Sahifani chop etish - Komil Xorazmiy. Tanlangan asarlar\nKutubxona => O'zbek adabiyoti => O'zbek mumtoz adabiyoti => Mavzu boshlandi: AbdulAziz 14 May 2010, 07:54:17\nNom: Komil Xorazmiy. Tanlangan asarlar\nYuborildi: AbdulAziz 14 May 2010, 07:54:17\nKomil Xorazmiy. Tanlangan asarlar\nMuallif: Komil Xorazmiy\nHajmi: 1,01 Mb\n(http://www.ziyouz.com/components/com_remository/images/download_trans.gif) Saqlab olish (http://www.ziyouz.com/index.php?option=com_remository&Itemid=57&func=fileinfo&id=757)\nOnline o'qish (http://forum.ziyouz.com/index.php?topic=4706.0)\nNom: Re: Komil Xorazmiy. Tanlangan asarlar\nYuborildi: Ziyolee 06 Oktyabr 2011, 14:58:11\nЎзССР ДАВЛАТ БАДИИЙ АДАБИЁТ НАШРИЁТИ\nЎзбек адабиётининг йирик вакилларидан бири бўлган Комил Хоразмий 1825 йилда Хива шаҳрида туғилди. Унинг отаси Абдулла Охунд мадрасада мударрис бўлган. Комил Хоразмийнинг асли номи Паҳлавонниёз бўлиб, Комил унинг адабий тахаллусидир. Комил мактаб ва мадрасаларда ўқиб, замонасига кўра яхши таҳсил олади. Мутолаа билан шуғулланади ва даврининг йирик шоирлари суҳбатларига қатнашади, илм тажрибасини орттиради. Ёшлигиданоқ ўзбек классик адабиёти ва форс-тожик адабиёти ёзувчилари ижодини қунт билан ўрганади.\nКомил анча ёш чоғидаёқ шоир сифатида яхши ном қозонади. Комил оддий мирзо сифатида хон саройига ишга қабул қилинади. Комил танбур, ғижжак, сантурда ниҳоят яхши машқ қилар эди. Шу сабабдан хон ҳузурида бўладиган санъат, музика кечаларида қатнашади. Комил бу ҳақда ўзининг ҳажвий ғазалларида маълумот беради. Бирмунча вақт ўтгандан сўнг, Комил мирзабоши бўлиб тайинланади.\nОгаҳий ва Баёнийнинг тарихий асарларида берилган маълумотларга қараганда, Комил Хоразмий хон саройида турли маъмурий ишларга ҳам қатнашган, жумладан, 1861 йилда Бухорода Амир Музаффар замонасида Хоразмдан Бухорога элчи бўлиб борган.\n1873 йилда Хоразм хонлиги Россияга қўшиб олингандан сўнг, Муҳаммад Мурод девонбеги ва бошқа бирмунча сарой амалдорлари чет жойларга сургун қилинади. Шундан сўнг, Комил девонбеги бўлиб тайинланади.\nЗамонасининг илғор кишилари бўлган олим, шоир, санъат арбоблари мирзо, оддий хат кўчирувчи сифатида сарой ишларига қатнашишга, баъзи бир лавозимларни бажаришга мажбур эдилар.\nМуҳаммад Мурод девонбеги сургунга юборилгандан сўнг, хон бошқа киши топмаганидан, Комилни девонбеги қилиб тайинлашга мажбур бўлади, лекин бирмунча вақтдан сўнг Муҳаммад Мурод девонбегини сургундан сўратиб олдириб, уни ўз ўрнига тайинлайди, Комил мирзабоши бўлиб қолади. Нодон, жоҳил девонбеги ҳар хил йўллар билан Комилни сиқа бошлайди. Азобда қолган Комил бир фурсат топиб, қуйидаги шеърни ёзиб хоннинг қўлига беради:\nМанга эй шаҳим, кўп итоб айлама,\nҒам ўтида бағрим кабоб айлама.\nЗағанға бериб булбул ўрнида жой,\nҲумо ҳамнишинин уқоб айлама...\nХонга бу шеър маъқул келмайди. Уни девонбеги қўлига беради. Девонбеги бошқа бир шоирга Комилни масхара қилувчи жавоб шеърини ёздиради.\nХон бир куни Комилга форсчадан бир асарни ўзбекчага таржима қилишни топширади. Комил жуда кўп меҳнат сарф қилиб, уни тамом қилади, аммо бу хизмат шоир Рожий номига ўтади. Рожий бу «хизмати» учун инъом ва мадрасадан ҳужра олади. Анча вақт Комил бундан бехабар бўлади, бир кун бир дўсти унга бу воқеани айтади. Туҳмат остида қолган Комил махсус бир маснавийсида хон ва сарой томонидан хўрланганини чуқур афсус билан баён қилади. Комил қанча ҳаракат қилса-да, унинг додига етувчи киши бўлмайди Сарой аристократияси томонидан бундай муносабат фақат Комилга нисбатангина бўлган эмас. Бу жиҳатдан саройда Огаҳий ва унинг ижодига бўлган муносабатдан гувоҳлик берувчи Комилнинг яна бир маснавийси жуда ҳам характерлидир. Бу маснавийда Комил замонасининг улуғ олими, шоири Огаҳий ижодига баҳо бериш сарой чиновниклари қўлида бўлиб, улар унинг бебаҳо, гавҳардан қиммат ғазалларига жуган (қўқон жўхориси) билан ҳақ тўлар эдилар, деб ҳасрат қилади.\nБу фактлар саройга ишга киришга мажбур бўлган шоир, олимларнинг фожиали аҳволини жуда яққол кўрсатади. Хон ва бошқа аристократлар уларга ёлланган киши сифатида қарайдилар. Уларнинг ноҳақ хоҳишига кўнмаган, унга қарши чиқмоқчи бўлганлар масхараланган, хўрланган, калтакланган. Замонасининг илғор кишиларидан бири бўлган Комил ана шундай азоблар натижасида саломатлигини йўқотиб, қариган вақтида кўзи ожизланиб, чуқур руҳий азоб остида 1897 йилда вафот этади.\nМуҳаммад Раҳимхон (1864—1910) сарой атрофига адабиёт ва санъат арбобларини тўплаб, адабиёт, санъат кечалари ўтказишга анча вақт сарф қилади. Ўзи ҳам анчагина шеърий қобилиятга эга бўлган Муҳаммад Раҳим Феруз тахаллусида ғазаллар ҳам ёзар эди. Унинг замонида Хоразмда тошбосма ташкил этилади Навоийнинг айрим асарлари ва Хоразм шоирларининг кўп девонлари ана шу тошбосмада нашр қилинади. Форс-тожик адабиётидан муҳим тарихий, адабий асарлар ўзбек тилига таржима қилинади. Феруз давридаги адабий ҳаракатнинг жонланишида Огаҳий ва Комилларнинг таъсири ва хизмати катта.\nКомил ижодининг темаси хилма-хил. Биз унда мураккаб ҳаёт, дунёни англай олмасдан, ундаги ҳақсизликлардан додлагувчи, ҳасрат қилгувчи оташин юрак садосини, жамият, очкўзлик, бахиллик, ҳасадгўйлик, лаганбардорлик каби хусусиятлар қораланиб, кишиларни ҳимматли бўлиш, инсоф ва виждонга чақириш туйғуларини кўрамиз.\nҚисқа қилиб айтганда, яхшилик билан ёмонлик, эзгулик билан ёвузлик ўртасидаги кураш шоир ижодининг асосий мағзини ташкил этади. Бу ҳодиса шу давр ёзувчиларини бизга улуғ, илғор қилиб кўрсатиш билан бирга, уларнинг тарихий чегараланганлигидан ҳам дарак беради.\nИнсон қалбининг ўлмас, абадий самараси муҳаббат, интим лирика Комил ижодида ҳам салмоқли ўрин олган. Бу соҳада у чинакам инсон туйғуларини ўзига хос йўсинда жуда ёқимли қилиб бера олди.\nКомил хон билан бир неча бор Россия ва Тошкент сафарида бўлди. Шунда рус халқи ва бошқа халқлар ҳаётига жуда диққат билан назар солди.\nЎз санъатини севган шоир халқ куйларини сақлаб қолиш, мукаммаллаштириш устида кўп ўйлади ва Хоразм классик куйларини ўзи томонидан яратилган чизиқлар — нотага кўчирди. Унинг бу ишини ўғли шоир, ҳам композитор Муҳаммад Расул — Мирзо давом қилдирди.\nКомил меросидан бизга битта девон етиб келган. Бу девон Хоразмда тош босмада икки марта, 1909 йилда Тошкентда ҳам тош босмада нашр этилган. Комилнинг девони ўзбек адабиётида давом этиб келган традиция асосида, яъни алифбе тартибида тузилган бўлиб, унда поэзиянинг — ғазал, мустазод, мухаммас, мураббаъ, мусаддас, мусамман, таржиъбанд, маснавий шаклидаги ҳамма жанрларида ёзилган шеърлар бор. Шунингдек, бу девонга Комилнинг форс-тожик тилида ёзган ғазал, мухаммаслари ҳам кирган. Бу тош босма девонларидан ташқари Ўзбекистон Фанлар Академияси Шарқшунослик институтининг қўлёзмалар фондида Комилнинг турли даврда, турли котиблзр томонидан кўчирилган қўлёзма девонлари ҳам бор. Бу кичкина тўпламни тузишда юқорида айтилган девонлардаги материаллар асосга олинди.\nБухл элига демагил, эй зубдаи даврон, сўзинг,\nҲайф этар, қадрини билмас, сифлаи нодон, сўзинг.\nГарчи, сўздек гавҳари қимматбаҳо йўқ даҳр аро,\nБор аларнинг қошида ҳармуҳрадин арзон сўзинг.\nУлки қилмайдур маони баҳриға ғаввослиқ,\nКўрмагай мунжуқча гар бўлса дури ғалтон сўзинг.\nБир қаро пул бобида мушкул қилур осон сўзинг.\nБухл зангини қира олмас темурдек кўнглидин,\nГар итиклик ичра бўлса ўйлаким сўҳон сўзинг.\nТингламаслар охиратда берса ҳам, имон сўзинг.\nИлтимос этма олардин бир кўнакни зинҳор,\nСиндирур гар берса ҳам ўлган баданға жон, сўзинг.\nДониш аҳли қошида ҳар бири бир лаъли хўшоб,\nСоклағил бўлғунча кўнглунг пардасида қон сўзинг.\nБўлмаса гардуни суфладўст гар дун, эй кўнгул,\nЧун фалак нодон навозу, хасми донодур, не суд,\nҲар ким ўлса каж нечукким айн ила нун, эй кўнгул,\nЗойл этмак истасанг ўздин мазаллат қониъ ўл,\nНе осиғ гар ҳосил этсанг ганжи Қорун, эй кўнгул.\nДаҳрнинг пасту баландидин десанг, фориғ бўлай,\nТобти шоҳи нуктадон алтофидин сўз аҳли қадр,\nЗоҳир эткил эмди бикри софмазмун, эй кўнгул.\nБу гулистондин бақо бўйини истаб бўлмағил\nКомил эрсанг, одат айла сабр ила хомушлиғ,\nГар бор эрса, ҳар сўзунг бир дурри макнун эй кўнгул.\nБўлмадимким бир даме андуҳи даврондин халос,\nАндин истарман танимнинг бўлғонин жондин халос.\nҲар нафас бошимға бир ғам сангборони ёғар,\nТобмадим ҳеч ҳодисоти чархи гардондин халос.\nУл лаби хандон рухи гулгун ғамидин оҳким,\nБўлмади ҳаргиз кўзум ашку, кўнгул қондин халос.\nХаста кўнглум ноласи андин фалак паймодурур,\nБир асире дурки ногаҳ бўлди зиндондин халос.\nЕтмаса ғамхонам ичра субҳи васлидин зиё,\nБўлмоғ мумкин эмастур шоми ҳижрондин халос.\nШум рақибинг рашк тиғи бирла бир кун чопғомен,\nМушрик ўлмас зулфиқори шоҳимардондин халос.\nЖоҳилеким дониш аҳли суҳбатидан қочқуси,\nКофиредурким топар аҳли мусулмондин халос.\nГоҳ зулфи ёди бирла, гоҳ юзининг ёдида,\nБўлмади жоним замоне куфру иймондин халос.\nКомиле ким тобса дунлар ихтилотидин раҳо,\nБир мусулмондекки, тобғай кофиристондин халос.\nМанга, эй пари, кўб итоб айлама,\nҒам ўтиға бағрим кабоб айлама.\nТузуб суҳбат, аҳли жаҳолат била,\nКамол аҳлидин ижтиноб айлама.\nВисолингда роҳат етургил даме,\nФироқингда доим азоб айлама.\nЧу келдинг қоншмға кетарман дебон\nЯна умр янглиғ шитоб айлама.\nҲузурингда хандон этиб душманим,\nЭшикда кўзумни пуроб айлама.\nҚовуб мажлисингдин мени, ғайрни\nМақомимда ноиб маноб айлама.\nМени соядек хоксор айлабон,\nОни сарбаланд офтоб айлама.\nЭағанға бериб булбул ўрнида жой,\nҲумо ҳамнишинин уқоб айлама.\nҚилиб ёд шойиста хизматларим,\nХато бирла саҳвим ҳисоб айлама.\nБоқарда кўзум чеҳраи лутфинга,\nҒазаб бирла қаҳринг ниқоб айлама.\nФироқингда Комилни ноком этиб,\nНифоқ аҳлини комёб айлама.\nМандин ўлмиштур букунлар оҳким жонон малул,\nБу жиҳатдан айламиш чиқмай танимдин жон, малул.\nЖоми васлин нўш этиб ағёр доим шод эрур,\nМан ичиб тун, кун эрурман соғари ҳижрон малул.\nРўзу шаб зиндони ғамда йиғларам Яъқубдек,\nБўлғали ман хастасидин ул маҳи канъон малул.\nФурқатидин оҳу нолам баски дардомиз эрур,\nАйлади бедардларни ҳам ўшул афғон малул.\nБўлдилар бегона борча ошноу ёрлар,\nБўлғали бу бекасидин ул шаҳи хубон малул.\nБўлмиш олдида рақиби кинавар ёлғони рост,\nМан нечук бўлмай гар ўлса ростим ёлғон, малул.\nҲайф, юз минг ҳайфким, фазл аҳлини маҳрум этиб,\nМаҳрам ўлуб айладилар зумраи нодон малул.\nАрзи ҳолимни ман эмди кимга айларман баён,\nУл гадо ҳолиға вой, андин эса султон малул.\nГар малул ўлса жаҳон аҳли не ғам Комил манго,\nБўлмаса басдур агар ул сояи субҳон малул.\nНе суд очилса гул, ўлса баҳор ғурбат аро,\nФироқ даштида бир мушкбў ғизол истаб,\nНишот жомиға бўлдум хумор ғурбат аро.\nЧаманда гулдек аҳиббо ватан аро хандон,\nВатанда кўзима чангалистонча йўқ Маҳмуд,\nНиҳон эт ўзни ватан қрфи ичра анқодек,\nСафарни айламағил ихтиёр ғурбат аро.\nТоб эмди Хева ила Паҳлавони Комил эсанг,\nДема —Бухори шарифу Мазор ғурбат аро.\nЎлумдин шарафи охират эмас ёлғуз,\nНа ҳосил айлагучи маҳзи қийлу-қол камол.\nДесангки, жилвагар этсун анго жамол камол.\nХабис табъға тобмак басе маҳол камол.\nНиҳоли бебари саркадидурур авомуннос,\nНе суд тобмаса маъниға иттисол камол.\nИқомат этти магар буржи наҳсда ният.\nВа лек бир манго юзланмади рафоҳият.\nКи ўтқа ёқмоқ ўлубдур ёвуқни хосият.\nТамаъни тарк эту, чиқ гўшаи қаноат аро,\nСанго йўқ ўзга жаҳон ичра жойи амният.\nТамом қилдинг этиб банда хизматин умринг,\nҲам айлагил. гаҳи маъбудинга убудият.\nТут ўзни пасту кичик борча халқдан, Комил,\nАзим офат эрур нихвату аноният.\nҲар неча айлабон изҳор фасоҳат шуаро,\nСочар элга дури дарёи балоғат шуаро.\nОчибон лутфи малоҳат гулин ашъоридин\nРангбўйи чамани, фазлу фатонат шуаро.\nҚилсалар ҳар иеча изҳори садоқат шабу рўз,\nКўрар ўтрусида ҳар дамда сад офат шуаро.\nКилмас уммид, қилур шукур, шарорат элининг\nТилу илкидин агар қолса саломат шуаро.\nҲақ сўзин шоҳу гадо қошида китмон этмас,\nБу жиҳатдин ҳадафи тийри маломат шуаро.\nЯхшидур қонии қашшоқ ғани томиъдин,\nТутди бу важҳдин ойини қаноат шуаро.\nҚилмас ўлганда тамаъ сифла тазонгарлардин,\nБордурур жавҳар ойинаи ҳиммат шуаро.\nҚилмағай жоҳилу нодонға итоат ҳаргиз,\nКўрмаса бир кишидин ҳукми сиёсат шуаро.\nЧун итооти улул-амир вужубин биладур,\nТарк қилмас нафасе вожибу суннат шуаро.\nКеча кундуз қиладурлар суфаҳоға хизмат,\nГарчи шойистаи авранги садорат шуаро.\nБор алардин неча бекорлар иззатда зиёд,\nТилу илки била ҳам айласа хизмат шуаро.\nЭмди соч сўз дури Комил садафи табъингдин,\nТобти шоҳ ҳазратида қадр ила циммат шуаро.\nТопмағай ёру ҳамзабон фузало.\nҚатнабон суфлалар эшикига,\nТопмас ўлтурғали макон фузало,\nТопар ўтруда минг зиён фузало.\nЖуҳалоға қилиб мулозимлиқ,\nТопмадилар емакка нон фузало.\nКўзлари сағарида қон фузало.\nУрдилар олам аро кўси ҳукумат жуҳало.\nБилмадилар даме ойиаи адолат жуҳало.\nБўлубон ҳомии арбоби фасоди сарка, (?)\nЖамъ қилдилар укуш давлату сарват жуҳало...\nУламоға бериб ижрои шариатда шикаст,\nҚилиб ўз ройича иш амри ҳукуматда мудом,\nҚилдилар тарк басе фарз ила суннат жуҳало.\nКомило, тутса не тонг вартаи зиллатда мақом,\nЭй кўнгул, зинҳор қилма аҳли даврондин тамаъ,\nЧунки йўқ эрмйш жаҳон аҳлида холис дўстлиғ,\nКимки ондин яхшироқ йўқ, айлама ондин тамаъ.\nҚилма ҳаргиз офият кунжин бу вайрондин тамаъ.\nКўзлари жаллодидин қилмсқ мурувват орзу,\nИстайин не навъ жоним роҳатин мижгонидин,\nШарбати лаъли ҳавосин истамаклик бодадян.\nАйлама жонбахшлиғ жуз оби ҳайвондин тамаъ.\nАйлама Комил каби жуз зилли субҳондин тамаъ.\nШаҳ тораки муборакидин қадр тобти тож.\nАтфолдекки йиғлар анго киссалар сужож.\nЖоми сабуҳидин топибон қуввати тамом,\nРўза риёзати била бир заъфлиғ мизож.\nЎткарди рўзаии ебон аҳли ғино шакар,\nАтфоли ағниё олиб ийдонаға тило,\nҚашшоқлар боласи дирам тобмлй олди кож.\nАҳли карам сахосидин уммид айлабон,\nМаълум бўлди ким синуқу ким берур ривож.\nЁ раб, шаҳим ҳукуматини мустадом тут,\nБулбул каби наво қила олурму сору сож.\nМенга зулмин кам этмас гунбази даввор ҳар соат,\nТўкар ғам хирманин бошимға юз хирвор ҳар соат.\nНе ул ойдин келур йиллар аро бир васл пайғоми,\nНе онинг мажлисидин айрилур ағёр ҳар соат.\nНе аҳволимни арз айларға ҳомию муиним бор,\nНе шаҳ йилларда ҳолим айлар истифсор ҳар соат.\nКима бир хизмат этсам, айлагай ўрниға юз туҳмат,\nАсалға, заҳру гул ўрниға, санчар хор ҳар соат.\nБўлуб бегонаваш йиллар ёмонлиғ ошкор этти,\nКима ким ошнолиғ айладим изҳор ҳар соат.\nЕтар афғонга нодои дўстларнинг ихтилотидин,\nКўнгул ойинасиға юз туман зангор ҳар соат.\nЖаҳон пасту баланди, соқиё, қон қилди кўнглумни,\nМани масти мудом эт, қўймайин ҳушёр ҳар соат.\nБўлур ҳар соатим бир кун, куним юз йил, йилим минг ой,\nМенга лутф этмаса, шоҳи фалак миқдор ҳар соат.\nҲамиша ўз тамаъ шоҳи жаҳондин ўзгадин. Комил,\nДесанг бўлмай жаҳон ичра залилу хор ҳар соат,\nНедин бўлмиш ҳамиша сина доғу, бағри қон лола.\nХижолатманди холу оразинг эрмас эса, нечун,\nБўёлди қонға ғамзанг тийрборонддин ул гўё,\nТуну кун давр этиб, ҳеч кўрмадилар дашту гулшанда,\nЮзингдек сабъаи сайёра бирла осмон, лола.\nОчибму боғ аро устида гуллар сарв ё шамшод,\nБошиға қистирибму ёки ул сарви равон, лола.\nҚадам қўй сарвнннг боши уза, эй шўх, гулшанда\nАгар кўрмак тиларсен бордурур андин нишон лола.\nАни ҳеч гулга ташбиҳ айламас Комил киши, мундин,\nБирин бош узра қўйсанг, исми зот айлар аён лола.\nКулмадинг бир, то мани юз қатла гирён қилмадинг\nТутмадинг бир жом, то кўнглум тўла қон қилмадинг.\nХотирим даврон ғамидин қилмадинг бир лаҳза жамъ,\nТо мани бир йилғача зору паришон қилмадинг.\nХаста кўнглум таҳ-батаҳ қон қилмағунча ғунчадек,\nОчилиб мажлисда рухсоринг гулафшон қилмадинг.\nМан тарафға қилмадинг ҳаргиз хатодин бир нигоҳ,\nТо рақибимға боқиб юз лутфу иҳсон қилмадинг.\nАйладинг меҳру вафо бобида қайси ваъдалар,\nКим яна ул аҳду паймондин пушаймон қилмадинг.\nОтмадинг қаҳру итобинг новакин ағёрға,\nТо маломат ўқиға кўксимни қалқон қилмадинг.\nҚилмағунча хони васлингдин бу зоринг бенасиб,\nЎзгани бу хони иҳсон узра меҳмон қилмадинг.\nЭгнима кийдурмадинг лутфу иноят хилъатин,\nТо либоси офиятдин жисмим урён қилмадинг.\nҚайси бир уммидким лутфингдин этдим оқибат,\nУл умидим ҳосилини яъси хирмон қилмадинг.\nЭй ситамгар, қайси бедилға бериб васлингда жой,\nСўнгра они мубталойи доғи ҳижрон қилмадинг.\nҚилмағунча хону монимни қаро ҳижрон аро,\nКулбам ичра оразинг шамъи шабистон қилмадинг.\nДониш аҳлиға қаю қилмишларинг дей, эй фалак,\nҚай бирин ул зумраницг мағлуби нодон қилмадинг.\nСирри ишқинг неча пинҳон тутти элдин, эй пари,\nҚўймадинг Комилни то расвои даврон қилмадинг.\nЖонбахш лаъгинг устида ул хол ҳиндулармудур,\nЁ чашмайи ҳайзон уза зоғи сияҳ мўлармудур?\nЁхуд Хўтан гулзорида тайр эткан оҳулармудур?\nЁхуд чўлашған қаддинга шабранг гесулармудур.\nХатти муанбарму эрур чоҳн занахдон даврида,\nҚурғон кийиклар сайдиға сайёд мўндулармудур?\nҒамзанг мижанг новакларин отмоқдадур икки камон,\nЗоҳир арэқларму эрур, гулбарги хандонинг ува,\nЁ лаъли хотам даврида сероб луълулармудур?\nЖону кўнгулму, ёхуд ул ўқларга қопулармудур?\nҲайрони дидоринг бўлуб турмуш қошингда хўблар.\nТортар риёий шайхлар масжидда жаҳр айлаб фиғон,\nЁ кўкка боқиб кўчада ҳар кеча иг увлармудур?\nГар олса илкига ул моҳ танбур,\nЧекар ўтлуғ кўнгулдек оҳ танбур.\nҚилур мутрибвашимнинг фурқатида,\nДамо-дам нолаи жонкоҳ танбур.\nҒамингдин нола айлардз туну-кун,\nМенгадур ҳамдаму ҳамроҳ танбур.\nБўлурман ғам сақилидин сабукбор,\nАён қилса гар ишқуллоҳ танбур.\nЖаҳонда сознинг анвои кўбдур,\nВале истар гадоу шоҳ танбур.\nБўлур ушшоқ, эй мутриб, асиринг,\nОлиб соз айласанг дугоҳ танбур.\nҚилур сайри мақомот ул жиҳатднн,\nЭрур Комилға хотирхоҳ танбур.\nВаҳки, кўзларим гирён қилди лаъли хандонлар,\nБоғу ғунча сайридин бўлдим эмди мустағни,\nОчти гул хадангингдин кўнглум ичра пайконлар.\nҒуллар ўлди шабнамдек, барча чашми ҳайронлар.\nТоки ғамзау нозинг кўз уйин мақом этти,\nИшқ сўзу дардидин нола қилма кўп, эй дил,\nҚайси холи оразининг доғидур чаманларким,\nЛола доғу, гулларга чок эрур гирибонлар.\nБу шаҳодат иқболин ким топар экан, ё раб,\nНози олди мижгондин қўлға тиғи урёнлар.\nКимки ҳусн шоҳиға бегунаҳ — гунаҳкор ул,\nАнга зулф эрур занжир. чоҳ эрур занахдонлар.\nМанъи ишқим этманглар, эй гуруҳи нодонлар.\nКомило, шаҳаншоҳинг назми гавҳар афшонин,\nТо сайри гулшан ноз ила ул сарви озод айламиш,\nСарв ўзни айлаб бандаю, гул барг барбод айламиш,\nГулзор аро рухсорини чун кўрди шайдо андалиб,\nГул инфиолиға боқиб, афғону фарёд айламиш.\nЖоним халос ўлғай нечук, онинг кўзу мижгонидин,\nБу бирни ханжар айлабон, ул бирни жаллод айламиш.\nМан не сифат тарк айлай ул ширин шамойил ишқини,\nҒам беситунин қозғали кўнглумни Фарҳод айламиш.\nҚошу кўзининг шаклидин қатлимға насс зоҳир бўлур,\nЧекканда гўё суратин бу нақш Беҳзод айламиш.\nМандин қочинглар бахтдек, эй айшу ишрат: шоҳиди,\nБир шўх кўнглум меҳнаяу кулфатға муътод айламиш.\nЖавру жафоларким манга етмиш онинг ҳижронида,\nБилмас ҳисобини анинг, ақл аҳли теъдод айламиш.\nТаъсир қилмас нолишим бир заррача, гўё қазо,\nХилқатда бағрин тош этиб, кўнглини фўлод айламиш.\nЭрмас пари гар, не учун ҳам йиғлатиб ҳам кулдурур,\nБу навъ афсунни қачон бир одамизод айламиш.\nҒамзангга тақлид айлабон эл қатлини айлар ажал,\nОри қилур шогирди ҳам ҳар ишки устод айламиш.\nГулрух санамлар, не ажаб, қилса итоат амринга,\nКим ҳақ азалда шоҳға лашкарни мунқод айламиш.\nКим сифла эрса шод этар бу чархи душманком они,\nВоҳким ҳамиша имтиёз аҳлиға бедод айламиш.\nНоқислар иззу жоҳини ҳар кун баланд айлаб фалак,\nКомиллар ўрнин паст этиб, маҳзуну ношод айламиш.\nКўрмамиш сандек жаҳонда ҳеч бир гулзор, гул\nКим санга бордур бадан гул, жабҳа гул, рухсор, гул.\nГул узоринг ламъасидин очти гардун боғида,\nФарқадон гул, каҳкушон гул, сабъаи сайёр гул,\nБазм аро гулбарги хандонинга қурбат топғали,\nМай гулу, мено гулу, ҳам соғари саршор гул.\nБўлди булбўлларға гулшан ичра ҳуснинг шавқидин,\nНола гул, афғон гулу, алҳон гулу, минқор гул.\nГулшани базм ачра ҳар феъл ўлса гар сандин аён,\nНоз гул, рафтор гул, гуфтор гул, атвор гул.\nСайри боғ айларда топтилар қудуминг файзадин,\nСарв гул, шамшод гул, ашжор гул, ҳар хор гул.\nЙиғламакдин гул юзинг ҳажрида қонлиғ ашкидин,\nФош этар хуни жигар гул, дидаи хунбор гул.\nБўлди мутрибларға базминг ичра ҳангоми суруд,\nНохуну мизроб гул, мусиқию адвор гул.\nБўлди зоҳидларға ҳусни бемисолинг васфида,\nЗикр ила аврод гул, тасбиҳ гул, дастор гул.\nЧун сенинг ёдинг қилурлар сокини дайру ҳарам,\nЁ самад гул, ё санам гул, субҳа гул, зуннор гул.\nҚилди Комил табъини шаҳ лутфи гулзор ўйлаким,\nМаснавий гул, қитъа гул, абёт гул, ашъор гул.\nСенсизин, эй дилрабо, жаннатда ғилмон бўлмасун,\nДемайин ғилмонки, бал жисмим аро жон бўлмасун.\nБўлмаса васлинг муяссар, эй парипайкар, манго,\nТўбию кавсар била фирдавси ризвон бўлмасун.\nЛаъл жонбахшинг фироқида манго, эй гулузор,\nГулшани жаннат ичида оби ҳайвон бўлмасун.\nБу жаҳон гулрухлари бўлсун санго фармонпазир,\nҲусн иқлимида сандин ўзга султон бўлмасун.\nДўстлар, доим деманг нечун паришонҳол сан,\nҲеч кишининг дилбари кокулпаришон бўлмасун.\nИшқ элин қатл эткали чиқмиш дедилар бир пари,\nБир хабар олинг бизинг ошуби даврон бўлмасун.\nКомилосо бодаи васл ила лабтар бўлмайин,\nҲеч кимса мубталои жоми ҳижрон бўлмасун.\nКўзим гирёнлиқиға ул лаби хандон эрур боис,\nКўнгул маҳзунлиқиға кулфати ҳижрон эрур боис.\nҒами ишқим улусға фош ўлурға, эй гули раъно,\nСариғ рухсор уза оқғон кўзимдан қон эрур боис.\nДили тангим очилмас жуз насими илтифотингдан,\nДами субҳ, ўлмоқиға ғунчанинг хандон, эрур боис.\nНе тонг ул ойға таъсир этмас эрса ашксиз оҳим,\nҲадафға етмакиға тийрнинг пайкон эрур боис.\nЕтурса кўнглига захм эл, тили мавзун сўзингдиндур,\nСадаф чокига йўқ ханжар, дури ғалтон эрур боис.\nДесанг озод ўлай ғамдин сухансанж ўлма, булбулинг\nҚафасбанд ўлмақиға шакаринилҳон эрур боис.\nМусоффодур кўнгул кошонаси доим хаёлингдин,\nБезарга кулбасини мевбон, меҳмон эрур боис.\nМалул ўлма мазаллат тийра чоҳи ичра қолдим деб,\nАзиз бўлмақға Юсуф, Миср аро, зиндон эрур боис\nНе тонг Комил Навоий янглиғ ўлса сўз аро сармаст,\nБу сархушлиқға жоми суҳбати султсн эрур боис.\nМени Мажнун бўлубман бир пари ишқида девона,\nКи ёдидин бўлубдур кўнглум андоқким парихона.\nЭрур ул мансизин доим нишоту айш ила ҳар дам,\nВале ман онсизин тун-кун ғаму кулфатға ҳамхона.\nТутар ҳар субҳ элга коса-коса бодаи васлин,\nИчиб ман заҳри ҳижрон, ҳар кеча паймона-паймона.\nНе тонг, тушсам ман ул кони малоҳат мажлисидин дур.\nМуяссар бўлғаму ҳаргиз гадоға базми шоҳона.\nНе ҳожат бодаким, ул муғбача масти мудом айлар,\nМани йўқ, борчани мажлис аро гар кирса мастона.\nЧу қилди тийра кулбам, эй саодат ахтари, ҳажринг,\nМунаввар бўлмоқи мумкин эмас гар келмасанг ёна.\nКўнгулда сирри ишқинг ёшурурман халқдин доим,\nНединким бордурур ул ганжға мадфан бу вайрона.\nМанга қил зулму бедодингни бас, эй маҳваши Чини,\nЙўқ эрса айларам бир кун қулингдин арз хоқона,\nҲаводис сангборидин десанг маҳфуз ўлай хумдек,\nБўлуб саршор майдин, қил мақоминг кунжи майхона.\nМулозимпеша бўлма жоҳ учун ҳар пастфитратға,\nТаваккал шоҳроҳида таку-пў айла мардона.\nАгар бор эт, вагар йўқ, Комил айрилмас даме сендин,\nКим улдур зарра, сен хуршид, сан шамъу у парвона.\nСаводи хаттинга гар истамас бўлмақ макон коғаз,\nБаёз ичра недин дафтар бўлуб очмиш дўкон коғаз.\nКўзу, қадду, хату, лаълинг сифотин қилғали таҳрир,\nМидодим — кўз, мижам — ҳомам, сиёҳим — ашку жон — коғаз.\nСариғ чеҳрамдурур ишқини қилғон фош оламға,\nНечукким лафз рухсориғадур ойинасон коғаз.\nКўнгулнинг доғи бўлса не ажаб зоҳир жабинимдин,\nНазарларға саводи нуқтани айлар аён коғаз.\nЗамирим лавҳида нақши хаёлинг ўйладур маҳфуз,\nКи маъни шоҳидиға бордурур доруламон коғаз.\nФалак меҳри жамолинг васфини таҳрир қилмоқға,\nШаҳобин хомаи анжумдин айлар зарфишон коғаз.\nЖамолинг васфи таҳририн тамом этмак эмас мумкнн,\nҚалам ашжор эса, дарё сиёҳи, осмон коғаз...\nЁзибму ул пари Комилға гулгун сафҳаға нома,\nЎқурда ё кўзи хунобидин бўлмишму қон коғаз?\nХабар топмиш бу маҳфилда жамолингдан магар кўзгу\nКамоли ҳайрат ила ўздин ўлмиш бехабар кўзгу.\nУзори оташининг шуъласи бскғач, ёқар жоним,\nКўрубму ҳеч нозир зоҳир этканни шарар кўзгу.\nЮзунг хуршиди зулф остида жабҳангдин намоёндур,\nҚуёш рухсориға бўлғон каби шому саҳар кўзгу.\nРуҳинг миръотини тут зоҳиди худбин кўзидин дур,\nНе баҳра топғуси кўрган била ул бебасар кўзгу.\nТамошойи жамолингдин, не тонг, ширинкалом ўлсам,\nКи тўтиларни доим сўзлатур ширин-шакар, кўзгу.\nЖамолинг иштиёқидин мудом эрмас эса гирён,\nНедин бошдин аёқ бўлмишдурур бир чашми тар кўзгу.\nЮзунг миръоти ҳижронида бўлдим неча кундур лол,\nСухансанж ўлмакиға келди тўтининг ҳунар кўзгу(?)\nРухинг наззораси фикридин ўзга йўқ менга мақсуд,\nКўзумға жилвагар бўлғонда гар хуршид, гар кўзгу.\nБу важҳ ила алар наззораси бордур манга матлуб,\nЖамоли безаволингға эрур шамсу қамар кўзгу.\nЖамоли жилвасин Комил замиридин тамошо қил,\nКи мазҳарлиқға лойиқ бўлмағай ул юзга ҳар кўзгу.\nЁрим узори авжи саодат маҳи эрур,\nБу важҳ бирла ҳусн эли шоҳаншаҳи эрур.\nБордур чу хўблар аро мумтоз, гўйё,\nҲусн авжининг нажуми алар, бу маҳи эрур.\nБеҳроқ кўрар чу мандин ул ой ғайрни, не тонг,\nГар чеҳра сарғариб, менга рашки беҳи эрур.\nНе навъ оҳу нола била ҳамраҳ ўлмайин,\nДоим рақиб онинг билаким, ҳамраҳи эрур.\nЙўқ булҳавас онинг каби қаддинг ҳузурида,\nҲар одамики мойили сарви саҳи эрур.\nМақсад юзин ҳамиша анга кўргуьур жаҳон,\nҲар кимки чашми нури хираддин тиҳи эрур.\nКомил, не тонг, гар огаҳ эса сўз камолидин,\nДоим аниси Рожий ила Огаҳий эрур...\nОҳким бир сарви гулрухсора ошиқ бўлмишам,\nБемурувват қотили хунхора ошиқ бўлмишам.\nОлди жоним, нозу истиғноу ёлғон ваъдаси,\nБир ситамгар золиму маккора ошиқ бўлмишам.\nОҳу нолам қумри-ю тўтидин ўтса, не ажаб,\nБир сихиқомат, шакаргуфтора ошиқ бўлмишам,\nСарву гул хасча кўрунмас кўзима, эй боғбон,\nБир юзи гул, қадди хушрафтора ошиқ бўлмишам.\nДўстлар, гаҳ бехуду, гаҳ хастаҳол ўлсам не айб,\nКўзлари ҳам масту, ҳам бемора ошиқ бўлмишам.\nҲажрида кўздин тўкарман тун-кун ашки лолагун,\nТоки ман ул хильати гулнора ошиқ бўлмишам.\nЁрута олмас шабистоним қуёшинг, эй сипеҳр,\nУл юзи хуршиди пуранвора ошиқ бўлмишам.\nАйлама, Комил, манга фирдавсу ризвон васфини.\nВасли ишратгоҳида дийдора ошиқ бўлмишам.\nМанзилим чун бўлди ушбу йил диёри Тошканд,\nЖону кўнглум доим истар хор-хори Тошканд.\nБуржи мизонда эди маснаднишин шохи Хўтан,\nҲам баробар эрдилар лайлу-наҳори Тошканд.\nНуру зулмат ўлчаниб тун-кун уфуқ майдонида,\nБирдек эрди субҳи софу шоми тори Тошканд.\nСарбасар ашжор заррин баргидан боди хазон,\nФарш қилғон барча қасри зарнигори Тошканд.\nХуш ҳаволиғ мунча бўлса анда айёми хазон,\nЁраб, эркандур нечук фасли баҳори Тошканд.\nБўлди меҳмон жойимиз ҳақ лутфидин бир боғким,\nМевадору, лолазору нахлдори Тошканд.\nГарчи анда боғ ила бўстонға йўқ хадду шумор,\nЗийнат афзолиқда чун холи узори Тошканд.\nВусъату назҳатда рашки жаннатул-маъводурур,\nКавсари тасними наҳру жўйбори Тошканд.\nТўби осо бош чекиб чархи муалло сориға\nАрчау ел бирла шамшоду чинори Тошканд.\nҲар куни сайр айлар анда ҳуру ғилмон ўрнига,\nСарвқадду, гулжабину, гулузори Тошканд.\nЛекин ушбу йилға тўғри айлабон беад ҳисоб,\nДеди тарихини ҳотиф чашмасори Тошканд.\nУмр боқи бўлса олти йил яна Комил сенга,\nЁзғил онинг солли тарихин шумори Тошканд.\nҚайси фалак буржининг меҳри пуранворисан,\nҚайси садаф дуржининг гавҳари шаҳворисан,\nКайси Хўтан оҳуси нофаи тоторисан,\nҚайси чаманзорнинг лолаи гулнорисан,\nСўйла менга, эй санам, кимни севар ёрисан.\nҚоматинга бандадур боғ аро сарви равон,\nЛаъли лабинг рашкидин ғунча эрур бағри қон,\nЧунки чаман саҳнида бўлса юзинг гулфишон,\nНоласин айлар фузун булбули бехонумон,\nЙиғлатур ошиқларинг лаъл лабинг хандаси,\nҚумрии нолон эрур сарв қадинг бандаси,\nҲусну жамол авжининг ахтари тобандаси\nКўрса агар оразинг, бўлғуси шармандаси,\nСен каби бир дилбари гурухи симинбадан,\nВақти такаллум аро тўтии ширинсуҳан,\nМажлис аро айласанг шаъбадау лаъбу фан,\nВола ўлурлар сенга аҳли замону замон,\nОй юзи — ҳусну жамол боғининг аҳмар гули,\nЖон ила кўнглум эрур ушбу гулинг булбули,\nҚумрии нолон эрур сарв қадингнинг қули,\nЙўқ эса нечун ани бўйнида бордур ғули,\nАйшу нашот истабон ғамға дучор ўлмоғон,\nМеҳринга дилбастаи зору назор ўлмоғон,\nЛаъл лабинг шаҳдиға борму хумор ўлмоғон?\nДаҳр аро йўқтур сенга ошиқи зор ўлмоғон,\nБир кеча айлаб менга меҳру муҳаббат аён,\nҲамраҳу йўлдошсиз барча улусдин ниҳон,\nКулбаи аҳзонима бўлсанг агар меҳмон,\nКомили маҳзунинга ростини эткил баён,\nЗинҳор эл ихтилоти бирла хуррам бўлмангиз,\nМеҳнати ҳар дам фузуну роҳати кам бўлмангиз,\nМен каби бори надоматдин қади хам бўлмангиз,\nДўстлар, олам элиға ёру ҳамдам бўлмангиз,\nЁр ила ҳамдам демайким, ошио ҳам бўлмангиз.\nОлам аҳлидин вафо осорини килманг гумон,\nНақд умрим сарф этиб килдим аларни имтиҳон,\nУзлат истаб аҳли оламдин қочинг борича жон,\nОшнолиғ айлабон, ўз жонингизға ҳар замон,\nБоиси юз мииг балоу меҳнату ғам бўлмангиз.\nРуҳпарвар лабларидин истабон нўши ҳаёт,\nУрдим ўз жонимға ўз илким била ниши мамот,\nВаъдасида йўқтурур ҳаргиз вафо бирла сабот,\nЕб паривашлар фирибин, сўнгра топмай илтифот,\nМен каби девонау расвои олам бўлмангиз.\nЕрдин гар марҳамат етсин ва гар ранжу алам,\nОшиқи содиқ тутар они ҳамиша муғтанам,\nКўрмагумдур васлидин андуҳи ҳижронини кам,\nВасли айш омода қилса халқни, эй дарду ғам,\nСиз бузуқ кўнглумдин ўзга ерга маҳрам бўлмангиз.\nГарчи бу дам хотиримдур дарду меҳнат маъдани,\nЖисми зорим юз туман андуҳу кулфат маскани,\nСизни ҳам мандек қилур ул дилраболар пурфани,\nЭй висол аҳли, ул ойнинг дарди ҳажридин мани,\nКўб кўруб ғамнок асру шоду хуррам бўлмангиз.\nОҳким, ҳар кимга молу жоними қилдим фидо,\nҚилдилар яхшилиғимға минг ямонлиғ борҳо,\nАҳли оламдин вафо айлаб тамаъ, чекманг жафо,\nЭй харобот аҳли, йўқ инсонда имкони вафо,\nМастлиғдин дев ўлунг, зинҳор одам бўлмангиз.\nГарчи Комил бўлди фурқатдин алил, эй аҳли васл,\nҲажр ўтиға тушти андоқким халил, эй аҳли васл,\nЛек топти ёр васлиға далил, эй аҳли васл,\nГар Навоий ҳажр аро бўлди залил, эй аҳли васл,\nЭмди яавбат сизгадур, мунча муаззам бўлмангиз.\nМУНИС ҒАЗАЛИГА МУХАММАС\nДардоки, йўқ жаҳон элида шармсорлиғ,\nКўрганлар, иззатимни, манга берди хорлиғ,\nЭркан абас замон элидин дўстдорлиғ,\nЯхши кунимда ҳар кишиким бердн ёрлиғ,\nДўнгач замона, айлади душманшиорлиғ.\nУлким эди вужуди вафо маъдани, букун\nДушманға лутфу, зулм мангодур фани букун,\nДерким рақиб сонида кўрмон сани букун,\nАтфол этакға тош йиғингким мани букун,\nДевоналикға еткурадур беқарорлиғ.\nҲар кимса ўз нигори висоли замонида,\nИззат майини нўш этар ишрат маконида,\nФарёдким, бўлолмадим ағёр сонида,\nИтлар азизроқ кўрунур халқ ёнида,\nМандинки, қўйинг ичра чекарман бу хорлиғ.\nБорсен агарчи давр элиға фоиқ, этма рад,\nИшқинг аро билиб мани ҳам содиқ, этма рад,\nКўрдум юзунгни, бўлдум агар ошиқ, этма рад,\nМан гарчи суҳбатингға эмон лойиқ, этма рад,\nБу гулшан ичра гул ул эрур бўлса хорлиғ.\nУшшоқни қилурға чу қилдинг фиғон асир,\nНағмангға бўлди барча эшитмак ҳамон асир,\nНе навъ бўлмайин мани бехонумон асир,\nЭй мутриб, ўлди ҳалқаи нағмангға жон асир,\nСозингға ёр зулфилин олдингму торлиғ.\nСансан сарири ҳусн уза шоҳаншаҳ, эй масиҳ,\nГар хўблар кавокиб эса, сан маҳ, эй масиҳ,\nКомилға кўюнг ўлгуси манзилгаҳ, эй масиҳ,\nМунисни ғам етурди ҳалокатга, эй масиҳ,\nМақтулинга дами қилакўр ғамгусорлиғ.\nОГАХИЙ ҒАЗАЛИГА МУХАММАС\nСўз дури ноёб эрур, они қилур изҳор тил,\nҲуснидин фоида гар бўлмаса дурбор тил,\nЎзга сўзлар дегач, ўлди мужиби озор тил,\nБазм аро мундоқ такаллумға чу очти ёр тил,\nҲуққаи ёқутдин сочди дуря шаҳвор тил.\nГарчи қотил кўзлари ушшоқиғадур жонситон,\nЛек жонпарвар каломи бордурур руҳи равон,\nБу жиҳатдин ишқ йўлида мангадур бийми жон,\nЮз ўлукни тиргузуб тўтидек айлар хушбаён\nУл масиҳ очса қачон сўз дерга шаккарбор тил.\nСўз чоғи алфозининг беҳадду поён лаззатин,\nТопғолв кўнглум соғинмас оби ҳайвон лаззатин,\nВасф юз минг тил била қилмоқ не имкон лаззатин,\nЧуи эшитгач, ҳар сўзидин топғоман жон лаззагин,\nВаҳ бўлур эркои нучук одамға бу миқдор тил.\nҲажр аро гар минг алам етсун мани берморға,\nТиғи ғам юз заҳм еткурсун дили афгорға,\nТарки ншқ эт дема ҳаргиз, носиҳо, ман зорға,\nЙўқ ғамим ишқ ичра ўлмакдин, нединким ёрға\nҚилғуси ҳар дам масиҳо мўъжизин изҳор тил.\nЭйки бир Лайли ғами кўнглингда тушмишдур қарор,\nФош этиб, бўлма ани, девонау Мажнуншиор,\nБўлмасун десанг бу махфи розим элга ошкор,\nИшқ сиррин тилга келтурма кўнгулдин зинҳор,\nКим эмастур ишқ элига маҳрами асрор тил.\nҲар неча бўлсун сўзунг мавзуну, нугқунг жонфизо,\nАҳли дунё оллида йўқтур анга қадру баҳо,\nУлки икки нукта дебтур бордурур бири хато,\nЭътибору иззат истар; кимсаким олам аро,\nЁ керак бисёр зар, йўқ эрса пургуфтор тил.\nКомило, нутқунг агарчи гулдурур бехор эмас,\nСўз неча ширин эрур хомўшлиғча бор эмас,\nОқил улдур даҳр аро ҳаркимки пургуфтор эмас,\nБўлма маҳзун, Огаҳий, гар тил сенга ҳамвор эмас,\nСанда худ гар бўлмаса хомангда бор ҳамвор тил.\nШеър кўб вақт камбаҳо эрди,\nШуаро бахти ҳам қаро эрди,\nЛиллоҳилҳамду вассаноки бу дам,\nЖўш уруб сизга баҳри жуду карам,\nСажъи бир тангадин баҳо бўлди,\nШуаро киссаси тўло бўлди,\nСўзни гавҳар демишлар ўтканлар,\nФазл дўконини юрутканлар,\nБу замонда гуҳар жуган1 бўлмиш,\nДурни сотмок, жуганга фан бўлмиш,\nЁ жавоҳиршунос эмасму алар,\nТанимаслар жуган била гавҳар.\nЁ ғалат деб дурурлар аҳли садаф,\nЁ жуган бордурур гуҳарға халаф.\nЁки лафзи қадимда дерлар,\nЖугари отини алар гавҳар.\nУлки огоҳларнинг огаҳидур,\nФаҳму дониш сипеҳрининг маҳидур,\nСўзи ортиқдурур гуҳардин ҳам,\nФазлу донишда олам ичра алам,\nСўзни ҳар неча қизса бозори,\nБордур оламда бир харидори,\nМинг балоғат била сўз айлаб адо.\nҚилур они жуган била савдо.\nУл доғи ушр, ё закотдурур,\nАнга инъому базл от дурур.\nМани бечорау ғарибу ҳақир,\nКи сўзум ичра заррайўқ таъсир.\nСўз десам ким анга қулоқ солур,\nКим ани ёки бир кўнакға олур.\nМан не янглиғ сўз айлайин иншо,\nСўз дуриға бу навъ бўлса баҳо,\nСўзума ҳеч киши жуган бермас,\nБерсалар ҳам самон — ёмон эрмас.\nҲар неча бало етса чекиб бошни букма,\nТаъжил яқосиға бошингни суқма,\nАмрозу, алам шиддатидин ҳовлиқма,\nТопғунг яна, Комило, шифо ошуқма,\nҲар кимсаки айласа ошукмасий хаёл,\nЯфроғни йифак килур, чечак баргини бол.


Акутагава Рюноскэ. Дўзах азоблари (ҳикоя) | www.ziyouz.uz\nБош саҳифа Жаҳон насри онлайн антологиясиАкутагава Рюноске (1892-1927; Япония)Акутагава Рюноскэ. Дўзах азоблари (ҳикоя)\nХорикавадек яна бир зоти олийлари илгари ўтмагандир, албатта, бундан кейин ҳам ўтмаса керак. Гўё унинг таваллуди олдидан мўътабар волидалари қаршисида авлиё Дайитоку намоён бўлганмиш, деган миш-мишлар юради. Нима бўлганда ҳам у туғилишдан бошлабоқ оддий одамларга ўхшамас эди. Неча марталаб у қилган ишларга ҳайрон-лол қолганмиз. Лоақал унинг Хорикава дарёси бўйидаги саройини кўринг. Улуғвор, ҳайратангиз дейишнинг ўзи камлик қилади. Шунақа қурилганки, биздақаларнинг ақлу шуури етиши қийин. Одамлар зоти олийларини шунақа осмонга кўтариб айтишадики, ҳатто уни Ши Хуан-ди ва Ян-диларга* тенг қўйишади. Бу энди кўр одамнинг филни силаб баҳо берганидай гап. Лекин зоти олийлари фақат ўзи, зеб-зийнати, шон-шавкатини ўйлагани йўқ. У қуйи табақани ҳам ёддан чиқарган эмас; у ҳамманинг хурсандчилигига шерик бўлди, у ана шундай олийҳиммат, карами кенг эди.\nШунинг учун ҳам Нидзё саройида ёвуз руҳларнинг ёзги тартибсизлиги чоғида унга ҳеч қандай зиён-заҳмат етмади. Ҳатто, айтишларича, бу қаср Сиогама ва Митиноку қиёфасининг сумбати тасвири билан ғойиб бўлди, мана шундай куч-қувват соҳиби эди зоти олийлари. Бутун пойтахт аҳли – кексаю ёш, эркагу аёл – ҳамма у ҳақида бамисоли жонли Будда ҳақида сўзлаётгандай эҳтиром билан гапирарди. Турли миш-мишлар юради: саройдан олхўри байрамидан қайтишаётган чоғ зоти олийларининг ғилдиракли аравасини кутилмаганда аравага қўшилган буқалар олиб қочади, арава бир чолнинг оёғини босиб кетади, чол бўлса зоти олийларидан хафа бўлиш ўрнига қўл қовуштириб, миннатдорчилик билдиради.\nМана шунақа гаплар. Жаноб олийларининг ҳаёти ҳақида келгуси авлодларга айтиб қолдирадиган воқеалар кўп. Бир зиёфатда бутун бошли ўттиз отини меҳмонларга совға қилиб юборгани, Нагара кўприги қурилиши чоғида суюкли ўспиринини қурбонлиққа сувга бостиришга изн бергани, шифокорликдан хабардорлиги, сонидаги чипқонни кесиб ташлагани ҳақида хитойлик роҳибга гапириб бергани… Барини бирма-бир айтаверса, охирига етиб бўлмайди. Саноқсиз ҳикоялардан энг даҳшатлиси – зоти олийларининг уйидаги дўзах азоблари тасвирланган парда қандай пайдо бўлгани. Ахир ҳеч нарсадан ҳайрон-лол бўлмаган, кўнгли бузилмаган зоти олийлари ҳам бу матоҳни кўриб қотиб қолган экан-да. Биз, ёнидаги хизматкорларнинг-ку, юрагимиз ёрилишига оз қолган эди! Ҳатто зоти олийлари ҳузурида ўттиз йил хизмат қилган камина ҳам умримда бунақасини кўрмагандим. Бу ҳақда ҳикоя қилишдан олдин дўзах азобларини чизган уста-мусаввир Ёсихидэ ҳақида гапириш лозим.\nУ маълуму машҳур мусаввир эди, мўйқалам ушлаганлардан ҳеч қайсиси унга тенг келолмасди. Ўша пайтлар, чамаси, эллик ёшларда эди. Кўрсангиз, пакана, озғин, эти устухонига ёпишган, қовоғи солиқ чол дейсиз. Зоти олийлари саройига эгнида қорамтир-сариқ кийим – каригина, бошида момиэбо* кийиб келарди. Феъл-атвори расвои жаҳон эди, лаблари ёшига ярашмайдиган қизил, ёқимсиз бўлиб, аллақандай махлуқни эслатарди. Айтишларича, Ёсихидэ юриш-туриши билан маймунга ўхшаркан, ҳатто “Сарухидэ” деган лақаб ҳам олган экан.\nМодомики “Сарухидэ”* деган эканман, яна бир нарсани айтиб ўтай. Ўша пайтларда зоти олийлари саройига унинг ўн беш яшар ёлғиз қизини оқсоч қилиб олишган экан. Ёқимтой қиз отасига мутлақо ўхшамасди. Бунинг устига, онасидан эрта ажрагани учунми, ўйчан, мулоҳазали, шунинг учун сарой бошқарувчисидан бошлаб барча аёллар уни яхши кўрарди. Қайсидир муносабат билан зоти олийларига Тамба вилоятидан ўргатилган маймун олиб келишди. Ҳукмдорнинг учига чиққан тўполончи, шумтака ўғли маймунни Ёсихидэ деб атади. Ёсихидэ шусиз ҳам кулгили эди, бунақа лақаб олгач, сарой аҳли ўзини кулгидан тўхтата олмади. Кулишгани ҳам майли-я, лекин маймун боғдаги дарахтга чиқиб татамини расво қилганда одамлар эрмак учун “Ёсихидэ, Ёсихидэ” дея шовқин солар ва мусаввирнинг жонига тегар, қонини қайнатар эди. Бир куни Ёсихидэнинг қизи узун йўлакдан олхўри бутоғи қадалган хатни элтаётганда қаршисидаги эшикдан оқсоқланиб маймун чиқиб қолади, афтидан, оёғи шикаст еган ва аввалгидай устунга чиқолмаётган эди. Орқасидан хипчинини ўйнатганча, ким денг, ҳукмдорнинг ўғли қичқирганча қувиб келарди:\n– Ярамас ўғри! Тўхта, тўхта!\nБуни кўриб, Ёсихидэнинг қизи бошда довдирагандай бўлди, шу он маймун қизнинг этагига ёпишди ва маъюс ғингшиди. Қизнинг жониворга раҳми келди – бир зум нима қилишини билмай қолди. Сўнг бутоқли хатни енгига қистирди-да, маймунни қучоғига олиб, эркалаб, йигитчага таъзим қилганча юмшоқ оҳангда мурожаат этди:\n– Ахир бу ҳайвон-ку. Илтимос, уни кечиринг.\nЁш жаноб унинг олдига келиб бўлган эди. У қаҳр билан қовоғини уйиб ерни тепди-да:\n– Нега ёнини оласан! Маймун мандаринларни ўғирлади, – деди.\n– Ахир бу ҳайвон… – такрорлади қиз журъатланиб, сўнг мунгли табассум-ла қўшиб қўйди: – Бунинг устига уни Ёсихидэ дейишади. Демак, сиз отамга қаҳр қилаяпсиз, мен эса бунга бефарқ қараб туролмайман.\nБуни эшитиб ёш жаноб ўзига келгандай бўлди:\n– Шунақами!.. Ҳа, майли, отанг учун сўраётган экансан, кечирганим бўлсин, – шундай деди-да, таёқни истамайгина ерга ташлаб, ортига қайтиб кетди.\nЁсихидэ қизининг маймунча билан дўстлиги шундай бошланди. Бўйнига чиройли қизил лента боғлаб, ёш жаноб олийлари совға қилган қўнғироқчани осиб қўйгач, маймунча қизнинг ёнидан кетмайдиган бўлди. Бир гал Ёсихидэнинг қизи шамоллаб, тўшакка ётиб қолганда, маймунча қизнинг ёнидан сира кетмай қўйди; у бошини ғамгин қимирлатар, нуқул тирноқларини тишлар эди. Шундан бери – ғалати ҳол – ҳеч ким маймунчани аввалгидай қийнамайдиган бўлди. Аксинча, уни кам-кам эркалатадиган бўлишди, ҳатто ёш жанобларининг ўзи баъзан унинг олдига персимон ёки каштан ташларди, бу ҳам етмагандай хизматкорлардан кимдир маймунчага озор берганда қаттиқ жаҳли чиққанди, айтишдики, тез орада зоти олийлари Ёсихидэ қизини маймунча билан бирга ҳузурига чақирар эмиш, ўспириннинг ғазабланганини эшитиб шундай қилганмиш. Бунинг устига қизгинанинг маймунчани яхши кўриши, эркалашлари унинг қулоғига етиб борибди.\n– Қизгина яхши. Мақтагулик.\nҲукмдорнинг хоҳиш-амри билан оқсоч қиз мукофотга қизил акоме* олди. Маймунчанинг одамдай эгилиб акомени қўлга олиб кўрмоқчи бўлганига кўзи тушган зоти олийларининг баттар завқи келди. Ёсихидэнинг қизи отасини беҳад эъзозлаши туфайли маймунга меҳр қўйгани зоти олийларига маъқул бўлди, унга марҳамат кўрсатиши шундан, асло шаҳватпарастлиги учун эмас, дейишди одамлар.\nТўғри, шамол бўлмаса дарахтнинг учи қимирламайди – бесабаб бундай миш-мишлар пайдо бўлмайди, лекин мен шошилмай турай, кейинроқ бу ҳақда бафуржа ҳикоя қиларман. Ҳозирча шуни айтишим жоизки, ҳар қанча гўзал бўлмасин, зоти олийлари қандайдир мусаввирнинг қизига маҳлиё бўладиганлар сирасидан эмасди. Шундай қилиб, Ёсихидэнинг қизи зоти олийлари ҳузуридан иффати басаломат чиқди, ақлли-ҳушли бўлгани туфайли бошқа оқсочларнинг ҳаваси-ҳасадини келтирди.\nЛекин ҳозирча қизгинани қўйиб турайин-да, отаси Ёсихидэ ҳақида ҳам гапирай. Ҳа, тез орада ҳамма маймунчага меҳр қўйиб қолишди, лекин Ёсихидэнинг ўзини кўришга аввалгидек тоқат қилишолмас, кўргани кўзи йўқ, орқасидан Сарухидэ деб майна қилишарди. Фақат саройнинг ичидагина эмас. Ёкагавалик руҳоний ота, Ёсихидэнинг номини эшитиши ҳамоноқ, худди шайтонни эшитган-кўргандай, кўзлари олайиб кетар, ундан нафратини яшириб ўтирмасди. Тўғри, бунга сабаб қилиб Ёсихидэ руҳоний отани ҳазил суратларда тасвирлаганини кўрсатишади, лекин балки бу амали паст хизматкорларнинг фисқи-фасодидир. Қанчалик тўғри-нотўғрилигини айтолмайман. Шуниси ростки, уни ҳамма жойда сўкишар, маломат қилишарди. Икки-уч мусаввир оғайнисигина, яна картиналарини кўрган, ўзини билмайдиган одамлар у ҳақда ёмон гап айтишмасди. Лекин Ёсихидэ нафақат башараси хунук, феъл-атвори жирканч, тубан кас эди, бошига тушадиган савдолар ахлоқига яраша дейиш лозим бўлади.\nФеъл-атворига келадиган бўлсак, зиқна, виждонсиз, ялқов, очкўз, манман, такаббур одам эди. Мамлакатда биринчи мусаввирлиги бурнини жийиришидан ҳам маълум эди. Расм-тасвир бобида-ку, майли, шундайдир, лекин бошқа соҳаларда ҳам ҳеч кимдан ортда қолгиси келмас, уларнинг одоби, одатларини рўй-рост масхара қиларди. Ёсихидэнинг эски шогирди менга шундай ҳикоя айтиб берганди: қачонлардир таниқли жувон, машҳур коҳина Хигаки руҳини арвоҳ безовта қилиб, даҳшатли товушда бақира бошлаган экан, Ёсихидэ уни эшитгиси ҳам келмабди-да, сақлаб қўйган мўйқаламини олиб, бамайлихотир коҳинанинг қўрқинчли қиёфасини чизибди, арвоҳ васвасасини шунчаки болаларча фирибгарликка йўйибди. Мана шундай қабиҳ одам эди у: будда Киссётэн* қиёфасини биронта ярамас одамдан кўчириб чизади; гуноҳкорларни жазоловчи будда авлиёси Фудо* тасвирини ашаддий қувғиндидан олади. Бунақа ярамас ишларининг сон-саноғи йўқ, таъна қилишса, юзига солишса, масхараомуз ҳуштак чалиб: “Нима бўпти, Ёсихидэ маъбуд ва буддаларни чизган бўлса уни жазолаш керакми? Ғалати-ку!” – деркан. Бунақа гаплар ҳатто шогирдларини ҳам қўрқитар, кўплари ўз келажагидан қўрқиб уни ташлаб кетаркан. Нима бўлганда ҳам замонасида ўзидан зўр одам борлигига ишонмасди у.\nМўйқалам санъатида Ёсихидэ қандай юксак чўққини забт этганини гапирмаса ҳам бўлади. Тўғри, унинг картиналари ҳам мазмуни, ҳам ранги билан бошқа мусаввирларнинг ишларидан ажралиб турарди, ёқтирмовчи ҳамкасблари уни лўттибоз, фирибгарга чиқаришарди. Уларнинг сўзларига қараганда, Каванари*, Канаока* ва бошқа қадимий машҳур усталар ҳақида халқ орасида ажойиб ҳикоялар юради: эшик табақасига чизилган суратлардан тўлин ойли тунларда олхўрининг хушбўй ҳиди таралади, пардаларда тасвирланган сарой аҳли гўё рай* чалаётгандай туюлади… Ёсихидэ картиналари ҳақида фақат ғалати ва ваҳимали гапларни айтишади. Масалан, Рюгайдзи ибодатхонаси дарвозасига Ёсихидэ чизган “Ҳаёт ва ўлим гирдоби” сурати ёнидан кечаси ўтган кишига художўйларнинг фиғони, бўзлашлари эшитилиб турармиш. Бундан ҳам даҳшатлиси, баъзилар ҳатто мурдаларнинг бадбўй ҳидидан кўнгиллари айнишини айтишади. Зоти олийларининг буйруғи билан чизилган аёллар суврати-чи? Айтишларича, қайси аёл тасвир этилган бўлса, уч йил ўтар-ўтмас касалга чалинармиш, гўё руҳи суғуриб олинармиш ва ўлармиш. Лафзи ўткир одамларнинг гапига қулоқ сол, бу – Ёсихидэ картиналарининг сеҳр-жодуси борлиги исботи.\nЁсихидэ, айтганимдек, алоҳида одам бўлгани боис димоғига хода етмасмиш. Бир куни зоти олийлари “Сен бадбурушликни ёқтирасан шекилли?” – деб ҳазил қилганда, ёшига номуносиб қизил лабларини чўччайтириб, “Ҳа, сохта рассомлар бадбурушликнинг гўзаллигини қайдан билсин!” – дея кулган экан. Майли, у мамлакатда пешқадам мусаввирдир, лекин зоти олийларининг олдида мақтаниши… Мен аввал эслатиб ўтганим шогирди мақтанчоқлиги, такаббурлиги учун бежиз унга Тирадзю деган лақаб тақмаганди. Сиз балки биларсиз: қадим замонларда бизга Хитойдан келган шайтонни Тирадзю деб аташган.\nЛекин Ёсихидэ – ҳеч кимни, ҳеч нарсани назар-писанд қилмайдиган бу кас ҳам инсоний ҳиссиётдан бенасиб қолмаган экан.\nЁсихидэ ягона фарзанди – ўша оқсоч бўлиб ишлайдиган қизини ҳаддан ташқари яхши кўрарди. Айтиб ўтганимдек, қизи нозик, хушрўй, ақлли бўлиб, отанинг унга муҳаббати дилбандининг ҳиссиётидан кам эмасди. Ибодатхоналарга ҳеч қачон бирор нарса атамаган бу одам қизининг кийим-кечаги, сочларининг пардоз-андозига сира пулни аямаган десам ёлғон бўлмас. Айтмоқчи, Ёсихидэнинг қизига меҳри фақатгина уни эркалатишдан иборат эди, лекин унга яхши куёв топиш хаёлига ҳам келмасди. Бу-ку, майли-я, мабодо бирортаси қизига ройиш қилгудек, кўнглини овламоқчидек бўлса борми, у каллакесарлар ёллаш билан довюракнинг жиловини тортиб қўйиш, ўлдиртиришдан ҳам тоймасди. Шунинг учун ҳам зоти олийларининг хоҳиш-иродаси билан қизини оқсочликка ўтказишганда чол жуда норози бўлган ва ҳатто ҳукмдор олдида қовоғини уйган эди. Зоти олийлари қизнинг ҳусни-малоҳатига шайдо бўлгани учун уни саройда сақлаяпти деган овозалаар тарқалгани боиси шу бўлса керак. Лекин миш-мишлар ёлғон бўлса-да, Ёсихидэ қизига маҳри-шафқати кучли бўлганидан унга саройдан жавоб беришларини сўрагани-сўраган эди. Бир куни зоти олийлари буйруғига кўра чақалоқ Мондзюнинг* суратини чизаркан, ҳукмдорнинг суюкли фарзанди юзини қойилмақом қилиб тасвирлайди. Беҳад хурсанд бўлган хўжайин:\n– Нима сўрасанг шуни бераман, қани, тортинмай айтавер, – дейди. Шунда Ёсихидэ – ё бафармони худо – дадил туриб:\n– Илтимос, қизимга ижозат берсангиз, – дейди.\nБошқа саройларни билмадиг-у, лекин зоти олийларига сидқидилдан хизмат қилганларнинг иззат-ҳурмати бўлакча… Қандай кас бундай бетакаллуфликка журъат эта олади? Бу ҳатто зоти олийларидек феъли кенг одамнинг ҳам жаҳлини чиқарди, шекилли, у бир муддат жим қолди, Ёсихидэнинг юзига тикилиб турди-да, шартта: “Йўқ, мумкинмас”, – деди ва ўрнидан туриб кетди. Шу-шу, зоти олийлари Ёсихидэни кўрганда хўмрайиб оладиган бўлди. Қизгина ҳам, отаси учун хавотирланганидан бўлса керак, оқсочлар хонасига тез-тез кириб, енгини тишлаганча аччиқ-аччиқ йиғларди. Шунда зоти олийлари Ёсихидэнинг қизига кўнгли суст кетди деган миш-мишлар тарқалди. Ҳатто, дўзах азоблари чизилган парда қиз розилик бермагани сабабли пайдо бўлди дегувчилар ҳам топилди; лекин бу бўлмаган гапдир, балки. Менинг тушунишимча, зоти олийлари ёш қизнинг тақдирига ачингани боис унинг саройдан кетишини истамасди. Марҳаматли ҳукмдор қизнинг қайсар отаси уйига боргандан кўра саройда бемалол яшаб юришини маъқул кўрган эди. Турган гап, у ёқимтой қизга марҳамат кўрсатарди. Кўнглида бошқа, ҳирсий ниятлар бор эди деган миш-мишлар шунчаки уйдирма, уйдирмагина эмас, ҳеч таги йўқ гаплар эди. Лекин Ёсихидэ нима бўлганда ҳам, қизи туфайли ёқмай қолаёзган кезларда зоти олийлари нималарни ўйлади, билмайман, бир куни ҳузурига мусаввирни чақирди-да, дўзах азоблари чизилган парда яратишни буюрди.\n“Дўзах азоблари чизилган парда”, – дейилиши билан кўз ўнгимда даҳшатли манзара жонланди. Дўзах азобларининг бошқа тасвирларини оладиган бўлсак, шуни айтмоқ керак: Ёсихидэ чизган нарса бошқа мусаввирларнинг сувратларига асло ўхшамайди. Энг аввало, жойлаштирилиши билан. Тавақанинг бир бурчагида жаҳаннам азобидаги ўнта бек ушоқ қилиб чизилган; бўшлиқнинг қолган қисми бўйлаб шундай шиддатли ёмғир қутуряптики, асти қўяверасиз! Фақат аллақаердадир дўзах хизматкорининг сариқ ё кўк рангли хол-хол кийими кўзга ташланиб қолади, ҳамма нарса қип-қизил аланга оғушида; қаёққа қараманг олов тилини чўзади. Мандзи* хочи каби эгилиб-буралиб осмонга ўрлаётган қора тутун, чарс-чурс қилиб ёнаётган одам гавдаси, тилларанг чанг-тўзон…\nШунинг ўзиёқ қилқалам қандай куч-қувватга эгалигидан далолат бериб турибди, аммо типирчилаётган, қоврилаётган гуноҳкорлар дўзахнинг бошқа тасвирларида бунақасини кўриши қийин. Кўпдан-кўп гуноҳкорлар ичида Ёсихидэ юқори мартаба соҳибларидан тортиб энг қуйи қисмигача – унвонли, унвонсиз одамларни тасвирга олган. Серҳашам кийимдаги кеккайган сарой амалдорлари, ипак либосдаги ёш, соҳибжамол хонимлар, тасбеҳли будда роҳиблари, баланд асидали* ёш хизматкорлар, узун тор кийимли бўйқизлар, тақир-туқурли фолбинлар –санаган билан адо бўлмайди! Ҳўкиз ва отбошли дўзах хизматкорлари томонидан азобланаётган осий бандалар ловуллаган аланга ва тутун ичида, шамолда учган барглардек, дуч келган томонга ўзларини уришади. У ерда сочларидан паншахага илдирилган аёл, чамаси, коҳина, қўл-оёқларини, панжаларини ўргимчак каби чангак қилиб, жон ҳолатда типирчилатади. Бу ёқда кўкрагидан қилич тешиб ўтган эркак, бирор ноиб бўлса керак, бошини кўршапалакдек пастга осилтириб ётибди. Кимнидир темир таёқлар билан савалашаётибди; кимнидир минглаб одамлар ўрнидан қўзғатолмайдиган зил-замбил тошга бостиришган, кимнидир йиртқич қушлар ўткир тумшуқлари билан чўқиётибди, кимгадир заҳарли илон тишларини ботирган – гуноҳкор қанча кўп бўлса, азоб турлари ундан ҳам кўп. Энг қўрқинчлиси – тепадан ваҳимали қулаб тушаётиб дарахтга илиниб қолган арава йиртқич ҳайвоннинг тишларини эслатади. Жаҳаннам шамолларида чайқалиб, буралиб турган бамбук парда ортида узун қора сочлари, ясан-тусан либосини олов тили ялаб бораётган соҳибжамол аёл; унинг қадди-басти жизғанак бўлиб куяётгани тасвирда шундай бўлса, аслида қандай юз берганини ўзингиз билиб олаверинг. Чидаб бўлмас азоб чекаётган аёл, чарсиллаб, қарсиллаб ёнаётган арава – тасвирдаги дўзах азобларини кўриб беихтиёр титраб-қақшайсан, киши. Бу шундайин ноинсоний санъат намунаси эдики, тасвирга қараганингда беихтиёр кўзларинг жимирлаб кетади, қулоқларинг даҳшатли қий-чувни эшитгандай бўлади, кечалари уйқуларинг қочиб, босинқираб чиқасан.\nҲа, мана шунақа асар, уни чизиш учун ўша даҳшатли ҳодиса юз берган эди. Ахир Ёсихидэнинг ўзи ҳам жаҳаннам азобларини қандай қилиб бу қадар жонли тасвирлай олди экан? Бундай асарни яратиш учун у шундай азоб-уқубатларни бошдан кечирдики, пировардида ҳаётнинг қизиғи қолмади. Айтиш мумкинки, тасвирдаги дўзах – Ёсихидэнинг ўзи – мамлакатнинг пешқадам мусаввири тушадиган дўзахнинг ўзи эди. Дўзах азоблари акс этган бу ғаройиб парда ҳақида сўзлашда шошма-шошарлик қилгандирман, чоғи. Келинг, энди барини тартиб билан давом эттирай ва Ёсихидэ зоти олийларидан дўзах азобини тасвир этишга қай тариқа буйруқ олганига ўтай.\nБеш-олти ойлар Ёсихидэ саройда умуман кўринмади ва фақат ўз машғулоти билан банд бўлди. Ғалати ҳол, ўзига-ўзи: “Хўп, ишга киришаман!” – дейиши билан бу болажон ота ҳатто қизини ҳам унутди. Юқорида эслатиб ўтганим шогирдининг менга айтишича, Ёсихидэ ишга тутинган чоғларда бамисоли унинг ичига тулки жойлашиб олгандай бўларкан. Рост, ўша кезларда Ёсихидэ бахт маъбудига онт ичгани туфайли ўзига ном орттирган, шуҳрат қозонган деган гаплар тарқалганди. Бунинг исботи учун айтишардики, Ёсихидэ ишлаётган чоғда секин назар ташланса, унинг атрофида – олдида, орқасида, ён томонларида тулкилар шарпаси гир-гир айланармиш. Шуниси ҳам ростки, мўйқаламни қўлга олиши билан у ўз ишидан бошқа ҳамма нарсани буткул унутаркан. Кечасию кундузи уйда қамалиб ўтирар, ташқарига кам чиқар экан. Дўзах азоблари чизилган парда тайёр бўлганда у ҳақиқий фидойига айланганди. Бу ҳам етмагандай, хонасида кундузи ҳам пардаларни тушириб, шам ёруғида сирли равишда бўёқларни эзиб, ийлаб ёки шогирдларига суйкан ёхуд каригина* кийдириб, ҳар қайсисидан синчиклаб нусха кўчираркан. Бундай ғалати қилиқлардан ҳеч қачон, ҳатто дўзах азобларини чизаётганда, истаган юмушни адо этаётганда ҳам воз кечмас экан. Рюйгадзи ибодатхонасида “Ҳаёт ва ўлим алмашинуви” тасвирини чизиш жараёнида кўчада чўзилиб ётган мурдалар олдида бемалол ўтириб олиб – бунақа пайтларда бошқа ҳар қандай одам шартта бурилиб жўнайди – бузилиб, ириб кетаёзган қўл, оёқ, юзлардан эринмай нусха оларкан. Қандай қилиб бунга журъати етади – тушуниш қийин. Ҳаммасини айтишга вақт етмас, лекин энг муҳимини ҳикоя қиладиган бўлсак, воқеа мана бундай юз берганди.\nБир куни Ёсихидэнинг эслатиб ўтганим шогирдларидан бири бўёқларни эзиб майдалаётганда ногоҳ унинг ёнига келиб:\n– Мен жиндай мизғиб олмоқчиман. Кейинги пайтларда фақат ёмон тушлар кўраяпман, – дейди.\nБунинг ҳеч ҳайрон қоладиган жойи йўқ эди, шунинг учун шогирди ишини тўхтатмай жавоб беради:\nЛекин Ёсихидэ – во ажабо! – бағоят ғамгин қиёфада, хижолатпазлик билан илтимос қилади:\n– Мен ухлаётганимда ёнимдан кетмай турасанми?\nУста қандайдир тушларни юрагига қаттиқ олгани шогирдга ғалати туюлади, лекин илтимоси осонлиги учун рози бўлади. Шунда уста яна безовта бўлиб, уялиб давом этади:\n– Ундай бўлса, нариги хонага ўт. Агар бошқа шогирдлар келса, ёнимга киришмасин.\nБу ўша – пардалар туширилиб, шам ёруғида тасвирнинг ҳозирча қалам билан чизилган хомаки нусхаси тайёр бўлган хона эди. Хонага киришганда, Ёсихидэ бошини тирсагига қўйиб, чарчаб тамом ҳолдан тойгандай қаттиқ ухларди. Лекин кўп ўтмай ёнида ўтирган шогирдининг қулоғига қандайдир нотаниш, худди олисдан келаётгандай дод-фарёдлар чалина бошлайди.\nТобора баландлашаётган ингроқлар, фиғонлар кўп ўтмай тўхтовсиз дод-фарёдга айланди – гўё чўкаётган одам сув ютиб қичқираётгандай.\n– “Нима дединг?” – “Олдимга кел!” – “Қаерга келай?” – “Дўзахга кел. Оловли дўзахга кел!” – “Кимсан ўзинг? Мен билан гаплашаётган ким? Ким дединг?” – “Ким деб ўйлайсан, ким?”\nШогирд беихтиёр бўёқни эзишни тўхтатди ва қўрқа-писа устага қаради: чолнинг ажинли юзи оқариб кетган, пешонасидан реза-реза тер чиқар, сийрак тишли оғзи, қуруқшаган лаблари катта очилган, гўё нафаси қисаётгандай эди. Оғзида нимадир, худди ипда тортгандай тез-тез қимирларди – ҳа, ҳа, бу унинг тили эди. Узуқ-юлуқ сўзлар шу йўлдан чиқаётганди.\n– “Ким деб ўйлайсан, ким?” – “Ҳа, бу мен”. – “Ўзим ҳам сен деб ўйлаган эдим. Сен менга келдингми? Кел!.. Дўзахда мени қизим кутаяпти”.\nШогирдини ваҳима босади, худди пардадан қандайдир лиқиллоқ, алламбало соялар сирғалиб тушаётгандай туюлади. Турган гапки, шогирд қўлини Ёсихидэга чўзиб, уйғотиш учун жони борича турта бошлайди, лекин уста уйқуда ҳамон алаҳлар, сира уйғонмасди. Шунда шогирди ўзини тутиб олиб, устанинг юзига мўйқалам ювадиган сувдан сепади.\n– У кутаяпти, аравага ўтир… Ўтир бу аравага ва дўзахга жўна!..\nШу ондаёқ унинг сўзлари инграшга айланади, худди биров томоғидан бўғаётгандай. Ёсихидэ кўзини очди-да, нина санчилгандек сапчиб ўрнидан туриб кетди. Лекин ҳали ҳам тушида кўрган ғаройиб ҳодисалар оғушида бўлса керак, бир муддат оғзини катта-катта очганча қўрқа-писа қаршисига қаради-да, ниҳоят, ўзига келиб буюрди:\n– Мен энди яхшиман, чиқ!\nУстага гап қайтариб бўлмаслиги, акс ҳолда ҳайфсан олишини билган шогирди хонадан чиқди, қуёшнинг ёруғ нурини кўриб енгил нафас олди, ёмон туш кўриб уйғонгандай сезди ўзини.\nБу ҳали ҳеч нарса эмас, бир ой чамаси вақт ўтгач Ёсихидэ хонага бошқа шогирдини чақиради. Кирганда мўйқаламни тишлаган кўйи шамнинг хира нурида ўтирган уста шогирдига кескин ўгирилиб дейди:\n– Эшит, сендан илтимос, яланғоч бўлиб ечин!\nАвваллари ҳам уста бунақа буйруқлар берарди, шу боис шогирд кўп ажабланмасдан кийимларини бир-бир ирғитиб қип-яланғоч бўлиб олади. Шунда Ёсихидэ ғалати қийшайиб:\n– Мен занжирланган одамга қарамоқчиман, сени уринтираётганимга ачинаман, бироз илтимосимни бажариб тур, – дейди совуққонлик билан. Бу шогирд қадди-қомати келишган, қўллари мўйқалам тутишдан кўра қилич тутишга лойиқ азамат йигит – ҳатто қўрқиб кетади. Кейинчалик бу воқеани хотирлаб нуқул такрорларди: “Уста ақлдан озмадими, мени ўлдириш нияти йўқмиди, деб ўйладим”. Лекин йигитнинг тараддудланиши устанинг сабр-косасини тўлдирганди, чамаси, қўлларига қаердадир ётган ингичка темир занжирни олиб, душманга ташланган одамдай шахд билан шогирдининг елкасидан ушлайди, куч билан қўлларини қайириб, гавдасини занжир билан ўраб чиқади ва бир учидан қаттиқ тортади, мувозанатини йўқотган шогирд гурс этиб полга қулайди.\nАйни дамда шогирд тўнтарилган сакэ шишасини эслатарди, қўл-оёқлари шафқатсиз боғлаб-чирмаб ташлангани боис фақат бошини қимирлата оларди. Бунинг устига занжир танасини шундай сиққандики, томирларида қон тўхтаб қолгандай эди, фақат юзи ва кўкраги эмас, бутун танаси қип-қизариб кетганди. Лекин бу Ёсихидэни заррача бўлсин безовта қилмас, у ағдарилган шишага ўхшаш гавда атрофида айланиб, ҳар томондан унга разм солиб қарар экан, бирин-кетин чизмалар чизарди. Шогирд қандай азоб-уқубат чекаётганини айтмаса ҳам бўлади. Кутилмаган бир ҳодиса юз бермаганда бу азоб ҳали-вери тугамайдигандай эди. Бахтига (бахтсизлигига дейиш тўғри бўлар балки) хона бурчагидаги хумчадан бирдан қорамой тўкилгандай бир нима оқиб чиқди. Бошда ёпишқоқ суюқлик секин жилгандай эди, лекин бора-бора тезроқ ўрмалай бошлади, ялтираб шогирднинг бурни олдига келиб тўхтади. Шунда у ҳушидан кетаёзиб зўрға ингради: “Илон, илон!” Илоннинг совуқ тили сал бўлмаса занжир чирмаган гавдасига тегиб кетай деди. Бу кутилмаган ҳолат ҳатто бераҳм Ёсихидэни ҳам чўчитиб юборди. Шошиб мўйқаламни ташлади-да, эгилиб илоннинг думидан ушлади, боши осилиб қолган илон айланиб тўлғонар, лекин ҳарчанд уринмасин боши устанинг қўлига етмасди.\n– Шундай расмни йўққа чиқардинг, – жаҳл билан пўнғиллади уста, илонни бурчакдаги хумчага ташларкан. Сўнг истамайгина занжирни ечди. Шунча нарса бўлиб ўтди-ю, бироқ шогирдига лоақал миннатдорчилик маъносида бир сўз ҳам қотмади. Шогирдини илон чақиши мумкинлиги хавфидан кўра расм чиқмай қолганига кўпроқ хафа бўлди. Кейин маълум бўлишича, нусха олиш учун илонни атайин сақлаб юрган экан.\nУнинг ҳаддан ташқари берилиб, шиддатли ишлашини тасаввур этиш учун шу етар, шекилли. Ўрни келганда бошқа бир шогирди – ўн уч-ўн тўрт ёшли ўспирин дўзах азоблари чекилган парда сабаб ўлиб кетишига оз қолганини ҳам айтиб ўтай. Бу боланинг бадани аёлларникидай оппоқ эди. Бир куни уста уни хонасига чақиради, ўсмир сира хавфсирамай боради. Қараса, Ёсихидэ шам ёруғида қандайдир нотаниш қушга қўлидан овқат беряпти. Қушнинг катталиги мушукдай эди. Икки тарафдан туртиб чиққан қанотлари, катта, думалоқ қаҳрабо кўзлари ҳам мушукникига ўхшарди.\nЁсихидэ унинг ишига биров бурнини тиқишига тоқат қилолмасди. Ҳикоя қилганим илон воқеаси ҳам шундай бўлганди, умуман, хонасида нималар қилинишини шогирдларига айтмасди. Чизадиган расмига қараб столида кутилмаган нарсалар, гоҳ бош суяги, гоҳ кумуш зўлдирчалар, ялтироқ патнислар пайдо бўларди; буларни кейин нима қилади, ҳеч ким билмасди. Бахт худоси уни қўллайди деган миш-мишлар боиси шу, шекилли. Шунинг учун бола бу нотаниш қуш ҳам дўзах азоблари чизиладиган пардага керакдир деб ўйлади, чамаси, ҳурмат билан сўради:\n– Хўш, хизмат?\nЛекин Ёсихидэ гўё унинг гапини эшитмагандай қизил лаблари билан яланди-да, ияги билан қушга ишора қилди.\n– Нима, қўлга ўргатилганми у? Қанақа қуш экан? Бунақасини ҳеч кўрмаган эдим, – деди шогирди қулоқлари диккайган қушга хавфсираб қарар экан.\n– Нима, кўрмаганмидинг? – тиржайди Ёсихидэ.– Шаҳарда тарбия кўргансан-да, аттанг… Бу қушни укки дейдилар, бир неча кун бурун курамалик овчи совға қилганди. Фақат қўлга ўргатилганлари кам учрайди.\nШу сўзларни айтиб озиқланиб бўлган қушни секин қўлига олди ва думидан юқорига қараб силай бошлади. Ё тавба, шу заҳоти қуш ваҳимали қичқирганча ўткир тирноқларини кериб болага ташланиб қолсами! Агар шогирд қўллари билан юзини тўсиб қолмаганда нақ ғажиб ташлаши аниқ эди. Қўрққанидан қичқириб қўлларини силкитганча уккини ҳайдашга уринди, укки эса тумшуғини шақиллатиб тағин болага ташланди… Болапақир бу ерда устоз борлигини ҳам унутиб тик турган кўйи ҳамлани даф этар, дам ўтириб ҳайдамоқчи бўлар, йирқич қуш эса гоҳ тепага кўтарилар, гоҳ пастга шўнғир, боланинг нақ кўзини мўлжалга оларди, шу аснода қанотларини ваҳимали қоқиши, шилдиратишидан барги хазоннингми-ей, ириган меванингми-ей ачимсиқ, бадбўйига ўхшаш бир нарса келардики, буни даҳшат деса камлик қилади. Шогирднинг юраги сиқилиб кетди, шамнинг хира шуъласи, устознинг сирли хонаси – бамисоли иблислар макон қурган тоғ дарасини эслатди.\nЛекин шогирдни қўрқитган нарса уккининг ҳужумигина эмасди. Йўқ, унинг сочлари тикрайиб кетиши боиси – Ёсихидэнинг бу тўс-тўполонга бефарқ қараб, хотиржам қоғоз очгани, мўйқалам олиб даҳшатли воқеани – ўсмирга йиртқич қуш азоб бераётганини чизаётгани бўлди. Бир кўзини очиб, буни кўрган йигитни қўрқув босди, ҳатто уста мени ўлдирмоқчи, деган хаёлга борди. Чиндан ҳам, уста бундай ишга қодир эмас, деб бўлмасди. Шогирдини қушнинг чангалига ташлаш, жон ҳолатда ҳар ёққа югуришини чизиш учун атайин чақирган деб ўйлаш ҳақиқатга яқинга ўхшайди. Шунинг учун шогирд устанинг нима қилаётганини кўргач, бошини қўллари билан бекитди-да, товуши борича бақирди ва хонанинг эшикка яқин бурчагида букчайиб ўтириб олди. Шунда Ёсихидэ қандайдир чўчиб қичқирди ва ўрнидан турди, бу пайт қуш қанотларини янада қаттиқроқ силкитди, қулоқни қоматга келтирадиган гумбурлаш эшитилди, нимадир ерга қулаб, сингандай бўлди. Қўрқувдан яримжон ҳолга келган ўсмир беихтиёр енгини тушириб, бошини кўтариб қараса, хона қоп-қоронғи, фақат устанинг жаҳл билан шогирдларини чақираётгани эшитиларди.\nНиҳоят, узоқдан шогирдлардан бири товуш берганча қўлида шам билан шоша-пиша кириб келди. Ғира-шира ёруғда шам ағдарилгани, ер ва гиламга мой тўкилгани, бир қанотини зўрға қоқаётган укки кўринарди. Бир алфозда қотган Ёсихидэ стол устидан зўрға кўтарилиб, эсанкираган кўйи алланималарни ғўлдирайди, ҳайратланарлиси, уккининг олдида унинг боши ва гавдасининг ярмини ўраганча қора илон ётарди. Ўсмир бўсаға олдида букчайиб хумчани тушириб юборган бўлса керак, илон ўрмалаб чиққан, укки уни чўқимоқчи бўлган – тўс-тўполон шундан бошланган. Шогирдлар бир-бирига қўрқиб қўйишади, рўй берган ғалати ҳодисадан ҳайратга тушишади, тез-тез чиқиб кетишади. Кейин укки ва илонга нима бўлди – ҳеч ким билмайди.\nБундай ҳодисаларнинг ҳад-ҳисоби йўқ. Айтишни унутибман – дўзах азоблари чизилган пардани яратиш устага кузнинг бошида буюрилган, мана, қишнинг ярми ҳам ўтибдики, устанинг тентакнамо қилиқларидан қўрқиб яшашади. Лекин қиш охирида устанинг иши ўнг келавермади, турқи янада совуқлашди, асабий тарзда гапирадиган бўлиб қолди. Пардадаги сувратнинг учдан бири чизилган кўйи бошқа силжимаётганди. Устига-устак мусаввир баъзан илгари чизилган расмларини устидан бўяб ташлайдиган бўлди – бу қанча давом этади, номаълум эди. Нимаси кўнглидагидай чиқмаяпти – ҳеч ким билмасди. Биронтаси билишга қизиқмасди ҳам. Аччиқ тажриба кўзини очган шогирдлар ўзларини йўлбарс ёхуд бўрининг қафасига қамалгандай ҳис этишар, устанинг кўзига кўринмасликка ҳаракат қилишарди.\nБу орада ҳикоя қилишга арзигулик бирор воқеа бўлмади. Фақат… қайсар чол йиғлайдиган одат чиқарди – бир ўзи ёлғиз қолдими, кўз ёш тўкарди. Шогирдларидан бири менга айтиб берди. Бир марта нимагадир боққа кириб қолган экан, шунда кўрибди: уста айвонда туриб баҳор осмонига қараркан-у, кўзлари жиққа ёшмиш. Шогирд ўзини ноқулай сезибди, индамай бурилиб жўнаб қолибди. Ғалати эмасми, “Ҳаёт ва ўлим алмашинуви”ни кўчаларда чўзилиб ётган мурдаларга қараб чизган такаббур бу одам асарини кўнглидагидай чиқаролмагани учун боладай йиғлаб ўтирса.\nЁсихидэ тасвири устида жон куйдириб, ақл-ҳушини йўқотгудек бўлиб ишлар экан, қизи нимагадир тобора ғамгин бўлиб борарди, бот-бот кўз ёшларини қулт-қулт этиб ичига ютганини ҳам кузатгандик. Ҳамиша ўйчан, босиқ қиз кўзлари ичига ботиб, тамом қайғуга чўмган эди. Бошда биз тахмин қилдик: балки отасини соғингандир, балки ишқ-муҳаббат савдосига гирифтор бўлгандир. Кейин миш-мишлар тарқалдики, гўё зоти олийлари уни ўзларига ғунчачиликка майл билдирганмиш, шундан кейин гап-сўзлар сув сепгандай тинчиди-қолди, уни унутиб ҳам юборишди.\nБир куни кечаси, посбонлар ўрнини эгаллашганда, ўзим ёлғиз йўлакдан ўтиб кетаётгандим. Бирдан қаердандир маймунча Ёсихидэ чопиб келди-да, этагимдан тортқилай бошлади. Илиқ тун, ой хира ёритиб турибди, олхўри ҳиди димоққа уради. Ой ёруғида кўрдимки – нима деб ўйлайсиз? – маймунча оппоқ тишларининг оқини кўрсатганча иршайиб, башарасини бужмайтириб турибди. Худди эс-ҳушини йўқотгандай. Ҳайрон бўлдим, янги кийимимни тортқилаганидан ранжидим, итариб юбориб йўлимда давом этмоқчи бўлдим-у кейин ўйладим: ахир бир гал хизматкор уни хафа қилиб, ёш жанобнинг қаҳрига учраганди-ку. Бунинг устига маймунча бекорга шундай қилмаслиги аниқ эди. Гап нимадалигини билмоқчи бўлиб мени тортқилаган томонга бир неча қадам ташладим. Йўлак бурчакдан бурилар, у ердан қарағай шохлариаро ҳовуз кўриниб турар экан, ҳовуз узоқдан ҳам ярқираб кўзга ташланаркан. Бирдан хонадан хавотирли, айни чоғда аллақандай сокин шовқинни, кимларнингдир баҳслашаётганини эшитиб қўрқиб кетдим. Теварак-атроф жимжит, инсон товуши эшитилмас, фақат тун қоронғисида балиқлар шатир-шутури эшитилаётгандай бўлади. Бу товушларни тинглаб беихтиёр тўхтаб қолдим. “Қараб тур, кимдир шумтакалик қилаётган бўлса, кўрсатиб қўяман!” – деб ўйладим-да эшик томон йўл олдим.\nМаймунга имиллаётгандай туюлдим, шекилли, у оёқларим остида бетоқат ўралашарди, кейин уни худди бўғишаётгандек мунгли инграй бошлади ва бир сапчиб елкамга миниб олди. Мен беихтиёр бошимни ён томонга бурдим, ундан қутулмоқчи бўлганимда маймунча ерга тушмасдан енгимга ёпишиб олди, мен ўзимни йўқотиб чайқалиб кетдим. Сусткашлик қиладиган вақт эмасди. Тез эшикни очдим-да, ой ёруғи тушмаган хонага кирмоқчи бўлдим, бироқ қўрқиб тўхтаб қолдим, негаки қаршимда ўқдек отилиб чиққан қандайдир аёл пайдо бўлди. Эшикда менга тўқнашиб кетишига оз қолди, ташқарига чиқасолиб тиззаси билан йиқилди, энтикканча менга ваҳимали тикилар экан, гўё қаршисида даҳшатли бир махлуқ кўргандек эди. У Ёсихидэнинг қизи эди. Лекин бу кеч қиз ҳеч ўзига ўхшамасди. Кўзлари катта-катта очилган, ёноқлари қизариб кетган. Бўлмаса, ғижимланган кийимлари ҳар доимги, ёшлик чоғларидагидай кўрк, жозиба бериб турарди. Наҳотки бу Ёсихидэнинг ўша нозикниҳол, ҳуркак қизи бўлса! Деворга суяниб қизнинг ой ёруғида балқиб турган офатижон жамолига маҳлиё бўлиб, кимнингдир шошқин қадамларига қулоқ солар эканман, кўзларим беихтиёр “Ким у?” дерди. Лекин қиз, лабларини тишлаганча, жимгина бош чайқади. Кўриниши паришон, дили сиёҳ эди. Шунда мен эгилиб, лабимни қулоғига теккизиб шипшидим: “Ким?” У яна бош чайқади ва ҳеч нарса демади. Узун киприкларида ёш ўйнаб турар, лаблари янада қаттиқроқ қимтилган эди.\nМен табиатан тўпорироқман, ҳаммага тушунарли нарсалардан бошқасига фаҳмим етавермайди. Шу боис яна нимадир дейишим кераклигини билмадим, бир муддат эшик ёнида қимир этмай, юрагим уришига қулоқ солгандай туриб қолдим. Ундан яна нималарнидир сўраш яхши эмаслигини англадим…\nБу ҳолат қанча давом этди, билмадим. Ниҳоят, эшикни итардим, бироз ўзига келган қизга қараб, иложи борича юмшоқ оҳангда: “Хонангга бора қол”, дедим. Сўнг кўнглимда қандайдир хавотирлик пайдо бўлди: гўё аллақандай нохуш, ножоиз нарсани кўргандай, ўзимни ноқулай сезиб – кимнинг олдида билмайман – йўлимда давом этдим. Лекин ўн қадамча ҳам юрмаган эдимки, кимдир орқамдан келиб этагимдан тортгандай бўлди. Чўчиб ортимга қарадим. Хоҳ ишонинг, хоҳ ишонманг – оёқларим остида маймун Ёсихидэ турибди, олтин қўнғироқларини жиринглатиб одамга ўхшаб менга назокат билан таъзим қилаяпти.\nУшбу воқеадан кейин орадан бир ойча вақт ўтди. Бир куни Ёсихидэ кутилмаганда саройга келди-да, зоти олийларининг қабулига кирмоқчи эканлигини сўради; мусаввир паст табақадан бўлса ҳам зоти олийларининг марҳаматига ноил одам эди. Ва зоти олийлари, гарчи унинг қабулига кириш осон бўлмаса-да, бу сафар бажонидил розилик берди ва дарҳол уни ҳузурига чорлади. Ёсихидэ ҳамишаги қорамтир-сариқ каригинаси ва ғижимланган момиэбосида эди: қовоғи одатдагидан ҳам солиқ бўлиб, зоти олийларига тавозе қилди ва хирилдоқ овозда сўз бошлади:\n– Гап дўзах азоблари тасвирланган парда устида. Сиз, зоти олийлари, уни чизишни менга буюрган экансиз. Мен куч-ғайрат билан қўлга мўйқалам олиб, кечаю кундуз ишлаб талай муваффақиятга эришдим. Ишимнинг катта қисми бажариб бўлинган.\n– Ажойиб. Мен хурсандман.\nАммо зоти олийларининг овози қандайдир суст, руҳсиз чиқди.\n– Йўқ. Ҳеч қандай ажойиблиги йўқ! – Ёсихидэ жаҳли чиққан алфозда кўзини ерга тикди. – Ишнинг катта қисми қилинган. Лекин битта нарсани ҳеч чизолмаяпман.\n– Бу нима деганинг? Нега чизолмаяпсан?\n– Ҳа, чизолмаяпман. Ҳеч қачон кўрмаган нарсамни чизган эмасман. Чизганда ҳам кўнглимдагидай чиқмайди. Демак, барибир чизолмайман.\nБу сўзларни эшитиб зоти олийлари истеҳзоли кулимсиради.\n– Демак, дўзах азоблари чизилган пардани яратиш учун дўзахни кўришинг керак экан-да, а?\n– Шундай. Зоти олийлари, ҳақиқатни айтишга изн беринг. Бир неча йил бурун, катта ёнғин вақтида ўз кўзларим билан шундай шиддатли оловни кўргандимки, дўзах алангаси ўрнини босар эди. “Ёдзири-Фудо” суратида алангали ёнғинни ўз кўзим билан кўрганим учун аниқ тасвирлаган эдим. Зоти олийлари, бу асаримни биларсиз?\n– Гуноҳкорларни-чи? Дўзах малайларини кўрмаган бўлсанг керак!\nЗоти олийлари шундай қиёфада, оғир оҳангда саволларни қалаштириб ташладики, улар гўё Ёсихидэга етиб бормагандай эди.\n– Мен занжирланган одамни кўрдим. Бошқа одамни йиртқич қуш азоблаганини тўлиқ чиздим. Мени гуноҳкорларнинг азобланишини мутлақо билмайди, деб бўлмайди… Дўзах малайлари… – Ёсихидэ заҳархандалик билан тиржайди, – дўзах малайлари тушимда ҳам, ўнгимда ҳам кўп бор олдимга келган. Буқабашара шайтонлар, уч юзли, олти қўлли откалла каслар оҳиста қарсак чалиб, оғизларини шовқинсиз очиб кун бўйи, тун бўйи мени қийнаш, азоблаш учун келишади. Йўқ, мен истамайман, чизолмайман – бу бошқа нарса.\nБундай кескир гаплар ҳатто зоти олийларини ҳам ҳайратлантирган бўлиши керак. Зоти олийлари бир муддат Ёсихидэга норози бўлиб қаради-да, қошларини виқор билан кериб, узиб-узиб сўз қотди:\n– Айт, нимани чизолмайсан?\n– Мен парданинг қоқ ўртасига юқоридан арава қулаб тушаётганини чизмоқчиман.\nШундай деб Ёсихидэ биринчи бор зоти олийларига тешиб юборгудай тик қаради. Чизган сувратлари ҳақида гапираётиб у ақлдан озар даражага етади, деб эшитгандим. Айни дақиқада унинг қараши чиндан-да қўрққулик эди.\n– Аравада, – давом этди мусаввир, – гўзал сарой аёли аланга ичида қора сочларини тўзғитиб, тўлғаниб азоб чекиб туриши керак. Тутундан нафаси бўғилиб, қошлари қийшайиб, юзини орқага ташлайди. Балки ўт ёмғирларидан қутулиш учун қўллари ғаров пардаларини тортқилайди. Унинг устида тумшуқларини шиқирлатиб ўнта, йигирмата йиртқич қуш гир-гир айланиб учиб юради… Аравадаги мана шундай хонимни ҳеч-ҳеч чизолмаяпман!\n– Хўш, нима бўлади? – негадир мамнун қиёфада мусаввирни шошилтирди зоти олийлари.\nЁсихидэ безгак хуруж қилгандай титроқ қизил лаблари билан тағин бир марта, худди тушдагидай, такрорлади:\n– Ўшани, сарой хонимини чизолмай турибман… – Ва бирдан кескин, бировга ташлангандай, қичқирди: – Зоти олийлари, илтимос, кўзим олдида аравани ёндирсангиз. Ундан ташқари, мумкин бўлса…\nЗоти олийларининг юзи қорайиб кетгандай бўлди, бирдан баланд овозда қаҳ-қаҳ уриб кулди ва кулгисини босиб, деди:\n– Сўраганларингнинг барини бажараман. Мумкинми-мумкин эмасми – буни муҳокама қилишга ўрин йўқ.\nБу гапларни эшитган заҳоти юрагим ўртаниб, қўрқиб кетдим. Ҳа, чиндан ҳам, зоти олийларининг қиёфаси, важоҳати ўзгача эди – оғзи кўпикли, қошлари чимрилган – гўё Ёсихидэнинг жиннилиги унга юққандай… Зоти олийлари жим қолган бўлди, лекин бирдан хаёлидан нимадир ўтди, чоғи, қаттиқ кулиб деди:\n– Аравани ёндираман! Унга сарой хонимларининг ясан-тусан либосидаги кўркам аёлни ўтқазаман. Сўнг аравадаги аёл аланга ва қора тутун ичида азобланиб ўлади. Шуни тасвирлайман деган фикрга келган рассом, ҳақиқатан ҳам, дунёдаги энг етук санъаткор! Мақтагулик. Ҳа, мақтагулик!\nЗоти олийларининг бу сўзларини эшитиб, Ёсихидэнинг бирдан ранги оқариб кетди. Фақат гўё оғзи билан ҳаво симираётгандек, билинар-билинмас қимирлар эди. Кейин бирдан бутун вужуди бўшашди, қўлларини ерга теккизиб секин, эшитилар-эшитилмас овозда миннатдорчилик билдирди:\n– Бу буюк бахт!\nЗоти олийлари бу сўзларни ирод этар экан, ёвуз нияти бутун даҳшати билан кўз ўнгига келган бўлса керак. Умрим давомида фақат ҳозир бир мартагина унга раҳмим келди.\nБу воқеа икки-уч кундан кейин кечаси содир бўлди. Зоти олийлари, ваъдасига мувофиқ, араванинг кўзи олдида ёнишини кўриши, чизиши учун Ёсихидэни чақиришларини буюрди. Турган гапки, бу Харикава дарёси бўйидаги саройда рўй берган эмас. Аравани бир вақтлар зоти олийларининг синглиси истиқомат қилган шаҳар четидаги виллада ёқишди. Виллани оддийгина қилиб, Юкигэ саройи деб аташарди.\nУшбу Юкигэ саройида кўпдан бери одам яшамасди, каттагина боғ қаровсиз қолган, буткул ташландиқ ҳолга келган эди. Зоти олийларининг бу ерда вафот этган синглиси ҳақида турли миш-мишлар юрарди, гўё ҳозир ҳам қоронғи кечаларда унинг қизил кийими узун айвон бўйлаб, ерга тегмай, сирли суратда муаллақ юрармиш. Бу ер кундуз кунлари ҳам қоронғи, ваҳимали эди. Ўшанда ҳам ойсиз, қоронғи тун эди. Шамлар ёруғида зоти олийларини сарой либоси – сариқ наоси* ва гербли тўқ қизил ҳакамада* айвон четида оёқларини чалиштириб, оқ ҳошия қадалган ёстиққа суяниб ўтирганини кўриш мумкин эди. Унинг атрофида яқинлари таъзим қилиб туришарди. Улар ичида бир полвон яққол кўзга ташланарди. Айтишларича, яқинда Митиноку урушида у оч қолиб одам гўштини еган, шундан бери тирик буғунинг шохларини синдирадиган кучга эга экан. Полвон кенг белбоғ тақиб, қиличи сопини ерга тираб, ҳайбати-салобати билан мағрур турарди. Шамол шам ёруғини тебратганидан одамлар гоҳ кўриниб, гоҳ ғойиб бўлар, буларнинг бари тушга ўхшар ва негадир қўрқинч туғдирарди.\nБоғда эса тилла безакларини ялтиратиб, қўшилмаган, шотиси ерга тиралган арава турарди. Унинг тепасини қалин туман қоплаган, бел, оёқлар совуқдан жунжикар, кўклам яқинлашаётгани сезилиб турарди. Гулдор уқали кўкиш ғаров пардаси тушириб қўйилганидан ичида нима борлиги маълум эмасди. Арава атрофида қўлларида машъал тутганча тутуни айвонга ўтмаслигига кўз-қулоқ бўлиб хизматкорлар шай турарди.\nЁсихидэнинг ўзи узоқда, айвон қаршисида чўкка тушиб ўтирарди. Ҳамишаги каригину ва ғижим телпаги – момиэбо бошида қандайдир жуда кичкина, аянчли бўлиб кўринарди, гўё юлдузли осмон уни босиб, эзиб тургандай. Унинг ортида худди шундай костюмда устага ҳамроҳлик қилган шогирди ўтирибди. Иккови ҳам узоқда, қоронғи жойда бўлгани учун айвон тагидаги ўрнимдан ҳатто костюмларининг рангини илғай олмадим.\nВақт ярим тунга яқинлашиб борарди. Боғ, дов-дарахтлар ва ариқчаларни чулғаган қоронғилик ҳамма товушларни ютиб юборганди, сукунатда ҳатто нафас олишинг ҳам эшитгулик; енгил шабадада қурум ҳиди ва машъал тутуни атрофга таралади. Зоти олийлари бирмунча муддат ушбу антиқа манзарани жимгина томоша қилиб турди-да, кейин энгашиб, кескин овозда чақирди:\nМусаввир нимадир деб жавоб қайтарган бўлди, лекин қулоғимга нотаниш ингроқ эшитилгандай бўлди.\n– Ёсихидэ! Бугун мен, сен хоҳлагандай, аравани ёқаман!\nШундай деб ҳукмдор яқинларига наридан-бери назар ташлади. Бу дақиқада улар бир-бирларига маънодор қараб, кулимсираб қўйишди, балки менга шундай туюлгандир. Ёсихидэ бошини кўтарди ва айвонга ҳурмат юзасидан қараб қўйди, лекин ҳеч нарса демади.\n– Яхшилаб кўриб қўй! Бу мен энг кўп юрган арава. Сен уни, менимча, танийсан. Ҳозир уни ёндирмоқчиман ва сенга оловли дўзахни кўрсатмоқчиман, – зоти олийлари жим бўлди ва яна аъёнларига назар ташлади. Кейин бирдан қатъият билан деди: – Ичида қўллари боғланган жиноятчи аёл ўтирибди. Ҳозир аравани ёқишади, гуноҳкорнинг танаси ёниб кўмирга айланади, азоб чекиб ўлади. Сенинг парданг учун бу бетакрор қиёфа. Имконни бой берма, оппоқ терининг аланга олишини кўр. Қора сочлари ловуллаб учқун сачратишига яхшилаб қара. – Зоти олийлари жим бўлди, лекин кейин худди бир нарсани эслагандай ва кулиб – бу сафар эшитилмас даражада, фақат елкалари титраб, деди: – Бундай томошани аср охиригача кўрмайсан. Мен ҳам уни томоша қилмоқчиман. Қани, пардани кўтаринглар. Ичида ким ўтирганини Ёсихидэ кўриб қўйсин.\nБуйруқни эшитган хизматкорлардан бири машъални баланд кўтариб арава ёнига борди ва бир зарб билан пардани кўтариб юборди. Машъал алангаси араванинг ичини ёритди. Бешафқатларча занжирланган аёл. О, ким адашган бўлиши мумкин? Олча гуллари билан безанган серҳашам ипак либосга ялтироқ қора сочлар тушиб турар, унга тақилган олтин тўғноғичлар чиройли ярқирарди. Костюмидан таниб бўлмаса ҳам нозик қомати, оппоқ бўйни ва маъюс-иболи чеҳраси… Бу Ёсихидэнинг қизи эди! Қичқириб юборишимга оз қолди.\nШу он рўпарамда ўтирган полвон ўрнидан турди ва қиличи дастасини маҳкам сиққанча Ёсихидэга қаҳр-ла қараб қўйди. Қўрқиб кетдим, Ёсихидэнинг эса эс-ҳушидан ажраёзганини кўрдим. Бунгача тиззаси билан пастга қараб ўтирган чол сапчиб ўрнидан турди, иккала қўлини олдинга чўзиб, ўзини унутиб арава томон отилди. Бахтга қарши у мендан узоқ бўлгани ва қоронғилиги учун юз ифодасини кўролмадим. Бунга ачинишимга ҳали улгурмай Ёсихидэнинг оқариб кетган, қонсизлашган юзи, йўқ, юзи эмас, бутун гавдаси қандайдир кўринмас куч билан бўшлиққа чўзилгандай, зулматни ёриб, бирдан кўз ўнгимда аниқ намоён бўлди. Зоти олийларининг “Ёндиринг!” сўзи-ишораси билан хизматкорлар машъалларни отишди, рассомнинг қизи ўтирган арава лов этиб аланга олди.\nАланга араванинг томини бир зумда қамраб олди. Четларига осилган нафармон попуклар шамолда чайқалар, пастдан оқиш тутун кўтарилар, ипак парда ипларими, аёл либоси енгларими – ёмғир сингари ёғилар, сонсиз учқунлар сачрарди… Бундан-да даҳшатлиси бўлмас! Аланганинг оловли тили тахтиравонни қамраб, чирмаб осмонга қараб ўрларди, буни қандай ифодалаб бўлади? Гўё кўкдан қуёш думалаб тушгандай, дунёни олов ўз домига тортгандай. Дастлаб мен сал бўлмаса қичқириб юбораёзгандим, лекин энди қалбим ҳувиллаб қолган, фақат оғзимни очганча бу даҳшатли манзарага қараб турардим, холос. Лекин ота Ёсихидэ…\nЁсихидэнинг юзини ҳалигача унута олмайман. У ўзини унутиб аравага ташланмоқчи бўлганди, лекин шу он лов этган алангани кўриб тўхтаб қолган, ўша ёққа қаттиқ тикилган, аравани ўраган тутун ўзига тортаётгандай эди. Унинг ажинли, хунук юзи олов ёруғида соқолининг учигача кўринар эди. Катта очилган кўзлари, қийшайган лаблари, титраб-қақшаётган юзи… Бутун даҳшат, тушкунлик, қўрқув юзига қалқиб чиққан, қалбини ўртаган эди. Қатл олдидаги ўғрида ҳам – ўн айб, беш жиноят содир этиб жаҳаннам қаршисида турган гуноҳкорда ҳам бундай аянчли, жафокаш юз бўлмаса керак! Ҳатто кучли полвоннинг ҳам ранги оқариб кетди ва қўрқиб зоти олийларига қаради. Лекин ҳукмдор лабини тишлаганча ва баъзан хунук кулимсираб аравадан кўз узмасди. У ерда эса… кўрганларимни айтишга менда на куч, на руҳ етади. Бу аёлнинг тутундан нафаси қайтиб юзини орқага ташлаши, оловда тўзғиб жингалак бўлган узун сочлар, олча гуллари билан безанган кўркам либос – ҳамманинг кўз ўнгида оловга айлангани… О, бу қандай даҳшат эди! Айниқса, тунги олов тутунни арава ичига ҳайдаб, икки томонга ёйилган аланга комида қизнинг оғзини боғлаган латтани тишламоқчи бўлиб занжирни узгудек ҳолатда уринган дақиқада, о, бу машъум дақиқада, мендан бошлаб анов полвонгача ҳамманинг сочлари тикка бўлиб кетганди, биз ўз кўзимиз билан дўзах азобларини кўраётган эдик!\nМана, тунги шамол дарахт учларигача етиб, тебрата бошлади… Барча шундай деб ўйлаган эди. Қоронғи осмон қаъридан бундай товуш келиши ҳамон бирдан қора бир нарса, ерга тушмай, осмонда парвоз қилиб, сарой томидан тўп сингари ёнаётган аравага отилиб тушди. Ва тутаб турган тўсиққа ёпишган қизнинг елкасига ёпишди-да, кескин, узоқ мунгли чинқирди… Яна… яна… чинқирди. Ҳаммамиз ўзимиздан кетгудек бўлиб қичқириб юбордик: аланга ёруғида ёнаётган қизга ёпишиб олган шарпа маймунча Ёсихидэ эди.\nЖонивор бир лаҳзагина кўзга ташланди, холос. Тилларанг учқунлар шуъласи лов этиб кўтарилгач, шу лаҳзада нафақат маймунча, қизгина ҳам бурқираган тутун орасида ғойиб бўлишди. Энди боғда аравагина чарсиллаб, ловуллаб ёнар эди. Ёнаётган арава эмас, оловли устун юлдузли осмон сари ўрламоқда эди, дейилса тўғри бўлар…\nЁсихидэ бу оловли устун қаршисида тошдек қотиб турарди. Лекин, таажжуб: шунга қадар дўзах азобларига чидаб бераётгандай кўринган одам, гўё ҳукмдор шу ердалигини унутгандай, қўлларини қовуштириб турар, кўзлари аллақандай, ифода этиб бўлмайдиган даражада, айтмоқчи эдимки, ўзини унутиш даражасида чақнар, порлар эди. Уни қизининг қандай азобда ўлаётганини кўрмади деб ўйлаш мумкин эди. Қип-қизил аланга гўзаллиги ва оловда жизғанак бўлаётган аёл танаси юрагига завқ-шавқ бағишлар, тамом ўзига ром қилиб олган эди. Ва унинг нигоҳи, якка-ягона қизининг ўлим талвасасини кўраётган онлардаги нигоҳи нурли эди, дейиш камлик қилар. Бу дақиқада Ёсихидэда сирли-сеҳрли, деярли ноинсоний улуғворлик зуҳур этдики, буни қутурар даражада дарғазаб шернинг улуғворлигига ўхшатиш мумкин. Ва ҳатто кутилмаган тунги алангадан қўрқиб, қичқириб осмонда чарх ураётган сонсиз-саноқсиз қушлар, ҳатто улар – балки шундай туюлгандир – унинг ғижимланган телпагига яқин йўлашмас эди. Ҳатто раҳм-шафқатдан бегона қушлар ҳам бу ғалати улуғворликни – Ёсихидэнинг бошига қўнган шуҳрат тожини кўришди.\nҲатто қушлар ҳам. Биз-ку ҳаммамиз, хизматкорларга қадар, нафасимизни ютиб, вужудимиз титраб Ёсихидэдан кўз узмай қараб турдик, гўё янги буддани кўргандай бўлдик, кимлар шодланди, кимлар қайғуга чўмди. Ёнаётган арава алангаси, осмонни ёритган ёғду, унга маҳлиё бўлиб тош қотган Ёсихидэ… О, қандай улуғворлик, қандай шод-хуррамлик! Ёлғиз бир одам – ҳукмдор юқорида, айвонда юзи таниб бўлмас даражада ўзгариб, оқариб кетган, оғзи кўпик, иккала қўли бинафша ипак ёпилган тиззасига тиралганча, томоғи қуриган йиртқич ҳайвон янглиғ, нафаси қайтиб, оғзи билан нафас оларди…\nБу кеча зоти олийлари Юкигэ саройида аравасини ёққани ўз-ўзидан ҳамма жойда овоза бўлиб кетди ва турли миш-мишлар урчиди: ҳукмдор нега Ёсихидэнинг қизини ёқиб ўлдирди? Рад қилинган севгиси учун ўч олди дейишди кўпчилик. Лекин зоти олийларининг фикри мутлақо бошқача бўлди: у ўз картинаси, шон-шуҳрати учун аравани ёқиш ва одам ўлдиришга ҳам тайёр дарғазаб рассомнинг таъзирини бериб қўймоқчи эди. Ҳақиқатан ҳам, буни зоти олийларининг ўз оғзидан эшитган эдим.\nКўз ўнгида қизи ёниб кул бўлган Ёсихидэ тасвирий санъат асарини яратишдек қатъий ниятидан қайтмади, аксинча, бу ният унда кундан-кунга кучайиб борди. Уни сўкканлар, ҳақорат қилганлар кўп бўлди, одам қиёфали, ҳайвон юракли ёвузга, чизган иши учун оталик меҳрини унутган аблаҳга чиқаришди. Ёкагавалик руҳоний ота ҳам шундай куфрона фикрда бўлиб, баъзан айтгувчи эди: “Санъат, маҳорат бобида қанчалик устун бўлмасин, у абадий муносабатларнинг беш қонунини тушунмас, риоя этмас экан, жойи – дўзахда”.\nБир ойдан кейин дўзах азоблари тасвирланган парда, ниҳоят, тайёр бўлди. Ёсихидэ уни дарҳол саройга олиб борди ва ҳурмат билан зоти олийлари ҳукмига ҳавола этди. Айни шу пайт ўша ерда бўлган руҳоний ота сувратга қараб, тасвирланган дўзах азоби, даҳшатли олов бўронини кўриб, ҳайратга тушди. Илгарилари Ёсихидэга хўмрайиб қараб юрган ота бу сафар “Ажойиб!” дейишдан ўзини тиёлмади. Буни эшитган зоти олийлари тиржайиб қўйганини ҳамон эсимдан чиқара олмайман.\nШундан бери ҳеч ким, ҳарқалай, саройда, Ёсихидэ ҳақида бирор ёмон гап айтмади. Эҳтимол, аввалги ғазаб-нафратга қарамай, энди пардага назар солган ҳар бир киши картинанинг ғаройиб таъсиридан эзилиб, оловли дўзахнинг беқиёс азобларини кўз ўнгига келтиргандир, эҳтимол.\nЛекин бу пайтда Ёсихидэ тириклар сафида эмасди. Пардага чизилган сувратни тугатиб, эгасига топширгач, келгуси тун ўз хонасида ўзини осиб қўйди. Якка-ягона қизини йўқотгач, унда яшашга бошқа куч, хоҳиш қолмаган бўлса, ажаб эмас. Унинг жасади илгари уйи бўлган жойга кўмилган, ҳозир ҳам ўша ерда. Айтгандай, оддий қабр тоши йиллар давомида қор-ёмғир, шамол-дўл таъсирида пўпанак босиб, ўт-ўлан кўкариб кетганидан кимнинг қабри эканини ҳеч ким билмайди.\n* Ши Хуан-ди ва Ян-ди – Хитой императорлари. Биринчиси эрамизгача III асрда, иккинчиси эрамизгача VI асрда ҳукмронлик қилган.\n* Момиэбо – қирраси олдинга букилган эркаклар бош кийими.\n* Сарухидэ – маймун.\n* Акоме – эски замондаги япон либоси.\n* Киссётэн – буддавийлик маъбуди.\n* Фудо – гуноҳкорларни жазоловчи буддавийлик маъбуди.\n* Каванари Кудара (780–853) – япон рассоми.\n* Косэ-но Канаока – япон рассоми.\n* Рай – чолғу асбоби.\n* Мондзю – буддавийлик илоҳи.\n* Мандзи – қадимги ҳинд қарашларида бахт ва саховат тимсоли.\n* Асида – ёғоч ковуш.\n* Суйкан, каригина – аёлларнинг калта устки кийимлари.\n* Наоси – қадимги сарой либоси.\n* Ҳакама – эркакларда – шалвор, аёлларда – юбка, кўйлак.\n← Аввалги Аввалги Ўринли маслаҳат\nКейинги → Кейинги: Актёрлик санъатидаги барҳаёт ўрин (Римма Аҳмедова)


14:30 / 14.12.2015 | Dostonsof | 2232\nАссаламу алайкум! Ҳозирда аёл шаклида қўғирчоқларни сотишмоқда. Эркаклар зино қилмаслик учун ундан фойдаланишмоқда. Шундай қилишнинг шариатдаги ҳукми қандай? Шу иш жоизми?\nВа алайкум ассалом! Шариатимизда эркак ёки аёл ўзини-ўзи қўли ёки шунга ўхшаш нарсалар билан шаҳватини қондириш ҳаром ҳисобланади. Бу ҳақда жуда кўп ҳадислар келган. Мабодо зино қилиб қўйиш хавфи бўлганда ҳам ундай қўғирчоқлардан фойдалиниш ҳаром ҳисобланади. Чунки улар шаҳватни қондириш ўрнига шу нарсага яна қўзғовчи нарсалардир. Зино қилиб қўйишига юз фоиз хавфи бўлса, икки зарардан енгилини олинади. Шунда ҳам энг оддий чораси қўлланилади.\nАллоҳ таоло “Муминун” сурасида марҳамат қилади :\n۝وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ\n۝إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ\n6. Магар ўз жуфти ҳалоллари ва қўлларида мулк бўлганлардан (сақламасалар), албатта, улар маломат қилинувчи эмаслар.\nМўмин кишилар ўз қалблари, шахслари, ибодатлари, сўзлари ва ишлари ҳамда молларини покиза тутишлари билан бирга, жинсий ҳаётларини ҳам пок юритадилар. Бу эса ўз навбатида, инсоннинг руҳи, оиласи ва жамияти поклигига далолат қилади. Мўмин кишилар фақат ўз жуфти ҳалоллари ва мулк бўлиб тушган чўрилари билангина алоқа қиладилар. Бошқа жинсий алоқалар мўминлар учун ҳаромдир. Бу поклик бошқалари қатори, ниҳоятда зарур покликдир. Шу туфайли, аввал айтилганидек, инсоннинг руҳи, оиласи ва жамияти покланади. Шу туфайли инсоннинг насли пок бўлади. Зинодан сақланиш мўминларни нажотга элтувчи мазкур асосий сифатлардан биридир. Бусиз ул нажотдан умид қилмаса ҳам бўлади. Шунинг учун ҳам келгуси оятда айтиладики:\n۝فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاء ذَلِكَ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ\nЯъни кимки жуфти ҳалоли ва чўрисидан бошқа (аёллар ёки нарсалар) билан жинсий яқинлик қилишни тиласа, тажовузкор бўлади, ҳаддидан ошган бўлади, гуноҳкори азим бўлади. ("Тафсири Ҳилол" китобидан). Валлоҳу аълам.\nНима қилишни билмай қолдим?\nҚурбонликдаги шериклардан бирининг нияти қурбонлик бўлмаса\nПичоқ ўқталишнинг ҳукми қандай?\nМуқаддас ойлар ва мустажоб дуолар


Андижонда “Барселона” мухлиси “Реал” мухлисини 600 доллар учун бўғиб ўлдирди - Халқ сўзи\nАндижонда “Барселона” мухлиси “Реал” мухлисини 600 доллар учун бўғиб ўлдирди\n18:01 17 Август 2018 Жамият\nАндижон вилоятининг Марҳамат туманида икки нафар футбол мухлисининг ўзаро гаров боғлаши мудҳиш қотиллик билан тугади. Бу ҳақда Ички ишлар вазирлигининг расмий нашри “Постда” хабар бермоқда.\nХабарда қайд қилинишича, Баҳром ва Шерзод (исмлар ўзгартирилган) икки севимли жамоасининг Европа чемпионлар лигасидаги ғалабаси учун пул тикишган. Уларнинг бири “Реал”га, бошқаси эса “Барселона”нинг ғалабаси учун 600 АҚШ долларидан гаров боғлашган.\nБу ўзига хос гаровда Баҳром ютиб чиққан, яъни “Реал” ЕЧЛ бош совринини қўлга киритган. Шундан сўнг Баҳром Шерзоддан гаров пулини талаб қила бошлайди. Аввалига Шерзод бу шунчаки ўйинлигини тушунтиришга уринади, аммо Баҳром пулни олиш учун Шерзодни тинч қўймайди ва ҳар сафар уни кўрганида пулни сўрайверади. Сураб уйигача келади. Бир неча ой ичида Шерзод унга келишувнинг 100 долларини бера олади. Аммо бунга кўнмаган Баҳром қарз борасида Шерзоднинг отасини ҳам хабардор қилиш билан таҳдид қила бошлайди.\nПулни тўлай олишига кўзи етмаган Шерзод шундан сўнг, Баҳромдан қутулишга қарор қилади. Кунларнинг бирида уни қишлоқ чеккасидаги ариқ ёнига, пулни бериш баҳонасида чақириб, уни арқон ёрдамида бўғиб ўлдиради.


RSN: Ўзбекистонда болалар меҳнатига давлат масъул\n26 сентябр 2021, Тошкент вақти: 08:24\nАҚШдаги “RSN –Responsible Sourcing Network” ташкилоти Ўзбекистонда пахта хом ашёси етиштирилишидан тортиб унинг товар шаклида бозорга олиб чиқилишигача бўлган жараёндаги инсон ҳақлари бузилиши ҳоллари ўрганилган ҳисоботини эълон қилди.\n“Даладан: Ўзбек пахтасининг нарх занжири бўйлаб саёҳати” деб номланган ҳисоботда Ўзбекистоннинг пахта теримига болаларнинг жалб этилиши давлат тарафидан ташкиллаштириладиган ягона мамлакат экани таъкидланади.\nЖаҳонда миллионлаб бола пахта етиштириш ишига жалб этилади. Ўзбекистон ҳам АҚШ Меҳнат вазирлиги тарафидан тузилган болалар меҳнатидан фойдаланадиган давлатлар рўйхатидадир.\nЛекин, RSN мутахассисларига кўра, бошқа ўлкалардан фарқли Ўзбекистонда болаларнинг дала меҳнатига жалб этилиши давлат тарафидан ташкиллаштирилади ва ҳукумат пахта сотилишидан йилига бир миллиард доллардан кўпроқ даромад кўради.\n2011 йилда Ўзбекистон жаҳонда пахта етиштириш бўйича олтинчи, пахта толасини экспорт қилиш бўйича эса бешинчи ўринни эгаллади.\nRSN ҳисоботига кўра, 2010-2011 йилларда пахта сотилишидан кўрилган даромад Ўзбекистон умумий экспортидан тушган даромаднинг 11.3 фоизини ташкил этган.\nЎзбекистонда пахтани фермерлар етиштиради. Лекин бу ҳукуматнинг тўлиқ назорати остида амалга оширилади.\nМамлакатда маҳаллий фермерларга ҳукумат нимани эк деса¸ шуни экади. Пахта етиштириш фермер учун норентабел бўлса ҳам¸ ҳукумат пахта экишни буюрса бош торта олмайди.\n“Ҳукумат фермерларга пахта етиштириш бўйича давлат шартнома мажбуриятларини юклайди. Фермер эса айни шартнома доирасида ҳосилни давлатга ҳукумат белгилаган нархда сотишга мажбур. Ҳукумат белгилаган нарх эса Ўзбекистонда бозор нархидан уч баравар кам. Ўзбекистонда етиштирилган ҳосилнинг 75 фоизи экспортга кетади ва ҳукумат фермердан сотиб олинган пахтани уч баравар қимматга сотади”, - дейилади RSN ҳисоботида.\n“RSN –Responsible Sourcing Network” ташкилоти ўз ҳисоботида асосий эътиборни Ўзбекистонда пахтанинг асосан болалар қўли билан терилишига қаратган.\n“Ўзбекистонда пахта ҳосилининг 90 фоизи қўлда терилади. Ҳар бир теримчи, шу жумладан ўқувчи-талаба учун пахта териш кундалик нормаси белгиланади. Мактаблар сентябр ойидан ноябргача ёпилади. Ҳар йили асосан қишлоқ жойларида бир ярим-икки миллион бола пахта теримига ҳайдалади. Баъзида етти ёшдан, лекин кўпинча 11 ёшдан болалар пахтага олиб чиқилади”, дейилади RSN ҳисоботида.\nЎзбекистон ҳар йили 600 минг тонна пахта толаси экспорт қилади. Бу 90-йиллардагига қараганда 20 фоизга камдир. Ҳисобот муаллифларига кўра, Ўзбекистонда пахта етиштириш камайгани тупроқнинг Орол денгизи қуриши таъсирида шўрланиши билан боғлиқ.\nШунингдек, АҚШ кузатувчилари таъкидича¸ пахта далаларида эскириб кетган суғориш ускуналаридан фойдаланилиши атроф-муҳитга зиён келтирмоқда.\nАйни пайтда Ўзбекистон сўнгги йилларда ўз тўқимачилик ва тикувчилик саноатини ривожлантирди. Бу ҳам пахта экспорти камайишига туртки бўлган омиллардан.\nМаҳаллий тўқимачилик ширкатлари сўнгги беш йили ичида ишлаб чиқаришни икки баравар оширди. Тайёр кийим-кечак экспортидан тушган даромад 2011 йилда 550 миллион долларни ташкил этган. Бу рақам 2004 йилгига қараганда деярли икки баравар кўпдир.\nҲозирда ўзбек пахтасининг асосий харидори Бангладеш ва Хитой бўлиб қолмоқда. Асосий экспортнинг 70 фоизи шу икки давлат ҳисобига тўғри келади.\nЎзбекистонда миллионлаб боланинг давлат томонидан мажбуран пахта даласида эксплуатация қилиб келинаëтганига норозилик тариқасида жаҳоннинг 60 га яқин йирик ширкати ўзбек пахтасига бойкот эълон қилган.\nRSN жаҳондаги бошқа кийим-кечак ширкатларига ҳам ўзбек пахтасини сотиб олмасликларини тавсия этади. Ташкилот мутахассислари фикрича, шу йўл билан Ўзбекистонда болаларнинг мажбурий меҳнатга жалб этилиши олдини олиш мумкин.