётган Абдумалик Назаров, Акмалхон Ҳайдаров ва Жамолхон Турғуновлар билан учрашишга рухсат беришингизни сўраб мурожаат этган эдик. Бу хатларнинг бирортасига ҳам биз жавоб олмадик. Ҳалол сиёсат олиб бораётган ҳукумат нимадан қўрқади?\nЎзбек жамиятида экстремистик руҳда бўлган одамлар йўқ деб айта олмаймиз. Агар диндорларга «экстремист» сифати тўғри келса, у ҳолда тўла асос билан «ҳукумат экстремизми», ҳеч бўлмаганда «Ички ишлар вазирлиги экстремизми» ҳақида ҳам бемалол гапириш мумкин. Ҳукумат экстремизми диндорлар ёки жамиятнинг қандайдир қатламлари орасида экстремистик кайфиятни келтириб чиқарган, деган фикр ҳақиқатга яқинроқдир. «Аввал ўзинга боқ» – бу доно халқимизнинг асрлар давомида кузатиб, қолипга солган ҳикмати Ўзбекистон Ички ишлар вазирлиги ва вазирига ҳам тегишлидир.\nЎИҲЖ Бош котиби\nPrevious postЎзбек Сиренаси Исмат Хушев ва Юсуф Жума\nNext postОббо, Ўзбекистон одил суди-ей! Оббо, қанжиқнинг боласи-ей!


Лондон ажойиботлари: Полиция мусиқа эшитиш учун солиқ тўловчиларнинг бир миллион долларини сарфлаган - BBC News O'zbek\nЛондон ажойиботлари: Полиция мусиқа эшитиш учун солиқ тўловчиларнинг бир миллион долларини сарфлаган\nАхброт Эркинлиги ҳақидаги қонунга муовфиқ қўлга киритилган маълумотларга биноан, Британиянинг Англия ва Уэльс минтақаси полиция кучлари ўз ходимлари иш жойида мусиқа эшитиш ҳуқуқига эга бўлишлари учун бир миллион долларга яқин маблағ сарфлаган. (660,952 фунт стерлинг)\nМуаллифлик Ҳуқуқлари қонунларига мувофиқ иш жойларида фойдланилган мусиқа ва қўшиқлар учун ҳақ тўланиши лозим.\nПолициянинг "мусиқа ҳаражатлари" ҳақидаги маълумотларни черков ходимларидан бири Роберт Фоулдс қўлга киритган.\n"Черковимизда бирон мусиқадан фойдалансак ҳақ тўлашимиз кераклиги ҳақида билиб қолдим. Агарда биз шунча ҳақ тўласак, аҳоли солиқлари асосида иш юритадиган ташкилотлар қандай қилишаркин, деган савол туғилди менда" , дейди у.\nБунинг ортидан керакли ташкилотга мурожаат қилиб, полиция мусиқа эшитиши учун қанча ҳақ тўлаётганлиги ҳақидаги маълумотларни олган.\n"Аҳоли чўнтагидан олинаётган пуллар бу йўлда кўкка совурилиши керак эмас", дейди черков ҳодими.\nПолиция кучларидан муносабат сўралган вақти, молия бўлими раҳбари бюджетдаги пуллар жиноятчиликка қарши кураш ва фуқаролар хавфсизлигини таъминлаш йўлида сарфланиши тарафдори экнлигини айтган.\nАйни вақтда ҳамма минтақалардаги полиция кучлари ҳам мусиқа учун пул сарфламас эканлар.\nШунингдек Мудофаа Вазирлиги ҳаражатларида ҳам мусиқа учун тўловлар йўқ.\nБритания Солиқ Тўловчилар Альянси ижрочи раҳбари Мафю Синклейрнинг айтишича, бу каби ҳаражатлар солиқ тўловчилар ҳисобидан бўлиши керак эмас.\nЛекин мусиқа эшитиш учун йилига 10 минг доллар сарфловчи Ғарбий Мерсия полиция кучлари раҳбари Кен Маккейл бу каби ҳаражатларни ёқлаб чиққан.\n"Ходимларимиз кунига 24 соатлаб ишлашади. Тунгги соат 3да бир пиёла чой ичиш ёда тамадди қилиб олиш учун танаффусга чиққан полиция ходими хордиқ чиқариб олиши учун мусиқа эшитса бунинг ҳеч қандай аҳлоқсиз ери йўқ", деган Кен Маккейл.\nЛондон осмонўпарига қуёш нурига қарши ҳимоя экрани ўрнатилади\nЛондон ажойиботлари: 'Walkie-Talkie' осмонўпари машинани эритган\nЛондон полицияси қўллайдиган техника эскириб қолган