08:28 / 31.07.2016 | Abdulloh | 5650\nАссалому алайкум! Ўз эридан аразлаб тўшагини алоҳида қилиб ётиши гуноҳлигини била туриб, аёлим шу ишни қилаяпти. Унга бу иши гуноҳлигини эслатиб ўтсам ҳам фойда бeрмаяпти. Шу ҳақда оят ва ҳадисларда қандай ваъидлар кeлган?\nВа алайкум ассалом! Биз ҳолатнинг асл ҳақиқатидан бахабармиз. Балки эр томонидан аёлга озор ва зулм бўладиган ишлар содир бўлаётгандирки, аёл билиб туриб шу ишни қилаётгандир. Эр, “Ўз ишимга ўзим жавоб бераман. Сен ўз ишингни қил” деб, аёлни ҳаққини адо қилмай ўзининг ҳаққини талаб қилиш ҳам инсофдан эмас. Агар аёлингиз Аллоҳ буюрган ишларда итоатсизлик қилаётган бўлса, у ҳақида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам қуйидагиларни айтганлар. عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ رَضِي اللهُ عَنْهُ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَي الله عَلَيْهِ وَسَلَّم قَالَ: لَا تُؤْذِي امْرَأَةٌ زَوْجَهَا فِي الدُّنْيَا إِلَّا قَالَتْ زَوْجَتُهُ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ: لَا تُؤْذِيهِ قَاتَلَكِ اللهُ، فَإِنَّمَا هُوَ عِنْدَكَ دَخِيلٌ يُوشِكُ أَنْ يُفَارِقَكِ إِلَيْنَا. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ Муъоз ибн Жабал розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Қай бир хотин бу дунёда эрига озор берса, албатта, унинг «ҳури ийн»дан бўлган хотини «Унга озор берма! Аллоҳ сени ҳалок қилсин! У сенинг олдингда қўноқ бўлиб турибди, холос. Яқинда сени тарк этиб, биз томон жўнайди», дейдилар», деганлар». Термизий ривоят қилган ва ҳасан, деган. Шарҳ: Ушбу ҳадисаи шариф ҳам аёл киши ўз эри билан доимо яхши муомалада бўлиши кераклигига, эри ундан озор кўрмаслик ҳаққига эга эканлигига далилдир. Бу ҳақни яхшилаб тушуниб олиш ва уни поймол қилмасликка ҳаракат этиш зарур. Уламоларимиз бошқа шаръий далиллардан эрнинг яна бошқа ҳақларини топганлар. Еттинчи ҳақ – одоб бериш ҳаққи. Эр оила бошлиғи сифатида хотинига одоб бериш ҳаққига эга. Бу маъно Қуръони Каримда ва ҳадиси шарифда ўз ифодасини топган. Аёл кишидан итоатсизлик содир бўлса, эр ваъз-насийҳат қилади, бўлмаса, ўрнини бошқа қилиб ётади, яна ҳам бўлмаса, ачитмайдиган қилиб уради ва охири бориб, икки томондан ҳакам тайин қилинади. Бу жараённи, иншааллоҳ, келажакда ўрганамиз. Саккизинчи ҳақ – Шофеъий ҳамда Моликий мазҳаблари уламолари «Ҳайз, нифос ва жунубликдан кейин ғусл қилиш ҳаққи ҳам эрнинг хотиндаги ҳақларидан бири», деганлар. Чунки аёл ҳайз ва нифосдан кейин ғусл қилмаса, эр унга яқинлашиши мумкин эмас. Шунинг учун у хотинини ғусл қилишга мажбурлаш ҳаққига эга. Жунуб аёл эса тезроқ ғусл қилиб, намоз ўқиши лозим. Тўққизинчи ҳақ – эр маҳри муъажжални адо қилган бўлса, хотинини ўзи билан сафарга олиб кетиш ҳаққига эга. Яъни, маҳрнинг бир бўлагини кейин беришга келишилган бўлса ва эр уни ҳам хотинига бериб, маҳрдан бирйўла қутулган бўлса, хотинини ўзи билан сафарга олиб кетиш ҳаққига эга. Аммо маҳрнинг ҳаммасини тўламаган бўлса, ундай қила олмайди. Ҳамма ҳужжат ва далилларни ўрганган уламоларимиз эрнинг хотиндаги ҳақларини қуйидагича баён қилганлар: 1. Ҳузурида эри бор вақтда аёл киши эрининг рухсатисиз нафл рўза тутмаслиги лозим. 2. Аёл киши эрининг рухсатисиз бегона одамни уйига киритмаслиги шарт. 3. Шаръий узри бўлмаса, аёл киши эри хоҳлаган вақтда унинг жинсий эҳтиёжини қондириши керак. 4. Хотиннинг эрга итоат қилмоғи. 5. Аёл киши ўз эри ёмон кўрадиган кишиларни уйга киритмаслиги ва унинг тўшагига ўтирғизмаслиги керак. 6. Барча ишларда эрга нисбатан яхши муомалада бўлмоқлик. 7. Эр хотинига одоб бериш ҳаққига эга. 8. Шофеъий ва Моликий мазҳабларида аёл кишининг ҳайз, нифос ва жунубликдан кейин ғусл қилиши ҳам эрнинг хотиндаги ҳақларидандир. 9. Эр маҳри муъажжални адо қилган бўлса, хотинини ўзи билан сафарга олиб кетиш ҳаққига эга. Шунингдек, эрнинг одоблари ҳам бор: 1. Эр тўй қилиши мустаҳабдир. 2. Эр хотинига ҳусни муомалада бўлиши ва унинг озорларига чидаши лозим. 3. Эр ҳазил-мутойиба ва кўнгилхушлик билан аёлини эркалатиб туради. 4. Эр ҳазил-мутойиба ва кўнгилхушликка ўхшаш ишларда мўътадил бўлиши шарт. 5. Эр рашк қилишда мўътадил бўлиши керак. Беҳудага рашк қилмайди. 6. Эр нафақада мўътадил бўлиши зарур. Жуда қисиб ҳам қўймайди, исрофга ҳам йўл қўймайди. 7. Эр ҳайз, нифос, истиҳозага ўхшаш нарсаларнинг шаръий ҳукмларини ва бошқа дийний илмларни ўрганиши, аёлига ҳам ўргатиши керак. 8. Эр хотини билан бўладиган жинсий алоқанинг барча ҳукм ва одобларини яхшилаб ўрганиб, уларга амал қилиши лозим. 9. Эр бола туғилганда қилиниши лозим бўлган барча амалларни яхшилаб ўрганиб, татбиқ қилиши матлуб. 10. Эр талоқ масалаларини яхшилаб ўрганиши, талоқ сўзини айтишга зинҳор шошилмаслиги лозим. (“Ҳадис ва Ҳаёт” китобидан). Валлоҳу аълам!


БАPКАМОЛ ФАPЗАНД - ҲАЁТ ШАМЧИPОFИ - AmuNews.uz - энг сўнгги янгиликлар\nОила – у қандай масканки, бор вужудимиз билан унинг бағрига интиламиз. Ота-она, фарзандлар меҳри билан чароғон оила давраси биз учун ҳамма жойдан кенг, файзли. Бу даврада ўзимизни қушдай енгил, ниҳоятда эркин ҳис қиламиз. Бошқа ҳеч бир жойда оила даврасидагидек самимият, меҳр-муҳаббат, хотиржамликни топа олмаймиз. Яқинларимизнинг чеҳралари иссиқ, тафтли. Ана шу тафт бизга куч беради, эзгуликларга, яхшиликларга томон чорлаб туради. Биз шунинг учун Оиламизга интиламиз, ундан маънавий қувват оламиз. Энг эзгу орзуларимиз оилада туғилади, оила мадади билан амалга ошади. "Ўрта қалъа” овулида истиқомат қилувчи ибратли оила соҳиби, уч марта муборак Ҳаж амалини адо этган Абдукарим ҳожи бобо Тўраев билан суҳбатимиз айнан шу хусусда, оила маънавияти, инсоннинг шаклланишида, соғлом бола тарбиясида оиланинг тутган ўрни, оилавий тадбирлар, урф-одат ва анъаналар мавзусида бўлди.\n- Ҳожи бобо, аввало таҳририятимизга хурмат-эътибор кўрсатиб, муштарийларимиз билан газета орқали суҳбатга чоғланганингиз учун миннатдорчилик билдирамиз.\n- Аллоҳ барчаларимизни ўз паноҳида асраб, қадамларимизни, яхши аҳд ва ниятларимизни хуш кўрсин.\n- Ҳожи бобо, оила ҳақида кўп гапирамиз. Оила маънавияти ва оила аъзоларининг масъулияти хусусида гап кетганда кўпчилик "Бу ҳар кимнинг ўзининг иши”, - деб қарашади. Шу тўғрими?\n- Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм! Аввало оиланинг ўзи инсон учун энг олий мукофот эканлигини билишимиз керак. Қораверса, оила – икки кўнгилнинг бир-бирига самимияти, шаръий ва расмий жуфтлиги асосида қуриладиган муқаддас бирлик. Инсон ана шу масканда туғилади, улғаяди, шаклланади. Оиланинг маънавий қиёфаси оила аъзоларининг қай даражада шаклланиб, такомилга етиши билан белгиланади. Халқимиз бежизга: "қуш уясига қараб учади”, "қуш уясида кўрганини қилади”, "отага қараб ўғил, онага қараб қиз ўсар”, каби ҳикматлар маржонини яратмаган. Қайсики оилада ота-она тарбияли, ахлоқий жиҳатдан ибратли бўлишса, бу хонадонда туғилган фарзандлар гўзал хулқ-атворли ҳам жисман, ҳам маънан соғлом бўлиб вояга етадилар. Бундай оиланинг маънавий қиёфаси албатта ҳавасга лойиқ бўлади.\nОила аъзоларининг масъулиятига келсак, бу – ҳар кимнинг ўзининг иши бўлиши мумкин. Лекин бу масалага юзаки қараш бўлади. Чунки оиланинг ҳар бир аъзоси – жамиятнинг аъзоси – мамлакат фуқароси. Демак, ўз-ўзидан кўринадики, оиланинг тинч-хотиржамлиги – том маънода мамлакат фуқароларининг тинчлиги, осойишталиги. Шунинг учун оилани Ватан ичра мўъжаз Ватан, деб ардоқлаймиз. Шу нуқтаи назардан қараганда, Оила бахт-саодати учун қўядиган ҳар бир қадамимиз она Ватан равнақи йўлидаги эзгу мезонлар билан ўлчанади. Зиммамиздаги масъулият замирида наинки оила, балки Ватан тинчлиги, фаровонлиги, ободлиги мужассам. Оиланинг маънавий қиёфаси ана шундай моҳиятларда акс этади.\n- Ёшлар билан бўлган мулоқотлардан бирида: "Оила ҳаётига четдан аралашувлар жуда кўп бўлади, айниқса катталар...”, – деган фикр айтилди.\n- Оила – муқаддас қўрғон. Оила ҳаёти эса жамият – маҳалла-кўй, эл-улус, қариндошлар ҳаёти билан узвий равишда кечадиган мураккаб жараён. Шу боис, бу муқаддас қўрғоннинг дахлсизлиги учун энг аввало оила соҳиб ва соҳибалари – эр-хотин, уларнинг ота-оналари, яқинлари, шу баробарида жамият фаоллари ҳам масъул. Ота-она олдида билағонлик қилиб, ўз фикрини ўтказишга интиладиган ёшлар бу ҳаракати билан ўзларининг одобсиз эканликларини билдириб қўйишади. Ҳаётимиздан бир мисол келтирай: бир тўйда бўлдик. Ўғлини уйлантираётган отанинг олдига куёвлик сарпосини кийган ўғил келиб тиз чўкди:\n- Келинни олиб келишга кетаяпмиз, фотиҳа беринг, ота, - деди ўғил. Ота ўғлини узоқ дуо қилди. Яхши ниятларга биз ҳам қўшилдик. Сўнгра ота ўғлига юзланиб:\n- Болам, тўйхонага вақтида келинглар, халқ кутиб қолмасин, - деди.\nЎшанда, худо ҳаққи, ҳозирги ёшлар тўйхонага айтилган вақтда келадими, отанинг сўзи синадиган бўлди, деган ўй кечди хаёлимдан. Лекин ёшлар ўз вақтида тўйхонага кириб келишди. Ҳамма тўйга айтилганлар жамулжам. Ҳамма хурсанд. Кўпчилик ҳайрон: "булар гулянка қилишмайдими?” – дегувчилар ҳам топилди. Энг муҳими, барчанинг кўнглидаги тўй бўлди. Дастурхонда турли ноз-неъмат бисёр, лекин спиртли ичимлик йўқ. Атлас кўйлакда ял-ял ёниб турган келиннинг саломидан кўнглимиз яйради. Ҳамма ёшларни дуо қилди, ҳавас қилганлар бисёр бўлди. Менинг айтмоқчи бўлганим, бу оилада маънавий соғломлик ҳоким. Ота амр этди, ўғил бажарди. Ахир ота яхши ниятларини қўшиб амр қилди ўғлига. Вақтида кел, деди холос. Бу – буйруқ эмас, балки, бу отанинг эзгу нияти, муроди, ўғлига яхшиликни раво кўргани. Ўғилнинг эса оилага, ота-онага ҳурмат ва эҳтироми. Кўрдингизми, ана шу оилада тартиб бор, интизом бор. Ҳурмат ва бир-бировга эътибор бор. Ана шу тамойилларга монанд маънавий гўзал ҳаёт бўлади бундай оилада. Бу оила ҳаётига катталарнинг аралашуви эмас, балки катта билан кичик ўртасида меҳр-оқибатнинг барқ уриб тургани.\nҚандай оилага четдан аралашилади? Ота болани, бола отани тушуна олмайдиган, маънавий муҳит издан чиққан, носоғлом оилалар ҳаётига катталар ҳам, жамият фаоллари ҳам аралашишга мажбур бўлишади.\n- Тўғриси, шу тўйларимизда тўй эгалари - оила соҳибларининг ҳам, ўша оиланинг ҳам маънавий қиёфаси "ярқ” этиб кўзга ташланмайдими?\n- Ҳақ гапни айтдингиз, қизим. Тўй-маросимларимизда оилаларимизда шаклланган гўзал урф-одатларимиз, ўзбекона тутумларимиз акс этиб туради. Биров ўзининг бойлигини кўз-кўзлаш учун тўкиб-сочади. Яна биров орзу-ҳавас деса, қўли қисқароқ оила соҳиблари қарз-ҳавола эвазига "тўкилади”. Ота-боболаримиз: "кўрпангга қараб оёқ узат”, "қўшнингга эмас, ўз ҳамёнингга (манғитчасига ўнгишиғингга) қара”, - деб бежиз айтишмаган. Бойликни бировга кўз-кўзлаш ғариб кўнгилнинг устидан кулиш, деган гап. Муқаддас динимизда қанчалик ошиб-тошиб турсанг ҳам, ғариб кўнгилларни ранжитадиган иш қилишдан қайтарилади. Бир кунлик тўйда исрофгарчиликни чандон ошириб, гуноҳга ботгандан кўра, шу бойликнинг озгина улушини муҳтож бир инсонга эҳсон қилинса, бунинг савоби ўн чандон юқори бўлади. Аллоҳнинг неъматларини исроф қилишлик – энг оғир гуноҳ ҳисобланади. Қолаверса, ўзи йиққан мол-давлатини тўкиб-сочиб, исроф қилгувчилар маънавий қашшоқ одамлардир. Аслида тўй бир-бирини умр йўлдошликка танлаган икки кўнгилнинг жуфтлашганлиги – никоҳланганлигини жамиятга бил-дирувчи оилавий маросим. Яқинлар – ота-она, туғишганлар, ошна-ёр-дўстлар даврасида ўтказиладиган хурсандчилик. Бу шодиёна сўнгги йилларда анчагина қолипдан чиқиб кетмадимикан? Сабаби, тўрт-беш кунлаб тўй тадоригида юрадиган бўлдик. "Эшик очар”, "фотиҳа тўйи”, "ўнг бўлсин”, "сийноқ”, "кенгаш”, "қиз йиғин”, "қўноқ куни”, "иш буюрар”, "қуда чақириқ” каби катта-кичик тўй олди ва тўйдан кейинги маросимларнинг ҳар бири кичикроқ бир тўй тусини олаётир. Тўй берувчи то шу маросимларни ўтказиб бўлгунча чарчаб, баъзи ҳолларда касал бўлиб қолади. Айтмоқчиманки, тўйларимиз билан боғлиқ барча маросимларнинг 70 фоизи ортиқча. Фақат "фотиҳа тўйи”, "ўнг бўлсин”, "сийноқ” ва "кенгаш” каби маросимлар учун кетган харажатнинг ўзига ёш оилага ҳеч бўлмаганда 4-5 хонали иморатнинг пойдевори (фундаменти)ни қуриш мумкин.\nБу ўзимизга-ўзимиз панд беришми ёки оила иқтисодини издан чиқаришми? Менимча ҳар иккаласиям. Демоқчиманки, бировга Аллоҳ бойликни синаб, бировга сийлаб беради. Бугун бор нарса, эртага йўқ бўлиши мумкин. Энг катта бойлик сабр ила қаноатдир. Қаноатли, камтар, кенг феълли, тежамкор бўлганлар Аллоҳга яқин, маънавий баркамол инсонлардир. Қуръони Каримнинг "Исро” сураси, 26-оятида: "... исроф қилувчилар шайтоннинг "биродарлари”дир”, - дейилади ва мўминлар исрофгарчиликдан қайтарилади. Ҳадиси-шарифларда эса: "Тежамкор одам ҳеч қачон қашшоқлик кўрмайди”, - деб таъкидланади. Сўзимни мухтасар айтадиган бўлсам, оилаларимизда тежамкорлик, камтарлик, сахийлик, тадбиркорлик каби гўзал фазилатларга амал қилинса, жамиятимиз ҳам янада гўзал ва обод бўлиб бораверади.\n- Бир оилада бўлдик, икки қайнона, икки қайноталик бу хонадонни оиланинг кекса соҳиби - бобо бошқараркан. Келинлар, фарзандлар, невара-чевараларнинг аҳиллигидан кўнгил яйрайди. Неварали бўлиб қолган ўғил, Манғит қишлоқ хўжалик касб-ҳунар коллежи ўқитувчиси Азимбой Сафарбоев ҳамон ота-онаси олдида бош эгиб туради. "Ўзимнинг фикрим бор”, – демайди.\n- Тўрт-беш авлод битта оила бўлиб яшаётганлар кўп. Лекин ўша, барака топсин, Азимбой ўғлимизни вояга етказган оила муҳити гўзал, ота-онага, ўғил-қизга эътибор, ҳурмат сақланган бу оилада. Қайсики ота бир фарзандидан бошқасини афзал кўриб, биридан-бирига яшириб пул ёки бошқа ҳадялар беришни бошладими, демак, ўша оилада маънавий бузилиш бошланади. Ўртада ишончсизлик, ҳатто туғишганлар ўртасида жанжал ва низолар пайдо бўлади. Назаримда Азимбой Сафарбоев ўсган хонадонда маънавий тенглик бор. Шу боис, Азимбойнинг ўзи бобо бўлиб қолганида ҳам отасига бош эгиб, ота-она ҳукмини кутиб ўтира олади. Бу-маънавий етуклик белгиси.\nНўъмон ибн Башир ўғли Нўъмонни Pасулуллоҳ ҳузурига олиб бориб: "Мен бу ўғлимга бир... ҳадя қилдим”, - деганларида Pасулуллоҳ: "бошқа фарзандларингга ҳам шундай ҳадя қилдингми?”, - деб сўрайди. Шунда Башир: "Йўқ”, - деб жавоб бергач, "Ундай бўлса, Нўъмондан ҳадянгни қайтариб ол, гуноҳга ботма”, - деганлар.\nБу – оилада маънавий тенглик бўлишига ишора. Ота-она фарзандларини бир-биридан айириб совға-саломлар бериши, алоҳида яхши кўриши ҳам гуноҳ, ҳам маънавиятсизлик ҳисобланади.\nФарзанд – қалбимиз меваси. У бизнинг ҳаёт шамчироғимиз. Ана шу шамчироғимизнинг чароғон нур сочиб турмоғи учун фидойилик ота-она зиммасига тушади. Ота-она ўз вақтида фидойилик қилмаса, бу шамчироқ хиралашиб қолади. Хира тушган нурдан оила ҳам, жамият ҳам баҳра олаолмайди. Демак, ҳарбитта оиладаэнг аввало маънавий тенгликбўлмоғижоиз.Маънавий тенглик бор жойда меҳр-оқибат чашмаларидан куч олган ниҳоллар униб-ўсади. Бундай оилада меҳнатнинг қадри баланд бўлади. Айнан шундай оилаларда тарбия кўрган инсоннинг феъл-атворига қараб бемалол оиласига баҳо бериш мумкин. Ота яратган боғни фарзандлар ардоқлаб, яшнатади, яшартиради. Ота маконга меҳр-муҳаббат туйғуси оилани яшнатиб юборади. Шундай оилалар жамиятнинг ҳақиқий таянчи, кўрки.\n- Демак, оиланинг обрўси инсоннинг хулқ-атворига боғлиқ экан-да?\n- Албатта, яхши одам юриш-туришидан, муомаласидан маълум. Ахир салом-аликни ўрнига қўя олмайдиган одамлар камми? Оила муҳити соғлом бўлса, фарзандлар ҳам тарбияли, одоб-ахлоқда намунали бўлиб улғайишади. Кўчадан уйга гап ташимайдиган, бировни ғийбат қилишдан тийиладиган, оиласининг тинчлигини қайғурадиган инсоннинг фарзандлари ҳам ўзига тортади. Ҳар бир оиланинг ўз сири, қонун-қоидалари бўлади. Оила сири кўчага чиқдими, демак, бу оилада оғизбирчилик йўқ, дегани. Етар-етмасликни тадбиркорлик ва тежамкорлик билан енгиб ўтган отадан ўғил, онадан қиз ранг олади. Бир-бировга миннат қилиш, бир оила аъзоси бўла туриб "сеники-меники”, - деб ажратиш – бориб турган худбинлик. Худбинлик эса маънавият кушандаси.\nМенинг ёшларимизга айтар гапларим жуда кўп. Энг муҳими, оилада ўзаро ҳурмат, бир-бировга эътибор бўлмаса, бу оила жамият учун бир муаммо туғдиради. Шундай оилалар борки, оила аъзолари ўзаро келиша олишмайди. Ота-она боладан, болалар ота-онадан норози. Оиладаги маънавий муҳит но-созлигидан унда файз йўқ, ҳаловат йўқ. Ҳеч ким ҳовлига чиқиб, бир тупгина ниҳол экишни, оила боғини яратишни, шу боғда ўз дарахти бўлишини ўйлаб ҳам кўрмайди. Ҳар ким билганини қилади. Истаса, ухлайди, истаса телевизор... Қорни очганида дастурхоннинг ғариблигидан нолийди. Ана сизга муаммо. Маънавий қашшоқлик бундан ортиқ бўлмайди. Гуркираб яшнаб турган қўшнининг боғига бундайлар ҳавас билан эмас, ҳасад билан қарашади. Тан-жони соғ одамга меҳнат газаги ҳам бахт-ку! Меҳнатнинг нони қанчалик ширин-а! Ҳалол меҳнат ортидан келган мўл-кўл даромад, бойлик баридан аъло!\nЎзи ҳалол яшаб, хонадонини боғ-бўстонга айлантириб, фарзандлари билан аҳил-иноқ яшаётган инсонларнинг оилалари ибратга лойиқ. Ҳурмат ва эътиборга лойиқ. Бундай эҳтиром ҳамма оилаларга ҳам насиб этавермайди. Истагим, ана шундай – соғлом маънавий муҳитга эга оилалар кўпаяверсин. Чунки оилалар маънан соғлом бўлса, фарзандларимиз баркамол инсонлар бўлиб улғайишади.\n- Сермазмун суҳбатингиз учун миннатдорчилик билдирамиз.\n- Илоҳим, оилаларимиз тинч, осойишта, обод ва фаровон, фарзандларимиз баркамол бўлсинлар. Омин, ё Pоббал оламийн!


Теннисчи Важа Узоқовнинг хиёнати сабаб хонанда Муниса Ризаева у билан муносабатларини тугатди » Ўзбекистон янгиликлари – Zamin.uz\n22:11 Тил  Ўзбекча\n14-07-2016 | 21:14\nZAMIN.UZ / Маданият / 14 Июл 2016 года1 679\nХонанда Муниса Ризаева теннисчи Важа Узоқов билан муносабатларига бундан беш ой аввал чек қўйган. Бу ҳақда «Sayyod.com»га асосланиб «Дарё» хабар берди.«Важа билан муносабатларимизга беш ойча аввал чек қўйилди. Мени ҳали эркак зоти ташлаб кетмаган, ахир мендек қизни ташлаб кетиш мумкинми?», — деди Муниса Ризаева.«Важа мени ташлаб кетгани йўқ, хиёнат қилгани рост. Мен уни ташлаб кетдим. Лекин ҳаммасини унутдим. Уни кечирдим ҳам. Эсламаяпман ҳам», — деди Муниса Ризаева.Аввалроқ Муниса Ризаева тўй куни белгиланганидан сўнг, севган инсони хиёнат қилгани, шундан сўнг уч ой давомида ўзига кела олмаганини маълум қилганди. Қайд этиш жоиз, бундан аввал Муниса Ризаеванинг хонанда Жасур Ғойипов билан тўйи бекор қилинган эди.\nЎқишни тавсия қиламиз Муниса Ризаева севган инсонининг хиёнатидан ўзига келолмаётганини айтди\n20:27 / 03-06-2016\nМуниса Ризаева мухлисларига “кўрпасига қараб оёқ узатиш”ни тавсия қилди\n14:22 / 05-05-2015


Дунёдаги 6 та энг бой инсон фарзандларини қандай тарбиялайди | LifeHaq.uz\nНима учун бундай бўлишининг сабабларини кўриб чиқиш билан бирга, ахборот технологияларига асосланган мегабизнесни барпо этган инсоннинг фарзанди бўлиш қандай ҳис эканлигига оид янги фикрларни ҳикоя қиламиз.\nБилл Гейтс — Microsoft компанияси асосчиларидан бири\nБиллнинг уч нафар фарзанди бор. Уларнинг барчасига то 14 ёшга кирмагунларича смартфонлар ва планшетлардан фойдаланиш таъқиқланган. Гейтснинг айтишича, болалар ўз тенгдошлари каби ҳохлаган электроникаларига аввалроқ эга бўла олмасликларидан шикоят қилган. Бироқ, ота-оналарининг қарори қатъий эди.\nГейтсларнинг фарзандлари ниҳоят гаджетларга эга бўлганидан сўнг оилада бундай техникадан фойдаланишга оид қоидалар пайдо бўлган:\nУндан фақат дарс қилиш ва дўстлар билан мулоқотда фойдаланиш мумкин;\nУндан овқатланиш пайтида ва ухлаш ўрнига фойдаланиш таъқиқланади;\nОта-она гаджетдан фойдаланиш вақтини чеклаш ҳуқуқига эга.\nАйтганча, Гейтслар оиласида замонавий “олмали” техникани сотиб олишни сўрашмайди ва Windows асосидаги телефонлар ва планшетлардан мамнуният билан фойдаланишади.\nКрис Андерсон — дрон ихтирочиси, 3D Robotics компанияси муассиси\nКриснинг фарзандлари смартфон ва планшетлар ишлатилишини минималлаштириш имконини берадиган қатъий қоидаларга риоя қиладилар. Ишлаб чиқарувчининг айтишича, болалар тенгдошларининг ҳеч бири бу каби чекловларга чидашга мажбур эмаслигидан шикоят қилишади.\nБироқ, Андерсоннинг таъкидлашича, у шунчаки болаларнинг электроникага мойил бўлиб қолишига ҳамда уларнинг ҳаётида юз бериши мумкин бўлган ўзгаришларга йўл қўймасликка ҳаракат қилади. Шунингдек, ғамхўр отанинг айтишча, тармоқда унинг фарзандларини чекланмаган миқдордаги сўралмаган беандишалик ва анонимлар томонидан таҳқирлашлар кутмоқда.\nДик Костоло —Twitter собиқ бош директори\nДик болалари томонидан гаджетларни ишлатиш вақтини чекламасликка қарор қилган. Бунинг ўрнига у географик чекловларни ўрнатган.\nКостоло оиласи фарзандлари бундай электроникадан фақат меҳмонхонада фойдаланиши мумкин. Яъни, улар ётар чоғда планшетни ўзлари билан олиб кетишлари ёки овқатланиш пайтида телефонда “осилиб” қолишлари мумкин эмас\nАлекс Константинополь — бизнес учун энг йирик IT-ҳамкорлардан бири саналган Out Cast Agency директори\nАлекс ҳам гаджетларни ишлатиш борасида анчагина қаттиққўл она. Унинг кичик ўғлига ҳафтанинг иш кунларида бундай гаджетлардан фойдаланиш таъқиқланган. Катта фарзандлар замонавий электроникадан кунига 30 дақиқадан ортиқ фойдалана олмайдиларr.\nЭван Уильямс — Twitter ва Blogger веб-сервисини яратиш билан шуғулланган Pyra Labs компаниясининг асосчиси\nЭван ва унинг рафиқаси Саранинг икки нафар ўғли бор. Бироқ, болаларнинг биронтасида ҳам ҳанузгача iPad йўқ.\nБунинг ўрнига Уильямсларнинг уйида юзлаб китоблар тўпланган. Ишлаб чиқарувчининг айтишича, керакли маълумотни топиш ва бўш вақтда ҳордиқ чиқариш учун мазкур адабиёт етарли.\nСтив Жобс — тадбиркор, Apple, NeXT ва Pixar компанияларининг ҳам асосчиси\nСтив Жобснинг оила аъзолари энг юқори технологик ва замонавий гаджетлар билан “ўралган” бўлиши ҳамда қўлларидан ўта ингичка ва суперақлли техникани туширмасликлари керакдек туюлади. Бироқ, ҳаммаси аксинча.\nЖобс ҳаётлигида фарзандларига iPad қурилмаларидан фойдаланишга руҳсат бермаслигини тан олган. У болаларига жонли мулоқотни ўргатишга уринган, шу боис кечқурунлари оила биргаликда овқатланиш ва узоқ суҳбатлар билан вақт ўтказишга ҳаракат қилган.\nХўш, қандай хулосага келиш мумкин?\nБу одамлардан ўрнак олиш ёки олмаслик ҳар кимнинг ўзига ҳавола. Уларнинг танлови тўғрилигини фақатгина фарзандлари улғайиб, ўзларини бу оламда ўзгача намоён эта бошлаганидагина баҳолаш мумкин бўлади.\nБироқ, санаб ўтилган тадбиркорлар ва ишлаб чиқарувчилар рақамли дунё ҳақида биздан кўпроқ маълумотга эга эканлигини ҳеч ким инкор эта олмайди. Эҳтимол, шунинг учун улар босиладиган қадамни аввалдан ҳисоблаб чиққандирларr.\n19/09/2020 13:17:23 1703 0 Манба: https://www.adme.ru


Диний фанларнинг асосини Қуръоний илмлар деб аталадиган «Улум ал-Қуръон» соҳаси ташкил этади, десак муболаға бўлмайди. Қуръоний илмлар орасида Қуръоннинг нозил бўлиш сабаблари, оятларнинг нима мақсадда эндирилгани, оятларнинг ваҳий этилишида қайси воқеалар ёки ҳодисалар сабаб бўлганини ўрганадиган фан ҳам борки, у ўз номи билан «Асбоб ан-нузул» деб аталади.\nАллоҳ таолодан ҳеч қандай сабабга, воқеага боғлиқ бўлмаган ҳолатда нозил қилинган оятлар. Бунда фақатгина халқни ҳаққа ҳидоят қилиш назарда тутилган бўлади. Чунки, Қуръони Карим инсониятни ҳидоят қилиши учун, уларни тўғри йўлга бошлаш учун нозил қилинган. Унинг асосини Аллоҳга ва унинг Расулига иймон келтириш, Аллоҳ ва унинг Расулига итоат этиш, қиёмат бўлишига ишониш кабилар ташкил этади. Бундай ояти карималар жуда кўп. Бундай оятлар ўтган пайғамбарлар ва умматларнинг қиссалари, қиёматдан берилган хабарлар ва шунга ўхшаш нарсалар ҳақида бўлиши ҳам мумкин.\nИккинчи қисмга эса бирорта сабабга боғлиқ равишда нозил қилинган оятлар киради. Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи васаллам) ва саҳобалар иштирокида ўтган бирор бир ҳодисага аниқлик киритиш, саҳобалар орасида тарқалган икки хил фикрнинг тўғрисини билдириш, қандайдир саволга жавоб бериш, бирор бир феъл ёки гапга нисбатан шариатнинг ҳукми қанақалигини кўрсатиш кабилар оят нозил бўлишига сабаб бўлган.\n1. Муҳаддислар султони Имом ал-Бухорий (810-870)нинг шайхи–устозларидан бири Али ибн ал-Мадиний асари. Ибн ал-Маданий кунияси билан танилган бу зот Али ибн Абдуллоҳ ибн Жаъфар ибн Нужайҳ ас-Саъдийдир. Ислом ҳофизларидан ва таниқли имомларидан бири бўлмиш Ибн ал-Мадинийнинг илми нақадар юксаклигига ишора қилиб, Имом ал-Бухорий: «Мен ўзимни фақат Ибн ал-Мадиний олдидагина кичик санаганман!» деган экан. Ибн ал-Мадинийдан Имом Аҳмад ибн Ҳанбал (780-855), Имом ал-Бухорий, Имом Абу Довуд (817-889) каби зотлар ҳадис ривоят қилганлар. Унинг тафсир борасидаги нақлларини бил-восита Имом ат-Термизий (824-892), Имом ан-Насоий (вафоти 303/915) ва Ибн Можжа (824-886)лар ривоят қилишган. «Ҳадисларни танишда тенгсиз» деб мадҳ қилинган Ибн ал-Мадиний 161/777 йилда туғилиб, 234/849 йилда зулқаъда ойидан икки кун қолганда 73 ёшларида вафот қилган. Унинг «Асбоб ан-нузул» асари бу соҳадаги илк ёзилган манба сифатида танилган, лекин бизгача етиб келмаган, фақатгина муҳаддислар орқали ривоят қилган нақллари мавжуд.\n2. Абдураҳмон ал-Андалусий асари. Унинг тўлиқ исми Абул Мутарриф Абдураҳмон ибн Марвон ибн Абдурраҳмон ал-Ансорий ал-Қунозиъий ал-Қуртубий бўлиб, фақиҳ, муфассир ва муҳаддис сифатида танилган. Дуолари ижобат бўладиган зотлардан бири ҳисобланган. «Шарҳ ал-Муватто», «Мухтасар тафсир ал-Қуръон», «Китоб аш-шурут» каби асарлар таълиф қилган. 341/953 йил туғилиб, 402/1012 ёки 413/1023 йилда вафот этган. Унинг асарини Абу Наср Сайфуддин Аҳмад ал-Исбартегиний (тахминан, XVI аср) форс тилига таржима қилган. ЎзР ФА Абу Райҳон Беруний номли Шарқшунослик институти қўлёзмалар фондида 8939 тартиб рақами билан сақланаётган «Асбоб ан-нузул»га оид форс тилидаги асар мазкур таржима бўлиши мумкин.\n3. Имом ал-Воҳидий (вафоти 468/1076)нинг асари. «Асбоб ан-нузул» бобидаги энг машҳур ва энг эътиборли асар унинг қаламига мансубдир. Шунинг учун биз унинг ўзи ва асари ҳақида алоҳида тўхталамиз.\n4. Муҳаммад ибн Асъад ал-Ақрофий асари. У Муҳаммад ибн Асъад ибн Муҳаммад ибн Наср ал-Ақрофий ал-Ироқий бўлиб, Ҳанафия мазҳабига мансуб олимлардан. Ўзининг воизлиги билан ҳам танилган. Дамашқда яшаган фақиҳ, адиб ва муфассирдир. «Шарҳ ал-мақомот ал-Ҳаририй» асаридан ташқари тафсири ҳам бор. 484-567/1092-1172 йилларда яшаб ўтган.\n5. Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Али ибн Шуайб ал-Мозандароний (вафоти 588/1192) асари. Эроннинг Мозандарон шаҳридан чиққан муфассир олимлардан. Унинг «Асбоб ан-нузул» соҳаси бўйича асари борлигини «Кашф аз-зунун»да зикр қилинган.\n6. Имом ал-Жаъбарийнинг асари. У Бурҳониддин Абу Исҳоқ Иброҳим ибн Умар ибн Иброҳим ар-Рабъий ал-Жаъбарий бўлиб, Мисрнинг Жаъбар қалъасида 640/1243 йилларда туғилган. Ўнта қироатда имом даражасига етган бу зот − қироат, ҳадис, тафсир, таърихга оид юзга яқин асарлар муаллифи. Жумладан, «Шотибия»га ажойиб шарҳ битган. У 732/1332 йилда рамазон ойида вафот қилган. Имом ал-Жаъбарийнинг асари ал-Воҳидий асарида келган ривоятларнинг иснодини қисқартириш эвазига алоҳида қисқача манба сифатида ишланган.\n7. Имом Ибн Таймиянинг асари. У Абул Аббос Тақий ад-дин Аҳмад ибн Абд ал-ҳалим ибн Абд ас-салом ибн Таймиййа ал-Ҳарроний бўлиб, 661/1262 йилда туғилган. Ўз даврининг машҳур олимларидан дарс олган ва оз фурсатда Ислом оламининг энг машҳур алломаларидан бирига айланган. Жуда кўплаб асарлар таълиф қилган. Жумладан, «Минҳож ас-сунна», «ал-Фатво ал-ҳамавийя», «ал-Воситийя» каби асарлари мавжуд. У анъанавий Ислом каломи ва фиқҳидан бошқача фикрлари учун қаттиқ қаршиликка учраган. У маҳбусликда 728 йил зулқаъда ойида/1327 йил сентябрда вафот этади. Ибн Таймиянинг «ат-Тибён фий нузул ал-Қуръон» номли рисоласи унинг асарлари куллиёти таркибида 1905 йил Мисрда нашр этилган. Мазкур асари кичик ҳажмли бўлса-да, бироқ фойдали фикр ва маълумотларга бой.\n8. Имом Ибн Ҳажарнинг асари. Аҳмад ибн Али ибн Муҳаммад ал-Канноний ал-Асқалоний − Исломнинг улуғ олимларидан бири. У Фаластиннинг Асқалон қишлоғидан бўлган, 852/1449 йилда Қоҳирада вафот қилган. Озроқ муддат қозилик ҳам қилган. 50 дан ортиқ асарлар таълиф этган. Энг машҳур асари «Фатҳ ал-Борий шаҳр саҳиҳ ал-Бухорий» ҳисобланади. Унинг асари «ал-Уъжоб фий баён ал-асбоб» деб аталган. «Асбоб ан-нузул» бобидаги барча маълумотларни тқплаб йирик ҳажмда қилишни мўлжаллаган, лекин қўлёзма ҳолида охирига етмаган ҳолда қолиб кетгани зикр этилган.\n9. Имом ас-Суютийнинг асари. У Жалолиддин Абул Фазл Абдураҳмон ибн Камол Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Собиқ ал-Хузайрий ас-Суютий бўлиб, 849/1445 йилда Қоҳиранинг жанубидаги шаҳарча Асют (Усйут)да туғилган. Нисбаси шундан олинган. Ўз даврининг энг етук устозларидан дарс олди ва ўзи ҳам «Шайхуния» мадрасасида таниқли шогирдлар чиқарди. У 500 дан ортиқ китоб ва рисолалар таълиф қилган. Жумладан, устози Жалолиддин Маҳаллий (вафоти 864/1460) билан иккови қаламига мансуб «Тафсири Жалолайн» жуда машҳур. Бундан ташқари, «ал-Иттиқон», «Жомеъ ас-сағийр», «Ҳусн ал-муҳозара», «Табақот ал-ҳуффоз» ва бошқа асарлари толиби илмларнинг энг керакли китоблари сирасига кириб улгурган. Унинг Қуръон оятларининг нозил бўлиш сабабларига оид асари «Лубоб ан-нуқул фий асбоб ан-нузул» деб номланган. Имом Суютийнинг асари гарчи Имом ал-Воҳидий асари асосида тартиб берилган бўлса-да, бироқ, «Асбоби нузул»га оид асарларнинг энг мукаммали, энг тўлиқлиги билан ажралиб туради. Суютийнинг мазкур асари «Асбоб ан-нузул» номи билан Мисрда 1873 йилда алоҳида китоб бўлиб нашр этилган, «Лубоб ан-нуқул фий асбоб ан-нузул» номи билан эса «Тафсири Жалолайн»нинг ҳошиясида Мисрда 1897, 1909 йилларда ва Қозонда 1910 йилда нашр қилинган. Айни асар Карочида ҳам Қуръони Каримнинг ҳошиясида 1894-1900 йилларда қайта-қайта нашр этилган.\n10. Муқбил ибн Ҳодий ал-Водиъий асари. Ямандан чиққан салафийларнинг олимларидан. 50 дан ортиқ асарлар таълиф қилган. У 1944-2001 йилларда яшаган бўлиб, Жиддада вафот қилган. Ўз мактаба (мадраса)сида юзлаб шогирдларга илмий маърузалар ўқиган. Ал-Водиъийнинг «ал-Жомеъ ас-саҳиҳ мимма лайса фи-с-саҳиҳайн» номли асарида Имом Бухорий ва Имом Муслимнинг саҳиҳ ҳадис тўпламларига татимма сифатида қўшимча саҳиҳ ҳадислар тўпланган! Унинг «Асбоб ан-нузул» фанига бағишланган китоби «ас-Саҳиҳ ал-муснад мин асбоб ан-нузул» деб аталган бўлиб, Риёзда 188 саҳифалик қилиб нашр этилган. Асарда оятларнинг нозил бўлиш сабаблари айтилган саҳиҳ ҳадис ва ривоятлар жамълашга ҳаракат қилинган. Бу китоб «Асбоб ан-нузул» фанига бағишлаб ёзилган охирги китоблардан ҳисобланади.\n«Асбоб ан-нузул» соҳасидаги энг машҳур асар муаллифи, шубҳасиз, Абул Ҳасан Али ибн Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Али ибн Маттуйа ал-Муттавий ал-Воҳидий ан-Найсобурий бўлиб, асли Эроннинг Нишопур шаҳридан. Нисбаси араб матнларида Найсобур, Нийсобур шаклида учрайди. Муттавий эса унинг катта бобоси Маттуяга нисбатан айтилган. У тижоратчилар оиласига мансублиги, боболари асли Сова шаҳридан бўлганлиги ҳам манбаларда қайд қилинган. Ал-Воҳидий нисбаси нима учун қўллангани маълум эмас. Ал-Воҳидийнинг туғилган йили маълум бўлмаса-да, вафот қилган йили 468 ҳижрий йили жумодий ал-охир ойи эканлиги айтилган. Бу 1076 милодий йилнинг январь ойига тўғри келади. Ал-Воҳидийнинг Абдураҳмон деган фақиҳ, ҳадисшунос укаси ҳам бўлган. Ёқут ал-Ҳамавий (1179-1229) «Мўъжам ал-булдон» асарида Абдураҳмонни 487/1095 йилда вафот қилганлигини ёзган.\nИбн Қози Шиҳба (вафоти 851/1448) «Табақот аш-Шофиъия» асарида Имом ал-Воҳидийни наҳв ва луғатда имом,фақиҳ, шоир, тафсирда эса ягона зот, деб васф қилган.\n4) «Китоб тафсир ан-Набий» – Ёқут ал-Ҳамавий тилга олган бу асарда Имом ал-Воҳидий Пайғамбар (алайҳиссалом)дан баъзи оятларга берилган тафсирларни бевосита саҳиҳ ҳадислар орқали етиб келганини жамлаган кўринади. Демак, китоб тафсир бил-маъсурнинг бир етук намунаси бўлган. Карл Броккелманнинг «Жомеъ ал-баён фий тафсир ал-Қуръон» деб атаган муаллифнинг асари шу бўлса керак ва унинг бир қўлёзмаси Эрон кутубхонасида сақланиши айтилган;\n7) «Китоб ад-даъовот» – асарда саҳиҳ ривоятлар орқали Пайғамбар (алайҳиссалом)нинг қилган дуолари жамланган;\n9) «Тафсир асмо ан-Набий» – Пайғамбаримиз (алайҳиссалом)нинг исмлари бир жойга жамланган ва уларга изоҳлар берилган;\n11) «Тафсир девони ал-Мутанаббий» – машҳур араб шоири Абу ат-Тоййиб ал-Мутанаббий (915-965)нинг девонига ёзган энг мукаммал ва муфассал шарҳи;\n12) «Китоб ал-иғроб фи-л-эъроб» – наҳв илмига оид асари;\nШунингдек, ҳукмларнинг шариатга киритилишида Аллоҳ таолонинг қандай ҳикматлари борлигини билишнинг йўли ҳам оятларнинг нозил бўлиш сабабларига боғлиқ эканлигини айтиш ўринлидир. Бунда мўминнинг имони зиёда бўлади, кофирларнинг эса иймон келтиришига замин ҳосил бўлади.\nОятларнинг нозил бўлиш сабабларини билиш, аниқроғи, «Асбоб ан-нузул» илми ояти карималарнинг маъноларини аниқ ва чуқур билишда муҳим аҳамият касб этади. Бирор нарсага ёки кимсаларга хос оятларни хосланган ҳукм сифатида тушиниш, оятнинг зоҳирий маъноси билан чекланиб қолмаслик, кофирлар шаънида нозил бўлган оятларни мусулмонларга ҳам татбиқ қилмаслик, оятнинг нозил бўлиш сабабини билгандан кейин бирор илоҳий калима ёки иборани луғатан аниқ ифодалаш, оятнинг бирор сабабга боғлиқлигини билгандан сўнг оятнинг ҳукмини ўша сабабга боғлиқдир, деган фатво чиқариш, ва, ниҳоят, оятнинг нозил бўлиши сабабини билганда уни ёд олиш, эслаб қолишнинг осон бўлиши каби фойдалари борлигини айтиб ўтиш керак.\nОятларнинг сабабини билиш жуда зарур ва лозим иш эканлигини саҳобаи киромлар ҳам айтганлар. «Асбоб ан-нузул»ни билишга интилиш, уни пухта ўрганиш саҳобалар давриданоқ бошланган эди. Тобеинлар, таба тобеинлар ва улардан кейинги табақа вакиллари бу илмни шакллантириб олий даражага кўтардилар.\nЖумладан, Ибн Умар (612-693) (розияллоҳу анҳу)нинг шогирди Нофеъ (вафоти 120/737)дан Ибн Умар ҳарурий (хавориж)лар тўғрисида қандай фикрдалар, деб сўралганда, у: «Ибн Умар уларни халқнинг энг ёмонлари деб билади, чунки улар кофирлар тўғрисида нозил қилинган оятларни мўминлар ҳақида ҳам деб изоҳ беришар эдилар», деб жавоб берган эканлар. Бу ривоятни Имом Бухорий ва Табарий (839-923)лар нақл қилганлар.\n«Ал-Бурҳон фий улум ал-Қуръон» китобида айтилишича, Ибн Аббос (619-686) (розияллоҳу анҳу)нинг халифа Марвон ибн ал-Ҳакам (623-685)нинг бир оятни нотўғри изоҳ қилганида, унга оятнинг нозил бўлиш сабаби бошқалигини айтиб, унинг изоҳини сабабга қараб тўғрилаб шарҳлаган экан.\nРивоят қилишларича, Ҳазрати Умар (585-644) (розияллоҳу анҳу) ўз амакиваччаси Қудома ибн Мазъун (589-657)ни Баҳрайнга иш юзасидан жўнатган. У ердан Жоруд ибн ал-Муалло (вафоти 21/642) (розияллоҳу анҳу) келиб: «Қудома май ичиб, маст бўлди», деди ва айтган гапининг ростлигига Абу Ҳурайра (602-679) (розияллоҳу анҳу) гувоҳлик бериши мумкинлигини айтади. Ҳазрати Умар Қудомани чорлаб, унга дарра уришини айтганда, Қудома: «Аллоҳга қасамки, агар айтганларидек, май ичган тақдиримда ҳам, мени урмаслигингиз керак!» деди. Ҳазрати Умар: «Нима учун?» деганида, у Аллоҳ таолонинг «Иймон келтирган ва савобли ишларни қилганлар учун гуноҳ йўқдир...» (Моида сураси, 93оят) оятини далил сифатида келтиради. Шунда Ҳазрати Умар унга: «Эй Қудома, сен таъвилни хато айтдинг, қачон Аллоҳга тақво қилганингда эди, Аллоҳнинг ҳаром қилган нарсаларидан узоқ бўлар эдинг!» дейди. Чунки бу ояти карима баъзи саҳобалар май ҳаром қилинмасдан аввал вафот қилиб кетган биродарларининг ҳоли нима бўлишини Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан сўраган вақтларида нозил қилинган эди. Бу билан май ҳаромлиги қатъий билдирилган оят нозил қилинмасдан аввал май ичиб юриб, вафот қилиб кетган мусулмонларнинг гуноҳлари йўқлиги англатилган эди. Бу ривоятни Абдурраззоқ (вафоти 211/827) ва Байҳақийлар ишончли ровийлар орқали нақл қилишган.\n1. Баъзи кимсалар мулла ва имом домлаларнинг маърака ва чақириқларда Қуръон ўқиб дуои фотиҳа ўқиганларидан сўнг хонадон эгасининг ҳадя ёки эҳсон тариқасида олдига қўйган пул, тугунларини олишларини ҳаром дейишиб, унга далил сифатида Аллоҳ таолонинг: «Оятларимни озгина баҳога сотмангиз!» (Бақара сураси 41, 79, 174; Оли Имрон сураси 187, 199; Моида сураси 44; Тавба сураси 9-оятлар мазмунидан олинган) оятини келтирадилар. Ҳолбуки, ушбу ояти карима Бани Исроил ва ғайри динлар шаънида нозил бўлган бўлиб, уларга қарата айтилган эди. Ғайри динларнинг уламолари эвазига бериладиган озгина моли дунё деб, бир қанча ояти карималарни ўзгартирган эдилар. «Тафсири Насафийда келишича, Тавротни эшитиб юрган яҳудлар ундаги Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) сифатлари ҳамда ражм (зинокорни тошбўрон қилиш) оятини ўзгартиргандилар, деб хабар беради. Замонамиз муфассирларидан Шайх Абдулазиз Мансур қайд қилишича, Имом Бағавий (вафоти 510/1117) Бақара сурасининг 79-ояти тафсирида шундай ёзади: Муҳаммад (алайҳиссалом) Мадинага келганларидан кейин яҳудий уламолари ўз диндошларининг янги Пайғамбарга эргашиб кетмасликлари учун Тавротдаги Муҳаммад (алайҳиссалом)нинг сифатларига доир оятларни ўзгартирганлар. Масалан, ундаги «Юзи чиройли, сочи кўркам, кўзлари сурма тортилгандек қора, сарвқомат» деган жумлалар ўрнига «Новча, кўккўз, сочи силлиқ» деб ёзганлар. Демак, мусулмонларнинг имомлари Қуръон оятларини ўқиб пул олишларига мазкур ояти каримани далил сифатида асло келтириб бўлмайди. Унинг учун бошқа далиллар керак бўлади.\n2. Баъзи кимсалар дуоларда тавассул этиш ҳаром деб Аллоҳ таолонинг кофирлар шаънида ва уларга хитобан нозил қилган Аллоҳ билан банда орасида бирор нарсани восита қилишлари баён этилган бир қанча ояти карималарни далил сифатида келтирадилар. Жумладан, мусулмонларнинг ўз дуоларида Пайғамбар (алайҳиссалом) ва баъзи авлиёларни тавассул қилаётганларини кўриб: «(Эй, Муҳаммад! Мушрикларга) айтинг: «Уни (Аллоҳни) қўйиб (илоҳ) деб гумон қилган (маъбуда)ларингизга илтижо этингиз-чи, улар сизлардан бирор зарарни арита олармиканлар ва (уни) буриб юбора олармиканлар?! Улар (илоҳ деб) илтижо қилаётганларнинг ўзлари ҳам Парвардигорга қайси биридир яқинроқ бўлишга йўл излайдилар...» (Исро сураси, 56-57 оятлар) ва «(Эй, Муҳаммад! Мушрикларга) айтинг: «Сизлар Аллоҳдан ўзга (илоҳлар деб) гумон қилган (бут)ларингизга илтижо қилаверингиз! Улар на осмонларда ва на Ерда бир зарра вазнича (нарса)га эга эмасдирлар ва улар учун шериклик ҳам йўқдир ҳамда улардан Унга бирор мададкор ҳам йўқ (ва керак ҳам эмас)дир» (Сабаъ сураси, 22-оят) каби оятларни далил қилиб, тавассулни ҳаром, балки ширки акбар деб «ғавғо» кўтарадилар. Ҳолбуки, мусулмонлар тавассул деганда, Пайғамбар (алайҳиссалом) ва баъзи авлиёларнинг номини табаррук сифатида тилга олиб, уларнинг ҳурматидан дуоларини ижобат этишини Аллоҳнинг ўзидан сўраб, ўзига дуо қилишни тушунадилар ва шунга амал қилиб келадилар. Имом Бухорий ривоят қилишича, Ҳазрати Умар (розияллоҳу анҳу) ёмғир сўраб дуо қилганида Ҳазрати Аббос (вафоти 32/653) (розияллоҳу анҳу)ни тавассул қилиб дуо қилган эканлар. Бундай тавассул қилишни Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг ўзлари тавсия қилганлар.\nУсмон ибн Ҳаниф (тахминан вафоти 44/665) (розияллоҳу анҳу) ривоят қилишича, бир кўзи кўр кимса Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг ёнларига келиб, «Кўзим очилиши учун дуо қилинг!» деди. Сарвари олам (соллаллоҳу алайҳи васаллам) унга кўзи очилиши учун ушбу дуони ўргатдилар: «Аллоҳумма инний асъалука ва атаважжаҳу илайка би-набиййика Муҳаммадин набиййи-р-роҳмати. Ё Муҳаммаду! Инний атаважжаҳу бика ило Роббий фий ҳожатий ҳазиҳи ли-тақзийа лий. Аллоҳумма шаффиъҳу фиййа!» (Эй, Аллоҳим! Албатта, мен Сендан сўрайман! Сенга Сенинг раҳмат Пайғамбари Муҳаммад набийинг билан таважжуҳ қиламан! Эй, Муҳаммад! Албатта, мен Сиз билан Роббимга ўзимнинг бу ҳожатим борасида юзланаман! Токи, менга ҳожатим равон қилингай. Эй, Аллоҳим! Мен тўғримда Ул Зоти шарифни шафоатчи қилгин!). У киши дуо қилган эди, Аллоҳ таолонинг ҳукми ва қудрати билан унинг кўзи очилди. Ушбу ҳадисни Имом ат-Термизий саҳиҳ деган. Имом ан-Насоий ва Ибн Можжа ҳам ривоят қилганлар. Имом Ҳоким (933-1015) «Мустадрак» асарида Шайхайн, яъни Имом Бухорий ва Имом Муслим (821-875) шартларига кўра мазкур ҳадисни саҳиҳдир, деган. Имом Байҳақий (вафоти 458/1066) «Далойил ан-нубувват», «Китоб ад-даъавот» асарларида саҳиҳ исноди билан ривоят этган. Асҳоби киром ўзларининг ҳожатлари учун ушбу дуони ўқишни одат қилган эдилар. Бундай дуо қилиш Сарвари коинот (алайҳиссалом) ват-таслимотнинг ҳаётлик даврларига хос эмас эди. Жаноби Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг ҳаётлик вақтларига хос бўлганда эди, асҳоби киром унга амал қилмаган бўлардилар. Усмон ибн Ҳаниф (розияллоҳу анҳу)нинг ўзи яна ривоят қилади: Усмон Зуннурайн (575-656) (розияллоҳу анҳу)нинг халифалик даврларида бир кишининг халифага иши тушган эди. Халифанинг унга эътибор беришга вақти бўлмади. Усмон ибн Ҳанифга у киши бу ҳақда айтганида, унга Ибн Ҳаниф мазкур дуони ўргатди. Уни ўқиши билан халифа унинг ҳожатини раво қилишга киришди. Бу воқеани Имом Табароний (873-973) бир қанча йўллар ила мўътабар санад билан ривоят қилган. «Муъжам ул-кабир»нинг 15 жузъида Усмон ибн Ҳаниф таржимаи ҳолида булар зикр этилган. «Муъжам ус-сағир»да ҳам булар зикр этилган. Муҳаддислар бу ҳадисни «Ман кона лаҳу ҳожатун илаллоҳи таоло ав ило аҳадин мин холқиҳи» («Кимнинг Аллоҳ таолога ёки махлуқотидан бирор кимсага ҳожати бўлса») деган бобда зикр қилишган. Ибн Ҳажар ал-Ҳайтамий (вафоти 974/1567) «Ҳисн ал-ҳасин» китобида бундай дейди: «Кимнинг зарурий иши бўлса, бас, таҳорат қилсин. Таҳоратини гўзал адо қилиб, сўнг икки ракъат намоз ўқисин. Кейин «Аллоҳумма инний асъалука...» дуосини охиригача ўқисин!» Мавлоно Алий ал-қори (вафоти 1014/1606) ушбу асарга ёзган шарҳида «зарурий иши» сўзига изоҳ бериб: «Яъни бу Аллоҳга илтижо қиладиган ёки унинг халқидан бировга иши тушадиган ҳожати бўлса», дейди.\nОятнинг нозил бўлиш сабаби у бирор воқеа содир бўлган ёки бўлаётган ёхуд энди бўладиган ҳодиса вақтида унинг ҳукмини баён қилиб, хабари айтилиб келганидир. Янада аниқроғи сабаб иккита бўлади: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг замонларида бўлиб ўтган ҳодиса ёки юзланган савол сабабидан Аллоҳ таоло тарафидан ўша ҳодиса баёнини ёки саволга жавоб бериш маъносидаги оятнинг нозил бўлишидир.\n2. Аллоҳдан бирор ҳукмнинг келишини ниҳоятда хоҳлаш ва исташ оқибатида оят нозил бўлиши. Имом Бухорий Ҳазрати Умар (розияллоҳу анҳу)нинг гапини келтирган:«Уч нарсада роббимга мен мувофиқ келдим. «Ё Расулуллоҳ, Иброҳим мақомини намозгоҳ қилиб олсак-чи!» дедим. Бақара сурасининг 125-ояти нозил бўлди. «Ё Расулуллоҳ, хотинларингиз олдига яхши ҳам, ёмон ҳам киради. Уларга ҳижобланишни амр қилинг!» дедим. Ҳижоб ояти нозил бўлди (Аҳзоб сурасидаги 53-оят). Рашк қилиб хотинлари Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)га жам бўлиб келишди. Мен уларга: «Агар Сизларни Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) талоқ қилсалар, шояд, Парвардигори унга Сизлардан яхшироғини кўрсатса!» дедим. Мана шундай маънодаги оят нозил бўлди (Таҳрим сурасидаги 5-оят).\n3. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)га қилинган саволларга жавоб тариқасида оят нозил бўлиши. Саволнинг маъносига кўра учга ажратамиз.\n— Ўтиб кетган ҳодисага оид бўлиши мумкин. Масалан, Зулқарнайн ҳақидаги савол: Каҳф сурасининг 83-ояти.\n— Ҳозирда билиш зарур бўлган ишга оид бўлиши мумкин. Масалан, руҳ ҳақидаги савол: Исро сурасининг 85-ояти.\n— Келажакка оид бўлиши мумкин. Масалан, қиёмат ҳақидаги савол: Аъроф сурасининг 187-ояти.\nЮқорида биз бирор ҳодиса ёки савол сабабидан оят нозил бўлиши оятнинг нузул сабаби деган эдик. Шуни таъкидлаш лозимки, нозил бўлаётган оят ўша сабабдан сўнг дарҳол ёки бир неча муддатдан сўнг нозил бўлиши мумкин. Жумладан, қурайшликлар руҳ, Асҳоби каҳф ва Зулқарнайн ҳақидаги саволга Жаноби Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Сизларга эртага хабарини бераман», деганлар. Иншааллоҳ, демаганликлари учун адаб бериш маъносида Аллоҳ таоло бир оз муддат ваҳийни тўхтатиб қўйди. Расули акрам (алайҳиссалом) жуда қийин аҳволга тушиб қолдилар ва ниҳоятда сиқилдилар. Уч кун ёки ўн беш кун ёхуд қирқ кундан сўнг мазкур саволлларнинг жавоби ўлароқ ояти карималар ваҳий қилинди. Аллоҳ таоло Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)га бундай деб адаб берди: «Бирор нарса ҳақида: «Мен, албатта, эртага шуни қилувчиман», дея кўрманг! Илло, «иншааллоҳ (Аллоҳ хоҳласа)», денг. Бу сўзни унутган вақтингизда (ёдингизга келиши билан) Роббингизни зикр қилинг (яъни «иншааллоҳ», денг) ва: «Шояд, Роббим мени бундан ҳам яқинроқ Тўғри йўлга ҳидоят этса», денг!» (Каҳф сураси, 23-23- оятлар).\nОятларнинг нозил бўлиш сабабини билиш фақатгина саҳиҳ нақл билан бўлади. Ҳадис ёки саҳоба ва тобеинларнинг гаписиз ўзича оятнинг нозил бўлиш сабаби ҳақида гапириш ҳалол эмас. Зотан, Имом ал-Воҳидий нақл қилганидек, (Пайғамбаримиз (соллаллоҳу алайҳи васаллам) бундай деганлар:\nШунга кўра, оятнинг нозил бўлиш сабаби саҳобадан нақл қилинган бўлса, у мақбулдир. Гарчи ушбу сабаб борасида саҳобалар ўртасида ҳар хил гап бўлса ҳам барча саҳобалар сиқа-ишончли бўлганликлари боис уларнинг гапларини эътиборга олиш лозим бўлади. Шунингдек, тобеиннинг саҳобага суянмасдан ҳадис деб айтган гапи ҳам бу борада марфуъ ўлароқ мақбулдир. Зотан, оятнинг нозил бўлиш сабабини аниқ қилиб айтаётган тобеиннинг гапига ривоят исноди мукаммал етиб бораётган бўлса, уни қабул қилишдан ўзга илож йўқ. Чунки саҳобалардан таълим олган баъзи тобеинлар тафсир соҳасида етук муфассир даражасига етганлар. Макка тафсир мактабидан етишиб чиққан Саид ибн Жубайр (вафоти 95/714), Мужоҳид (вафоти 104/723), Икрима (вафоти 104/723), Товус (вафоти 106/725), Ато ибн Абу Рабоҳ (114/733), Мадина тафсир мактабидан етишиб чиққан Абул Олия (вафоти 90/709), Муҳаммад ал-Қуразий (вафоти 118/736), Зайд ибн Аслам (вафоти 136/754), Ироқ тафсир мактабидан етишиб чиққан Алқама ибн Қайс (вафоти 61/681), Масруқ (вафоти 63/683), ал-Асвад ибн Язид (вафоти 75/695), Мурра ал-Ҳамадоний (вафоти 76/696), Омир аш-Шаъбий (вафоти 109/728), Ҳасан Басрий (110/729), Қатода (вафоти 117/736) каби тобеинлар табақасидан бўлмиш муфассирлар борки, уларнинг оятларнинг нозил бўлиш сабаби ҳақида айтган гаплари бир-бирларини тўлдириб, қувватлаб келади ва эътиборга моликдир.\nДемак, саҳоба ва тобеинлар қавли, шунингдек, Қуръоннинг ўзида ва Расуллуллоҳ (соллалоҳу алайҳи васаллам)нинг ҳадисларида, хусусан, тафсир китобларида оятнинг нозил бўлиш сабаби: «Оятнинг нозил бўлиш сабаби − мана бу» деган гапнинг сароҳатан айтилиши ёки оят нозил бўлиши сабаб бўлган ҳодиса баёнидан сўнг »демак,...» деган сўзнинг келиши ёхуд «Бу борада оят нозил қилинди», деган иборанинг ишлатилиши билан билиб олинади. Ровийнинг ҳикояти ичидаги ишорадан ёки «Мен бу оятнинг нозил бўлишига мана бу нарса сабаб бўлса керак, деб ҳисоблайман» каби иборалар оят нозил бўлишига ўша нарса сабаб бўлишининг эҳтимолини кучайтиради. Бироқ унга қўшимча далиллар керак бўлади.\nШуни билмоқ керакки, гоҳида оят битта бўлиб, унинг нозил бўлиш сабаби бир неча хилда кўрсатилиши мумкин. Бунда тўрт хил кўриниш бор: кўрсатилган сабабнинг биттаси саҳиҳ, биттаси ғайри саҳиҳ бўлади; иккови ҳам саҳиҳ-у, ривоят жиҳатдан бири бошқасидан устунроқ бўлади; иккови ҳам саҳиҳ-у, бир-бировидан устунлик йўқ, шунинг учун икковини ҳам биргаликда олиш мумкин бўлади; иккови ҳам саҳиҳ-у, бир-бировидан устунлик йўқ, бироқ икковини биргаликда олиш мумкин бўлмайди.\nБиринчи суратда кўрсатилган сабабнинг биттаси саҳиҳ, биттаси ғайри саҳиҳ бўлади. Саҳиҳ ривоят ғайри саҳиҳ ривоятни рад қилади ва саҳиҳ ривоят қабул қилинади. Имом Бухорий ва Имом Муслим ва бошқа муҳаддислар Жундаб розияллоҳу анҳудан ривоят қилишларича, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) бир ёки икки кеча (тунги ибодатга) туролмаганликларидан шикоят қилдилар. Шунда бир аёл келиб, деди: «Ё Муҳаммад, Сизнинг шайтонингизни фақат Сизни тарк қилганини кўрмоқдаман-ку!» Бас, Аллоҳ нозил қилди: «Қасамёд этурман чоштгоҳ вақти билан ва (ўз зулмати билан атрофни) қоплаб турган тун биланки, (эй, Муҳаммад!) Роббингиз Сиздан воз кечгани ҳам йўқ, ёмон кўриб қолгани ҳам йўқ!» (Зуҳо сураси, 1-3 оятлар). Табароний ва Ибн Аби Шайба (вафоти 235/849)лар Ҳафс ибн Майсара (вафоти 181/798)дан, у онасидан у эса Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг ходимаси бўлган ўз онасидан ривоят қилишларича, кучук боласи Пайғамбар (алайҳиссалом)нинг уйларига кириб, каровот остида кириб ўлиб қолибди. Пайғамбар (алайҳиссалом)га тўрт кун ваҳий нозил бўлмасдан кечикди. Шунда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Эй Хавла, Расулуллоҳнинг уйида нима бўлмоқдаки, Жаброил менга келмай қўйди?» дедилар. Бас, ўзимча: «Уйни тозалаб, супуриб-сидирсам» дедим-да, супурги билан каровотнинг тагини тозаламоқчи бўлдим, шунда кучун боласини чиқариб олдим. Пайғамбар (алайҳиссалом) келдилр, ияклари қалтирар эди. Қачон унга ваҳий нозил бўла бошласа, ул Зотни қалтироқ тутар эди. Шунда Аллоҳ «Ваззуҳо»ни «Фатарзо»гача нозил қилди.\nБу ерда биз биринчи ривоятни оятнинг нозил бўлиш сабаби борасида иккинчисига нисбатан муқаддам тутамиз, чункииккинчи ривоятнинг иснодида ровийлардан танилмаган кимса бор. Аллома Ибн Ҳажар Асқалоний (вафоти 852/1449) ҳам шундай деган.\nИккинчи сурат иккови ҳам саҳиҳ-у, ривоят жиҳатдан бири бошқасидан устунроқ бўлади. Биз бунда ривоят жиҳатдан устунроқ бўлган сабабни истеъмол қиламиз. Ровийлардан бири бошқасига нисбатан ўша оят нозил бўлишга сабаб бўлган ҳодисани ўз кўзи билан кўрган, мушоҳада қилган бўлиши мумкин. Унинг мисолини Имом Бухорий Ибн Масъуд (590-653) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилган: «Мен Мадинада Пайғамбар (алайҳиссалом) билан бирга кетаётган эдим. Ул Зот хурмо чивиғига суяниб олган эдилар. Шунда яҳудийлардан бир гуруҳи ўтиб қолди. Улардан баъзиси Ундан (бирор нарса) сўранглар, деди, бас, «Бизга руҳдан гапириб беринг!» дейишди. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) бироз муддат (жимгина) туриб қолдилар. Бошларини кўтарганларида, мен ул Зотга ваҳий келаётганини билдим. Ҳатто ваҳий тушиб бўлди, сўнг Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) (мана бу оятни) дедилар: «(Эй, Муҳаммад!) Сиздан руҳ ҳақида сўрайдилар. Айтинг: «Руҳ фақат Роббимнинг ишидандир». Сизларга эса оз илм берилгандир» (Исро сураси, 85-оят). Энди, Имом Термизий (824-892) саҳиҳ деб Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилган ҳадиси шарифда бундай дейилади: «Қурайш қавми яҳудийларга: «Бирон нарса берсанглар (ўргатсанглар), бу кимса (Расулуллоҳ)дан бир нарса сўрасак», дедилар. Бас, улар руҳ ҳақида ундан сўранг», дейишди. Улар шуни сўрадилар, Аллоҳ таоло: «Сиздан руҳ ҳақида сўрайдилар» оятини нозил қилди».\nУчинчи суратда оят нозил бўлишига сабаб қилиб кўрсатилган ривоятлар саҳиҳлиги тенг бўлиб, уларнинг бир-биридан устун жиҳатлари йўқ, шу билан бирга, ўша икки ривоятни ҳам қабул қилишимиз мумкин бўлади. Яъни икки воқеа бирданига ёки одинма-кетин юз берган, унинг изидан дарҳол ёки тезда оят нозил қилинган бўлади. Сабабларнинг бир неча бўлиши уларни қабул қилмаслигимизга далил бўла олмаслиги мана шу ерда англашилади. Демак, бу суратдаги далилимизни Имом Бухорий Икрима (вафоти 13/634) орқали Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилган. Ҳилол ибн Умайя ўз хотинини Шарик ибн Саҳмо билан тутиб олганликда Пайғамбар (алайҳиссалом) олдиларида айблади. Шунда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Ҳужжат ёки орқангга ҳадд (дарра)!» дедилар. У деди: «Ё Расулаллоҳ! Бизлардан бирларимиз хотинини бир киши билан тутиб олса, қачон қайтиб ҳужжат излаб юрар экан?!» Бир ривоятда у деди: «Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен содиқ (тўғри гапирмоқда)ман. Кошки эди, Аллоҳ таоло менинг орқамни ҳаддан озод қиладиган (оятлар) нозил қилса!» Бас, Жаброил (алайҳиссалом) тушиб келди ва (мана бу) оятни нозил қилди: «Ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаган ҳолда ўз хотинларини (бузуқ деб) бадном қиладиган (эр)ларнинг ҳар бири ўзини, албатта, мен ростгўйлардан деб, Аллоҳ номига тўрт (марта) гувоҳлик бериши (талаб қилинади). Бешинчиси (яъни гувоҳлиги): «Агар ёлғончилардан бўлсам, менга Аллоҳнинг лаънати бўлсин!» (дейишидир). «У (яъни эрим) албатта, ёлғончилардан», − деб Аллоҳ номига тўрт марта гувоҳлик бериши, ундан (аёлдан) жазони даф қилур. Бешинчиси (яъни гувоҳлиги): «Агар (эрим) ростгўйлардан бўлса, унга (менга) Аллоҳнинг ғазаби бўлсин!» (дейишидир)» (Нур сураси, 6-9 оятлар).\nИмом Бухорий ва Имом Муслим Саҳл ибн Саъд (614-710) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: Уваймир ибн Абяз (вафоти 11/633) Бани Ажлон қавмининг улуғи Осим ибн Адий (547-666) олдига келиб: «Хотинини бир кимса билан тутиб олган киши ҳақида нима дейсизлар, уни ўзи ўлдирадими ёки сизлар ўлдирасизми? Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан бу ҳақда мен учун сўраб беринг», деди. Осим Пайғамбар (алайҳиссалом) олдиларига келиб: «Ё Расулаллоҳ!»деб уни сўради. Имом Муслим ривоятида Осим Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан сўраганида ул Зоти шарифга бу савол ёқмади ва уни айбладилар. Бас, Уваймир айтади: «Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан ўша саволни ўзим сўрагунимча тинчимайман!» Сўнг Уваймир келиб: «Эй, Аллоҳнинг элчиси! Бир киши хотинини бир кимса билан бирга топса, уни ўзи ўлдирадими ёки сизлар ўлдирасизларми ёхуд нима қиласизлар?» Шунда Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Аллоҳ Қуръонни сен ва соҳибанг (хотининг) ҳақида оят нозил қилар!» Бас, (ўшандан кейин оятлар нозил бўлганидан сўнг) икковига Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) Аллоҳ китобида айтган тарзда бир-бирларига лаънат айтишга буюрдилар, улар лаънат айтишишди».\nМазкур икки ривоят саҳиҳ бўлиб, бир бошқасидан устунлик жиҳати кўринмайди. Юқорида ўтган икки ҳодиса ҳам бир-бирига яқин вақтда содир бўлганини эътибор қилиб, икки ривоятни ҳам қабул қиламиз. Мана шундай қилганимиз бир ривоятни олиб, бошқасини олмагандан яхшироқ, албатта. Икковини тарк қилишга ҳам ҳаққимиз йўқ, чунки иккови ҳам саҳиҳ.\nТўртинчи суратда иккови ҳам саҳиҳ-у, бир-бировидан устунлик йўқ, бироқ икковини биргаликда олиш мумкин бўлмайди. Чунки кўрсатилган сабаблар ораси бир-биридан узоқ бўлгани учун уларни бирга олиб бўлмайди. Шунинг учун оятни мана шу икки ривоят орқасидан бир марта ёки такроран нозил қилинган, деб ҳисоблаймиз. Бунинг мисолини Имом Байҳақий ва Баззор (вафоти 292/905) Абу Ҳурайра (602-679) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилганлар: Пайғамбар (соллаллоҳу алайҳи васаллам) Ҳамза (568-624) (розияллоҳу анҳу) шаҳид қилиниб, бўлакларга бўлинган ҳолда унинг тепасида туриб дедилар: «Сенинг ўрнингга у (кофир)лардан етмиштасини поралаб ташласам». Пайғамбар (соллаллоҳу алайҳи васаллам) турар эканлар, Жаброил Наҳл сурасининг охирларини нозил қилди: «(Эй, иймон келтирганлар! Агар интиқом олмоқчи бўлсангиз, у ҳолда фақат сизларга етказилган зиён баробарида интиқом олингиз! Агар (интиқом олмай) сабр қилсангиз, албатта, бу сабр қилувчи кишилар учун яхшироқдир. (Эй, Муҳаммад!) Сабр қилинг. Сабр қилишингиз эса фақат Аллоҳ (ёрдами) билангина мумкиндир. Уларга (яъни мушрикларнинг қилмишлари сабабли) ғамгин бўлманг! Уларнинг макр қилишларидан сиқилманг ҳам! Зотан, Аллоҳ тақволи бўлганлар ва эзгу иш қилувчилар билан (ҳамиша) биргадир» (Наҳл сураси, 126-128 оятлар). Имом Термизий ва Ҳокимлар Убай ибн Каъб (вафоти 32/653) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладилар: Уҳуд ғазоти бўлганда ансорийлардан олтмиш тўрт ва муҳожирлардан олти нафари шаҳид бўлди, улар орасида Ҳамза ҳам бор эди, уни пора-пора қилган эдилар. Ансорлар деган эдилар: «Агар бизга яна шундай кун (жанг қилиш имкони) келса, уларга зиёдаси билан жавоб берурмиз!» Макка фатҳи куни бўлганда, Аллоҳ «Ва ин ъақобтум...» оятларини нозил қилди.\nБиринчи ривоятдан ояти карима Уҳуд ғазоти кунида нозил бўлгани англашилмоқда. Иккинчи ривоятдан эса Макка фатҳи куни оят нозил қилингани билинди. Бу икки ҳодисанинг орасида бир неча йиллар борлиги маълум. Орадаги вақтнинг узоқлиги учун икки ҳодисадан сўнг оят нозил қилинганига ҳам ишониш қийин. Шунингдек, оятнинг Уҳуд ғазотидан сўнг Макка фатҳи куни такрор нозил бўлгани ҳақида далилимиз ҳам йўқ. Баъзи уламолар Наҳл сурасининг ҳаммаси Маккий (Маккада нозил қилинган) сура, деганлар. Суранинг охирги уч ояти Маккада қайта нозил бўлган, дейдилар улар. Баъзи уламолар эса Наҳл сурасининг ҳаммаси охирги уч оятдан ташқари Маккада нозил қилинган, дейдилар.\nБир сабаб билан икки оят нозил бўлганига мисол шуки, Ибн Жарир Табарий ва Табароний Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу)дан қилган ривоятларида айтилади. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) дарахт соясида ўтириб дедилар: «Яқинда сизларга шайтоннинг икки кўзи билан қарайдиган инсон келади, у келса, унга гапира кўрманглар!» Ҳали (саҳобалар билан бирга) туриб кетмовдилар, икки кўзи кўм-кўк киши келиб қолди. Бас, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) уни чақирдилар ва дедилар: «Нима учун мени сен ва асҳобинг сўкдиларинг?!» У кимса кетиб, асҳоби билан қайтиб келди-да, айтганларига Аллоҳга қасам ичдилар, ҳатто Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) улардан (гуноҳларини) ўтдилар. Бас, Аллоҳ нозил қилди: «(Ёмон сўз) айтмадик, деб қасам ичадилар. Ваҳоланки, куфр сўзини айтганлар ва Ислом (динини қабул қилган)ларидан кейин (яна) куфрга қайтганлар ҳамда ета олмаган нарсаларига қасд қилганлар. Аллоҳ ва (Унинг) Расули уларни (Пайғамбар ва саҳобаларини) фазли (ўлжалар) билан бойитиб қўйгани учунгина (мунофиқлар) уларни ёқтирмадилар. Бас, агар тавба қилсалар, ўзлари учун яхши. Бордию бош тортсалар, Аллоҳ уларни ҳам бу дунё, ҳам охиратда аламли азоб билан азоблагай. Ер (юзи)да уларга на бир дўст ва на ёрдам берувчи бор» (Тавба сураси, 74-оят). Энди айни шу ҳикоятни Имом Аҳмад (780-855) ва Ҳокимлар ҳам келтириб, Аллоҳ бошқа бир ояти каримани нозил қилганини айтадилар: «У кунда (қиёматда) Аллоҳ уларнинг барчаларини қайта тирилтирганда, улар худди сизларга ҳозир қасам ичаётганларидек, У Зотга ҳам қасам ичурлар ва ўзларига (қасамлари сабабли) бирор нарса (фойда) бўлади, деб ҳисоблайдилар. Огоҳ бўлингизки, албатта, улар айнан ёлғончилардир! Уларни шайтон эгаллаб олиб, уларга Аллоҳнинг зикрини унуттирди. Ана ўшалар шайтоннинг ҳизби (гуруҳи)дирлар. Огоҳ бўлингки, албатта, шайтоннинг ҳизби зиён кўрувчидир!» (Мужодала сураси, 18-19 оятлар).\nБитта сабаб билан иккитадан кўп оятлар нозил қилинган ҳолатлар ҳам бўлган. Бунга мисол тариқасида Имом Ҳоким ва Термизийлар Умму Салама (розияллоҳу анҳо)нинг ҳадисини келтирадилар. У: «Эй, Расулуллоҳ! Ҳижрат борасида Аллоҳнинг хотинларни зикр қилганидан ҳеч нарса эшитмадим», деган. Шунда Аллоҳ таоло Оли Имрон сурасидаги ояти каримани нозил қилган: «Бас, Парвардигорлари уларни (дуоларини) ижобат этиб, (деди:) «Албатта, Мен сизлардан амал қилувчининг – хоҳ эркак бўлсин ва хоҳ аёл бўлсин – амалини зое қилмасман. (Маккадан) ҳижрат қилган, юртларидан бадарға қилинган, Менинг йўлимда азият чеккан, жанг қилган ва қатл этилганларнинг гуноҳларини каффорат қилурман ва Аллоҳнинг мукофоти сифатида уларни остиларидан анҳорлар оқиб турадиган, абадий яшаладиган жаннат (боғлари)га киритурман. Аллоҳнинг ҳузурида (мўминлар) учун яхши савоблар (бордир)» (Оли Имрон сураси, 195-оят). Имом Ҳокимнинг яна бир ривоятида Умму Салама онамиз (розияллоҳу анҳо) деган: «Эй Аллоҳнинг элчиси, эркакларни (Сиз ва Аллоҳ таоло иккингиз кўпроқ) зикр қилаверасиз, аёлларни зикр қилмайсиз». Шунда Аллоҳ таоло Оли Имрон сурасидаги 195-оят билан бирга бу оятни нозил қилган: «Албатта, муслим ва муслималар, мўмин ва мўминалар, итоатли эркаклар ва итоатли аёллар, ростгўй эркаклар ва ростгўй аёллар, сабрли эркаклар ва сабрли аёллар, тавозели (камтар) эркаклар ва тавозели аёллар, садақа қилувчи эркаклар ва садақа қилувчи аёллар, рўза тутувчи эркаклар ва рўза тутвчи аёллар, авратларини (ҳаромдан) сақловчи эркаклар ва авратларини (ҳаромдан) сақловчи аёллар, Аллоҳни кўп зикр этувчи эркаклар ва (Аллоҳни кўп зикр этувчи) аёллар – улар учун Аллоҳ мағфират ва улуғ мукофотни (яъни жаннатни) тайёрлаб қўйгандир» (Аҳзоб сураси, 35-оят). Имом Ҳоким яна бир ривоятида Умму Салама онамиз (розияллоҳу анҳо) деган: «Эркакларни ғазотга буюрасиз, аёлларни ғазотга юбормайсиз. Бизларга (эркакларга нисбатан) мероснинг ярми тегади...». Шунда Аллоҳ таоло Аҳзоб сурасидаги 35-оят билан бирга мана бу оятини нозил қилган: «Аллоҳ бирингизни бирингиздан бирор неъмат билан ортиқ қилиб қўйган бўлса, сизлар уни (ҳасадгўйлик билан) орзу қилманг! Эркаклар ҳам ўз касбларидан улуш олурлар, аёллар ҳам ўз касбларидан улуш олурлар. (Ҳасад қилиш ўрнига) Аллоҳнинг фазлидан сўрангиз. Албатта, Аллоҳ ҳамма нарсани билувчидир» (Нисо сураси, 32-оят).\nБитта шахс туфайли бир неча оятлар нозил қилинган ҳолатлар ҳам йўқ эмас. Чунончи, ашараи мубашшара (ўн нафар жаннат башорати берилган зотлар) жумласидан бўлмиш Саъд ибн Аби Ваққос (590-674) (розияллоҳу анҳу) сабабидан Аллоҳдан тўртта ҳукм тушгани маълум. Буни Имом ал-Бухорий ўзининг «ал-Адаб ал-муфрад» асарида у Зотдан нақл қилинган: Саъд ибн Аби Ваққос айтади: «Аллоҳ азза ва жалланинг китобидан мен ҳақимда тўртда оят тушган. Онам Муҳаммад (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан айрилгунимча емасликка ва ичмасликка қасам ичган эди. Бас, Аллоҳ таоло: «Агар улар (яъни ота-онанг) сени ўзинг билмаган нарсаларни Менга шерик қилишга зўрласалар, у ҳолда уларга итоат этма! Уларга (гарчи кофир бўлсалар-да,) дунёда яхши муомалада бўлгин...» (Луқмон сураси, 15-оят) оятини нозил қилди. Иккинчиси, мен (ўлжага тушган) бир қилични ушлаб кўрган эдим. У менга жуда ёқиб қолди, мени жуда ажаблантирди, шунда: «Эй Расулуллоҳ, бу қилични менга беринг!» дедим. Бас: «Сиздан (эй, Муҳаммад!) ўлжалар ҳақида сўрайдилар...» (Анфол сураси, 1-оят) нозил қилинди. Учинчиси, мен касал бўлиб қолдим, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) мени кўргани келдилар. «Эй Аллоҳнинг элчиси, мен молимни тақсимлашни ирода қилдим. Ярмини (Аллоҳнинг йўлига) васият қилайми?» дедим. У (Зоти шариф): «Йўқ» дедилар. Мен эса: «Учдан бирини (васият қила қолай)» деганимда, сукут қилдилар. Шундан сўнг учдан бири (васият қилишда) жоиз бўлди. Тўртинчиси, мен ансорийлардан бир гуруҳи билан май ичган эдим. Улардан бир киши мени урди... Бас, Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига (шикоят қилиб) келдим. Шунда Аллоҳ азза ва жалла майни ҳаром қиладиган ҳукмларни нозил қилди». Худди шу тарзда бир неча оятларнинг нозил бўлишига сабаб бўлиш Ҳазрати Умарда ҳам содир бўлган.\nҚуръон ҳукмлари ва маъноларини таҳқиқ қилган уламолар баъзи оятларда сабаб хос бўлса ҳам, лафз умумий бўлиши ёки ҳукм умумий бўлиши мумкинлигини аниқлаганлар. Масалан, бировнинг «Денгиз сувига таҳорат олиш мумкинми?» деган саволига «Ҳа» ёки «Мумкин» деб берилган жавобда ўша киши ҳам, бошқалар ҳам денгиз сувига таҳорат олиши жоизлиги чиқади. Агар «Сенга мумкин» дейилса, фақат савол берувчига денгиз сувига таҳорат олиши мумкин бўлар эди. Ояти карималарда ҳам шундай ҳолатлар кузатилади. Мисол тариқасида Лайл сурасидаги оятларни келтириш мумкин: «Тақволи киши эса ундан (дўзахдан) узоқлаштирилур. Қайсики, у мол-давлатини (яхшилик йўлида) сарф қиладиган бўлса. Унинг (сарф қилувчининг) ҳузурида (зиммасида) бирор кимсага қайтариладиган неъмат йўқдир. У фақат энг олий Зот бўлмиш Парвардигорининг «юзи»ни истаб (эҳсон қилур). (У) яқинда (қиёмат куни ато этилажак мукофотдан) рози бўлур» (Лайл сураси, 17-21 оятлар). Мазкур ояти каримадаги «тақволи киши» Абу Бакр Сиддиқ (571-634) (розияллоҳу анҳу) бўлиб, у Билол (вафоти 20/641) (розияллоҳу анҳу)нинг сотиб олиб, озод қилгани учун назарда тутилаётган эди. Бироқ ҳукм умумий бўлиб, тақволи ҳар қандай кимса, Абу Бакр Сиддиққа ўхшаб иш тутса, унга оят каримада айтилган ваъдалар бўлади, албатта. Шунга ўхшаш зиҳор оятининг нозил бўлишига Авс ибн Сомит (583-655) (розияллоҳу анҳу) хотини Хавла бинти Ҳаким (розияллоҳу анҳо)ни зиҳор қилгани сабаб бўлган эди. (Бошқа ривоятда Салама ибн Сахр (розияллоҳу анҳу) ўз хотинини зиҳор қилган эди). Бироқ унинг ҳукми умумий бўлиб, хотинини зиҳор қилган барча мусулмонлар шу оятда кўрсатилган каффоратни тўлашга мужбурдирлар. Бироқ хос сабаблардан умумий маъно олишда фиқҳий мазҳаблар орасида баъзи ўринларда фарқ борлигини унутмаслик лозим. Шунинг учун хос сабаб билан нозил қилинган оятни хослаб олиш ёки уни умумий қилиб олиш ёки умумий лафз билан келган оятни хослаб олиш мумкинлигини тафсир, усули фиқҳ ва қўшимча фанларни чуқур ўрганиш орқали англанади.\nОятларнинг нозил бўлиш сабабларини топишда баъзида ортиқча фикр билдиришлар ҳам учраб туради. Яъни баъзи бир Қуръоний қиссаларни ана шу оятларнинг нозил бўлиш сабаби деб аташ кўзга ташланади. Бу унчалик тўғри эмас. Масалан, Ҳабашларнинг Маккага келишларини Фил сурасининг нозил бўлиш сабаби, дейиш кабилар. Чунки бундай қиссалардан мақсад фақат улардан умматларга хабарлар бериш, огоҳлантириш, ибрат олиш кўзда тутилган. Қиссанинг ўзи оятнинг нозил бўлиши сабаби бўлмаган.\nОятларнинг нозил бўлиш сабабларини ўрганган олимлар баъзи оятлар нозил бўлгандан анча кейин унинг ҳукми маълум бўлганлигини аниқлаганлар. Буни «оятнинг нузули ҳукмга муқаддам бўлиши» деб аталади. Яъни баъзи оятларнинг маъноси, ундаги ҳукм тушунарсиз, мужмал бўлиб туради-да, кейинроқ оятнинг нимага қаратилгани, унинг ҳукми аниқроқ ифодаланади. Бунга мисол тариқасида: «Нажот топувчи одам, ҳақиқатан, (куфр ва гуноҳлардан) пок бўлур» (Аъло сураси, 14-оят) ояти каримасини келтирадилар. Имом Байҳақий ривоят қилишича, Ибн Умар (розияллоҳу анҳу) ушбу ояти каримани Рамазонда адо этиладиган фитр закоти ҳақида нозил қилинган, деган эканлар. Яъни нажот топувчи одам фитр закотини берур. Гап шундаки, Аъло сураси Маккада нозил қилинган. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) Маккада яшаган пайтлари ҳали Рамазон ҳам, унинг фитр садақаси адо этиладиган куни ҳайит ҳам буюрилмаган эди. Демак, оятдаги ҳукм мусулмонларга кейинчалик аниқ маълум қилинган. Имом Бағавий (вафоти 510/1117) ҳам шу маънодаги бир мисолни келтиради: «(Эй, Муҳаммад!) Мана шу шаҳар (Макка) билан қасамёд этурман, ҳолбуки, Сиз шу шаҳарда мавжуддирсиз» (Балад сураси, 1-2 оятлар) ояти каримаси Маккада нозил қилинган. Гарчи ҳозирги ўзбек тафсирчи олимларимиз ояти каримадаги «ҳилл»ни «мавжуд», «муқим», «яшаган» маъноларида қўллашган бўлса-да, лекин унинг «ҳалол» маъноси ҳам бор. Оятнинг мазмунини «Тафсири Ибн Касир», «Тафсири Насафий» ва «Тафсири Ҳусайний»ларда: «Сиз, Эй Муҳаммад, Макка шаҳрига ҳалолсиз, яъни унда кофирларни маълум муддат ўлдиришингиз мумкин ва бошқа умматларга ҳалол бўлмаган ишлар ўша соатда сизга ҳалол бўлади», деган маънода қўллашган. Оятда тилга олинган «ҳилл»нинг маъноси оят нозил қилинганидан ўн йиллар ўтгандан сўнг Макка фатҳ этилган куни зоҳир бўлди. Ҳатто, Имом Бухорий ва Имом Муслим ривоятида зикр қилинишича, ўша куни Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Кундузидан бир соат менга ҳалол бўлди. Аллоҳ ўз Расулига изн берди, сизларга бермади», деганлар. Яна бир мисол: «Яқинда ўша жамоат енгилиб, ортларига қараб қочиб қолурлар» (Қамар сураси, 45-оят) ояти каримаси Маккада нозил қилинган бўлиб, Ҳазрати Умар кўп вақтгача: «Бу оятдаги жамоат кимлигини билолмадим-да!» деб юрганлар. Бадр ғазоти кунида кофирларнинг енгилиб қочаётганида Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) ушбу ояти каримани унинг ҳақиқий маъносини очиш мақсадида ўқиган эканлар. Аллоҳ таолонинг: «Аллоҳ (йўли)га даъват этган ва ўзи ҳам солиҳ амал қилиб, «Мен мусулмонлардандирман», – деган кишидан кўра ким чиройлироқ сўзловчидир?!» (Фуссилат сураси, 33-оят) деган ояти каримасини Ойша, Ибн Умар ва Икрима (розияллоҳу анҳум)лар муаззинлар ҳақида нозил қилингандир, деганлар. Ҳолбуки, оят маккий бўлиб, азоннинг ўзи Мадинада машруъ бўлган.\nШуни ҳам таъкидлаш керакки, баъзи оятларнинг ҳукми келмасдан бурун, яъни шаръан расмийлаштиришдан аввал унга амал қилиш олдинроқ бошланган ҳолатлар ҳам йўқ эмас. Таҳорат олиш, жума ўқиш кабиларни уммати Муҳаммадий анча йиллар бажариб юрган. Ушбу амалларнинг расман фарз бўлиши кейинчалик Мадинада содир бўлди. Шунга ўхшаш закот фарз бўлгандан сўнг тўққиз йил ўтиб масрифи закот ҳақидаги оятлар нозил қилинган. Демак, ўша даврдаги саҳобаларга закотни сарф қиладиган ўринлар маълум эди ва улар закотларини тўғри адо этишарди. Фақат мана шу амалларининг тўғрилиги шаръан оятлар ила расмийлаштирилди.\nҲаммаси бирданига нозил қилинган суралар, бўлиб-бўлиб нозил қилинган суралар ҳам борлигини билиб қўйган яхши. Зуҳо сураси иккига бўлиб нозил қилинган бўлса, Фотиҳа, Ихлос, Кавсар, Таббат, Лам якун, Наср, Фалақ ва Нос биргаликда бир қатлада нозил қилинганлигини уламолар зикр қилишган. Шунингдек, аксар вақт ваҳийни фаришта Жаброил (алайҳиссалом)нинг фақат ўзи келтирган бўлса, баъзида бир тўп фаришталар билан биргаликда келтирган. Жумладан, Фотиҳа сураси саксон минг фаришта, Оят ал-курсий ўттиз минг фаришта ҳамроҳлигида илоҳий ваҳий сифатида келтирилган эди. Шунга ўхшаш, баъзи ояти карималар ва суралар фақат бизнинг Пайғамбаримиз Муҳаммад (алайҳиссалом)га нозил қилинган, баъзи оятларнинг мазмуни эса бошқа пайғамбарларга ҳам нозил бўлган эди. Фотиҳа сураси, Оят ал-курсий ва Бақара сурасининг охирги оятлари Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)гагина нозил қилинган. Баъзи оятларнинг мазмуни Инжил, Таврот каби илоҳий китоблардаги маъноларга ўхшаш бўлиши ушбу оятлар ўтган пайғамбарларга ҳам нозил бўлганини билдиради.\nИмом-хатибларнинг ваъз-насиҳат қилиш асносида ҳам бундай йўл тутиш тингловчиларга оятларнинг ҳукми тезроқ таъсир қилади, мавъизаларнинг таъсирчанлиги ошади.\n«Қуръони Карим маъноларининг таржима ва тафсири» / Таржима ва тафсир муаллифи: Шайх Абдулазиз Мансур. –Тошкент: «Тошкент ислом университети» нашриёт-матбаа бирлашмаси, 2007. ¬–617 б.\nАбул Баракот ан-Насафий. «Тафсир ан-Насафий». IV жилд. Ҳайъат ал-иғоса: Нўъмон Ташкандий нашри, 1988. –388 б. ва ҳоказо.\nАбул Фадо ибн Касир. «Тафсир ал-Қуръон ал-азим». IV жилд. –Қоҳира: Дор ал-ғадд ал-жадид, 2004. –540 б. ва ҳоказо.\nБадриддин Муҳаммад ибн Абдуллоҳ аз-Заркаший. «Ал-Бурҳон фий улум ал-Қуръон». IV жилд. –Электрон вариант: Мавқеъ Яъсуб. 446 б. ва ҳоказо.\nЁқут ал-Ҳамавий. «Мўъжам ал-булдон». VIII жилд. –Миср: 1906. –2518 б.\nЖалолиддин Абдураҳмон ас-Суютий. «Буғйат ал-вуот фий табақот ал-луғавиййин ва-н-нуҳот». –Миср: 1908. –461 б.\nЖалолиддин Абдурраҳмон ас-Суютий.«Ал-Иттиқон фий улум ал-Қуръон».\nИбн Халликон. «Вафийёт ал-аъён. II жилд. –Миср: 1892. –527 б. ва ҳоказо.\nИмом Бухорий. «Ал-Адаб ал-муфрад». –Тошкент: Мовароуннаҳр, 2006. –480 б.\nКoтиб Чалабий Ҳожи Халифа. «Кашф аз-зунун». II жилд. –Истанбул: 1893. –1253 б.\nМанноъ ал-Қаттон. «Мабоҳис фий улум ал-Қуръон». – Байрут: Муассасат ар-рисола, 1980. –400 б.\nМуҳаммад Абдулазим аз-Зарқоний. «Маноҳил ал-ирфон фий улум ал-Қуръон». I-жилд. –Миср: Дор иҳё кутуб ал-арабия, 1943. –575 б.\nТожиддин ас-Субкий. «Табақот аш-шофиъия». VI жилд. –Миср: 1906. –340 б. ва ҳоказо.\nҲусайн Воиз ал-Кошифий. «Тафсири Ҳусайний». –Бўмбай: Ҳайдарий матбааси, 1298. –955 б.\nШамсиддин аз-Заҳабий. «Табақот ал-ҳуффоз». IV жилд. –Ҳайдаробод: (йили кўрсатилмаган). –500 б. ва ҳоказо.


Ички ишлар вазирлиги академиясида ўтказилган тадбир униб-ўсиб келаётган ёшларнинг мардлик, фидоийлик ва матонат сингари фазилатларини камол топтиришга хизмат қилди.\nЁш авлод қалбида юртга муҳаббат ва садоқат туйғуларини шакллантириш, буюк аждодларимизга муносиб ворис этиб камол топтириш, ҳарбий-ватанпарварлик ғояларини тарғиб этиш мақсадида ташкил этилган тадбир аввалида ўқувчилар жанговар қуроллар кўргазмасини томоша қилишди.\n– Академияга саёҳат қизиқарли таассуротлар бой ўтди, – дейди Юқори Чирчиқ туманидаги 3-ўрта умумтаълим мактабининг ўқувчиси Боисхўжа Ҳомидов. – Тадбир баҳонасида ўқув дарҳоҳи ҳаёти билан танишиб, офицер ва курсантлар билан суҳбатлашдик. Ички ишлар ходимлари қандай фазилатларга эга бўлиши, бу соҳанинг ўзига хос машаққатлари ҳақида кўникма ҳосил қилдик.\nЎқув даргоҳи музейидан ўрин олган экспонатлар, тингловчи-курсантларнинг билим олиши, спорт билан шуғулланиши ҳамда маданий ҳордиқ чиқариши учун яратилган замонавий шарт-шароитлар ёшларнинг қизиқишини янада оширди.\n14 Январь 2021 3


Шаҳар прокуратураси ва талабалар учун «Ўзмиллийбанк»да...\n10.02.2020 13:12 0 1225\nТадбирда «Ўзмиллийбанк» АЖ ҳамда Тошкент шахар прокуратураси ходимлари, Тошкент молия институти ва Тошкент иқтисодиёт коллежи талаба-ёшлари иштирок этди.\nДастлаб иштирокчилар учун банк бўйлаб экскурсия ташкил этилди. Жумладан, ёшлар «Ўзмиллийбанк» АЖ Марказий амалиёт филиали фаолияти, филиалининг вазифаси, мижозларга кўрсатиладиган хизмат турлари билан яқиндан танишдилар.\nДоим оргиналликка интилган «Ўзмиллийбанк» АЖ нинг яна бир қизиқарли ва ўзига хос жиҳати шундаки, Банк ўз фаолиятини бошлаган кезлариданоқ ташкилот қошида санъат асарлари галереяси ташкил этилган. Ушбу масканда бир неча асрлик тарихга эга 200 мингдан ортиқ тангалар, 3 мингдан ортиқ қўлёзма ва суратлар сақланади. Тарихий бойликларни келажак авлодга етказиш Галереянинг асосий мақсади ҳисобланади. Бебаҳо нумизматик экспонатларининг бир қисми Банкнинг Бош офисида сақланади. Экскурсия давомида талаба ёшлар экпозициядан ўрин олган тангалар ҳақида маълумотга эга бўлдилар.\nШундан сўнг, конференциялар залида «Ўзмиллийбанк» АЖ масъул ходимлари ва ёшлар учрашуви бўлиб ўтди. Анжуман давомида ёшлар эътиборига Банкнинг тарихи, эришиб келаётган ютуқлари, устувор вазифалари, Республикамиз иқтисодиёти ривожига қўшаётган ҳиссаси ҳақида маълумот берувчи тақдимот ҳавола этилди. Дарҳақиқат, мазкур ташкилот кўплаб юқори кўрсатгичлари билан фаҳрлана олади. Жумладан, «Ўзмиллийбанк» АЖ банк активларининг ҳажмига кўра Ўзбекистонда биринчи ўринни, Ўрта Осиёда эса, Қозоғистон Халқ банкидан сўнг иккинчи ўринни эгаллайди. Шу билан бирга ёшлар, «Ўзмиллийбанк» АЖ томонидан жорий этилиши режалаштирилаётган, НФК ҳамда ҚР тўловлар, электрон коммерция, янги имтиёзларга эга халқаро тўлов карталари турлари каби янги инновацион лойиҳалар билан танишдилар. Меҳнат самарадорлиги ва хизмат сифатини ошириш, ходимларни рағбатлантириш, тизимини ривожлантириш мақсадида тадбиқ этилиши кутилаётган КПИ ва бонусли тизим ҳақида ҳам маълумот бериб ўтилди.\nШу ўринда талаба ёшларни, мамалкатимизнинг нуфузли тижорат банкларидан бири бўлган «Ўзмиллийбанк» АЖ да фаолият юритаётган ёшлар сони қанча эканлиги қизиқтирди. Маълумот берилганидек, жорий йилнинг 1 январ ҳолатига кўра мазкур банк ходимларининг сони 5849 тани ташкил этган бўлса, шундан 35% ёшлар ҳисобига тўғри келади.\nУчрашув қизғин баҳс мунозараларга бой ўтди. Ёшлар ўзларини қизиқтирган, банкда трансформация жараёнининг кечиши, «Ўзмиллийбанк» АЖ да рақамли технологияларни янада ривожлантириш учун қандай ишлар амалга оширилаётганлиги, филиаллар ўрнида ташкил этилаётган банк хизматлари марказларининг вазифалари ва афзалликлари ҳақидаги саволларига атрофлича жавоб олдилар. Тадбир сўнггида эса талаба ёшларга эсдалик совғалари топширилди.


2014 ЙИЛ УЧУН ДАВЛАТ БЮДЖЕТИ - Ўзбекистон овози газетаси\nҳамда солиқ-бюджет сиёсатининг асосий йўналишлари тасдиқланди\nОлий Мажлис Қонунчилик палатасининг яқинда бўлиб ўтган ялпи мажлисида Вазирлар Маҳкамаси тақдим этган Ўзбекистон Республикасининг 2014 йилга мўлжалланган Давлат бюджети лойиҳаси ва солиқ-бюджет сиёсатининг асосий йўналишлари кўриб чиқилди. Унда ҳукумат аъзолари, қатор вазирлик ва идораларнинг мутасаддилари иштирок этди. Кун тартибидаги масала юзасидан Ўзбекистон Республикаси Бош вазирининг биринчи ўринбосари — Молия вазири Рустам АЗИМОВ батафсил ахборот берди.\n2014 йилги Давлат бюджети лойиҳаси Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримов томонидан жорий йилнинг 18 январида Ҳукумат йиғилишида белгилаб берилган муҳим вазифаларни амалга ошириш мақсадида ишлаб чиқилгани йиғилишда алоҳида таъкидлаб ўтилди.\nМамлакатимизнинг бош молиявий ҳужжатида келгуси йилга мўлжалланган асосий макроиқтисодий кўрсаткичлар прогнози, солиқ ва бюджет сиёсатининг асосий йўналишлари, иқтисодиётни янгилаш ҳамда модернизация қилиш, макроиқтисодий барқарорликни таъминлаш, юқори иқтисодий ўсиш суръатларига эришиш, қулай инвестициявий ва ишбилармонлик муҳитини яратиш, аҳоли фаровонлиги ва турмуш даражасини ошириш масалалари қамраб олинган.\nАхборотга кўра, 2014 йилда ялпи ички маҳсулот ҳажми 8,1 фоизга, саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш 8,3, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ишлаб чиқариш 6,0, қурилиш ишлари ҳажми 9,3, чакана савдо айланмаси 13,8, хизмат кўрсатиш ҳажми 16,2 ва инвестициялар 9,5 фоизга ошиши кўзда тутилмоқда.\nКелгуси йил мамлакатимизда макроиқтисодий барқарорликнинг янада мустаҳкамланиши, ялпи ички маҳсулот таркибининг такомиллашуви, инвестицияларнинг фаоллашуви, экспорт учун янги бозорларнинг очилиши каби ижобий жараёнлар кучаяди. Жумладан, инфляция даражаси жорий йилдаги 7,7-8 фоиздан 6-7 фоизгача пасайиши, хизмат кўрсатиш соҳасининг ялпи ички маҳсулотдаги улуши 53 фоиздан 54 фоизгача етиши кутилаяпти.\nРеал секторнинг етакчи тармоқларини модернизация қилиш бўйича тасдиқланган 14 та мақсадли дастур доирасида 152 та янги йирик ишлаб чиқариш объекти фойдаланишга топширилади.\n2014 йилда солиқ юкини янада пасайтириш эвазига ишлаб чиқаришни рағбатлантириш ва инвестиция муҳитининг жозибадорлигини ошириш юзасидан муҳим чоралар амалга оширилади.\nИшлаб чиқаришни модернизация қилиш ва техник қайта жиҳозлашни рағбатлантириш мақсадида 2014 йилнинг биринчи январидан бошлаб фойдаланиш муддати 10 йилгача бўлган (ҳозирда бу муддат 5 йил) асбоб-ускуналар учун мол-мулк солиғи белгиланмайди. Мазкур солиқ имтиёзи орқали 108 миллиард сўм маблағ корхоналар ихтиёрида қолиши кутилаяпти. Бу янги иш ўринлари очиш, ходимлар меҳнатини рағбатлантириш учун қўшимча имконият беради.\nЙиғилишда маҳаллий бюджетларнинг даромадлар базасини мустаҳкамлаш, ҳудудларга бериладиган субвенция миқдорини камайтириш, ер ва бошқа ресурслардан янада самарали фойдаланишни рағбатлантириш муҳим аҳамиятга эга экани таъкидланди.\n2014 йилда ҳам бюджет ташкилотлари ходимларининг иш ҳақи ва унга тенглаштирилган тўловлар, пенсия ҳамда нафақалар миқдори кутилаётган инфляция даражасидан юқори суръатларда оширилади. Илм-фан, маданият ва спорт харажатлари жорий йилдагига нисбатан 1,2 баробар юқори бўлиши кутилмоқда.\nБош вазирнинг биринчи ўринбосари — Молия вазири Рустам АЗИМОВ аҳоли даромадлари ва турмуш фаровонлиги ошганини ҳисобга олган ҳолда, 2014 йилдан бошлаб ижтимоий нафақаларни тайинлаш, беришнинг янги мезонларини белгилаш чоралари ишлаб чиқилаётганини маълум қилди.\nЙиғилишда бюджетдан ташқари мақсадли жамғармаларнинг даромад ва харажатлари ўртасида мувозанатни таъминлаш масалаларига ҳам алоҳида эътибор қаратилди. 2014 йилда ишлаб чиқаришни модернизациялаш, технологик янгилашни жадаллаштириш, йўл-транспорт ва муҳандислик-коммуникация инфратузилмасини жадал ривожлантириш дастурларини амалга ошириш давом эттирилиши таъкидланди.\nЯлпи мажлисда 2014 йилга мўлжалланган давлат бюджети лойиҳаси ва солиқ-бюджет сиёсатининг бошқа йўналишлари бўйича ҳам таҳлиллар асосида батафсил маълумот берилди.\nШундан сўнг 2014 йилги Давлат бюджети лойиҳаси муҳокама этилди. Муҳокамаларда барча сиёсий партиялар фракциялари ва Ўзбекистон Экологик ҳаракати депутатлар гуруҳининг вакиллари сўзга чиқиб, Давлат бюджети лойиҳаси юзасидан ўз нуқтаи назарларини билдирди.\nАтрофлича таҳлил ҳамда савол-жавоблардан кейин фракциялар муносабати, фикр-мулоҳазалари ҳисобга олинган ҳолда, Олий Мажлис Қонунчилик палатаси 2014 йилги Давлат бюджетини тасдиқлаб, тегишли қарор қабул қилди.\nХусусан, ЎзХДП фракцияси аъзолари муҳокамалар вақтида Ўзбекистон Республикасининг 2014 йилги Давлат бюджети аҳолининг фаровонлиги ва турмуш даражасини оширишга йўналтирилганини таъкидлади ҳамда Давлат бюджети ижросини таъминлаш, бюджет маблағлари самарали сарфланиши устидан назорат олиб боришда депутатлик корпусининг ўрни ва масъулиятини кучайтириш масаласига алоҳида эътибор қаратди.\n— Бюджет тизимида маблағларнинг шаклланиши, манзилли ишлатилиши, бюджетнинг даромад ва харажат қисми ўртасида, ҳудудлар кесимида ҳамда маълум муддатларда мутаносибликни таъминлаш жуда мураккаб жараёндир. Ундаги кичик бир тўхталишлар ҳам катта ижтимоий-иқтисодий муаммоларни келтириб чиқариши мумкин. Шунинг учун Бюджет тизими соат механизмидек равон ишлаши талаб этилади.\nБюджетни қабул қилишдан тортиб, унинг ижросини таъминлашгача бўлган ҳамма жараёнларда барча даражадаги депутатлик корпуси иштирокини янада фаоллаштириш лозим, деб ҳисоблаймиз.\nБизга тақдим этилган 2014 йилги Давлат бюджети тўғрисидаги Олий Мажлис Қонунчилик палатасининг қарори лойиҳасида ҳукуматга ва маҳаллий давлат ҳокимияти органларига аниқ вазифалар белгиланган бўлса-да, Давлат бюджети ижросини таъминлаш бўйича депутатлик корпусининг иштироки билан боғлиқ вазифалар умуман назарда тутилмаган эди. Фракциямиз фикрича, Давлат бюджетини қабул қилишда Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутатлари маъқуллаш ёки ижро ҳокимияти олдига тегишли вазифалар қўйиш билангина чекланмаслиги керак. Аксинча, бюджет ижроси билан боғлиқ барча жараёнларда депутатлик корпуси фаол қатнашиши зарур.\nШундан келиб чиқиб, фракциямиз бу борада ўз таклифини берди. Бизнинг таклифимиз Олий Мажлис Қонунчилик палатасининг 2014 йилги Давлат бюджети тўғрисидаги қарорида ўз ифодасини топди.\nУнга кўра, Қонунчилик палатаси депутатларига 2014 йилда Давлат бюджети ижроси юзасидан депутатлик назоратини изчил олиб бориш, халқ депутатлари туман, шаҳар ва вилоят Кенгашларидаги депутатлик корпуслари билан ҳамкорликни янада кучайтириш, Давлат бюджети ижроси устидан жойларда таҳлилий ишларни амалга ошириш, уларнинг якунларига асосан қонунчиликни такомиллаштириш бўйича таклифлар ишлаб чиқиш вазифалари белгиланди.\n2014 йилда ижтимоий соҳани ривожлантиришга 2013 йилдагига нисбатан қарийб 1,2 баробар кўп маблағ ажратилади. Демак, келгуси йил Давлат бюджети ижроси тўлиқ таъминланиши партиямиз дастурий мақсадлари изчил амалга ошиши, электорат манфаатлари самарали ҳимоя қилинишида ниҳоятда муҳимдир. Шунинг учун фракциямиз бу борада барча имкониятларини ишга солади.\nУлуғбек ЗОКИРОВ, Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутати, ЎзХДП фракцияси аъзоси:\n— Мамлакатимизда юридик ва жисмоний шахсларга солиқ юки йилдан-йилга енгиллашиб бораётганини алоҳида таъкидлаш жоиз. Бу ҳақда гап кетганда, 2014 йилда юридик шахсларнинг фойда солиғи ставкасини 9 фоиздан 8 фоизгача пасайтириш кўзда тутилаётганига эътибор қаратишни истардим. Шунинг эвазига 132,5 миллиард сўм хўжалик юритувчи субъектларнинг ўз ихтиёрида қолади. Яъни, уларнинг айланма маблағлари кўпаяди, ишлаб чиқаришни модернизация қилиш ва янги иш ўринлари яратиш учун қўшимча имкониятлар юзага келади.\nШунингдек, ижтимоий ёрдамга муҳтож аҳолини қўллаб-қувватлаш, молиявий имкониятларини янада яхшилаш мақсадида жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғининг биринчи шкала бўйича ставкаси 8 фоиздан 7,5 фоизгача пасайтирилмоқда. Бу аҳоли даромадлари келаси йил қўшимча равишда 95 миллиард сўмга кўпайишини англатади.\nТаҳлиллар энг кам иш ҳақининг 5 баробаригача миқдорда даромад олувчи аҳолига солиқ юки сўнгги беш йил ичида қарийб икки баробарга камайганини кўрсатиб турибди. Хўжалик юритувчи субъектларга, кам даромад олувчи фуқароларга солиқ юки енгиллашиши Ўзбекистон Халқ демократик партияси Дастурида иқтисодиётни ислоҳ қилиш, аҳоли даромадлари кўпайишини таъминлаш бўйича кўзда тутилган вазифалар амалга ошишига хизмат қилиши билан аҳамиятлидир. Биз 2014 йил учун солиқ-бюджет сиёсатидаги бундай ёндашувни тўғри деб ҳисоблаймиз.\nАбдуғаффор ҚИРҒИЗБОЕВ, Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутати, ЎзХДП фракцияси аъзоси:\n— 2014 йилда бюджет харажатларининг ижтимоий йўналтирилганлик даражаси сақлаб қолиниши, аҳоли турмуш фаровонлигини оширишга катта эътибор қаратилиши партиямиз Дастурий вазифалари ижросида катта аҳамият касб этади. Гап шу ҳақда борар экан, аввало, ижтимоий соҳа тармоқлари ва ижтимоий қўллаб-қувватлаш харажатларига Давлат бюджети маблағларининг 59,6 фоизи йўналтирилиши кўзда тутилганини таъкидлаш лозим.\nЖами бюджет харажатларининг 34 фоизи узлуксиз таълим тизимини молиявий таъминлашга йўналтирилади. Бунга қўшимча равишда Таълим ва тиббиёт муассасаларини реконструкция қилиш, мукаммал таъмирлаш ва жиҳозлаш жамғармаси ҳисобидан келаси йил 220 та умумий ўрта таълим мактабини реконструкция қилиш, 160 тасини мукаммал таъмирлаш, 39 та академик лицей ва касб-ҳунар коллежида қурилиш-реконструкция, 122 тасида мукаммал таъмирлаш ишларини олиб бориш мўлжалланган. Жамғарма маблағлари ҳисобидан 2014 йилда касб-ҳунар коллежларини жиҳозлашга жорий йилдагига нисбатан 1,5 баробар кўп маблағ ажратилади.\nЖами бюджет харажатларида соғлиқни сақлаш соҳасининг улуши 14 фоизни ташкил этаётгани, шу билан бирга, Таълим ва тиббиёт муассасаларини реконструкция қилиш, мукаммал таъмирлаш ва жиҳозлаш жамғармаси ҳисобидан келгуси йил 137 та соғлиқни сақлаш муассасасини бунёд этиш, таъмирлаш ва жиҳозлаш режалаштирилаётгани партиямиз Дастурида аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш, қишлоқларда тиббий хизмат кўрсатиш сифатини тубдан яхшилаш бўйича кўзда тутилган мақсадларга тўла мосдир.\n2014 йилга мўлжалланган Давлат бюджетида белгиланган асосий макроиқтисодий кўрсаткичлар прогнозидан кўриниб турибдики, ажратилаётган маблағлар, амалга ошириладиган солиқ-бюджет сиёсати натижалари мамлакатимиз ижтимоий-иқтисодий тараққиётини жадаллаштириш, турмуш фаровонлигини янада юксалтиришга хизмат қилади.


"Чироқчи туманида нималар бўлмоқда?" деганларга жавоб берилди - Darakchi\nЖАМИЯТ 30.03.2020, 08:14\nИжтимоий тармоқларда "Чироқчи туманида нималар бўлмоқда?" мазмунидаги кичик изоҳли фикрлар тарқалмоқда. Бу каби норасмий фикрлардан йироқ бўлинг, дея огоҳлантирмоқда Қашқадарё вилояти ҳокимлиги Ахборот хизмати раҳбари Аҳрор Содиқов.\nРасмий хабарда Чироқчида коронавирус инфекцияси аниқланган деяётганларга жавобан ҳокимлик текширувлардан сўнг ушбу туманда коронавирус инфекциясини юқтириб олганлик ҳолати қайд этилса, https://t.me/koronavirusinfouz канали орқали расмий маълумот берилишини маълум қилмоқда.\nЭслатиб ўтамиз, ваҳима тарқатганлик учун жиноий жавобгарлик мавжуд.\nМарҳамат туманига ҳоким тайинланди. Аввалги ҳокимни Президент Андижонга ташриф чоғида ишдан олган эди\nЭртага Истамбул ва Ростов-Донда қолиб кетган ўзбеклар чартер рейсда олиб келинади\nНавоийда яна 31 одамда коронавирус аниқланди. Ўзбекистонда беморлар сони 3333 нафар бўлди


Журналистлар Тереза Мэй ва ЕИ ўртасидаги Brexit бўйича махфий келишувдан хабар топишди - Zamin.uz\n13:13 / 04.11.2018\nЖурналистлар Тереза Мэй ва ЕИ ўртасидаги Brexit бўйича махфий келишувдан хабар топишди\nБуюк Британия бош вазири Тереза Мэй европалик музокарачилар билан Британия Европа Иттифоқидан чиқишида ён берилишига эришган. Унга кўра, Буюк Британия ташкилотдан чиқса ҳам, Божхона иттифоқида қолади. Бу ҳақда The Times юқори доиралардаги манбасига асосланган ҳолда хабар тарқатган.\nБуюк Британиянинг Европа Иттифоқидан чиқиши ҳақидаги ҳужжатда Британиянинг Божхона иттифоқидаги аъзолигини сақлаб қолиш бўйича келишув қўшилган, Лондон келишувдан чиқиш ихтиёрини сақлаб қолган. Шу тариқа, Мэй хоним евроскептикларни Британия Божхона иттифоқида узоқ муддат қолмаслигига ишонтирмоқчи бўлган.\nБундан ташқари, газета маълумотига кўра, Тереза Мэй Брюссель билан иқтисодий ҳамкорлик бўйича келишувга эришиши мумкин. Унга кўра, Британия ЕИ билан худди Канада каби очиқ савдони сақлаб қолиши мумкин бўлади.\nҚайд этилишича, Brexit бўйича музокаралар жараёни фаоллашган. Якуний ҳужжат 50 саҳифадан ортиқроқ ҳажмда бўлиши кутилмоқда.\nБританиянинг Божхона иттифоқида қолиши Шимолий Ирландия ва Ирландия Республикаси билан чегаралар ўрнатилишидан сақланиш имконини беради.\nМузокаралардаги энг баҳсли мавзу Ирландия Республикаси (Евроиттифоқ аъзоси) ва Шимолий Ирландия ўртасидаги чегара бўлиб қолмоқда. Бир оролнинг икки қисми ўртасида тўсиқ бўлмаслиги 1998 йилги келишув шарти ҳисобланади. Лондон ҳам, Брюссель ҳам чегара шаффофлигича қолиши тарафдори. Аммо томонлар бунга қандай эришиш мумкинлиги борасида келиша олишмаяпти. Бош вазир Тереза Мэйнинг ҳозирги режасида Британиянинг Европа ягона бозори (ЕЯБ) ва ЕИ Божхона иттифоқидан чиқишини ҳам кўзда тутади. Мамлакат ЕИдан мустақил савдо сиёсати олиб бориши ва учинчи давлатлар билан келишувлар тузиши учун Британия бу институтлардан чиқиши зарур.\nЕвроиттифоқ Шимолий Ирландия вақтинча ЕЯБ ва Божхона иттифоқи аъзоси бўлиб қолишини таклиф қилмоқда. Аммо Мэй хонимнинг фикрича, бундай қадам конституцион тузумни парчалаш ва мамлакат ҳудудий яхлитлиги бузилишига олиб келиши мумкин. Бунга Шимолий Ирландиянинг Демократик юниончилар партияси ҳам қаршилик қилмоқда. Ушбу партия аъзолари ЕИдан фақат умумий шартлар асосида чиқиш тарафдори.\nЧегарада назорат-ўтказиш пунктлари ва чегарачиларнинг пайдо бўлиши эса бир-бири билан ҳамкорлик қиладиган икки Ирландиянинг фуқаролари ва бизнесига қийинчилик туғдиради.\nАввалроқ The Times Тереза Мэй Брюссель билан Британия компаниялари Brexit’дан кейин ҳам Европа бозорларида ишлаш учун имконият сақлаб қолгани бўйича келишувга эришгани тўғрисида ёзганди.\nАйни вақтда Тереза Мэй офиси The Times мақоласига муносабат билдирган.\n«Бунинг барчаси спекуляция. Бош вазир аниқ тушунтириш берди, биз келгусидаги муносабатлар бўйича яхши йўлда кетмоқдамиз ва келишув 95 фоизга ҳал бўлган», — дея Британия ҳукумати вакили сўзларини келтирган Reuters.\nBrexit 2019 йилнинг 29 мартига белгиланган, кейин ўтиш жараёни бошланади ва 2020 йилга қадар давом этади. “Замин” янгиликларини “Youtube”да кузатиб боринг\n17-10-2019, 16:05, Дунё\n25-08-2019, 07:53, Дунё\n17-01-2019, 10:30, Дунё\n26-06-2016, 23:22, Дунё\nЯнгиликлар » Дунё » Журналистлар Тереза Мэй ва ЕИ ўртасидаги Brexit бўйича махфий келишувдан хабар топишди


Осиё тараққиёт банки Олмаота-Иссиқкўл автомобиль йўли қурилишини қўллаб-қувватлайди\nОсиё тараққиёт банки (ОТБ) «Олмаота – Иссиқкўл» муқобил автомобиль йўли қурилишини қўллаб-қувватлашини маълум қилди.\nБу ҳақда 13 ноябрь куни Қирғизистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси раиси ўринбосари Азиз Алиев ва ОТБнинг Қирғизистондаги доимий ваколатхонаси директори Лао-Арая Канопкан ўртасидаги учрашувда маълум бўлди. Қирғизистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг расмий сайтида хабар қилинганидек, музокаралар чоғида ушбу лойиҳани давлат-хусусий шериклик доирасида илгари суриш масаласи, шунингдек, лойиҳанинг техник, молиявий, иқтисодий ва бошқа жиҳатлари кўриб чиқилди.\nАзиз Алиев ўз нутқида ушбу лойиҳани амалга ошириш муҳимлигини таъкидлади ва ОТБ вакилларига кўрсатган ёрдами учун миннатдорчилик билдирди. «Лойиҳа, шубҳасиз, мамлакатнинг туризм, транспорт ва савдо салоҳиятига ижобий таъсир кўрсатади. Вазирлар Маҳкамаси уни ҳаётга татбиқ этишда ҳар томонлама ёрдам беради», деб ишонтирди мулозим ва тегишли давлат органларига лойиҳани тезроқ ишга тушириш бўйича зарур ишларни амалга оширишни топширди.\nҚирғизистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси Олмаота (Қозоғистон) шаҳри ва Қирғизистон Республикасининг Иссиқкўл вилоятини боғловчи муқобил йўл саёҳат вақти ва нархини қисқартиришини, бу эса қатновлар частотасининг ошишига олиб келишини таъкидлади. Қирғизистон ҳукуматининг фикрича, янги йўл «минтақавий иқтисодий ривожланиш воситаси бўлиши кўзда тутилган, чунки бу сайёҳлар оқимининг кўпайишига ва сармояларни рағбатлантиришга олиб келиши мумкин».\nЭслатиб ўтамиз, Қирғизистон ва Қозоғистон илк бор 2015 йилда Олмаота – Чўлпон-Ота автомобиль йўлини қуриш бўйича келишиб олган эди. Сўнгра йўл қурилиши тугалланиши билан икки шаҳар орасидаги масофа бор-йўғи 250 километрни ташкил этиши, яъни қозоғистонликлар Иссиқкўлга 2,5 соатда етиб бориши маълум қилинди.


Андижонда Янги йилни уч миллиондан ортиқ киши қарши олди - Андижоннома\nАндижонда Янги йилни уч миллиондан ортиқ киши қарши олди\nЎтган йил давомида Ўзбекистонда аҳоли сони 533,4 минг кишига кўпайди ва 2018 йил 1 январь ҳолатига Ўзбекистоннинг доимий аҳолиси сони 32,65 миллион кишини ташкил этди. Давлат статистика қўмитаси матбуот хизматининг маълумотига қараганда, аҳолининг ярмидан кўпи (16,53 миллион киши) шаҳар аҳолисидан иборат.\nАндижон вилоятида аҳоли сони жорий йил бошида 3,011 миллион кишига етган. Бу, Ўзбекистонда яшаётганларнинг 9,2 фоизини ташкил этади. Мазкур кўрсаткич билан Бобур замин юрти доимий аҳоли сони бўйича мамлакатда 4-ўринда турибди.\nМинтақалар кесимида аҳолининг энг катта сони Самарқанд (3,72 миллион киши ёки республика аҳолисининг 11,4 фоизи), Фарғона (3,62 миллион киши ёки 11,1 фоиз), Қашқадарё (3,148 миллион ёки 9,6 фоиз) вилоятлари ҳиссасига тўғри келмоқда.


Qur'onni o'zidan diniy savollarimga javob topa olmayapman - Musulmonlar\nFatvolarHikmatQur'on va Sunnat butunligi\nМуҳтарам илм ҳайъати, бир муаммони ичига кириб қолганман. Баъзан фақат Қуръонни ўзини ўқиб, бошқа китобларга асло мурожаат қилмасликка қарор бераман. Аммо, Қуръондан қандай намоз ўқиш кераклигини ҳам топа олмайман ҳатто. Бир ишни тўлиқ бажаришни хоҳлайман. Шу сабабли Қуръонни тўлиқ ёд олишга ҳаракат қилдим. Шу сирада ҳадисларни бир чекадан ёдлашга киришдим-у, лекин кейинчалик буни тўхтатдим. Чунки, ҳадислар оятлардек мингта атрофида эмас, балки ҳадислар сони юз мингга ҳам бориши мумкин экан. Ён-атрофимда мени назорат қилиб турадиган ва диний масалаларимда менга қатъий қарор ва фатво бериб турадиган ҳеч кимим йўқ. Оятлар билан ҳадисларни бир-бирига боғлиқлик тарафини тушунтириб беришингизни сўрайман. Баъзи оятларда Қуръонда ҳар нарсага бир ўрнак келтирилгани, Қуръон очиқ-ойдин бир китоб экани, Қуръонда ҳар нарса очиқ-ойдин баён қилингани, диний мавзулар ҳақида етарлича маълумот келтирилгани ҳолда, нима учун мен ундан ўзимга керакли масалаларда жавоб топа олмайман? Бунга қандай изоҳ берасиз?\nҚуръон табиат кабидир. Табиат Аллоҳнинг яратган оятлари бўлса, Қуръон элчилари орқали юборган оятларидир. Бу иккаласи ўртасида асло зиддият йўқ. Чунки, иккаласини ҳам эгаси битта.\nАллоҳни табиатга қўйган қонунлари Қуръон оятларида яна бир бор – инсониятни фойдаси ва тараққиёти учун – эслатиб келтирилган. Сиз табиат меваларидан ейсиз, сувларидан ичасиз. Бунга сиздан катта куч ҳам, ҳар қандай соҳадаги мутахассислик ҳам талаб қилинмайди. Чунки табиатда бундай тайёр неъматлар бор. Лекин, табиатда тайёр нон йўқ. Сиз агар нон емоқчи бўлсангиз, аввало буғдой эккан деҳқонга, уни парваришлаб ўстирганга, буғдойни янчиб ун қилган тегирмончига, ундан хамр тайёрлаб уни тандирда ёпиб пиширган новвойга ва уни бозорга олиб чиқиб сизга сотган инсонга эҳтиёжингиз тушади. Осонликча бу табиат ичра нонга эришиб бўлмайди. Аммо нон табиатнинг бир маҳсулидир сув ва шириндан шакар мевалари каби. Нон ва у каби кўплаб табиатдаги бор нарсалардан тайёрланадиган неъматларни тайёрлаш учун кўплаб ўз ишини устлари ва соҳа мутахассислари керак бўлади. Тайёр нонга қараб уни қандай тайёрланганини била олмайсиз. Ҳадислар ҳам айнан нон кабидир. Уни Набий алайҳиссалом тайёрлаганлар. У ҳадисларни қайси оятларга қараб қандай чиқариб олганини ҳар ким ҳам билмайди ва тушуниб етмайди. Оддий ош таомини ёки бир ширин пишириқни тайёр ҳолга келтириш учун ўз ичини усталарига эҳтиёж сезилгандек, ҳадисларни қайси оятлардан чиқариб олинган ҳикматлар эканини ҳам ўз илмий соҳасининг етук мутахассисларигина тушуниб етадилар. Намоз неча ракат экани ва қандай ўқилиши ҳақида албатта етарлича оятлар бор, аммо бу оятларни бир орага келтириб уларни биргаликда ўқиб улардан ҳикмат йўли орқали ҳукм чиқариш мутахассис олимларнинг қўлидан келадиган ишдир. Бу илмга ҳикмат дейилади. Ҳар қандай илмда, муваффақият ва етукликка эришиш учун ҳикмат услубидан фойдаланиш керак.\nHadis Hikmat Kitob va Sunnat butunligi Qur'on\nPayg’ambar hech narsani Allohning iznisiz halol yoki harom qilolmaydi