«Умар: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг фитна ҳақидаги ҳадисларини ким ёддан билади?!» деди.\nҲузайфа: «Мен у зотнинг: «Кишининг аҳлидаги, молидаги ва қўшнисидаги фитнасини намоз, рўза ва садақа ювиб юборади», деганларини эшитганман», деди.\n«Мен бу ҳақда сўраётганим йўқ. Мен денгиз мавжидек мавжланадиган (фитна) ҳақида сўраяпман», деди Умар.\n«Унинг қаршисида ёпилган эшик бор», деди Ҳузайфа.\n«У очилурми, синдирилурми?» деди Умар.\n«Синдирилур», деб жавоб берди Ҳузайфа.\n«Ундоқ бўлса, қиёмат кунигача ёпилмас экан-да», деди Умар.\n«Ундан сўра-чи, Умар эшик ким эканлигини билармикан?» дедик. У сўради. Ҳузайфа:\n«Ҳа, эртадан олдин кечаси бўлишини билгандек билар эди», деди.\n«Фитна» сўзи луғатда «синов» ва ўзимиз тушунадигандек, «ёмонлик» маъносини ҳам англатади. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам келажакда мусулмонлар ичида фитна чиқиб, урушлар, келишмовчиликлар ва нохушликлар бўлиши ҳақида баъзи ҳадисларни айтган эдилар.\nҲазрати Умар ҳам бу нарсадан хабардор эдилар. Шу билан бирга, мазкур фитна менинг вақтимда чиқмасмикан, мен унга аралашиб қолмасмиканман, деган хаёл билан юрар эдилар. Шунинг учун ҳам Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг мазкур фитна ҳақидаги ҳадисларини яхши билган кишилардан сўраб-суриштириб юрар эдилар. Кунлардан бир кун ушбу ривоятда зикр қилинган ҳодиса бўлиб ўтди.\nҲазрати Умар: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг фитна ҳақидаги ҳадисларини ким ёддан билади?», деб сўраб қолдилар.\n«Мен у зотнинг: «Кишининг аҳлидаги, молидаги ва қўшнисидаги фитнасини намоз, рўза ва садақа ювиб юборади», деганларини эшитганман», деди.\nКўриниб турибдики, Ҳузайфа розияллоҳу анҳу ҳазрати Умар назарда тутган «фитна»дан кичик маънодаги фитна, синов ва бир хил нарсаларга чалғиб, ибодатда камчиликка йўл қўйиш маъносини тушундилар. Шунинг учун ҳам мол-дунё, аҳли аёл ва қўни-қўшни туфайли содир бўлган гуноҳларни намоз, рўза ва садақа ювиб юбориши ҳақидаги ҳадисни айтдилар.\nҲазрати Умар эса, катта фитна, яъни мусулмонлар орасида чиқадиган келишмовчиликлар, уруш-жанжаллар ва жанглар фитнаси ҳақида сўраган эдилар. Шунинг учун ҳам Ҳузайфа розияллоҳу анҳунинг гапларидан кейин:\n«Мен бу ҳақда сўраётганим йўқ. Мен денгиз мавжидек мавжланадиган (фитна) ҳақида сўраяпман», дедилар.\nМусулмонлар орасида чиқадиган фитнанинг денгиз мавжидек мавж уришини Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам айтган эдилар. Ҳазрати Умар Ҳузайфа розияллоҳу анҳуга ўша васф¬ни эслатдилар. Ҳузайфа розияллоҳу анҳу бу ҳадисни ҳам яхши билар эдилар. У киши ҳазрати Умар у фитна ҳақида нима учун сўраётганларини ҳам тушуниб етдилар. Шунинг учун у кишини тинчлантириб:\n«Унинг қаршисида ёпилган эшик бор», деди.\nЯъни, «Эй Умар, ўша денгиз мавжидек мавж урадиган фитнага мен аралашиб қоламанми, деб қўрқмагин. У билан сенинг орангда ёпиқ эшик бор», деган эдилар. Бу эшик бир шахс эканлигини ҳадиснинг давомидаги\n«Умар эшикнинг ким эканлигини билармикан?» деган жумладан ҳам билиб оламиз. Шунинг учун ҳам ҳазрати Умарнинг Ҳузайфа розияллоҳу ан¬ҳуга:\n«У очилурми, синдирилурми?» деб берган саволлари «Ўша ёпилган эшик бўлган шахс ўзи вафот этадими ёки бошқалар томонидан ўлдириладими?» деган маънони англатар эди.\nБу саволга Ҳузайфа розияллоҳу анҳу: «Синдирилур», деб жавоб берди. Бу билан у: «Ўша фитнага эшик бўладиган шахс ўлдирилади», демоқчи эди.\n«Ундоқ бўлса, қиёмат кунигача ёпилмас экан-да», дедилар.\nҲақиқатда ҳам шундоқ бўлиб чиқди. Ҳазрати Умар даврларида ҳеч қандай фитна чиқмади. У кишидан кейин ҳазрати Усмон розияллоҳу анҳу халифа бўлдилар. У зотнинг хилофатлари охирида фитна чиқди. Фитначилар у кишини ўлдирдилар ва шу туфайли фитна мусулмонлар орасида денгиз мавжидек мавжланди. Қанчадан-қанча буюк саҳобийлар, улуғ мусулмонларнинг қонлари тўкилди. Турли-туман фирқалар, гуруҳлар юзага чиқди. Ўша фитнанинг асари ҳозиргача Исломга, мусулмонларга зарар етказиб келмоқда. Мусулмонлар ўзларининг бир минг беш юз йиллик тарихларида ҳеч қачон ташқи душмандан мағлуб бўлмаганлар. Ҳар доим ўз ичларидан чиққан фитна туфайли мағлуб бўлганлар.\nУшбу ҳадисни Ҳузайфа розияллоҳу анҳудан эшитиб ўтирган кишилар, фитнага эшик бўлиб турган одам кимлигини ҳазрати Умар билармидилар ёки йўқми, деган хаёлга бордилар. Сўнг машҳур тобеъинлардан Масруқ раҳматуллоҳи алайҳга бу ҳақда Ҳузайфа розияллоҳу анҳудан сўрашни таклиф қилдилар. Улар бу ҳақда:\n«Биз Масруққа: «Ундан сўра-чи, Умар эшик ким эканлигини билармикан?» дедик», дейдилар.\nМасруқ Ҳузайфа розияллоҳу анҳуга бу саволни берди. Ҳузайфа розияллоҳу анҳу бу саволга жавоб бериб: «Ҳа, эртадан олдин кечаси бўлишини билгандек билар эди», деди.\nДемак, ҳазрати Умарнинг ўзлари билиб туриб, яна сўрашларидан мақсадлари бошқаларни ҳам хабардор қилиш ва бу масалани яна ҳам таъкидлаб олиш экан.\nҲа, Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳу Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг мазкур ҳадиси шарифларига суянган ҳолда, ўзларининг бошқа биров томонидан ўлдирилишларини билар эдилар. Ўзи аслида ниятлари ҳам шаҳид бўлиш эди.\nИмом Бухорий Асламдан ривоят қилади:\n«Умар розияллоҳу анҳу: «Эй бор Худоё! Мени Ўз йўлингда шаҳид бўлиш ила ризқлантиргин ва ўлимимни Расулинг соллаллоҳу алайҳи васалламнинг юртида қилгин», дер эди».\nИсмоилий Ҳафса розияллоҳу анҳодан ривоят қилади:\n«Умар розияллоҳу анҳунинг: «Эй бор Худоё! Ўз йўлингда қатл бўлишни ва Ўз Набийинг юртида вафот этишни насиб эт!» деганини эшитдим ва:\n«Бу қандоқ ҳам бўлар эди?» дедим.\n«Аллоҳ қачон хоҳласа, уни олиб келур», деди у».\nАллоҳ Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳунинг бу дуоларини қабул қилган эди. Аллоҳнинг иродаси билан шу нарса собит бўлди.\nЙигирма учинчи ҳижрий санада ҳазрати Умар розияллоҳу анҳу одатдагидек ҳажга бордилар.\nИмом ал-Масъул киши Саъйид ибн Мусай¬йиб розияллоҳу анҳудан ривоят қилади:\n«Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳу Минодан қайтганидан кейин Абтоҳда туя чўктирди. Сўнгра чалқанча ётган ҳолда икки қўлини осмонга кўтариб: «Эй бор Худоё! Ёшим улғайди. Қувватим озайди. Раъиятим тарқалди. Бас, мени ўзингга зое қилмай олгин!» деди.\nИбн Саъд Зуҳрий розияллоҳу анҳудан ривоят қилади:\n«Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳу одатда эҳтилом ёшига етган асирларнинг Мадинага киришларига изн бермас эди. Муғийра ибн Шўъба Куфада амир бўлиб турганида мактуб ёзиб, унга ўзининг бир неча ҳунарларни биладиган ғуломини эслатди. Унинг Мадинага киришига изн сўради. У ўз мактубида: «У одамларга манфаатли бўлган кўп ишларни билади. У темирчи, наққош, нажжордир», деган эди. Умар уни Мадинага юборишга изн берди. Муғийра унга ҳар ой юз дир¬ҳам топиб беришни шарт қилди. У Умарнинг олдига келиб, харожнинг кўплигидан шикоят қилди. Умар: «Харожинг кўп эмас», деди. У қаттиқ аччиғи чиққан ҳолда қайтиб кетди. Бир неча кундан кейин Умар уни чақириб:\n«Агар истасам, шамол билан тортадиган тегирмон қилиб беришинг мумкинлигини айтишди», деди. У Умарга пешонасини буриштириб қаради-да:\n«Ҳозирги қул менга дўқ уряпти-ку», деди.\nСўнгра Абу Луълуъа икки бошли ханжар ясади. Қоронғида келиб, масжиднинг бурчакларидан бирига беркиниб олди ва Умар одамларни намозга уйғотиб келадиган пайтини пойлаб турди. Ҳазрати Умар унга яқинлашганида, уч марта ханжар урди».\n«Умар исобатга учраганда мен билан унинг орамизда фақат Абдуллоҳ ибн Аббос бор эди, холос. У (Умар) одатда, икки сафнинг орасидан ўтса, «Тўғриланинглар!» дер эди. Токи сафларда камчилик кўрмаганда, олдинга ўтиб такбир айтар эди. Одамларнинг жамланиши учун сураи Юсуфними, Наҳлними ёки шуларга ўхшашни қироат қилар эди.\nУ такбир айтганидан сўнг (Абу Луълуа) чавақлаганда «Мени ўлдирди ёки еди ит!» деганини эшитдим. Ажам кофир пичоқ билан икки томонга ташланиб бораверди. Кимнинг олдидан ўтса, ўнг томонда бўлса ҳам, чап томонда бўлса ҳам, пичоқ санчар эди. У ўн уч кишини пичоқлади. Улардан еттитаси ўлди. Буни кўрган мусулмонлардан бир киши унинг устига чопон ташлади. Ажам кофир тутилишини билганидан кейин ўзини сўйиб юборди.\nУмар Абдурраҳмон ибн Авфнинг қўлидан ушлаб олдинга ўтказди. Умарга яқин турганлар мен кўрган нарсани кўрдилар. Аммо масжиднинг бош¬қа тарафидагилар нима бўлганини билмас эдилар. Улар Умарнинг овози йўқолиб қолганини билдилар, холос. Улар «Субҳаналлоҳ!» дейишар эди. Абдурраҳмон ибн Авф уларга енгил намоз ўқиб берди.\n«Ҳунармандми?» деди Умар.\n«Аллоҳ уни қатл этсин! Мен уни маъруфга амр қилган эдим. Менинг ўлимимни Исломни даъво қилмайдиганнинг қўлида қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин! Сен билан отанг Мадинада ажам кофирларнинг кўпайишини яхши кўрар эдинглар», деди.\n«Агар хоҳласангиз, (шундай) қиламан (яъни, уларни ўлдираман)», деди ибн Аббос.\n«Бекор айтибсан! Улар тилингизда гапирганларидан, қиблангизга қараб намоз ўқиганларидан ва ҳажингизни адо этганларидан кейинми!?» деди Умар.\nУни кўтариб, уйига олиб боришди. Биз ҳам бирга кетдик. Худди одамларга ўша кунгига ўхшаш мусибат етмаганга ўхшар эди. Биров: «Ҳеч гап эмас», деса, бошқаси: «Бирор гап бўладими, деб қўрқаман», дер эди. Унга ивитилган хурмо суви берилди. Ичган эди, қорнидан оқиб чиқди. Сўнгра сут берилди. Сут ҳам жароҳат еридан оқиб чиқди. Шунда одамлар унинг ўлишини тушундилар. Биз ҳам унинг олдига кирдик. Одамлар келиб, унга мақтов сўзларини айта бошладилар. Бир ёш йигит келиб:\n«Хурсанд бўлинг, эй мўминларнинг амири! Аллоҳ сизга берган башоратлар ила Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобаси бўлдингиз, қадимдан ўзингиз билгандек Исломда бўлдингиз. Сўнгра волий бўлдингиз ва адолат қилдингиз. Кейин эса шаҳидлик», деди. Умар:\n«Бу менинг фойдамга ҳам, зараримга ҳам бўлмаслигини истар эдим», деди.\nЙигит ортига қайтиб кетаётганида унинг изори ерга судралиб кетаётгани маълум бўлди. Умар:\n«Менга йигитни қайтаринглар!» деди ва унга:\n«Эй биродаримнинг ўғли, кийимингни кўтариб ол. Бу кийиминг учун покликдир, Роббинг учун тақволикдир», деди ва гапида давом этиб:\n«Эй Абдуллоҳ ибн Умар! Менинг қарзларимга назар сол», деди.\nҲисоб қилишган эди, саксон олти мингча чиқди.\n«Агар оли Умарнинг моли етса, қарзни уларнинг молидан адо қил. Етмаса, Бани Адий ибн Каъбдан сўра. Агар уларнинг ҳам моллари етмаса, Қурайшдан сўра, улардан бошқаларга ўтма. Менинг зиммамдаги бу молни адо қил. Мўминларнинг онаси Оишанинг олдига бориб, «Умар сизга салом айтади», дегин, «мўминларнинг амири», демагин. Мен бугун мўминларга амир эмасман. «Умар ўзининг икки соҳиби ила дафн қилинишига изн сўрайди», дегин», деди Умар.\nУ (Абдуллоҳ) бориб, салом берди ва изн сўради. Cўнгра унинг олдига кирса, ўтириб олиб йиғлаётган экан. У Оишага:\n«Умар ибн Хаттоб сизга салом айтади ва ўзининг икки соҳиби ила дафн қилинишига изн сўрайди», деди.\nУ киши (Оиша) «Ўзимга кўзлаган эдим, энди албатта, бугун уни ўзимдан устун қўяман», дедилар.\nУ қайтиб келганида «Мана, Абдуллоҳ ибн Умар қайтиб келди», дейилди.\n«Нима билан келдинг?» деди Умар.\n«Сиз яхши кўрган нарса билан, изн бердилар», деди Абдуллоҳ.\n«Алҳамдулиллаҳ! Мен учун бундан кўра муҳимроқ нарса йўқ эди. Бас, қачон қазо қилсам, мени кўтариб боринглар ва сен салом бергин-да, «Умар ибн Хаттоб изн сўрайди», дегин. Агар менга изн берса, мени киритинглар. Агар рад қилса, мени мусулмонларнинг қабристонига қайтариб олиб боринглар», деди.\nМўминларнинг онаси Ҳафса (бинти Умар) келди. У киши билан аёллар бирга келдилар. Биз уларни кўрганимизда ўрнимиздан турдик. У киши унинг олдига кириб, бир муддат йиғлади. Эркаклар изн сўрадилар. У киши улар учун ичкарига кириб турдилар. Биз у кишининг ичкаридаги йиғиларини эшитдик».\nИмом Табаронийнинг ривоят қилишларича, ал-Мисвор ибн Махрам кириб келди. Ҳазрати Умар розияллоҳу анҳунинг устиларига чойшаб ёпиб қўйилган, ҳамма жим, бошини қуйи солиб ўтирар эди. Ал-Мисвор:\n«Ҳоли қандоқ?» деди. Ўтирганлар:\n«Кўриб турганингдек», дейишди.\n«Бу кишини намоздан бошқа нарса билан ўзига келтириб бўлмайди. Агар ўзига келиши мумкин бўлса, фақат шу билан бўлиши мумкин», деди Ал-Мисвор. Шунда баъзилар:\n«Эй, мўминларнинг амири, намоз», дедилар.\nШунда бирдан жусса ҳаракатга келиб, ҳазрати Умар:\n«Ҳақ. Ё Аллоҳ, намоз бўлдими?! Ким намозни тарк қилса, Исломда унинг ҳаққи бўлмас», деб, жароҳатларидан қон оқиб туриб, намоз ўқиди».\n«Эй мўминларнинг амири, васият қилинг, ўрнингизга халифани танланг», дедилар. У киши:\n«Сизларнинг ишингизни тиригимда ҳам, ўлигимда ҳам кўтараманми? У ишдан менинг насибам озгина бўлишини, фойдамга ҳам, зараримга ҳам бўлмаслигини хоҳлар эдим. Агар ўрнимга халифа тайин қилсам, мендан яхши шахс тайин қилган. (Яъни, Абу Бакр.) Агар сизларни шундоқ тарк қилсам, мендан яхши шахс сизларни шундоқ тарк қилган. (Яъни, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам)», деди.\nАбуллоҳ ибн Умар: «У Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни зикр қилганида ўз ўрнига бировни тайин қилмаслигини билдим», деди.\nСўнгра Умар: «Бу ишга Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам рози ҳолларида вафот этган кишилар: Али, Усмон, Зубайр, Саъд, Толҳа ва Абдурраҳмонлардан (ибн Авф) бошқани ҳақли кўрмайман. Сизларга Абдуллоҳ ибн Умар гувоҳ бўлади. Унинг ўзига амирликдан ҳеч нарса йўқ. Бу унинг учун таъзияга ўхшаган бир нарса. Агар амирлик Саъдга етса, яхши. Агар ундоқ бўлмаса, сиздан ким амир қилинса, ундан ёрдам олиб турсин. Мен уни ожизлик ёки хиёнат юзасидан ишдан олганим йўқ», деди.\nКейин у киши: «Ўзимдан кейинги халифага аввалги муҳожирларнинг ҳаққини билмоғини, уларнинг ҳурматини қилмоғини васият қиламан. Унга диёрга жойлашган ва иймонга ихлос қилган ансорларга яхшилик қилмоқни васият қиламан. Уларнинг яхшисидан яхшилигини қабул қилмоғини ва ёмонини афв қилмоғини васият қиламан. Унга барча юртлар аҳлига яхшилик қилмоғини васият қиламан. Улар Исломнинг ёрдамчиларидир. Мол йиғувчилардир. Душманнинг аччиғини чиқарувчилардир. У фақат улардан ортиб қолган нарсани уларнинг розилиги билангина олсин. Мен унга аъробийларга яхшилик қилишни васият қиламан. Чунки улар арабларнинг аслидирлар. Исломнинг моддасидирлар. У уларнинг молларининг ҳошиясидан олиб, фақирларига берсин. Мен унга Аллоҳнинг зиммасидагиларга, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг зиммасидагилар учун аҳдга вафо қилишни, уларни ҳимоя қилиб урушишни, тоқатларидан ташқари нарсани таклиф қилмасликни васият қиламан», деди».\nАбу Нуъайм, Ибн Саъд, Тобароний ва бошқалар Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қиладилар:\n«Умар розияллоҳу анҳу пичоқланганида у кишининг ҳузурига кириб:\n«Мени ўтқазинглар», деди. Ўтириб олиб, Ибн Аббосга:\n«Менга гапларингни қайтар», деди. У қайтарганидан кейин:\n«Сен шунга Аллоҳнинг олдида, У Зотга йўлиққан кунингда гувоҳлик берасанми?!» деди. У:\nАбу Нуъайм Ибн Умар розияллоҳу анҳудан ривоят қилади:\n«Умар розияллоҳу анҳунинг бошлари у киши вафот этганидаги беморлигида менинг сонимда эди. У киши менга:\n«Бошимни ерга қўй», деди. Мен:\n«Сонимда бўлса ҳам, ерда бўлса ҳам сиз учун барибир эмасми?» дедим. У киши:\n«Уни ерга қўй», деди.\nМен ерга қўйдим. У киши:\n«Агар Роббим мени раҳматига олмаса, менга вой бўлсин! Менинг онамга вой бўлсин!» деди».\nИбн Абу Дунё Яҳъ± ибн Абу Рошид ал-Басрийдан ривоят қилади:\n«Умар ўз ўғлига: «Кафанимда исроф қилманглар. Агар мен учун Аллоҳнинг ҳузурида яхшилик бўлса, менга унинг бадалига ундан кўра яхши нарсани беради. Агар ундан бошқача бўлсам, мени шилиб олади ва шилишни зудлик ила қилади. Қабримни ҳам иқтисодли қилинглар. Агар мен учун Аллоҳнинг ҳузурида яхшилик бўлса, менга уни кўзим етадиган жойгача кенг қилиб қўяди. Агар ундан бошқача бўлсам, уни менга тор қилиб қовур¬ғаларимни бир-бирига киритиб юборади. Мен билан аёл киши чиқмасин. Ўзимда йўқ нарса билан мени оқламанглар. Чунки Аллоҳнинг Ўзи мени энг яхши билувчи Зотдир. Қачон чиқсангиз, тез юриб боринглар. Агар мен учун Аллоҳнинг ҳузурида яхшилик бўлса, мени ўзим учун яхш¬¬¬¬¬и бўлган нарсага тезроқ тақдим қилган бўласизлар. Агар ундан бошқача бўлса, елкангизга кўтариб олган ёмонликни тезроқ ташлаган бўласизлар», деди.\nШундоқ қилиб, Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳу вафот этдилар. У кишининг вафотлари Ислом уммати учун Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламдан кейинги иккинчи катта мусибат эди.\nУмар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳунинг жанозаларини у кишининг ўзларининг васиятларига биноан, Суҳайб Румий розияллоҳу анҳу ўқидилар.\n«У киши қабзи руҳ бўлганларидан кейин кўтариб олиб чиқдик. Юриб бордик. Абдуллоҳ ибн Умар салом берди ва: «Умар ибн Хаттоб изн сўрайди», деди. (Оиша): «Уни киритинглар», деди. У киши киритилди. Ўша ерга, икки соҳибларининг ёнига қўйилди».\nИмом Бухорий Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилади:\n«Ўшанда Али розияллоҳу анҳу: «Аллоҳ сени раҳмат қилсин. Аллоҳ сени икки соҳибинг билан бирга қилишини умид қиламан. Чунки мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг кўп марта «Мен Абу Бакр ва Умар билан бўлган эдим», «Мен Абу Бакр ва Умар билан қилган эдим», «Мен Абу Бакр ва Умар билан кетган эдим», деганларини эшитганман. Мен Аллоҳ сени икки соҳибинг билан бирга қилишини умид қиламан», деди».\nУмар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳуга суиқасд қилинганида йигирма учинчи ҳижрий сананинг Зул-ҳижжа ойидан уч кун қолган, сешанба куни эди. Чоршанба куни дафн қилиндилар.\nБарча уламоларимиз ва тарихчиларимиз «Ислом умматига Пайғамбар алайҳиссаломнинг вафотларидан кейинги етган энг катта мусибат Умар розияллоҳу анҳунинг вафотлари орқали етган мусибат бўлди», дейдилар. Ўша пайтда бу хабардан бутун Ислом олами ларзага келган эди. Катта саҳобалар ҳам қаттиқ йиғлаган эдилар.\nДарҳақиқат, Пайғамбар алайҳиссалом ва Абу Бакр розияллоҳу анҳу ишларининг шонли давомчиси, Ислом уммати учун мислсиз ишларни қилган забардаст халифа бу дунёни тарк этган эди.\nАллоҳ таолонинг иноятигина бундай шахсни ўша вақтда бутун бошли бир умматга тақдим қилиши мумкин эди, холос. Умар розияллоҳу анҳу ўзларининг мислсиз фидокорликлари, топқирликлари, тадбиркорликлари, илмлари, сиёсатлари ва бошқа хислатлари ила Ислом жамиятининг қисқа вақт ичида дунёнинг етакчи жамиятига айланишига сабабчи бўлдилар.\nБарча тарихчилар ҳазрати Умар розияллоҳу анҳуни дунёдаги энг машҳур ҳукмдорлар рўйхатининг аввалги қаторларида зикр этадилар.\nЯқинда ғарбда олиб борилган илмий тадқиқотлардан сўнг тарихда инсониятга энг кўп фойда етказган юз кишининг рўйхати тузилди. Мазкур рўйхатнинг биринчи сирасида Пайғамбаримиз алайҳиссалом турган бўлсалар, тўртинчи сирадан ҳазрати Умар розияллоҳу анҳу жой олганлар.\nУмар ибн Хаттобдан Аллоҳ таолонинг Ўзи рози бўлсин!\nҲижратнинг ўн учинчи йили, жумодил-охир ойининг бо..


Намоз Ислом динининг иккинчи рукни бўлиб, калимаи шаҳодатдан кейинги энг улуғ фарз ҳисобланади. Намоз Аллоҳнинг сон-саноқсиз неъматларига банда шукр келтириши учун шариатга киритилган бўлиб, унинг диний, тарбиявий, шахсий, сиҳҳий, ижтимоий ва бошқа қатор фойдалари жуда кўпдир.\nЖамоат намози мусулмонларнинг сафлари ва гап - сўзлари бир эканини кўрсатади.\nАллоҳ таоло: «Намозни тўкис адо этинглар. Албатта, намоз мўминларга вақтида фарз қилингандир», деган. (Нисо: 103)\nУшбу ояти карима намознинг фарзлиги ҳақидаги оятларнинг биридир. Ундаги намозни тўкис адо этиш ҳақидаги буйруқ фарзни ифода этади. Намознинг вақтида фарз қилингани эса уни ўз вақтида адо этиш лозимлигини англатади.\nЯна: «Ва намозни тўкис адо эт. Албатта, намоз фаҳш ва мункар (ишлар)дан қайтарадир», деган\nАнас розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васалламга Исро кечасида эллик вақт намоз фарз қилинди. Сўнгра қисқартирилиб, беш вақтга келтирилди. Кейин эса: «Эй, Муҳаммад, албатта, Менинг ҳузуримда гап ўзгартирилмайди. Албатта, сенга ушбу бештада элликтанинг (ажри) бор», деб нидо қилинди». Бешовларидан фақат Абу Довуд ривоят қилмаган.\n«Исро»нинг луғавий маъноси - кечаси сафар қилиш деганидир.\nСўнгра Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам Байтул Мақдисдан осмонга, Меърожга олиб чиқилганлар. Ўша ерда Аллоҳ таоло билан суҳбат бўлган. Ўша суҳбат давомида жумладан, кунига эллик вақт намоз фарз қилинган. Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам қайтиб, тушиб келаётиб Мусо алайҳиссаломга дуч келганлар. Шунда у киши алайҳиссалом Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламдан:\nТолҳа ибн Убайдуллоҳ розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига аҳли Нажддан бир одам келди. Унинг сочлари тўзиган, овозининг ғўлдираётгани эшитилар эди-ю, нима деяётганини фаҳмлаб бўлмас эди. Яқин келувди, қарасак, у Ислом ҳақида сўраётган экан. Бас, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:\n«Аллоҳга қасамки, мана шундан зиёда ҳам, кам ҳам қилмайман», дея орқага қайтди.\n«Агар гапида содиқ бўлса, ютди», дедилар». Бешовларидан фақат Термизий ривоят қилмаган.\n«Толҳа ва Зубайр жаннатдаги менинг қўшниларимдир», деб марҳамат қилганлар.\n«Ким тирик юрувчи шаҳидни кўришни хоҳласа, Толҳага қарасин», деганлар.\nНажд эса араб юртларидан бирининг номи бўлиб, Туҳама билан Ироқнинг орасида жойлашган. Ҳозирда Саудия Арабистони ҳудудига қарайди. Ўша вақтларда Наждликлар саҳровий бўлганлар. Ҳадисдаги:\n«Унинг сочлари тўзиган, овозининг ғўлдираётгани эшитилар эди-ю, нима деяётганини фаҳмлаб бўлмас эди», деб васф қилиниши ҳам шуни кўрсатади.\n10. Зарурат бўлмаса ҳам Аллоҳнинг номи ила қасам ичиш мумкинлиги.\nЗамом ибн Саълаба шундоқ қилди. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам эса инкор қилмадилар.\nАбдуллоҳ ибн ас-Санобиҳий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Абу Муҳаммад Витр намози вожиб, деб даъво қилди. Бас, Убода ибн Сомит:\n«Абу Муҳаммад хато қилибди. Гувоҳлик бераманки, албатта, мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг: «Банда беш вақт намозни фарз вақтида, рукуъ-хушуъни жойига келтириб ўқиса, Аллоҳнинг зиммасида уни мағфират қилиш аҳди бўлур. Ким қилмаса, унга Аллоҳнинг зиммасида аҳд бўлмайди. Хоҳласа мағфират қилади. Хоҳласа азоблайди», деганларини эшитганман», деди».\nШарҳ: Аввало ҳадиснинг ровийcи Абдуллоҳ ибн ас-Санобиҳий розияллоҳу анҳу билан яқиндан танишиб олайлик:\nАбдуллоҳ ибн ас-Санобиҳий улуғ тобеинлардан эдилар.\nАбу Умар айтадилар:\n«Бу киши Абу Абдуллоҳ Санобиҳий бўлиб, асл исмлари Абдурраҳмон ибн Усайладир. Бу зот Расулуллоҳ билан кўришмаганлар. Пайғамбаримизни зиёратларига йўлда кетаётганларида, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам вафот этган эдилар».\n«Абу Муҳаммад Витр намозини вожиб, деб даъво қилди» деган жумладаги Абу Муҳаммад Ансорий саҳобалардан биридирлар.\n«Албатта, Аллоҳ сизларга бир намозни зиёда қилди. У-Витрдир», деганлар.\nИмом Абу Довуд, Насаий, Ибн Можа, Аҳмад ибн Ҳанбал, Ибн Ҳиббон ва Имом ал-Ҳокимлар Абу Айюб ал-Ансорий розияллоҳу анҳу ривоят қилган ҳадисда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам:\nАбу Қатода розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Аллоҳ азза ва жалла: «Мен сенинг умматингга беш вақт намозни фарз қилдим. Мен ўзимга ўзим, ким уларни муҳофаза қилиб ўз вақтида ўқиб келса, албатта, жаннатга киритаман, деб аҳд бердим. Ким уларни муҳофаза қилмаса, Менинг ҳузуримда унга аҳд йўқдир, деди», деб айтдилар». Абу Довуд ривоят қилган.\nАбу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Айтинглар-чи, агар бирингизнинг эшиги олдида анҳор бўлса, у ўшанда ҳар куни беш марта ювиниб турса, унинг киридан бирор нарса қоладими?» дедилар.\nУ зот соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ана шунга ўхшаб, Аллоҳ беш вақт намоз ила хатоларни ювади», дедилар».\nШарҳ: Ушбу ҳадиси шарифда намознинг фазилати ва уни гуноҳларнинг ювилиши бобида тутган ўрни яққол кўрсатилмоқда. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам бу маънони яхшироқ тушунтириш учун мисол келтирдилар.\nБировнинг эшиги олдидан анҳор оқиб турса-ю, у одам ўша анҳордан ҳар куни беш марта ювиниб турса, кири қолма- ганидек, ҳар куни беш марта намоз ўқиган одамнинг гуноҳлари ювилиб, унда гуноҳ кири қолмайди.\nКим бир вақт намозни ўқимаса, унинг гуноҳ кирлари баданида қолади. Икки вақтни ўқимаса, яна ҳам кўпроғи қолади ва ҳоказо. Бир кунги намозларини ўқимаса анчагина кир тўпланади. Бир ҳафта ўқимаса, бир ой ўқимаса, бир йил ўқимаса нима бўлиши маълум. Бир умр ўқимаганлар эса, бир умр ювинмаган одамдан кўра бир неча миллион марта жирканч ҳолга келади. Чунки бадан кири моддий кир. Намоз ўқимаганнинг кири эса маънавий руҳий кирдир.\n1. Шаръий масалаларни тушунтириш учун мисол келтириш яхшилиги.\n3. Намоз туфайли банданинг гуноҳлари ювилиши.\nЯна ўша кишидан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ичингизда кечаси бир хил фаришталар, кундузи бир хил фаришталар алмашиб турадилар. Улар Бомдод намозида ва Аср намозида жамланиб турадилар. Сўнгра, ичингизда тунаганлар кўтариладилар. Бас, Роббилари улардан Ўзи билиб турса ҳам: «Бандаларимни қай ҳолда тарк қилдингиз?» деб сўрайди. Улар: «Уларни намоз ўқиётган ҳолларида тарк қилдик. Улар ҳузурига борганимизда ҳам намоз ўқиётган эканлар», дейишади», дедилар». Икки Шайх ва Насаий ривоят қилишган\nШарҳ: Ушбу ҳадиси шарифда зикри келаётган фаришталар бандаларни муҳофаза қилиш учун Ер юзи навбат билан тушиб туришади. Кундузи муҳофаза қилиш учун алоҳида фаришталар бор. Кечаси муҳофаза қилиш учун алоҳида фаришталар бор. Уларнинг алмашиш вақти Бомдод ва Аср намозлари вақтида бўлади.\nБомдод намози вақтида кечасининг фаришталари кўтарилиб, кундузининг фаришталари муҳофаза учун тушадилар. Ана шу вақтда икки тоифа фаришталар жамланиб, бир-бирлари билан кўришадилар.\nАср намозида эса кундузи муҳофаза қилган фаришталар кўтарилиб, кечаси муҳофаза қиладиган фаришталар тушадилар. Бу пайтда ҳам икки тоифа фаришталар бир-бирлари билан учрашадилар.\n«Бандаларимни қай ҳолда тарк қилдингиз?» деб сўраши, намозхон инсоннинг шаънини олий мақомга кўтаришдир. Аллоҳнинг ҳузурига, Аллоҳга муқарраб бўлган фаришталар тўпига кўтаришдир. Бу эса намознинг ўта улкан ва фазилатли ибодат эканидандир.\n1. Намоз энг олий мақом ибодат эканлиги. Чунки Аллоҳ билан фаришталар орасидаги савол-жавобда намозгина зикр этилмоқда.\n2. Бомдод ва Аср намозлари бошқа намозлардан устун туриши.\n3. Бомдод ва Аср намозлари вақти афзал ва баракали вақтлар эканлиги. Чунки ўша вақтларда фаришталар жамланади. Асарларда келтирилишича ризқ Бомдод намозидан кейин тақсимланади. Кундалик амаллар эса Аср намозидан кейин Аллоҳнинг ҳузурига кўтарилади. Шунинг учун ҳам бу вақтни тоат-ибодатда ўтказса, ризқи ва амали баракали бўлади.\n4. Малоикаларнинг мусулмонлар ичига тушиб туришлари- дан Ислом уммати бошқа умматлардан кўра шарафли экани келиб чиқади.\n5. Аллоҳ таолонинг фаришталар билан гаплашиши.\nБу ҳадис ҳам намоз ўқишга катта тарғибдир. Намоз ўқиган одам ҳар куни икки марта Аллоҳ билан фаришталар ўртасидаги суҳбатда зикр қилинар экан. Бу қандай улуғ шараф. Кишилар бирорта амалдор унинг ҳақида таниш одамидан, фалончи тинч юрибдими? деб сўраб, қўйса, умрбод мақтаниб юрадилар. Намозхонни эса Аллоҳ таоло ҳар куни фаришталардан икки марта «Бандаларимни қай ҳолда тарк қилдингиз?» деб сўрар экан. Фаришталар эса намоз ўқиётган ҳолларида тарк қилдик, деб жавоб берар эканлар. Намоз ўқимаганлар эса бу бахтдан бебаҳрадирлар.\nШунинг учун намозни канда қилмайлик. Ҳар куни Аллоҳ томонидан фаришталардан ҳол-аҳволи сўраладиган бандалар қаторида бўлишга ҳаракат қилайлик.\nЯна ўша кишидан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Беш вақт намоз ва Жумадан Жумагача ўз ораларидаги(гуноҳ)ларга каффоротдирлар. Модомики, катта гуноҳлар қилинмаган бўлса?!» дедилар. Муслим ва Термизий ривоят қилишган.\nШарҳ: Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинаётган ушбу ҳадиси шарифда беш вақт намоз орасида ва бу Жумадан у Жумагача бўлган гуноҳлар, ўқилган ҳар бир вақт намоз ва Жума намози туфайли ювилиб кетиши баён қилинмоқда. Яъни, беш вақт намозлардан бирини ўқилгандан сўнг, навбатдагиси келгунча бўлган вақтда содир бўлган гуноҳлар навбатдаги намозни ўқилганда ўша намоз туфайли ювилади.\nЖума намозини ўқигандан кейин янаги Жума келгунча бўлган даврдаги беш вақт намоз билан ювилмай қолган гуноҳлар Жума намози билан ювилади.\nШу билан бирга ушбу ҳадисда мана шу маънода келган бошқа ҳадисларда келмаган, аммо ҳаммаси учун жорий бўладиган умумий шарт зикр қилинмоқда.\n«Модомики, катта гуноҳлар қилинмаган бўлса».\nЯъни, беш вақт намоз ва Жума намозлари катта гуноҳлардан бошқа гуноҳларни кечирилишига сабаб бўлар экан.\nШундоқ экан, беш вақт намозимизни ва Жума намозларини қўймай ўқийлик. Намоз ўқиш билан нафақат бандалик бурчимизни адо этар эканмиз, балки ўз гуноҳларимизни ювишга ҳам муяссар бўлар эканмиз. Банда гуноҳдан ҳоли эмас. Лекин, ҳар бир гуноҳнинг ўз вақтида ювилиб туриши, ишни енгиллаштириши турган гап. Бўлмаса, банда учун оғир бўлар эди. Аллоҳ таоло бизларга ўта меҳрибон бўлганидан осонлик ила гуноҳларимизни тез-тез ювиб туриш имконини яратиб берди. Бу имкониятдан унумли фойдаланишимиз керак.\nЖума намози ҳам худди шундоқ, балки ундан кўра каттароқ ва кучлироқ имкониятдир. Ундан ҳам унумли фойдаланиш лозим.\nАмр ибн Саъийд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Усмоннинг ҳузурида эдим. Таҳорат суви чақирди ва: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг: «Қайси бир мусулмон одамга фарз намоз (вақти) келса-ю, унинг таҳоратини, хушуъини ва рукуъини яхшилаб адо этса, албатта, у ўзидан олдинги гуноҳларга каффорот бўлур. Модомики, катта гуноҳ қилмаган бўлса. Бу доимо ҳамма вақт учундир», деганларини эшитганман», деди». Муслим ривоят қилган.\nШарҳ: Аввало ҳадиси шарифнинг ровийcи Амр ибн Саъийд розияллоҳу анҳу билан яқиндан танишиб олайлик:\nАмр ибн Саъийд ибн Осс ал-Қураший. Акаларидан сал кейинроқ Исломни қабул қилиб, Ҳабашистон ва Мадинага ҳижрат қилдилар.\nБу зот ва акалари Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан Маккани фатҳ этиш, Ҳунайн, Тоиф, Табук ғазотларида иштирок этадилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бу кишини Хайбар меваларига бошлиқ қилиб тайинлайдилар.\nАмр Абу Бакрнинг халифалик даврларидаги Ажнодин воқеъасида шаҳид бўладилар.\nБу ҳадис ҳам ўзидан олдинги ҳадиснинг маъносини таъкидлаб келмоқда. Бироз фарқи борлиги гуноҳларни кечирилиши учун намозни яхшилаб қилинган таҳорат билан хушуъини ва рукуъини жойига қўйиб, ўқишни шарт қилиб қўйишдир.\nНамознинг хушуъи, дейилганда уни сергаклик билан Аллоҳдан қўрқувни тўла ҳис қилган ҳолда ўқишни тушунилади.\nНамознинг рукуъи дейилганда эса, унинг амалларни қиёмда туриш, рукуъ қилиш, сажда қилиш, ўтириш кабилар тушунилади.\nЎтган ҳадисга бу ҳадисдаги қўшимчалардан бири, ушбу фарз намозлар ўзидан олдинги гуноҳларга каффорот бўлиши доимий эканлигидир.\n1. Баъзи ибодат ва амалларни қилаётган пайтида билган одам ўша ибодат ёки амалнинг фазлини бошқаларга билдириб қўйиши яхши экани.\n2. Таҳорат сувини чақириб келтириш мумкинлиги.\n3. Фарз намознинг фазли улуғ эканлиги.\n4. Фарз намоз ўзидан олдин ўтган кичик гуноҳларга каффорот бўлиши.\n5. Таҳоратни яхшилаб қилиш зарурлиги.\n6. Намозни хушуъ билан ўқиш кераклиги.\n7. Намознинг арконларини жойига қўйиб ўқиш кераклиги.\n8. Катта гуноҳлардан эҳтиёт бўлиш зарурлиги.\n9. Катта гуноҳлар намоз билан ювилмаслиги.\nКатта гуноҳлар-зино, арақ ичиш каби Аллоҳнинг ҳақига боғлиқ гуноҳлар бўлса, фақат ихлос билан қилинган тавба билангина ювилади.\nАммо катта гуноҳлар - етимнинг молини ейиш, рибохўрлик, бировнинг обрўсини тўкишлик каби бандалар ҳақига боғлиқ бўлса, ўша ҳақларни ўз эгасига қайтарилмагунича ва уларнинг розилиги, кечириши олинмагунича ювилмайди.\nМана шулардан келиб чиқиб, фарз намозларимизни ўз вақтида пухта таҳорат билан хушуъ ва рукуъларини жойига қўйиб ўқиб юрмоғимиз керак. Катта гуноҳларга эса умуман яқин келмаслигимиз лозим.\nИбн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Бир одам бир аёлни ўпиб олди. Бас, Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳузурларига келиб хабар берди. Аллоҳ: «Намозни наҳорнинг икки тарафида ва кечанинг бир қисмида адо эт. Албатта, яхшиликлар ёмонликларни кетказур», оятини нозил қилди.\nСўнгра ҳалиги одам: «Эй, Аллоҳнинг Расули. Бу менинг ўзимгами?» деди.\nШарҳ: Уламоларимизнинг таҳқиқ қилиб аниқлашларича, ўша бегона аёлни ўпиб олган кишининг исми Абул Юсирдир.\nИмом Термизий Абул Юсирнинг ўзларидан қуйидаги ривоятни келтирадилар:\n«Бир аёл ҳузуримга хурмо сотиб олиш учун келди. Мен, уйда бундан яхши хурмо бор, дедим. У мен билан уйга кирди. Унга томон энгашиб, ўпиб олдим. Кейин Абу Бакр розияллоҳу анҳунинг олдига бориб, унга ҳалиги ишни зикр қилдим. У:\n«Ҳеч кимга билдирма. Тавба қил», деди.\nСўнг Умарнинг олдига бориб ҳалиги ишни зикр қилдим.\n«Ўзингни бекит. Тавба қил. Ҳеч кимга хабар берма», деди. Сабр қила олмай, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳузурларига бордим. У зот бошларини қуйи солиб узоқ туриб қолдилар. То, Аллоҳ таоло у кишига «Намозни наҳорнинг икки тарафидан ва кечанинг бир қисмида адо эт» оятини нозил қилгунча турдилар».\nОятдаги «Наҳорнинг икки тарафи»дан мурод, Бомдод, Пешин ва Аср намозларидир. «Кечанинг бир қисми»дан мурод эса Шом ва Хуфтон намозларидир.\nУшбу ҳодиса саҳобалар авлодининг энг муҳим хусусиятларидан бирини кўрсатмоқда. Улар ҳар қанча улуғ зот бўлсалар ҳам, ичларидан баъзи бирлари гоҳида инсоний заифлиги тутиб, Абул Юсир розияллоҳу анҳу қилган ишга ўхшаш ишларни қилиб қўяр эдилар. Бу ажабланарли эмас. Беайб Парвардигорнинг Ўзи. Аммо эътиборга сазовори, саҳобалар авлоди гуноҳ содир бўлганидан кейин зудлик билан ўзларига келар ва ўша гуноҳни ювиш пайидан бўлар эдилар. Бўлиб ўтган гуноҳ ювилганига ишонч ҳосил қилмагунларича бошқа ишга қўл урмас эдилар.\nАбул Юсир розияллоҳу анҳу ҳам дарҳол Абу Бакр ва Умар розияллоҳу анҳумоларга мурожаат қилдилар. Аммо уларнинг жавоблари тўғри бўлса ҳам кўнгиллари тинчимади. Охири бориб, масалани Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ўзларига арз қилдилар.\nМазкур масалани эса Аллоҳнинг Ўзи ҳал қилди. Абул Юсир розияллоҳу анҳу ва бошқа мўминлар адо этиб юрган беш вақт намоз оддий нарса эмас, уларнинг гуноҳларини тинмай ювиб турувчи ажойиб бир каффорот эканини баён қилди.\n1. Саҳобалар даврида гуноҳнинг ювишга ҳаракат кучли бўлгани.\n2. Гуноҳ қилган одам тезда эътироф қилиб, уни ювишнинг пайидан бўлиши зарурлиги.\n3. Гуноҳ қилган одам уни ювишнинг йўлини билмаса, билганлардан сўраши лозимлиги.\n4. Гуноҳ қилган одам, уни ҳеч кимга айтмай, тавба қилса жоизлиги.\n5. Ўпич учун тайин қилинган жазо йўқлиги.\n6. Беш вақт намознинг фазилати улуғлиги.\n7. Яхшиликлар ёмонликларни кетказиб туриши.\nУшбу ҳадисни ҳаётимизга татбиқ қилайлик. Ҳеч бир гуноҳни қилмасликка тиришайлик. Худо кўрсатмасин, баъзи бир гуноҳлар содир этсак, уни ювишга ҳаракат қилайлик.\nБеш вақт намозимизни вақтида адо этайлик. Ёмон ишларни қилмасдан, яхши ишларни кўпроқ қилишга интилиб яшайлик.\nЯна ўша кишидан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васалламдан: «Аллоҳга қайси амал маҳбуброқ?» деб сўрадим.\n«Буларни менинг ўзимга айтдилар, агар зиёда сўраганимда, зиёда айтар эдилар», деди». Икки ҳадисни Тўртовлари ривоят қилишган.\nШарҳ: Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинаётган ушбу ҳадисдан ҳам намознинг қанчалар улуғ ибодат эканини билиб оламиз.\nПайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг Аллоҳга энг маҳбуб амаллар ичида биринчи навбатда намозни зикр қилишлари бунга далилдир.\n1. Аллоҳга маҳбуб ишлар бир-биридан афзал бўлиши.\n2. Ўз вақтида ўқилган намоз, Аллоҳга энг маҳбуб амал экани.\nШу билан бирга бошқа ҳадисларда таом бериш, давомли иш ёки бошқа амаллар Аллоҳга энг маҳбуб ишлар эканлиги ҳам айтилган. Чунки Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам сўровчининг ғаразига ёки унинг ҳолига қараб, ўзига мувофиқ жавоб берганлар. Шунингдек, вақт ҳам эътиборга олинган. Мисол учун баъзи вақтларда рўза энг афзал амал саналган. Баъзи вақтларда давр талаби ила садақа энг афзал амалга айланиб қолган.\n3. Ота-онага яхшилик қилиш намоздан кейинги энг афзал амал экани.\n4. Бир вақтнинг ўзида бир неча савол сўраш мумкинлиги.\n5. Савол беришни кўпайтириб юбормаслик кераклиги.\nЧунки Ибн Масъуд розияллоҳу анҳу яна савол берсалар Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам жавоб беришга тайёр эканликларини билиб туриб ҳам саволни кўпайтирмаганлар.\nУшбу ҳадисга амал қилишга қанчалар муҳтожмиз. Аллоҳ таолога энг маҳбуб амални қилиб, унинг розилигига эришмоқчи бўлсак, намозимизни ўз вақтида ўқишимиз лозим. Ота-онамизга яхшилик қилайлик. Доимо, энг афзал ишларни қилиш пайидан бўлайлик.\nҲузайфа розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Кишининг аҳлидаги, молидаги, боласидаги ва қўшнисидаги фитнасини намоз, рўза, садақа, амр ва наҳий ўчиради», дедилар». Икки Шайх ва Термизий ривоят қилишган.\nШарҳ: Фитна сўзи «синов» маъносини англатади. Арабларда аслида маъданни ўтга солиб, синаб кўришга «фитна-синов», дейилади.\nФитна сўзи маънавий соҳада ҳам ишлатилади. Инсоннинг иймон-эътиқоди, шариатга амал қилиши, унинг инсоний фазилатлари учун синов бўладиган нарсалар фитна дейилади.\nШу маънода, инсон учун унинг аҳли ҳам фитна бўлади. Аҳли аёлига қизиқиб, уларни рози қиламан, деб баъзи хатоларга йўл қўйиши мумкин.\nШунингдек, молу дунё тўплаш, уни сақлаш, жой-жойига сарфлаш ҳам маълум маънода фитна-синовдир. Молу-дунёга ва унга тааллуқли ишлар билан машғул бўлиб, инсон баъзи камчиликларга йўл қўйиши мумкин.\nБола-чақа ҳам инсон учун синовдир. Аллоҳ таоло Қуръони Каримда:\n«Албатта, молларингиз ва болаларингиз фитнадир», деган.\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам хутба қилиб турганларида масжидга кириб келган жажжи набираларини йиқилиб тушганини кўриб, югуриб бориб уни кўтариб олганлар ва юқоридаги оятни ўқиганлар.\nДемак, бола-чақа, деб ҳам баъзи камчиликлар содир бўлиши мумкин. Бу болаларнинг фитнасидир.\nҚўшнилар билан бўладиган муносабатларда ҳам шунга ўхшаш ҳолатлар содир бўлади. Бу қўшнининг фитнаси бўлади.\nБунга қўшимча равишда мазкур нарсаларга нисбатан бўлган тасарруфотларда ҳам хатоларга йўл қўйилиши мумкин. Мазкур хатоларни ювиш учун Аллоҳ таоло мусулмонларга тўрт нарсани - намоз, рўза, садақа ҳамда амри маъруфу наҳий мункарни бергандир.\nМусулмон киши ушбу тўрт ибодатни ўз вақтида адо этиб турса, аҳли, моли, боласи ва қўшнисидан иборат тўрт нарсанинг фитнаси туфайли содир бўлган хатолари ювилиб туради. Мазкур фитна туфайли содир этиладиган хатоларнинг каффоротига сабаб бўладиган ишларнинг рўйхати бошида намознинг туриши ҳам, бу ибодат нақадар зарур ва муҳим ибодат эканини кўрсатади.\nСавбон розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам у кишига: «Сен Аллоҳга кўп сажда қилишни ўзингга лозим тут. Қачон сен Аллоҳ учун бир сажда қилсанг, албатта, Аллоҳ сенинг даражангни бир поғона кўтаради ва у билан битта хатоингни ўчиради», дедилар». Муслим ва Термизий ривоят қилишган.\nШарҳ: Аввало ҳадиснинг ровийcи Савбон розияллоҳу анҳу билан яқиндан танишиб олайлик:\nСавбон ибн Юждуд, кунялари Абу Абдуллоҳ бўлиб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг хизматкорларидан.\nСавбон Яман билан Макка орасидаги «Сирот» деган жойдан эдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бу кишини сотиб олиб:\n«Агар биз билан бир оилада яшашни хоҳласанг, биз билан яшагин. Агар бошқа киши билан яшашни хоҳласанг, ихтиёр ўзингда, сен озодсан» деб марҳамат қилганларида, бу зот Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам билан қолишни ихтиёр қилдилар ва вафот этгунларига қадар У зот алайҳиссаломнинг хизматларида бўлдилар.\nСавбон розияллоҳу анҳу ҳаммаси бўлиб 128 та ҳадис ривоят қилдилар.\nБу зотдан Шаддод ибн Авс, Жубайр ибн Нуфар, Абу Идрис Ҳувлоний, Абу Салом Ҳабаший, Маъдон ибн Абу Толҳа, Абулашъас Саъоний, Абу Асмоо Раҳабий, Абу Хайр Язаний ва бошқалар ривоят қилишди.\nБир куни Расулуллоҳ алайҳиссалом саҳобалардан:\n«Қайси бирингиз, кишилардан ҳеч нарса сўрамайман деб ваъда беради. Мен ана шу кишини жаннатга киришлигига кафиллик бераман», деб сўраганларида Савбон ваъда бердилар ва ҳаётларини охиригача инсонлардан ҳеч нарса сўрамадилар».\nБу зот Миср фатҳида иштирок этдилар. Шомда ва Фаластинни Рамла деган жойида истиқомат қилдилар ва бу ердан Хумсга кўчиб ўтдилар. Ҳижратнинг 54 санасида ана шу ерда вафот этдилар. Бу зот ривоят қилган ҳадисларни уч «Саҳиҳ» соҳиблари ўз китобларига киритишган.\nСавбон розияллоҳу анҳу Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг хизматларини қилиб турар эдилар. Бир куни одамлар Савбон розияллоҳу анҳудан Аллоҳга энг маҳбуб амал ҳақида сўрадилар. У киши сукут сақлаб, жим турдилар. Яна савол берилди. Савбон розияллоҳу анҳу яна жим қолдилар. Одамлар учинчи марта Аллоҳга энг маҳбуб амал ҳақида сўраганларидан сўнг, ушбу биз ўрганаётган ҳадисни айтдилар.\nБу ҳадисда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам доимо Аллоҳга сажда қилишни, яъни, намоз ўқишни тавсия қилмоқдалар. Зотан, намозсиз сажда бўлмас. Шу билан бирга ҳар бир сажда туфайли сажда қилувчининг даражаси бир поғона кўтарилиб, хатоларидан биттаси ўчирилиши ҳам таъкидланмоқда.\nБу эса ўз навбатида намоз нафақат гуноҳларнинг ювилишига, балки даражаларнинг кўтарилишига ҳам хизмат қилишини баён қилинмоқда.\nДемак, Аллоҳнинг ҳузурида даражам юқори бўлсин, десак, кўпроқ намоз ўқиб саждаларимизни кўпайтирайлик. Чунки ҳар бир саждамиз туфайли даражамиз бир поғона кўтарилажак.\nХатоларимиз ювилсин, десак, кўпроқ намоз ўқиб саждаларимиз сонини кўпайтирайлик. Чунки ҳар бир саждамиз туфайли бир дона хатомиз ювилажак.\nРобийъа ибн Каъб ал-Асламий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам билан бирга тунаган эдим. У зотга таҳорат сувлари ва бошқа ҳожатлари тушадиган нарсаларини келтирдим. У зот: «Сўра», дедилар.\n«Жаннатда сизга рафиқ бўлишни сўрайман», дедим.\n«Шунинг ўзини», дедим.\nУ киши соллаллоҳу алайҳи васаллам:\n«Ундоқ бўлса, менга ўзинг учун кўп сажда ила ёрдам бер», дедилар». Бешовларидан фақат Бухорий ривоят қилмаган.\nШарҳ: Аввало ушбу ҳадиснинг ровийcи Робийъа ибн Каъб розияллоҳу анҳу билан яқиндан танишиб олайлик:\nРобийъа ибн Каъб ибн Молик ибн Яъмур ал-Асламий, кунялари Абу Фирос. Бу киши Ҳижоз аҳлидан бўлиб, улуғ саҳобалардан ҳисобланар эдилар.\nБу зот суффа аҳлидан эдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан бир неча ҳадис ривоят қилганлар.\nБу кишидан Абу Салама ибн Абдурраҳмон, Ханзала ибн Амр, Абу Имрон ал-Жуъфийлар ривоят қилишган.\nРобийъа ибн Каъб ал-Асламий розияллоҳу анҳу Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам билан сафарда кечаси бирга қолган эдилар. Ўшанда у зотнинг хизматларини ихлос билан қилиб таҳорат суви, мисвок ёки жойнамозга ўхшаш ҳожат тушадиган нарсаларни келтирганлар. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам у кишидан рози бўлиб, хоҳлаган нарсангни сўра, деганлар. Ана ўшанда Робийъа ибн Каъб ал-Асламий:\n«Жаннатда сизга рафиқ бўлишни сўрайман», деди.\nУ киши жуда катта нарсани, умуман ҳаётнинг асосий муддаосини сўраган эдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам у кишининг нияти жиддийлигини текшириш учун:\n«Бундан бошқани эмасми?» дедилар».\nЛекин Робийъа розияллоҳу анҳу жиддий эдилар, шунинг учун:\n«Шунинг ўзини», деди.\n«Ундоқ бўлса, менга ўзинг учун кўп сажда ила ёрдам бер», дедилар сарвари олам соллаллоҳу алайҳи васаллам.\nБу - хўп, мен сенинг жаннатда рафиқим бўлишинг учун қўлимдан келган ҳаракатни қиламан, аммо ўзинг ҳам бу ишда менга ёрдам бер. Ёрдам беришинг, саждани кўп қилиш билан бўлсин, деганларидир.\nБундан жаннатга киришнинг асосий омилларидан бири намоз экани билинади.\nУшбу ҳадис шарифдан олинадиган фойдалар:\n1. Аҳли фазл кишиларнинг хизматида бўлиш фазилатли иш экани.\n2. Улуғ кишилар таҳорат суви ва шунга ўхшаш ҳожатлари тушиб турадиган нарсаларни муҳайё қилиб туриш кичикларнинг вазифаси экани.\n3. Аҳли фазл кишилар ўзларини рози қилган атбоъларига мурувват қилиб туришлари.\n5. Биров бир нарсани сўраганда, бундан бошқани эмасми? деб сўраш жоизлиги.\n6. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам ўзлари бевосита, амал қилмаган одамнинг жаннатга дохил бўлишига сабаб бўлмасликлари.\n7. Намознинг фазилати катта бўлиб, жаннатга кириш учун зарур амал экани.\n8. Робийъа ибн Каъб розияллоҳу анҳунинг фазилатлари.\nДемак, намозга аҳамиятни яна ҳам кучайтиришимиз керак. Иложи борича намозни кўп ўқиб, саждани кўпайтиришимиз лозим. Ана шунда жаннатдан ва ундаги олий мартабалардан умидвор бўлсак бўлади.\nАбу Умома розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг видолашув ҳажида хутба қилиб: «Аллоҳга тақво қилинглар, беш намозингизни ўқинглар, ойингиз рўзасини тутинглар, молларингизнинг закотини беринглар ва иш бошингизга итоат қилинглар, Роббингизнинг жаннатига кирурсизлар», деганларини эшитдим».\nШарҳ: Маълумки, видолашув ҳажи Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам умрларининг охирида бўлган. Ўша ҳажда у зот ҳамма билан видолашганлар.\n«Эҳтимол бу йилдан кейин сиз билан учрашмасман», деганлар. Дарҳақиқат, ўша ҳаждан кейин вафот этганлар. Расули Акрам соллаллоҳу алайҳи васаллам мазкур видолашув ҳажида кўплаб балоғатли, фасоҳатли, пурмаъно ваъз-насийҳат, хутба ва васиятлар қилганлар. Ушбу ҳадисда ҳам ўшалардан баъзи бир намуналар келтирилмоқда.\nУлуғ Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ўз умматларига хитоб қилиб, қуйидаги амалларни ихлос билан қилишни амр қилмоқдалар:\nАллоҳга тақво қилиш, Унинг амрларини бажо қилиш ва қайтарганларидан қайтиш билан бўлади. Тақвонинг энг аввалги ўринларида ушбу ҳадисда зикр қилинган амаллар туради.\nЯъни, сизга рўзаси фарз қилинган Рамазон ойингизнинг рўзасини тутинглар.\nҲар турли молдан қандоқ ва қанча миқдор закот бериш очиқ-ойдин бўлиб, ана ўшанга қараб ҳар ким ўзига фарз бўлган закотни берсин.\n5. «Иш бошингизга итоат қилинглар».\nЯъни, шаръий маънода сизга бошлиқ бўлган одамнинг Аллоҳнинг амрига мувофиқ ишида итоат қилинглар. Аллоҳга маъсият бўладиган ишда бандага итоат қилиб бўлмайди.\n6. «Роббингизнинг жаннатига кирурсизлар».\nДемак, ушбу зикр қилинган нарсаларнинг ҳар бири инсоннинг жаннатга кириши учун адо этилиши зарур. Ўша зарур нарсалар ичида намозни биринчи бўлиб зикр қилиниши унинг қанчалик аҳамиятли эканини кўрсатади.\nЯна ўша кишидан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Аллоҳ бандага у ўқийдиган икки ракъат намоздан афзал нарсани буюрмаган. Модомики, банда ўз намозида бўлса, унинг бошидан, албатта, яхшилик ёғилиб туради. Бандалар Аллоҳга ундан чиққан нарса билан яқинлашгандек, бошқа нарса билан яқинлаша олмаслар», дедилар. Яъни, Қуръон, демоқчилар». Икковини Термизий ривоят қилган.\nШарҳ: Абу Умома розияллоҳу анҳу ривоят қилаётган ушбу ҳадисда Аллоҳ бандаларига амр қилган амалларнинг ичида энг афзали ҳақида сўз бормоқда.\n«Аллоҳ бандага у ўқийдиган икки ракъат намоздан афзал нарсани буюрмаган».\nАллоҳ таоло мўмин-мусулмон бандаларга кўпгина амалларни, ибодатларни буюрган. Ўша амалларнинг ҳаммаси Аллоҳ таоло томонидан буюрилган амаллар сифатида банда томонидан амалга оширилиши керак. Шу билан бирга, мазкур амаллар бир-биридан афзалликда фарқ ҳам қилар экан. Айниқса, бу амаллар нафл маъносида, яъни, Аллоҳ фарз қилган нарсага банда ўз ихтиёри билан кўнгилли равишда савоб учун ортиқча амал қилишни ирода қилса, ўшанда қайси бир амал афзалроқ экани ҳақида сўралса, албатта, намоз устун қўйилар экан.\nЧунки намоз бошқа ибодатлардан кўра Аллоҳга бўлган қулчилик маъносини кўпроқ ифода этади. Намоз энг афзал ибодат бўлгани учун ҳам:\n«Модомики, банда ўз намозида бўлса, унинг бошидан албатта, яхшилик ёғилиб туради».\nНамозхон намоз ўқир экан, Аллоҳнинг раҳмати унинг устидан тинмай ёғилиб туради. Намоздан чиққандан сўнг Аллоҳнинг раҳмати ёғилиши ҳам тўхтайди.\n«Бандалар Аллоҳга ундан чиққан нарса билан яқинлашгандек, бошқа нарса билан яқинлаша олмаслар».\nАллоҳдан чиққан нарсадан мурод эса Қуръон. Аллоҳга яқинлашишни хоҳлаган банда, Унга Қуръон билан яқинлашиши керак экан. Аллоҳга бандани энг яқин қиладиган нарса Қуръон экан. Қуръондан бошқа нарса билан Аллоҳга у (Қуръон) билан яқинлашганчалик яқинлашиб бўлмас экан.\nДемак, ҳамма нарса аён. Аллоҳ буюрган энг афзал амални қилмоқчи бўлсак, намоз ўқийлик.\nАллоҳнинг раҳмати бошимдан ёғилсин, десак, намоз ўқийлик.\nАллоҳга яқин бўлайлик, десак, намоз ўқиб, намозда Қуръон ўқийлик. Қуръонни тиловат қилайлик. Уни ўрганайлик. Унга амал қилайлик.\nАбу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Банданинг Роббисига энг яқин бўлиши, у сажда қилганидадир. Бас, дуони кўпайтиринглар», дедилар».\nШарҳ: Намоз банданинг ўз Роббиси ила яккама-якка муножатидир.\nСажда эса намознинг энг бандалик равшан зоҳир бўлган, хорлик ва зорлик зоҳир бўлган жойидир. Банданинг зорлиги қанчалар ошса, Аллоҳнинг унга яқинлиги шунчалик ошади.\nШунинг учун ҳам банда саждада турганида Роббисига энг яқин ҳолда бўлади. Роббисига яқин бўлиб турганда эса сўраган нарсаси қабул бўлиши ҳам энг яқин ҳол бўлади. Шунинг учун ҳам банда саждада турган ҳолида дуони кўпроқ қилиши керак.\nИмом Муслим ва Аҳмадлар ривоят қилган ҳадисда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Огоҳ бўлингким, мен рукуъда ва саждада турган ҳолимда Қуръон қироат қилишдан наҳий қилиндим. Аммо рукуъда Аллоҳни улуғланглар, саждада эса дуо қилишга ижтиҳод қилинглар, сизга ижобат бўлиши лойиқдир», деганлар.\nЯна ўша кишидан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам саждаларида «Аллоҳуммағфир ли' занби' куллаҳу, диққаҳу ва жиллаҳу ва аввалаҳу ва охироҳу ва ала'ниятаҳу ва сирроҳу», дер эдилар». Муслим ва Абу Довуд ривоят қилишган.\n«Эй, бор Худоё, гуноҳимни мағфират қилгин, дақиқини ҳам, каттасини ҳам, аввалини ҳам, охирини ҳам, ошкорасини ҳам сиррини ҳам».\nОиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади: «Бир кеча Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни кўрпада йўқотиб қўйдим. Изласам, қўлим оёқларининг остига тегди, У зот саждагоҳда эканлар, икки оёқлари тик турган экан. Ўзлари бўлса «Аллоҳумма аъу'зу биризо'ка мин сахотика ва бимуъо'фа'тика мин уқубатика, аъузу бика минка, ла' уҳси' сана'ан алайка. Анта кама' аснайта ала' нафсик», дер эдилар». Бешовларидан фақат Бухорий ривоят қилмаган.\nШарҳ: Дуонинг маъноси: «Эй, бор Худоё, Сенинг розилигинг ила ғазабингдан, офиятинг ила уқубатингдан паноҳ тилайман. Сендан Ўзингдан паноҳ тилайман. Сенинг саноингни ҳисоблай олмайман. Сен Ўзингга сано айтганингдексан».\nАввал ўрганганимиздек, саждада «Субҳана Роббиял Аъло»ни айтилади. Лекин инсон ўзи ёлғиз намоз ўқиганда, нафл ва тунги таҳажжуд намозлари саждасида хоҳлаганича дуо қилиши мумкин. Ушбу ҳадисларда келган дуоларни ёдлаб олса, яна ҳам яхши бўлади.\nМусулмонлар ичида обрў-эътибор жамоат намозига қатнашишига қараб бўлган. Жамоат намозига қатнашмайдиганлар эса хона салот (уйда намоз ўқувчи) лақабини олиб, обрў-эътиборсиз кишилар ҳисобланганлар. Шунингдек, мусулмонлар қаерда бўлсалар ҳам, икки-уч киши бўлса ҳам жамоат намози ўқишга ҳаракат қилганлар...\nАбу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам баъзи намозларда бир қанча одамларни йўқ бўлганини билиб: «Батаҳқиқ, мен бир кишини одамларга намозга ўтиб беришни амр қилиб, ўзим хилоф қилиб намозга келмаётганларга бориб, уларнинг уйларига ўтин қалаб туриб устларидан ёқиб юборишни қасд қилдим. Агар бирлари семиз гўштли суякни топсалар, унга ҳозир бўлар эдилар», дедилар. Яъни, хуфтонга, демоқчилар. Бешовлари ривоят қилган.\nБошқа ривоятда: «Мунофиқларга энг оғир намоз Хуфтон ва Бомдод намозларидир. Агар у иккисидаги нарсани билганларида эмаклаб бўлса ҳам келар эдилар. Батаҳқиқ, намозга амр қилиб, у қоим қилинганда бир кишини одамларга намоз ўқиб беришини буюриб, сўнгра ўзим ўтин кўтарган одамлар билан намозга ҳозир бўлмаган одамларни олдига бориб устларидан уйларига ўт қўйиб юборишни қасд қилдим», деганлар.\nШарҳ: Ушбу ҳадиси шарифдан жамоат намозга бормаслик қанчалар оғир гап эканлиги билиниб турибди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам енгил иш бўлса бировни уйига қамаб туриб устидан ўт қўйиб юборишга қасдлари беҳуда бўлмайди. Хуфтон ва Бомдод жамоатларига ҳозир бўлмаганларга мунофиқ васфи берилиши ҳам, жамоат намозининг шариатимиздаги аҳамиятини кўрсатади.\nШунингдек, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг «Эмаклаб бўлса ҳам келардилар», деганлари ҳам қаттиқ гапдир.\nБуни икки хил тушуниш мумкин.\nАгар Хуфтон ва Бомдод намозларини жамоат билан ўқиганларга бериладиган савобни билганларида эмаклаб бўлса ҳам келар эдилар.\nЁки Агар Хуфтон ва Бомдод намозлари жамоатини тарк этганларнинг гуноҳи ва унинг оқибати нима бўлишини билганларида эмаклаб бўлса ҳам келар эдилар, дегани.\nБу даъватларнинг ҳаммаси жамоат намозидан қолмасликка ундайди. Ҳар биримиз доимо жамоатдан қолмасликка ҳаракат қилмоғимиз лозим.\nАбу Дардаа розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Қишлоқдами, саҳродами уч киши бўлса-ю, улар ичида жамоат намози қоим қилинмаса, албатта, Шайтон уларга эга чиқар. Жамоатни лозим тут. Айрилганни бўри ер», дедилар». Абу Довуд, Насаий ва Аҳмад ривоят қилган. ал-Ҳоким саҳиҳ, деган.\nШарҳ: Демак, қаерда учта ва ундан кўп мусулмон одам тўпланса, ўша ерда жамоат намоз ўқилиши керак. Балки икки киши бўлса ҳам, жамоат бўлиб ўқишлари лозим. Жамоат намози ўқимаганларга Шайтон эга чиқиб, уларни ўз қулларига айланти-риб олади. Жамоат намозига қўшилмаган одам мусулмонларнинг жамоатидан айрилади. Жамоатдан айрилиш ҳеч қачон яхшилик келтирмайди. Қўйнинг қўрадан ажрагани бўрига ем бўлади. Одамнинг жамоатдан ажрагани эса Шайтонга қул бўлади.\nБу ҳикмат доимо юзага чиқиб келган. Мусулмонлар ичида обрў-эътибор жамоат намозига қатнашишига қараб бўлган. Жамоат намозига қатнашмайдиганлар эса хона салот (уйда намоз ўқувчи) лақабини олиб, обрў-эътиборсиз кишилар ҳисобланганлар.\nШунингдек, мусулмонлар қаерда бўлсалар ҳам, икки-уч киши бўлса ҳам жамоат намози ўқишга ҳаракат қилганлар. Ўзлари қандай ҳолатда бўлсалар ҳам, жамоат намози ўқиш учун масжид қуришни ўзларининг муқаддас бурчлари деб билганлар. Буни ҳар жойда мулоҳаза қилиш мумкин.\nУшбу сатрлар муаллифи Гана давлатига сафарида ўрмонлардаги эски ҳолда яшаб келаётган қабилалар билан учрашганда, ўша васанийлар бир кичик хоначани кўрсатишди. Ун-даги пўстак ва тасбиҳ, бу жойнинг масжид эканлигидан дарак берар эди. Ерлик аҳоли бу ерда бир неча мусулмон яшагани, кейин кўчиб кетганлари ҳақида сўзладилар. Ўша кичик масжид бепоён ўрмондаги энг кўркам бино эди. Ўша икки уч мусулмон ўзи яшайдиган уй қурмаган бўлса ҳам, намоз ўқийдиган масжид қурган эди.\nМисрнинг бепоён чўллари. Катта тезликда бораётган авто-машина ойнасидан аҳён-аҳёнда бузилиб кетган кичик уйларнинг харобалари кўринади. Уларнинг ўртасида эса кичик, бузилмаган масжид кўринади. Саҳровий мусулмонлар ушбу ҳадиси шарифга амал қилиб, уч-тўрт киши бўлсалар ҳам жамоат бўлиб намоз ўқишни бурчлари, деб билиб бу жойларга масжид қурган эдилар.\nАксинча бошқа жойларда шаҳар қишлоқ оралаб бир неча кун юрсанг ҳам бир дона масжид топа олмайсан. Шайтон ана ўшандоқ юртлар одамларига эга чиқмай, кимга эга чиқсин. Ўшаларни залолатга кетказмай кимни кетказсин.\nАбу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига бир кўзи ожиз одам келиб: «Эй, Аллоҳнинг Расули, менинг масжидга етаклаб олиб келадиган одамим йўқ, уйимда намоз ўқийверайми?» деди.\nУ зот унга рухсат бердилар. У орқага қайтиб кетаётганида чақириб:\n«Намозга айтилган азонни эшитасанми?» дедилар.\n«Ундоқ бўлса, жавоб бер», дедилар». Муслим, Абу Довуд ва Насаийлар ривоят қилган.\nШарҳ: Ушбу ҳадиси шарифдаги зикри келган кўзи ожиз одам Абдуллоҳ ибн Умму Мактум розияллоҳу анҳу бўлганлар. У кишининг уйлари масжиддан узоқ ва бошлаб келадиган одамлари йўқ эди. Шунинг учун Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам-дан жамоатга келмай, уйида ўзи намоз ўқишга рухсат сўраганлар. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам у кишига олдин изн берганлар-у кейин азонни эшитасанми, деб сўраганлар. Абдуллоҳ ибн Умму Мактум, ҳа, деб жавоб берганларидан кейин, ундоқ бўлса жамоатга кел, деб рухсатни бекор қилганлар.\nУйи узоқ, кўзи ожиз, етакловчиси йўқ одамга жамоат намозидан қолишга изн бўлмаганидан кейин бошқалар ўзлари билиб олаверсалар бўлади.\nҚадимги мусулмонлар бу масалада жуда ҳам ҳушёр бўлганлар. Доимо жамоат намозидан қолмасликка ҳаракат қилганлар.\nИмом Муслим келтирган ривоятда машҳур саҳобий Абдуллоҳ ибн Масъуд розияллоҳу анҳу қуйидагиларни айтади-лар:\n«Ким эртага Аллоҳ таолога мусулмон ҳолида рўбару бўлишидан хурсанд бўлса, ана ўша намозларни азони айтилган жойда адо қилсин. Аллоҳ Пайғамбарингиз соллаллоҳу алайҳи ва-салламга ҳидоят суннатларини шариатга киритгандир. Албатта, жамоат намози ҳидоят суннатларидандир. Агар сиз манави кейин қолганга ўхшаб уйингизда намоз ўқисангиз, Пайғамбарингизнинг суннатини тарк қилган бўласиз. Агар Пайғамбарингизнинг суннатини тарк қилсангиз, залолатга кетган бўласиз. Бизнинг ичимизда фақат нифоқи очиқ-ойдин бўлган мунофиқгина жамоат намозидан қолишини кўрганман. Баъзи кишиларни икки киши кўтариб келиб сафга турғазиб қўяр эдилар».\nИмом Бухорий келтирган ривоятда Имом Ҳасан Басрий розияллоҳу анҳу: «Кимни ота-онасидан бири унга шафқат қилиб жамоатдан ман қилса, гапига кирмасин», деганлар.\nУшбу далиллардан келиб чиқиб, Ҳанбалий мазҳабида, жамоат намози фарзи айн, деганлар.\nМоликий, Ҳанафий ва Шофеъий мазҳаблари жамоат намозлари суннати муаккада, деганлар. Улар жамоат афзаллиги ҳақидаги ҳадисларни далил қиладилар ва ушбу шиддатли ҳадисларни тарғиб учун айтилган, дейдилар.\nАбу Зарр розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ким Бомдод намозидан кейин, оёғини йиққан ҳолида туриб, гапримасдан олдин ўн марта «Лаа илаҳа иллаллоҳу, ваҳдаҳу лаа шарийка лаҳу, лаҳул мулку, ва лаҳул ҳамду, юҳъйи ва юмийту ва ҳува ала кулли шайъин қодийр» деса, унга ўн ҳасанот ёзилур, унинг ўн хатоси ўчирилур, унинг ўн даражаси кўтарилур. Ўша куни у барча ёқимсиз нарсадан ҳимояда бўлур ва шайтондан сақланур. Ўша куни уни гуноҳ ҳам тутмас, магар Аллоҳ таолога ширк келтирмаган бўлса», дедилар».\nШарҳ: Деярли кўпчилик машойихлар ва ўтган азизлар ушбу ривоятда келган дуони ўзларига кундалик вазифа қилиб олганлар. Ҳар бир киши бунга амал қилмоғи лозим. Чунки Бомдод намозидан кейин ўрнидан турмай, оёқлари йиғилган ҳолда, дунёвий гапларни гапирмай туриб бу дуони ўқиган одамга кўпгина яхшиликлар ваъда қилинмоқда;\n«Ким шомдан кейин ўн марта «Лаа илаҳа иллаллоҳу, ваҳдаҳу лаа шарийка лаҳу, лаҳул мулку, ва лаҳул ҳамду, юҳъйи ва юмийту ва ҳува ала кулли шайъин қодийр» деса, Аллоҳ уни тонг отгунча шайтондан муҳофаза қиладиган силоҳланган фариштани юборадир, Аллоҳ унга бу ила вожиб бўлган ўн ҳасанот ёзадир, унинг ўнта ҳалок қилувчи хатосини ўчирадир ва бу унинг учун ўнта озод қилинган қул каби бўлур», дедилар».\nШарҳ: Бу ҳам Шом намозини ўқиб бўлгандан ва дунёвий гап гапирмасдан олдин бўлиши керак.\nҚачон ётар жойини олса ўттиз тўрт марта такбир, ўттиз уч марта ҳамд ва ўттиз уч марта тасбиҳ айтади. Булар тилда юзта, тарозуда мингта. Батаҳқиқ, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг уларни қўллари билан санаётганларини кўрдим. Шунда:\nБиз ўзимизга жуда керакли биргина иқтибос келтириш билан кифояланимиз:\n«Агар шайх Абдул Ҳақ Деҳлавий р-и. «ас-Сиротул Мустақийм»га қилган шарҳида: Араб ва ажам юртларида одат бўлиб қолган саломдан кейин имом ва қавмнинг тўпланиб дуо қилишлари, имомлар дуо қилиб қавмнинг омийн деб туриши Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳидоятларидан эмас, бу ҳақида бирорта ҳадис келмаган, бу нарса мустаҳаб саналган бидъатдир», деган унга нима жавоб берилади, дейилса, айтамизки:\n«Унга жавоби қуйидагича;\n1. «Мифтоҳус Солат»нинг соҳиби Аллома Фатҳ Муҳаммад ибн шайх Ийсо аш-Шиторий ўзининг «Футуҳул Аврод» деб номланган китобида қўйидагиларни айтган:\n2. «Албатта, шайх Абдул Ҳақ олти саҳиҳ ҳадис китобларида ва бошқа китобларда намоздан кейин қилинадиган дуолар ҳақидаги ҳадисларни кўрмагани учун бу ишни бидъат деб айтган.\n3. 2. Агар шайх Абдул Ҳақ намоздан кейин дуо қилиш аслида бидъат деган гапни ирода қилган бўлса, шубҳасиз гапи нотўғри. Чунки бу гапни биз ривоят қилган фарз намозидан кейинги дуолар ҳақидаги ривоятларнинг ҳаммаси уни рад қилади.\n4. 3. Агар шайх Абдул Ҳақ намоздан кейин икки қўлни кўтариб, иқтидо қилувчиларнинг омийн, омийн, деб туриши шаклидаги дуони бидъат деган бўлса, бу гапи ҳам нотўғри. Чунки, дуода икки қўлни кўтариш суннатдир, дуонинг охирида икки қўлни юзга суртиш ҳам дуонинг суннатидир, эшитувчиларнинг омийн, омийн, деб туришлари ҳам дуонинг суннатларидан.\n5. Агар бу ишларнинг ҳаммаси мустаҳаб суннатлардан бўладиган бўлса, суннат нарсалардан таркиб топган иш нима учун бидъат бўлар экан?! Бу ишни бидъат дейиш мутлақо нотўғридир».\n6. Кейин муаллиф мазкур уч суннат амалнинг ҳар бирига ўнлаб ҳадисларни далил қилиб келтиради.\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам хачирлари устида туриб: «Сизлар кар ёки ғоибга дуо қилаётганларингиз йўқ. Эй, Абу Мусо! Ёки Эй, Абдуллоҳ! Сени жаннат хазинасидан бўлган калимага далолат қилайми?!» дедилар\n«Ҳа», дедим. «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи», дедилар». Тўртовлари ривоят қилган.\nШарҳ: «Лаа ҳавла ва лаа қуввата иллаа биллаҳи»нинг маъноси ўзгартиш ҳам, қувват ҳам фақатгина Аллоҳ ила бўладир, дегани.\nКим ихлос билан «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи»ни айтиб юрса, жаннатнинг хазинасига эга бўлар экан.\nТермизийнинг ривоятида: «Ер юзида бирор киши «лаа илаҳа илаллоҳу валлоҳу акбар ва лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи» деса, албатта, унинг хатолари каффорат қилинади, агар денгизнинг кўпигича бўлса ҳам», дейилган.\nШарҳ: «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи»ни айтиб юрган кишининг гуноҳлари ҳам ювилар экан.\nҚайс ибн Саъд ибн Убода розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «У кишини отаси Набий соллаллоҳу алайҳи васалламга хизмат қилиш учун топширди. Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам менинг олдимдан ўтдилар. Намозни ўқиб бўлган эдим. У зот мени оёқлари билан туртиб:\n«Сени жаннатнинг эшикларидан бир эшикка далолат қилайми?» дедилар.\n«Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи», дедилар».\nШарҳ: Демак, «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи» жаннатнинг эшикларидан бир эшик экан. Шунинг учун уни кўп айтиб юрмоқ керак.\nСафвон ибн Сулайм розияллоҳу анҳу:\n«Ҳеч бир фаришта «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи» демасдан туриб ердан кўтарилган эмас», деди».\nШарҳ: Қай бир фаришта осмонга чиқар бўлса, албатта, «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи»ни айтмоғи шарт экан. Уни айтмаса осмонга чиқа олмас экан.\nАбу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам менга:\n«Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи»ни кўпроқ айт. Албатта, у жаннатнинг хазиналаридан бир хазинадир», дедилар».\nШарҳ: Демак, ким жаннатнинг хазиналаридан бир хазинага эга бўлмоқчи бўлса, «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи»ни кўпроқ айтиши керак экан.\nМакҳул розияллоҳу анҳу: «Ким «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи. Ва Лаа манжаа миналлоҳи иллаа илайҳи» деса, Аллоҳ ундан зарарнинг етмиш эшигини очади. Уларнинг энг кичиги фақирликдир», деди». Учовини Термизий ривоят қилган.\nШарҳ: Ким ўзидан зарарларни узоқ бўлишини истаса «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи. Ва Лаа манжаа миналлоҳи иллаа илайҳи» деб айтсин.\n«Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи»ни уламоларимиз қисқа қилиб «ҳавқала» номи билан атаганлар. Яъни, «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи»нинг турли сўзларидан баъзи ҳарфларни олиб, «ҳавқала»ни тузилган.\n«Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи»нинг маъноси ҳақида имом Нававий имом Муслимнинг Саҳиҳларига ёзган шарҳларида «Абул Ҳайсам, ҳавл-ҳаракат маъносидадир. Шунда умумий маъно Аллоҳнинг хоҳишисиз ҳеч бир ҳаракат ҳам, қувват ҳам йўқ дегани бўлади» деб айтган, деганлар.\nИбн Масъуд розияллоҳу анҳу:\n«Аллоҳнинг маъсиятидан У зотнинг сақловисиз бурилиш йўқ. У зотнинг тоатига Ўзининг ёрдамисиз қувват йўқ», деганидир», деганлар.\nТўрт мазҳаб уламолари азонда «Ҳаяя алас Солат. Ҳаяя алал Фалаҳ»ларни айтилганда «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи»ни айтиш мустаҳаблигини таъкидлаганлар. Бу ҳақда Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам ўзларининг ҳадисларида кўрсатма берганлар.\nШунингдек, қийин ҳолга тушганда, бемор бўлганда, бирор нарсадан ажабланиб унга кўзи тегишидан қўрққанда, бир нарсадан шумланганда, уйидан чиқаётганда, кечаси уйғониб кетганда, ҳар намоздан кейин «ҳавқала»ни айтиш мустаҳабдир.\n«Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи» тўсон тўққиз дардга даводир. У қалбга тушган ғаму андуҳларни даф қилодир.\nИмом Табароний ва ал-Ҳокимлар Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадисда Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам:\n«Ким «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи»ни айтса, тўқсон тўққиз дардга даво бўлур. Энг енгили ғамдир», деганлар.\n«Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи» бандага берилган неъматни муҳофаза қилиш ва ундаги яхшилик ва фазлни боқий қолдириш йўлидир.\nИмом Табароний Уқба ибн Омир розияллоҳу анҳудан ривот қилган ҳадисда Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам:\n«Кимга Аллоҳ неъмат берса-ю, у анинг ўзида боқий қолишини истаса, «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи»ни кўп айтсин», деганлар.\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг саҳобалари ўз тажрибаларида «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи» ила мушкил кушойиш бўлишини ва бало офат даф бўлишини синаб кўрганлар.\nИбн Касирнинг тафсирида ва имом Суютийнинг «ад-Дуррул Мансур» номли тафсирларида Муҳаммад ибн Исҳоқ ва Ибн Абу Ҳотимлардан куйидагилар ривоят қилинади:\n«Молик ал-Ашжаъий Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига келиб:\n«Ўғлим Авф асирга тушиб қолди», деди.\n«Унга одам юбориб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам сенга «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи»ни кўп айтишни амр қилмоқдалар деган хабарни етказ», дедилар.\nХабарчи бориб унга ҳалиги гапни етказди. Авф тинмасдан «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи»ни айтишда бардавом бўлди. Улар уни қайиш билан боғлаб қўйишган эди. Қайиш ундан ечилиб тушди. У чиқиб қараса, бир туялари турибди. Уни миниб олди. Ташқарига чиқиб қавмнинг қўрасини кўрди. Унда борки нарсани ҳайдаб олди.\nУнинг ота-онаси эшик олдига келиб чақирганда билиб қолдилар. Бас, отаси:\n«Каъбанинг Роббиси ила қасам! Авф!» деди.\n«Вой, шўрим! Авф қайишда боғланиб алам тортибди!» деди. Ота билан ходим унинг олдига шошиб бордилар. Қарашса, Авф ҳовлини туяга тулдирворибди. У отасига ўзининг ва туяларнинг қиссасини айтиб берди. Отаси Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига бориб Авфнинг ва туяларнинг хабарини берди.\n«Уларни нима хоҳласанг ўшандоқ, ўз туянгга нима қиладиган бўлсанг шундоқ қил», дедилар.\nСўнг «Талоқ» сурасидаги:\n«Ким Аллоҳга тақво қилса, унинг йўлини очиб қўядир. Ва унга ўзи ўйламаган тарафдан ризқ берур. Ким Аллоҳга таваккал қилса, бас, унга У зотнинг Ўзи кифоядир» ояти нозил бўлди».\n«Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи»ни кўп айтиш фақирликни даф қилади.\nИбн Абу Дунё Асад ибн Вадоъадан ривоят қилган ҳадисда Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам:\n«Ким ҳар куни юз марта «Лаа ҳавла ва лаа қуввата илаа биллаҳи»ни айтса, унга фақирлик етмас», деганлар.\nАбу Ҳурайра розияллоҳу анҳунинг ҳадисларида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:\n«Ким уни айтса, Аллоҳ ундан зарарнинг етмиш эшигини кашф қилади. Энг енгили фақрлик», деганлар.\n«Яхши қарз» - бировга қарз бериб устига устама олмаслик-яъни, судхўрлик қилмасликдир.\nЁ Аллоҳ! Камтарликни қаранг! Шукр қилишга бўлган интилишни қаранг! Инсониятнинг улуғи бўлмиш, Аллоҳнинг энг севикли Пайғамбари бўлмиш Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам маъсум - гуноҳ қилмайдиган - зот эдилар. Бунинг устига Аллоҳ таоло у зотга Қуръонда, олдинги кейинги гуноҳларини -фаразан бўлса - мағфират қилганини эълон ҳам қилган эди.\nАбу Салама ҳижратнинг 94-йили 72 ёшларида вафот этдилар.\n... Мусулмон инсон яхшилаб таҳорат қилиб масжид томон йўл олар экан, у ўта муҳим ва жиддий ишга кетаётган бўлади. Мўмин-мусулмон биродарлари билан, жамоат бўлиб Аллоҳ ила учрашиб, роз айтгани кетаётган бўлади. Бундай жиддий инсонга бекорчи, танбалларга ўхшаб қўлини гирра қилиш мутлоқо тўғри келмайди. Чунки, у масжидга кетаётгани учун намозда турган ҳисобланади. Мусулмон инсон қанчалар бахтли инсон. Яхшилаб таҳорат қилиб масжид томон қадам босса худди намоз ўқиётган ҳисобига ўтади. Бориб намоз ўқиганда эса қанчалик даражага эришишни топиб олавериш керак.


Қамоқдаги блогер Отабек Сатторий "Эзгулик" ҳуқуқбонлик жамияти вакили Бекзод Нурматов билан\nШу кунда Навоийдаги қамоқхоналарда жазо муддатини ўтаётган маҳкум блогерлар Фозилхўжа Орифхўжаев ва Отабек Сатторий “Эзгулик” ҳуқуқбонлик ташкилоти вакили билан учрашувда ўзларининг ноҳақ қамалганларини айтиб, маҳкамалар адолатли ҳукм чиқармаганидан шикоят қилишган.\nШу йилнинг 12-15 май кунлари Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг инсон ҳуқуқлари бўйича вакили — Омбудсман қошидаги Миллий превентив механизмлар бўйича ишчи гуруҳи Навоий вилоятидаги қамоқхоналарни бориб кўрди. Бу ҳақда комиссия таркибида маҳкумлар билан учрашган Ўзбекистон инсон ҳуқуқлари “Эзгулик” жамияти маълумот тарқатди.\n“Эзгулик” матбуот хизматига кўра, учрашувларда иштирок этган ташкилот раиси ўринбосари Бекзод Нурматов Зарафшондаги 2200 ўринли колонияда 684 нафар маҳкум жазо муддатини ўтаётгани, уларнинг 27 таси диний-радикал оқимларга мансубликда айбланганини урғулаган.\nНавоий вилоятининг қаттиқ тартибли Қизилтепа колониясида эса 1123 нафар маҳбус жазо муддатини ўтамоқда, бу ерда диний экстремизмга алоқадор моддалар бўйича қамалган 62 нафар маҳкум мавжуд.\nФаоллар мазкур колонияда жиноят ишлари бўйича Тошкент шаҳар Олмазор тумани суди ҳукми билан жамоат хавфсизлигига таҳдид солувчи материаллар тарқатишда айбланиб, 7,5 йилга қамалган таниқли блогер Фозилхўжа Орифхўжаев билан учрашган. Ҳуқуқ фаолига кўра, блогернинг соғлиғи билан боғлиқ муаммо йўқ, қамоқхона шароитидан ҳам шикоят қилган эмас. Аммо у ўзининг ноҳақ қамалганини айтиб, озод қилинишида кўмак сўраган.\nИжтимоий тармоқларда Аброр Мухтор Алий тахаллуси остида зиддиятли чиқишлари билан танилган Аброр Абдуазимов билан Тошкентдаги “Тўхтабой” масжиди олдида бўлиб ўтган тортишув ортидан қўлга олинган блогер Фозилхўжа Орифхўжаев шу йилнинг 26 январь куни 7 йилу 6 ойга қамалган эди.\nHuman Rights Watch халқаро инсон ҳуқуқлари ташкилоти блогер Фозилхўжа Орифхўжаевга қўйилган барча айбловлар сиёсий дея, Ўзбекистон расмийларини бу айбловларни олиб ташлаш ва уни озод қилишга чақирган.\nНавоий шаҳридаги 4-сонли умумий тартибли колония сиғими эса 1800 кишига мўлжалланган ва бу ерда 1142 нафар маҳкум сақланади. Уларнинг 60 нафари диний оқимларга мансубликда айбланган. Колонияда жазо муддатини ўтаётган таниқли блогер Отабек Сатторий қурилиш молларига нақш босувчи цехда компюьтер оператори вазифасини бажармоқда.\n“Эзгулик” фаолига кўра, қисқа муддатли учрашувда блогер ўзининг ноҳақ қамалгани, судларнинг адолатсизлигини таъкидлаган. Унинг айтишича, блогер оилада ёлғиз боқувчи ва кекса ота-онанинг ёлғиз ўғлидир. У президент Мирзиёев сиёсатига ишониб, блогерлик фаолиятига киришгани ва оқибатда коррупция қурбонига айланганини таъкидлаган.\n40 ёшли Отабек Сатторий Музработ туман судининг 2021 йил 10 майидаги қарори билан 6,5 йилга озодликдан маҳрум қилинган. Бундан 1,5 ой муқаддам Ўзбекистон Олий суди Сатторийга нисбатан жиноят ишлари бўйича Музработ туман судининг мазкур ҳукми ҳамда Самарқанд вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг 2021 йил 15 июлидаги ажримини ўзгаришсиз қолдириб, блогернинг ҳукм ва ажримни бекор қилиш тўғрисидаги шикояти қаноатлантирган эмас.\nСатторийнинг қамалиши Ўзбекистонда ҳам, халқаро ташкилотлар миқёсида ҳам “сўз эркинлигига қарши зарба” сифатида баҳоланган.\n“Мониторинг натижаларига кўра, қамоқхоналарнинг моддий техник базасини мустаҳкамлаш, уларнинг ош-овқати сифатини яхшилишга уринилмоқда. Шикоятларнинг асосий қисми суд ҳукмларининг адолатсизлигидан. Энг ёмон кўрсаткич — маҳкумларнинг катта қисмини ёшларнинг ташкил қилишидир”, дейилган “Эзгулик” жамияти хабарномасида.\n“Эзгулик”рнинг ижтимоий тармоқлардаги саҳифасида эълон қилинган бу хабар бир неча соат ичида олиб ташланганига қарамай, деярли барча маҳаллий нашрлар жамиятга иқтибосан бу маълумотларни тарқатишга улгурган.\nЎзбекистон инсон ҳуқуқлари “Эзгулик” жамияти раҳбари, Омбудсман ҳузуридаги инсоннинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларига риоя этилиши бўйича комиссия аъзоси Абдураҳмон Ташанов “Озодлик”нинг бу борадаги сўровини изоҳсиз қолдирди.


Арсен Венгер: «Арсенал» – менинг ҳаётим. Клубдан кетадиган куним келишидан қўрқаман»\n14:19 / 09.08.2016\n«Арсенал» жамоаси бош мураббийи Арсен Венгер Game Changers номли китобида клубдан кетиши эҳтимоли ҳақидаги фикрларини билдириб ўтган. Китоб 11 август куни сотувга чиқади. Ундан парчалар The Guardian нашрида келтирилган.\nКелгусида «Арсенал»дан кетиши мумкинлиги ҳақида\nБу жамоа менинг ҳаётим. Ростини айтсам, мен бу кун келишидан жуда қўрқаман. Кутиш азобидан ҳам кўра, бу вақт келганида айрилиққа чидаш оғирроқ бўлади.\nФергюсон ўз лавозимини тарк этганидан кейинги «МЮ»га қарши биринчи ўйинимизни ўтказганимизда, у менга қўнғироқ қилди ва мени қовоқхонага таклиф қилди. Мен ундан сўрадим: «Сенга нимадир етишмаяптими?» У жавоб берди: «Умуман олганда, йўқ».\nМен унинг гапларини тушунмадим. Бундай вазиятда ҳаётинг бўшлиққа айланиши керак. Сен бутун ҳаётинг давомида кейинги ўйинни кутиш ва унда ғалаба қозониш ҳақида ўйлаб яшайсан. Бирдан бу ҳаёт йўқликка айланади.\nКлубнинг трансфер сиёсати ҳақида\nМен ҳисоблайманки, жамоа менежери бўлишнинг асосий шарти - клуб маблағларига ўз маблағинг сифатида қарашдир. Агар бундай ўйламасанг, кўп хатоларга йўл қўйишинг мумкин. Бунда қарор қабул қилиш муҳим, агар раҳбарият билан келишиб ишламасанг, узоққа бора олмайсан.\n66 ёшли француз мутахассиси «Арсенал»ни 20 йилдан буён бошқариб келмоқда.


Қудратилло Абдуқаҳҳоровдан WBC Silver камари олиб қўйилди - Zamin.uz\nПрофессионал бокснинг ярим ўрта (-66,67 кг) вазн тоифасида рингга чиқадиган ўзбекистонлик Қудратилло Абдуқаҳҳоров WBC йўналишининг иккинчи даражали WBC Silver камаридан маҳрум қилинди. «Халқ сўзи Online» мухбири вазиятга ойдинлик киритиш мақсадида Қудратиллонинг ўзи билан боғланди.\nЭслатиб ўтамиз, Қудратилло Абдуқаҳҳоров профессионал боксда 15 жанг ўтказиб, уларнинг барчасида ғалаба (9 нокаут) қозонган. Айни вақтда спортчи WBC рейтингида 3-ўринда бормоқда. Шунингдек, у IBF рейтингида тўртинчи, WBO рейтингида эса 12-ўринда бормоқда. “Замин” янгиликларини “Telegram”да кузатиб боринг\n19-11-2018, 07:27, Спорт\nАзизбек Абдуғофуров WBC Silver камари учун жангда россиялик Дмитрий Чудиновни мағлуб этди\n6-05-2018, 10:46, Спорт\nПакьяога қарши рингга чиқиши кутилаётган боксчимиз рақибини мағлуб қилиш сирини айтди\n24-01-2018, 17:05, Спорт\n27-07-2016, 18:18, Спорт


Боғчаларга болалар қамровни ошириш бўйича режалар қандай? » Дўстлик тумани ҳокимлиги расмий сайти\nДўстлик тумани ҳокимлиги » Жамият » Боғчаларга болалар қамровни ошириш бўйича режалар қандай?\nБоғчаларга болалар қамровни ошириш бўйича режалар қандай?\n2021 йилда Инвестиция дастурига киритилган тумандаги 3-7-8-15-сон Давлат мактабгача таълим ташкилотларида таъмирлаш ишлари олиб борилмоқда.\n2021 йил апрел ойида 4-сон ва 14-сон давлат мактабгача таълим ташкилотларидаги таъмирлаш ишлари якунланиб, иш фаолиятини бошлади. 4-сон ДМТТнинг фаолиятини бошлаш қуввати 140 ўрин бўлсада, қисқа муддатли гуруҳлар ташкил қилиш ҳисобига 30 нафар, 14-сон ДМТТнинг қуввати 140 ўрин бўлсада қисқа муддатли гуруҳлар ташкил қилиш ҳисобига 30 нафар бола ортиқ қамраб олинади. Ушбу ДМТТларга сентябрь ойида мажбурий бир йиллик тайёрлов гуруҳ ташкил этиш орқали яна 50 нафар бола қамраб олинади.\nЙил якуни билан давлат мактабгача таълим ташкилотларида 6 та мажбурий бир йиллик тайёрлов гуруҳлари ва 4 та қисқа муддатли гуруҳлар ташкил этиш ҳисобига 250 нафар 5-6 ёшли болаларни қамраб олинади.\nТашкил этилиши режалаштирилган 4 та Давлат хусусий-шерикчилик асосидаги мактабгача таълим ташкилотлари 475 нафар, яъни 125 ўринли «Қувноқ дўмбоқчалар», 125 ўринли “Оппоқой”, 125 ўринли “Ким Ал Рич”, 100 ўринли “Элноза Кидс” номли ДХШ ўз фаолиятини бошлайди.\nТашкил этиш режалаштирилган 10 та нодавлат оилавий мактабгача таълим ташкилоти ташкил ҳисобига 250 нафар бола қамраб олинади. Йил якуни билан қамровни 75 фоизга етказиш режалаштирилган.\nДўстлик туман Мактабгача таълим бўлими мудири.


Қорақалпоқ ёшларига ишонч билдирилди\nМуҳтарам Президентимизнинг Олий Мажлисга тақдим этган Мурожаатномасини катта қизиқиш билан тинглаш орқали ҳар бир ватандошимиз кўнглида халқимиз орзиқиб кутган муаммолар аниқ ечимини топади, деган қатъий ишонч уйғонди.\nПартия ташаббуси ҳукумат қарорида ифодасини топди\nОлий таълим муассасаларида 2019 йил сентябрь ойидан табақалаштирилган эмас, бир хил миқдордаги стипендия бериш амалиётига ўтилгани кўплаб талабаларнинг ва жамоатчиликнинг ҳақли эътирозларига сабаб бўлган эди.\nДилдаги истаклар тилга олинди\nҲаётий қонунлар ва парламент назорати орқали ислоҳотлар самарасини таъминлаймиз\nҲар қандай жамиятдаги ислоҳотлар самараси учун энг муҳим мезон сўз эркинлиги ва қонун устуворлигидир. Давлатимиз раҳбари парламентга йўллаган Мурожаатномасида ҳам бошқа йўналишлар каби бу икки йўналишга алоҳида аҳамият берганлиги бу борада сўнгги йилларда салмоқли ишлар амалга оширилганлиги ва унинг таҳлиллари натижасида ҳали қилиниши лозим бўлган ишлар аниқ белгиланганлигидан далолат.\nИлм-фан истиқболига ишонч ортди\nЎзбекистон Республикаси Президентининг Олий Мажлисга Мурожаатномасини кўпчилик интиқлик билан кутди. Чунки унда янграйдиган гаплар нафақат депутат ва сенаторлар, балки бутун халқимизга тааллуқли бўлишини барча бирдек ҳис этиб турганди.\nМиллий тараққиёт, ўзликни англаш, дунёга чиқиш ҳеч қачон ва ҳеч ерда силлиқ кечмаган. Бунинг боиси, дунё йўллари, бозор ва минбарлари аллақачон бўлиб олинган, эгасиз бирорта дўконча ҳам қолмаган, бунинг устига, у ерда ҳеч ким бизни қуруқ савлатимиз учун кутиб тургани йўқ, турмайди ҳам. Дунё ҳамжамиятидан ўрин олиш учун амалий ҳаракатлар, натижалар, бирлик, якдиллик, муштарак мақсадлар зарур.\nСиёсий партия – эҳтиёж ҳосиласи\nСиёсий партия атамаси грекчадан таржима қилинганда “давлатни бошқариш санъати” деган маънони касб этади. Партия бу инсонлар жамланмаси бўлиб, улар сиёсий ҳокимиятни эгаллашни мақсад қилганлар, ўз вакиллари орқали маҳаллий ва давлат даражасидаги бошқарувни қўлга олишга интиладилар. Партия ўз дастури ва ғояларига эга бўлади. Фуқароларни ўз ғоялари ортидан эргаштириш учун тарғибот-ташвиқот ишларини олиб боради.\nҚонуни кучли бўлган давлатнинг равнақи бутун бўлади\nЎзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев Олий Мажлис Қонунчилик палатасининг биринчи ташкилий мажлисида сўзлаган нутқи депутатлик фаолияти учун яна бир мактаб бўлди десак, муболаға бўлмайди.\nҲам давр талаби, ҳам виждон амри\nМуҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёев иштирокида Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатасининг биринчи йиғилиши бўлиб ўтди.\nВатан тараққиёти йўлида бир тану бир жон бўлиб ҳаракат қиламиз\nТан олишимиз керак, кейинги уч йилда давлатимиз раҳбарининг юксак минбарлардан ҳар бир чиқиши, ҳар бир маърузаси ўзининг мазмуни, кўламдорлиги, танқидий-таҳлилга бойлиги, кишиларга жўшқинлик, некбинлик, кўтаринки кайфият бағишлайдиган дадил ва аниқ келажак режаларни баён этиб бериши билан\nТан олишимиз керак, кейинги уч йилда давлатимиз раҳбарининг юксак минбарлардан ҳар бир чиқиши, ҳар бир маърузаси ўзининг мазмуни, кўламдорлиги, танқидий-таҳлилга бойлиги, кишиларга жўшқинлик, некбинлик, кўтаринки кайфият бағишлайдиган дадил ва аниқ келажак режаларни баён этиб бериши билан ижтимоий-сиёсий ҳаётимизда катта воқеликка айланмоқда. Муҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлис Қонунчилик палатаси ва Сенатининг қўшма мажлисидаги тарихий нутқи ҳам менда ана шундай таассурот қолдирди.\n“Адолат” ижтимоий-сиёсий газетаси томонидан “Асака” банк Бошқаруви раиси номига 2019 йилнинг 27 декабрида йўлланган 117АД-сонли хатга жавобан қуйидагиларни маълум қиламиз.\nБиз “Адолат” газетасининг доимий ўқувчиларимиз. Газета саҳифаларида чоп этилаётган танқидий-таҳлилий мақолаларда кўпчиликнинг кўнглидаги гаплар кўтарилмоқда.\nКейинги уч йил орасида оммавий ахборот воситалари, хусусан, телевидение кескин ривожланди. Давлат ва хусусий телеканаллар ўртасида том маънодаги ижобий рақобат бошланди. Бу яхшими, ёмонми?\nИнтернетдаги ижтимоий тармоқларга қарамлик гарчи Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг расмий реестрига касаллик сифатида киритилмаган бўлса-да, бутун дунё бўйича юз миллионлаб одамлар ушбу хасталикдан азият чекаётганидан ҳам, уларнинг аксарияти ёшлари эканидан ҳам кўз юмиб бўлмайди. Бир қарашда хавфсиз туюлган ижтимоий тармоқлар руҳий зўриқиш ва асаб касалликларга олиб келиши мумкин.\nТўйларимиз миллий қадриятларимиз ифодасига айлансин!\nТўй ҳар бир халқ, миллат ҳаётида ниҳоятда эъзозланадиган, бахт-қувонч олиб келадиган, инсонларни бир-бирларига яқинлаштиришга, дўстона муносабатларни мустаҳкамлашга хизмат қиладиган, одамларни яхшиликка ундайдиган, уларга шодлик, хурсандчилик бағишлайдиган маросим ҳисобланади.\nАйбсизлик презумпцияси... Қонунчилигимизда йўқми?\nАзиз ўқувчи, газетамизнинг бугунги сонидан бошлаб янги рукнимиз остида ҳафта давомида одамлар орасида шов-шувга сабаб бўлган, эл орасида энг кўп муҳокама қилинган воқеа-ҳодисаларга муносабат билдириб боришга ҳаракат қиламиз.\nРежада яна бир нуфузли университет\nЎзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигида вазир ўринбосари Узоқбой Бегимқулов Москва давлат геодезия ва картография университети ректори Надежда Каминина бошчилигидаги делегацияни қабул қилди.\n<12345 ... 36>


Дам олиш кунларида ҳам совуқ об-ҳаво...\n22.01.2021 14:16 0 1841\n«Ўзгидромет» келаётган дам олиш кунларида кутилаётган об-ҳаво маълумотини эълон қилди.\nКеча мамлакатимиз кўчаларида баҳорги об-ҳаво ҳукум сураётган эди. Ҳаво ҳарорати ўртача кўп йиллик қийматлардан 10-12о га юқори бўлди, лекин кечаси шамол кучайди ва қор ёғиши бошланди, баъзи жойларда шамол 25-30 м/с гача кучайди ва ҳарорат кескин пасайди.\nБугун мамлакатимизнинг барча ҳудудлари Россиянинг (Москва вилояти) Европа ҳудудидан кириб келган совуқ антициклон таъсири остида бўлади. Кун давомида мамлакатимизнинг кўп ҳудудларида қор ёғиши кузатилади, фақат шимолий ҳудудларда ёғингарчилик бўлиши эҳтимоли камроқ. Ҳаво ҳарорати 2-5о совуқ бўлади.\nЭртага Ўзбекистон ҳудудларига совуқ атмосфера фронти таъсири сақланиб туради, республиканинг шимолий ва шарқий ҳудудларида бироз қор ёғиши мумкин. Ҳаво ҳарорати кечаси 5-10о совуқни, кундузи 0-5о совуқни ташкил этади.\nЯкшанба куни ёғингарчилик кутилмайди, фақат тоғ олди ва тоғли ҳудудларда кечаси ва эрталаб бироз қор ёғиши мумкин. Кечаси 5-10о гача бўлган совуқ кузатилади, кундузи ҳаво бироз манфий қийматларгача исийди ва 0-3о илиқ атрофида.\nШу кунларда ўртача кеча-кундузлик ҳаво ҳарорати иқлимий меъёрлардан 8-10о га паст бўлади.\nЖамият бугун, 09:13\nБугун кундузи Ўзбекистоннинг катта қисмида ёғингарчилик кутилмайди\nЖамият Кеча, 15:22\nЖамият 16/04, 14:29\nДам олиш кунлари қуруқ об-ҳаво бўлиши кутилмоқда, бироқ...


Ўтган ойда Москвада минглаб одам "Суверен Интернет" қонуни лойиҳасига қарши норозилик намойишига чиққан эди.\nРоссия парламентининг қуйи палатаси баҳсталаб қонун лойиҳасини иккинчи ўқишда қабул қилди. Ушбу ҳужжат билан Россия президенти Владимир Путин ҳукумати Интернетни назорат қилиш имконини кучайтиришга уринаётгани айтиб келинади.\n11 апрель куни Давлат Думасининг 320 депутати қонунни қўллаб, 15 депутати эса қарши овоз берди. Думада иккинчи ўқиш давомида таклиф қилинаётган ўзгаришларнинг якуний версияси қабул қилинади. Қонун лойиҳасини Путин имзолашидан аввал у парламентнинг юқори палатасида ҳам кўриб чиқилиши керак.\n“Суверен Интернет” номи берилган қонун кучга кирса, Россияда веб траффиги ҳукумат назоратидаги нуқталардан ўтиши керак бўлади. Қолаверса, қонун доирасида маҳаллий номлаш тизимини жорий қилиш кўзда тутилган. Қонун тарафдорлари лойиҳа рунетни мустақил қилиш имконини беришини айтмоқда. Уларнинг сўзларига кўра, Россияни киберҳужумлардан ҳимоя қилиш учун бундай қонун зарур.


Украина ҳукумати: Майдонга қарши "операцияни режалаштиришда" Россия ФСБси иштирок этган\nБеркут жангчиларининг баъзилари февралдаги воқеалардан кейин Россия томонига ўтган.\nУкраина хавфсизлик идоралари Киевда февраль оийида намойишчиларнинг ўлдирилиши собиқ президент Виктор Януковичнинг буйруғи билан рўй берганини ва бунда Россия махфий хизматларининг ҳам қўли бўлганини айтмоқда.\nУкраина Ички ишлар вазири Арсен Аваков пайшанба куни ўтказилган матбуот анжуманида “18-20 фераль кунлари намойишчиларга қарата ўт очиш тўғрисида жинояткорона буйруқни Янукович берган”, дея таъкидлади.\nУкраинада ўтган йилнинг ноябрида бошланган намойишлар пайтида 100дан ошиқ одам ҳалок бўлди, уларнигн аксари 18-20 февраль кунлари ўлдирлди. Ҳалок бўлганларнинг аксари снайперлар томонидан ўлдирилгани аниқланган.\nУкраина хавфсизлик хизмати бошлиғи Валентин Налевайченконинг айтишича, Россия Федерал хавфсизлик хизмати ходимлари Майдон намойишчиларига қарши “операцияни режалаштиришда” Россия Федерал хавфсизлик хизмати ходимлари иштирок этган.\nФСБ матбуот вакили бу айбловларни дарҳол инкор қилди.\nПайшанба куни Украина Бош прокуратураси Беркут махсус кучларининг 12 собиқ ходимини февраль ойида Киевда рўй берган воқеалар пайтида намойишчиларга қарата ўт очганликда гумон қилиб ҳибсга олди.\nУкраина Бош прокурори Олег Магнитский қўлга олинганлар Беркут махсус гуруҳининг “Қора Отряди” вакиллари бўлган, дея маълум қилди. Унинг айтишича, дастлабки тергов натижалари Беркут ходимлари собиқ президент Виктор Янукович буйруғига кўра, намойишчиларга қарата ўт очганига ишора қилмоқда. Янукович 100дан ортиқ намойишининг ўлдирилиши билан боғлиқ воқеалар ортидан ҳокимиятдан ағдарилган эди.


Қозоғистондаги ҳангома ёхуд Бобур Тагиев чемпион! – O'zbekiston Milliy paralimpiya qo'mitasi\n25 октябрь куни Қозоғистоннинг Алмати шаҳрида “Бушидо Қозоғистон” промоутерлик лигаси томонидан К-1 йўналишида катта турнир ўтказилди. Биз учун аҳамиятли жиҳати ушбу турнирда уч нафар ҳамюртимиз Бобур ва Жамшид Тагиев ҳамда Санжар Саидмуродов иштирок этди. 71 кг вазн тоифасида супер саккизлик яъни, KOK (King of Kings) чемпионлик жангларида Бобур Тагиев барча рақибларини мағлуб этиб, чемпионлик мақомига кўтарилган бўлса, 75 кг вазнда “Super Fight” йўналишида Жамшид Тагиев иккинчи ўринни қўлга киритди.\nМазкур турнирда баъзи ажаблантирадиган воқейликлар ҳам юзага келди. Жумладан, Бобур Тагиев финал жангида мезбон Жонибек Канатбоевни мағлуб этди. Ғолиб номини россиялик машҳур бошловчи Александр Загорский эълон қилди. Кутилганидек Загорский ҳамюртимизнинг ғалабасини эътироф этди. Шунда рингга турнир ҳомийларидан бири кўтарилиб, бу ғалаба ҳаққоний эмаслигини, ён ҳакамларни барчаси ўзбекистонлик эканлигини маълум қилиб, ғалаба Канатбоевники дея эълон қилди. Шундан сўнг, рингга Ўзбекистон К-1 федерацияси раиси Жасурбек Неъматов чиқиб келди ва ҳакамларнинг бири афғонистонлик бошқаси эса қозоғистонлик эканлигини айтиб, ўзбек жангчиси адолатли ғалабага эришганини маълум қилди. Хуллас, каттагина машмаша юзага келди. Биз ушбу можаро нима билан тугаганлигини билиш мақсадида Жасурбек Неъматов билан боғландик.\n– Биласизми, бевосита ушбу турнирни ўзбекистонлик мухлислар ҳам Youtube тармоғи орқали томоша қилишди. Шунинг учун барчасини ўз кўзлари билан кўрган юртдошларимиз кўплаб топилса керак. Бобур катта устунлик билан ғалаба қозонди. Супер саккизлик турнири жуда қийин эканлигини аксарият мухлислар яхши билади. Бир кунни ўзида уч маротаба жанг ўтказади. Бобур ҳақиқий маҳорат эгаси эканлигини исботлаб, рақибларига хеч қандай имконият қолдирмади. Албатта, финалда мезбонлар вакилини мағлуб этганидан сўнг шундай ҳолат юзага келди. Ваҳоланки, бизни ва ҳакамларимизни таклиф қилган асосий ташкилотчилар билан кўп йиллик қадрдонмиз… Улар бизга ишонишади. Рингга чиқиб келиб, барча ҳакамлар ўзбекистонлик эканини айтган одам ҳомийлардан бири эди, холос! Шундай бўлса-да, чиқиб, финал жангида ишлаган икки ён ҳакам афғонистонлик ва мезбонлар вакили эканлигини исботлаб бердим. Бир сўз билан айтганда биз ўз спортчимизнинг манфаатларини ҳимоя қила олишимизга ишонч ҳосил қилди. Якунда, барчаси ижобий кўриниш олди.


Иш хакидан коникмадингизми? Россиядан иш топинг!\n11.06.2021 Иш хакидан коникмадингизми? Россиядан иш топинг!\nБиз Россиянинг бир катор шахарларида буш иш уринларини йигдик\nbaibol.ru/find-a-job. Киринг, кидирув филтрларини урнатинг ва фойдаланинг!\nНафакат МДХ мамлакатларидан келган мухожирлар учун мос келадиган хамма нарса. Маълумотлар базаси хар куни янги таклифлар билан янгиланади.\nВа энг мухими – бу бепул. Шунингдек, биз Россия худудида Узбекистон, Киргизистон ва Тожикистон фукароларига кредит берамиз. Тез пул керак булганда мурожаат килинг. 8 (800) 550-57-57 baibol.ru/uz


Оилавий муносабатлардаги босқичлар | Beka.uz\nОилавий муносабатлардаги босқичлар\nякшанба, 2015 Июл 26 Лола Хакимова\nҲар бир жуфтлик оилавий муносабатларнинг маълум босқичлари: меҳр-муҳаббат туйғуси синови ва муносабатларда инқироз юзага келиши каби даврларни босиб ўтишади. Қани энди ҳар бир оила бахт тафтидан худди қуёш нурлари каби бирдек баҳраманд бўлолса.\nИкки ёш севишиб ёки ота-оналар ризолигига кўра турмуш қуришди, илоҳим бахт уларга ёр бўлсин! Аммо... Вақт ўтиши билан ҳаммаси ўзгара бошлайди. Аслида ҳаммаси ўз қўлингизда! Бахтни йўққа чиқариш ҳам, оила ришталаридаги муҳаббат тилсимини асраб-авайлаш ҳам фақат сизга боғлиқ.\n1. Энг ажойиб ва энг ширин дамлар ёхуд "севги химияси" босқичи (тахминан 18 ойча давом этади)\nЙигит ва қиз учрашиб, бир-бирига кўнгил қўя бошлаганида уларнинг организмида дунёни ёрқин рангларда намоён этувчи маълум бир гормонлар фаоллашади. Бу пайтда яқин инсонимиздаги ҳар қандай ҳолат кўзимизга чиройли кўриниб кетаверади: ташқи қиёфа ва овоз ниҳоятда қадрдон бўлиб, ҳатто феъл-атвордаги камчилик ёки беўхшов ҳаракатлар ҳам ёқимли туюлади, худди сархушлик ҳолатида юргандек бўламиз.\nБу даврда тақдирни ўзгартирувчи бирор-бир қарор қабул қилишга ҳожат йўқ, чунки "ширакайфлик" таъсири эртами, кечми тарқалиб, атрофдаги ҳамма нарса ўз ўрнига тушади.\n2. Биринчисидан кейин албатта, келадиган босқич — бу "жонга тегиш" (зерикиб кетиш) даври\nҲис-туйғуларингиз анча "тинчиб" қолади, умр йўлидаги ҳамроҳингизнинг ижобий ҳамда салбий жиҳатларини ҳушёрлик билан ақл тарозисида баҳолайсиз. Бир-бирингизга кўникиб, ўзингизни анча табиий, эркин ва бемалол тута бошлайсиз.\n3. Учинчи босқич — нафрат даври деб аталади\nБу босқич ҳар бир узоқ давом этувчи муносабатлар учун албатта, хос саналади. Нафратланиш фазасида худди қўлингизга заррабин (лупа) бериб қўйишгандек, бир-бирингиздаги камчиликларга бутун диққат-эътиборингизни қаратасиз ва турли низо, жанжаллар чиқара бошлайсиз. Бу вазиятдан чиқишнинг энг осон, аммо кўнгилсиз чораси — бу ажралиш. Хўш, бунинг нимаси ёмон, дерсиз? Бу шуни англатадики, сиз "севги химияси"нинг ажойиб босқичига яна қайтасиз, бироқ ҳаммасини энди бутунлай бошқа инсон ҳамроҳлигида бошдан кечирасиз.\nДунёда фақат мана шу уч фазада айланиб юрувчи кишилар кўплаб топилади. Ушбу фазалар тор фикрли кишилар доираси саналади, чунки бу даврлар ичида ҳақиқий муносабатларга ҳали киришмаган бўламиз.\n4. Кейинги давр — сабр-бардош\nЭр-хотин ўртасида низолар ҳали ҳам давом этмоқда, аммо бу вазият аввалги даврдагидек тақдирингизга жиддий таъсир кўрсатмайди. Сабаби иккингиз ҳам жанжал тугагач, муносабатлар яна тикланишини жуда яхши биласиз.\nҲамжиҳатликда сабр-матонатимизни мустаҳкамлашга киришсак, ўз-ўзидан зеҳнимиз ҳам ўсиб, оқил бўлиб борамиз. Бу табиатнинг қонуни. Шундай қилиб, бу босқичда бизни заковат ва донишмандлик қобилиятини эгаллаш имкони кутиб олади.\n5. Бурч ёки ҳурмат даври. Яна муҳаббатнинг бошланғич палласи дейиш ҳам мумкин\nАслида бу давргача севгидан ҳали дарак бўлмаган эди. Энди оила қўрғони аъзолари "у менга нималарда қарздор" деб эмас, балки яқин инсонига ўзи нима қилиб бериши лозимлиги ҳақида ўйлай бошлайди. Ўз мажбуриятларимизга диққат қаратишимиз бизни юқори поғоналарга йўналтиради.\n6. Дўстлик босқичи. Дўстона муносабатлар — муҳаббат сари жиддий тайёргарлик\nОила бўстони соҳиб ва соҳибалари энди ҳақиқатан ҳам бир-бирига яқин ва қадрли бўла бошлайди. Энг яқин сирдош дўстингизга ишонгандай бир-бирингизга ишониб, суянасиз.\n7. Еттинчи фаза — бу муҳаббат манзили\nМеҳр-муҳаббат арзон буюм эмас, бутун умр давомида у томонга қараб узоқ йўл юрилади. Инсонлар бир умрлик оила ришталарини мустаҳкамлашда ҳаётнинг турли вазиятларидан севиб-севилиш сабоғини олишади. Муҳаббат — кўпчилик ёшлар ўйлаганидек юрагимизда, хаёлларимизда қўққисдан пайдо бўлиб қолмайди. Чин муҳаббатга эришиш учун ич-ичимиздаги худбинликни енгиб, улғайишимиз зарур.\nСевгининг ўзига хос таъми ва мазаси мавжуд: ширин ва шўр, тахир ҳамда тишни қамаштирувчи туруш, аччиқ ва ҳатто нордон. Садоқат ва сабр эса севгининг асосий сифатлари саналади. Биз ҳадеб бир-биримиздан нималарнидир талаб қилавермасдан, балки шунчаки ўз туйғуларимизга содиқ қолмоғимиз даркор.


Мустақиллик куни муносабати билан уюштириладиган салют отиш қолдирилди\nМушакбозликнинг кўчирилишига 1 сентябрда Сурия билан бўладиган футбол учрашуви сабаб қилиб кўрсатилди.\nТошкент шаҳар ҳокимияти расмий сайти орқали 1 сентябрь куни Ўзбекистон мустақиллигининг 25 йиллиги муносабати билан уюштирилиши режалаштирилган анъанавий байрамона мушакбозлик бошқа санага кўчирилгани эълон қилинди.\nМушакбозликнинг кўчирилиши 1 сентябрь,соат 20:00 да бошланадиган 2018 йилги жаҳон чемпионатининг саралаш босқичидан ўрин олган Ўзбекистон ва Сурия термалари ўртасидаги футбол учрашуви билан боғланди. «Бунёдкор» стадионида бўлиб ўтиши лозим бўлган ўйинда 35 мингдан зиёд томошабиннинг қатнашиши кутилмоқда.\nКўпчиликнинг боғ ва майдонлардаги байрам сайлларидан ўз уйларига қайтишлари чоғида автотранспорт оқимида тирбандликларнинг олдини олиш мақсадида ҳокимият мушакбозликнинг бошқа кунга кўчирилиши борасидаги таклифларни қўллаб-қувватлади. Унинг қайси санага кўчирилгани ҳозирча маълум қилинмади.


БМТ: Сурия ҳукумати бутун мамлакат бўйлаб болаларнинг эмлашдан ўтказишга рухсат берди\nСурия ҳукумати БМТ ходимлари ва уларнинг ҳамкорларига бутун мамлакат бўйлаб болаларни эмлашдан ўтказишга рухсат берди. Бу ҳақда Суриянинг Хомс шаҳрига ташриф буюрган ЮНИСЕФ директори Энтони Лейк хабар берди.\n"Дамашқдаги юқори лавозимли шахс бизга Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ва бошқа ҳамкорлар, жумладан, Сурия соғлиқни сақлаш вазирлиги билан биргаликда болаларни турли хил касалликларга қарши зудлик билан эмлаш тўғрисида давлат дастурини ишга туширишга рухсат берди", - деди ЮНИСЕФ раҳбари. Унинг сўзларига кўра, ушбу дастурни амалга ошириш учун “қамалдаги барча ҳудадларга киришга изн берилиши” ва ҳам ҳукумат, ҳам мухолифат томонидан амалга оширилиши керак.\nЛейкнинг маълум қилишича, ЮНИСЕФ беш йил давомида қуролли низолар бўлаётган ҳудуддаги 10 млн нафардан зиёд кишига тиббий ёрдам кўрсатган. Жабрдийдаларнинг орасида болалар ҳам бўлган.\n"Биз кўплаб болаларга ёрдам кўрсатишимиз керак, - деб таъкидлади ташкилот раҳбари. – 8 млн га яқин бола ёрдамга муҳтож: 6 млн нафари Суриянинг ўзида, қолган 2 млн нафари эса мамлакатнинг ташлаб чиқишга мажбур бўлган болалардир".


Бузоқларнинг ўсиши ва ривожланиши | Агро-Олам.Uz\nБош саҳифа Чорвачилик Бузоқларнинг ўсиши ва ривожланиши\nСигирнинг касаллигини олдиндан ққандай аниқлаш мумкин? Бу қуйидагича бажарилади: керакли вақтда, керакли сигирлардан керакли белгиларни ўқиб олиш. Кунига камида икки марта молларни баҳолашга вақт ажратинг, мумкин бўлган хавф-хатарлар ва уларнинг вақтини ҳам эътибордан четда қолдирманг.\nЭнг кўп муаммолар хавф-хатарлар эҳтимоли юқори бўлган вақтда қайд этилади. Мана шундай вазиятда янаям диққатли бўлинг. Хавф-хатар юқори бўлган гуруҳга сутдан чиққан сигирлар ва ғунажинларни мисол қилиш мумкин, чунки улар бир қатор хавфли даврларни бошидан кечиради ва фермерлар ҳар доим ҳам уларга керакли вақтда эътибор қилишмайди. Ваҳоланки поданинг келгуси маҳсулдорлиги айнан ўша молларга боғлиқ.\nУмумий ёки ферма учун хос бўлган ҳавф-хатарлар.\nХамма моллар учун ёки маълум бир фермадаги моллар учун хавф-хатар даври мавжуд. Шундай хавфли даврлар борки бунга исталган ферма дуч келиши мумкин: туғиш, ҳаётнинг илк кунлари, бузоқларнинг тўсатдан касал бўлиши, қайта гуруҳлаш, сут даврининг тугаши, рацион ўзгариши, гуруҳларни аралаштириш, об-ҳаво ва иқлим ўзгаришлари, ишчилар алмашинуви, кўчиш ва бошқалар киради. Моллар орасида оралаб, ривожланиш асосларини муҳокама қилиб фермадаги хавф-хатарнинг маълум даврларини аниқлаш мумкин. Хавф-хатарларни тўғри бошқара олиш уларни олдини олиш ва ферманинг келгуси муваффақиятини таъминлайди.\nБузоқларнинг ўсиши графигини ўрганиш орқали қимматли маълумотга эга бўлиш мумкин. Ўсишдаги кўрсаткичларнинг тушиб кетиши хавф-хатардан дарак беради. Бир хил ёшдаги моллар ўсишида фарқ бўлиши касаллик ва емишни ҳар хил истеъмол қилиш натижасида бўлиши мумкин. Молларнинг вазни керагидан пастми? Демак бунинг сабабларини аниқлаш керак. Бўйнинг ўсиши семизлиги билан таққосланг. Кўкрак қафаси айланаси нормал ҳолатда бўлиб, танасида ёғлар миқдори ортиқча бўлса уруғланишга салбий таъсир қилади.\nКўпчилик ферма ва сигир наслларига (порода) қуйидаги қоидалар тўғри келади:\n45% жинсий етилишнинг бошланиши\n55% уруғланиш учун қулай пайт\n85% туғиш учун тўғри келадиган оғирлик\nКўкрак қафасини ўлчаш тана оғирлигига баҳо бериш учун қулай усул. Агар буни доимий равишда (йилига икки мартадан кўп) амалга оширсангиз сигирни ўсиши тўғрисидаги аниқ маълумотларга эга бўласиз ва сигирнинг бўйи кераклича ўсмаганини аниқлашингиз мумкин.\nтаъмилаш керак. Чунки улар сут билан бир қаторда инфекция манбаи ҳисобланади. овқатни тезак билан ифлосланиши оҳурни полга нисбатан паст жойлаштирилганда содир бўлади.\nБузоқлар ҳаётининг илк кунлари\nЯнги туғилган бузоқчалар бўлмадаги илк кунлари бироз қийинчиликда ўтади. Бузоқ етарлича оғиз сути ичаётганига ишонч хосил қилинг: бузоқ тўрт соатда тўрт литр оғиз сути ичиши керак. Ҳаётнинг биринчи ойини тоза ва қулай жойда ўтказиши мувафаққият гаровидир. Янги туғилган бузоққа кераклича эътибор берилаётганини қуйидаги белгилардан билиш мумкин:\nЎлим (ёшини ёзинг)\nКиндикка инфекция тушиши\nБузоқнинг бўйи ва емиш ейиши\nБузоқнинг киндигини доимий кузатиб боринг- масалан ҳар душанба ва пайшанбада. Киндикча қуруқ, юмшоқ, ингичка ва оғриқсиз бўлиши керак. Бузоқча оғриқни сездиради тепади, типирчилайди. Киндикка инфекция тушиши бузоқни нозик қилиб қўйади.\nБошқа моллар ҳам бузоққа касаллик юқтириши мумкин. Улар учун алоҳида бўлишини олдини олади. Ён деворлар ва пол қуруқ бўлиши керак. Ҳар доим тоза инвентрлардан фойдаланинг ва кузатишни аввал бузоқлардан бошланг.\nКасал бузоқни соғайиши учун иссиқлик ва энергия (қувват) талаб этилади; унинг ўзи хавфли инфекция ўчоғи хисобланади. Уни иссиқ жой ва кунига 3-4 маҳал овқат билан таъминланг. Касал бузоқни алоҳида кийим ва инвентардан фойдаланинг.


Жорж Буш сиёсатидан норози республикачилар сафи кенгаймоқда\n02 июл 2022, Тошкент вақти: 01:23\nАмерикалик республикаси сенатор Пит Доменичи мамлакат президенти Жорж Бушнинг Ироқдаги сиёсатидан норози эканини маълум қилди.\nСенатор Ироқдаги ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиб, келаси баҳорда Америка аскарларини у ердан олиб чиқишга чақирди.\n“Ироқда янги стратегияга муҳтожмиз. Бу Ироқ ҳукуматини кўпроқ ишларни амалга оширишга ундай оладиган янги стратегия бўлиши даркор”, - деди сенатор.\nШу пайтгача республикачи сенаторлар Ричард Лугар, Жорж Войнович ва Жон Уорнер Жорж Бушнинг Ироқдаги сиёсатини қўллаб-қувватламаслигини билдирган эди.