Sa'diy Sheroziy ( 45722 marta o'qilgan) Chop etish\nAbdulAziz 21 Dekabr 2008, 09:25:16\nAbdulAziz 09 Mart 2010, 09:06:04\nМашҳур форс-тожик шоири, адиби ва мутафаккири Муслиҳиддин Саъдий Шерозий номини эшитмаган, унинг жаҳон сўз санъати дурдоналари қаторидан ўрин олган «Бўстон» ва «Гулистон» асарларидан баҳраманд бўлмаган адабиёт мухлиси топилмаса керак. Шарқ халқлари орасида Шайх Саъдий номи билан шуҳрат қозонган бу донишманд инсон 1203 йили Шероз шаҳрида туғилган. Отаси Шероз отабеги Саъд бинни Зангийнинг мулозимларидан бўлган. Лекин у 10—11 ёшларида отадан етим қолади.\nXI асрда салжуқий султонлардан бир нечтасига вазирлик қилган машҳур давлат ва жамоат арбоби Низомулмулк асос солган «Ннзомия» мадрасаси 6 минг талабани ўз бағрига олса, «Мустансирия» кутубхонасида 70 минг жилддан ортиқ китоб бўлган. Бу икки улкан мадрасанинг мусулмон Шарқидаги нуфузини шундан ҳам билса бўлади. Талабалар орасида, айниқса, забардаст араб шоири Мутанаббий шеърларига қизиқиш кучли эди. Бу мутолаалар кейинчалик Саъдий ижодига кучли таъсир кўрсатди. У бу ердаги илмий-адабий давраларда фаол иштирок этиб, билимининг кенг ва чуқурлиги, далилларининг ўткир ва асослилиги, воизлик иқтидори туфайли ҳамманинг эътиборини ўзига жалб қилар ва баҳсу мунозараларда ҳамиша ғолиб чиқар эди.\nМадрасани тутатган Саъдий олган билимларини амалиётга қўллаш ўрнига, Шарқ мамлакатлари бўйлаб узоқ йиллик саёҳатга отланади. Буни икки сабаб билан асослаш мумкин: биринчиси шоирнинг саёҳатга ўчлиги, иккинчиси - мўғуллар тасарруфидаги улкан ҳудудда илму ижод учун осойишта шарт-шароитнинг йуқлиги. У гоҳ олим ва воиз, гоҳ сўфий ва дарвеш суратида Эрон, Арабистон, Кичик Осиё, Миср, Хуросон, Шарқий Туркистон каби мамлакатларни баъзида оту эшак, баъзан эса пойи пиёда кезиб чиқади. Бу саёҳатлар 20 йилдан ортиқ давом этган. Саёҳат даврида Саъдийга карвонни қароқчилардан ҳимоя қилиб, муҳорабага киришига ҳам, турли жойлардаги мадраса ва қозихоналарда ваъз ўқишига ҳам, шайху сўфийлар билан мубоҳаса қилишига ҳам тўғри келган. У Ҳиндистонда ҳам бўлиб, бир муддат бутхонада истиқомат қилган, салибчиларга асир тушиб, уларнинг қалъаларини тузатиш ишларида қатнашишга мажбур бўлган. Бу саёҳатлар давомнда Саъдий ҳаёт илмини чуқур ўрганиб, инсон феълини бутун мураккаблиги билан англаб, ўз даврининг кўпни кўрган донишманд кишиси бўлиб етишади. XIII асрнинг ўрталарида Шерозга қайтиб келган шоир дунё ташвишларидан ўзини четга олиб, шаҳар чеккасидаги шайх Абу Абдуллоҳ Ҳафиф хонақосида фақирона ҳаёт кечиради ва 1292 йили вафот этади. У дафн этилган боғ ва мақбара шеърият ихлосмандларининг зиёратгоҳларидан бири бўлиб, ундан кеча-кундуз шоир мухлисларининг қадами аримайди.\nБарча машҳур кишилар каби Саъдий ҳаёти ҳам афсона ва ривоятларга кўмилиб кеттан. Чунончи, турли манбаларда шоирнинг Шарқ мамлакатлари бўйлаб саёҳати 20 йилдан 50 йилгача давом этгани нақл қилинади. Ёки у жуда узоқ 102, 108, ҳатто 120 йил умр кўргани айтилади. Гўё у ўз умрини уч қисмга тақсим қилиб, 30 йилини илм таҳсили, 30 йилини саёҳат, 30 йилини ижодга бағишлаган эмиш. (Баъзи манбаларда 30 ўрнига, 40 рақами тилга олинади.) Бу тахминларнинг барчаси Саъдийнинг таржимаи ҳоли ҳақида етарли маълумот сақланиб қолмаганлигидан. Шунинг учун ҳам шоир ижодининг тадқиқотчилари унинг таржимаи ҳолини асарлари асосида тиклашга ҳаракат қилганлар. Жумладан, «Бўстон» ва «Гулистон» асарларидаги баъзи ҳикоятлардан келиб чиқиб, унинг ёмон хотинга учрагани, ундан бир ўғил кўриб, Яманда бўлган вақтида ёлғиз жигарбанди ҳам вафот этгани хусусида маълумот беришади. Бу ҳақда «Гулистон»да шундай ҳикоят келтирилади:\n«Дамашқдаги дўстларимнинг суҳбати жонимга тегиб, шаҳардан бош олиб, Қуддуси шариф биёбонига жўнадим-да, ҳайвонлар билан улфатлашиб, то фаранглар қўлига асир тушгунимча ўша ерда яшадим. Мени яҳудийлар билан бирга қўшиб, Тароблис хандақини қазишга олиб бориб ишлатдилар. Ҳалаблик сардорлардан бири мен билан ошна эди, ёнимиздан ўта туриб, мени таниб қолди-да, хитоб қилди: «Ие, бу қандай ҳол?» Мен унга: «Нима ҳам дейман?» деб жавоб бердим.\nОхири бир кун башарамга тик боқиб, таъна-маломатлар билан деди: «Сен отам ўн динор баробарига фаранглардан халос этган одам эмасмисан?» Мен жавоб бердим: «Ҳа, отанг ўн динор баробарига фаранглардан озод этиб, юз динор баробарига чангалингга топширган одам мен бўламан!»\n«Бўстон»нинг шоир ҳаёти тафсилотларига бағишланган қисмида эса қуйидаги ишорага дуч келамиз:\nМазмуни: «Санъода мусофирлигимда болам дунёдан ўтди. Бошимдан кечган ҳодисаларнинг қайси бирини айтай?»\nМўғуллар истилосидан ташқари, Европа мамлакатларининг Шарққа уюштирган салиб юришлари ҳам Саъдий даврига тўғри келади. Бу ҳодисалар шоир яшаган замоннинг қанчалик мураккаб ва оғир бўлганлигини кўрсатади. Унинг саёҳатлари чўзилиши, хусусан, Арабистонда кўпроқ қолиб кетиши ўз юртидаги ҳудди шу нотинчлик, илму ижод учун шарт-шароитнинг йўқлигидан бўлса керак.\n«Бўстон» ўн қисмдан иборат бўлиб, унинг таркибий тузилиши қуйидагича: ҳамд; наът; китобнинг ёзилиш сабаби; Абу Бакр бин Саъд бин Зангий мадҳи; Саъд бин Абу Бакр бин Саъд мадҳи; биринчи боб — одиллигу тадбиру андиша зикрида; иккинчи боб — эҳсон зикрида; учинчи боб — ишқу ошиқлигу мастлик зикрида: тўртинчи боб — тавозеъ зикрида; бешинчи боб — ризо зикрида; олтинчи боб - қаноат зикрида; еттинчи боб тарбият олами зикрида; саккизинчи боб — шукру омонлик зикрида; тўққизинчи боб — тавба ва савоб йўли зикрида; ўнинчи боб — муножот ва китоб хотимаси зикрида.\n«Бўстон» китобийликдан узоқ бўлиб, у бевосита қайноқ ижтимоий-сиёсий ҳаётдан, жонли халқ тилидан сув ичган, озиқланган ва шунинг учун ҳам жамиятнинг ҳамма табақаларига тушунарли бўлган» (А.Ҳайитметов).\n«Гулистон» саккиз бобдан иборат бўлиб, унинг таркибий тузилиши қуйидагича: дебоча; биринчи боб - подшоҳлар сийрати зикрида: иккинчи боб — дарвешлар ахлоқи зикрида; учинчи боб — қаноат фазилати зикрида; тўртинчи боб сукут сақлашнинг фойдалари зикрида; бешинчи боб — ишқ ва ёшлик зикрида; олтинчи боб — қарилик ва заифлик зикрида; еттинчи боб - тарбият таъсири зикрида; саккизинчи боб — суҳбат одоби зикрида.\n«Гулистон» — форс-тожик дидактик адабиётининг чўққиси ҳисоблаиади. У «панду насиҳат ва одоб-ахлоқ китоби сифатида шуҳрат қозонган... Умрининг кўп қисмини саёҳатларда ўтказган, кўп халқлар, миллату элатлар ҳаётини кузатган, турли табақа кишилари билан мулоқотда бўлган Саъдий кўрган-кечирганларини, ҳаётий тажрибасини умумлаштириб, уларни юксак бадиий шаклда, қисқа-қисқа, аммо ғоят ширали, таъсирчан мусажжаъ насрий жумлалар ва шеърий байтлар билан зийнатлаб, ўзига хос ҳикоятлар тўпламини яратган. Уларда донишманд бир ҳаким инсоннинг заковати, насиҳатлари ҳам, енгил ҳазил-мутойиба, лутфу нуктадонлиги ҳам, ҳис-туйғуларга лиммо-лим шоирона маҳорати ҳам мужассам. Шу сабабли ҳар хил тоифадаги, турли табъли одамлар «Гулистон»дан баҳра ола биладилар» (Н.Комилов).\nСаъдийни ғазал жанрининг кашшофи ва устоди сифатида ҳам улуғлашади, чунки унгача форсий шеьриятнинг етакчи жанрлари қасида, достон, маснавий, қитъа ва рубоий эди. Рудакий, Саноий, Хоқоний, Жамодиддин ва Камолиддин Исфаҳонийлар кўплаб ғазаллар ёзган бўлсалар-да, улар қасида ва қитъа характерига эга бўлиб, ўзаро мустақил алоҳида байтлардан ғазал яратиш анъанасини Саъдий бошлаб берди. У ғазалчиликдаги ўзигача олиб борилган изланиш ва тажрибаларни ривожлантириб, ғазални такомилга етказди, кейин Хусрав Деҳлавий, Ҳасан Деҳлавий, Хожу Кирмоний каби забардаст шоирлар уни янада тараққий эттириб, Ҳофиз Шерозийга етказдилар, Ҳофиз эса уни юксак чўққига олиб чиқди. Саъдий ғазаллари 4 девондан иборат бўлиб, улар «Таййибот» («Латиф ғазаллар»). «Бадоеъ» («Янги ғазаллар»), «Хавотим» («Хотима ғазаллар») ва «Ғазалиёти қадим») («Эски ғазаллар»)дан иборат.\nСаъдий икки тилда ёзиладиган шеър тури — муламмаъ (ширу шакар)нинг ҳам асосчиси ҳисобланади. Араб тилини яхши билганлигидан у арабча мисра ва байтларни форсий билан уйғунлаштириб, ушбу шаклни ихтиро қилган. Кейинчалик форсий-туркий ибора ва мисралар воситасида ширу шакар ёзиш анъанаси пайдо бўлди.\nСаъдий таржеьбанд жанрини ҳам ривожлантириб, баланд пояга кўтарди. Ундан кейин ўтган шоирлар, ҳатто Ҳофиз ва Жомий каби шеър устодлари ҳам бу борада унга эргашдилар.\nСаъдий форс-тожик бадиий насрининг ҳам асосчиси ҳисобланади. Унгача фақат мактублар, ҳужжатлар, илмий ва тасаввуфий асарлар, адабий характердаги тарихий лавҳаларгина насрда ёзилган. Бундан ташқари, шоирнинг ҳаёт ва инсон ҳақидаги фикрларининг қаймоғини ўзида жамлаган «Соҳибия» асари, арабча ва форсча қасидалари, қитьа, рубоий ва фардлари ҳам машҳур.\nСаъдий Шерозийнинг Эронда Муҳаммадали Фурўғий томонидан тартиб берилган куллиётп 18 қисмдаи иборат: 1. Гулистон. 2. Бўстон. 3. Ғазалиёт (Ғазаллар). 4. Таржеъот (Таржеъбандлар). 5. Қитъаот (Қитъалар). 6. Рубоиёт (Рубоийлар). 7. Мулҳақот (Пайваста шеърлар). 8. Муфрадот (Фардлар). 9. Мавоиз (Панд-наснҳатлар). 10. Маросий (Марсиялар). 11. Қасоиди арабий (Арабча қасидалар). 12. Ғазалиёти муштамил бар панду насиҳат (Панд-наcиҳат мавзуидаги ғазаллар). 13. Мусалласот (Мусалласлар - ҳар банди уч мисрадаи иборат шеьр тури: дастлабки икки мисраси ўзаро қофиядош бўлиб, учинчи мисра кейинги бандларнинг охирги мисраси билан ҳамқофия бўлади). 14. Қитъаот. 15. Рубоиёт дар ахлоқу мавъиза (Ахлоқ ва панд-насиҳат мавзуидаги рубоийлар). 16. Маснавиёт (Маснавийлар). 17. Муфрадот. 18. Расойили наср (Насрий рисолалар).\nСаъдийга қадар алифбо асосида девон тартиб бериш анъанаси бўлмаган. Саъдий ҳам девонини алифбо асосида тартибга солмаган. Бу ишни шоир вафотидан кейин 1326 йили Бесутун тахаллусли Али бинни Аҳмад ибни Абу Бакр деган киши амалга оширган. Шундан сўнг барча шоирлар шеърларини уларнинг охирги ҳарфи бўйича тартибга сола бошладилар.\nБир умр халқ ичида яшагани, ҳаётнинг бутун аччиқ-чучугини тотгани учун ҳам Саъдий асарлари бошқа Шарқ шоирлариникидан ҳайратланарли даражада ҳаётийлиги билан алоҳида ажралиб туради. Уни Шарқ адабиётшунослари вуқуьгўй, яъни ҳаётни бор бўйича тасвирлайдиган адиб дейишади. Ҳозирги термин билан ифодалаганда, бу реалист ёзувчи дегани бўлади. «Бўстон» ва «Гулистон» ҳаётий ҳикоятлардан ташкил топгани, донишманд шоирнинг бу ҳикоятлар сўнгида қиссадан ҳисса тарзида келтирган шеьрлари реал турмушдан чиқарилган хулосалар эканлиги билан ҳам жаҳон илму адаб аҳлини бирдай ўзига тортиб келмоқда.\nСаъдий ҳам китоблар, ҳам одамлардан бир умр таълим олди — Шарқ мамлакатлари бўйлаб узоқ йиллик саёҳатлари уни дунёда кўпни кўрган, катта ҳаётий тажриба тўплаган, ўз даврининг барча илмларини эгаллаган донишманд кишига айлантирди. Бу ҳақда унинг ўзи «Бўстон»нинг муқаддимасида ёзади:\nДар яқсон олам бигаштам басе,\nБасар бурдам айём бо ҳар касе.\nТаматтўь ба ҳар гўшае ёфтам,\nМазмуни: «Дунёнинг энг чекка жойларигача сафар қилдим, турли тоифадаги одамлар билан ҳамсуҳбат бўлдим. Ҳар гўшадан бир манфаат топдим, ҳар хирмондан бир бошоқ олдим».\nXIX асрда яшаган таниқли турк танқидчиси Зиёпошо «Харобот» асарида Фирдавсий ва Саъдийни ўзаро қиёслаб, жумладан шундай деган эди:\n«... Фирдавсий «Шоҳнома»ни вужудга келтириш учун ўттиз йил машаққат тортди. Ҳақиқатан ҳам, ўлмас бир асар яратди. Қуёш чиқишини бир юз йигирма ерда бир-бирига ўхшамайдиган бир юз йигирма хил ранг билан тасвир қилган. Аммо шунга қарамасдан, «Шоҳнома» оммага Саъдийнинг «Бўстон»и берган фойдани бера олмайди. Саъдий «Бўстон»да дунёни, яшаб турган дунёни тасвирлаган. Агар бадиий ижоддан мақсад оммага фойда етказиш бўлса, «Бўстон»нинг ҳар бир сўзи топилмас бир дур, — бир гавҳардир ва ҳар бир байти бир хазина».\nШу тариқа, у бадиий асар тўғрисида оммага манфаати тегиши ва ифода тарзининг очиқлиги нуқтаи назаридан муҳокама юритиб, Саъдийни форс-тожик мумтоз шоирларингшг барчасидан афзал қўяди.\nСадриддин Айний ҳам Саъдийнинг «асарларидан ақлга сиғмайдиган, ўхшаши тириклик оламида бўлмаган ёки бўлиб ўтмаган бирор нарсани тополмайсиз», — деб лутф этган эди. У шоир ижодини текшириш давомида: «Саъдий, шубҳасиз, форс-тожик классик адабиётининг жуда улуғ сиймоларидан бўлиб, бундақаси бўлмаган», — деган хулосага келади. Дарҳақиқат, мумтоз форс-тожик адабиётида бирор-бир адиб ижоди Саъдий асарларичалик ҳаётийлиги билан ажралиб турмайди. У илҳомни, мавзуни, мазмунни, сўз ва образли ибораларни халқдан олиб, халққа қайтарди. Шоир асарларинипг халқчил асоси шунда.\nАбдураҳмон Жомий «Баҳористон» асарида эътироф этишича, Саъдийнинг «сўзлари ҳамма тоифаларга маъқул тушди. Унинг ҳақида бир шоир қуйидаги мисраларни ёзмиш ва ҳақиқатан инсоф гавҳарини тизмиш:\nШеър оламида пайғамбар учта.\nГарчандки, «ло набия баъдий».\nДостону қасидаю ғазалда\nФирдавсию Анварию Саъдий».\nЭрон адабиётшуноси Али Даштий шундай лутф этади:\n«Саъдий китоби тоабад форс тилининг ўлчови бўлиб қолади: ҳар сўзки, унга тўғри келса — тўғри, ҳар сўзки, унга тўғри келмаса нотўғридир».\nСаъдийшунос Муҳаммадали Фурўийнинг ёзишича: «... форс адабиёти тўрт устунга суянади, булар — Фирдавсий «Шоҳнома»си, Шайх Саъдий «Куллиёт»и, Мавлавий «Маснавий»си ва Хожа Ҳофиз «Девон»и».\nСаъдий ўзидан кейинги форс тожик адабиётига энг кучли таьсир кўрсатган забардаст сўз санъаткоридир. «Умуман, бутун Шарқда Саьдий номи жуда кўп тилга олиниб туради. Шоирлар, файласуфлар ва олимларгина эмас, оддий халқ намояндалари ҳам ўз фикрларининг тўғрилигини исботлаш учун бу сўз устодинннг ажойиб асарларидан далил келтирадилар. Доно шоирнинг пурҳикмат жумлалари саккиз асрдан бери мажлисларга, кишилар нутқига оро бериб, онгига таъсир кўрсатиб келмоқда» (Ш.Шомуҳамедов).\nХалқ ҳаётини яхши билган Саъдий кўплаб халқ мақол-маталлари, образли ибораларини асарларига олиб киради. Ўз навбатида, бу донишманд инсоннинг ўзи ҳам кўплаб ҳикматлар ижод этганки, улар халқ оғзаки ижоди таркибига сингиб кетган: улардан қайси бири халққа тегишли-ю, қайси бири Саъдийдан ўзлаштирилганлигини ажратиб бўлмайди:\nҲеч нарса олмасдан олтин кетказди.\nСевинма душманим олмиш деб ажал,\nБир куни сенга ҳам гал келади, гал.\nБирлашса чумоли иттифоқ бўлиб,\nАрслон териеини олажак шилиб.\n(Ш. Шомуҳамедов таржималари)\nСаъдийни ҳаёт муаллими дейдилар. Чунки шоирнинг панду насиҳатлари, мақол ва ҳикматга айланиб кетган чуқур мазмунли фикрлари, фалсафий хулосалари ҳаётий: у дунё кезиб, ҳаётни ҳар томонлама ўрганиб, инсон умрининг моҳияти, феъл-атворининг турфа қирраларини узоқ йиллар мобайнида теран нигоҳ билан кузатиб, оҳорли ва чуқур мазмунли бадиий умумлашмалар қилади — уларнинг халқ мақолларидай, ҳикматли сўзлардай жаранглашининг сабаби шунда:\nАйбу хунараш нуҳуфта бошад.\nШояд, ки паланг хуфта бошад!\nМазмуни: «То киши сўзга оғиз очмай туриб, унинг нуқсонин) фазилатини билиб бўлмайди. Шунга ўхшаб, тўқайни сокин кўриб, уни тинч деб ўилама, ажаб эмаски, бир овлоқда йўлбарс ухлаб ётган бўлса!»\nТухми гунжишк аз жаҳон бардошти.\nҲеч касро пеши худ нагзошти.\nМазмуни: «Бечора мушукнинг агар қаноти бўлса, дунёда чумчуқнинг уруғини қуритар, ҳўкиздаги икки шох эшакда бўлганпда ҳеч кимни яқинига йўлатмас эди».\nПанд-насиҳат, ҳикмат Саъдий асарларининг қат-қатига сингиб кетган. У ҳаётий воқеа-ҳодисаларни турли шаклларда ифодалаб, кўрган-кечирганлари юзасидан хулоса чиқаради ва кишиларни инсоний камолотта даъват этади, умр йўлларидан қоқилмаслик, адашмасликка, ўткинчи ҳаётнинг қадрига етишга, бир-бирини авайлашга чақиради, ҳалол меҳнат қилиб, осойишта яшашнинг аҳамиятини тушунтиради, илму ҳунарнинг афзалликларини уқтиради.\nХеч нарса ҳаётнинг ўрнини босолмагани сингари, ҳаёт ҳаққониятига асосланган асарларнинг умри ҳам боқий бўлади. Айни жиҳатдан, шоир шеърларининг ҳар бир ҳужайрасидан ҳаёт нафаси уфуриб туради. Бу шеърларнинг қон томири турмушнинг қайноқ вужудига уланган.\nҲаётнинг ўзи устозлик қилган киши чинакам донишманд бўлади. Чунки ҳаёт сабоқлари ҳамиша жонли ва аниқ бўлади. Бунинг устига, ҳаёт деган устознипг дунёнинг жилд-жилд китобларига кирмай қолган усул ва тажрибалари ҳам кўп. Йиллар давомида жилд-жилд китоблардан ололмаган сабоғингни ҳаёт бир лаҳзада миянгга жойлаб қўйиши мумкин. Китобий илмлар хотирадан ўчиб кетиши мумкин, лекин ҳаёт сабоқлари сира эсдан чиқмайди. Саъдий ҳикматлари ҳаётдан олингани учун ҳам асрлар давомида ўз қимматини йўқотмай келаяпти ва то ер юзида инсон авлоди яшар экан, уларнинг аҳамияти заррача камаймайди, билъакс, ортиб бораверади. Зеро, инсоннинг табиий ва маънавий интилишлари ҳамма даврлар ва жамиятларда ҳам деярли бир хил.\nБу шеьрлар ўз замонининг барча илмларини эгаллаган аллома, дунё кезган донишманд, олам ва одам моҳияти устида бир умр тафаккур юритган мутафаккирнинг ўй-фикрлари, фалсафий умумлашмалари, ҳаётий хулосалари. Дунёни мукаммал, ҳаётни тўкис, инсонни баркамол кўришни истаган бани башар тақдири учун масъул зотнинг орзу-армонлари, умид-изтироблари.\nСаъдий асарларининг тили содда, услуби лўнда, халқона сўзлар ва образли ифодаларга бой, ташбеҳу тимсоллари ҳаётий, шсьрий санъатларни маҳорат билан қўллайди, шаклан гўзал, мазмунан теран, бадиий юксак бу асарларга ўхшатиб ёзишга уринганлар кўп, лекин ҳеч ким Саъдий даражасига кўтарилолмаган. Шунинг учун ҳам форс-тожик адабиётшунослари унинг услубини «саҳли мумтанеъ», яъни «осон у, имкони йўқ» деб таърифлаганлар.\n«Гулистон» XVII асрнинг биринчи ярмидаёқ Европа тилларига таржима қилиниб, тарқала бошлаган. У илк бор француз дипломати Андре Рис томонидан француз тилига ўгирилиб, 1634 йили Парижда нашр этилган. Бу таржима жуда эркин бажарилган ва мукаммал бўлмаса-да, кўпчиликнннг эътиборини тортади. 1635 йили асар французчадан немис тилига таржима қилинган. Шундан кейин бошқа ғарб тиллари, шунингдек, рус тилига ҳам ўгирилган. Рус тилида «Гулистон» (1957. 1959) ва «Бўстон» (1963) асарларининг мукаммал таржималари босилиб чиққан.\nМашҳур француз файласуфи ва адиби Вольтер «Гулистон»дан хабардор бўлган ва баъзи шеърларида ундан фойдаланган. Таниқли француз масалчиси Лафонтен ҳам «Гулистон»даги ҳикоят ва нақллардан ўз масалларида истифода этган. Улуғ рус шоири А. С. Пушкин: «Саъдий ва Ҳофиз асарларининг пинҳоний асрорига етгунимча шеърларимда қувончбахш жиҳатлар ва ҳаётдўстлик кам учрарди», — деган эди.\nБирлашган Миллатлар Ташкилоти Тинчлик Кенгаши биноси пештоқига «Гулистон»дан олинган қуйидаги мисраларнинг дарж этилгани ҳам Саъдийнинг инсоният шоирига айланиб кетганлигидан далолат беради:\nМазмуни: «Одам болалари ибтидода бир гавҳардан бино бўлганлари туфайли яхлит бир вужуд кабидирлар. Бинобарин, замон унинг бир аъзосига жароҳат етказса, бошқа аъзолари ҳам ўз тинчини йўқотади».\n1958 йили Бутун Жаҳон Тинчлик Қўмитасининг қарори билан «Гулистон»нинг 700 йиллиги жаҳон миқёсида кенг тантана қилинган.\nСаъдий асарлари қадимдан ўабек халқи орасида ҳам машҳур. «Бўстон» ва «Гулистон» асарлари мадрасаларда асосий дарсликлар сифатида ўқитилиб келган. Мумтоз шоирларимиз бу улуғ сўз саньаткоридан ўрганганлар, таъсирланганлар. Алишер Навоийнинг «Маҳбуб ул-қулуб», Хожанинг «Гулзор», Абдулла Авлонийнинг «Туркий «Гулистон» ёхуд ахлоқ» асарлари бевосита Саъдий «Гулистон»и таъсирида яратилган. «Девони Фоний»да Саъдий ғазалига 22 га татаббуъ, унинг таврида 4 та ғазал мавжуд. Чунончи, Навоийнииг Саъдий ғазалига ёзган бир татаббуъсида ўқиймиз:\nФоний, ба раҳи Саъдий агар зад қадаме чанд,\nБо ў суханаш бин, ки чу ширу шакар афтод.\nМазмуни: «Фоний Саъдий йўлида бир неча қадам ургани учун ҳам сўзлари сут ва шакар кўшилганидек ширин бўлди».\nАлбатга, тасаввуф адабиёти намояндаси сифатида Саьдий сўфиёна шеърлар ҳам ёзган («Гулистон»нинг иккинчи бобида нюир болалигида отаси билан сўфийлар мажлисида бўлганлиги тўғрисида ҳикоя қиладп). Лекин уларда ҳам, Навоий таъбири билан айтганда, ҳақиқий ва мажозий муҳаббатни маҳорат билан омухта қилиб юборган. «Насойим ул-муҳаббат» тазкирасида келтирилишича, Саъдий Шерозийга Хизр назар қилган. Машҳур тариқат пири Низомиддин Авлиёга қўл бериб, унинг раҳбарлигида риёзат босқичларини босиб ўтаётган Амир Хусрав Деҳлавий бир кеча тушида Хизр алайҳиссаломни кўриб, ундан ўз оғзига муборак тупугипп солиб қўйишини ўтинади. Лекин Хизр айтадики: «Бу давлат сендан аввал Саъдийга муяссар бўлди!»\nШарқ мумтоз сўз санъати мухлислари эътиборига ҳавола қилинаётган Саъдий Шерозий ижодидан дасталанган ушбу тўпламга забардаст форс-тожик шоири асарларининг ўзбекча таржималари ичидан энг яхшилари танлаб олинди. Маълумки, наср ва назм аралаш халқона уелубда ёзилгани, ривоят, нақл, ҳикматга бойлиги билан катта шуҳрат қозонган «Гулистон» асари ўзбек тилига бир неча марта таржима қилинган. Бу асарни биринчи марта 1390—1391 йилларда XIV аср ўзбек адабиётининг йирик намояндаларидан бири Сайфи Саройи «Гулистон бит-туркий» номи билан Мисрда таржима қилган.\nСайфи Саройи дўстлари ва маслакдошларининг даъватига кўра, «Гулистон»ни ўзбек тилининг қинчоқ шевасида ўгиради. У асарнинг аслини айтарли сақлаб қолган, айни пайтда, аслиятдан бир қадар чекинган. Бу давр омили билан ҳам боғлиқ: ўрта асрларда таржимага бирмунча эркин ёндашилган — таржимоннинг асарни қисқартириш, ўзгартириш, ҳатто унга қўшимча қилиши мумкин бўлган. Сайфи Саройи ҳам таржима жараёнида «Гулистон»дагн айрим парчаларни тушириб қолдиради, баъзи шеърларни ижодий қайта ишлайди, ўзининг ва замондош шоирларнинг баъзи шеьрларини киритади, айримларини таржима қилмай, ўзича қолдиради. Шунга қарамай, таржима муваффақиятли чиққан ҳамда асрлар мобайнида туркий халқларни Саъдий ижодн билан таништириш ва донишманд шоирнинг маънавий-ахлоқий қарашларини тарғиб қилишда муҳим роль ўйнаган.\nXIX асрда «Гулистон» Хива хони Муҳаммад Раҳимхон II — Феруз топшириғи билан забардаст шоир ва моҳир мугаржим Муҳаммадризо Огаҳий томонидан иккинчи марта ўзбек тилига таржима қилинади. Асарни бирмунча қисқартириб таржима қилгани, чунончи, 187 ҳикоятдан 25 тасини қолдириб кетгани, 1000 га яқин шеърий парчалардан 522 байтини шеър билан ўгириб, қолганини насрлаштиргани, бир қанча арабий матнларни ўзбекчалаштирмаганига қарамай, «Огаҳий Саъдий Шерозий ҳикоятларининг бадиий таровати, руҳини ўқувчига етказади. Саъдий сажълари, ихчам, лекин лўнда афористик жумлаларда тузилган насри, қитъа ва рубоийлари, сероҳанг, жарангдор ифодалари Огаҳий таржимасида ўзбекча нафосат билан акс этган» (Н.Комилов).\n«Гулистон»нинг учинчи таржимаси тошкентлик мударрис ва шоир Мулло Муродхўжа Солиҳхўжа ўғли қаламига мансуб бўлиб, у «Шавқи Гулистон» деб аталган. «Муродхўжа мадраса талабалари эҳтиёжини ҳисобга олиб, асарнинг қийин сўз ва иборатларини шарҳлаган ва форсий оригиналини ҳам қўшиб, «Ғуломия» матбаасида нашр эттиради» (1909). Лекин сўзма-сўз таржима принципи устунлиги ва бадиий савияси баланд бўлмаганлиги туфайли бу таржима унча шуҳрат қозонмаган.\n1968 йили «Гулистон»нинг тўртинчи таржимаси босилиб чиқди. Асардаги шеърларни Ғафур Ғулом ва Шоислом Шомуҳамедов, наср қисмини Рустам Комиловлар ўзбекчалаштиришган. Бу «Гулистон»ни ҳозирги давр ўқувчисига таништириш йўлида муҳим қадам бўлди.\n«Бўстон» асари аввал Чустий, кейин Ш. Шомуҳамедов томонидан таржима қилинган бўлса-да, бу таржималарнинг ҳар иккаласи ҳам тўлиқ эмас. Асар қисқартирилиб, замонга мослаб. диний-тасаввуфий руҳдаги қисмлардан холи қилинган ҳолда ўзбекчага ўгирилган. Лекин бир-биридан гўзал ва мазмунли ҳикоятлар, халқ мақол-маталлари даражасидаги теран ҳикматлар асар ҳақида тўлиқ тасаввур беради ва ҳар қандай ўқувчини ўзпга жалб қилади.\nБиз мазкур тўпламни тартиб беришда бу таржималарнипг барчасидан фойдаланишга ҳаракат қилдик. Табиийки, Сайфи Саройи ва Огаҳий таржималари ичидан бугунги ўқувчига нисбатан тушунарлпроқларшш танладик, Чунки таржима ҳарчанд яхши чиққан бўлмасин, унда қадимий туркий сўзлар ёки араб-форс сўзлари нисбати кўп бўлса, ҳозирги ўқувчи уни тушунишда қийналади.\nАлбатта, Саъдий Шерозийга ўхшаган жаҳон адабиёти забардаст намояндаларининг дурдона асарларига ҳар бир даврнинг ўз талаби, ҳар бир ўқувчининг ўз эҳтиёжи бўлади. Бу янги таржималар ва нашрларни зарур қилиб қўяди. Қўлингиздаги тўплам ана шу талаб ва эхтиёж натижаси ўлароқ майдонга келди. Агар у таъбингизга мувофиқ тушиб, қалбингпзда акс садо берса, биз ўз вазифамизни уддалаган бўламиз.\n- Шоислом Шомуҳамедов таржималари -\nКумуш, зар бўлса сочгум, хонумоним,\nБўсанг орзусига қурбон бу жоним.\nАгар эртан мени зиндон этурлар,\nБу нақд олтин дақиқа бўстоним.\nЖаҳон ўткинчидир — йўқ эътиқодим,\nДилим коми ўзинг, жону жаҳоним.\nЭтагинг гулга тўлғузгум бу боғда,\nАгар лутф этса менга боғбоним.\nҲумоюн бахтини қайдан билай мен,\nУзоқ Симурғ инидин ошиёним.\nСен ишқ дарсини бердинг шаҳримизга,\nЭшит шарҳин, кел, айтай, нуктадоним.\nҒаним кўп дилда-ю, дастингдан аммо,\nҲузурингда тутилгай тил-забоним.\nМен айтай, майли, билсин душману дўст,\nБўлиб маст, ошкор барча ниҳоним.\nАгар истар эсанг, эй сарви сиймин,\nТўкарсан, розиман минг бора, қоним.\nДема: Саъдий, муродингдан кўнгил уз,\nБўлибсан тошбағир, эй меҳрибоним!\nТирикман то хаёлинг дилда доим,\nАгар ўтсам, ўзинг ороми жоним.\nКим лабинг тишлаб кетибдир, эй санам?\nКим кўрибдир боғи лутфингдин карам?\nУмрим ичра не тотибман энг лазиз,\nЭнг ширин ҳосилни узмиш қай одам?\nОби ҳайвон чашмаси сенга ҳалол,\nЧекмиш Искандар нечук меҳнат, алам.\nБу қизил май ёки инсон қонидир,\nЁ сиёҳ томган киши чакмони нам?\nЖумлага улфатсан-у, мендан жудо,\nНа гуноҳ сенда, даҳр кори бу ҳам.\nКўп туриб қолмас етилган мева ҳеч,\nХалқ қўяр пишган ширин сори қадам.\nМинг шукр, бир бор қулаб тушмиш девол,\nҚайта бу боғни биров кўрмас шинам.\nГул у ҳафта очмаганди оғзини,\nПардасин ел йиртди бул кун субҳидам.\nҚилмам энди шарбатин ичмак ҳавас\nБул идишдан шарбат ичмиш ўзга ҳам.\nСаъдий, ўзга ишқ эшигин қоқ, бу боғ -\nИчра ўтлабдир сурув қўйлар бу дам.\nЮзларинг мендин ўгирма офтоб,\nБегуноҳ қатл этмоғингда йўқ савоб.\nТунда тушда сен қучоғимга кириб,\nКелганингда не хуш эрди уйқу — хоб.\nИчда оташ кўзларимда сув билан,\nНисфи ҳўл, нисфи қуруқман, не азоб.\nКипригинг пайконига жоним нишон,\nТирноғинг пардозига қоним хизоб.\nУ сўз айтар бўлса, диллардир асир,\nУ сепар туз — одам аҳлидир кабоб.\nКим кириб келса, у деб қилдим гумон,\nТашна мискин сув дебон кўргай сароб.\nҲайф-ку бундай бадан узра либос,\nЗулм-ку бундай гўзал юзга ниқоб!\nСубҳдин то тонггача юз беркитиб,\nАйлама ой бирла офтобни итоб.\nСаъдиё, ёринг барин тутмак эсанг,\nТоп чидам, бурса қулоғинг нақ рубоб.\nЗамон ғамидан десам ҳикаят,\nҚиссам чўзиларди бениҳоят.\nМинг йиллик умр керак бўларди,\nМингдан бирини демакка албат.\nАҳволим айтар кўзимнинг ўзи,\nЎзимга сўзлаш эмасдир одат.\nҲолимга мажлис дили куярди,\nЁр фироқидан бошласам суҳбат.\nЧаман булбули бошлайди фиғон,\nАйтсам ёр бошга солганин фурқат.\nТонгда ичарлар қайда қолишди,\nХуморим айтиб, қилай зиёфат.\nСаъдий беқарор дилин дардини,\nБеқарор дилга айтсин оқибат.\nҲеч ким қайрилиб боқмас мен томон,\nАйём ғамида десам шикоят.\nДўстсиз ётмоқ баданда,\nМисли мурда кафанда.\nСенсиз бўлурми шодлик,\nРуҳ бўлмаса баданда?\nСабо бўстонда кўрмас,\nСен каби сарв чаманда.\nКун чиққандек яқодан\nЯшнар юз пираҳанда.\nБало бор ҳар шиканда.\nИшқ кўйи бозорида\nҚийматсиз жон бу танда.\nЕтти иқлим яшолмас\nЁ дилинг хора тошдир,\nЁ мен узоқ экан-да.\nМен сендан узолмагайман-ей асти кўзим,\nГўзал ёр зулфи домига гирифторманми мен танҳо?\nКим ошиқ бир дилоромга — унинг бошида шу савдо!\nГўзал ёр васлига етган чаманга қилмагай парво,\nГўзал ёр қаддига шайдо чаманнинг сарви ҳам ҳатто!\nМени ошиғу шайдо деб билармиш ул парипайкар,\nҚаердан билснн ошиқ қолини ўз ҳуснига шайдо?\nБиларман: оҳу фарёдим етар, лекин қачон қилгай —\nБу ишқ иқлими қулига у ҳусн эли шоҳи парво?\nШириннинг васли Фарҳодга муяссар бўлмади гарчанд,\nШирин ишқида ширин жонини топширди-ку аммо?\nАқл истарки, ишқ устидан ўз ҳукмини ўтказсин\nВа лекин тенг келолмас кучлига ожиз киши асло.\nМенга аввал одамлар таънаси ботарди кўп оғир,\nЧўчитмас энди ёмғир, чунки бўлди манзилим дарё.\nАгар хоҳла вафо айла, жафо қилсанг да зорим йўқ,\nМен учун сендан ўзга нарсада қолган эмас маъно.\nИшонмайман, синаб Саъдийни шунча, ташласанг-кетсанг,\nЕтишгач сояи лутфинг, керакмас менга бу дунё!\nВафо суви билан хокнмни қорган эрдилар асли,\nСабо қайга олиб борса, вафо ҳиди бўлар пайдо.\nДилим то бўлди ошиқ — бир нафас беғам тополмасман,\nБу оламда дили ғамсиз бирор одам тополмасман.\nЁнимда ҳамдамим йўқ — бир нафас хуррам нафас олмам,\nНафас жоним билан чиқсин, агар ҳамдам тополмасман.\nДилимда бир сирим бордир кўзим қони аро ўсган,\nБу сирни кимга айтай мен — бирор маҳрам тополмасман?\nҚаноат айладим дардига — бир дармон кўринмайдир,\nЧидарман захмига, чунки бирор малхам тополмасман.\nАгар ким бўлмаса ошиқ, хушу хурсанд у оламда,\nМен ошиқ бўлдим-у, кўнглимни ҳеч хуррам тополмасман.\nТўкилган кўз ёшим бирлан тўкилди обрўйим ҳам,\nКўзим ёшидан ўзга йиғлабон шабнам тополмасман.\nЕтар, Саъдий, дамингни ичга ют, қўлдан кетибдир иш,\nБўлишга ёр билан бирга бирор дам ҳам тополмасман.\nЗамон ғамигами чидай ё ёр фироғини чекай?\nДилимда сабр қолмади-ку: қайси доғини чекай?\nНа қувватим етар кетай десам кўнгил узиб узоқ,\nНа қудратим бир ўпибон бўса титроғини чекай.\nНа қўли бор тоқатнинг-у, ақл енгига тиқай десам,\nНа ақлнинг оёғи — бир қарор яроғини чекай.\nЖаҳонда дўст жафосидан қонига ташна кимса йўқ,\nБир умр дўстнинг мен-ей жафоси тоғини чекай.\nҒаним жафосига чидар чидамли бўлса ким агар,\nЧидамли бўла-ю, мудом шу ёр фироғини чекай.\nТонг ели, ўтарсан санам остонасидан,\nЎтган каби жаннат боғи — кошонасидан!\nИшқ дарди енгибди сени — йўқ ўзга сабаб,\nБезор тоғу дашт сен каби девонасидан!\nБир бор назаринг ёр юзига тушса агар,\nДунё тўлар эрди бу ишқ афсонасидан!\nҚўлдан-ку чиқармагайман ёр этагини,\nМеҳрини дариғ тутса-да парвонасидан.\nДилдан сени ёдинг сира кетмайди, санам,\nБилсанг-да мени даҳр эли бегонасидан.\nЁзилмаса кўнглингни ғубори, на қилай?\nБўлсам бехабар муроди пинҳонасидан.\nЎтсанг-да ёнимдан қиё боқмадинг-ей,\nҚилдингми ибо дилимни вайронасидан?\nСен шўху пшринсўзу ҳуру сарву суман,\nҲайратда ўзи сен каби жононасидан!\nТўр ташлама кимга — ўша тушди тўрингга,\nУрсанг қилич, ичди ажал паймонасидан.\nФурсат тўфони ўчиролмайди сира,\nСаъдий сўзи шеър мулкини дурдонасидан.\nИшқбозликни, ахир, дунёга мен келтирмадим,\nБу гуноҳга ёки мен илк мартаба қўл урмадим.\nБехабардирсан мудом ошуфта кўнглим ҳолидап,\nМен-да кўнглимнинг ғамини сенга ҳеч билдирмадим.\nМанъ этиб менга муҳаббатни, маломат қилма кўп,\nМен муҳаббат жомини ичганда сени кўрмадим.\nҚўй мени-ю, ўз ғаминг ташвишини қил, чунки мен —\nЁрга дил берган кунимдан жон ғамида юрмадим.\nАҳд қилдимки, этай жонимни йўлингга фидо,\nАҳдим устидан чиқарман — бехуда сўз бермадим.\nМен жаҳондан юз ўгирдим — боғладим васлингга дил,\nКўз тугиб лутфингга, уммид гулини сўлдирмадим.\nСен мени борган сари ҳуснингга айлайсан асир,\nИзларинг излаб жаҳонда қанча мен чарх урмадим!\nТўтиё бўлсин оёғингнинг ғубори кўзима,\nБу жаҳонда то вужудим гардини қолдирмадим.\nҚўлларим Маҳшарда ҳам қўйиб юбормас этагинг,\nТо дегайсан кўнглини Саъдийни нега сўрмадим?\nБу алиф қадни кўрингким, нима рафтор қилади?\nБу шакар лабни кўрингким, нима гуфтор қилади?\nИхтиёрини олиб, телба қилар хуш аҳлини,\nҲар қачонким илтифот ул парирухсор қилади.\nМасту хуммор кўзлари шўхлигу дилбарлик этиб,\nБарча ҳушёр кишилар қасдига озор қилади.\nБиз жаҳондаи юз ўгирдик шу гўзал орзусида,\nБевафо ёр бўлса, қаҳрига гирифтор қилади.\nБехабар ишқ аҳлининг ҳолидан зуҳд аҳли азал,\nҚайда гофил бўлса, оқилдан ўша ор қилади.\nОлишар сабру қароримни мудом ой юзлилар,\nБу жиҳатдан Саъдий ўз айбини иқрор қилади.\nЭнди боқмайман гўзаллар юзига асло дея\nҚилса да юз бора тавба, яна бекор қилади.\nМен тушдим-у бандингга қачон, озодман!\nГар шоҳман-у, сенга қуллигимдан шодман!\nБор дарди жаҳоннинг менга қилмас таъсир,\nЧеҳрангни кўриш билан дили ободман!\nХуррам ўша кун — жонни сенга топширсам,\nФарҳод ила Мажнунга, ахир, авлодман!\nҚошингда макон тутдим-у, бердим кўнгил,\nДўстлик уйини қилолмадим бунёд ман.\nБилсанг, нима хоҳишим менинг васлингдан:\nЎзликни қилолсам сени деб барбод ман!\nҚай кунки, дилим олдинг-у, маҳбуб бўлдинг,\nУшшоққа вафо бобида мен устодман!\nҚаддингни хаёли токи кўзим ичра,\nСарв бўлса халойиқ, мен сарви озодман!\nБу ташбеҳ агар мосмас: ширинсўзсанким,\nБу борада Ширинсан-у, мен Фарҳодман!\nДавлат қани — тўксам қадамингга қумдек?\nМен дўмбирадек ичи ҳавою бодман.\nБу чарху фалак бўлди мудом қасдимда,\nТортмас қўлини то бўлмасам барбод ман.\nШероз сиқилтирди кўнглимни жуда,\nҚилсам бўлар энди сафари Бағдод ман.\nКўкка етар, аммо Соҳиби девонга —\nЕтмас сира урсам-да неча фарёд ман!\nСаъдий, ватанни севиш иймоидандир,\nЛек ўлма очингдан дея: «Мен зурёдман!»\nБу банда мудом фидои жонинг.\nОсон менга ушбу имтиҳонинг.\nЖонингга қасамким, ега олмас\nБир тола сочингга нигаронинг.\nБир кимсага йўқ агарчи меҳринг,\nБарча бу жаҳонда меҳрибонинг.\nБошим қадамингга, эй ситамгар,\nБўлсин фидо истаган замонинг!\nМинг жаҳд ила сенга ета олмам,\nҚўл етмас — узоқдадир маконинг.\nҲар лаҳза хаёлинг менга ҳамроҳ,\nЕт ўзга ғаму унут гумонинг.\nНодон кишилар қадингни сарвга\nТашбеҳ этиб оширар фиғонинг.\nБу кипригу қошки, сенда мавжуд,\nДил овида не керак камонинг?\nСаъдий вужуди заифлигидан\nҚилдек белича эмиш, ишонинг!\nСўз дегали очмасанг оғизни,\nПинҳон эди барчадан даҳонинг.\nБундан-да ширин сўз бўлмагайдир,\nСўзлар уни шу ширин забонинг.\nСабода бўлса зулфининг ҳиди нозли нигоримни,\nҚувончу роҳати у хаста кўнглим — беқароримни.\nУмидим борки, умрим бахти ётмас уйқуда мангу,\nЎнгимда бўлмаса, тушимда қучгайман-ку ёримни.\nАгар билсам, ситамгар маҳбуба жонимга қасд этгай,\nФидо йўлига қилгайман шу жони бемадоримни.\nБиларман: арзимас туҳфа унга менинг азиз жоним,\nНачора, бахш этарман мен қўлимда ҳар на боримни!\nБу хил муомала ҳеч ҳам эмасдир ихтиёримда,\nАзалдан ёр ризоси айламиш банд ихтиёримни.\nЖафосидан агар кўнглимда бўлса юз жароҳат ҳам\nВа лекин бандасиман то ҳануз шул ғамгусоримни.\nЎрин йўқ кўнглим ичра ўзганинг ишқи учун зарра,\nЎзингдан ўзга асло жалб этолмас эътиборимни!\nКўнгилда на гулистон завқию на лолазор шавқи,\nКўрарман ёр юзида ҳар нафас турфа баҳоримни!\nСенинг ишқингда куйди, эй ситамгар, кўнгли Саъдийнинг,\nМурувват этмадннг бир бор кўрай деб интизоримни.\nМуродимнинг ушалмаслиги бўлса гар мурод сенга,\nМуроди сен билан бир хил экан кўзи хуморимни.\nҚўлимдан келмас асло то сенинг ёдингсиз ўлтирсам,\nҲушим йўқдир юзингдан ўзганинг ҳам юзини кўрсам.\nАзалдан, англадим, рости, талашдим Ширин устида,\nАжаб йўқ, мисли Фарҳод ёрга ширин жонни топширсам.\nСени ҳар нарсадан ортиқ севарман ушбу оламда,\nАгар ақлимда нуқсон-у, динимда бир зиён кўрсам!\nКумушдек оқ, латиф қўлинг мени шамширсиз ўлдирди,\nАжаб йўқ, қўлга шамшир олсанг-у, таслимга юз бурсам.\nОт, эй тонг, сенга муштоқман, ҳадемай кун ялов тиккай,\nҲилол олди Сурайёдан бу ялдо тунини сўрсам.\nАзал келдим-у борлиқдан бу йўқлик саҳросига,\nУмидим бор — кечиргайсан, бечораман — дилим ёрсам.\nБу кўнгил мисли шамъ бўлсин, тараҳҳум айласнн менга.\nЁнимда шамъ каби ёнган киши йўқ — сизга билдирсам.\nЛабинг бир-бирига қовушмагай кулганда мисли гум,\nРавоми унда мен — булбул бутимор янглиғ ўлтирсам?\nРақиб бармоғини тишлайди, Саъдий, кўзларингни юм,\nГулинг ҳидлайман-у, боғбон, лек узмам, боғингга кирсам.\nЎтар эрди ҳаётим хурраму хуш,\nСуюкли маҳбубамни айлаб оғуш.\nБўлиб маст ишқидан-у, васлидан шод,\nДину дунёни қилгандим фаромуш.\nЭмас ширин лаби таърифга муҳтож,\nЗаҳар тутса, қилардим бол каби нўш.\nАдаштирди мени лутфию ҳусни:\nСадафми ёки у ёр кўкси эмиш?\nГўзал рухсору жонпарвар сўзи деб,\nҚулоғу кўз бўлишдир менга хоҳиш.\nБу тун қандай қилиб айланди тонгга?\nЭдим хушдан жудо кўрган каби туш.\nХато қилди азонида муаззин,\nУ ҳам мендек эдими масту беҳуш?\nБу ишқни сир тутишга етмади сабр,\nКучайди дўсту душман ичра миш-миш.\nАгар кўрган эсанг, Саъдий, тушингда,\nКеча ўтди, бугун чиқарма товуш!\nАгар қашшоқ кўриб қолса хазина,\nҚилар ҳирс васваса, турмайди хомуш.\nСабрим тугади — қилди кўнгил ёрни ҳавас,\nЖонимни оёғи остига ташла-ю, бас,\nМинг онт ичай эл олдида бошимни уриб:\nТўккан киши қонимни гуноҳкор эмас!\nЁр ишқи кўнгилни бир нафас тарк этмас,\nДардини кўтармоққа-да сабри етмас.\nЁ гулни тиконига сабр айламас-у.\nЁ гулдан умидини узиб-да кетмас.\nКелганда баҳор ҳавоси олам на гўзал!\nҚуш нағмаси, гул ғунчаси, шабнам на гўзал!\nНай ноласига чанг эса ҳамдам на гўзал!\nЁр бўлса ёнингда яна маҳрам на гўзал!\nЁр бўлса қучоғимда кечамдир кундуз.\nЁр бирла ўтар куним мисоли Наврўз!\nЎтди кеча, индинни кутиб ўлтирма,\nҲар қанча бугунни завқини сурсанг оз!\nМеҳмон бу кеча менга ўшал дилафрўз,\nБахтимга рақиблар арзигай қилса кўз.\nШамъ ўчсин-у, ой ботсин — ўшал нозли санам\nКўйнимда экан, кечам мисоли кундуз!\nСарв олган унинг қоматидан андоза,\nОғзидан ўғирлаган баҳр дурри тоза.\nҲар қайда бинафшани кўриб айтурман:\nСочи каби кўп буралма, қилма ноз-а!\nТун йўқки, кўзим юзингга орзуманд эмас,\nЖоним-да келиб лабимга сенга банд эмас.\nСен ўзгага дил берсанг ҳам, мен сендан\nУзмасман умид — ҳеч ким сенга монанд эмас!\nУмримнинг умид қуши мени тарк этди,\nСархуш кечалар охири бошга етди.\nҲар лаҳзаси жонга тенг бўлган умрим,\nАфсуски, беҳуда қўлимдан кетди...\n«Бир кеча қилай, — деган эдинг, — кўнглинг шод,\nБу барча ғаму азобларимдан озод».\nЎтди ўша кундан бери қанча тунлар,\nЛекин ўша ваъдангни ҳеч этмайсан ёд!\nСен ҳар нима кийсанг, ўша зебо бўлади!\nБўз бўлса-да у, атласу кимхо бўлади!\nБир марта юзингни кўрса ҳар кимса агар,\nУ энди қиёматгача шайдо бўлади!\nКўнглига замона ҳар неча урса тикан,\nҲамма ҳам уриб оҳ, сочини юлмас экан.\nКўпларни дили худди момоқалдироқ\nЙиғлайди-ю, аммо енгади кулги билан.\nҲар қанчаки сарв бўлса агар оламда,\nЁр қомати қошида ўшал мулзам-да.\nМаҳлиё бўлма кўп баланд қадларга,\nБўй қанча узун, ақл ўшанча кам-да!\nКўздан яширин, дилда аён — ҳолинг не?\nЛаб узра табассум, дили қон — қолинг не?\nБир марта видоъ айламай ошиқларига,\nЭй тутгучи юксакда макон — ҳолинг не?\nҲар қандай орзу бўлса, бир кун етасан!\nБас, беҳуда ғам чекмаки, қариб кетасан.\nДушман-ку жафо қилса, бўлишгай дўстинг,\nДўстим деганинг душман чиқса, нетасан?!.\nҲар бир тош агар лаъли Бадахшон бўлади,\nБас, лаъл ила тош баҳоси яксон бўлади.\nГар барча қудуқда оби ҳайвон бўлади,\nТопмоқлик уни ҳаммага осон бўлади.\nЧолғувчи, ўшал ёрдан пайғом бергил!\nОшиққа бир ишва билан ором бергил!\nСоқий, вафо майи тўла жом бергил!\nРашк этса ҳасадгўй, дегил: «Жон бергил!»\nГул рангли шароб тила агар одам эсанг!\nТурсин таралиб нолаи най, нағмай чанг!\nКўкнори ичиб, бир ерда тош қотгандан,\nТошни қўшиб ич кўкнорига, эй ҳоли танг!\nСен, яхшиси, дил захмига бир малҳам қўй!\nҒамхўрлиги элни беҳуда, эркам, қўй!\nЎлдир мени ўз қўлинг билан — ўлдирсанг.\nДушман қўлига топширма ҳеч ҳам, қўй!\nБу дунё муҳаббатини дилдан юламан!\nМинг неъматини бир арпага тенг биламан!\nХар қанчаки бунда янгиман, завқ билан\nБу кўҳна жаҳонда янги гулдек куламан!\nМен бандаси ул кимсаниким, дил олгай,\nЁ бошқа бировни ўзи севиб қолгай.\nКим ўзганинг ошиғи ё маъшуғи эмас,\nКўзига унинг, яхшиси, тупроқ тўлгай...\nЙўқ ўзга илож — тикка борай хонасига!\nХоҳ шамширу хоҳ тиғ урсин девонасига!\nТутса қўлини — мангу вафодори бўлай\nҚувса — ўлайин бош қўйиб остонасига!\nБу кеча чўзилди кўп — оқармай кетди,\nҚушлар-да овозини чиқармай кетди.\nМен тун бўйи қоқмай мижа тоққа боқаман:\nТоғ тонгни қучоғидан чиқармай кетди...\nЮзинг қошида дунё гулистонлари мот!\nБахш этгуси васлинг кишига мангу ҳаёт!\nБир қатра томиз икки лабингдан ерга,\nЎлик табиатга жон кирсин шу заҳот!\nДушман эли жабрини оширса ғоят,\nДилтанг бўлма, бор бу синовда ҳикмат:\nҲар кимки чекар таъна-маломат беҳад,\nЁр шафқатпга бўлса сазовор шояд...\nМинг таъна-маломат қилишар ортимдан,\nЁлғон ила туҳмат қилишар ортимдан.\nДушман сўзи деб кечиб бўларми дўстдан?\nМайли, неча ғийбат қилишар ортимдан.\nҲайҳот! Очилиб улгурмай гул сўлса!\nКошки очилиб, тамом сурурга тўлса!\nКўнглида умиди кўп эди шўрликнинг,\nНе фойда: умид кўп-у, умр оз бўлса!\nЭй тонг ели, сен узоқ сафар айлагасен,\nУл ёр эшигидан-да гузар айлагасен.\nБиздан унга сен дуою хизмат етказ.\nСўр: «Дўстлардан қачон хабар айлагасен?»\nМард айлар-у май кишини, шодликка тўлиқ,\nКўкнори мижози-чи, совуқ ҳамда қуруқ.\n()й юзли санамни топ-у, ич алвон май.\nКим кўп кўк еса, ранги бўлар сап-сариқ.\nБечора кишилар сенга мафтун бўлади,\nВаслингга етолмай зору дилхун бўлади.\nБир лаҳза сенингсиз тоқати тоқ кишининг\nҲар лаҳза сенингсиз аҳволи чун бўлади?\nГар тўккали қонимни санам айласа аҳд,\nҚилмам сира жонимни халос этгали жаҳд.\n«Мендан не гуноҳ ўтдики, ёр бўлди хафа?»\nҚийнар мени шу туйғу, шу қайғу ҳама вақт...\nҲар кимсага кимки эътибор этгусидир,\nОриф назарида ўша наст кетгусидир.\nҚози икки шоҳид олдида фатво берар,\nИшқ йўлида бир шоҳид ўзи етгусидир.\nКўнглим ёришар фақат шу ёр туфайли,\nЧиройли эмас, дер уни душман хайли.\nЁтлар кўзига хунук кўринсин, майли,\nТенги йўқ унинг менга мисоли Лайли.\nИшқ аҳли табиби, бир нафас ўлтирсанг,\nИшқингда бу хасталарни ҳолин сўрсанг.\nФарҳодсифат сенга агар ошиқман,\nСен чунки Ширипсан — сабабини сўрсанг.\nЕр давлату бахту кулса тақдир бир зум,\nБошимни остингга фпдо қилсайдим.\nОсон менга бўлмоқ қадаминг тупроғи,\nЛскин сен оёғингни қўярсанми, гулим?\nҚилдик неча лиммо-лим қадаҳни холи,\nБўлсайди насиб, кошки, лабингнинг боли.\nБосмиш мени зўр қайғу: лабингга етмай,\nЎлсам нетаман? Асли шу ошиқ ҳоли...\nКиприк-ла супургум ёр остонасини.\nГап-сўз қилар эл мен каби девонасини.\nМинг ҳайда — оёғини ололмас тортиб.\nКўр ҳолини пашшани — бол парвонасини!\nКўзга боқиб, сурма эмас, кўрса тикан,\nЧақмоқ-да чақиб, ўт ичра қолса хирман,\nЁв этса асир, урса яна қўлга кишан.\nДўст ўрнига яхши кўрганингдан душман!\nБу лутфу карам соҳиби гўзалга қара!\nПиста каби хандон бу лаби лаълга қара!\nСенга бу илоҳий ҳусн сари йўл йўқдир,\nКўзимдаги сув, суврати ял-ялга қара!\nКўр жоҳу жалолу ҳусну рангни бирга!\nОдам дилини менгзама тош, темирга.\nКим ошиқ эмас бировга ё унга биров,\nҲеч қилма ҳавас бемаъни бу тақдирга!\nБир куни қилиб азми саҳро сену мен,\nЧиқсак бу шаҳардан аста танҳо сену мен.\nАтрофда киши бўлмаса учрашганда,\nШод бўламиз ўшанда, илло, сену мен.\nЭй ёр, қаердасан — қучоғим бўм-бўш?\nЎтган кечаги лутфу караминг қани, хўш?\nҲар қанча кўзимдан яширин бўлсанг ҳам,\nИшқинг юрагимда туну кун ургуси жўш!\nОдам дегани шунча бўларми зебо?\nЁ сарв деган шунча баланду барно?\nКўнгли чўкади — кимни у тарк этса агар,\nКўнгли ўсади — кимга агар боқса қиё!\nЭй, кошки, одамлар бу санамни кўрса\nҲам ёнида ўлтирса-ю, суҳбат қурса,\nШайдоси бўлиб, атрофида чарх урса,\nОшиқ ҳолига зора кулмай юрса.\nОшиқлик ишидан, истадим, тавба қилай.\nШояд, бу ишқ азобидан четда бўлай.\nҲар лаҳза бироқ сабру қароримни олиб,\nБорган сари яхшироқ кўринсанг, не қилай?!\nДўст айбини дўст юзига ким солмаса, бас,\nБу чин дўстлик одати-ю расми эмас.\nДўстлик шуки, дўсти тўғри йўлдан тойса,\nДўстлик юзидан дўстини дўстим демас.\nЭй булбули хушлахжа, овозинг мумтоз,\nСархушсан-у севгидан, ҳавасга хамроз.\nХавфим шуки, етмайсан азиз ёрингга,\nСолмиш сени тўрга чунки ёқимли овоз.\nЭлдан узилиб, четда ниҳон йиғлайман,\nТо кўкка етар нола-фиғон йиғлайман.\nҚуш орқасидан йиғлаб қолган боладек\nЎтган умрим учун чунон йиғлайман...\nУл дўстки, ҳуснидан бўлар пайдо кўз,\nГар қилмаса жилва ҳусни, нопайдо кўз.\nБир бор юзини кўриш учун шайдо кўз,\nКўришга ярамаса, нега найдо кўз?!\nМен қаддига бандаман шу шамшодтаннинг!\nФарҳодиман-ей, шу Ширин шўху шангнинг!\nОғзига қулоқ тутса-да, сўз маънисига\nЕтмас фахми лаълидан ҳоли тангнинг!\nМен изламасам дилимга ором, на қилай?\nЁр йўлида менга бош тикиш ком, на қилай?\nДерлар менга: «Қўй у ёрни — қонингни тўкар!»\nДил донасига бўлган эса ром, на қилай?\nДедим: қарамайман юзига дилбарни!\nСўфий каби қилмайман куфр ншларни!\nКўрдимки, бу иш лойиқ эмас табъимга,\nМинг тавба қилиб, йиғиб олдим ҳушларни...\nБир лаҳза қарори йўқ сенингсиз дилни,\nГар бўлмаса гул юзинг, нетарман гулни?\nДерларки: «Унутсанг, бўласан хотиржам»,\n«Алҳамдини унутсам-да, унутмам улни!»\nУл ёрки, кўзим чашмасидан ўтғай ёди,\nШафқат қилишини сўрашим кутгай эди,\nДил-чи, яшириб дардини қон ютгай эди,\nБилса гўё сочи ила банд этгай эди.\nЭй ёр, сенингсиз менга бу дунё тор,\nМен еен ила фахр этарман-у, сен эса ор.\nДўстингман-у мен, сен-чи, мисоли агёр.\nБу дилми ва ё тошми, ахир, бўл иқрор?!\nГар бўлса муяссар менга васл айёми,\nБош кетса-да, бас, ушалса дилнинг коми.\nМен битта ўпардим у яримта холидан,\nРост бўлсин, деб битгани ҳижрон шоми.\nГар ёв мингта, сенда-чи, юз навкар бор,\nЎзингни ҳалок қилма сира, бўл ҳушёр:\nГар келса қўлингдан уни айла тор-мор,\nГар ожиз эсанг, сулҳдан уялма зинҳор.\nСен қон каби жисмимни тутибсан буткул,\nБош устига, сендан нима келса, эй гул!\nБиз ёр ғамида тунни уладик тонгга,\nМақтанма саҳарда турганингга, булбул!\nЮв, дейди, менга ҳамма, ёмон ёрдан қўл,\nЯхшилигидаи ёмонлиги мўлдир, мўл.\nҲар яхши-ёмону ранжу роҳат — неки бор,\nМаъқул бари келса нозли ёрдан бир йўл...\nТақдир сира тадбир билан ўзгармас,\nМинг интил-у-интилма — бирор наф бермас.\nДедимки: бориб сабр қилай бирмунча,\nСабр этгаш, афсуски, мен қодирмас.\nПарвонадек ишқини этиб кўксига жо.\nКўрсатмади ҳеч ким ёрига сидқу вафо.\nДушманлигидан қайчи кесар шамъ бошини,\nПарвона қилар дўстлигидан жонни фидо.\nУ душману дўст кўнглини оғритди,\nГўёки гуноҳ-ла вужудин масх этди.\nАввалда унинг гами эди дилларда,\nЭнди бу жаҳоннинг ғами унга етди...\nБошдан нималар ўтмади — дил бермай тоб,\nКўзим ёшидан бўлди этагим ғарқоб.\nКўксимни тешиб ўтган ўқни кўрасан,\nКўнглимга агар қўлингни тиқсанг, моҳтоб!\nЗолим кншининг зулми ўзига уради!\nОдилга адолат эзгу ном келтиради!\nШоҳ одил бўлса, тахту мулки пойдор,\nШоҳ золим бўлса, борини бой беради!\nҚандай чидайин — бу не ғаройиб ҳолат:\nНа васлига, на ҳажрига борднр тоқат!\nОчилса қаерда гул — азалий одат:\nБулбулни шу ерда ноласи билмас ҳад.\nЙўқ менда кўйингда сабру тоқат сира ҳам:\nСендан на узоқлик, на яқинликка, санам.\nШунга қарамай, ҳамиша сабр этмак ишим,\nОшиқ кишига қисмат зкан сабру чидам.\nЭй ёр, биласанмм, не учун айтдим роз?\nКўнглим қуши кўксимаро қилди парвоз!\nҲолимдан ажабланма-ю, ҳовончага боқ:\nКўргач ёридан жафо, чиқарди овоз.\nГул фасли-ю, даври шодмонлик келди,\nАфсуски, бошимга нотавонлнк келди.\nУмримни(нг) баҳори ўтди кўрмай меҳринг,\nУмрим қиши вақти меҳрибонлик келди...\nБир кўрсатиб ўзини ўшал қомати дол,\nКўнглимни қўлимдан олди-ю, қилди увол.\nОвлайди кўнгилларни кўзи овчи мисол,\nБой бермайман дилни, десанг, кўр бўла қол!\nТавба тўнини кияй десам-да ҳарчанд,\nВоизга қулоқ тутиб мудом тинглаб панд,\nҚаршимда намоён бўлди-ю сарв монанд,\nУчди елга ҳар сўзки, деди донишманд!\nДерлар мепга: «Борма ул санамнинг изидан,\nАндиша қил элни(нг) яхши-ёмон сўзидан».\nТушдим домига — энди насиҳат бекор.\nСудрар мени у — бормайман ўз-ўзидан.\nЖанг қилгани сен билан биров ботинмас.\nЧунки у тузоғингга тушиб қолгай, бас.\nСен бирла курашмоққа менга на дил бор.\nНа сабр — узай десам кўнгилни, хуллас.\nХусн аҳлики, кўрган кишилар суқланишар,\nМинг ҳайфки, пардада кўриб чекланишар.\nҲар ҳолда, ниқоб тутишлари бежиз эмас:\nБозорга солишдан ўзини сақланишар.\nҲайф дилгаки, у самоъни қилмайди ҳавас,\nТошдир ўша, тошга ишқ иши лойиқ эмас!\nКим севгнга бегона — самоъ унга ҳаром,\nКим куймаса ўт ичра, тутун чиқмади, бас!\nГар севги дарахти мевага кон бўлгай,\nУл ерда дуру марварид арзон бўлгай.\nҚай ерда гузаллар оромижон бўлгай,\nЧин ёр бало келганда намоён бўлгай.\nЎтган кеча менга иқбол ёр эди,\nКўлимда яноғи олмаси бор эди.\nЧоғланган эднм ўпгали, воҳ, уйғондим,\nБир бўса хуморида дилим зор эди.\nУмр — қисқа экан, шодликнинг додини бер!\nОй чиқса, Сурайёни фалак ҳайдади кўр!\nТо тонггача ёт уйқу ширинлик қилса,\nБомдод қазо бўлса, эрурсан маъзур.\nСавдосини солди юрагимга ул шўх,\nСиймосини нақш этди кўзимга — нақ чўғ.\nБошимни фидо қилай оёғига унинг,\nБошсиз яшаса бўлар, ёрсиз эса йўқ!\nҲуснини томошо қилди ойнада, бас,\nТомоқ, лаб, оғиз, тиш — бари қўзғанди ҳавас.\nБир сўзи қулоғимга чалинди шу нафас:\n«Жон келса-да лабга, лабга ҳеч етган эмас!»\nКўйингда бошимни қилмагунча қурбон,\nҚўлим ҳеч узилмас этагингдан, жонон.\nСенинг сари йўл узоқ ва оғир чандон,\nЎлсам-да бу йўлда, тўхтамасман бир он.\nЭй тунни юзи ёритгучи моҳталъат,\nТун-кун сен ила бўлса киши, не давлат!\nЙўқ дунёда сен каби чиройли хилқат.\nҲеч ҳожат эмас сенга бўёқ, зеб-зийнат.\nЁ силта жаҳонга қўл-у, хилват хоҳла!\nЁ ишқ уйини ўрта бир ўтлиғ оҳ-ла!\nОшиқлик ила гўшанишинлик мосмас,\nЧок бўлмаеидан парда кўзингни боғла!\nИшқимнн ҳасад аҳли ҳавасга йўйишар,\nЎткинчи ҳавас бандаси деб айб қўйишар.\nАсли менинг ишқимни кўролмай куйишар,\nҲусн аҳлини, чунки ўзлари ҳам суйишар!\nИшратда яшар ким молу давлатга эга,\nБилмас у гадо оҳи сабабини — нега?\nЖайхуну Фурот тўлиб зилол сув оқади,\nСаҳродагилар зор уни бир қатрасига!\nОрзум эди зулфинг тузоғи, севарим,\nЕнгил қилиб оғирингни, жабринг чекарим.\nХоҳ жону дилимни иста, хоҳ сийму зарим,\nҲар не тиласанг, қилиш муҳайё ҳунарим.\nБедор ўтади узун бу тунлар, бедор,\nТонг чоғи болишга бош қўярман ночор.\nКўз уйқуга кетди бир кўрай деб ёрни,\nШундай деб ўзимни овутаман бекор.\nҲар лаҳза юзинг гулига тушса назарим,\nНаргис каби юмилмаса, дейман, басарим.\nСенсиз суману арғувон ичра гузарим -\nГар бўлса-да, йўқ бинафшадек бош урарим.\nМен шунчаки келмадимки, чўлни кўраман,\nЁ сув бўйида ҳавас қилиб ўлтираман.\nСен дашту даладан гулу лола терсанг,\nМен бўлса, сенинг юзинг гулини тераман!\nҲурдек у санамни(нг) қадду бастини кўрай!\nОйдек юзини, кўзлари мастини кўрай!\nКўрмоққа яқиндан уни йўл бермасалар,\nМайлига, узоқдан дилни дўстини кўрай!\nБир кун келар у менга қилиб лутфу карам,\nЖонимга ёқар босгани ҳар битта қадам,\nКўздан яширин бўлса-да ҳарчанд у санам,\nҚайга қарамай, кўриб турарман уни ҳам.\nШу қоши қаламни(нг) зулфи қотил чинакам,\nЛекин чўчитолмас қилиб у жабру ситам.\nЛаълидан олурман икки-уч бўта бу дам,\nЎлдирсин-у ўлдирса, йўқ айбим сира ҳам.\nМен ўзга билан қилмасман аҳд-паймон,\nОшиқ унутарми севганини осон?\nМен сенга берай дилимни жон роҳатисан,\nДил сендан узиб, кимга берарман, жонон?!\nҲар кун нозу лутфинг мени баттар ўртар,\nҲар кун тўлишар ҳусну жамолинг, дилбар.\nҚозпга олиб борай, десам, қўрқарман,\nҚозини(нг) дилини-да оларсан яксар.\nДил кетса-да, ҳеч кўзни бўларканми тикиб,\nЗуҳдинг йўқ эканми, йўқ демак макру фириб.\nКўмдирган эмас бечора парвонани шамъ,\nКуйдирган Ўзи шамъ ҳуснини афзун қилиб!\nҚилган кишини кўрмадим ишқинг туммор,\nҚуллуқ қилишар сенинг қошингда ночор.\nКетмас давлатни берса тоат ила хуш,\nНаф қилса мусофир молу давлат ила хуш.\nВоиз нетар эл қилмаса пандини қабул?\nПайғомни этишса рад, гуноҳкорми расул?\nЁр кўйида қатъ айладик қанча манзил,\nМен берган эмасман, ўзи олди кўнгил.\nКалхат, деса, лочин қушини кимдаким\nКўзида унинг бир айби бордир балким.\nЙўл юрсанг агар, йўлдан иборат олам,\nЧоҳ кўргуси ҳар қадамда қўрқоқ одам.\nОлам эли ёр бўлишини истаса табъ,\nМуомала қил барчани(нг) феълига қараб.\nДарёга тушиб, агар чўкар бўлса киши,\nОёғу қўлига зўр бериш бўлгай иши.\nТиш бўлмаса, бурда нонга ҳам сабр этасан,\nНоннинг ўзи бўлмаса агарда нетасан?!\nСултон иши шу: ҳар куни фармон чиқарар,\nХалқи бажаролмай уни сочи оқарар.\nБир-бирни аянг, кўнгилга берманг озор,\nЯхши гина-кудратдан аҳиллик минг бор.\nДедимки: умид қудуғидан сув чиқади!\nАфсуски, челакни-да ютиб кетган эди...\nТинчингни бузувчи ҳақиқатдан бегумон,\nКўнглингга ёқувчи ёлғон яхши, ишон!\nМанзилидан ўтса-да фақирларнииг шоҳ\nБир четига бўйрасин ўтирмас ҳеч гоҳ.\nКимнинг кўзига кўринса халқ хор,\nҚолмайди улуғлик унда пойдор.\nМурувват қолмаса, айниса очун,\nЧумоли рпзқига кўз тикар лочин.\nЖўмард еса бегонаю хеш ташвишини,\nНомард эса ўилайди фақат ўз ишини.\nБу тоифа кунни айш ила тунга улар,\nФарқ этмаса оч тун ила кунни, не билар?\nҚудрат ила ўлчама одам мардини,\nКим зулм тпғини ушатса, бил мард уни.\nБир кимсани(нг) кўнглини олиш мақсадида,\nЎзга кишини ранжитиш бемаъни жуда.\nКўр: бўри агарчи эчкию қўйларни урар,\nШер бир куни муттахамни(нг) қорнини ёрар.\nТакрорлади бир сўзни улуклар беадад:\nБу халқ азал бор эди, бўлгай то абад!\nДарвеш тўнига қуёш пинҳон бўлса,\nҲайрат жойимас, булут хукмрон бўлса.\nИшонма зоҳирига, ботини балки ёмон бўлгай,\nЗаҳар баъзан ширин ҳалвонинг ичинда ниҳон бўлгай.\nИт бўлса кичиклигида мурдор,\nУлғайса, шу феъл бўлар намудор.\nДушман ўлганига бўлма мамнун,\nҲеч ким бу жаҳонга бўлмас устун.\nГар бўлса ўтинлар бари уд, тош эса дур,\nТўймайди кўзи очнинг кўзи барибир.\nНокасга насиба берма, кучга тўлади,\nБўри тиши тез бўлса, қон кўп тўкади.\nҚайдан билади уйқучи масту хуммор,\nЎтказганини бемор тунни бедор?\nИкки ошиқ бирга қувонса яхши.\nИкки ўтин қўшилиб ёнса яхши.\nШукр эт, уйдасан, аҳли аёлинг қошда,\nБечора мусофирнинг аҳволи бошқа.\nЁритмас агар лутфи чироғи йўлини,\nТопмас киши ўз жаҳди билан манзилини.\nҲар ким етук олим, комил инсон эса боқ:\nКафши унинг эски-ю, тўни қирқямоқ.\nУч тоифа дунёда чиқаргай донглар:\nПайғамбару мискину улуғ инсонлар.\nТолеъ нури кўзларингни этсин равшан,\nДўст кўрса қувонсин, куйиб ўлсин душман!\nСен ухлаганингда биз паришон бўлдик,\nУйғондинг-у, биз тирилдик — хандон бўлдик.\nТортишади асли хунук юзга ниқоб,\nСен тўсма гўзал юзингни асло, моҳтоб!\nШамънинг шуъласи агар баланд бўлгайдир,\nХавфим шуки: бир кун уйинг ўт олгайдир...\nЯхшилик яхши — кил қўлингдан келса,\nМаълумдир ажри ким ёмонлик қилса.\nГар зоҳиду ринду фосиқу пок бўлиш —\nИмкони қўлингдамасми, маъзур бу иш.\nНафс ором олар хоҳ қасру хоҳ ғорда, рости,\nЖой танламас уйқу: тахтда ё девор ости.\nСен мазҳабини кимнинг агар дўст тутасан,\nЁ шартига кўнасан ва ё тарк этасан.\nАфсусу надомат билан ўтказма умр,\nҲар лаҳза азиз, вақт мисоли шамшир.\nБечора, фақирларга қилинг лутфу карам,\nБечорадир Оллоҳ олдида барча одам.\nБеадабликда агар машҳур киши,\nХайр кутма ундан ортиқ сен ҳечам.\nСув агар ошса бошингдан — барибир:\nБир қаричми, найза бўйми, минг қадам.\nДарвеш қоқиб ўтса эшигинг бир бор,\nУнга эшик кўпдир, сен емагил ғам.\nСенга «сир» айтганга ишонаверма,\nСенга айтган айтар бошқаларга ҳам.\nАқлли кўрса гар нодондан жафо,\nҚаҳри оловланмас, дилга солмас ғам.\nАрзон тош синдирса зар косанн гар,\nТош нархи ошмайди, олтпн бўлмас кам.\nФойда бермас улкан аъзолар ҳечам,\nАқлсиз, ҳунарсиз бўлса гар одам.\nБизникидан катта ҳўкиз кўзлари,\nУзунроқдир эшак қулоқлари ҳам.\nҲар қаерга борса ҳам қиммати тушмас асло.\nМашаққат чекмаган топмас хазина,\nТун ортидан кундуз келар ҳамиша.\nБўлса бир ҳунаринг, агар юз айбинг.\nДўст наздида ҳунар ёпар юз айбинг.\nБир хунар эгаси бўлса одам гар,\nУ эмас, кўрсатур ўзин шу ҳунар.\nБани одам илмдан топмиш камол,\nБекор бунда мансабу бойлик ва мол.\nБор нарсангни бериб, бамаънилик ол,\nБарчаси кетса ҳам, шу абад қолур.\nИстар этсанг отангдан мерос,\nБоғла отанг илмига ихлос.\nУстод еуҳбати жон озуғидир.\nБилим мезонида сўзинг ўлчаб ол,\nИлмсиз гап бари шамолдир, шамол.\nХарчанд ўқибсан — билимдонсан,\nУстига китоб ортилган эшак\nНодон қулоғига панд худди қафасда шамол,\nОламнинг насиҳати галвирдаги сув мисол.\nҚачон охирга отам умри етди,\nНасиҳат сўзни менга айта кетди:\nДедиким, шаҳват ўтдир, айла парҳез,\nЎзингга дўзах ўтин айлама тез.\nУл ўт куйдирса, бўлғай тоқатинг тоқ,\nСабрдан сув уриб, махв айла ёш чоқ.\nТушундим, падаринг экан кўп фозил,\nОтанг камолидан сенга не ҳосил?\nҲамма инсонлар ҳам одамга фарзанд,\nБири яхши, бири ёмонликка банд.\nБирисидан топмас чумоли озор.\nБирисида итдан камроқ номус-ор.\nБирлашса чумоли иттифоқ бўлиб.\nАрслон терисин олажак шилиб.\nДўстлик, садоқатга белингни боғла,\nКина маломатдан тилингни бовла.\nБу бўстонда дўстлар этмаса кўмак,\nНасиб бўлмас мақсад гулини термак.\nДўстинг бўлса душман билан ҳамнишин,\nУндан қўл ювмоқни оқиллик дегин.\nДўст олдида бандда бўлса ҳам оёқ.\nЎзга билан гул сайридан яхшироқ.\nПиёдадан бўлмас отлиқ хабари,\nУ оҳиста борар, пиёда чопиб.\nТез тугалмайдир қадимий ошнолар суҳбати,\nСувни гар минг пора қилсапг ҳам, қўшилгай оқибат.\nТавозеъдан эрур дўстлик мояси.\nУндан олийнишон бўлур пояси.\nГар душман неча бор бўлса ҳамки дўст,\nДўстлар ҳисобига қўшмайди оқил.\nДўст кўнглин овлаш учун бирма-бир,\nОтанг боғини сотсанг ҳам арзир.\nЯхши дўст айбингни мисоли кўзгу\nЮзма-юз ўзингга очиқ айтади.\nЁмон-чи, тароқдек минг тили билан\nСочдан сочга иғво қилиб қайтади.\nЁр улдир, кўнса гар ёр жафосига,\nОрзусин кўндирса ёр ризосига.\nДоно душман баланд кўтарар чандон,\nЕрга урар сени дўст бўлса нодон.\nЙўлингда чуқурни кўрсатган инсон,\nНаздимда ҳакиқий дўстинг, бегумон.\nТинч битар ишга ҳам қилаверса жанг,\nДемак, ул одамнинг ақлин босмиш занг.\nФилдек зўр бўлсанг-у, шсрдек уришқоқ,\nНаздимда жангдан сулҳ минг бор афзалроқ.\nСулҳ истар кишининг кўнглин синдирма,\nСулҳ эшигин қоқса, сен жанг қидирма.\nСен ўлдирмасанг ёвни жангда дадил,\nСени ўлдирар у, буни яхши бил.\nИстасанг дарддан дилинг озодлигин,\nЎйла ўзгалар дилин ободлигин.\nМол-дунё қўлга киргизмоқ ҳунармас,\nҚўлингдан келса гар бир дилни овла.\nЁмонга яхшилик қилмоқ ёмондир,\nБуни яхши билар ақли расолар.\nБўрига яхшилик — қўйлар бошига\nКетургай қанчадан-қанча балолар.\nГар иш битса лутфу яхшилик билан.\nНа ҳожат жанжалу ур-сур қилишдан.\nАгар дур бўлсайди ҳар қатра шабнам,\nДурга тўлар эди мунчоқ бозор ҳам.\nИстагинг, бахтингни шунда топарсан.\nМулойимлик билан юрмаса иши.\nНочор дағалликка киришар киши.\nКимки кечирмаса ўзини ўзи,\nКечирмас ўзга ҳам келганда кези.\nЯхшига яхши бўл, ёмонга ёмон,\nГулларга гул бўлгин, тиконга тикон.\nГар кўрсанг кўр киши олдинда чохдир.\nИндамай ўтирсанг, катта гуноҳдир.\nЁмонликни кўрмасанг ўзингга раво,\nБировга ҳам уни қилма, биродар.\nАгарда ўз онанг иззатин қилсанг.\nҚил менинг онамни сўкишдан ҳазар.\nҲар кимки сендан қўрқувда бўлса,\nУндан тинчлик кутиб, бўлмағил ғофил.\nЧаён санчар экан одамга нишин,\nКўпинча қўрқувдан санчар, яхши бил.\nҲар жойда ёмонлик ўргатар ёмон,\nХас чўпга ёпишар ғарқ бўлган инсон.\nЁмон кишиларга ҳамроҳ бўлмагил,\nҚорасин юқтирар мисоли қозон.\nБемурувват, хунук арига айтгил:\nАсал-ку бермайсан, нишингни санчма!\nЁмон-ла ўтирма, ёмон суҳбати\nТабъингнн кир қилур, поклик офати.\nЁмон билан ўтирган инсон,\nБир яхшилик кўрмас ҳеч қачон.\nКим меҳр кўргазди йиртқич бўрига,\nСитам-ла шўр қўшди қўйнинг шўрига.\nРостликдан бош тортмас ҳеч доно инсон,\nРостликдан одамга келур ардоқ, шон.\nНур ёғар насиҳат сўзламаса ҳам,\nТуриши ибратдир покиза киши.\nҚошнинг ростлиги эгрилигидир.\nЖаҳонда тўғриликдан яхши иш йўқ,\nТўғрилик гулида тикану ниш йўқ.\nЭй биродар, ёлғон гапирма зинҳор,\nЁлғончи бўлур кору беэътибор.\nЁлғон бевиқор қилур одамни,\nЁлғон шармисор қилур одамни.\nЁлғончидан ордир оқиллар иши,\nЁлғончини одам демас ҳеч киши.\nОдам тани жон билан шарафлидир ягона,\nЗебо кийим эмасдир инсонликдан нишона.\nНодонлардек юзлаб сўзни қилма қатор,\nДонолардек бир сўз дегил, лек маънодор.\nТилига ўтказолмас эрса ҳукмин,\nЎтирсин гунгу лол бурчакда мискин.\nҚаноат яхшидир кеча-кундузи,\nҚаноатли зотнинг ёруғ юлдузи.\nАйём гардишидан кўп бўлма диққат,\nСабр ўзи аччиғ-у, меваси лаззат.\nАқлли бўлади жаҳонгашта хўп,\nУ совуқ-иссиқни тортиб кўрмиш кўп.\nДўкону уйингдаи чиқолман бир он,\nХаргиз, эй хом одам, бўлмадинг ннсон.\nЧиқиб энди сен ҳам кезгил жаҳонни,\nБўшаб қолмасидан сендан бу жаҳон.\nБир кун почор йиқилмоғингни билсанг,\nЎтирма кўп баланд, пастроқ ўгир сал.\nУчиб отдан бўйин, бел синганидан,\nПиёда юрганинг афзал, минг афзал.\nМанманлик, кибру ҳаво қилмасин бошингни банд,\nБаланд бўлмак истасанг, тутмагин ўзни баланд.\nГадога бир дирам кумуш бўлса бас,\nСулаймон Ажамнинг мулкига тўймас.\nОчофат аҳлига раҳм этма зинҳор,\nОчофату мечкай одам доим хор.\nОч ичакни тўйғизар битта ноннинг овқати,\nОч кўзни тўйдиролмас бутун олам неъмати.\nЎтиргил очу бечора, яланғоч,\nВале нокасга асло бўлма муҳтож.\nБошқалар молига кўнгил қўймагил,\nСўнгра кўнгил узмоқ жуда ҳам мушкил.\nТамаъ аҳлин кўзи дунё молига\nТўймас — тўлмагандек шабнамга қудуқ.\nВаҳшат билан кўкрак керган йўлбарс ҳам,\nСичқондек қопқонга тушар ем излаб.\nЭй ғофил, кўп ўнлаб фойда-ю мол,\nУмринг сармоясин айлама поймол.\nЕр юзининг неъмати оч кўзни тўйдиролмас,\nХирмон-хирмон дон ғалвир кўзларин тўлдиролмас.\nМай ичишар ёноқ бўлсин деб зебо,\nОхири у юзни қилар каҳрабо.\nАсали арзимас ниши заҳрига.\nХалққа тарки дунё қил, деб ўргатар,\nЛекин ўзлари-чи, дону пул йиғар.\nЯрашган ишни қил, қўлдан келганини эмас.\nТашна одам кўзин гар босса уйқу,\nТушига киради бутун олам сув.\nЧопқир отлар кўпи йўлда ўлиб кетди.\nОқсоқ эшак манзилига бориб етди.\nАҳмоққа мақтов ёқади.\nНокасга йўл кўргазмоқ\nКўрга чироқ тутмоқдир.\n- Сайфи Саройи таржималари -\nЭй неча бекни, маликни ўйла ебтур бу жаҳон -\nЭшик боғлаб ўтурма ул сабабдан,\nКўрунмасун дею бу мендаги айб.\nЭшикни боғлаб ўлтурмоқ не хожат.\nБу ҳолингни билур ул олим ул-ғайб.\nТилар бўлсанг насиб олмоқ саодат кимёсиндан,\nҚаноат гўшасин тутқил, кечиб дунё сафосиндан.\nМуҳаққиқларнинг оғзиндан неча навбат эшиттим мен:\nФақир эр сабри ортуқдур ғанийларнинг атосиндан.\nЙўлунгда дину дониш тарк этибман,\nБу меҳрингни кўнгулда берк этибман.\nМен ул қушман — нечалардап қутулған,\nСенинг ишқинг тузоғина тутулған.\nҲожат тилама хасис эрдан.\nБуғдой тамаъ этма шўра ердан.\nЖафоларға таҳаммул қил, тиласанг —\nЮзунг Тангри қатинда оқ бўлғай.\nБу кўп туброқ бўл, андан бурунроқ -\nКим эрта гул тапинг туброқ бўлғай.\nЧун андан ўзга фонийдур билурсан,\nБурунғиларнинг ортинча юрурсан.\nБу манзилга адамдан ҳар ки етти.\nКафандан ўзгасин қўйди-ю кетти.\nАё, таши риё бирлан безанмиш,\nИчинда заррача йўқ майли тақво.\nАлингда бор эса, кўргуз валоят,\nЙўқ эса, не керак бу лофу даъво?\nТушуб бир кун отиндан, бу масални\nБадиҳа назм этти Хожа Исҳоқ,\nҚаноат тўлдурур ё ўлса туброқ!\nКима замона жафо қилмаға тилар бўлса,\nБерур хилофи муродин анга келиб айём.\nКўгарчин ўз ватанини яна қачон кўргай,\nҚазо анга қилур эса насиб донаи дом.\nАжалсиз одамий ўлмас, дейиб сен\nЙилонни қуйруқиндан тутма зинҳор.\nКўзун боғлар дароҳим оқил эрнинг,\nТамаъ солур учар қушни тузоққа.\nМағрур бўлуб сен ўз-ўзунгга қолма,\nДушманни жароҳат эттинг, эмин бўлма.\nДушман назаринда қилмағил қайғунг ёд,\n«Ло ҳавлу ва ло...» дегай, дағи бўлғай шод.\nҲар кимни кўнгул тиласа, кўркли улдур,\nИшқина ҳамиша жон ичинда йўлдур.\nАйтти: «Оқар тенгизни тийса бўлур ва лекин\nҲар муддаий тилини тийса бўлурми? Бўлмас...»\nОриф билан ўлтурмоқ жоҳилга эрур зиндон,\nЖоҳил била ўлтурмоқ орифга жаҳаннамдур.\nГар кириб жаннатға сен қилсанг қарор,\nЎзгалар қилғай тамуғни ихтиёр.\nКўнгулни боғлама бир ерга зннҳор,\nЯна мушкулдур андан олмоқ, эй ёр.\nМен керак ўлгай эдим, эй гулбадан, сендан бурун,\nТо кўзум сенсиз жаҳонни кўрмагай эрди бу кун.\nКузатур ўзга айбин — сен ани кўр.\nМагар ўз айбина дойим кўзи кўр.\nЖаҳон хопининг алвон неъматиндан\nБеш-олти луқма едим, айттилар: бас.\nБир кишининг тишин чекиб жарроҳ.\nЧиқарур бўлса, бил недур ҳоли.\nКел, қиёс эт, не бўлғай ул соат\nТотли жон чиқса, қолса тан ҳоли.\nВафо истамагил булбулдан, эй ёр —\nКи, ҳар бир гул уза юз турли сайрор.\nЎзунгдан эйгу бирлан ўлтуруб-тур,\nЁмон эр бирла қилма умр зоеъ.\nҚари бўлдунг — йигитликдан алинг юв,\nБиларсанким, яна қайтмас оқар сув.\nЙигитликни йигитларга қуюб кет,\nБу кун тонгда ужун кўб эйгулук эт.\nОнаси инжиниб, Рустамга айтти:\n«Аё, кўрган ўзун ҳайбатли арслон,\nАгар бўлса эди ёдингда ул кун —\nКи, алимда эдинг бир яшар ўғлон.\nБу кун бўйла менга жавр этмас эдинг\nКи, сен бир паҳлавон, мен бир қари жон».\nЁ вафо йўқтурур бу оламда,\nЁ киши қилмади жаҳонда ани.\nМендан ўқ илмин ўтраниб кеткан,\nОқибат қилди ул нишона мани.\nБошимиз устунда бу халқи жаҳон\nСайр этгайлар ер узра кўб замон.\nАлдин-алга келди бизга мамлакат,\nАйла ҳам кеткай келиб алдан равон.\nҚайси фақири қонеъ тақво билан тирилса,\nТопса ажаб дегулдур ҳазратга ул куни йўл.\nҚўрқса вазир Ҳақдан, қўрққан бикин маликдан,\nТопуб мақоми олий бўлган малак сифат ул.\nЕтганинча кучунг кўнгул ёбқил,\nТушкап эр ҳожатин раво қилсанг,\nҲақ сенинг хожатинг раво қилгай.\nҚачон фаҳм этмаса ўзни эшиткан,\nСўз айткан эркинг анда ёзуқи йўқ.\nИродатнинг қулоғин сўзга тутқан\nКиши бу маърифатдан ҳазз олур чўқ.\nТиласанг маърифат нурин кўрарга,\nИчинг холи керак бўлса емактан.\nҚачон бўлғай мунаввар ботинингким,\nЕмакдан бурнунга тегру тўлусан.\nБир итни етти тенгизда ювса,\nЧун бўлди ўша палидрактур.\nИсо эшакин Ҳижоз элтиб\nКетурса, яна ҳамон эшактур.\nШом элинда фитна қўбти бир замон,\nЎйлаким, бўлди жаҳонда достон.\nХалқи кетти хонумонин тарк этиб,\nЕттилар ўзга вилоятқа келиб.\nТопти эрдамли киши анда шараф,\nЭй неча эрдамсиз эр бўлди талаф.\nБўлдн эрдамли фақир ўғли вазир,\nҚолдн эрдамсиз вазир ўғли фақир.\nЭрдам — эрнинг давлатидур, бил яқин —\nКим, тутанмас мол эрур матлаблайин.\nКичиликда адаб ўгранмаган эр,\nУлу бўлса, бил, андин хайр келмас.\nЭгулур ёш ағоч нечук тиласанг,\nҚури згри ағоч ўтсуз гузалмас.\nБир ўғлин бир малик мактабга берди,\nМурассаъ эрди олтун лавҳа нақши.\nМуни лавҳинда ёзди котиб аввал:\nОта меҳридан устод жаври яхши!\nЭй ҳазин кўрган ўзгадан устод,\nНе эди аввалинг, қил охир ёд.\nИлк бир қатра сув эди исминг,\nБўлди қирқ кунда сурати жисминг.\nЭмди бўлдунг бу кун баҳрдур эр,\n«Паҳлавони жаҳон», сенга эл дер.\nҲар ки нафсин енгар — баҳодур ул,\nПаҳлавон бўлсанг, анинг беки бўл!\nБўлмаса қирқ яшарда ақлу адаб,\nДегул инсон десанг ани, не ажб.\nЭрлик ул иш дегул, кўнгул ёққай,\nЁ киши айбини кўруб чиққай.\nСахийларнинг алипда бир дирам йўқ,\nҒанийларда дароҳим чўқ, карам йўқ.\nКишига қилма шикоят жаҳондан, эй дарвеш,\nТуруб-юруб қиладур шукри неъмати Мавло.\nАлингда, чунким, аё хожа, молу неъмат кўб,\nЕдур, бағишла, тиласанг саодати уқбо.\nЧўмуч сопи билан кўзин чиқарма.\nЁмонга эйгулук қилсанг, сунуб қўл,\nАлингдан давлатинг олмоқ тилар ул.\nАлинг юв ул мунофиқ дўстданким.\nЮрур душманларинг бирлан бўлуб ёр.\nОдамий кўнглин йиқар сўз сўзлама,\nСулҳ эясиндан хусумат кўзлама.\nДушманингни кўруб фақири ҳақир.\nЛоф уруб, бурмағил бийик зинҳор.\nҲар сўнгакнинг бўлур ичинда илик.\nТекма, кўнглак ичинда бир эр бор.\nҚил ҳазар душман сўзиндан, эй рафиқ,\nНеким ул айтса, анииг сен аксин эт!\nКўргузурса соғ ёна йўл сенга,\nСен анинг сўзин зшитма, сўлга кет!\nЯҳудий бир мусулмон эр билан сўзга келиб бир кун,\nХилоф узра чекиштилар нечаким бор эди имкон.\nМусулмон онт ичиб, Тангрп каломининг уза айтти:\n«Яҳудийман — бу қавлимнинг ичинда бор эса нуқсон!»\nЯҳудий эр дағи онтлар ичиб Таврот уза айтти:\n«Мусулмонман — агар бўлса сўзумда заррача ёлғон!»\nАгар бу ақл дунёдан чиқиб кетса, яқин билким,\nТасаввур этмагай ҳаргиз ўзин бир одамий нодон.\nАё, келгин жаҳонга, эйгулук эт,\nЁмон ишни ёмонларга қўюб кет.\nЎн киши бир суфрада емак ер, дағи ортар,\nИкки ит бир мурдор учун бир-бирин йиртар.\nҒанийдир улки, қаноат ичинда сабри чўқ,\nЖаҳонда сабру қаноат бикин маишат йўқ.\nҲарис еса жаҳонни — ҳануз очу фақир,\nҲамиша аҳли қаноат бир ўтмаги била тўқ.\nҚачон сендан биликли эр очиб оғзин сўза келса,\nНеча яхши билур бўлсанг, сўзина эътироз этма.\nКишининг фазлу миқдори бўлур маълум бир кунда\nВа лекин нафси хубсини боқиб йиллар билиб бўлмас.\nСен сени доим кўрарсан ўзгалардан ортуқ эр,\nЎйлаким, аҳвал киши бирни боқиб, икки кўрар.\nБош урушмағил урушчи паҳлавон қўчқор билан.\nЧун билурсанким, урушсанг, ул сенипг бошинг ёрар.\nНе турурсан боқиб, аё йўлдош,\nТош узадур йилон, алингда тош.\nХуш айтти муни ул адиби зариф:\nМаликка бўлурми қаландар қариф.\nЎз али билан ўз қўлун синдурур,\nҚавий бирла панжа тутушқан заиф.\nЭй ўзун кўрган неча бир дегасен —\nКим, фалон аллома муфти ўғлиман!\nБор эса бу қавлунгга келтур далил,\nГул тикандан келди, Озардан Халил.\nСен ани бир сўз била синдурмағил, эй ёри чуст—\nКим, пиёла синса, мушкулдур яна қилмоқ дуруст.\nКўзунг оч уйқудан, эй одам ўғли.\nСенки кимдан кесиб, кимга тузубсан,\nХато сўзни эшитиб душманингдан.\nКеракли дўст аҳдини бузубсан.\nҲасуд эрга бало келеуп демаким.\nАнинг узра ҳасад оғир балодур.\nНе лозим сен анга душман бўлурсан,\nУчунгни чун ҳасад андан олодур.\nНе қадарким беклар ошп тотли бўлса, эй қўноқ.\nЁрли йўқсулға қуру(қ) ўтмаги андан яхшироқ.\nМунофпқ суҳбатингда неъматинг ер,\nЧиқиб душманларингга ғийбатинг дер.\nОр кўрма билмаганни сўрмаға,\nСўрмайинча илм ўгранмас киши.\nИлм ўқуб, ҳар ким амал қилди эса,\nЖаннат ичинда тафарруждур иши.\nЭшитиб, тутмаса ҳар ким насиҳат,\nБўлур ул халқ аро дойим фазиҳат.\nЭй нечаларни кўрубтур бу жаҳон,\nЭй нечалардан дағи ортиб қолур.\nСен алардан олмасанг ибрат бу кун,\nТонг била сендан булар ибрат олур.\nФаридун хаймасининг теграсинда\nНасиҳат ёзмиш олтун бирла наққош:\nЁмонға эйгулук қил, эй сахий эр,\nСаодат эйгуларга бўлди йўлдош.\nМунда дойим эйгулук эткан киши,\nЖаннат ичинда тамошодур иши.\n- Огаҳий таржималари -\nНуҳ ўғли бўлуб ямонлар ила,\nЕди насли нубуввата барҳам.\nЯхшилар изиға игорғон учун\nБўлди асҳоби Каҳф ити одам.\nЯхши қилични кимса темурдин нечук ясар,\nНокас бўлурму тарбияту лутф бирла кас.\nЁмғур агарчи шаҳр ила саҳроға тенг ёғар,\nГулшанда лола, шўрада бутгуси хору хас.\nЗамини шўра сумбул бар кетурмас,\nНечукким тухм қилсанг жонфишонлиғ.\nЯмонға яхшилиғ қилмоқ биайниҳ\nЭрур яхшиға қилмоқлиғ ямонлиғ.\nКимсага гар дўст бўлса меҳрибон,\nДушмани кўб бўлса, ондин не зиён.\nСипоҳ ҳолидин қилғил огоҳлиғ,\nКи шаҳ лашкар ила қилур шоҳлиғ.\nПодшоҳеки, зулм этар бунёд,\nҚилғай ўз мулку давлатин барбод.\nҚорнинг тўқ эса, арпа нони яхши кўрунмас,\nГар оч эсанг, ой қурси киби хўб эрур ва соф.\nАъроф биҳишт ўлғусидур дўзах элига,\nЖаннат элига бўлғуси дўзах вале аъроф.\nДарвешу ғанийдир бу эшикда туфроқ,\nҲар кимки ғанийроқ, эҳтиёжи кўброқ.\nБир-бирга улус эрур аъзо,\nЗоти бирдур бориға, эй доно.\nЕтса ҳар аъзоға агар озор,\nҚолмағой ўзга узвларга қарор.\nЎзгалар дардидин эсанг беғам,\nЛойиқ эрмас сени демак одам.\nЭй амир, ўлмағил фақирозор,\nТокай ўлғуси гарм бу бозор.\nГар санга жавру зулм эса марғуб,\nЎлганингдур тириклигингдин хўб.\nЙўқтур жаҳон ичра манга асло бу дамдин яхши дам,\nКим неку баднинг фикридин кўнглумда йўқ бир зарра ғам.\nҚарор тутмағай озодалар қўлида мол,\nНечукки, сув йўлиға монеъ ўлмағай ғирбол.\nАблаҳеким, ёқғой ул исроф ила кундуз чароғ,\nТездурким, қолмағой оқшом чароғи ичра ёғ.\nМумкин эрмаски, ташна қолғон эл\nШўр сувнинг лабиға келгайлар.\nБўлса ҳар ерда чашмаи ширин,\nХалқ онга хужум қилғайлар.\nСипаҳдин агар зар тутулса дариғ,\nСипаҳ доғи чекмас адув сори тиғ.\nОлса зар хизмат учун аҳли сипаҳ бергай бош.\nЗар гар олмас эса, кетгай олиб ҳар сори бош.\nШариф ондин эрур барча қутлар ичра Ҳумо\nКи, еб сўнгок, тиламас ҳеч жонварға изо.\nДурри нофеъ баҳр ародур бешумор,\nГар саломат истасанг, тутғил канор.\nДўст они дема, неъмат вақтида\nГар урар ҳар лаҳза лофи ёрлиғ.\nДўст улдур, тангдаст ўлғон чоғи\nДастгир ўлуб, қилур дилдорлиғ.\nЮрма бепарво амал ичра агар оқил эсанг,\nТоки дутиман тонмағай ҳаргиз шикастингға мажол.\nСен либосинг нок тут, андиша қилма кимсадин.\nЙўқ эса гозур уруб, тош узра айлар поймол.\nНа журм кўрган экан мунъими карамосор,\nКи бандани назарида ҳамиша тутғуси хор.\nУлуғлигу карам ул Тангриға мусалламдур,\nКи нон берур нечаким банда бўлса бадкирдор.\nНеча йил бу байт фикрида эдим —\nКим, ўқур эрди они бир филбон:\nМўрни кўрсанг оёқинг остида,\nФил оёқида ўзинг қилғил гумон.\nБиров икки кунгина шоҳ хизматига келур,\nУчипчи кун шоҳ анга лутф ила нигоҳ қилур.\nКимки, қилса ибодат Худоға сидқ била,\nНетонг, юзига агар мақсад эшики очилур.\nХазар қил оҳидин дарвешларнинг,\nЁнар бир учқунидин жумла олам.\nВафо йўқ эрдиму оламда ҳаргиз\nВа ёхуд қилмади аҳли замона.\nКи ҳар ким отмоқ ўқ ўрганди мендин,\nМани ул оқибат қилди нишона.\nЖаҳонда гар умиду роҳату ранж ўлмаса эрди,\nФалак бошидин ўтгай эрди фақр аҳли оёқи ҳам.\nВазирлар қўрқса эрди Худодин, ўйлаким, шаҳдин,\nБўлур эрди малак, балким малакнинг яхшироғи ҳам.\nБу неъматким, қўлунгла ер тутубдур,\nЯқин билким, неча қўлдин ўтубдур.\nГар адув ўлса, анго бўлмасмен асло шодмон —\nКим, ўзим доғи жаҳонда қолмағумдур жовидон.\nКўполса эрди донолик била нон,\nТопа олмас эди бир луқма нодон.\nЕтар нодонга андоқ ризқ ҳар дам —\nКи, донолар анго ҳайрон бўлур ҳам.\nЎзунгдин ўзгага кўз солмоғунг ҳеч —\nКи, то олдингда ўзлук пардаси бор.\nХудобин кўз санго гар берса Тангри,\nЎзунгни кўргунг элдин ожизу зор.\nДалқу таебеҳу мураққаъдин сенга йўқ суд ҳеч,\nТо ямон афъолдин пок ўлмайин беиштибоҳ.\nҲожат эрмас суратинг дарвешлардек тузмакинг,\nСийратингни соф эт-у, бошингға қўй заррин кулоҳ.\nСен ўзуигни яхши қил, то бадсигол\nТопмасун айбингни айтурға мажол.\nСен агар яхши бўлуб, олам сени деса ямон,\nЯхшидур бўлсанг ямон-у, эл сени яхши дегой.\nБўлмаса дунё — бўлурмиз дардманд,\nБўлса — меҳриға бўлурмиз пойбанд.\nБу жаҳондин, кўр, ямонроқ йўқ бало,\nБўлса-ю-бўлмаса тортамиз ано.\nДаҳр аро гар пир бўлсун, гар мурид,\nСофдил бўлсун, нечуккнм Боязид.\nЧунки дунё сори майл этти аён,\nСўнг халос ўлмоқ анго қилма гумон.\nКимки зоҳиддур, анга ҳожат эмас дунёю зар,\nЗоҳид эрмас ҳар кишиким, қилса дунёга назар.\nЭлға дунёдин берурлар бимлар,\nЎзлари доим йиғарлар симлар.\nЧун амал қилмас эса олим агар\nЎз сўзиға, айлағай кимга асар?\nОлим улдурким, асар қилғай сўзи,\nДемағай ул сўзниким, қилмас ўзи.\nҚайси олимким, баданпарвар бўлур,\nЎзи гумраҳдур, нечук раҳбар бўлур.\nБадрўй хотуннинг эри яхшидур гар бўлса кўр,\nТо айласун онинг била кўрмай юзин завқи сурур.\nАгар султон ғаний ва комрондур,\nВа гар дарвеш ҳожатманди нондур,\nИкков ҳам элта олмас — жон берар ҳол:\nКафандин ўзга даҳр амволидин мол.\nЧу- қилғунг молу мулкингдин жудолиқ,\nЭрур шаҳлиқдин авлороқ гадолиқ.\nЭйки, кўнглунгда йўқдурур тақво,\nБермагил сувратингға ҳам оро.\nТоки остингда бўрё бордур,\nБалки кўнглинг аро риё бордур.\nСабр йўқ ҳар кишида ҳикмат йўқ.\nЭрурмен нотавон ул навъким мўр,\nЭмасмен нишзан андоқки занбур.\nМунинг шукрин нечун қилғум мани зор —\nКи, эрмасмен қавию мардумозор.\nҚилурман кўҳна ҳирқамга қаноат,\nВале чекмон кншидин бори миннат.\nСабр кунжин маскан айлаб, руқъа тиккан яхшидур,\nХожалар олдиға бориб жома қилғондин талаб.\nДўзах ичра минг уқубат тортғон авлодурур,\nКирғали жаннат аро ҳамсоя бўлғондин сабаб.\nБилким, тирик юрмакдурур луқма емакликдин мурод,\nСан жаҳлу ғафлатдин мунинг аксиға қилдинг эътиқод.\nКишиға кам емак бўлса табиат,\nҚотиғлиқ келса, бўлғай анга осон.\nВа гар худ кўб ебон танпарвар ўлса,\nТуза олмой қотиғлиқға, берур жон.\nЕма кўп, ўйлаким, бўғзингға етгай,\nЕгил оз, ўйлаким, жон роҳат этгай.\nҚоринни ул сифат тўйдурма ҳар тун —\nКи келтургай мусибат топмоғон кун.\nНоним афзун бўлди, аммо обрўйим бўлди кам,\nБенаволиғ яхши кўргандин тамаънинг зиллатин.\nБори инсону ҳайвону жамики жонварларнинг\nКамоли бенаволиғдин фалакка чиқти афғони.\nЕмағай шер сарқутин итнинг\nЎлса гар очлиғда хору зор.\nОч ўлуб, ўлмагингга рози бўл,\nСифладин луқма истама зинҳор.\nГар Фаридундек ўлса неъматда,\nКиши деб беҳунарни қилма шумор.\nКийса ноаҳл эгнига дебо,\nБордурур зарҳал айлаган девор.\nСенингдек шоҳнинг қадридин асло ҳеч бўлмас кам\nМенингдек хор дехқон уйига бўлмоқ била меҳмон.\nВале деҳқон кулоҳи гўшаси афлокдин ўтғай,\nБошиға соя солса лутф айлаб сен киби султон.\nҚўл узотмоқлиғ улус олдида ёрим нон учун,\nЯхшироқдур қўл кесилғондин ёрим ибнон учун.\nКелди дононинг вужуди, ўйлаким, покиза зар,\nБорса ҳар ерға, билурлар халқ қадру қийматин.\nШаҳрдин чиқмас улуғзода ашр нодон эса,\nНе учунким, ўзга ерда тутмағайлар иззатин.\nБўлмаса зар, зўр ила дарёдин ўтмак бўлмагай,\nБир кишининг зари яхши ўн кишининг зўридан.\nҒурбат аҳли қадрини билмас киши.\nТоки ғурбат бирла тушмайдур иши.\nЭмин ўлтурмадим йилондин ҳсч,\nТоки билдим, онга недур хислат.\nИчида бор адовати заҳри,\nГар мулойим эрур онга сурат.\nКим юзиға очар савол эшикин,\nЎлгуча ул ниёзманд бўлур,\nХирсни ташла, подшоҳлиғ қил,\nБетамаъ эл боши баланд бўлур.\nЧу сўз нечаким софу ширин эрур,\nСазовори таъзиму таҳсин эрур.\nМуқаррар они айламак хўб эмас,\nКи ҳалвони бир егил-у, айла бас.\nАқллиғ киши ҳеч демас калом,\nКаломин биров қилмагунча тамом.\nНа сўз эшитса, они демакмидур оқил иши -\nКи, шоҳ сиррини деб, бошини берурму киши?\nҚочормен, ўйла, ноқис дўстдинким,\nМенга айбим ҳунар кўргузғусидур.\nБорурман, ўйла, душманнинг қошиға\nКи, деб айбиму қолим тузгусидур.\nУнинг онингдек этар халқға ҳароши дил,\nКи геша онча йўна олмоғуси тошдин гил.\nКимгаким подшоҳ мурид ўлса,\nКўрунур пок агар палид ўлса.\nКимгаким подшоҳ назар қилмас,\nКўзиға ҳеч бир киши илмас.\nЙигит ҳар неча хўбу хушнамодур\nВа лекин йўқдурур ҳаргиз вафоси.\nВафо уммид этиб бўлмас йигитдин —\nКи, кўбдур бошида турлук ҳавоси.\nНеча йил ўтгуси — урмассан\nЎз отанг гўри туфроғи сори юз.\nСан отанг ҳаққида на иш қилсанг,\nТутғил ўғлунгдин они сан доғи кўз.\nГадодин зоҳир ўлса минг бузуқ сўз,\nУлус мингдин бирини билмағайлар.\nАгар шоҳ айтса бир базла ногаҳ,\nЁярдин даҳр аро тортилмағанлар.\nСийму зар чиқғусидур тошдин,\nБарча тошдин чиқмағуси сийму зар.\nЧун қуёш ер юзиға партав солур,\nБарча ерда лола бўлмас жилвагар.\nБўғоз хотун, оё донои ҳушёр,\nТуғар вақтида гарчи мор туғғой.\nОни нодон ва ноҳамвор туғғой.\nКарим эл қўлларида бир дирам йўқ,\nДирамлик кимсаларда бир карам йўқ.\nДегил ҳожийи бадгуҳарға мендин —\nКи, йиртиб эл тўнин еткурсин озор.\nАнинг йўқ тевача қадри, нединким,\nЁбон ул хор доим тортадур бор.\nОҳким, топғай эди кўнглум фараҳ,\nСабзани қилсам тамошо ҳар баҳор.\nЭмди туфроқим сори қилсанг назар,\nКўргасен устимда турлук сабзавор.\nТо ростлиғин билмас эсанг сўзнинг агар хўб,\nАйтурға ҳамул сўзни оғиз очмағил асло.\nИлмдин ҳар кишики олмади ком.\nБир матоъ олмай этди зарин тамом.\nГоҳ қаҳр этмак керакдур, гоҳ лутф,\nГоҳ меҳр этмак керакдур, гоҳ итоб.\nМискин ҳарис олам аро тинмайин юрар:\nУл ризқнинг изидин, ажал онинг изидин.\nЭйки, миндинг югурук от уза, огоҳ бўлғил\nКи, юк остида эшаки ожиз банди гилдур.\nОч қўшнунгнинг уйига борибон ўт тилама -\nКи, уйи тунглукидин чиқғони дуди дилдур.\nКимки роҳатда ўткарур ҳолин,\nНа билур очларнинг аҳволин.\nОчлар ҳолин ул киши билғай\nБошиға очлик ғами келғай.\nСўзунгға ғарра бўлма ширин деб,\nАнга нодонлар айласа таҳсин.\nФазлинг ар йўқ эса, онн билгил\nКи, сўз айтурға очма ҳаргиз тил.\nОдамини тил этгуси расво,\nОчма оғзингни, бўлма бепарво.\nБировким, эрур одати рост сўз,\nХатосин доғи чин этарлар гумон.\nВа агар ёлғон айтурда чиқса оти,\nБилур чин сўзин ёлғон аҳли жаҳон.\nҲар ғамеким, охири бўлғуси хуррамликға зам,\nЯхшидур ул шодлиғдинким, сўнғгида бор ғам.\n- Ғафур Ғулом таржималари -\nҚўрқаман, саллангдан ажраб келасан...\nОғиз ичида гил, недур, эй оқил?\nҲунар хазинасин калитидир — у.\nЭшик ёпиқ экан, билиб бўлмагай\nУ ерда ннма бор — мунчоқми, инжу?\nАгарчи билимдонлар хузурида жим туриш —\nОдобдир. Аммо, пайти келганида сўзлаб қол.\nЗарур чоғда жим турмай, бўлиб кетиш сўзамол.\nДунёни хўб кўрган, сўз устаси чол\nОғзингга келганин валақлай берма,\nКейинроқ сўзларсан, бундан ғам ема.\nЎйлаб кўр, оғзингдан чиқаркан нафас,\nТил билан ҳайвондан ажралур инсон,\nЖон берар экансан, фарқи йўқ сира:\nТахтда ўласанми ё, тупроқ узра.\nЧурқ этиб оғзини очмаса киши,\nБилинмас ундаги фазилат, нуқсон.\nБу ўрмон холи деб гумон қилмагил,\nБалки ухлаб ётар шу ерда қоплон.\nЖаҳондан Ҳумо қуш йитиб кетса ҳам.\nБойқуш соясини истамас одам.\nЯрим нони бўлган очиққўл киши\nЯрмини гадойлар есин, деб ўлар.\nБир иқлим эгаллаб тўймас подшоҳ,\nЯна бир иқлимни олмоқчи бўлар.\nКўчат эндигина томир қўйган он.\nВақт ўтиб, илдизин отганида-чи,\nҚўпора олмайди бўронлар кучи!\n«Душманни ўйлама кучсиз ва камтар.\nБир талай сув келиб кичик булоқдан,\nҚаро бахт кишилар бахтиёрларнинг\nШанпарак кундузи кўра олмайди,\nХўш, бунда қуёшнипг айби нимади?\nМингларча шаппарак кўр бўлса-бўлсин,\nЎз халқига жавру зулм раво кўрган подшоҳнинг\nЎз дўстлари ёв бўлур қийин дам келган куни,\nФуқарога шафқат қилсанг душмандан омондасан,\nАдолатли шаҳаншоҳнинг халқи бу — ўз қўшини.\nҲар битта гапнинг ҳам вақти етади,\nБеҳуда гапирсанг, қадринг кетади.\nГарчи юз йил ўтпараст ўтга хизмат этади,\nЎзи ёққан оловга тушса, куйиб кетади.\nХудонинг ризоси — тўғрилик иши,\nАдашмас туз йўлдан кетгувчи киши.\nЁмон кунга қолганингда тутма дилингни ҳазин,\nХудо берар марҳамат кўп, лекин кўздан яширин.\nЗамонага ўпка қилма, юзингни тириштирма,\nЧидам аччиқ келади-ю, меваси ғоят ширин.\nДарёдан дур йиғасан сиққанича қучоққа,\nКўрмадингми, бирор киши улуғ мартаба топса,\nХушомадга келадилар таъзим билан қошига.\nТойилса-ю, иши чаппа кетар бўлса, қарайсиз,\nҲеч тан тортмай оёқ қўйиб, чиқадилар бошига.\nАмиру вазиру подшоҳларнинг\nҚутида турганда бурқимайди уд,\nУлуғлик ниятинг бўлса, сахий бўл,\nФуқаронинг боғчасидан султон узса бир олма,\nАскарлари сихга тортур товуқлардан беш юзин.\nХудо бандасига яхшилик қилғил,\nХудо гуноҳимни кечирсин, десанг.\nХалқ молин емакка қудрати бордир.\nКаттакон сўнгаклар ҳалқумдан ўтар,\nЛекин пастга тушиб, қоринни йиртар.\nУнга қарғиш — лаънат қолур пойдор.\nОқил киши алам ўтса, ўз халқидан ўпкаламас,\nБирни бирга дўсту душман қилмак Худонинг иши\nВа Худонинг измидадир ҳамма дилини ёзмиши.\nАгарчи отилганда камондан отилади,\nБирор ўқчи отганини ақллилар билади.\nБойқушмисан, қайси ерга қўнсанг, уни йиқасан.\nЧўлнинг шамолидек ўтажак даврон,\nЎтар аччиқ-чучук, яхши-ю ёмон.\nЗолим бизга ситам қилдим, деб ўйлар,\nЧидадик, гуноҳи ўзида ҳамон.\nСултоннинг раъйига қарши сўз айтмак,\nЎз юрак қонингга қўл ювмак демак.\nКундузни подшо кеча деб билса.\n«Ҳай-ҳай, ана Ҳулкар!» — демаклик керак.\nДўстларнинг кўнглини қўлга олай деб,\nОтамерос боғни сотилса яхши.\nЯхшилар қозонин қайнатиш учун\nБисоту буюмлар ёқилса яхши.\nЁмон ниятга ҳам сен яхшилик қил\nИт оғзин нон билан тийилса яхши.\nҚўлда элаб, хамир қилмак сўнмаган оҳактошни,\nОсон ишдир амирларга эгишдан азиз бошни.\nЁзу қиш нима еб, не кияман деб.\nСен, қорин қурғур ҳам битта нонга кўн,\nИкки букулишни бизга кўрма эп.\nЖаҳонда учрайди такрор ва такрор:\nЮзма-юз келганда қуй каби ювош\nСиртимни мақтай бериб, мени уялтирмагил,\nИчимда қанча нуқсон, уни ўзим биламан.\nЭлатдан биттаси аҳмоқлик қилса,\nҚишлоқнинг обрўсин кулдай тўзғитар.\nУшбу мақолни ҳам эшитгандирсан:\n«Ярамас бир бузоқ пода булғатар».\nДилни оғритарлик бир қўпол киши,\nБилимдон даврада ножўя иши,\nКаттакон қудуқда лиммо-лим гулоб,\nБитта ўлакса ит қилгандай ҳароб.\nҚийин кунга қолган чоғда руҳинг бўлмасин тушкун,\nДушманларнинг терисидан дўстингга бичгил пўстин.\nЎғрининг омади келиб турган чоқ,\nКарвоннинг додига соларми қулоқ?\nҚора кўнгилларга ўгит фойдасиз,\nБирор эсли кишига ҳатто ҳазил сўз айтсанг,\nАммо аҳмоқ кишига юзлаб ҳикмат ўргатсанг,\nЎзинг яхши бўлсанг юриш-туришда,\nСендан айб тополмас ҳар бир ярамас.\nСозанда қулоғин бураб ўтирмас.\nСенда завқдан асар йўқ, ҳайвон экансан буткул».\nКатта кишилардан эшитдим ҳар гал:\nДўстини танимас кўзин босиб ёғ.\nОшнолар ёнига ҳасрат-ла борур.\nЯхши эркак уйидаги ёмон хотин мисоли\nЖаҳаннамнинг оловидан ўзинг сақла, илоҳи!\nБола-чақа қайғусида банд бўлгап киши\nЖуда қийин тинч турмушни хаёл қилиши.\nБу кеча Тангрини топай деб бир бор.\nРўзгорим ташвиши кела туради.\nМайли, ким бўлмасин: пирми, муридми,\nЁки зўр шоирдир, етук шуҳратга,\nБу тубан дунёга келиши билан\nОёғи асалга илашган пашша.\nВа тариқат аҳли билан улфатчиликни бузди.\nНима учун олимларға тортимингни кўргуздинг?»\nДеди: «Обид тўфон қўпса, шолчасин ахтаради,\nОлим эса сув ғарқ қилган кишини қутқазади».\nРанжиш билган билимдонни жилдираган ариқ де.\n«Бунча чайнамасанг, чўзмасанг, аҳмоқ,\nКавушлик теримас, бу нозик дудоқ!»\nХазилни ташла-ю, жиддийсини ол:\nБировнинг табъида ёмонлик бўлса,\nЎлганча қолади — бу турган нарса.\nДеворга ёзилган бўлса ҳам ўгит,\nУнга амал қилгай эси бор одам.\nЭшитдим, бир сипоҳ кундан бир куни\nБўри чангалндан қутқарди қўйни.\nШунда қўй ялиниб, унга йиғлади:\nБилсам, ўша бўри ўзинг экансан!»\nОлтин-кумуш бўлса, едир барчага.\nЎзинг ҳам роҳат қил, еб-ичиб қолгин.\nСендан қолажакдир бу иморатлар,\nҒиштлар бўлганда ҳам кумуш ё олтин.\nЎлган агар тирилиб келса,\nУруғлари билан бўлса жам,\nОғир эди мерос қайтармоқ\nҚариндошин ўлимидан ҳам.\nЕ, эй бадбахт, ҳеч ннма аямасдан,\nБадбахт ўлди йиққанини емасдан.\nАгар иш кўрсатмаса, бекордир фазлу ҳунар,\nУд оловга тушмаса, уйни қилмас муаттар.\nБадавлат ғарибмас тоғу чўлда ҳам.\nҚайга борса, қурар ётоғу чодир.\nЎз кулбасида ҳам ғарибу забун\nОрзуга етмаган бечора фақир.\nАгар косиб мусофирликка чиқса,\nҚийинлик бетини кўрмайди асло.\nКсчин оч ухламоққа мажбур ўлғай.\nГар ўз юртида тахтдан тушса подшо.\nРизқ агар ҳар кимға келур бегумон,\nАқл дер: «Қидиргил уни сен ўзинг!»\nҲеч киши ажалсиз ўлмайди, аммо\nКим аждар оғзига уради ўзин?\nАқлнинг кўзи ҳам тамаъдан боғлиқ,\nТамаъдан илингай домга қуш, балиқ.\nЗулм кўрсанг, кийгил чидам этигин,\nЮмшоқлик ёпади уриш эшигин.\nЮмшоқ муомала, ширинсўз одам\nБир қил билан тортиб кетар филни ҳам.\nЮмшоқ бўлгил, юмшоқ ипакни ҳатто\nЎткир қиличлар ҳам кесолмас асло.\nТалабда бўлмағил дангаса, беғам.\nҒаввос наҳанг оғзин ўйласа агар,\nИлвасин келтирмас овчи ҳам ҳар кун,\nБир кун йўлбарс йиртиб ташлаши мумкин.\nГоҳида равшанфикр донолардан ҳам\nЧиқмаслиги мумкин дурустроқ тадбир.\nГоҳида ақлсиз гўдак бир бола\nЯнглишиб, нишонга ўқ урар моҳир.\nҲунардан катта айб йўқдир адоват кўзига ҳар дам,\nЎзи гул бўлса ҳач, душман кўзинда бир тикан Саъдий.\nСўз демасанг, сенда кимнинг иши бор,\nДедингми, далил айт, исботла такрор.\nЎз уйингдагини билолмай зинҳор,\nҚайдан билдинг — фалак авжида не бор?\nЮсуфнинг юзи кўринар хунук.\nАгар чуҳаббат-ла қараса девга,\nДев кўринар фариштадек туп-тузук.\nГар бегона келса шамнинг ёнига,\nСоя қилса, ўлдир ундай одамни.\nЛаби ширин, шакарханда ёр келса,\nЕнгинг билан шу он ўчиргил шамни.\nДенгиз фойдаси яхши, тўлқин солмаса даҳшат,\nГул суҳбати хуш эди санчилмаганда тикон.\nВисол боғида товус каби қилардим хиром,\nБу кун ёр ҳижронида тўлғандич мисли илон.\nЎзингдан яхшироқни изла, фурсатни ғанимат бил,\nЎзингдеклар билан мумкин қадар камроқ суҳбат қил.\nЭр қучоғидан хотин турса ҳар субҳ норизо,\nБундай уйда дам-бадам қўзғар жанжал, можаро.\nНайранг билан сочинг қиласан қора,\nАммо букчайган бел рост бўлмас сира.\nКим агар ўсибди нозу неъматда.\nАгарда муаллим бўлса беозор,\nБолалар синфни қилишар бозор.\nКириминг бўлмаса, чиқимни тўхтат,\nҚайиқчилар куйлар шундай бир қўшиқ:\n«Агар тоққа ёмғир ёғиб турмаса.\nБир йилда Дажла ҳам бўлар қуп-қуруқ».\nОрзуға етишган бахтиёр нечун\nҚаро кун ғамида чекади алам?\nШодлик-ла еб-ичиб, яша, эй дилкаш,\nЭртанги кунни деб бугун чекма ғам!\nПаст нодон мастликда ўйламас асло\nНе кечар аҳволи йўқлик кунида.\nБаҳорда барги мўл дарахтлар ночор -\nЯланғоч қолар қиш изғиринида.\nЎз элига вафо қилмаган киши\nАгар бўлмас экан фазлу ҳунар ҳеч,\nБилиб бўлмас одамми, нақши девор.\nБисот, мол қўлга киргизмоқ ҳунармас,\nҚўлингдан келса, бир дил овла, эй ёр!\nЗулм ила халқ терисин шилган ўшал ҳожига\nМенинг номимдан бориб, икки оғиз сўз дегин:\n«Сен ҳожи эмас, балки ҳожи эрур бу туянг,\nЧунки тикан овқати, кўтарар одам юкин».\nБуюрмас ақллик киши ҳеч маҳал\nТамизсиз кишига муҳимроқ бир иш.\nБўйра тўқиган ҳам тўқувчи, лекин\nҚўлидан келарми ипак иш тўқиш.\nБировга сир айтиб, сақла дегандан,\nДил сирин ҳеч кимга айтмаган маъқул.\nАриқ тошиб кетса, боғлаб бўлмайди,\nСувни энг бошидан қайтарган маъқул.\nИкки киши адоватин ўт десак агар,\nЎтни ташиб турувчидир бадбахт иғвогар.\nҚайта тотув бўлишганда бу икки кўнгил,\nУ бўлади бахти қаро, шарманда, хижил.\nДўст-ла сўзлашсанг ҳам бўлгил эҳтиёт,\nДушман қулоғига етишмасин боқ.\nДевор ичра ҳар не десанг, ҳушёр бўл,\nДевор орқасида бўлмасин қулоқ.\nҚўлдан келган ҳамма чорадан кейин\nҚўлга қилич олсанг, раво бўлади.\nРаҳмдиллик одамга олий хулқ, аммо\nДилозор ярасига қўймагил малҳам.\nАйлама раҳм-шафқат илон-чаёнга,\nБундан озор топар фарзанди одам.\nЗаррача нафъ учун сени мадҳ этар.\nОдамнинг тор ичагин битта нон тўлдирар, бас,\nБутун олам неъмати оч кўзни тўйдиролмас.\nБир аҳмоқ эшакни сўзга ўргатмоқ -\nБўлиб, сарф айларди кўп вақту кўп куч.\nБир донишманд деди: «Таънага қолма,\nЭй ахмоқ, беҳуда уринишдан кеч.\nЯхшиси, сен ундан сукутни ўрган,\nҲайвон гапиришга ўрганарми ҳеч?».\nКимки андишасиз сўзласа жавоб,\nСўзи эътиборсиз, чекар изтнроб.\nЁ ўйлаб сўзлагил инсон мисоли,\nЁ жим туравер ҳайвон мисоли.\nЗоғ билан бир бўлса булбул қафаси,\nНе ажаб, ичига тушса нафаси?\nДонони шарманда қилдим-ку, дея,\nҒурурга берилмиш мақтанчоқ нодон.\nБилмаски, ноғора овози доим\n«Ҳижоз» куйин босиб кетади осон.\nДонодан бир панду насиҳат сўрдим,\nДедики: «Нодонга қўшилма ҳечам.\nАгар доно бўлсанг, ақмоқ бўласан,\nЙўқса, нодонлигинг ортар яна ҳам».\nЛутф этган кишининг хоки пойи бўл,\nДағаллик қилса, соч кўзига тупроқ.\nДағал кишиларга юмшоқ гапирма,\nЗанг арчолмас эгов бўлганда юмшоқ.\nГапинг чинлигини яхши билмасдан,\nОғзинг очиб, асло сўзга урма дам.\nЁлғон сени банддан қилса ҳам халос,\nРост гапиргил. агар бандда қолсанг ҳам.\nҚуш тушмас пастдаги дона устига,\nТузоқ узра кўрса ўзга бир қушни.\nБошқаларга ибрат бўлмайин десанг,\nЎзинг ибрат олиб, юритгил ишни.\nМенинг феълим агар бўлса ярамас,\nСен ўз феълинг қўлдан чиқармасанг бас.\nҚози беш бодиринг еса гар пора.\nЮз полнз ҳукмига топади чора.\nЎз тўнингга солсанг агар юз ямоқ.\nЎзга тўнин сўрагандан яхшироқ.\n- Чустий таржималари -\n... У юртда тополмайсап ободлик\nМудом эл ишин яхшилашга қарат...\nЭмас тул хотиннинг дилин оҳидек...\nСени яхши ном бирла ёд этсин эл...\nЁмонга тараҳҳум — ўзингга ёмон...\nКи дўстлик ниқобида ёв ҳам бўлур...\nҒарибларга боққилки, ҳақ йўли шул.\nБадахшонни(нг) лаълин ушатмоқ осон.\nУшалгач, бутун бўлмагай ҳеч қачон.\nУнутдимки, қайси китобда экан,\nЙўлиқмиш биров тушда шайтон билан.\nҚади сарву шамшод экан, чеҳра ҳур,\nЮзида қуёш нурлари товланур.\nЯқин борди-ю, деди: «Шайтонмисан?\nФаришта бу хилда гўзал бўлмаган.\nШу хил тўлган ойдек юзинг, суратинг,\nЖаҳонда нега энг ёмон шуҳратинг?\nОёқ остида суратинг не учун,\nЧизилмиш баҳайбат, ёмону забун?»\nБу сўзни эшитгач у бахти қаро\nКелиб аччиғи, чекди оҳу наво.\nДеди: «Шаклим эрмас у янглиғ хунук,\nҚалам душман илгидадир, эй буюк!\nБиҳиштданки, юлдим мен илдизларин,\nЧизар суратим мисли деви лаин.\nБу янглиғ гўзалман ва лекин ҳамон,\nМенинг суратимни чизарлар ёмон».\nХатим беғалат — тўғри юргач қалам,\nХато излагандан недир менга ғам?\nКўрарсан — биларсанки, ҳар камбағал —\nБоқар бойга ҳасрат билан ҳар маҳал.\nШошиб ҳар кишики, қилич ушлагай,\nПушаймон била ўз қўлин тишлагай.\nҒаразлик киши сўзини сўз дема,\nИшониб, анга, сўнгра афсус ема.\nАқлли киши сабр этар ҳар нафас,\nЖаҳолатга енгилган оқил эмас.\nАзиз номи қолган етук кишилар\nКиши молига бермадилар зарар.\nАгар оч қолиб, берса ҳам мард жон.\nЕтимлар ҳақин емагай ҳеч қачон.\nУлуғлараро бир улуғ аҳли фан,\nДеди қисса Абдулазиз ўғлидан.\nУзугин кўзи бор экан бебаҳо,\nХаридор кучи етмаган мутлақо.\nЁрутгайди тунни ажойиб бу дур,\nҚуёшдек сочарди жаҳон ичра нур.\nКелиб элга очлик йили ногаҳон,\nҚади янги ойдек эгилди шу он.\nЭлин кўрдиким, очу дармони йўқ,\nМурувватдан эрмас ўзи бўлса тўқ.\nКиши кўрса халқ коми ичра заҳар,\nТомоғидан ўтмайди шарбат-шакар.\nБуюрди — узук кўзини сотдилар,\nЕтим, тулга раҳми келиб шул қадар,\nУ бир ҳафта бўйлаб улашди пулин,\nДилин онлади очу қашшоқ элин.\nБироқ унга дерди маломатчилар:\n«Тополмайсан энди бу янглиғ гуҳар!»\nЭшиттим, дер эрди у доно киши,\nЮзига томиб шамъдек кўз ёши:\n«Ярашмайди зийнатланиш пюҳ учун,\nАгар бўлса эл ҳоли очу забун.\nҚўлимда бу кўзсиз узук безарар,\nЗарар — э, дили ғамда бўлса агар.\nЎзидан бурун ҳар ким эл роҳатин\nАгар кўзласа, унга минг офарин!\nКишилар ғамини еган мардлар,\nБўлиб қайғули, роҳатидан кечар.\nАгар ётса шоҳ тахтида боҳузур,\nИшонмаки, эл ухлаб, ором олур.\nАгар ухламас шоҳ бутун тун аро,\nЭл ухлайди ором олиб доимо».\nШаҳаншоҳлар ахборида бор экан,\nМиниб тахт уза, Тукла сардор экан.\nЗулм кўрмади даврида ҳеч киши,\nБўлакка сабоқ эрди тутган иши.\nБир оқилга дер эрди бир марта у:\n«Ҳаётим бутун беҳуда ўтди-ку!\nДил истар ибодатни хилват аро,\nТилакка етай бўлмай умрим адо.\nҚолур мансабу тахту мулку чаман.\nОлиб кетмади гўрга ҳеч қайси тан».\nЭшитди буни оқили покдил,\nЧиқиб жаҳли, айтдики: «Эй Тукла, бил:\n«Ибодат ўзи халққа хизмат қилиш,\nНа тасбеҳда, на жойнамозда бу иш.\nУмр бўйи тахт узра сен шоҳ бўл,\nДили ноку хушхулқу огоҳ бўл.\nСадоқат, иродат билан боғла бел,\nЁмон лофу қофдан мудом сақла тил.\nУлуғлар диликим, мусаффо эди,\nШу хислат уларда муҳайё эди.\nСира ўлмасам, деб ким айта олур,\nУ кимдирки, дунёда ўлмай қолур.\nАгар ҳар кишидан қолур мулку мол,\nЎзидан кейин бўлғуси поймол.\nАгар ҳар киши элга эҳсон этар,\nЭлидан мудом унга раҳмат етар.\nУлуғ бўлса-ю, қолмаса яхши ном,\nНишонсиз ўлиб кетди у, вассалом!»\nҒарибларга берма азобу алам,\nСени маҳв этар топса пайтин у ҳам.\nЗулм бирла йиққунча олтин, ахир,\nХазинангнинг бўш қолгани яхшидир.\nЧида зўр зулмига, эй нотавон,\nБўлай, десанг, ундан кўра паҳлавон.\nҒанимларни ҳиммат-ла енгмоқ зарур\nКи, ҳиммат қўли барчадан зўр эрур.\nДамашқ ичра келди қаҳатлик йили,\nУнутди меҳрни кишилар дили.\nБахил бўлди осмон чунон ер учун,\nДарахту экин қақшади бус-бутун.\nҚадимий булоқлар қолиб қуп қуруқ,\nЕтим кўз ёшидан бўлак томчи йўқ.\nФақат бевалар оҳи бирлан чиқар,\nХар уй туйнугидан тутун чиқса гар.\nДарахтлар ғариб бир гадодек — шу ҳол,\nБаҳодирлар аҳволи танг, бемажол.\nНа боғу на саҳрода кўклам у йил,\nЧигиртка экин еб, чигирткани эл.\nШу он келди ёнимга бир эски дўст,\nФақат унда қолмиш суяк бирла пўст.\nТаажжубда қолдим — бақувват эди,\nЖуда мўътабар, ҳам бадавлат эди.\nДедим унга: «Эй ёри покиза дил.\nБошингга на иш тушганини дегил».\nҒазаб бирла дедики: «Эй ошно,\nЎзинг хўб билурсан, саволинг хато.\nКўрарсан машаққатли фурсат бу дам.\nНиҳоятга етди мусибат бу дам.\nНа ёмғир ёғар ерга кўкдан бу он,\nНа ердан етар кўкка оҳу фиғон».\nДедим: «Сенга йўқ хавф, бул сўзни уқ:\nЗаҳар кор этар қайда тарёк йўқ.\nБу очлик бўлакларни гар маҳв этар,\nБадавлатсан — ўрдакни тўфон нетар?»\nҚараб, ранжиди мендан олим шу он:\n«Дегайсанки, нодонга доносимон».\nДеди: «Четда ҳам бўлса мардоналар,\nТуролмас қараб, чўкса дўстлар агар.\nЮзим йўқчиликдан эмас заъфарон,\nЯланғоч, очларга ўртанди жон.\nАқлли киши хоҳламас ҳеч қачон\nЭлин, ҳам ўзин жисмига бир зиён.\nШукурким, таним соғу қувватлиман,\nДилим титрагай ўзгалар дардидан.\nМажолсиз касал ёнида бўлса гар,\nКиши соппа-соғ бўлса ҳам, нам босар.\nКўринганда очу ғариб, нотавон,\nАгар банду зиндонда дўсти ётар,\nКиши қайда гулзор сайрин этар».\nТутаб турган эл қалби ёнди бутун,\nКуйиб кетди Бағдод ярми шу тун.\nБиров шукр этиб, дерди ёнғин аро:\n«Дўконим зарар кўрмамиш мутлақо!»\nДеди бир киши: «Эй хасис, ақлсиз,\nФақат ўз ғамингни единг, бетамиз!\nСенинга дўконинг омон қолса бас,\nШаҳар куйса, сенга писанд ҳам эмас!»\nБахилдан бўлак ким ўзин тўйғазар.\nКишилар ёмон ҳолда, очдир агар?\nКўрарким, ғариблар ютар қон мудом,\nШу инсофми, бойлар еса гар таом?\nКасал боққан одамни сен дема соғ,\nУ ҳам қайғу бирлан касалдир шу чоқ.\nБорур гарчи манзилга дўстлар етиб,\nЕтолмас кейин қолгувчиларни деб.\nЁмон жинсидан қолмади яхши ном,\nЁмонлар ёмонлик-ла бўлғай тамом.\nКетиб қолса агар қўлдан тахту тож,\nЁқангдан олур кўп яланғочу оч.\nҚулоғингни туг, ғафлатингни қочур.\nЭшитгил — ўликлар насиҳат қилур:\nЁмонликка юрмайди яхши киши,\nЎтар яхшилик бирла доим иши.\nЁмон йўлга борар ёмон ҳар қачон,\nКўпинча ўлур йўлда мисли чаён.\nБиров фойдасин кўзламайди агар,\nҚаро тош билан тенг эрур ул башар.\nХато сўзладим ман, аё яхши ёр,\nҚаро тошу темирда ҳам фойда бор.\nУл одам уят бирла ўлса тузук,\nГар ундан қаро тош бўлса тузук.\nНа ҳар кимса йиртқичдан аъло бўлур,\nЁмон кимсадан йиртқич афзал эрур.\nАқлли кишини чин инсон дегил,\nАгар қонхўр эрканми, ҳайвон дегил.\nГар инсон эса, ухласа доимо,\nНе фарқи бўлур вахшийдан эл аро?\nАгар яхшилик тухмини экмади,\nМурод хирманидан унга тегмади.\nЭшитган эмасман шу ёшга кириб:\n«Ёмоннинг жазоси бўлур яхши!» — деб.\nДеди кимса ўз ўғлига бир замон\n(Унутма сен оқил сўзин ҳеч қачон):\n«Бил, ўғлим, гўдакларга қилма ситам,\nЎзингдан улуғ жабр этар сенга ҳам.\nСен, эй беақл бўри, ҳеч билмадинг,\nМени шер ёрар, деб хаёл қилмадинг.\nЭдим ёшлигимда ажаб зўравон,\nКичикларни ранжитган эрдим чунон.\nЕдим бир забардаст муштин чунон,\nКичикка мушт урмасман шундан буён».\nАжам мулкида бир қаландарсимон\nДер эркан: «Аё шоҳ Нўширавон!\nОтангга вафо қилганида бу бахт,\nҚачон сенга теккай эди тожу тахт?\nСен олтинни Қорунча йиғсанг — битар,\nҚолур хайринг-у, ўзгасин ер ютар».\nЗамон наҳсу номардга давлат берур,\nҒарибларга қайғу-машаққат берур.\nТуғилса тузукдир хотиндан илон.\nТуғилгунча деви лаиндек ёмон.\nКишиларни кийновчи маккордан.\nБутунликча душманга ўтмай яроқ,\nҚўлингда уни сингани яхшироқ.\nҚалам бошига келса ўткир пичоқ,\nТили бўлгай ўткир, яна яхшироқ.\nЭшит душманингдан хатоигни бутун.\nКўрингай гўзал ҳар ишинг дўст учун.\nЙўлинг устида чоҳ қазилса агар.\nҚилур дўст ундан сени бохабар.\nЙўл озганга, десанг, сўлинг тўғридур,\nБу унга жафою ситам, зулм эрур.\nХатонгни демаслар юзингга агар,\nЖаҳолат-ла айбингни дерсан ҳунар.\nШу хил бўлки, олам десин офарин,\nЁмон демасин ўлганингдан кейин.\nЁмонлик билан умр ўтказмагил,\nСенга токи ёғдирмасин лаънат эл.\nГар иш ақлу тадбир билан ҳам бўлур,\nЯраш ёв билан жангдан афзал эрур.\nЕнгиш ёвин зўр бирла бўлса қийин,\nКерак зар-ла ёпмоқ уруш эшигин.\nАгар хавф эса сенга ёв зарбидан,\nТилин боғлагил лутфу эҳсон билан.\nЗарар ўрнида ёвга соч сийму зар,\nЁв ўткир тишин лутф бўлмас этар.\nБўлур чалса тадбир ноғорасини,\nҚилур хийла зўрларни чорасини.\nЧунон айлагил душманинг ҳурматин,\nКейин пўстини шил, топиб фурсатин.\nАгарчи эсанг қанчалик паҳлавон,\nУрушдан яраш яхшидир ҳар қачон.\nКучинг етмаса гар муроса билан,\nРаводир кўтарсанг қилич унда сан.\nБўйин товлама, ёв яраш истагач,\nЖилов тортма, душман кураш истагач.\nТемир қалъани ағдарур саъй этиб,\nҚари фикру ёшлар қилич ишлатиб.\nАгар ёвдан ортиқ эсанг қанча ҳам,\nТунаб қолма ёв юртида ҳеч дам.\nЖаҳонгашта эр марду оқил бўлур,\nКўп иссиқ-совуқларни кўрган эрур.\nГар обод бўлсин, десанг, юрту эл,\nУлуғ ишни ҳар кимга топширмагил...\nКичикларга топширмагил катта иш,\nЭзолмайди сандонни мушт ёки тиш...\nДесангким, ҳароб бўлмасин бу жаҳон,\nСиновсизга топширма иш ҳеч қачон.\nЧопар овчи ит шерга пайти билан,\nУруш кўрмаган шер қочар тулкидан.\nТуриш беғам икки заиф ёв аро\nЭмас мардлик, ушбу ишдир хато.\nАгар тил бириктирсалар ҳар иков,\nБўлурлар жасоратли бир катта ёв.\nБирин макру найранг-ла овора қил,\nБирин янчибон, майли, юз пора қил...\nЁвинг душмани бирла дўстлик зарур,\nЎшанда жаҳон унга зиндон бўлур.\nҒажир бўрилар бир-бирини агар,\nШу фурсат аро қўйлар ором олар.\nҚилич қўлда-ю, жангда бўлганда ҳам,\nУнутма яраш йўлини ҳеч дам.\nБилимли, ҳунарманд, баҳодир эли,\nҚилур зоҳиран жапг, ярашда дили.\nШиринсўз ғаразгўйдан этгил ҳазар,\nБўлур, эҳтимол, ул асалда заҳар.\nАгар банди ичмоқчи бўлганда қон,\nСитамгарнинг қонин сўрар беомон.\nКишиларга билдирмагил ниятинг,\nКўпинча бўлур гаптошар улфатинг.\nЖаҳонни мусаххар қилурман десанг,\nХалойиққа шафқат қил-у, қилма жанг.\nАгар лутфу шафқат-ла иш бўлса ҳал,\nЁмонлик керак бўлмагай ҳеч маҳал.\nТирикликда ғам е, сен ўлган кўноқ,\nЎғил-қизда мерос бўлур иштиёқ.\nБутун бойлигинг элга бергил — есин,\nСеники эмас ўлганингдан кейин.\nТиланмаслигинг шукрин эт доимо,\nҚуруқ қўйма эшикка келса гадо.\nЕтимлар бошига мудом соя сол.\nАрит гарду чангин тикан кирса ол.\nЕтим турса олдингда маъюсдил,\nЎз ўғлингни ҳатто ўпиб суймагил.\nДеди бир ақлликка бир ҳийлакор:\n«Чуқур лойга ботдим, кетибдир мадор.\nБир аблаҳдан олган эдим ўн дирам.\nЮрак ичрадир неча ботмон бу нам.\nТуним доимо қайғу бирла ўтар,\nУ соям каби кундузи эргашар.\nКўнгил ранжитар ҳар гашт ҳар замон,\nЮракни тешар сўзи ханжарсимон.\nХудо унга бермабди гўё кўмак,\nБутун умрида ўн дирамдан бўлак.\nҚун ўтказмайин доимо ҳар саҳар.\nКелиб беибо эшигимни қоқар.\nСурарман хаёл: «Қайси ҳимматли эр.\nДегайки: «Мана, ол-у, қарзингга бер!»\nБу сўзни эшитгач, у нуроний чол\nБериб икки тилла, деди: «Ола қол!»\nУ ёлғончи пулни қўлига олиб,\nҚадар кетди зардек юзи очилиб.\nБиров чолга дедики: «Билгил уни,\nКиши йиғламайди у ўлган куни.\nЭгарлаб минар шерни ҳам ул гадо,\nАбу Зайдни ҳам мот этар мутлақо».\nУ дам обид аччиғланиб деди: «Бас!\nБу ишнинг сири менга маълум эмас.\nАгар тўғри бўлса, уни ёқладим,\nЭлу юрт аро ҳурматин сақладим.\nАгар сўзи ёлғону ҳийла эрур,\nЎзинг ўйла, охир пушаймон бўлур.\nМен ўз ҳурматим сақладим зар билан\nУ ёлғончию ҳийлагар макридан.\nҚил эҳсон ёмон бирла яхшига ҳам,\nҲам эҳсон бўлур, ҳам бўлур дафъи ғам».\nМ а с а л\nҚизига деди яхши деҳқон аёл:\n«Тўкинликда очликни қилгил хаёл.\nИдишларни сув бирла тўлғаз тамом,\nАриқдан оқиб турмаган сув мудом.\nБутун давлатинг дўст учун сочмагил,\nЗарар бергувчи ёвдан андиша қил.\nҚуруқ қўл қилолмайди мушкулни ҳал,\nУзун қўл ўяр дев кўзин ҳар маҳал.\nБору йўқни сарф этганингдан кейин,\nТопилмас керак вақтида бир тийин.\nГадолар-ку тўймайди хайринг билан,\nЎзинг оч қолурсанми, деб қўрқаман».\nДўкондан олиб Шиблий бир халта дон,\nКўтарганча кишлоққа етди шу он.\nЧумолини кўрдики, сарсон бўлиб,\nЮрар дони ичра паришон бўлиб.\nБутун тунда уйқуси келмас эди.\nОлиб келди ўз жойига, сўнг деди:\n«Мурувватдан эмас чумолини ман\nАйирсам, жудо қилсам ўз жойидан».\nЭзилган кишилар дилин шод қил,\nЎшанда дилинг нюд бўлур муттасил.\nЭшит нок Фирдавсийдан сен буни,\n(Худо ёрлақаб, рахмат этсин уни):\nЧумолини ранжитма асло дилин,\nУ ҳам жонлидир, ҳаммага жон ширин.\nБосиб, эзма ожизни, эй паҳлавон,\nЎзинг ҳам бўлурсан бироқ нотавон,\nЁмон ҳолга тушганни шод эт дилин,\nУнутма, ёмон кун келиб қолмасин.\nҚара: шамъ парвонага ўт қўйиб,\nЎзи ҳам эл олдида битди куйиб.\nБиров балки сендан кўра нотавон,\nБиров балки сендан кўра паҳлавон.\nКерак, эй ўғил, ваҳший овига зўр,\nКўнгил овламоқликка эҳсон зарур.\nҚилиб яхшилик, боғла ёв бўйнидан,\nКесилмас бу занжир сира тиғ билан.\nЁмонга ёмонлик қилур дўсти ҳам,\nЭкиб арпа, ким қилди буғдой ғарам.\nСолурсан агар дўстга ранжу алам,\nУ келмайди, боқмайди рангингга ҳам.\nАгар ёвга ким шафқатин кўрсатар,\nУ ҳам охири балки дўсти бўлар.\nЁмонларга ҳам меҳрибон бўл мудом,\nТузинг оқлагай итга берсанг таом.\nЭшитдимки, бир марди покизадил,\nЮрарди Рум атрофида муттасил.\nЖаҳонгашталар-ла эдим ҳамсафар,\nЗиёрат қилурмиз уни, дедилар.\nУниб юз-қўлин ҳар кишини у дам,\nҚилиб ҳурмат ўтқазди, ўтирди ҳам.\nБадавлат экан, бор экан унда бахт\nВа лекин ўзи мсвасиз бир дарахт.\nЮзи иссиғ-у сўзда хўб меҳрибон\nВа лекин ўчоғ музда, сувда қозон.\nУ уйғоқ бутун тунда тоат билан,\nБиз уйғоқ — қорин оч, қаноат билан.\nТонг отгач, эшик очди бел боғлабон,\nЎшал кечагидек ширин, меҳрибон.\nБор эди ширин бир пигит — шўхчан.\nМусофир шу манзилда у биз билан.\nДеди: «Бўса» ҳарфин тузат, сўнгра бер.\nГадо бўсадан тўшани яхши дер.\nҚилиб эҳтиром, кавшим артиш надур?\nБериб менга нон, майни кавш ила ур!»\nЭшитдимки, Ҳотамда бир тимқаро\nОти бор экан, учқуру бебаҳо.\nМомогулдиракдек экан кишнаши,\nЧақиндан ўзар унга минган киши.\nЧопар тоғу саҳрога у тер сочиб.\nБулут, дердинг, ўттанда оғзин очиб.\nУ селдек борар чўлда борган сайин.\nҚолар чанг каби ел ҳам ундан кейин.\nШаҳарларда Ҳотамни эл мақташар.\nУнинг мадҳи султони Румга етар.\nСахийликда ҳеч тенги йўқ дердилар,\nУчар отини мақташар эрдилар.\nОти — кема дарёда, чўл ичра — сел,\nУ учганда шунқор учолмас дадил.\nДеди шунда доно вазирига шоҳ:\n«Уятдир адоват қилиш бегуноҳ.\nТилай зотли тулпорини бир сафар,\nМурувват-ла топширса Ҳотам агар.\nБилурман, сахийдир, агар рад қилур,\nДовул бонгидек шуҳрати пуч эрур».\nИлмли бир оқилни Тайга шу он,\nҚўшиб ўн киши бирла қилди равон.\nБулут ёш тўкарди ер ўлгансимон,\nШамол қайтадан келтирар эрди жон.\nЮриб етди Ҳотам уйига алар,\nДегил, сувга етди юриб ташналар.\nСўйиб оту қанду шакар тўкди у,\nЭтаклаб тўла нуқра — зар тўкди у.\nТунаб ул кеча, эртаси эрталаб\nУлар этдилар отни ундан талаб.\nПаришонлик ўртарди Ҳотам дилин,\nУ ҳасрат тиши бирла тишлаб қўлин,\nДер эрди: «Аё оқили зуфунун,\nБурунроқ менга айтмадинг не учун?\nМен ул учқур отимни сўйган эдим,\nПиширган эдим, сизга қўйган эдим.\nКеча бўлди-ку шунча бўрон-шамол,\nБориш қўрага бўлди амримаҳол.\nҚўлимда йўқ эрди шу отдан бўлак,\nШуни поилож кеча этдим газак.\nМенимча, мурувват эмасди шу он,\nҚараб турсам-у, ётса оч меҳмон.\nСахинлик-ла дунёда қолсин отим,\nАгар кетса ҳам, майли, шундай отим».\nЖўнатди бериб молу зар шул нафас,\nТабиий эрур хулқу, касбий эмас.\nЕтиб Румга Тай мардидан хушхабар,\nДеди шаҳ: «Яша! Офарин! Топ зафар!»\nШу бирлан тугал дема Ҳотам ишин.\nЭшит яхшироқ қиссасин айтайин.\nБиров эшаги лойга ботган эди,\nБу ишдан дили қонга ботган эди.\nЁғар эрди ёмғир, эди чўл совуқ.\nБутун ер юзида қоронғу қуюқ.\nТонг отгунча аҳволи оғир эди,\nСўкинди — тилига не келса деди.\nСўкар эди шоҳу гадоларни ҳам,\nБугун душману ошноларни ҳам.\nКелиб қолди шу лаҳзада подшо,\nБироқ сезмади у киши мутлақо.\nЭшитгач унинг кўп ҳақоратларин,\nБирор сўз демоқ шоҳга бўлди қийин.\nУялди-ю, боқди сипоҳлар томон,\nДеди: «Нега сўккай мени кўп ёмон?»\nБири айтди: «Эй шоҳ, бошин кес шу дам,\nБу дард ўтмасин то бўлакларга ҳам».\nНазар солди шоҳ унга ушбу маҳал:\nЭшак лойда, кулфатдадир камбағал.\nШу дамда ғарибнинг гуноҳин ўтиб,\nУнутди ҳақоратни — жаҳлин ютиб.\nЗару оту тўн берди ушбу маҳал,\nҚасос вақтида меҳр қандай гўзал!\nБироқ деди: «Эй беақл, содда чол,\nТприк қолмоғинг эрди амримаҳол».\nДеди: «Шиква менга мувофиқ эди».\nШу қилган иши шоҳга лойиқ эди.\nЁмонликка осон ёмонлик қилиш,\nЁмонлик учун яхшилик — оғир иш.\nБиров сарф этишга ботинмас эди,\nПули кўп-у, ҳеч кўзи қиймас эди.\nЕмас эрди оч юрса ҳам туну кун,\nНа бергай эди хайру эҳсон учун.\nЎзи — зар асири кеча-кундузи,\nКишан солган олтинга ҳам шул ўзи.\nБилиб олди ўз ўғли пойлаб секин,\nУ нокас кўп олтинларин кўмганин.\nЭшитдим: зар ўрнига тош беркитиб,\nСовурмиш бутун зарни барбод этиб.\nСахий мардда у зар тура олмади,\nСал ўтмай қўлида сира қолмади.\nЎзини бўғарди ота дод этиб.\nЎғил базм этарди дилин шод этиб.\nОта ухламай, тунда йиғлар эди,\nЎғил эрталаб кулди, унга деди:\n«Ота, зарни йиғманг-у, енг, дейдилар,\nЗару тошни кўмганда тенг, дейдилар.\nҚазиб конлар, олтин олурлар нечун?\nМаишат учун, хайру эҳсон учун!\nХасис илгида бўлса олтин агар,\nҲали ҳам у тош бағри ичра ётар.\nЎғил-қиз билан емасанг зар туриб,\nСира нолима қарғача оҳ уриб.\nБахил бойда ҳар қанча ҳам бўлса зар,\nИлондек бу ганж узра босиб ётар.\nИлондек зар устида титрар бахил,\nШунинг-чун турар олтини қанча йил.\nАжал топиш-ла янчадирлар уни.\nЗарин тақсим этгайлар ўлган куни.\nЧумолига ўхшаб, ташиб е бу кун,\nСени гўрда қуртлар емасдан бурун».\nАқл қанча зўр бўлса-ю номдор,\nУни ишқ зўри қилур тор-мор.\nБўлак яхши ном истама — шул етар:\nСени яхши одам деса, эл агар.\nАқлли улуғлар жаҳонда сира,\nҒарибларга кулмас қилиб масхара.\nКўпинча улуғлар тушиб қолдилар,\nҒариблар улар ўрнини олдилар.\nАгар мард эсанг, ҳеч мақтанмагил,\nЗафар топмади мақтаниб кимса, бил.\nПиёз пўст эрур — бошқа ҳеч нарса йўқ,\nУ ўйлар ўзин пистадек мағзи тўқ.\nКиши пул билан бўлмаган муҳтарам,\nЭшакдир эшак гар ипак кийса ҳам.\nШирин сўзли шилгай ғаним пўстини.\nДағал сўзли душман қилур дўстини.\nЮзин кимки сандон каби айламас,\nБоши болғадан ҳеч зарба емас.\nЗафар топса бўлгай ширин сўз билан,\nАзобда юрар ким дағалсўз экан.\nШирин сўзни урган мудом Саъдийдан,\nДағал сўзли одам ўтар ғаҳ билан.\nЎзингга ёмонликни кўрма раво,\nДағал сўзли бадбахт бўлур доимо.\nАгар йўқ экан сенда молу пулинг,\nБу Саъдийча ҳам йуқми ширин тилинг?\nУлуғлар жафосини кўрмай киши,\nКичиклар азоб чекса ҳам йўқ иши.\nЧўпон яхшилик бирла қўйгил қадам.\nЁмонлашга сўз топмасин муттаҳам.\nОғир ботса душман сўзи, англа, бил.\nНе айбингни айтса, шуни қилмагил.\nШу одам бўлур менга чин дўсту ёр -\nКи, айбим юзимга деса ошкор.\nЭл олдида бўлғунг азиз, мўътабар,\nЎзингни десанг ҳаммадан кам агар.\nЗафарнинг калиди сенда йўқ экан,\nОчилмайди бахт эшиги зўр билан.\nДема ҳар садаф қорнидан дур чиқар,\nВа ё ўқ нишонга тегар ҳар сафар.\nЎзига қараб иш қилур мардлар,\nУялмас киши лоф урмас агар.\nҚароқчи эрур яхшироқ, эй жиян,\nЎзини пок кўрсатган ифлосдан.\nРиё сиртига бермагил эътибор,\nБу сув остида балчиғу лойқа бор.\nКўрингай кийим авраси ҳар қачон,\nШунинг-чун у яхши-ю, астар ёмон.\nКерак бўлса сенга агар яхши ном,\nЯсатма ташинг, дилни пок эт мудом.\nЕсам арпа нонини меҳнат билан.\nШириндир бировларнинг оқ нонидан.\nҚорин бандаси ухламас тун бўйи,\nБиров жаз-жузида қулоғи, ўйи.\nБол излаб, егунча ари наштарин.\nҚаноат билан шинни есанг ширин.\nДили ғамли шоҳдан жаҳонда, ахир,\nДилида ғами йўқ гадо яхшидир.\nДилинг куймасин ноумидлик билан,\nЁруғ кун туғилгай қаро кечадан.\nЕтук дуршунослар садаф сингари\nОчарлар оғиз келса сўз гавҳари.\nСўзи бирла овора сергап бари\nНасиҳат эшитмайди кар сингари.\nАгар сўзласанг бетиним, зўр бериб,\nҚолурсан биров сўзидан бенасиб.\nДуруст-нодуруст сўзга сабр айлаган\nЭрур яхши ҳозиржавоб лақмадан.\nСўз инсон камолотидир, яхши бил,\nБилиб сўзлагил, ҳурматинг тўкмагил.\nЯқин бўлма сергап кишилар билан,\nАқл ишлатиб, озу соз сўзла сан.\nЮз ўқ отдинг-у, ҳаммаси ҳам хато,\nБир ўқ бирла ур — бўлса ақлинг расо.\nКиши йўқда ҳам демас ул сўзни мард,\nАгар фош бўлганда келтирса дард.\nБиров ғийбатин қилмагил зинҳор,\nДевордан пари ҳам эшитгувчи бор.\nДилинг шаҳру, сир — банди бу шаҳраро,\nШаҳарни очиқ кўрмасин мутлақо.\nТилидан ёнар шамъ мажлис аро,\nШунинг-чун тилин йиғди ақли расо.\nАжаб тотлидир бараҳманнинг сўзи:\n«Ўзин ҳурматин сақлар одам ўзи».\nМабодо сиринг бўлса фош эл аро,\nЁпиш қайта мумкин эмас мутлақо.\nАлангаки, бошдан-оёқ тил эрур,\nБир оз сув билан ўчирилса бўлур.\nҲунарманд киши мен ҳунарманд демас,\nУни таъриф айлар ҳунар ҳар нафас.\nАгар сенда мушк йўқ, жим ўлтир, ахир.\nАгар бўлса, ҳиднинг ўзи айтадир.\nЁмон сўзга солма қулоқ ҳеч қачон.\nКўзинг юм яланғочни кўрган ҳамон.\nЎзини тутар яхши доно киши,\nБировнинг иши бирла бўлмас иши.\n«Ҳазилми?» — дедим, кимса сўзлар эди,\nЎғирликни ғийбатдан аъло, деди.\nДедим унга: «Эй фикри хом, беақл,\nИшонмайди бу қиссага ақлу дил.\nЎғирликда не фазл кўрган эдинг,\nЎғирликни ғийбатдан афзал дединг?»\nДеди: «Чунки ўғри жасорат қилур.\nУ мардлик кучи-ла қорин тўйғазур.\nНе орттирди ғийбатчи ғийбат қилиб?\nФақат қолди ўзи хижолат бўлиб».\nВазифа ер эрдим Низомиядан,\nЎтарди куним дарсу такрор билан.\nМударрисга бир кун аёни дедим:\n«Ҳасад қилди менга фалони, — дедим.\nҚачонким, сўзим маъни додин берур,\nНегадир, унинг қорни тарс ёрилур».\nМударрис сўзимни эшитган эди,\nКелиб аччиғи, анча афсус еди.\nДедиким: «Сенингча ҳасад-ку хунук,\nДегил, сенга ким айтди — ғийбат тузук?»\nКишиларни ҳар кимки, деркан ёмон,\nСени ҳам у яхши демас ҳеч қачон.\nЁмонлайди ҳар жойда орқангдан у,\nБировларни ҳам у ёмонларди-ку!\nДемишларки, уч шахсга ғийбат раво,\nОшиб кетса тўртинчисига — хато.\nБири подшоҳу жафокор эрур,\nЭл ундан ҳама вақт безор эрур.\nУнинг зулмин айтмоқ ҳалол дам-бадам,\nБилиб, эҳтиёт бўлгуси халқ ҳам.\nИккинчи ҳаёсиз — яширма уни,\nЎзин пардасин йиртади ҳар куни.\nҲовузга тушишдан уни тўсмагил,\nҚудуқда йиқилгай, ахир, яхши бил.\nУчипчи — тарозуда алдоқчилар,\nЁмон феълидан қанча билсанг — гапир.\nЭшитдимки, бир ўғри чўлдан келиб,\nСейистонга кирди саёҳат қилиб.\nЎзига керакли емак ичмакин.\nСотиб олди баққолдан у қанчасин.\nТарозудан баққол ўғирлаб эди,\nСолиб шовқин, ул ўтри шундай деди:\n«Агар тунда йўлни тўсар ўғрилар,\nСейистонлик кундуз куни йўл тўсар.\nЁмон феъл учун тунда ҳам қўрқаман,\nБу кундуз кунн қўрқмагай кимсадан».\nКишиларки, душман сўзин келтирур,\nУлар душманингдан ёмонроқ эрур.\nКиши элтса дўстига душман сўзин,\nҚилибдир у душманга чин дўст ўзин.\nТуриб юзма-юз сўз деёлмайди ёв,\nМени сўз билан қўрқитолмайди ёв.\nЁв айтолмаган сўзни менга аён\nДегайсан, шунинг-чун сен ундан ёмон.\nЧақимчи яна эски кек қўзғатар,\nЮвошган кўнгилни ғазаблантирар.\nСен унга яқинлашма мумкин қадар -\nКи, ўлган илон бошини қўзғатар.\nУ зиндон аро гар кишанда ётир,\nЧақиб юрганидан шу ҳам яхшидир.\nУруш — икки тан ўртасида олов,\nЧақимчи ўтин тошигувчи мохов.\nЭрур ҳаммадан ҳам чақимчи ёмон,\nУнингдек разил кўрмадим қеч қачон.\nБузуқ фикру нодонлиги бирлан ул,\nБузар икки дўст ўртасини нуқул.\nБулар дўстлашурлар бўлиб жону дил,\nУятга қолур ўртада ул разил.\nИкки тан аро кимки ўтлар ёқар,\nАқлдан эмас бу, ўзи ҳам ёнар.\nБу Саъдийча хилватда ким завқ олур,\nТилин икки оламдан ул тортадур.\nХотин бўлса гар поку ақли расо,\nЭрин шоҳ этар гарчи бўлса гадо.\nКўнгилга мувофиқ эса ёр агар,\nЗафар созини чалки, топдинг зафар.\nАгар ғамгусор эрса ёр тун бўйи,\nУ ғамни дема ғам, есанг кун бўйи.\nАгар бўлса ёринг иноқу гўзал.\nМуродингга етдинг — муродинг ўшал.\nУ бўлса ширинсўзли-ю покдил,\nУни ё хунук, ё гўзал демагил.\nДили пок хотин агарчи хунук,\nЁмон хулқли хушнамодан тузук.\nЭри сирка берса, у ҳалво дегай,\nНа ҳалпо ебон эрга аччиғлагай.\nДил оромидир яхши бўлса хотин,\nЁмон бўлса, ундан Худо сақласин!\nЭса тўти бир зоғ билан ҳамқафас,\nҚафасдан қочиш истаган ҳар нафас.\nБошингни олиб кетгил оворавор\nВа ё бўйнинг эг унга бечоравор.\nКовуш тор эса, киймаган яхшидир,\nУруш бўлса уй, турмаган яхшидир.\nЁмон хотини бўлса уйда агар,\nҲайитдек бўлур ул кишига сафар.\nУл уй ичра ёп шодлик эшигин,\nУруш бирла шовқин чиқарса хотин.\nХотин бўлса нодону ҳам кирюрак,\nХотинмас, бошингга балодан дарак.\nХотиннинг ёмони оғир бир азоб,\nХотин яхшиси ёру олижаноб.\nБиров хотини бирла носоз эди,\nКелиб кекса донога нолиб деди:\n«Юким кўп оғир душманим дастидан,\nЧунонки, тегирмон тошин остиман».\nУ доно дедиким: «Керакдир чидам,\nЧидам берса, эр бўлмагай бўйни хам.\nТегирмон тошисан-ку кирганда тун.\nТонг отганда бўлмайсан ости нечун?\nУзиб гулни, бўлган эсанг шодмон,\nТикан дардини тортасан бегумон.\nЕсанг бир дарахт мевасин муттасил.\nТикан санчилиб қолса, дод демагил!\nКўча севгиси уйни барбод этар.\nУйингни хотин меҳри обод этар».\nЖаҳондан кечиб, ғорда жой топса ҳам,\nБутун эл юзига эшик ёпса ҳам,\nҚутулмас киши айб изловчидан,\nТузукми, бузуқми — ёшинган билан.\nБўлур куч билан тўсса дарё йўлин,\nТўсиш мумкин эрмас чақимчи тилин.\nВа ё тулкилик, хоҳ шерлик билан\nҚутулмайсан асло улар дастидан.\nАгар кирса хилват аро ҳар киши,\nУнинг бўлмаса кимса бирлан иши.\nМаломат қилурларки, айлаб риё,\nҚочар халқдан дев каби доимо.\nАгар бўлса хушсуҳбату покдил,\nДемаслар бу покиза ёки асил.\nҚийин кунга қолса бирор камбағал.\nДегайлар бу бадбахт эрур ҳар маҳал.\nКуйиб йиғласа бир ғарибу гадо,\nДегайлар бу қашшоқ бу бахти қаро.\nКелиб қолса бир бой ва ё подшоҳ,\nДегайлар буни бизга берди Худо.\nБу манманлиг-у кибр токай бўлур,\nБу шодликни орқасидан ғам келур.\nБирор камбағалга келаркан агар,\nШараф, омаду бахту толе, зафар,\nАдоват-ла тиш қайрашурлар ҳадеб —\nКи, дунё боқар пасту номардга деб.\nИшинг ўнг келиброқ юришса агар,\nҲарис ёки дунёпараст дейдилар.\nҚўл урмас эсанг ишга ҳиммат қилиб,\nТекинхўр дейишгай маломат қилиб.\nБу эзма, дегайлар, гапирсанг сени,\nБу — сурат, дегайлар, жим эрсанг сани.\nДемаслар чпдамлини бу мард экан,\nДегайлар бошни эгди қўрқув билан.\nАгар бўлса бошида мардоналик,\nҚочарлар дебон бу девоналик.\nАгар кам еса, таън этиб дейдилар:\n«Бўлаклар унинг молини ейдилар».\nАгар у топиб еса яхши таом,\nҚорин бандаси бўлди, дерлар мудом.\nҚилиб балки ортиқча зийнатдан ор,\nКийиб юрса оддий либос молдор,\nЎзидан аяр пулни, бадбахт дебон,\nҚилурлар унга тилни ханжарсимон.\nУйини агар ранг-баранг нақш этар,\nТанига агар тоза шоҳи кияр,\nҒаразгўйлари таън этиб ҳар куни,\nЯсангай хотинларча, дерлар уни.\nСафар қилмаса гар дили пок эр,\nСафар қилгувчи они номард дер.\nДегайким, хотин олдидан чиқмагай.\nЎзин ақлини то ҳануз йиғмагай.\nЖаҳонгаштанинг ҳам шилиб терисин,\nДегайлар у сарсону бадбахт, лаин.\nУнинг бўлса бахтдан насиби агар,\nУ бўлмас эди дарбадар, дейдилар.\nХотинсиз йигитни ғажиб бир талай,\nДегайлар: гуноҳига ер титрагай,\nХотин олса, дерларки, нафси учун\nЭшакдек ботиб қолди лойга бу кун.\nҒажирлар кўримсизни ҳам ҳар нафас,\nГўзалларни қандай улар чайнамас.\nАгар чиқса жаҳонга бирор он сени.\nДегайлар бу жоҳил, паришон сени.\nБиров бирла қилсанг муроса агар,\nБунинг ғайрати асли йўқ, дейдилар.\nДегайлар сахийга насиҳат қилиб:\n«Пулинг қолмагай, сарф қилгил билиб».\nҚаноат била юрса, қўйса қадам.\nМаломатга қолгай у бечора ҳам.\nДегайлар у нокас отадек ўлар,\nКетар қайғу тортиб, бу дунё қолар.\nКишидан киши ҳеч қутулмас экан,\nАсир ўз иложни топар сабрдан.\nБир оқил, ҳунарманд йигит бор эди,\nЖуда нотиқу марду ҳушёр эди.\nХудожўю покизадил, хуш қилиқ.\nҚаро мўйлаби ҳуснихатдан силлиқ.\nЛуғатдон, билимдону илми етук.\nДеёлмасдн «ш» ҳарфин аммо тузук.\nБир оқил кишига дедим бир куни:\n«Тиши йўқми олдин қаторда уни?»\nМенинг бу сўзимдан қизарди шу он,\nДеди: «Ну каби сўзни айтмоқ ёмон.\nКўзингни юмиб бир талай фазлидан,\nКўриб биргина айбини айтасан».\nX и к о я т\nЙиқитди чўчиб оти шаҳзодани,\nТанига ботиб кетди бўйни ани.\nТану бўйни бир бўлди филдек шу дам,\nТан айланман, айланмагай калла ҳам.\nТабиблар турар эрди ҳайратда жим,\nФақат шунда юнонлик доно ҳаким\nТомирларни ишқаб, бошин тиклади,\nЙўқ эрса, у гўрга тиқилгай эди.\nЭшитти — унутмиш унинг хизматин,\nГапирмас эмиш ҳеч унинг қийматин.\nШоҳ олдига келди яна бир маҳал,\nУ пасткаш назар солмади лоақал.\nУялди у доною, эгди бошин,\nЭшитдим, ўзича дер эрди секин:\n«Бураб бўйнин ул кун илож қилмасам,\nБу кун юз ўтирмасди мендан бу ҳам».\nҚулидан юборди у бир доруни,\nСолиб ўтга, ҳидлаш керак, деб уни.\nШоҳ олдига еткузди кул ҳам шу он,\nУнинг айтганин қилди шоҳ шул замон.\nУ дам шоҳни чучкуртди ҳидли тутун,\nТанига яна ботди бошу бўйин.\nҲакимга узр айтгали ул куни,\nКўп ахтардилар — топмадилар уни.\nКиши яхши кун қадрини билмагай,\nЁмон кун агар бошига келмагай.\nСовуқ йилда қишлаш ғарибга оғир,\nБадавлат киши қайда сезгай, ахир.\nАгар йўлда чаққонсан у довюрак,\nШукр қил, юролмасга бергил кўмак.\nҚариларга ёшлар кўмак айласин,\nҒарибларни давлатлилар қўлласин.\nСув қадрини сен кемачидан кўра,\nҚуруқ чўлдаги ташналардан сўра.\nКиши дард чекиб то касал бўлмагай,\nТани соғлик қадрини билмагай.\nҚоронғу кеча кўп узанган билан.\nПа бплснн уйида қотиб ухлагап.\nИситма азобида ўткарса тун.\nШу одам билурким, тун эрмиш узун.\nХўжа энди турди — чалингач довул,\nНа билгайки, қандай тун ўтказди қул?\nЁмон кетидан тушмагил аввало,\nТушибсанми, маҳв эт уни мутлақо.\nТили бўлса эди ўликда агар,\nДер эрди қилиб доду фарёдлар:\nУмр ўтди бизларда ғафлат билан,\nҚўлингдан бу фурсатпи бой берма сан!\nМинг афсуски, шундай ажойиб ҳаёт,\nЯшиндек ўтиб кетди тез, бесабот.\nПиёла синиб, унга тушса қадоқ.\nУнинг нархи тушгай ўшал ондаёқ.\nУмидинг агар эрса хирмон қилиш,\nЭкинни қил ўз вақтида парвариш.\nМаломат билан қилма умрингни ҳайф,\nШу фурсат ғаниматдир, «Алвақту сайф!»\nБу боғ сарви қанча баланд бўлса ҳам,\nБошини ажал ели қилгувси хам.\nТопар воя ўттиз йил ичра ниҳол,\nЕмиргуси бир зумда қаттиқ шамол.\nЖигарни кабоб этди бу икки байт,\nРубобчи ўқирди эсимда у пайт:\n«Минг афсуски, бизсиз келур кўп баҳор,\nОчилгай кулиб, яшнагай лолазор.\nКелур фасллар қанча йиллар, эсиз,\nУ вақтларда биз ғишту тупроқмиз...»\nТопиб олди бир тилло ғишт бир киши,\nХамиша художўйлик эрди иши.\nТўсиб ақлини, қилди тилло гаранг,\nБу савдо билан қалбини босди занг.\nБутун тун бўйи ўйича дер эди,\nТуганмас умр бўйича дер эди:\n«Ялинмоқ, тиланмоқ билан қоматим\nБировга эгилмас, кетиб ҳурматим.\nСолай ости мармар ажойиб бино,\nТўсин, васса, шамшоду уд, ҳоказо.\nСолай бир гўзал ҳужра дўстларга хос.\nОчай боғдан эшик, ёзай соз палос.\nЗерикдим бу йиртиқ-ямоқ дастидан.\nУчоқ тафтида ёнди-ку жону тан.\nПиширсин таомларни ошпаз келиб.\nҚилай парвариш жонни роҳат қилиб.\nЖуда қийнади жонни қаттиқ намат,\nЁтай парқу, шоҳида энди фақат».\nКетиб ақли, бўлди ўзи телбатоб.\nБошин мағзи ҳирс панжасида ҳароб.\nЧиқиб кетди саҳрога мағрурланиб,\nНа турди, на ўлтирди у айланиб.\nБиров гўр ўйиб, лой қиларди шу кун.\nБу гўр лойидан ғишт қуймоқ учун.\nЧуқур ўйга ботди ўшал дамда чол.\nДеди нафсига: «Кўргил-у, ибрат ол.\nУ ғиштга дилинг бердинг, эй бехабар.\nСени лой қилиб, бир куни ғишт қуяр.\nТамаъ оғзи очиқ эрур доимо,\nЮмилмайди бир луқмадан мутлақо.\nКеч, эй ҳиммати паст, бу ғишт меҳридан,\nТўсолғунгми дарёни бир ғишт билан?\nПулу мол йиғишни қилурсан хаёл,\nЭтиб умр сармоясин поймол.\nҒурур чанги ақлинг кўзини тўсар,\nКибр ўти умр хирмонига тушар.\nҒурур сурмасидан пок этгил кўзинг\nЕтиб гўраро сурма бўлгунг ўзинг».\nБиров маргидан бўлмагил шодмон,\nСени ҳам тирик қўймагай бу жаҳон.\nБу бош охири бўлгусидир фано,\nДегайсан кўзи йўқ эди мутлақо.\nЧопардим баланд тепани бир замон,\nҚулоғимга етди бу оҳу фиғон:\n«Ҳушинг бирла тешангни оҳиста ур,\nЮзу кўзу бошу қулоқ шундадир.\nУ кун шоҳ эдим — мулким эрди жаҳон,\nҚаро ерга тенгман, қара, бу замон».\nБир аблаҳ ўзи эл ҳақин ер эди,\nУ ҳар дамда шайтон лаин дер эди.\nКўриб йўлда, шайтон унга дедиким:\n«Сенингдек разил дунёда кўрмадим.\nАхир, дилда-ку иккимиз дўстмиз,\nНега тиғ кўтардинг менга, бетамиз?!»\nМард бўл-у, карамли, ҳам хушфеъл бўл,\nҲақ сенга, сен эса бандага топ йўл.\nДонолар сўзини ёдингга олсанг:\n«Синамай иш тутган ҳоли бўлур танг».\nЎйлаб кўр ўқини бўшатмай камон,\nБўшатиб, сўнг ўйлаб, бўлма пушаймон.\nИшим, сўзим тўғри бўлса, не ғамим,\nНима деса-десин ғийбатчи ғаним.\nЭшитдим — адолатли бир подшо,\nКияркан астару авра бўз қабо.\nБири дебди: «Шоҳим, тўнинг жуда жўн,\nХитойи шоҳидан тикдир яхши тўн!»\nДебди: «Бул кийимда танга осойиш,\nБундан ортиғидир зебу оройиш...\nМенинг бошимда ҳам юз-юзлаб ҳавас,\nЛекин ғазна танҳо меники эмас.\nҚўшинлар ҳақидир бойлигу гавҳар,\nШоҳ зийнати учун эмас сийму зар.\nГар аскар бўлмаса шоҳидан ризо,\nВатан чегараси қолур хавф аро.\nДеҳқон эшагини талаб кетса ёв,\nНечук солиқ солар султон беаёв.\nҒанимлар таласа, шоҳи олса бож,\nНе иқбол кўради ундай тахту тож.\nЙиқилганга зўрлик мурувват эмас,\nАъло қуш чумоли донини емас...\nКишвар олиш мумкин соз хулқинг билан.\nҚон тўкма жанг қилиб ўз халқинг билан.\nҚасам мардлик ҳаққи, бутун кенг жаҳон,\nСира арзимайди ерга томса қон.\nЭшитдим бахтиёр Жамшид подшо,\nБулоқ бошга ёзмиш шундай бир маъно:\n«Кўплар ҳам бу чашма бошига етди,\nСув ичди, дунёдан кўз юмиб кетди.\nҚанчаси зулм ила оламни олди.\nГўрга ўзи кетди, олгани қолди».\nЭшитдим, бир куни ов қилиб қувноқ.\nУлуғ Доро кетмиш лашкардан йироқ.\nҚўққис рўпарадан чиқмиш йилқибон.\nҚўрқувда дилидан ўтказмиш султон:\n«Бошламасдан бурун бу менга ҳужум,\nБир аниқ ўқ билан гум қилайин, гум!»\nШундай, уни душман этибон гумон.\nЎқ тортиб, ўқталди каёний камон.\nУл дер: «Эй Эрону Турон подшоҳи.\nЮртингга тушмасин ёмон нигоҳи.\nМен шоҳ йилқиларин нигаҳбониман,\nБунда юрадирман шул хизмат билан»,\nШоҳнинг кўнгли тушиб жойига шу чоқ,\nКулиб унга деди: «Эй ақли чўлоқ,\nНақ жонингга ора кирди фаришта,\nКамоним тахт эди, ўқи саришта».\nКулиб шоҳга шундай дебди йилқибон:\n«Валломатдан сўзим тутмасмап ниҳон.\nЯхшиликка элтмас агар шаҳаншоҳ,\nАжратмаса дўстни душмандан, э воҳ!\nУлуғлик шартидир, ҳокимлик нақши:\nКичикларни бир-бир билмоқлик яхши.\nМени саройингга чорлаб неча бор,\nЙилқилардан сўроқ қилдинг, ҳукмдор!\nБу кун меҳр билан чиққандим пешвоз,\nДушман ҳисоб этдинг, бошлаб тирандоз.\nМингта от ичидан мен, эй шаҳриёр,\nКерагин танийман адашмай зинҳор.\nЧунки йилқиларим билан ақлим банд,\nСен ҳам йилқиларинг унутма ҳарчанд».\nЧўпондан бу сўзни эшитиб Доро,\nЯхшилик кўрсатди, айлади дуо.\nКетаркан ўзича дерди кўп хижил:\n«Бу сўзни лавҳага ёзиб қўйсин дил.\nТахту мулк хатарда, кучаяр ҳариф,\nШоҳ бўлса тадбирда чўпондан заиф».\nҚўлингдан келганча меҳнат қил, меҳнат,\nМеҳнатдан ёғилур бошингга раҳмат.\nБир итга дуч келди биров саҳрода,\nТашналикдан ётар жонсиз, афтода.\nДасторин арқондек қудуққа солди.\nУчига қалпоғин бойлаб, сув олди.\nХизматга белини маҳкам боғлаб у,\nМажолсиз кучукка қўлдан берди сув.\nУнинг бу ишидан тонибон хабар,\nҚозидан гуноҳин сўрар пайғамбар.\nҲушёр бўл, зулмдан қилгил андиша,\nВафою карамни айлагил пеша.\nЯхшилик мукофот топди итдан ҳам,\nГар одамга қилсанг, бўлмас ундан кам.\nҲар ким ўз ҳолича юк кўтарар, бил,\nЧигиртка оёғи чумолига зил.\nШол тулкини кўриб қолди бир киши,\nКўп ҳайратга солди Худонинг иши:\n«Тириклиги қандай ўтар бу аҳвол,\nХўраги не бўлур — оёқ-қўли шол?»\nШундай хаёл билан дарвеш турар лол,\nБир шер чиқиб қолди тишида шағол.\nОвин еб, йўлига равон бўлар шер,\nҚолган сарқитини тулки тўйиб ер...\nЭртасига кўрса, яна шу аҳвол,\nТулки сарқит териб, яшар бемалол.\nБуни кўриб, яна фикр қилди у,\nЯрагганга беҳад шукр қилди у.\nДеди: «Бундан кейин бурчакка кирсам,\nКуч бирла ризқ топмас зўравон фил ҳам».\nМеҳрибонинг Худо ўзи эрмасми?\nЯратгач, ул ўзи ризқинг бермасми?»\nНа бегона келди унинг қошига,\nНа дўст етиб келди ғариб бошига.\nҒойибдан ризқ кутиб, ётарди якка,\nОқибат ёпишди пўсти суякка.\nОхир қимирлашга қолмади мажол,\nДевордан бир овоз келди: «Қулоқ сол,\nЎрнингдан туриб, шер бўл, эй бедаво,\nШол тулки йўлини тутма мутлақо.\nШердек топиб е-да, қолганин ирғит,\nОдамсан, тулкидек емагил сарқит.\nШер мағрурлигига одамлик пайваст,\nТулкидек судралган саёқ итдан паст.\nЎзинг топиб егил дўст бирла боҳам,\nЎзгалар сарқитин кўзлама бир дам.\nБилак кучинг билан ишлабон халол.\nҲиммат тарозуси ўлчаганин ол.\nМардлик ила топгил уз роҳатингни.\nБошқадан кўзлама фароғатингни.\nЁшликда тута бил кексалар қўлин,\n«Қўлимни тут!» дебон тутмагил қўлин.\nКимдан енгил бўлар халқнинг заҳмати.\nЎшанга ёғилар Худо раҳмати.\nКимда ҳиммат бўлса, унга ақл ёр.\nҲимматсизда на ҳуш ва на ақл бор.\nЯхши ишга келур яхшилик жавоб,\nЯхшининг бошига ёғилар савоб.\nЎзи каби оддий инсон ишқидан\nОромин йўқотар дилу қалбу тан.\nКундуз дилга фитна солур жамоли,\nКечаси банд этар яна хаёли.\nИшқига бир қадам қўйганинг замон,\nУнут бўлар ундан ўзга кенг жаҳон.\nСевгинг олдида зар тополмас қадр.\nСенинг учун зару тупроқ барибир.\nЎзга ҳамдамлигин дилинг истамас,\nУ бор жойга сиғмас бошқа бирор кас.\nКўзларинг ичидан берасан манзил,\nКўзлар юмилганда манзилдир кўнгил.\nНа расво бўлишдан дилда мусибат.\nНа бир дам тоқатга дилингда қувват.\nЖон истаса, лабдан тутарсан жонни.\nТиғига тутарсан бош — саргардонни.\nЭшитдим созанда созига бир кун\nБир париваш тушиб кетганмиш ўйин.\nОшиқлар ўлтирар эди бўйни хам,\nЎйинчи этаги куймиш тегиб шам.\nДод солиб, ҳар ёқни бузганда жонон,\n«Нима бўпти?» демиш бир дили вайрон.\nСенинг этагингга ўт бўлса туташ,\nМенинг хонумоним куйдирмиш оташ.\nЁр эсанг, ўзингни унут-чи, қани?\nБиттадир ёр ила ошиқнинг тани».\nБир ошиқ бор эди шаҳри Самарқанд,\nШирин сўз, тилининг ҳар самари қанд.\nЖамолига гаров бўларди офтоб,\nШўхлигидан тақво асоси ҳароб.\nҲуснда якто у мисоли оят,\nГўё парвардигор этмиш саховат.\nЎтганда ундан кўз узилмас асло,\nДўстлари қиларди унга жон фидо.\nУл эса маъшуқа кетида соя,\nБир куни маъшуқа дер бекиноя:\nЭй хира, кетимдан юрмоғинг бежо,\nСенинг тузоғингбоп қушмасман асло.\nБилки, сени яна кўрсам шу алфоз,\nБошингни узайин мисли қиличбоз!»\nБиров дебди: «Бошинг олиб қоч йироқ,\nЎзингга йўл танла бундан осонроқ.\nБунга эришмоғинг, наздимда, душвор,\nЖонон, деб жонингдан айрилма зинҳор!»\nБу сўзни эшитиб ошиқи шайдо,\nДилидан кўтариб оҳу вовайло.\nДеди: «Қўй, бўлайин тиғидан ҳалок,\nҚонимга қип-қизил бўялсин бу хок!»\n«Ёр тиғидан ўлди!» — деса дўст-душман,\nМен улуғ шарафга етган бўламаи.\nОбрўйимни ноҳақ тўкса ҳам беҳис,\nУнинг кўчасидан кетмасман олис.\nМенга «Тавба қилгил» дегандан кўра,\nЭй худбин, сен ўзинг кечирим сўра!\nКечиргум — менга ул нима қилса ҳам,\nҚонимга қасд қилса, эзгуликка жам.\nҲар кеча ёдидан кул бўлиб, ҳайҳот,\nТонгда хуш бўйидан топурман ҳаёт.\nБу кун ёр кўйида жон берсам охир.\nМаҳшарда ёнида қураман чодир».\nДилингда ишқ бўлса, мусиқа эмас,\nТуя қадами ҳам уйғотар ҳавас.\nАраб ноласига чўлда, қария,\nРақс тушиб кетар ҳаттоки туя.\nТуяга куй шунча кор этса, демак,\nЗавқи йўқ киши бир эшакдур, эшак.\nКимки ўз ёвини дўст тутса агар,\nУни оқил дема, у нодон овсар.\nПодшоҳ қизини сўраган гадо,\nКўп таёқ ейди-ю, кўрар кўп савдо.\nКим ошиққа деса, ишқидан сақлан,\nОшиқнинг далига санчилур тикан.\nБирор кимни чаён чақса ногаҳон,\nҚай оқил унга дер: «Тортмагил фиғон!»\nКимки насиҳатинг тинглашдан йироқ,\nФойдасиздир унга насиҳат қилмоқ.\nМиқиб кетмиш кимнинг қўлидан жилов,\nКор қилмас секинроқ юр, деган ундов.\nНе хуш сўзни айтмиш Синдбод — сўзамол:\n«Эҳтирос оловдир, насиҳат — шамол!»\nШамолдан авж олиб, гуриллар олов,\nКалтак еган йўлбарс ёвроқ бўлур, ёв.\nЁдимда — уйқусиз ётардим туни.\nҚулоғимга инди парвона уни.\nШамга дер: «Мен — ошиқ, куймак раводир,\nСен ёниб йиғлайсан, бу не балодир?»\n«Эй менинг ҳаридор дўсти мискиним,\nАсалдан ажрадим, ёри шириним.\nМендан узоқлашгач Ширин висоли,\nФарҳоддек бошимда оташ хаёли».\nШундай деб йиғларди жигар-бағри об,\nКаҳрабо юзидан оқарди селоб.\nДеяр: Эй даъвогар, ишқ эрмас коринг,\nНа сабру тоқат бор ва на қароринг.\nКетарсен шуъламдан бир оз айланиб,\nТурарман қимир этмай мен ўтда ёниб.\nИшқ ўтида сенинг қанотинг куяр,\nМенинг бош-оёғим, ҳаётим куяр.\nБазмни ёритган нуримга боқма,\nДил сўхтам, кўз ёшим кўргил, тутоқма».\nУлуғлик чечан сўз, даъвода эмас,\nБаландлик хаёли ҳавода эмас.\nТавозеъ кўтарар бошингни баланд,\nТакаббур тупроққа тиқар бериб панд.\nКосаси оқармас — кимки димоғдор,\nБаландлик нетару охир бўлур хор.\nИззат-мартабалар истасанг агар,\nКишига ташлама кибрли назар.\nХушёр киши хаёл қилмайди, ахир,\nҒурур билан киши топар, деб қадр.\nБилгил, тўрга лойиқ эмас ҳар ким ҳам,\nҚадрини фазлидан топар ҳар одам.\nОддий қамиш қанча ўсса — бўш ичи,\nҲеч қачон бўлолмас шакар қамиши.\nКўнгилни оларди унинг ройиши.\nШакар қамишидек бели белбоқдор,\nМолинн пашшадек талар ҳаридор.\nБир дағал кўз ташлаб эл ғавғосига,\nҲасад билан боқиб бол савдосига,\nАсал сотмоқ бўлиб, чар ёққа елди.\nБадбуруш башара, сўзлари дағал.\n«Асал кетди», дея қилди машмаша,\nБолига қўнмади хаттоки пашша.\nУйга қайтар яна бузилиб авзо.\nБурчакда ўлтирар сержаҳл дилтанг.\nҲайит кун зиндоний бўлгандек тажанг.\n«Баджаҳл қўлида асал ҳам захар!»\nЁмон хулқ дўзахга судрайди осон,\nЯхши хулқ бихишту жаннатдан нишон.\nАриқда илиқ сув бўлса, шуни ич,\nДағал киши яхна шарбатидан кеч.\nДунё ташвишидан кеч Саъдийсифат,\nЙиғилгай сенда ҳам илму маърифат.\nДағал сўз эшитиб келсанг ҳокимдан,\nТобеларни эзма қўполлик билан.\nЎртанма душманинг ёмонласа гар,\nШамолга бер сўзи ёлғон эса гар.\nМенга яхшиликни истаган инсон,\nОчиқ айтар топса хулқимда нуқсон.\nТабиб ўзи бўлса дардга мубтало,\nНечук қилгай ўзга дардига даво.\nОнасига йиғлар йўлда бўталоқ:\n«Шунча юрдик, керак бир оз дам олмоқ».\nОнаси дер: «Жилов бўлсайди қўлда,\nЮк билан кўрмасдинг мени бу чўлда».\nМардлигинг пеш қилмоқ одат билмагил,\nМардлигинг кўрсатиб, номард бўлмагил.\nҚаноат қудратли қилур инсонни,\nОгоҳлантириб қўй очкўз нодонни.\nДилга хотиржамлик сол, эй бесабот,\nГардон тош тагида ўсмас наботот.\nАқл ёр бўлса, кўп семиртма танинг,\nТанни семиртирсанг, билки, ўлганинг.\nАқлли кишилар боққани ҳунар,\nТанасин боққанлар ҳунарсиз қолар.\nОдамлик хислатин ким қўйса устун,\nАввал ўз нафс итнн айлагай забун.\nЕб-ичиб, ухламоқ ҳайвоннинг иши.\nШу тариқ яшайди ақлсиз киши.\nХилватда ўлтириб бахтиёр одам,\nИлмдан ҳиссасин олур дамодам.\nКим ажрата олмас зулматни нурдан.\nДемак, фарқ этмайди у девни ҳурдан.\nГар кўра олмасанг йўл устинда чох.\nЙиқилсанг, қусури ўзингда, э воҳ.\nКим нафас бандаси — эс-ҳушдан йироқ,\nҲикматдан бўш қолур ул тўла қурсоқ.\nҚорин ва икки кўз — ҳеч тўймас ковак.\nБўш юргани яхши ўрама ичак.\nБиласанми, эркин ул ваҳший ҳайвон,\nНафси деб тузоққа тушар ногаҳон.\nЙиртқичликдан мағрур қудратли йўлбарс,\nҚопқопга сичқондек илинтирар нафс.\nСичқондек гар биров ош-нонин ерсан,\nҚопқонига тушиб, пайконин ерсан.\nҚаноатни одат қнлса нафс — бало,\nУнинг наздида тенг бўлгур шоҳ-гадо.\nТамаъ суриб борар шоҳ томон, зеро,\nТамаъдап қутулсанг, ўзинг подшо...\nАқлинг бўлса, нафеинг қадр этма зинҳор.\nБир тамаъгир барвақт туриб кетарди,\nХоразмшоҳга у сажда этарди.\nШоҳни кўриб, ерга ташлар ўзини,\nҚаддин букиб, ерга суртар юзини...\nБир кун ўғилчаси дебди: «Отажон,\nМушкул саволнм бор — айлагил баён:\nАйтмабмидинг қибла томони Ҳижоз,\nНечун бул томонга ўқурсан намоз?»\nҚаноат бирладир сарафроз одам,\nТамаъли кишининг бўйни доим хам.\nТамаъ деб тўкмагил обрўйинг барин.\nБир арпага сотма шараф гавҳарин.\nКим тамаъдин кечар, бўлмас шарманда,\nНа биронга тобеъ, на нафсга банда.\nТамаъ барча дўстдан этар мосуво,\nСени этмай расво, ундан бўл жудо.\nНафсинг муродининг йўлидан кетсанг.\nАжабмас, ҳаётдан номурод ўтсанг.\nЙўқликда очликка чидамоқ учун,\nМеъёрида егин тўкинчилик кун.\nУлуғлар — булутли ҳавода қуёш,\nСувга ботган чўғдир ҳасадчи бебош.\nУлуғ яна балқиб чиқар булутдан,\nСувга чўккан олов ёнмас куч билан.\nЗулматдан чўчимас ақлли инсон,\nЗулмат ичида ҳам бор оби ҳайвон.\nХабаринг борми, бу суягинг — қафас,\nЖонинг — бир қуш, унинг номидир нафас.\nБу қуш гар қафасдан чиқса бир бора,\nҚайта тутишга ҳеч топилмас чора.\nХаёт бир нафасдир, ҳар дам ғанимат,\nҲар бир дамга беринг оламча қиммат.\nОламга ҳукмдор эрди Искандар,\nОламни қолдириб кетди ул қайсар.\nУмрин чўзолмади бир нафас, бир дам,\nБир дам учун бутун олам бериб ҳам.\nҲар ким кетар экан, экканин олар,\nУндан яхши ёки ёмон ном қолар.\nБиздан сўнг ҳам кўп гул очар бу бўстон,\nДўстлар ўлтиришар гул териб шодон.\n- Сидқий Хондайлиқий таржималари -\nБахилнинг мазаммати баёнида\nБахил қасдиға гар жаҳон айланур\nВа ар иқбол анинг ғуломи ўлур.\nВа гар илкида ганжи Қорун эса,\nВа гар тобеъи рубъи маскун эса.\nБахил арзимас улки, тутқунг отин.\nВа гар рўзгор этса ҳам ҳидматин.\nБахил молиға қилма бир илтифот,\nБахил молининг отин айтмоқ уст.\nБахил ар эса зоҳиди баҳравар,\nБиҳишт аҳли йўқ деди хайр ул-башар.\nБахил арчи моли билан бўлса бой,\nЧекар хорлиқ, ўйла пулсиз гадой.\nКарам аҳли молин егай ҳосилин,\nБахиллар егай олтунининг ғамин.\nТакаббурнинг мазаммати баёнида\nТакаббурдин албатта қил ўзни пок,\nКи, бир қўлидин ўлурсан ҳалок.\nТакаббур улуғдин ўлур нописанд,\nҚилур кам муни ким эса ҳушманд.\nТакаббур бўлур одати жоҳилон,\nУлуғлардин ўлмас такаббур аён.\nТакаббур Азозилни хор айлади,\nКи лаънат чоҳиға дучор айлади.\nКишини такаббур эса хислати,\nТўла бўлғуси бошида фикрати.\nТакаббур ямонларни(нг) бўлғай иши,\nТакаббур бўлур зоти нокас киши.\nЧу билдинг, такаббур нега айлағунг?\nХато айлағунг ва хато айлағунг!\nИлмнинг фазилати баёнида\nТопар илмдин одам ўғли камол,\nНа давлат билан топилур бу хисол.\nТилаб илм, ёнмоқ керак шамъвор,\nКи беилм топулмағай Кирдикор.\nБўлур оқил одам талабгори илм,\nКи доим қизиқ келди бозори илм.\nКишиға азалда эса бахт ёр,\nҚилур ул кимса ўқуш ихтиёр.\nТалаб айламоқ санга илм ўлди фарз,\nЯна вожиб истаб этиш қатъ арз.\nЮгур илм этокиға, маҳкам қўл ур,\nКи илминг муродингға қотиштирур.\nУқуш айламоқ доим оқил иши,\nКи беилм бўлмоқ бу — жоҳил иши.\nСанга илм дунёу динда тамом,\nКи коринг топар илм ўқусанг низом.\nЖоҳиллар суҳбатидан қочмоқ баёнида\nДило, гар эсанг оқилу ҳушёр,\nЖаҳолат элиға даме бўлма ёр.\nҚочишликда нодондин ўл тирдек,\nҚовушмасда бўл шакару ширдек.\nСанго аждаҳо бўлса гар ёри гор,\nЯмон ёрдин яхшидур сад ҳазор.\nАгар душмани жонинг оқил эрур,\nГўзал дўстдинким, жоҳил эрур.\nЖаҳонда чу жоҳил киши хор йўқ,\nКи жоҳил каби бир ямон кор йўқ.\nЯмондин ямон ишдин ўзга келмас,\nГўзал сўзни андин киши англамас.\nСаранжоми жоҳил жаҳаннам бўлур,\nКим жоҳил, гўзал оқибат кам бўлур.\nСари дора жоҳил осилғони хўб,\nКи жоҳил элин хор бўлғони хўб.\nЯмондин ҳазар қилғил, эй тоза дил.\nИкки дунёда бўлғунг андин хижпл.\nАдолатнинг сифати баёнида\nЧу Эзид сани айлади подшоҳ,\nНечук бўлмағайсен адолатпаноҳ?\nАдолат эрур зевари хисрави,\nНечук адл учун тутмағунг дил қавий?\nСанга мамлакат бўлғуси барқарор,\nАдолат иши бўлса гар дастёр.\nЧу Нўширавон қилди адл ихтиёр\nГўзал номи алҳол эрур барқарор.\nАдолат нишонидур ороми мулк,\nКи ҳосил бўлур адлдин коми мулк.\nЖаҳонға адолатча меъмор йўқ,\nБийикроқ адолат каби кор йўқ.\nСанго яхши мундин не ҳосил бўлур,\nКи номинг шаханшоҳи одил бўлур.\nСаодатдин истар эсанг гар нишон.\nЖафо эшигин боғла элға, аён.\nРаият дилин сақлагил барқарор,\nСитамдидаларнинг муродин чиқор.\nЗулмнинг мазаммати баёнида\nХароб ўлғуси зулм бирла жаҳон.\nЧу бўстонки, кўрғай хазондин зиён.\nЖафо сори майл этма ҳеч дар ҳол,\nКи мулкингни хуршиди топмас завол.\nКиши ёқса зулм оташин бегумон,\nЧиқарғувси олам элидин фиғон.\nСитамдида гар чекса бир ўтлуғ оҳ,\nСуву лой ҳам бўлғай андин табоҳ.\nҚила кўрмагил нотавонларға зўр,\nЎзинг ўйла, охир эрур тор гўр.\nСитамдидаға кўрма зулминг раво,\nСани ўртар эл ўтлуғ оҳи било.\nЭл озорини қилма, эй тийраройҳ\nКи ногаҳ етар санга қаҳри Худой.\nСитам бирла бечоранп қилма танг,\nКи золим тамусқа кетар бедаранг.\nҚаноатнинг слфати баёнида\nДило, гар қаноатқа ҳамроҳсен,\nФароғат жаҳони аро шоҳсен.\nҚатиғликдин, эй камбағал, қилма дод,\nКи мол оқил олидадур, ўйла бод.\nФақирликдин оқил нечук қилғай ор,\nПаямбарғадур фақрдин ифтихор.\nҒанийнинг эса оқча оройиши.\nВале яхши фақр аҳли осойиши.\nЧу йўқсан ғаний, қилмағил изтироб,\nШаҳ олмас хирож, ўлса бир ер ҳароб.\nҚаноат ҳама вақт аро хўб эрур,\nҚаноат қилур кимки, маҳбуб эрур.\nҚаиоатни нуридин эт дилни соф,\nАгар некбахт эрсанг, эй бехилоф.\nҲирснинг мазаммати баёнида\nБўлан ҳирс домиға, эй мубтало,\nБу ҳирсинг эрур бошқа битган бало.\nАдо қилма умрингни йиғмоқда мол,\nКи ҳамнарх гуҳарға бўлмас сафол.\nКиши тушсаким ҳирс банди аро,\nОлур борча умрини боди фано.\nҚилай фарз амволи Қорун санго,\nБори неъмати рубъи маскун санго.\nСан охир бўлурсан гирифтори гур,\nБўлуб ўйла бечора, эй бешуур.\nНечук куйгасен зар хаёлотидан,\nЧекарсен эшак киби бори миҳан.\nЧекарсен нечук ранжлар мол учун,\nКи ногаҳ бўлур бир куни сарнигун.\nЧунон жой олибдур дилингда дирам,\nКи завқидан ўлдунг надими надам.\nБўлубсен чунон ошиқи рўйи зар,\nКи кезғунг жунун аҳлидек дарбадар.\nТилло сайдиға санда қасд ўйла бор,\nКи ҳеч этмағунг ёди рўзи шумор.\nИлоҳи, у нокас дилин тутма шод.\nКи дунё учун қилса динин фасод.\nШайтоннинг мазаммати баёнида\nДило, кимки маҳкуми шайтон эрур,\nТуну кун гуноҳ ичра сарсон эрур.\nКишигаки, шайтон эса пешво,\nҚачон ёнғусидур Худо йўлиго?\nДило, қилма қасди гунаҳ зинҳор,\nКи Ҳақ қошида бўлмағунг шармсор.\nГунахдин қилур хушманд эҳтироз,\nКи бўлғувси сувдин шакарга гудоз.\nГунаҳдин қилур некбахт ижтиноб,\nКи пинҳон қилур кунни нурин саҳоб.\nЯмон нафсингга бўлма албатта ёр,\nКи ногоҳ бўлурсан гирифтори нор.\nГунохдин агар ёнмас эрса дилинг,\nБўлур асфаласофилин манзилинг.\nТириклик уйин қилмағайсен ҳароб.\nЯмон феъл селобидан, эй шабоб!\nСан ўлсанг агар фисқдин бир сори,\nБў(л)массан бихишт гулшанидин нари.\nВафонинг сифати баёнида\nДило, бўл вафо узра собитқадам,\nКи бесикка ҳеч ерда юрмас дирам.\nВафо йўлидин бурмасанг гар инон,\nАдув кўнглида дўст бўлғунг чунон.\nЎгирма вафо кўйидин рўйи дил,\nКи ёр олида бўлмағайсен хижил.\nВафо йўлидин ташқари қўйма по,\nКи аҳбобдин арзимайдур жафо.\nБори дўстлардин жудолиқ хато,\nУзулмоқ ёрондин хилофи вафо.\nБўлур бевафолиқ хотунлар иши,\nСан ўрганма хотун ишин, эй киши.\nШукрнинг фазилати баёнида\nКишинингким, кўнгли эса ҳақшунос,\nКерак йўқки, боғлар забони сипос.\nДам урма Худо шукридин ўзгаго,\nКи вожиб эрур шукри Эзид санго.\nТўла бўлғуси шукрдин неъматинг,\nЭшикдин кирар фатҳ ила нусратинг.\nХудо шукрини гар қиёматғачо\nМингидин бирин қайда қилғунг адо.\nВале шукрин айтмоқ авлодурур,\nКи Ҳақ шукри миллатға зевар эрур.\nЧу банд этмасанг шукри Ҳақдин забон,\nКелур илкингга давлати жовидон.\nСабрнинг фаслини баёнида\nСанга гар сабури эса дастёр,\nКелур илкингга давлати пойдор.\nСабури эрур жумла мурсал иши,\nЎгурмас юзин мундин эслик киши.\nОчар сабр мақсуди жон эшигин,\nКи очилмас ул сабрдин ўзгадин.\nСабури чиқорғай муроди дилинг,\nКи илм аҳлидин ечилур мушкулинг.\nСабури калиди дари орзу,\nДағи фотиҳи кишвари орзу.\nСабури ба ҳар ҳол авло эрур,\nАнинг таҳтида неча маъно эрур.\nСабури санинг мақсадингни берур,\nБало ва аламдин сани қутқарур.\nСабури қилурсан санга бўлса дин,\nКи шошмоқ эрур кори шайтон лаин.\nРостлиқнинг сифати баёнида\nДило, ростлиқ айласанг ихтиёр,\nБўлур давлатинг ҳамдаму бахт — ёр.\nБошин чулғамас ростдин ҳушманд,\nКи ном ўлғуси ростлиқдин баланд.\nДаминг ростдин урсанг ар-субҳвор,\nЖаҳолат тунидин тутарсан канор.\nДам урма бажуз рости зинҳор,\nКи сўлдин ошуқдур ўнг, эй номдор!\nГўзал ростдин дунёда кор йўқ,\nКи садбаргида ростнинг хор йўқ.\nЯлғоннинг мазаммати баёнида\nКишигаки норасолиқ бўлса кор,\nҚачон рўзи маҳшар бўлур ростгор.\nКишиғаки бўлса забони дуруғ,\nЧароғи дили они бўлмас ёруғ.\nДуруғ одамийни қилур шармсор,\nДуруғ одамийни қилур бевиқор.\nХирадманд каззобдин тутқай ор,\nКи одам деб они қилинмас шумор.\nДуруғ, эй йигит, сўзлама зинҳор,\nКи козиб бўлур хору беэътибор.\nЖаҳон ичра ялғонча йўқ иш батар,\nЙўқ андин бўлур номи нек, эй писар.