Умарали Норматов. Сержило кулги (1991) - www.ziyouz.uz\nБош саҳифа МатбуотҚайта қуриш даври матбуотиУмарали Норматов. Сержило кулги (1991)\nАбдулла Қодирийнинг ҳажвий мероси ҳанузгача тўлалигича йиғилган, атрофлича ўрганилган эмас.\nАдибнинг ҳажвий истеъдоди 20-йилларда тўлароқ намоён бўлган. Ёзувчи ўша кезлари бизда «ўткир кулги ижодчилари йўқлигидан», «бу кунги ҳажвиётимизда кескинлик» етишмаётганлигидан афсусланади. «Бироқ яхши хусусиятимиз шундаки, ҳар замон жамиятнинг қитиғини излаймиз, излашдан чарчамаймиз ва ўтириб ҳам қолмаймиз», дея ўзига таскин беради: янги инқилобий ҳажвчилик «ёшлиги жиҳатидан дағаллиги, қўполлиги ва камчилиги бўлиши ҳам табиий» эканини эътироф этади.\nДарҳақиқат, ўтган асрда Гулханий, Муқимий сингари ҳажвчиларни берган ўзбек адабиётида асримизнинг дастлабки йигирма йили давомида ёрқин ҳажвий истеъдодларни, баркамол ҳажвий асарларни деярли кўрмаймиз. Агар инқилобдан бурунги ҳажв кўпроқ тараққийпарвар адиблар қўлида маърифатпарварлик — жадидчилик ғояларини тарғиб этишга, «қолоқ удумлар»ни қоралашга хизмат қилган бўлса, инқилобдан кейин янги ҳукмрон инқилобий мафкуранинг «ўткир қуроли»га айланди; эски тузумни, унинг маънавий асосларини, эски жамият устунлари бўлмиш мансабдор, бой ва руҳонийларни қаҳру ғазаб билан қоралаш, савалашга тушди. Бу даврда яратилган аксари ҳажвий асарларда қаҳру ғазаб, қоралаш, фош этиш бор-у, чинакам санъат асарига, чин маънодаги реалистик ҳажвиётга хос, Қодирий ибораси билан айтганда, «характер кулгиси», ҳаётнинг, турмуш ҳодисаларининг холис ва теран таҳлили йўқ. Қодирийнинг кўплаб ҳажвиялари ҳам бундай камчиликлардан холи эмас. Айни пайда, 1915 йилда битилган «Улоқда» ҳикоясидан бошлаб ёзувчи ижодига кулгининг хилма-хил товланишлари — енгил ҳазил, нимтабассум, киноя-кесатиқ, пичинг йўллари билан халқ турмуши манзараларини холис туриб чизиш, персонажлар қисмати ва табиати моҳиятини очиш майллари кўзга ташлана бошлаган эди. Бу жиҳатдан «Отам ва большевик», «Тинч иш», «Бечора Розиқбой ака», «Маслаку мақсаддан шаммаъи изҳор» каби асарлари ажралиб туради. 20-йиллар миёнасида яратилган «Калвак махзумнинг хотира дафтаридан», «Тошпўлат тажанг нима дейди?» қиссалари янги инқилобий ҳажвиётимизнинг жиддий ютуғи бўлди. Бу асарларда ёзувчи кулгиси чиндан ҳам «характер кулгиси» даражасига кўтарилди, муаллиф энди ҳаётдаги, одамлар табиатидаги муайян салбий ҳодисаларни соф мафкуравий мавқеда туриб нуқул бирёқлама қоралаш, фош этиш йўлидан бормай, характер ва ҳодисаларни бутун мурккаблиги, зиддиятлари билан кўрсатишга жазм этади. Ҳа, Қодирий буюк сўз усталарига хос реалистик тасвирнинг сеҳрли қудратини кўрсатди, ҳаттоки ҳажвий персонажлар талқинида ҳам бир хилдаги ранг, оҳанглардан қочиб бўёқларнинг ранг-баранг жилоларини намоён этди. Бундай фазилат «Ўтган кунлар» романидаги Ўзбек ойим, «Меҳробдан чаён»даги Солиҳ маҳдум, «Обид кетмон»даги Хатиб домла, мулла Муҳсин образлари ифодасида яна ҳам сайқал топган. Мазкур сиймолар жаҳон адабиётидаги ҳажвий характерларнинг энг мумтоз намуналари қаторидан ўрин олишга ҳақли.\nҚодирийга, Қодирий ижодига жоҳилларча муносабат айни унинг ҳажвий асарларини нотўғри тушуниш, талқин этишдан бошланди: чунончи, адибнинг 1926 йили «Муштум»да босилган «Йиғинди гаплар» ҳажвиясидаги жумҳурият раҳбарлари ҳақида овсар бир персонаж тилидан айтилган беозор танқид, ҳазил аралаш ҳақ гап учун унга сиёсий айб қўйилиб қамоққа олинди, адиб устидан иғво, бўҳтонлар уюштирилди. Ўзбек ойим, Солиҳ маҳдум каби персонажлар ўша давр танқидчилигида, умуман ёзувчининг ютуғи сифатида нисбатан ижобий баҳоланган бўлса-да, бу хил, образлар моҳияти анчайин юзаки талқин этилди. Сўнгги пайтларда «Меҳробдан чаён», «Обид кетмон» персонажлари теварагидаги айрим баҳслар, янгича изланишлар жараёнида фақат мазкур асарлар персонажларигина эмас, умуман Қодирий ижодидаги ҳажвий характерларнинг адабиётшуносликдаги талқини кескин танқидга, қайта кўриб чиқишга муҳтож экани маълум бўлиб қолди. Шуниси қизиқки, аксар тадқиқотчилар «Меҳробдан чаён»даги Солиҳ махдумни салбий тип, қабоҳатлар тимсоли тарзида баҳолайдилар, ўз даъволарини романдан олинган далиллар асосида исботлашга ҳаракат қиладилар. Танқидчи Азим Раҳимов «Солиҳ махдумда нима айб?» мақоласида («Ўзбекистон адабиёти ва санъати», 1980 йил 3 август) эса бу шахс устига қўйилган айбларни рад этишга, ҳар боб билан уни оқлашга — реабилитация қилишга тиришади, махдумнинг «ижобий ишлари»ни, «инсоний фазилатлари»ни тасдиқлайдиган далиллар келтиришга уринади. Ёш адабиётшунос Муртазо Қаршибоев «Солиҳ махдум фариштами?» мақоласида («Ўзбекистон адабиёти ва саньати», 1990 йил 2 ноябрь) эса ислом мафкураси нуқтаи назаридан келиб чиқиб А. Раҳимов даъвосига эътироз билдиради. Солиҳ махдумни ўта салбий кимса сифатида қоралайди. У ҳам романдан ўз қарашларини тасдиқлайдиган талай далилларни топишга эришади. Эҳтимол, яна бир тадқиқотчи мазкур образга бошқа томондан ёндашиши, ўз қараши исботи учун янги далиллар топиши мумкин. Хўш, нега шундай? Гап шундаки, адиб бу образ тасвирида реализмнинг энг мўътабар мезонларига амал қилган, ўзининг шахсий майллари, мафкуравий мақсадларидан юксакроқ турган; бу шахс ёзувчининг хоҳиш-иродаси билан эмас, ўз ички мантиқи асосида объектив шароит, вазият тақозосига кўра ҳаракат қилади, Аллоҳ инъом этган зуваласидаги мавжуд табиий хусусиятларни ошкор этади. Характер ва ҳаракат мантиғига кўра, менингча, Солиҳ махдум асардаги икки қутб — «номарғуб-манфий қаҳрамонлар» ёки «марғуб қаҳрамонлар» тоифасига ҳам кирмайди. У икки ўт орасида қолган, табиатидаги ожиз майлларнинг қулига айланиб, шайтон васвасасига учиб, вазият, шароит ҳукмига бўйсуниб ҳам аянчли, ҳам кулгили аҳволга тушиб қолган шўрлик бир банда. Дарҳақиқат, унда қатор ижобий фазилартлар бор, бироқ улар ўқувчида ўзига нисбатан жозиба, меҳр уйғотишга тўла қодир эмас; унда кўп ярамас одатлар бор, бу ҳол эса, негадир, унга нисбатан сизда кескин бир нафрат ҳам туғдирмайди: кўп ўринларда, хусусан, пировардида унинг аянчли ҳолига сиз ҳеч қачон астойдил ҳамдам бўлолмайсиз. Ёзувчи халқ кулгисининг ғоят хилма-хил жилоларини ишга солиб махдум табиатининг жамики қирраларини кўрсатади. Мазкур образ туб моҳиятини мана шу ифодалар ранг-баранглигини назарда тутмай туриб очиш, тагига етиш мушкул; фақат бир ёки икки жиҳати билангина у ҳақда узил-кесил ҳукм чиқараман деган киши, шубҳасиз, янглишади.\nШундай бирёқламалик адибнинг «Калвак махзумнинг хотира дафтаридан», «Тошпўлат тажанг нима дейди?» каби асарлари талқинида ҳам кўзга ташланади. И. Султон ўзининг «Абдулла Қодирий» тадқиқотида биринчилардан бўлиб бу икки асарни анча кенг таҳлил этган, уларнинг асосий руҳи «ижтимоий ҳаётнинг ҳамма соҳаларида, айниқса кишиларнинг онгида» сақланиб қолаётган эскилик қолдиқларига, эксплуататор синфлар идеологияси саналмиш динга, «фақат капитализм сарқитларигагина эмас, феодализм қолдиқларига қарши кураш»дан иборат эканлигини айтади. Бугина эмас. Олимнинг фикрича, «Абдулла Қодирий салбий характерларни тасвирлаш орқали ижобий ҳодисаларни тасдиқ этади», «ёзувчи совет давридаги ижобий ҳодисаларни шу ҳаётда эскилик сарқити бўлган салбий персонажлар орқали тасвир этади» (И. Султон. Тўрт жилдлик, 11-жилд, 345-бет).\n«Ўзбек совет адабиёти тарихи»да (1-жилд, 1968) ҳам, «Калвак махзум…» билан «Тошпўлат тажанг…» асосан феодал ўтмишнинг кишилар онгидаги сарқитларини фош этувчи асарлар сифатида қаралади. «Ёзувчи бу асарларда, — дейилади ўша китобда, — ўтмиш сарқитлари, руҳонийлар ва текинхўр такасалтангларни қаттиқ танқид қилади, уларнинг янги ҳаёт қуришимизга кўрсатаётган қаршиликларини очиб ташлайди» (71-бет.) Бу асарлардаги етакчи персонажлар моҳияти одатдаги қарашлар доирасида шарҳланади. Чунончи, Махзум — реакцион руҳоний, эски тузумнинг кўпгина ярамас томонларини ўзида мужассамлаштирган, у янги тузум афзалликларини тушунишдан жуда узоқ кимса (262-бет). Калвак махзум ўтмишига оид тасвир маъноси шундай изоҳланади: «Таржимаи ҳол» билан танишар эканмиз, ички дунёси чирик, ташқи дунёси кулгилик калвак Махзумгина эмас, балки бундай тубан тушунчали бузуқ ахлоқли кишиларни етиштирган ўтмиш жамият, қолоқ ижтимоий тузум иллатлари ҳам кўз ўнгимизда намоён бўлади« (264-бет). Махзумнинг шўро давридаги саргузаштларига оид тасвир маъносининг «Тарих»даги талқини эса мана бундай: «Октябрь социалистик революциясидан кейинги янги тарихий шароитда — Калвак Махзум каби кишилар тоифасининг илдизига болта урилган бир вақтда — реакцион руҳоний уламолар дарғазаб бўлдилар, прогрессив кишиларга қарши ғийбат ва бўҳтонларни ёғдирдилар». (264-бет). «Тарихида «Тошпўлат тажанг» хусусида мухтасар қилиб у «ўтмишдаги қолоқ ижтимоий тузумнинг ярамас сарқитларидан қутила олмаган тубан кишиларнинг типик бир вакили» дейилади (261-бет). А. Алиев «Абдулла Қодирий» китобида «Калвак большевикларнинг, янгича кишилар ва янгича тартибларнинг ашаддий душмани», «калваклар гуруҳи совет замонасидаги энг реакцион элементлардан бири» (67-бет); Тошпўлат эса «бекорчилик орқасида текинхўрликка ўрганиб, янги ҳаётдаги ҳамма нарсага нафрат билан қарайдиган бебурд чапани» деб ёзади (62-бет). Азим Раҳимов «Солиҳ махдумда нима айб?» мақоласида яна ҳам кескинроқ қилиб «Калвак махзум жоҳил ва нотавон, жисмоний ва маънавий мажруҳ бир шахс», «унда қизғин фаолият учун куч ҳам, билим ҳам, қобилият ҳам йўқ», «ўта кетган худбин, ақли кўтоҳ бир нодон», «юз бераётган катта ижтимоий-иқтисодий ўзгаришларга тор манфаатпарастлик доирасидан қарайди», «у жамият тараққиёти томонидан четга улоқтириб ташланган жирканч кимса» дейди. Ниҳоят, энг кейинги манбалардан бири «Ўзбек совет адабиёти тарихи» дарслигида ҳар икки асардаги асосий гап эскини, салбийни инкор этиб, фош қилиб янгининг улуғвор, ҳаётий, пўртанавор одимларини тасдиқлашда ва олқишлашда» экани таъкидланади (32-бет).\nМен «Калвак махзум…» ва «Тошпўлат тажанг…» ҳақидаги бу хил фикрларни бутунлай рад этмоқчи эмасман, уларда бир қадар ҳақиқат бор, албатта. Аммо ҳар икки асарнинг, улардаги етакчи персонажларнинг маъно-мазмун доираси фақат шулардангина иборат эмас.\nАввало ҳар икки асарнинг асосий руҳи ўтмишни қоралаш, феодал ўтмиш сарқитларини фош этиш, совет даври воқелигини, ҳаётдаги янгиликларни тасдиқлаш ва олқишлашдан иборат деб санаш, яъни асарларни соф мафкуравий тарафкашлик маҳсули деб қарашнинг ўзида муаяйн бирёқламалик бор. Ҳар икки асарни тадқиқ этишга киришганда ёзувчининг мазкур асарлар ва уларнинг етакчи персонажлари хусусида айтган мулоҳазаларини ҳам назарда тутмоқ даркор. Махзум ҳақида Қодирий дейди: «Калвак махзумни ўқинг: кўбдан ҳақиқий ҳаёт билан алоқаси узилган, мадраса хурофати билан мияси ғовлағон холис бир маҳалла имонини кўрасиз». Сўнгра Тошпўлат ҳақида мана бундай дейди: «Тошпўлатни ўқинг: ишсиз, бири бит, бири сирка бўлмаган ва шу фақирлик орқасида ўғрилиқ ва фахшият денгизида сузиб тажангланган холис бир чапанини кўрасиз». Эътибор беринг, адиб бош қаҳрамонлари — Махзум, Тошпўлат характерлари ирода йўналишларининг етакчи жиҳатларига ишора қиляпти, шунинг баробарида ҳар иккала шахс табиатининг бир муштарак жиҳатини — уларнинг «холис» одамлар эканини уқдиряпти. Маълумки, ҳар иккала асар ҳам ўша етакчи персонажлар тилидан ҳикоя қилинади. Табиийки, улар ҳодисаларни ўз савияси, нуқтаи-назаридан туриб баҳолайдилар. Бироқ улуғ реалист ёзувчи санъатининг сеҳри шундаки, муаллиф мадраса хурофати билан мияси ғовлаган мутаассиб руҳоний — Махзум, ишсизлик ва фақирлик орқасида эзилиб тажангланган чапани — Тошпўлат табиатига хос ажиб бир холисликни ҳам кашф этади. Бир қарашда хийла тарафкашлик билан ҳикоя қилинаётган ҳодисаларда ҳаётнинг холис, объектив манзараси гавдаланади. Ҳар икки асарни синчиклаб ўқир экансиз, уларда сиз фақат феодал ўтмишни қоралаш, эскилик сарқитларини, мутаассиб руҳоний ва тажанг-безорини фош этиш ёки шўро даври янгиликларини тасдиқлаш, олқишлашнигина эмас, айни пайтда ўтмишдан мерос қатор халқ удумларини — қандай бўлса шундайлигича, манфий ва мусбат томонлари билан кўрасиз. Махзум, Тошпўлат ва уларга яқин кишиларнинг кечмишдаги талай нохуш жиҳатлари баробарида уларнинг табиий, инсоний қувончу ташвишларига шерик тутинасиз: шўро даври воқеалари қаламга олинганда адиб нуқул етакчи персонажлар нигоҳида салбий бўлиб туюлган марғуб ҳодисаларгагина эмас, балки 20-йиллар ҳаётига, социалистик воқеликка хос бир қатор жиддий, нохуш ҳодисаларга ҳам эътиборимизни тортади. Янги инқилобий давр ривожининг мураккаб ички зиддиятларини бадиий таҳлил этади. Бу ҳол 20-30-йилларда жоҳил кимсалар даъво қилганидек, асло ёзувчининг янги жамиятга нохуш муносабати, қандайдир «ғарази», «душманлиги», «революцияга қарши хатти-ҳаракати» аломати эмас, балки виждони пок, ҳақгўй адибнинг чин фуқаролик бурчини адо этганлиги тасдиғидир.\nГапни Калвак махзумдан бошлайлик. Сир эмас, асар бошида Махзумни фош этишга уриниш хийла кучли, ёзувчи ҳар боб билан Калвакни қоралаш, масхаралашга тушади, айрим ўринларда муаллиф қаҳрамонини характер мантиғига зид хатти-ҳаракатлар қилишга мажбур этаётгандай туюлади. Чунончи, Махзумнинг ит уриштираётган болалар қилиқларидан завқланиши, ўн икки ёшли қиз болага беҳаёларча тегажоқлик қилиши, уни чапаниларча сўроққа тутиши, қизалоққа қарата: «Эмчагинг олмадек бўлиб қолибдир: ўйнашинг ҳам борми?» дейиши — булар мадраса хурофати билан мияси ғовлаган мулла одамнинг гапи эмас, бу гапларни Тошпўлат тажангга ўхшаш чапани одам айтса, унга тўла ишониш мумкин эди. Шунингдек, Махзумнинг дунёга келиш тарихи, чақалоқлик йиллари, касалликларга чалиниш воқеалари баёнида ҳам инсон шахсини таҳқирлаш, масхаралаш, бу борада меъёридан чиқиб кетиш ҳоллари учрайди. Бунинг муайян объектив сабаблари бор, албатта. Маълумки, «Калвак махзум» 1923 йили ёзила бошлаган эди. Ўша кезлари мамлакатда «феодал ўтмиш»га, «ўтмиш сарқитлари»га, жумладан, динга, диний ақидаларга, диндорларга қарши шафқатсиз кураш авж олдириб юборилган, кўплаб зиёлилар, ижодкорлар мана шу курашга сафарбар этилган эди. Қодирийдек эътиқоди бутун аллома ҳам замона зайли туфайлими, ихтиёрийми ёки шайтон васвасаси, шубҳа-гумонлар, руҳий-маънавий иккиланиш, изланишлар оқибатиданми — қандайдир сабаблар билан муайян муддат шу жангу жадалларда қатнашди, дин ва диний удумларни ёппасига қораловчи, рад этувчи асарлар ёзади. Биргина мисол: «Замонанинг зайли» мақоласида «Миллатнинг пешонасининг шўри бўлган, тўғриси, миллатнинг соф ва тоза миясини сиқиб олиб, ўрнига ҳайвон мияси ўрнаштирган оқ саллали девларни бир чуқурга тиқиб, устига маориф ва маданият асосини қурсак қандай ур-йиқит базм бўлур эди», деб ёзади.\n«Калвак махзум» Қодирий худди шундай қарашлар гирдобида пайтида ёзила бошлаган. Табиийки, бу ҳол асарда, руҳоний Махзум образи талқинида ўз муҳрини қолдирган. Аммо реалист ёзувчи ўзининг ўша кезлардаги мафкуравий ақидаларидан, майлларидан юксакликка кўтарилиб, айни ўша ҳажв тиғига рўпара қилинган руҳоний Махзум, унинг шахсияти, муҳити, ўтмиши ва шўро давридаги саргузаштлари билан боғлиқ объектив ҳақиқатни ҳам айтишга, кўрсатишга муваффақ бўлган.\nҲеч шубҳа йўқки, ота-она тилаб олган, оилада якка-ягона ўғлон — Калвакнинг ўта эркатой ўсгани, мударрис ота паноҳида мадрасада шалтоқ ишлар билан машғул бўлгани, отасининг ҳам шалтоқ ишларга алоқаси борлиги, қаллоб йўллар билан фариштадай қизга уйланиши, кўнгилсиз келинга ваҳшийларча тажовузи ва бу ишнинг нохуш оқибатлари — шу каби ўринларда ёзувчининг кулгиси ҳақиқатан ҳам заҳарханда қаҳқаҳага айланади, муаллиф қаҳрамони табиатидаги қабоҳатларни боплаб фош этади. Шулар баробарида, адиб ота билан онанинг ёлғиз фарзанд тарбияси, саломатлиги, камоли, истиқболи, бахти деб чеккан азиятларини ҳам тушуниб, юракдан ҳис этиб қалам тебратади. Бу дардчил, кўримсиз, ношуд-нотавон, калвак табиат ўғлон ота-она бошига не-не ташвишу савдоларни солмади, ахир! Хусусан ўғлининг мадрасадаги шалтоқ ишлари ошкор бўлган кезлардаги ота ҳолати, сўнгра нобоп ўғлоннинг чимилдиқда келинчакка қилган тажовузидан кейин қудалар, эл-юрт олдида шармандалик ва қўрқувдан таҳликага тушиши, яна ўша бахти қаро ўғилнинг бошини иккита қилиш йўлидаги ташвишлари — ҳажвий асар бағридан шундай тиғиз, мунгли руҳий драматик тасвирларнинг жой олиши санъатда сийрак учрайдигак ноёб ҳодиса! Шунингдек, китобхон мадраса хурофати билан мияси ғовлаган Махзумнинг ҳаётдаги бир қатор мақбул ўзгаришлар, янгиликлар, таркиб топиб бораётган янгича таомилларни ҳазм қилолмай ноқулай аҳволга тушиб қолишидан қаҳқаҳ отиб кулади; қироатхонада эркак ва аёлнинг оддий инсоний муносабатлари Махзумга фаҳш бўлиб туюлади; у қироатхонанинг одамларга текин хизмат қилиши сабабига тушунолмайди, янги илмий китобларга нафрат билан қарайди, уларни «ағдариш-тўнтариш қилуб кўчага чиқариб» ташлагиси келади; маҳаллий халқ ёшларини марказга ўқишга юборилиши унга зўравонлик бўлиб кўринади ва ҳоказо. Бундай ўринлардаги пичинг, киноя-кесатиқлар муҳим ижтимоий маъно касб этади. Аммо Махзўм қисмати, саргузаштлари ифодасида бошқа жиҳатлар ҳам мавжуд. Махзум табиати эътибори билан ҳар қанча кулгили бўлмасин, у аянчли кимса. Аввало Оллоҳнинг ўзи унинг бахтини кемтик қилиб яратган, болалиги дарду ташвишлар билан ўтган, вояга етиб уйланганида илк қувонч азага айланган; орадан анча фурсат ўтиб, ўзига муносиб аёлга унашув асносида ота оламдан ўтади, тўйга аталган нарсалар ота азасига харж қилинади; сўнг отадан қолган мулкнинг бир қисмини сотиб уйланади, фарзанд кўради, бахтли бўлдим деб қувонади, аммо бирин-кетин икки фарзандини қаро ерга бериб жудолик ўтида ўртанади. Ниҳоят, яккаю ягона қизини вояга етказиб, узатиб энди «тинчигани»да юртда инқилобий ўзгаришлар бўлиб, большевойлар сиёсати туфайли мадрасалар ёпилади, диндорларга, эски зиёлиларга муносабат кескинлашади, кўплар қатор Махзум ҳам тирикчилик манбаидан — имоматдан ҳайдалади, кўча-кўйларда сарсон бўлиб қолади: «бу вақтда тириклик тошдан қаттиқ, бола-чақанинг ташвиши кишини қайси кўйларга солмайдир…» Махзум ночор дуохонлик қилишга мажбур бўлади, аммо дуохонлик орқасида кун кўриш бисёр қийин, бахтига кампири бор экан «ипу иплиқ қилиб» рўзғорни тебратади; Махзумнинг «Муштум» идорасига ёзган хатидаги имоматдан тушиб қолгандан бери бениҳоя дилгирлиги, эртадан-кеч қиладиган иши уйга кириш, эшикка чиқиш — бундан бошқа гап йўқлиги, бекорчиликдан эр-хотин орасида дилхунлик давом этаётгани хусусида қилган шикоятлари ифодасида кулги оҳангидан кўра қаҳрамоннинг ночор аҳволига ачиниш туйғуси устивор.\nМахзум саргузаштлари талқинидаги яна бир ғоят муҳим йўналиш ҳозирга қадар адабиётшунослар эътиборидан четда қолиб келаётир. Гап шундаки, гўё Махзум учун тушуниксиз, ғайритабиий, кулгили бўлиб туюлган ҳодисалар замирида тамомила бошқа бир маънони ўқиб олиш қийин эмас: бир қарашда Махзумни «фош этиш»га қаратилгандек бўлиб кўринадиган кулги тиғи ўша давр — 20-йиллардаги ижтимоий-сиёсий ҳодисаларнинг кўпгина жиддий томонларига, адиб ибораси билан айтганда «жамият қитиғига» тегиб ўтадики, ёзувчи бундай қалтис ишни бениҳоя усталик, катта маҳорат билан адо этади. Бунда у кўҳна адабиётимиздаги муҳим бир санъат — тажоҳи ул орифин — билиб-билмасликка, кўриб-кўрмасликка олиш усулини ишга солади. Эсланг, Махзум Мусҳафи Усмонийни — Қуръони каримнинг нодир нусхасини қидириб қироатхонага боради: маълум бўладики, уни ҳалқдан яширин — «пўлод сандиққа солуб соқлор экан»лар. У қироатхонада муқаддас диний китобларни сўраб-суриштиради, лекин бирортасини ҳам тополмайди. Демак, жамоатчилик аллақачон улардан маҳрум этилган. Махзумнинг бухоролик таниши тилидан шўро ижроиясига ёзган мактубида ўз-ўзини фош этувчи жиҳатлар талайгина, шулар баробарида шўро одамлари билан ўта эҳтиёткорона муносабатда бўлиш зарурлиги ҳақидаги гаплари кишини ҳушёр торттиради, чунки Махзумнинг «ул ҳаромзодалар андак сабабини айтиб дарҳол қамоққа олмоқдин ҳам тоймаслар» деган гапларида жиддий ҳақиқат бор. Бошқа бир ўринда ҳикоя қилинишича, Махзум масжидда ер ислоҳати хусусида амри маъруф қилиб, шариат бўйича бировнинг мулкини олиш аҳли мўминларга ҳаромлигини айтгани учун эртаси куниёқ милиционер келиб оёғини ерга теккизмай олиб кетади, аксилинқилобчи сифатида қамалиб кетишига оз қолади.\nКалвак махзум бир неча ўринда шўро ҳукумати, фирқа ходимларига рўпара келади. Одатдагидек, улар билан мулоқотда Махзум овсарлиги туфайли бир қадар кулгили ҳолатга тушади, айни пайтда ўша кулгили ҳолатларнинг ўзида ҳодисанинг бошқа жиҳатларига имо-ишора, пичинг-киноя мавжуд. Масалан, кўчада кетаётган Махзум милтиқ кўтарган милиционерга дуч келади, уни «ўрус» деб ўйлайди, кейинроқ билса у рус эмас, мусулмон боласи, ўзининг қуйи маҳаллалик таниши экан, ул йигит тирикчилик тошдан қаттиқ бу замонда бола-чақанинг ташвиши билан милицияга ишга кирганига иқрор бўлади; Махзум унга «Яширинча бўлса ҳам намозингни ўқи, чўқинғонингда ҳам ичингдан «худоё ўзинг кечир…» деб тур, қани бўлмаса бир «таджиди имон» қилайлик!» деганида бечора теваракка аланглаб калима айтади. Эҳтимол, 20-йиллар шароитида фидойи инқилобчилар назарида милиционер йигитнинг бу қилмиши мунофиқлик, шўро ходимига нолойиқ хатти-ҳаракат бўлиб туюлар. Аммо унинг ҳадикла теваракка аланглаб калима айтишида енгил кулги билан баробар нақадар самимият бор: устига устак одамларнинг виждон эрки, эътиқоди учун ҳадиксирашга мажбур этган сиёсатга муайян муносабат ҳам бор. Ўша ўринда Махзумнинг шундай сўзлари келтирилади: «Ул (милиционер— У.Н.) кетгандан сўнг мусулмонларнинг ҳолиға ниҳоятда афсус қилиб йиғладим: — оҳ, дедим, бу кофир мусулмонларнинг бошига нималар солмади — дедим». Бу ўша давр сиёсати учун хийла кескин айбнома. Бироқ бу гапларни Махзум, яъни «мадраса хурофати билан мияси ғовлаган», «овсар», «калвак», «қолоқ» одам айтгани учун билинар-билинмас елдек ўтиб кетади, ўқувчи унинг оҳларига, кўз ёшларига унча эътибор бермайди, аммо булар сезгир китобхонни бирдан ҳушёр торттиради…\nУлуғлардан бири вафот этади, марҳумнинг яқинлари Махзумни жаноза ўқишга таклиф этадилар. Маълум бўлишича, «марҳум ўзи ўшал наузанбиллоҳ ҳақдин тонғонлардин эрди, аммо ботинда дини исломни дўст тутуб, кабзи руҳ асносида васият қилибдиларким, «агарчандики, махфий бўлса ҳам фақирни жаноза бирлан дафн қилингиз», деб…» Ёзувчи ҳодиса тафсилотини давом эттиради. Махзум сўзидан бир қадар кулгили, аммо аччиқ ҳақиқат аён бўла боради: «ўзга улуғларнинг қулоғига бу маънидин чизи хабар етмасин, деб» ўша маҳалланинг имомига ҳам буни билдирмайдилар, узоқ-яқин қавм-қариндошлар тўпланиб ярим тунда маҳфий тарзда жаноза ўқилади: эртаги кун учун эса ажиб бир тадбирга ҳозирлик кўриб қўйилади: «Эрта бирлан ўшал мансабдор партинайлар тушиб, мунзакон бирлан закунска қилиб, марҳумни кўмар эрканлар…» Қарангки, 20-йилларнинг ўрталаридан бошланган, эҳтимолки, сўз санъатида илк бор Қодирий томонидан қаламга олинган бу хил таажжуб ҳангомалар ҳаётда, афсуски шу кунга қадар давом этиб келди, ҳатто бу аччиқ ҳақиқат гуржи адиби Н. Думбадзенинг машҳур «Абадият қонуни» романида ҳам қаламга олинди.\nАсарда ўз даврининг ақл бовар қилмайдиган ғаройиб зиддиятлари ҳақида йўл-йўлакай имо-ишоралар, қистирма гаплар кўп учрайди. Бир ўринда муаллиф Сўфи Оллоёрнинг «Агар дарё тагида бўлса жойинг Баҳона бирла еткурғай худойинг» деган байтини келтиради-да парвардигорнинг бу иноятидан аҳли куффор ҳам насибадор эканини айтади ва бунинг далили сифатида Махзум тилидан шуларни сўзлайди: «Ўзбекистон деб тасмия қилибдурлар, неча лак аҳли бедин умргузаронлик қилурлар ва яна ул қавми лоюфлихунлардин ҳар рўз ва ҳар шаб оташ ароба бирлан вакон-вакон сорупо бараҳна хўрду калон бул жанобларга азимат қйлиб ва андак фурсатларда хўраклик ва пўшаклик бўлиб даражот ба даражот ўшал мағриби заминда умргузаронлик қилғувчи фарангилардек кўпас бўлиб кетар эрканлар. Ваҳоланки, биз калимагў аҳли мамлакатлар ул парвардигорнинг чизи марҳаматига як рўз ташна ва як рўз гурусна бо ин ҳама шуким ва зикр илоҳийга забон гўёлик қилурмиз».\nБу кулгили эътироф — 20-йиллардаги, янги иқтисодий сиёсат давридаги Ўзбекистоннинг, туб миллатга мансуб халқларнинг қисматига оид шафқатсиз ҳақиқатнинг ўзгинасидйр.\nКўпчиликка аёнки, «Калвак махзум…» 1923 — 27-йиллар давомида ёзилган. Бу йиллар мобайнида ҳаётнинг ўзида, қолаверса Қодирий қисматида, қарашида кўп жиддий ўзгаришлар содир бўлади; Октябрь инқилоби берган эрк, ҳақ-ҳуқуқ, бирин-кетин тортиб олина бошланди, ваъда қилинган нарсалар, кутилган кўп ширин орзу-умидлар саробга айланди, маъмурий қўмондонлик ҳокимиятининг таҳдид ва зулми кучайди; Қодирийдек шўро ҳукуматига, социализм ишига содиқ, ўзини «Маркс ва Лениннинг ҳароратлик шогирди» санаган аллома адиб арзимас баҳона билан қамоққа олиниб «контрреволюцион ҳаракат»да айбланди, мнсонлик шаъни, орзу-умидлари топталди. Адиб қисмати, қараши ва руҳиятидаги мана шу кескин драматик фожеий жараён ёзувчининг ижодий тадрижида чуқур из қолдирди; буни жумладан, «Калвак махзум…»да ҳам кўриш мумкин. Бошда кўпроқ жонли ҳаёт билан алоқаси узилган, қолоқ, овсар бир руҳоний устидан кулишга қаратилган асар бора-бора даврнинг ижтимоий зиддиятлари ва иллатларини фош этувчи ўткир памфлетга, асардаги бош ҳажвий персонаж эса «ҳажв объекти»лигидан чиқиб, давр қурбони, аянчли бир кимсага айланади. Асар охиридаги икки ҳолат: бюрократизмни фош этувчи «Қавоидул умаро» ҳангомаси ҳамда ўша даврда ўртага ташланган «одамизотнинг ақли етмайдиган» «Қишлоққа юзингни ўгир!» шиорининг асл маъноси ҳақидаги киноя-кесатиқларга тўла мулоҳазаларни эсга олинг. «Қишлоққа юзингни ўгир!» шиори маъносини қидириш йўлидаги ҳангомалар ва бу шиорга берилган изоҳлар, яъни большевиклар шаҳарда амалга оширган ўзгаришлару энди қишлоқда рўёбга чиқармоқчи бўлгаи режалар шарҳи, одатдагидек, ўқувчини ҳам кулдиради, ҳам кулдириб туриб ўйга толдиради. Мана улар:\n«Энди қишлоққа юз ўгирингиз, яъни югурингиз! Уларни ҳам бир ярим олчинлик кўйлак ва лозимлардан барҳаманд қилингиз, яъни калтадум айлангиз! Янги мактаблар очиб, эр ва қиз болаларни ўқиттириб, мактаб фойдасиға йиғилғон донларни шаҳарга кетириб уйингизга босиб олиб, муаллимларга ўз тишларининг кирини сўрдирингиз! Сигирларга ҳўкиз ва ҳўкизларга бузоқ деб ном берингиз! Отлиқ кишини эшакка ва эшакли кишини отға миндирингиз! Қишлоққа қадам ранжида қилиб борғонингизда боорбў, оғзи катта шахсларнинг хоналарига меҳмон бўлиб, шул шахсларнинг маслаҳати билан бир тангалик солиқни ўн танга қилиб йиғиб, ортиғини орада бўлиб олингиз!..» Бу хилдаги аччиқ пичинг-киноялар — нақд «жамият қитиғига» тегадиган гаплар ўз даврида жамоатчилик орасида қандай таассурот қолдирган экан?! Айниқса «Сигирларга ҳўкиз ва ҳўкизларга бузоқ деб ном берингиз! Отлиқ кишини эшакка ва эшакли кишини отға миндирингиз!» деган захарханда иборалар ўша кезларда юргизилаётган бемаъни сиёсат ҳақида ўткир айбнома эмасми?!\nЁзувчи булар билан чекланмай яна давом этиб, танқид тиғини бундан ҳам кескинлаштириб дангалига «Қишлоққа юзингни ўгир!» деган чақириқнинг асл маъноси қишлоқни талашдан иборат эканини, уни «Қишлоққа қопингни ўгир!» деб тушуниш мумкинлигини таъкидлаб, кескин бир оҳангда мана буларии ёзади: «Қишлоққа юзингни ўгир!» бойчечаги ўрнига «Қишлоққа қопингни ўгир!» шиорини қабул қилиш ва ундан сўнг ҳар биримизни қишлоқдаги катта мансабларга; масалан: ижроқўм, саркотиб, суд, ер-сув, шўъба, милисия бошлиғи, хўжалик, идора (аммо муаллим белгилаш яна ярамайдир, чунки бу дунёда шундай расво ва унумсиз ҳунар йўқ!) ва бошқа амалларга белгулиб, баъдазон ҳар биримизнинг қўлимизға топилса нон, топилмаса халта бериб қишлоқларга чиқориш керак эди. Бу тақдирда ҳалиги «қишлоққа юзингни ўгир!» шиори хоҳ-нохоҳ амалга ошиб шақарда қолғон катта гўзимларни ҳам биз каминалар топиб тутқон жойда халталаримиз билан қкшлоқ томонға табассум қилдирғон бўлар эдик».\nБу даъвонинг тасдиғи сифатида ўша кезлари бўлиб ўтган кичик бир воқеа келтирилади: Кўркўлдак суви устига кўприк солмоқчи бўладилар; бу кўприк ҳам деҳқонлар, ҳам пахтақўм идораси эҳтиёжига хизмат қилиши керак. Бироқ кўприк солишда «иштонсиз деҳқонлар» жонини жабборга бериб ишлайдилар, улар ноиложликдан пахтақўм эшигига «ўн икки дона хари сўраб «шайан оллоҳ» ўқийдирлар», пахтақўм эса уларнинг илтижоларига нописандларча «попирисининг кулини черта-черта «Худой берсин!» жавобини қилади. Хулоса шуки, «пахтақўмдек бир идора ҳам аптини четга буриб қопини кенг қилиб, қишлоққа ўгирди!»\nБиз юқорида Калвак махзумни ҳам кулгили, ҳам аянчли шахс, давр алғов-далғовлари қурбони, деб эдик. Асар охирига томон уни ҳажв қилишдан кўра унга нисбатан ачиниш, ҳамдардлик туйғуси ортиб боришини эслатган эдик. Биламизки, Калвак махзум саргузаштлари 1927 йили тўхтаб қолади.\nУмуман Қодирий анча вақт ҳажвиётни тарк этиб кетади. Ниҳоят, адиб 1935 йил 10 мартда «Ёш ленинчи» рўзномасининг адабий тўгарагидаги учрашувда «яна ўзининг ҳажвчилигини янгидан бошлаш тилаги бор»лигини айтади. (Қаранг: «Ёзувчи ўз иши тўғрисида» мақоласи) Шу ниятда, у аввало чала қолган машҳур «Калвак махзум…» қиссаси устидаги ишини давом эттиради. Ҳабибулла Қодирийнинг эслашича, орадан ўн йил ўтиб адиб 1936 йили яна Махзум тарихига қайтади, асарнинг аввал журнал ва рўзномаларда чиққан бобларини жамлаб, каттагина — ўн икки варақли дафтарга жо бўлган хотима боби билан тўлдиради. Бу нусхани ёзувчи машҳур туркшунос — филолог олим Е. Д. Поливановга таржимага беради, уни ўзбек ва рус тилларида китоб ҳолида чиқармоқни ният қилади. Афсус, бу нусха (эҳтимолки, унинг тайёр бўлган таржимаси ҳам бирга) ўша кезлардаги мудҳиш воқеалар тўзони ичра йўқолиб кетган. Янгидан ёзилган хотима бобини ўқиб чиққан Ҳ. Қодирийнинг айтишича, унда Махзумнинг қишлоққа сафари ва у ердаги кўргиликлари ҳикоя қилинган. Махзум иш тополмай рўзғор важидан қийин аҳволда қолади. Ниҳоят, таниш-билишлар орага тушиб Тошқўрғон қишлоғи масжидига имомликка тайинланади ва эшакда қишлоққа отланади: не-не орзу-ҳавасу машаққатлар билан қишлоққа етиб келиб энди иш бошлаганида «ўрисча кийиниб, соч қўйган» ёш бир комсомол йигит масжидга кириб домлага: «Ҳа, шаҳардагиларнинг миясини чиритиб бўлиб, энди қишлоқдагиларнинг миясини чиритгани келдингизми?!» дея дағдаға қилади. Домла ўзидек одамлар, ҳатто қишлоқларда ҳам хор бўлганидан бениҳоя афсус чекади. Шу орада қишлоқда колхозлаштириш, кескин синфий кураш, қулоқларни синф сифатида тугатиш сафарбарлиги бошланади, бой хонадонида ётиб юрган Махзум тўс-тўполон пайти қўлга олиниб «синфий душман»лар қаторида ялангоёғ, ички кўйлак-лозимда ҳайдалиб қишлоқ шўросига олиб борилади. Сўроқ-текширувдан сўнг Калвак оқланади, аммо у бундай нотинч қишлоқда яшашдан воз кечади. Ҳ. Қодирий маълумотига кўра, асар хотимаси «Калвак тоғам яна Тошканд шаҳрида эски бекорчилар. Энди имоматчилик топилмаса, бирон қоровулчилик хизматига ҳам розидирлар», деган сўзлар билан тугалланади. (Ҳ. Қодирий. «Отам ҳақида», 1983, 43-44-бетлар.)\nҲ. Қодирий хотирида сақланиб қолган тасвир умуман асар руҳига, воқеалар ривожи мантиғига мос. Унда Махзумнинг бир қадар кулгили, аммо асос эътибори билан аянчли қисмати бу ерда муайян интиҳосига етади. Қиссанинг охирги бобларида муаллиф қаҳрамонини қишлоққа олиб боради, унинг аччиқ саргузаштлари ва нигоҳи орқали энг кескин, драматик палла — коллективлаштириш даври ҳодисаларига ўз муносабатини билдиради. Афсуски хотима бобнинг барча тафсилотлари бизга қоронғи. Модомики асарнинг эълон этилган охирги боблари шу қадар кескин тарзда битилган экан, ўз-ўзидан драмаларга тўла коллективлаштириш воқеалари ҳам шу йўсинда тасвир этилган, давр зиддиятлари хийла кескин тарзда очиб берилган, ҳодисалар моҳияти теран таҳлил этилган, деб тахмин қилиш мумкин. Ҳ. Қодирий қисқача баён этган воқеалар тафсилоти, чунончи, «ўрисча кийинган, соч қўйган» комсомол йигитнинг масжидга кириб қишлоқ қариялари олдида шаҳардан келган домлани, нима бўлганида ҳам четдан келган меҳмонни, кекса одамни менсимай ҳақорат қилиши, қишлоқдаги синфий кураш туфайли таҳлиқали ҳаёт, Махзумнинг синфий душманлар қаторида таъқиб этилиши, қишлоққа сиғмай шаҳарга қайтиши — шуларнинг ўзиёқ хотима бобининг жиддий бир руҳидан далолат бериб турибди.\n«Калвак махзумнинг хотира дафтаридан» асаридаги шу хил ўринлар ҳозирга қадар адабиётшунослик эътиборидан четда қолиб келаётганлиги кечириб бўлмас бир ҳолдир. «Тошпўлат тажанг нима дейди?» асарининг «таҳлил» ва «баҳоси» бундан ҳам ночор. Тошпўлат «ўтмишдаги қолоқ, ижтимоий тузумнинг ярамас сарқитларидан қутила олмаган тубан кишиларнинг типик бир вакили», у «бекорчилик орқасида текинхўрликка ўрганиб, янги ҳаётдаги ҳамма нарсага нафрат билан қарайдиган бебурд чапани», асарнинг бош ғояси эса «эскини, салбийни инкор этиб, фош қилиб янгининг улуғвор, ҳаётий, пўртанавор одимларини тасдиқлаш ва олқишядан иборат, деган хулосалар қиссани юзаки мутолаа қилиш туфайли туғилган бирёқлама тасаввурлар самарасидир. Қолаверса, бу ҳол чинакам реалистик асарга воқеликнинг холис, ҳаққоний тасвири, ҳаёт ҳақиқати, ривожи ички зиддиятларининг объектив бадиий тадқиқи деб эмас, нуқул унга «ғоявий қурол» деб қараш, асарни мафкуравий мақсадлардангина келиб чиқиб баҳолаш оқибатидир. Шунинг учун ҳам «Калвак махзум…» таҳлилида бўлгани каби «Тошпўлат тажанг…»ни баҳолашда ҳам ундан асосан феодал ўтмишни, ўтмиш сарқитларини «фош этадиган», шўро воқелигини эса «тасдиқлайдиган» ва «олқишлайдиган» жиҳатларига эътибор қаратилади, Тошпўлат сиймоси эса нуқул сарқитлар, тубанликлар тимсоли деб талқин этилади.\nТакрор айтаман, «Калвак махзум…»да бўлгани каби, «Тошпулат тажанг.,.»да ҳам бундай ҳолатлар йўқ эмас, албатта. Дарҳақиқат, асар етакчи персонажи Тошпўлат табиатида кўп нобоп зиддиятли жиҳатлар мавжуд: у болалигида яхши тарбия кўрмаган, мактабда ёлчитиб билим олмаган, саводсиз-оми, маърифатдан йироқ, ҳаётда йўлини топа олмаган, омадсиз одам. Тошпўлат фаҳш ишлардан — нашавандлик, қиморбозлик, безориликдан ҳам тоймайди. Маърифатсизлик туфайли у кўп ҳолларда оддий турмуш чигалликларини ечолмай, ҳаётдаги ўзгаришлар, янгиликлар моҳиятини англаб етолмай қийналади, кулгили, танг аҳволга тушиб қолади. Хусусан солиқ қоғозининг, умуман солиқ тартиботининг маъносига тушунмай довдираши, бобоқ хўрозини қувлаб мактабга кириб қолиб, янгича таълим-тарбия, ўқувчилар ҳақида ўзича бадбин хаёлларга бориши — шу каби ўй-хаёллари, бемаъни хатти-ҳаракатлари билан чиндан ҳам у ўз-ўзини фош этади. Бироқ асар персонажига баҳо бераётганда унга йўқ айбларни тақаш, ҳажвий асар қаҳрамони экан, деб жамики ёмон хусусиятларни тирқайвериш тўғри эмас. Айниқса, унга нисбатан айтилган «тубан кишиларнинг типик вакили», «бекорчи», «текинхўр», «ҳамма нарсага нафрат билан қарайдиган бебурд чапани» деган айблар асоссиз. Ёзувчининг ўзи бу образ табиатига хос етакчи хусусиятни жуда аниқ таърифлаб берган. Муаллифнинг фикрича, Тошпўлат — ишсиз, бири бит, бити сирка бўлмаган ва шу фақирлик орқасига ёмон йўлларга кириб қолиб тажангланган чапани. Тошпўлатни такасалтанг бекорчи, текинхўр деб бўлмайди; у ўзини ҳар хил соҳага уради, дўкондорлик қилади, тегирмонга аралашади, деҳқончиликка қўл уради, мардикор бозорга тушиб ёлланиб бировларнинг хизматини адо этади — бироқ бу билан унинг сира косаси оқармайди: дўконни барҳам беради, бир йил бурун тегирмонга аралашгани учун катта солиқ тагида қолади, «нон ўрнига кесак тишлаб, ёз бўйи сув ичиб ишлаб оёғида битта чилим қовоққа эга» бўлади; касалванд ночор одам билан бировга мардикорликка ёлланиб, ҳамма ишни ўзи бажариб, олган ҳақини ночор шеригига инъом этиб ўзи қуруқ қолади… Хуллас, ўз ибораси билан айтганда, у «одамизод фарзандининг ғариби». Уни емаган сомса учун ҳақ тўлашга мажбур этганларида, тегирмончи деб солиқ солганларида айтган мана бу гаплари тагида фақиру ҳақир одамнинг фиғони яшириниб ётибди:\n«— … Нима, пул қоқябманми?\nЧойчақасини ундан-мундан қилиб, таралласини тортиб юрган Тошпўлатнинг етти ярим сўлкавойни тағин қайси гўсхўрдан олсин, а? Бобоғимни сотиб берайми? Ёки сайратмамними? Этигим бўлса-ку ўн беш кундан бери гаравда, чопонни бўлса ўтган куни ўзингни олдингда уч сўлкавойга сотдим. Худой ҳаққи, галавам айнади…» Худди ўша ишсизлик, адолатсизлик, йўқчилик туфайли чин нажот йўлини тополмай аламидан асабийлашади, нашавандликка берилади, беданабозлик, хўроз уриштириш билан ўзини овунтиради, гоҳо гуноҳ ишларга қўл уради, йўлда кетаётган нотаниш бегуноҳ одамнинг ёқасидан олади, мушкул аҳволдан, қалтис вазиятдан чапаниларча безори-лик йўли билан чиқмоқчи бўлади. Бундай ўринларда Тошпўлатнинг ҳолат ва хатти-ҳаракатларидан ҳам куласиз, ҳам ичдан зил кетасиз.\nХудди «Калвак махзум…»да бўлгани каби бу ерда ҳам муаллиф Тошпўлат саргузаштлари орқали сизни 20-йиллар ҳаётининг зиддиятли ҳодисаларига, даврнинг ўткир муаммоларига рўпара қилади. Тошпўлатнинг мардикор бозоридаги кўрганлари ва ўша топдаги аҳвол-руҳиятини эслайлик: «Қиссаи кўтоҳ шуки… тунов кун мардикор бозорига тушкан эдим — қўлинг, қарасанг кетмон кўтарган хумсоларинг арофат. Қулинг ҳам қаторға кириб ўлтирдим. Ҳайтовур, мардикор бозорингни ижарага олғон хумсо йўқ экан. Санга ёлғон, худога чин, ука, одамзоднинг юзтаси тўққуз пул: ўзваги, тожиги, маччоси, қозоғи, қалмоғи… борчи етмиш икки жамғармасидан ҳам топасан. Боҳо олтита, одам оладирғон хумсонг бўлса анқо. Феълим айнади, вой, камбағалчиликни чиқарғонни дедим…»\nБулар шўро ҳокимиятнинг еттинчи-саккизинчи йилларида Тошкентдай шаҳри азимда бўлаётган воқеалар. Ана, фуқаронинг аҳволи, хилма-хил миллат, жамоага мансуб оддий меҳнат аҳлининг ҳоли, қадри! Буни кўрган, бошига ўша ғарибларнинг куни тушган Тошпўлатдек фақр, чапани одам феъл айнимай, тажангланмай, фақирликдан нолимай тура оладими, ахир! Воқеаларнинг давоми яна ҳам изтиробли, изтироб тўла кулгили. Тошпўлат ҳикоя қилади: «Кетмонни тагимга қўйиб ўлтирдим. Ёнимда бир безгак; рангини қарасанг сариқ сумалак; бунинг устига эҳ-эҳи қилиб йўталиб ҳам қўяди. Ҳа, дедим; касалингни мардикор бозорида тортасанми, ака, дедим. Ёки бу ерни пошшоликни касалхонаси, деб ўйладингми, дедим. Эй, ука, деди, йўқчилиги қурсин, жўжа-бирдек жонман, деди. Ўзи деҳқон фарзанди экан, бобойи деҳқон топа қўллаптилар камбағални! Азбаройи худо, таъбим тирриқ бўлди. Борди-келдимни ҳисоблаб қараган эдим, чўлоқ кетмондан бошқа ҳеч гапим йўқ, ранги рўйига қарасам жуда увол, Сан кет, ака, — дедим. Ана шу букун қанчаки ишласам саники бўлсин, касалингни уйингда торт, — дедим. Безгак хумсонг марҳаматимга сира ишонса-чи. Индамадим. Қаҳрим билан мардикор бозоринг бўйича ёғрин бериб гурс-гурс одим тошлоб бир-икки ўтиб солдим. Ақли кўзида бўлғон бир хумсо совлатимга пўрт учди. Ҳа, дедим, ўн бир кунлик ишингни бир кунда бажариб берайми, ака, дедим. Етти оқ тага гаплашдик. Безгагни ҳам шу баҳога сўзлашиб ёниға келдик. Афти башарани кўриши биланоқ хўжайиннинг кайфи учди. Ҳа, дедим, бу хўроз-ку, ака, дедим. Бунингни ранги ўзи туғма: ўнта наъра шерингни ишини қилмаса ҳалол тузингни сол, — дедим. Бўлмади, хумсонг жудаям пих ёрғон туллак экан. Аранг отанг яхши, онанг яхши билан бир сўлкавойга баҳаял иторибман. Бордиқ. Ҳайтовур хўжайин жониворинг бизни ишка солиб ўзи бозорға жўнаб солди, касофатингни салқинға чўзилтириб ўзим кушод кетмоннинг оловини чиқардим. Хумсо асиргача егулигини еб ёткан ерида волдираб ётди. Кечқурун баминадор ўн икки оқ тани олиб ўн бирини безгакка узотдим, бир оқ тани ўзим нашамга олиб қолдим, хумсонг ҳали ҳам марҳаматимга ишонса-чи; нуқул, «ортиқ бердингиз», дейди-я; вой сани эгам чақирсин, дийман.\nКеча кетмонни ҳам олти ярим тага сотиб юбордим. Нима, очингдан ўл дейсанми. Ахир уч кунгача киши иш тополмаса нимани ейди?»\nҚаранг, нақадар тиниқ, жонли, ўта шафқатсиз, драмаларга тўла лавҳа! Ёзувчи кулиб туриб ҳаётнинг мунгли, аянчли ҳақиқатини қрйиллатиб айтган. Бугина эмас. Бу лавҳада Тошпўлат характерининг туб моҳияти — қанақа одам экани жуда яхши очилган. Маълум бўляптики, у оми, чапани, безори, нашаванд, қиморбоз бўлса-да, унинг вужудида, руҳида кўп олижаноб хислатлар мавжуд. Ўз турмуши, аҳволи не ҳолатда-ю, ўзини эмас, кўпроқ ўзига ўхшаш фақир фуқаролар қисмати ҳақида ўйлайди: ўйлаб эзилади; ғарибу мискин, ўта ночор нотаниш одам ҳолига ачиниб, унинг жонига ора киради. Кеэи келганида айтиб ўтай: Тошпўлатга дуч келган фақир; хаста мардикор деҳқон образи, унинг бадиий ифодаси, талқини ёзувчининг муҳим бадиий кашфиётидир. Юқррида кўриб ўтилганидек, Калвак махзум талқинида ҳам мунгли садолар учраса-да, моҳият эътибори билан у комик образ, чунки унинг бисотида кулги, истеҳзо учун асослар етарли. Тошпўлат дуч келган мардикор деҳқон эса ўта ғариб, мискин бир кимса, унинг ҳолати, қисмати фақат мунгли-фожий-сентиментал йўналишдаги талқинни тақозо этади. Қарангки, адиб мана шундай одам учун ҳам ҳажвий асар бағридан жой топиб бера билган. Гап шундаки, ёзувчи бу ночор одам ҳаётига Тошпўлат типидаги чапани одам нигоҳи билан қараб ўта мунгли ҳолат-ҳодисалар бағридан ажиб бир кулгили жиҳатларни топади. Бошқачароқ қилиб айтганда, кулги йўли билан аянчли, фожеий ҳодисалар моҳ,иятини очади. Тошпўлатнинг бу хаста, ночор шахс билан чапаниларча муносабати, хийла-найранглар билан бу «ўтмас матоҳ»ни пуллаб ётиши, қолаверса ҳаётга, одамларга, уларнинг марҳамату саховатига ишончни йўқотиб қўйган ғариб кимсанинг ғаройиб танти одамга дуч келиб, ғалати аҳволга тушиб қолиши, ишга бориб кечга қадар ишламай салқинда «еб ёткан ерида волдираб ётиши», Тошпўлат меҳнат ҳақининг кўпини унга ҳадя этганида, гўё унда ўзининг ҳам ҳиссаси бордек, нуқул «ортиқ бердингиз» деб туриши — шу каби кулгили ўринлар мунг тўла ҳодисага қандайдир «енгиллик» ўзгача руҳ бахш этади. Аслини олганда бу ердаги кулгида «енгилликининг ўзи йўқ, кулгйли бўлиб туюлган ҳолатлар аянчли истеҳзоларга тўла.\nШу лавҳадан ҳам кўриниб турибдики, Тошпўлат асло тубан, ишёқмас, бекорчи такасалтанг эмас, танида куч-ғайрат, кўнглида эзгулик, шижоат тўлиб-тошиб ётибди. Аммо ўша ночор муҳитда куч-ғайратини ишга сололмай, ўз меҳнати, куч-ғайратининг нафи-самарасини кўролмай сарсон-саргардон: ишсизлик, бинобарин фақирлик орқасида нима қиларини билмай гаранг-тажанг, аламзада. Айниқса, ҳаётдаги ажиб жумбоқларни — тенгсизлик ва адолатсизликларни кўрганда куфурлиги ортади: ҳиссиз бюрократ мансабдорлар, шундай оғир замонда «камбағалнинг бошини силашини хаёлига келтирмайдиган, юрт ободончилиги ҳақида қайғурмайдиган, фақат ўзини, маи-шатни ўйлайдиган бадавлат кимсалар, олифта кийиниб юрадиганлар кўзига бало бўлиб кўринади, ўзига ўхшашларнинг фақир яшашига, сарсон-саргардон юришига фақат шулар айбдор деб билади. Шунинг учун ҳам уларга дуч келганда асабийлашади, безорилиги тутади. Ночор, ўзини овутиш учун нашавандликка ружу қилади.\nАсарда Тошпўлат бисотини ёрқинроқ очиб берадиган, даврнинг шафқатсиз ҳақиқатини, аянчли драмасини бундан ҳам кескинроқ кўрсатадиган яна бир лавҳа бор. Бу лавҳада ёзувчининг бояги ноёб бадиий кашфиёти — мунгли, аянчли ҳодисаларни ҳам кулги — аячнли истеҳзо билан ифодалаш санъати янада ёрқинроқ намоён бўлган: Тошпўлат Салим сўтак деган танишиникига томсувоқ ҳашарига боради. Салим ҳам косаси сира оқармай келаётганлардан. Унинг оилавий аҳволи ҳам кулгили, ҳам ночор. Тошпўлат ҳикоя қилади: «Анави йил Тожи ямоқчининг қизига уйланган эди. Хотинчаси тозаям ташлаб берипти. Қарабманки бешта гўдак! Ҳа, дедим бу чувринди баччаларни қаёғдан йиғиб олдинг, хумсо, дедим. Салим сўтагинг кулади. Ҳа, дейди, ҳаммаси ҳам худой берган қулбаччаларинг, Тошпўлат, дейди. Вой, дедим, вой ўйламай иш қилғон одам фарзандига, дедим. Битта арпа саватинг борми, Салим дедим. Бўлса, дедим, қама ҳамма жўжаларингни, пуллаб берайинчи мен сенга, дедим. Худой ҳакки, Салим сўтакка жудаям оғир бўпти: ёнингни ковласанг оғзини очади, гўдаклари тушкир!..»\nИкки фақир, соддадил дўстининг ҳазил-мутоиба билан айтган гапларини эшитиб туриб, Салим сўтакнинг, бешта норасида гўдакнинг ночор ҳолига боқиб, айниқса, гўдакларнинг ённи кавлаганда оғзини очишларини кўриб эт-этинг увишиб кетади. Очиғи, шу пайтга қадар адабиётимизда. 20-йиллар ўзбек турмушининг, жўжабирдай фақиру ҳақир деҳқон ҳаётининг бунақа ёрқин, аянчли, шафқатсиз манзараси ифодасини кўрган, ўқиган эмасман!\nЁзувчи қисқагина қилиб Салимнинг шу ҳолга тушиш тарихини ҳикоя қилади. Авваллари Салимнинг «иши йирик: тагида от-араваси, ёнида чой-чақаси готоп» бўлган; пул топиб ақл йўқотган бу бандаи мўмин бир «наҳс босқон билан шерик бўлиб» амиркон пахта экади, «фабрикончи ўрусвой» билан битим тузиб, ундан беш-ўн сўлкавой пул олади. Кузда ёмғир уриб бериб ҳосил нобуд бўлади-ю қарзга ботади, «вой-вояги бола очиб, қиши билан жўжаларига от-аравани сотиб» едиради, энди у ҳам Тошпўлатга ўхшаб бекорчи, ишсиз, на қиларини билмай ҳайрон. Ўша дамда Тошпўлатнинг: «Ҳа, дедим, бўлар иш бўпти, энди нашангни баҳузур чекавер, Салим, дедим. Монови жўжаларингни бўлса, дедим, худо йўлига қўявер, дедим», дея берган «далда», «маслаҳати» даврнинг шафқатсизликларига нисбатан шафқатсиз киноя-кесатиқ бўлиб эшитилади.\nМана шу аянчли вазият асносида дард устига чипқон, деганларидай яна бир кўнгилсиз ҳодиса юз беради. Фақир одамнинг дўстлари унинг жонига аро кириб томини суваш учун ҳашарга тўпланганида — қизғин иш пайтида олифта бир мансабдор пайдо бўлади, «Салом йўқ, алик йўқ, ҳорма-бор бўл ҳам қўлтиғида» закун суриштиради, Салимни одамлар кучидан фойдаланаётганликда айблайди; бу оддий халқ удуми, меҳр-оқибати эканини тушунишни ҳам истамайди; «Ҳашар ишлаб ухлоғонға ўлмас маҳшор куни азоб ўлмас, тойбас қилиб шароб ичсанг яна сенга ҳисоб ўлмас», — деган китоб сўзлари эслатилганида унга қулоқ ҳам солмайди, ҳашарчиларни, улар қатори Тошпўлатни ҳам хатга солиб тергов учун давлат маҳкамасига боришга мажбур этади. Салим сўтак бу ишлардан жон-пони чиқади, безгаги хуруж қилиб мансабдорга нима деганини билмай қолади. Тошпўлат эса, одатдагидек, бу ишлардан тажанг, «шу замоннинг оқибатидан хафа» бўлади…\nЭнди асардаги тўғридан-тўғри давр сиёсатига оид баъзи ҳодисалар тафсилотига диққатинггизни тортаман. Ишсизликдан, фақирликдан, адолатсизликдан бора-бора Тошпўлатнинг тоқати тоқ бўлади, адолатсизликларга қарши ўзича «исён» кўтаради, совет идораларига бориб, ер ислоҳоти қилиб фуқароларга ер улашган хукуматдан савдогарлар дўконини тортиб олиб, ўзига ўхшашларга бўлиб беришларини сўрашга қатъий жазм этади, синдикатлардан «мол олиб бирни икки қилишни хўб биламиз» дея гердаяди, ўзини билағон қилиб кўрсатади. Қизиғи шундаки, шу хилдаги фаоллиги, жангарилиги билан у дарҳол эл назарига тушади. Сайлов арафасида саккизта камбағал уни ўраб олиб «Сени улуғ сайлаймиз!» дея ундан розилик сўрайдилар. Шу ўринда пичинг-кинояларга, нозик имо-ишораларга тўла зиддиятли ғаройиб ҳодисалар қаламга олинади; бурунги «оқ соққа, қора соққа» сайлови», сайлов пайтидаги казо-казоларнинг, қози-домлаларнинг таъмаргирларча саховати, пул улашишлари эслатилади; эндиги сайловда улар ҳақсиз, уйларига қамалиб устидан қулф солиб олишган. Бу гал камбағал меҳнаткаш халқнинг сайлови, энди катта мансабларга фақиру ҳақирлар сайланиши, ҳа, Тошпўлат каби кечаги ялангоёқ, оми, чапани, «юк орқалайдиган», «хулеган», безориликдан, «гакнак топилса эрмак» деб қимор ўйнашдан ҳам тоймайдиган кимсалар давлатни бошқариши лозим! Энг ачинарлиси шундаки, амалда бундай ишлар бўлган. Аммо Тошпўлатда андак андиша, инсоф бор. «Шу қўл кўтардиминан усталчасига ўлтирсам» дейдию одамларнинг маломатидан чўчийди, бундай масъулиятли лавозимга ўзини нолойиқ санайди, бу соддадил фақир одам фуқаропарвар жамиятнинг фуқаропарвар сиёсатидан ажабланади, «шу замонангни борди-келдисига тушунолмай» тажанг бўлади. Ахир ўшандай сиёсат туфайли, гарчи фақиру ҳақир, меҳнаткаш халқ орасидан чиққан бўлса-да, ўзи мутлақо тажрибасиз, ғирт оми, маърифатсиз одамлар мўътабар мансабларга кўтарилиб ўзини ҳам, эл-юртни ҳам не-не кўйларга солмади, ахир! Ҳушёр адиб Тошпўлат билан алоқадор бояги ҳодисаларни қаламга олиш билан ўз вақтида гўё жамоатни шундай кўнгилсиз ҳодисалардан огоҳ этаётгандай туюлади. Ёзувчи Тошпўлат сингари фақиру ҳақирлар ҳолига қанчалар ачинмасин, уларга ҳамдард бўлмасин, уларнинг ҳам «орқасига офтоб тегаётгани»дан қувонмасин, барибир, ҳали улар масъул вазифаларни бажаришга, давлат ишларини бошқаришга тайёр эмаслигини сезиб, тушуниб туради. Шунга кўра, у қатор қаламкаш ҳамкасблари каби ўша йиллар шўролар замонасида содир бўлаётган бу хилдаги янгиликларни ўйламай-нетмай ҳар боб билан маъқуллаш, оқлаш, олқишлаш йўлидан бормай, бу хил жараёнларни холис туриб, зиддиятлари, мусбат ва манфий томонлари билан бор ҳолича гавдалантиради, жанр имконияти даражасида ҳалол бадиий таҳлил этади.\nХулласи калом, Абдулла Қодирийнинг машҳур ҳажвий асарлари — «Калвак махзумнинг хотира дафтаридан», «Тошпўлат тажанг нима дейди?» қиссаларининг мазмун-мундарижа доираси мавжуд тасаввур-қарашларга қараганда анча кенг, ёзувчи кулгиси бениҳоя сержило. Энг муҳими, реалист адиб 20-йиллар шўро воқелигининг кўп нозик жиҳатларини, ўша даврда юз бераётган муҳим тарихий жараёнларнинг ички зиддияларини ғоят зийраклик билан илғаб ололган, ҳалол ва фавқулодда маҳорат билан бадиий ифода этишга эришган.\n← Аввалги Аввалги Босмачилик: ҳақиқат ва уйдирма (давра суҳбати) (1991)\nКейинги → Кейинги: Мунавварқори Абдурашидхонов. Никоҳ тўғрисида (1906)


Ҳожилар Маккадаги амалларни бажариб бўлдилар\nМуқаддас Ҳаж амалларини бажарган мусулмонлар Маккаи мукаррама шаҳрини автомобил ва автобусларда тарк этмоқда.\nБу йилги Ҳаж мавсумида аввалги йилларда кузатилгани каби тиқилинчлар юз бермади ва одамлар нобуд бўлмади.\n2006 йилда шайтонга тош отиш амалини бажариш учун ҳожилар Минога борган пайтда тиқилинч содир бўлгани оқибатида 363 зиёратчи нобуд бўлган эди. Саудия ҳукумати хавфсизлик чораларини кучайтириб янги йўллар қурганидан кейин тиқилинчлар юз беришининг олди олинди.\nСаудия расмийлари маълумотига кўра, бу йил тахминан уч миллион мусулмон Ҳаж ибодатини бажарган.


05:00 / 08.03.2017 3090 Кўриш режими\nБошимизга соя солиб турган ушбу ой севикли Расулимиз Муҳаммад Мустафо соллаллоҳу алайҳи васаллам таваллуд топган ойдир. Ушбу кунлар у зот алайҳиссалом дунёга қадам қўйган кунлардир. Ушбу соатлар оламларга раҳмат бўлган зот бу оламга ташриф буюрган соатлардир. Ушбу онлар илоҳий бир нур, ҳидоят маёғи таваллуд топган онлардир. Шу боис, қарийб минг йилдан бери кўпчилик мусулмонлар бу ойни «Мавлид ойи» деб атаб келганлар ва уни сийратни ўрганиш ойи ўлароқ алоҳида эътиборда тутганлар.\nУшбу анъанага кўра, Ислом.уз портали ходимлари бу йил ҳам ушбу ой муносабати билан Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф ҳазратлари бошчилигида мавлид тадбири ўтказди. Тадбир 1435 ҳижрий 12 Рабиулаввал, 2014 йил 13-январ душанба куни 15:30 да бошланди.\nМажлис Қуръон тиловати билан очилди. Кейин Шайх ҳазратлари табрик билан сўз бошлаб, ушбу ойнинг аҳамияти ва ўтказилаётган тадбир ҳақида сўзладилар.\nТадбирда сийратга оид иккита мавзуда суҳбат, тўртта наът нашида айтилиши ва бошқа суҳбатлар режалаштирилган эди. Мубашшир Аҳмад домла «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг мўъжизалари ва унинг нубувватга далолати» ҳақида маъруза қилди. Кейин араб тилида ва ўзбек тилида нашидалар янгради. Сўнгра «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга муҳаббат» мавзусида суҳбат қилинди. Ундан кейин нашидхонлар гуруҳи Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга аталган ошиқона нашидалардан айтиб, қатнашчиларни хушнуд қилдилар. Юртимизда «Мавлид» номи билан донг таратган Жаъфар ибн Саййид Ҳасан Барзанжий раҳматуллоҳи алайҳнинг «Иқдул-жавҳар фи мавлиди ан-Набий ал-Азҳар» (Порлоқ юзли Набийнинг мавлидлари хусусидаги гавҳар маржон») номли асарининг охирги банди ўқиб эшиттирилди ва Шайх ҳазратлари ўқилган мавлидни ўзбек тилига таржима қилиб бериб турдилар.\nТадбирда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг мавлидларига муносиб совға бўлса, деган умидда «Олтин Силсила» туркумининг 3 жузининг тақдимотини қилиш ҳам режалаштирилган эди. Шайх ҳазратлари ушбу илмий фаолият билан қисқача таништириб, унинг эл юртга, ҳамма ҳаммага хайру барака бўлишини таъкидладилар ва бу хизматга камарбаста бўлиб турган илмий жамоа ва барча ходимлар халқимиздан дуо умидида эканларини изҳор қилдилар.\nЙиғилиш якунида Тошкент шаҳри бош имом хатиби Анвар қори Турсун жанобларига сўз берилди. У киши юртимизда ҳукм суриб турган тинчлик хотиржамлик неъматини қадрлаш ҳақида сўзлар эканлар, бу борада муқаддас динмизни тўғри тушуниш, соф ҳолича ўрганиш ва англаш борасида олиб борилаётган илмий фаолиятлар катта аҳамият касб этаётганини алоҳида таъкидлаб ўтдилар.\nТадбир Қуръон тиловати билан якунлангач, барча меҳмонларга ифторлик зиёфати уюштирилди. Зиёфат сўнгида яна тиловат ва хайрли дуолар қилинди. Шу билан Расулимиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг мавлидларига бағишланган тадбир ўз ниҳояига етди.\nТаъкидлаб ўтиш жоизки, бу йил Расулулимиз Муҳамад Мустафо соллаллоҳу алайҳи васалламнинг таваллудларига қамарий ҳисобда 1488 йил тўлди. Шамсий ҳисобда ушбу 2014 йил апрел ойида 1443 йил тўлади.


Европа комиссияси вице-президенти Ўзбекистонга миннатдорлик билдирди - www.ziyouz.uz\nБош саҳифа ЯнгиликларЕвропа комиссияси вице-президенти Ўзбекистонга миннатдорлик билдирди\n22 ноябрь куни Душанбе шаҳрида Ўзбекистон ташқи ишлар вазири Абдулазиз Комилов Европа комиссияси вице-президенти, ЕИнинг ташқи ишлар ва хавфсизлик сиёсати бўйича Олий вакили Жозеп Боррель ҳамда ЕИнинг халқаро ҳамкорлик бўйича комиссари Ютта Урпилайнен билан музокара ўтказди. “Дунё” ахборот агентлиги хабарига кўра, томонлар Ўзбекистон–Европа ҳамкорлигининг долзарб масалалари, илгари эришилган келишувларнинг амалга оширилиши ва турли даражадаги бўлажак тадбирлар жадвалини муҳокама қилди. Шунингдек, халқаро ва минтақавий сиёсатга доир мавзулар, жумладан, Афғонистондаги вазият юзасидан ҳам фикр алмашилди.\nЕИнинг ташқи ишлар ва хавфсизлик сиёсати бўйича Олий вакили Жозеп Боррель мазкур учрашувдан кейин “Twitter”даги расмий саҳифасида мамнуният мазмунида пост қолдирди.\n“Ташқи ишлар вазири Комилов билан яна учрашиш ва Афғонистондаги вазият ҳамда Беларусдаги мигрантлар масаласида муҳокама ўтказганимдан мамнунман. Ўзбекистоннинг айрим транзит йўловчилар учун Минскка парвозларни чеклаганини олқишлаймиз, одам савдосининг ушбу янги йўналишини ёпиш борасидаги тезкор чорани қадрлаймиз”, – деб ёзди Жозеп Боррель.\nЭслатиб ўтамиз, жорий йил 17 ноябрдан Ўзбекистон ҳудуди орқали Ироқ, Сурия, Яман, Ливан, Ливия ва Афғонистон фуқаролари – транзит йўловчиларнинг Беларусь Республикаси ҳудудига киришига ҳамда уларга авиачипталар сотилишига вақтинчалик чеклов ўрнатилди. Бу ҳақда Ўзбекистон Транспорт вазирлиги ҳузуридаги фуқаро авиацияси агентлиги матбуот хизмати хабар қилди.\n“Мазкур чекловлар Ироқ, Сурия, Яман, Ливан, Ливия ва Афғонистон давлатларининг дипломатик паспорт ёки Беларусь Республикасида доимий яшаш учун берилган яшаш гувоҳномасига эга фуқароларига нисбатан татбиқ этилмайди”, – дейилади агентлик баёнотида.\nГап шундаки, ЕИ айни пайтда Беларусь томонини Яқин Шарқдан келган мигрантлар воситасида гибрид ҳужум қилишда айбламоқда.\n← Аввалги Аввалги Пандемияга қарамай, Туркия туризмни ривожлантира олди. Муваффақият сири нимада?\nКейинги → Кейинги: Саттор Турсун. Одамнинг юзи (ҳикоя)


01.08.2020 06:13 0 4202\nКейинги кунларда Бухоро вилояти ҳокими вазифасини бажарувчи Карим Камоловнинг касалликка чалиниб, айни пайтда Тошкентдаги шифохонада муолажа олаётганлиги ижтимоий тармоқларда турли мунозаларга сабаб бўлмоқда, деб хабар бермоқда вилоят ҳокимлиги матбуот хизмати.\nҚайд этилишича, амалдаги қонунчиликка кўра вилоят ҳокимлари ҳукумат қошидаги Тиббиёт Бош бошқармаси рўйхатида туриб, зарур ҳолатларда тиббий диагностика қилиш, даволаш, умуман олганда, уларнинг саломатлигини муҳофаза қилиш мазкур бошқарма зиммасида. Шунга мувофиқ, ушбу Тиббиёт Бош бошқармасининг талабига кўра Карим Камолов 29 июль куни даволаш муолажаларини давом эттириш учун Тошкент шаҳридаги клиникага кўчириб ўтказилган.\nВилоят ҳокими ўтган 3 кун давомида малакали тиббиёт мутахассислари томонидан соғлиқни сақлаш вазирлиги тавсияларига мувофиқ ишлаб чиқилган стандартлар асосида даволаш курсларини ўтамоқда. Ҳозирда Карим Камоловнинг аҳволи яхши. У яқин кунларда тўлиқ тузалиб, ўз фаолиятини давом эттиради, дейилади хабарда.\nБухоро ҳоким Карим Камолов


Усмон Ҳақназаров: Ўзбекистонда ҳокимият учун курашаётган кимлар? « Ўзбекистон Халқ Ҳаракати\nУсмон Ҳақназаров: Ўзбекистонда ҳокимият учун курашаётган кимлар?\nБугун Ўзбекистонда ҳокимият учун маҳаллий кланлар ҳамда ўзбек мухолифати ўртасида пардаорти, аммо муросасиз кураш давом этмоқда. Бир тарафдан, Ислом Каримов давлат бошқарувини қизи Гулнора Каримовага топширишни истаса, бошқа тарафдан, қолган иштирокчилар бу режага халал беришга интилмоқдалар.\nБугунги кунда Ўзбекистонда сиёсий ҳокимият учун маҳаллий кланлар ҳамда ўзбек мухолифати ўртасида пардаорти, аммо муросасиз кураш давом этмоқда.\nБир тарафдан, Ислом Каримов давлат бошқарувини қизи Гулнора Каримовага топширишни истаса, бошқа тарафдан, қолган иштирокчилар президентнинг бундай режаларига халал беришга интилмоқдалар.\nУшбу масала ҳам ўзбек, ҳам хорижий жамоатчиликни қизиқтиришидан келиб чиқиб, биз бу ўта жиддий кураш ҳақида батафсил ҳикоя қилишга қарор қилдик. Шундай қилиб…\nЯширин кураш ва унинг иштирокчилари\nОлдинги мақолаларимизда, Ўзбекистондаги сиёсий ҳокимиятни Гулнора Каримовага ўтказиш бўйича ҳокимият тарафидан мафхий режа ишлаб чиқилгани ва амалга оширила бошлаганини хабар қилган эдик. Бугунги кунга келиб, ушбу махфий лойиҳанинг баъзи моддалари Президент аппарати, Хавфсизлик Кенгаши ҳамда бошқа юқори инстанциялардан фармон ва топшириқлар шаклида давлат бошқарув органлари ҳамда оммавий ахборот воситаларига юклатила бошланди.\nТаъкидлаш лозимки, бу режа амалга оширилишининг илк босқичларидаёқ нафақат давлат бошқарув органларида қизғин муҳокама этила бошлади, балки Ўзбекистон сиёсий элитасининг кўпчилигида яширин норозиликка ҳам сабаб бўлди. Жумладан, мамлакат бошқаруви Г.Каримовага ўтишини истамаётганлар, бу – МХХ раиси Рустам Иноятов бошлиқ Тошкент аймоғи вакилларидир. Бу масалага, гарчи орасида Г.Каримованинг келишини истаган алоҳида вакиллар бор бўлса-да, Самарқанд аймоғи ҳам айни муносабатдадир.\nМахфий режага очиқ қаршилар Тошкент аймоғи вакиллари орасида мавжуд. Улар Г.Каримованинг тахтга келишидан сўнг, фитначи отасининг таълимига риоя қилиб, Тошкент аймоғи йирик вакилларини нафақат сиёсий, балки иқтисодий жиҳатдан ҳам бартараф этишидан хавотирдалар. Ўз келажагидан МХХ раиси Р.Иноятов энг кўп хавотирда, у Ўзбекистон бўйлаб кўпсонли завод, фабрика, банк ва сармоя фондларидан иборат хусусий империяга эга. Бу, масалан, Олмалиқ тоғ-металлургия комбинати, банк карточкалари ишлаб-чиқаришдаги монополист бўлган “Benif” қўшма корхонаси, «Ипотека-банк», «Габус» ипотека-инвестиция компанияси ва б. Шунинг учун Р.Иноятов бошлиқ тошкентликлар кўпдан бери Г.Каримова ҳамда отасини йўқ қилиш режасини ташимоқдалар. Шундай қилиб…\nТошкент аймоғи Гулнора Каримова ҳамда отасига қарши\nРустам Иноятов ҳокимиятни қизига топширишни умид қилган Ислом Каримовнинг орзу-ҳавасларига жиддий таҳлика пайдо эта оладиган ўзига хос вақт бомбасини режалаб қўйган. Иноятов режасига кўра, Тошкент аймоғининг ҳокимиятни қўлга олиши, жорий президент ўз ваколатларидан расман бўшаган ҳамда янги президент – Гулнора Каримова – номи эълон қилиниши оралиғида бошланиши керак.\nШу йилнинг февраль ойида Рустам Иноятов истеъфо аризаси ёзиб, шу йўл билан келажакда Гулнора Каримова ҳамда отасининг йўқ қилинишига расмий алоқаси йўқ мақомда ўзига хос “сув тубига” кетмоқчи бўлди. Бироқ И.Каримов бу аризани қабул этмади, ҳатто бош МХХчининг соғлиғи ўта ёмонлашгани, ўнг оёғида гангрена бошлангани ва ш.к ҳақидаги узрларини тинглашни ҳам истамади. “Иккимиз бирга кетамиз, ёки сиз олдин кетасиз, фақат истеъфога эмас, турмага, ундан кейин, ўзингиз биласиз, қаёққа” – деган эди ўшанда И.Каримов. Ўша пайтдан буён Тошкент аймоғи бошлиғи, президентдан ажралолмаслигини англаб, ўз режасини амалга оширишга пухта ҳозирлик кўра бошлади.\nШуни ҳам таъкидлаш лозимки, Р.Иноятов “контора”си кўпдан бери Г.Каримовага қарши хуфёна юриш қилиб келади. Жумладан, Г.Каримованинг Тошкент аймоғидаги омадли тадбиркорлар бизнесини тортиб олишда қутуриб кетгани ўша 2007-2009 йилларда МХХ Г.Каримовани обрўсизлантиришни йўлга қўйишга уриниш қилган эди. Р.Иноятовнинг топшириғига кўра, “контора”даги одамлар Г.Каримовага қарши компромат-мақолалар ёзиш учун аввалига журналистларни ёллаб, кейинроқ эса бу мақолаларни хорижий ОАВда муттасил чоп этишни бошлагандилар. Эслатиб ўтамиз, ўша вақтдаёқ ўзбек чекистлари “баронесса”нинг (МХХдагилар Г.Каримовани шундай аташади) жинсий бузуқликлари, тунги интим саргузаштлари ҳақида фото ва видеоматериаллар билан тўлиқ “қуролланган” эди. Кейинроқ, бизга номаълум сабабларга кўра, бу лойиҳага “отбой” берилди.\nШвейцарияда Г.Каримовага яқин кишиларнинг ҳибсга олиниши, унинг Гибралтар, Британия ва бошқа давлатлардаги банк ҳисоблари ҳақидаги маълумотларнинг “тўсатдан” сизиб чиқиши ортида ҳам, «Telia Sonera» операторидан ундирилган “откат”ларга боғлиқ бугунги воқеалар ортида ҳам айнан Рустам Иноятов ва унинг “контора”си туради.\nАйнан Иноятов бу маълумотларнинг аввал яқин хорижга “сизиб чиқиши”ни таъминлаб берган, у ердан Ғарб инстанцияларига йўлланишига эришганди.\nАфтидан, АҚШнинг Г.Каримовага “яшил чироқ” беришидан хавотирга тушган Иноятов, 2009 йилда тўхтатилган Гулнора Каримовани обрўсизлантириш “махсус тадбир”ини янгидан жонлантириш қарорини берган кўринади.\nЧоп этилаётган компроматнинг резонанси ва воқеалар ривожига қараганда, “махсус тадбир”нинг олиб борилиши унчалик ҳам ёмон эмас. Бизнинг тахминларга кўра, яқин келажакда Р.Иноятов “контора”си яқин хориж махсус хизматларини Г.Каримованинг накотикларга боғлиқлиги, шаҳвоний саргузаштлари, тунги клубма-клуб дайдишлари ҳақидаги фото ва видеоматериаллар билан таъминлайди.\nАгар Р. Иноятовнинг “махсус тадбир”и ҳозирги суръатини сақлаб қоладиган бўлса, ҳокимият учун курашда мисли кўрилмаган фитналарга, бу курашда барча рақибларини доғда қолдиришга қодир бўлган И.Каримов ҳамда қизи учун майдонда сиёсий кураш ҳеч ҳам осон кечмаслиги аниқ.\nШуни ҳам таъкидлаш лозимки, Ўзбекистоннинг сиёсий полицияси раҳбарининг қўлида нафақат Гулнора Каримова ҳамда отасига қарши, балки бундан бошқа ҳам улкан “козирь” мавжуд. Шундай қилиб…\nПрезидент Хавфсизлиги Хизмати (ПХХ) кимга бўйсунади?\nБу савол мамлакат ичкарисида ҳам, ташқарисида ҳам кўпчиликни қизиқтиради, аммо ҳатто Президент Хавфсизлиги Хизмати (ПХХ) раҳбарлари ҳам унга жавоб топа олган эмас. Бу саволга ҳатто мустақилликнинг илк кунларидан бошлаб, ушбу тизимнинг профессионализм жиҳатларини шакллантиришда муҳим роль ўйнаган шахслар ҳам иккиланиб жавоб беришади. Бу тизимнинг бугунги раҳбарлари ва ходимлари эса, бу саволга жавоб бериш у ёқда турсин, уни эшитишдан ҳам қўрқишади. Чунки, илгари бу саволга қизиқкан ташкилот раҳбарлари ишдан бўшатилган ва баъзилари ҳатто таъқиб остига олинганлар. Хозир ҳам бу масалага озгина қизиқиш кўрсатиш аянчли оқибатларга олиб келиши мумкин.\nГап шундаки, “ПХХ кимга бўйсунади?” деган савол муҳокaмасига қўйилган таъқиқ тамғаси МХХ раҳбари Рустам Иноятовга оиддир. Айнан Иноятов ташаббуси билан узоқ йиллар давомида бу масалага ойдинлик киритишга ҳаракат қилган шахслар зудлик билан ишдан олинди ва ҳатто органларда ҳарбий хизматни давом эттириш имкониятидан ҳам маҳрум этилдилар. Бунга мисол сифатида ПХХнинг собиқ раҳбарлари генерал В. Баҳриддинов ва Р.Хўжаевлар тақдирини келтириш мумкин. Бу шахслар ПХХнинг МХХ қарамоғидан чиқиши борасида айтган шахсий фикрлари учун азият чекдилар. Хусусан, Р.Хўжаев 1999 йил феврал портлашларидан сўнг шунга эҳтиёж борлигини кўрди, бу фикрга у юз берган бешта портлашнинг ҳаммаси МХХ тарафидан И.Каримовнинг Вазирлар Кенгашида маъруза қилиши муносабати билан махсус уюштирилганига амин бўлганидан сўнг келди. ПХХнинг тўғридан-тўғри президентга бўйсуниши тарафдорлари ичида МХХнинг ҳозирги ходимлари ҳам бор. Масалан, ПХХ Иккинчи Бўлимининг (Тезкор Мухофаза гуруҳи) кўпчилик ходимлари ушбу бўлинманинг фақат президентга бўйсуниши кераклигига қаттиқ ишонадилар. Аммо аслида, ушбу тизимнинг кадрлар таъминоти масаласи билан фақат МХХ раҳбари Р.Иноятов шуғулланади.\nШундай пайтлар ҳам бўлдики, президент қўриқчиларининг биринчи, иккинчи ва учинчи халқасига оид қўриқчиларни танлаш иши билан анчагача президентнинг хотини Татьяна Акбаровна Каримова шуғулланиб келди. Кейинчалик бу иш билан “баронесса” Гулнора Исламовна Каримова шуғуллана бошлади. ПХХ раҳбарига эса, президент муҳофазасининг фақат расмиятчилик қисмини бажариш қолган, у фақат кундалик иш графигини тузиш, турли ҳужжатларга имзо чекиш, биронта ҳужжатни имзолатиш учун президентга олиб бориш ишлари билангина машғул бўлади. Шунинг учун ҳам МХХ раҳбарлари ва ходимлари ПХХ раҳбарини “Қўғирчоқ” деб аташади. “Қўғирчоқ” лақаби ҳақиқатан ҳам ПХХ раҳбарининг вазияти ва мавқеини аниқ ифода этади.\nМХХ раҳбарига тўла бўйсунувчи ПХХ бошлиғига фақат президентнинг “кўча” қўриқчиларини танлаш иши топширилган. “ПХХнинг фаолияти шундай шаклда ташкил этилиши кимга ва нимага керак”? деган савол туғилади. Иш тартибининг бундай шаклда йўлга қўйилгани сири – президент И.Каримов (Самарканд аймоғи) ва МХХ раиси Р.Иноятов (Тошкент аймоғи) ўртасидаги куч мувозанатини сақлашдадир. Бундай тартиб икки тарафга ҳам маъқул келади, кучларнинг бундай тақсимланиши шарофати билан икки тараф ҳам тинч ухлайди. Ўзбекистонни оилавий пудратга айлантирган Каримов ва Иноятов барча жабҳада бир-бири билан боғлангандир. Бир тарафдан, анчагина фитналар заҳирасига эга бўлган ва керагидан ортиқ айёр ва маккор бўлган И.Каримовдан Р.Иноятов хавфсирайди, иккинчи тарафдан, президентнинг барча ҳаракатларинин ўз назорати остида сақлаган МХХ раҳбари, ўз навбатида, президентга қарши кучли зарба бериб, мамлакат раҳбари ва унинг яқинлари тақдирини ҳал қилишга доимо тайёр туради.\nКаримов ва Иноятов ўртасида “ҳужум қилмаслик” ҳақида жентельменча битим имзоланган бўлса ҳам, улар “биринчи бўлиш” принципи бўйича бир-бирларининг бўғизини ғажишга доим тайёр турадилар. Уларнинг иккови ҳам ўзлари яшаётган “ҳаёт тарзи тушунчалари”га мос равишда бирининг мутлоқ ҳокимиятни қўлга киритиши учун иккинчисининг ўйиндан чиқиши лозимлигини яхши билади. Шунинг учун ҳам, бундай мувозанат касб этаётган хатарни яхши тушунган И.Каримов то реал ҳокимият расмий тарзда Гулнора Каримова қўлига берилгунига қадар Р.Иноятовга қарши конкрет тадбирлардан ўзини тийиб келмоқда.\nБуни Ўзбекистоннинг бош чекисти жуда яхши тушунади. Биз юқорида таъкидлаганимиздек, у жорий президент ваколатини топшириб, янгисининг номи эълон қилиниши пайтига мўлжалланган ўзининг “махсус тадбир”ини ҳозирламоқда. Унгача Р.Иноятов фақат Г.Каримова ҳақида худди швед телефон оператори «Telia Sonera»дан пул ювиш воқеаси каби “компроматлар сизиши”ни ташкил этиш билан чекланиб туради холос.\n“Қўғирчоқ”, МХХнинг Ўзини Қўриқлаш Бошқармасининг чекланмаган имкониятлари ҳамда И.Каримов ва оиласининг барча телефон суҳбатларини назорат этиш воситасида Р.Иноятов, вазиятни ўз назорати остида тутиб келади. МХХнинг Тезкор-Техник Бошқарув (ТТБ) имкониятлари орқали И.Каримовнинг ётоғидан бошлаб, то иш кабинетидаги ва ҳатто махсус “Мерседес-Бенц” машинасига қадар ҳамма сўзлашувларини назорат қилади.\nШуни ҳам таъкидлаш лозимки, Р.Иноятовнинг ўзи Ўзбекистон президенти лавозимини эгалламоқчи эмас, ҳатто қулай вазият юзага келганида ҳам. Агар бундай қулай вазият юзага келса, бу мансабни Тошкент аймоғига мансуб ва Иноятовга тобеъ бошқа шахс эгаллаши керак. Агар, албатта, тошкентликларнинг бу махфий режасига учинчи тараф халал бериб қолмаса. Шундай қилиб…\nМаҳаллий ва хорижий жамоатчилик янги мухолиф иттифоқни, яъни Ўзбекистон Халқ Ҳаракатини (ЎХҲ) ҳозирча Ўзбекистонда ҳокимият учун курашиш салоҳиятига эга, деб ҳисобламайди. Аммо яқин хорижнинг махсус хизматлари бу ташкилот ҳақида бошқача фикрдалар. Улар ЎХҲни шитоб билан куч тўплаётган ва Ўзбекистонда ҳокимият учун курашга қодир бўлган ташкилот ўлароқ кўрадилар. Қуйида Хитой махсус хизмати ҳозирлаган ва 2012 йилнинг март ойида ШҲТнинг Тошкентдаги аксил-террор кураш марказига юборган таҳлилий ҳужжатидан парча келтирамиз:\n“ШҲТга аъзо давлатлар ЎХҲга алоҳида эътибор қаратишлари керак. Чунки бу мухолиф ташкилот Ўзбекистонда вазиятни беқарорлаштириш ва сиёсий ҳокимиятни қўлга киритиш учун етарли салоҳиятга эга. Бу мухолиф ҳаракат яширин йўллар билан Ўзбекистон ҳудудида вазиятни ўзгартириш учун шитоб билан ўз аъзолари сонини орттириб бормоқда. Биздаги маълумотларга кўра, ЎХҲ Ўзбекистонда бўлгани каби Россия, Қозоғистон, Тожикистон ва Қирғизистонда ҳам ўзининг яширин шўъбаларига эга. ЎХҲнинг бундай бўлимларига аъзо бўлаётганлар, асосан бу давлатларга пул топиш учун борган Ўзбекистон фуқаролари ва бу давлатлардаги ўзбек миллатининг вакилларидир.\nЎХҲ нафақат инсоний кучга, балки Миср ва бошқа араб ўлкаларида ҳукуматларнинг ағдарилиши билан якунлаган “инқилобларга” ўхшаш қўзғолонни моддий жиҳатдан таъминлаш кучига ҳам эгадир. Яна шуни ҳам маълум қиламизки, кейинги пайтларда ЎХҲнинг сафларига бу ҳаракат раҳбари Муҳаммад Солиҳга хайрихоҳ бўлган Ўзбекистон хафвсизлик ва куч ишлатар тизимларининг вакиллари ҳам қўшилмоқда. Хитой Халқ Республикаси таҳлилий гуруҳида МХХ, Ички Ишлар ва Мудофаа Вазирлигида ЎХҲни мамлакат куч ишлатиш тизимларида ва Президент идорасидаги долзарб ўзгаришлар ҳақидаги маълумотлар билан таъминлаб турувчи номаълум гуруҳ борлиги ҳақида маълумотлар бор”.\nБунга қўшимча сифатида таъкидламоқчимизки, ҳақиқатан ҳам ўзбек куч ишлатар тизимларида фақат Муҳаммад Солиҳга хайрихоҳ эмас, балки Каримов режими билан курашишда ЎХҲга ёрдам берадиган кишилар бор. Бундай кишиларнинг фикрича, Рустам Иноятов назоратида бўлганларнинг ҳокимиятга келиши, республикада демократия қоидаларининг ғалабасини таъминламаслиги мумкин. Шунинг учун ҳам улар ЎХҲни сиёсий курашда нафақат ҳокимиятга келиши мумкин бўлган, балки Ўзбекистонда демократик ислоҳотларни амалга ошира оладиган ягона тараф, дея ҳисоблайдилар. Қолаверса, Ўзбекистон куч ишлатар тизимларидаги ЎХҲ хайрихоҳлари Муҳаммад Солиҳни бир сўзли, мамлакат ичкарисида ва хорижда обрўга эга бўлган сиёсатчи ўлароқ кўрадилар. Шунинг учун ҳам бу “номаълум гуруҳ” ЎХҲни мамлакат куч ишлатиш тизимларида ва Президент идорасидаги долзарб ўзгаришлар ҳақидаги маълумотлар билан таъминлаб туради.\nБиз олдинги мақолаларимизда Ислом Каримов Хавфсизлик Кенгашининг сўнгги йиғилишида мухолифат ҳақида гапираркан, фақатгина мана шу Ҳаракатга тўхталганини ва МХХ раиси Р.Иноятовга ЎХҲ раиси Муҳаммад Солиҳни обрўсизлантириш, шунингдек, бу ҳаракатнинг моддий манбаларини кесиш учун янги “каналлар” (воситалар ва усуллар) ихтиро қилишни топширганини айтгандик. МХХ раиси Каримовнинг бу топшириғини мамнуният билан бажармоқда. Чунки ЎХҲ нафақат ҳокимиятнинг Гулнора Каримовага топширилишига, балки Тошкент аймоғининг жорий президент ваколатининг тугаши ва янги президент номининг эълон қилиниши жараёнида Каримов оиласини сирли равишда йўқ қилиш режаларига ҳам тўсиқ бўлиши мумкин. Шунинг учун ҳам Каримов ва Иноятов сиёсий ҳокимият учун курашда бир-бирини йўқ қилишни истасалар-да, улар ЎХҲга қарши курашда ҳамфикрдирлар.\nЭнди Ўзбекистонда ҳокимият учун махфий курашнинг асосий иштирокчиси бўлган ва аслида бу курашда биринчи ўрин берилган ва бошдан бери бу курашда улкан имкониятларга эга бўлган аёл ҳақида тўхталамиз. Шундай қилиб…\nКаримов аймоғининг вакили Гулнора Каримова\nОлдинги мақолаларимизда Каримовнинг ҳокимиятни тўнғич қизига топширишнинг махфий режасини амалга ошира бошлагани ва Гулнора Каримованинг номзоди учун АҚШнинг қўллаб-қувватлашига эришгани ҳақида батафсил маълумот бергандик. Шунинг учун ҳам бугунги мақолада бу масалага тўхталиб ўтирмаймиз. Фақат бу ерда ушбу махфий режани амалга оширишда ҳозирда қилинаётган ишлар ҳақида сўз боради.\nШу йилнинг октябрь ойида давлат тили бўлган ўзбек тилидан саводи йўқ “президенликка номзод шахс” Гулнора Каримова учун ўзбек тилини ўрганиш махсус дарслари бошланди. Тарих такаррур қилмоқда: ўз вақтида (Ўзбекистондаги илк президентлик сайловлари арафасида) Ислом Каримовнинг ўзи ҳам она тили репетиторидан (Б.Назаров) худди ҳозирда қизи Гулнора каби дарслар олганди.\nФақат ўзбек тилини ўрганишга жиддий ёндошган отасига ўхшамаган қизи Гулнора бу масалада ялқовлик қилмоқда. “Малика” душанба, чоршанба ва жума кунлари соат 11.00 да бошланадиган ўзбек тили дарсларига одатда келмайди. Бунинг сабаби, тунларни айш-ишрат клубларида дайдиб ўтказадиган Гулнора ўзбек тилини ўрганиш соатларида хўррак отиб ётган бўлади.\nАммо бошқа жиҳатларда, фитна уюштириш, қўл остидаги ходимларни таҳқирлаш ва рақибларини йўқ қилишда Гулнора отасига жудаям ўхшаб кетади. Г. Каримованинг келажакда ўзи бошқарадиган Вазирлар Маҳкамасини тузиш учун отаси билан бирга ишлаб чиққани пухта режалари бордир. Ҳозирги вақтда у “бобой тили” дея ҳақоратомуз атайдиган ўзбек тилини ўрганиш ўрнига ишнинг мана шу томони билан жиддий шуғулланмоқда. Шундай қилиб…\nГулнора Каримованинг келажакдаги ҳукумат лойиҳаси\nГулнора Каримова келажакдаги ҳукумат учун вакиллар танлашни МХХ раиси Рустам Иноятов шахси атрофида фитна уюштиришдан бошлади. Бу ишда у албатта фитна ва фасодда учига чиққан отанинг кўрсатмаларига амал қилади. Чунки Ислом Каримовнинг “парчалаб, ҳукмронлик қил”, “биринчи шахсларни иккинчилар воситасида бошқар” каби фитна ва фасод усуллари билан ҳаёт кечириши маълум…\nОта ва қиз МХХда ўзлари учун жуда муҳим бир кадрни, яъни Рустам Иноятовнинг ўринбосари бўлган генерал Шуҳрат Ғуломовни “кашф” қилишди. Улар бу генералга Гулнора отасининг ўрнига ўтириши билан, МХХ раиси лавозимини эгаллашини ваъда қилганлар. Бундай ваъдадан илҳомланган Ш.Ғуломов ўз раҳбари Рустам Иноятовнинг босган ҳар қадамини ўлчайдиган мутахассисга айланди.\nКаримовлар оиласи Бош Вазирлик лавозимига “Несун” (ташувчи) лақабли ҳозирги Бош Вазир ўринбосари Рустам Азимовни (уни Иноятовнинг одамлари чет эллик самоядорлардан катта миқдорда пора олиб, уни Президент Каримовга олиб бораётганда қўлга туширишган, аммо у Каримовнинг қўнғироғи билан у озод қилинганди) мўлжаллашмоқда.\nИслом Каримов ва қизи томонидан режалаштирилаётган ҳукуматда “Гугуша”нинг рўйхатида бўлишни орзу қилаётган ҳозирги Бош Вазир Шавкат Мирзиёвга ўрин ажратилмаган. Шуниндек, бу рўйхатда ҳозирда юксак лавозимда бўлган кўпгина кадрларга ҳам ўрин йўқ. Бу лойиҳага кўра, ҳозирда ҳокимиятда бўлган кўпчилик раҳбарлар МХХ Раиси Иноятов билан бирга халтага солиб, улоқтирилиши керак.\nБундай қисматга биринчи навбатда Иноятовдан кейинги асосий ролни ўйновчи, Каримов оиласи ва юқори лавозимли мансабдорлар ҳақида “олтин” маълумотларга эга бўлган МХХнинг Хавфсизлик бўлими бошлиғи генерал Ҳаёт Шарофхўжаев ҳам лойиқ кўрилиши мумкин. Шунинг учун ҳам МХХ раисининг биринчи ўринбосари ва бу ташкилотнинг хавфсизлик бўлими бошлиғи ҳақида атрофлича тўхталиш лозим деб ўйлаймиз. Шундай қилиб…\nШуҳрат Ғуломов – МХХ раисининг биринчи ўринбосари\nШуни алоҳида қайд этиш лозимки, икки генерал бир-бирига қарши бўлган икки гуруҳда турибди: Ш.Ғуломов – Каримов оиласи легерида бўлса, Х. Шарифхўжаев – Рустам Иноятов тўдасида. МХХ раисининг биринчи ўринбосари Шуҳрат Ғуломов ўзининг “кўтарилиши”ни Сурхондарё вилояти МХХ бошқармаси бошлиғи лавозимидан бошлаган. МХХ ва Хавфсизлик кенгашида у Афғонистон ва Тожикистон бўйича мутахассис ҳисобланган. 2005 йилда Андижон шаҳрида норозилик митинги ўтказаётган халойиқни шафқатсизларча ўққа тутилишидан сўнг Ислом Каримовнинг эътиборига тушган. Айнан Шуҳрат Ғуломов биринчилардан бўлиб тинч намойишчиларни ҳануз Ўзбекистон ҳукумати республика ҳудудларида сақлаётган бузғунчи тожик полковниги Маҳмуд Худойбердиев жангарилари қўли билан отишни Рустам Иноятов ва Ислом Каримовга таклиф қилган.\nАндижондаги норозиликни бостиришда Шуҳрат Ғуломов тинч намойишчиларга ўзининг қанчалик шафқатсиз эканлигини кўрсатаркан, у тезкорлик билан М.Худойбердиев жангариларининг ҳаракатларини бошқариб, мувофиқлаштириб турди. Ислом Каримовга унинг айнан мана шу раҳмсиз ва шафқатсизлик сифати ёқди. Андижон фожеаларидан сўнг у Ўзбекистоннинг энг юксан унвони – Ўзбекистон қаҳрамони унвонига сазовор бўлган.\nШуҳрат Ғуломов 2000 йилда Маҳмуд Худойбердиев ва унинг жангариларини Сурхондарё вилоятининг Сариосиё ва Узун туманларида анча шов-шувга сабаб бўлган воқелардан буён бошқариб келади. Бу воқеалар ҳақида ўз вақтида мақолаларимизда ёзгандик.\nБу генерал ўз “қўл остидагиларни” ўзининг бошқа хизматдошларидан “рашк қилиб”, арзимас масалалар бўйича ҳам М.Худойбердиев ва унинг жангарилари олдига, улар қаерда бўлмасин, шахсан ўзи боради.\nМасалан, 2000 йиллар бошида Жиззах вилоятининг Зомин туманидаги Тожикистон билан чегарадош қишлоқларнинг бирида маҳаллий аҳоли билан М.Худойбердиев жангарилари орасида низо чиқади. Ўшанда воқеа жойига жангарилар орасида “тушунтириш ишлари” олиб бориш учун Ш. Ғуломовнинг шахсан ўзи борганди.\nГап шундаки, М.Худойбердиевнинг Зомин туманида дислокация этилган бир ярим мингдан ортиқ жангарилари маҳаллий қишлоқ аҳолисининг тўйларига бостириб кирадиган ва қишлоқнинг чиройли қизларини ўзларининг горнизонларига олиб кетадиган одат чиқаришганди. Жиззахликлар ўша даврдаги вилоят ҳокими Шавкат Мирзиёев ва ҳокимнинг биринчи муовини У.Ёмонқуловга мурожаат қилишган. Бироқ улар тоғ қишлоқларида яшовчи аҳолидан тушаётган кўплаб шикоятларга қандай жавоб беришни билишмасди. Улар Тошкентдан (МХХ раҳбариятидан) махсус кўрсатмалар келгунича бу сирли горнизондагиларга қарши бирор чора кўришга журъат этолмади.\nДарвоқе, ўшанда Ш.Ғуломов Жиззахга МХХ нинг хавфсизлик бошқармаси бошлиғи бўлган Х.Шарифхўжаев билан бирга келган.\nУлар иккиси биргаликда шахсан М.Худойбердиев, ҳамда баъзи жангарилари билан горнизоннинг сирли қолиши, хавфсизлиги ва уларнинг хабари оммага тарқалиб кетмаслигини таъминлаш ҳақида гаплашди.\nШ.Ғуломов ва у бошқарадиган М.Худойбердиев “зондеркоманда”сининг энг сўнги шов-шувли “хизмати” – бу Ўшдаги қонли воқеалар бўлди. Ўшанда М.Худойбердиевнинг жангарилари юзлаб тинч ўзбекларни ўққа тутиб, бу миллатлараро қирғинга “ўт қўйиб” беришганди.\nЎша қатлиомнинг асосий ташкилотчиси бўлган қирғиз миллатчиси Мелис Мирзакматовнинг Ўзбекистон президенти Ислом Каримовга хушомад қилиши бежиз эмас: Мирзакматов Ўшга маҳаллий ўзбекларни ўққа тута бошлаган соқоллилар отрядини ким юборганини жуда яхши билади. Бундан ташқари Мирзакматов ва Каримовлар ўзбек миллатига нисбатан нафратида ҳам бирдай.\nШ.Ғуломов ўзининг “кураторлик” ваколатларини ҳалигача топширгани йўқ. Энди унинг шахсан ўзи Ислом Каримов ва оила аъзоларининг махфий топшириқларини бажарадиган М.Худойбердиев “зондеркомандаси” фаолиятини назорат қилади. Кейинги дамларда Ўзбекистон МХХ раисининг биринчи муовини шу қадар Каримовнинг ишончига кириб кетдики, у энди “зондеркоманда” жангариларини президент Каримовнинг биринчи, иккинчи ва учинчи халқа ҳимоясига, ҳамда унинг оила аъзолари ҳимоясига тайинлаш ва номзод кўрсатишга ўтди. Буни ҳозир у Ўзбекистонда ўзининг президентга садоқатида ва ҳарбий тайёргарликда М.Худойбердиевга тенг келадиган ҳеч ким қолмагани билан изоҳлайди. Албатта бунда у ҳақ: бир ярим минг жангаридан ташкил топган “зондеркоманда” ҳам одатий ҳам тоғли ҳудудларда жанг олиб боришда катта тажрибага эга.\n“Зондеркоманда”дан етишиб чиққан тансоқчилардан Гулнора Каримова ҳам мамнун ва келгусида айнан мана шу тоифа одамлардан ўзининг шахсий соқчилари сафини тўлдиришни ҳам режалаб қўйган. Куратор Ш.Ғуломов ҳам айнан мана шу орзу билан яшаяпти. У эса ҳукуматнинг тезроқ Гулнора Каримова қўлига ўтишидан ва МХХ раиси лавозими унга берилишидан умидвор. Каримовлар оиласининг ишочини сўндирмаслик учун МХХ раисининг биринчи муовини ўзи Гулнора Каримованинг ва бутун оиланинг бизнес империясини шахсан оталиққа олиб, ҳимоя қилиб келади. Хусусан у Гулнора Каримова томонидан таъсис этилган «FMN-logistic» компанияси фаолиятини бошқариб боради, бу компания Афғонистондан Ўзбекистонга ва Марказий Осиёдаги бошқа мамлакатларга халқ истеъмоли моллари транзитини ташкиллаштиришга (аслида эса Афғонистондан гиёҳванд моддалари ва Афғонистонга героин тайёрлаш учун зарур бўлган кимёвий воситаларни ташишга) ихтисослашган.\nАйнан Шуҳрат Ғуломов Гулнора Каримовага Ғофур Раҳимов бизнесининг тортиб олишида катта хизмат кўрсатди. Бу ҳақда биз келгуси мақолаларимизнинг бирида батафсил тўхталиб ўтамиз. Ҳозирча эса Ш.Ғуломов ва М.Худойбердиев алоқаларига қайтайлик.\nШ.Ғуломов М.Худойбердиев жангариларининг Афғонистон ва Тожикистондан ўтказадиган гиёҳванд моддалари транзитини назорат қилади. Шу ўринда алоҳида қайд этмоқ жоизки, ИИВ ва МХХ нинг жойлардаги хизматчилари томонидан республикага ўтадиган героин йўлини қирқиш ва фош этиш учун олиб борилган уринишларнинг бир нечтаси муваффақиятсизлик билан тугади. Ҳар сафар иш МХХ раҳбариятининг махсус таъқиқига келиб тўхтаб қолаверди. Улар ўзларининг бу ҳаракатларини Россия Федерацияси ва бошқа мамлакатлар билан биргаликда Марказий Осиё ва Европа мамлакатлари ўртасида йирик наркобаронларга қарши махсус амалиёт ўтказилаётгани билан изоҳлашади. Шу тарзда йирик ҳажмдаги “юклари” билан ИИВ нинг “йўл ҳаракат хавфсизлиги” патруллари ёрдамида бемалол манзил томон ҳаракатларини давом эттиради.\nЎзбекистон ҳудудидан бу шаклда гиёҳванд моддалар олиб ўтилишига катта қизиқиш билдирган махсус хизматлар ва ички ишлар офицерлари ва бу ҳақда маълумотга эга бўлган бошқа мутасаддилар Ш. Ғуломовнинг шахсий топшириғи билан “йўқолиб” қолади, йўл транспорт ҳодисаларида ҳалок бўлади ёки заҳарланиб ўлган бўладилар.\nБундай “гувоҳларни” йўқ қилиш вазифаси яна М. Худойбердиевнинг “зондеркоманда”сига топширилган. Баъзан бундай ишларга қизиқиб қолган офицерлар аввал вазифасидан четлатилади, кейин улар устидан жиноий иш очилиб, қамоққа ташланади. Одатда Ш. Ғуломов бундай жиноятларни содир этишда МХХнинг қўриқлаш бўлимининг бошлиғи Х. Шарифхўжаевнинг ёрдамидан фойдаланади. Чунки бу генерал МХХ офицерлари ва турли поғонадаги раҳбарлари ҳақида қораловчи материалларга (компроматларга) эгадир. Шундай қилиб…\nМХХнинг Ўзини Қўриқлаш бўлимининг бошлиғи Ҳаёт Шарифхўжаев\nБу генерал МХХ офицерлари ва турли поғонадаги раҳбарлар ҳақида қораловчи материалларга (компроматларга) эга бўлган иккинчи раҳбар ҳисобланади. Шунинг учун ҳам МХХнинг барча ходимлари, биринчи навбатда, Шарифхўжаевдан, ундан кейин эса МХХ Раиси Иноятовдан қўрқишади. Бу одам Ўзбекистон суд органлари ва прокуратурасида VIP-персона (ўта муҳим шахс) ҳисобланади: Шарифхўжаев имзолаган тергов материаллари муҳокама қилинмайди. Жиноий-процессуал ишларда нормаларга амал қилиш учун одатда судланувчиларни хўжакўрсинга ҳимоя қиладиган навбатчи адвокатларга вазифа берилади. МХХнинг ўзини қўриқлаш бўлими билан яқин алоқада бўлган бу “адвокатлар” иши терговга тушган кишиларга ҳуқуқий ёрдам беришни ваъда қилиб, ишга алоқадор қўшимча маълумотларни тўплайди ва ишни судланувчиларнинг зарари томонга ҳам буриб юбораверадилар.\nШунинг учун ҳам ҳозирги вақтда ўзбек чекистлари муҳим ишларни олиш ва бажаришда, айниқса гиёҳванд моддалар оқимига алоқадор ишларни текширишга қўл уришга журъат қила олишмайди. МХХнинг ўзини қўриш бўлими бошлиғининг ноқонуний ва адолатсиз ишлари натижасида ҳозирги кунда МХХнинг виждонли ва илғор ходимлари ўз ихтиёрлари билан ишдан бўшаб кетмоқдалар.\nШунингдек, генерал Шарифхўжаев қора бозорда ўзбек сўмини нақд пулга айлантириш ишларини ҳам назорат қилади. Генерал Шарифхўжаевнинг бу ишини амалга оширадиган фирма ва компанияларнинг йиллик даромадлари деярли бир триллион сўмни ташкил этади. Генералнинг бу ишдаги ходимлари жазосиз фаолият кўрсатади ва пул бозорига рақибларнинг киришларига рухсат бермайдилар. Бундай ҳолларда тегишли маълумот дарҳол генерал Шарифхўжаевга етказилади ва у пул бозоридаги кутилмаган рақибларни йўқ қилишга киришилади.\nГенерал Шарифхўжаевнинг келажакда МХХ Раиси бўлиш эҳтимоли умуман йўқлигини яна бир марта эслатамиз. Чунки у мамлакатда раҳбар бўладиганларнинг рўйхатига киритилмаган. Шунинг учун ҳам янги раҳбарлар иш бошлаганда, унинг учун энг яхши эҳтимол “орқа планга” ўтиш, ёмон эҳтимол эса, унинг иши М. Худайбердиев “зондеркомандасига“ берилиши бўлади. У ҳолда Гулнора Каримова бошчилигидаги янги раҳбарият Ҳ. Шарифхўжаевга нисбатан “кўп билган одам – зарарли одам” ўйинини қилишлари мумкин.\nФикримизча, биз ўқувчиларга Каримов оиласи, Тошкент аймоғи ва ўзбек мухолифатининг мамлакатда сиёсий ҳокимият учун олиб бораётган яширин кураши ҳақида етарли маълумотларни бердик. Бу мавзу яна икки-уч йил долзарб бўлиб қолади. Шунинг учун ҳам биз бу кураш ва ундаги қатнашчиларнинг куч нисбатларидаги ўзгаришлар ҳақида ўз вақтида маълумот бериб боришга ҳаракат қиламиз.\nМақола рус тилидан ЎХҲ сайти таҳририяти тарафидан таржима этилди.


Опубликовано: 05.10.2017 10:26 | Автор: Ҳомиджон ИШМАТБЕКОВ, “Муҳаммад Носир ҳожи” жоме масжиди имом-хатиби | Печать | E-mail\nАллоҳ таолонинг бандаларига берган беҳисоб неъматларининг ичида энг улуғи, бу сиҳат-саломатликдир. Бу бебаҳо неъматнинг қадри нечоғлик улуғ эканлиги ҳақида Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам биз умматларини огоҳлантириб шундай марҳамат қилганлар: Ибн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Икки неъмат борки, кўпчилик одамлар унинг қадрига етмай алданиб қолганлар. У иккиси - сиҳат саломатлик ва фароғат”(Имом Бухорий ривояти).\nДарҳақиқат, инсоният ўзида бор неъматни гоҳида қадрига етмайди. Саломат ва хотири жам бўлган киши турмуш ташвишлари, чеки-чегараси йўқ орзу-ҳавасларнинг кетидан қувиб юраверади ва ўшаларга алданиб саломатлиги ва тинчлигини қўлдан бериб қўяди. Охир-оқибат саломатлигини бой бергач, аттанг қилади ва саломатлигини йўқотиш эвазига топган нарсаси унинг олдида ҳеч нарса эмаслигини кейин англаб етади. Лекин, кейинги афсус надоматнинг фойдаси бўлмай қолади. Шунинг учун, неъматларни вақтида қадрига етиб, унинг шукронасини адо этиб бормоқлик лозим бўлади. Шунинг учун ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳадисларининг бирида марҳамат қилдилар: “...саломатлик вақтингизни беморлик келишидан олдин ғанимат билинг...” (Имом Термизий ривояти).\nСиҳат саломатлик неъматидан баҳраманд киши бошқа неъматлардан ҳам баҳра олиб яшайди. Саломатлик бўлмаса, бошқа неъматлар ҳам инсонга татимайди. Шунинг учун, саломатлик неъматини қўлдан бермаслик, унга футур етказадиган ҳар қандай иллатлардан инсон ўзини сақламоғлиги лозим бўлади.\nГоҳида инсонга беморлик етиши табиий ҳолат. Инсоннинг ожизлиги ҳам шунда. Бу дунёда Аллоҳ таоло бандаларини турли йўллар билан синаб, имтиҳон қилар экан, гоҳида етадиган беморлик ҳам ўза синовларнинг биридир. Бунинг учун банда ғамга ботмаслиги керак, аксинча бу имтиҳондан муваффақиятли ўтишга ўзида куч топа олиши лозим. У ҳам бўлса, сабрдир. Ҳасталикка сабр қилган кишига савоб ёзилиши, гуноҳларига каффорат бўлиши ҳақида Пайғамбаримиз с.а.в.дан қатор ҳадислар ворид бўлган. Жумладан, Абу Саъид Худрий ва Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинишича, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Мусулмон кишига етадиган чарчоқ, ҳафалик, озор, ғам-ташвиш ва ҳатто битта тикан кириши сабабли Аллоҳ таоло унинг хатоларини ўчиради”, (Имом Бухорий ривояти).\nДинимизда даволанишга ижозат берилган. Ҳадисларда баён этилишича, Аллоҳ таоло қандай дард нозил қилган бўлса, албатта унинг давосини ҳам нозил қилган. Шундай экан, инсоният доимо изланишда бўлиб, ўзининг ҳаётини сақловчи, соғлигини асровчи воситаларни кашф қилишда бардавом бўлиши лозим.\nМутақиллик йилларида юртимизда аҳолининг турмуш шароитини яхшилашга катта эътибор қаратилиши натижасида юртимизда фуқароларнинг ўртача ёши 1990 йилга нисбатан 67 ёшдан эркаклар ўртасида 73,5 ёшга, аёллар ўртасида 75,8 ёшга орди. Албатта, бунда соғлиқни сақлаш соҳасига давлатимиз томонидан катта эътибор қаратилаётганлигининг ҳам алоҳида ўрни бор.\nОқил инсон соғлигининг кетишига ўзи била туриб сабабчи бўлмаслиги лозим. Чунки, биз учун ҳаётимиз қанчалик омонат бўлса, соғлигимиз ҳам омонатдир. Ўз жонига қасд қилиш қанчалик оғир гуноҳ бўлса, қасддан соғилигига путур етказиш ҳам шунчалик гуноҳ. Аллоҳ таоло Қуръони каримда: «Ўз қўлларингиз (бахиллигингиз) билан ўзларингизни ҳалокатга ташламангиз!» деган. (Бақара сураси, 195-оят).\nИслом шариатининг мақсади инсондаги асосий беш нарсани сақлашга қаратилган бўлиб, шулардан бири инсоннинг жонини омон сақлашдир. Шунинг учун ҳам, ислом динида инсоннинг ҳаётига, инчунун унинг соғлигига зарар етказадиган ҳамма нарса ҳаром саналади. Қуйидаги ҳадис бунга яққол далил бўлади. Умму Салама розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳар қандай маст қилувчи ва футур етказувчи нарсани истеъмол қилишдан қайтардилар, (Имом Абу Довуд ривояти). Маст қилувчи нарсаларни истеъмол қилиш оқибатида инсоннинг нафақат соғлиги, балки ҳаёти хавф остида қолади. Минг афсуски, йигирма биринчи асрга келиб маст қилувчи ичимликлар ва гиёҳвандлик моддаларининг турлари кўпайиб кетди. Буларга мубтало бўлган кишиларда ўпка, жигар саратонига чалиниш ҳолатлари кўп учрамоқда. Маълумки, саратон хасталиги билан оғриган кишиларнинг аксарияти шу касаллик туфайли ёруғ дунё билан видолашмоқдалар. Гиёҳвандлик балоси кенг тарқалиши оқибатида аждодларимиз билмаган ва эшитмаган касалликлар пайдо бўлиб, ҳар йили минглаб одамлар бу офатнинг қурбонига айланмоқдалар. ОИТС деган аср вабосига қарши курашиш учун дунё ҳамжамияти турли тадбирларни амалга оширишига қарамасдан ҳалигача бу дарднинг давоси топилганича йўқ.\nҲасталикни даволашдан кўра уни олдини олган яхшироқ, деган нақлга амал қилган ҳолда ёшларимизни гиёҳвандлик ва у келтириб чиқарадиган ёмон оқибатлардан огоҳлантиришдан тўхтамаслигимиз лозим. Зеро, саломатлик - туман бойлик, деб бежизга айтилмаган.


Тошкентдаги мактаб ўқувчиси йўлбарс Амур ва эчки Темурни кўриб келиш учун саёҳат чиптасини қўлга киритди\n21:51 / 02.06.2016\nТошкент шаҳридаги мактаблардан бирининг ўқувчиси, 8 ёшли Камила Қосимова «Амур и Тимур» мультфильми учун суратлар танлови ғолибларидан бирига айланди ва Приморье ўлкасидаги сафари боғига бориб, бу машҳур йўлбарс ҳамда эчкини зиёрат қилиб қайтиш имкониятига эга бўлди. Бу ҳақда боғ сайтида маълум қилинган.\nМДҲ мамлакатлари бўйлаб ўтказилган танловда жами 12 ғолиб аниқланган. Январь ойидан май ойигача ўтказилган танлов учун Амур ва Тимур тасвирланган жами 636та сурат юборилган.\nТанлов шартларига кўра, ғолиблар сафари боғи ҳисобидан сафарни амалга оширишади. Боғ директори Дмитрий Мезенцев танловда ғолиб бўлган болаларнинг ота-оналаридан у билан 20 июнь кунигача алоқага чиқишни сўраган.\nЙўлбарс Амур ва эчки Темурнинг дўстлиги ўтган йилнинг ноябрида маълум бўлгач, бу ҳодиса машҳурлашиб кетди. Эчки йўлбарсга тушлик учун келтирилган, лекин эчки йўлбарсга ҳамла қилган ва кейинчалик жониворла "дўстлашиб" кетганди.\nБу жониворлар сафари боғини бутун дунёга машҳур қилиб юборишди. Уларнинг ноодатий дўстлиги ҳақида фильмлар суратга олинган, улар номи билан брендлар пайдо бўлган ва ижтимоий тармоқларда улар учун саҳифалар очилган.


Президентимиз шу йил 6 июнда Тошкентда ўтказилган “Ўзбекистонда озиқ-овқат дастурини амалга оширишнинг муҳим захиралари” мавзуидаги халқаро конференциядаги нутқида “Мева, узум, сабзавот ва полиз маҳсулотларини сақлаш, қайта ишлашда фермерларимиз олдида катта вазифалар турибди. Айниқса, қишлоқларимиздаги боғларда пишиб етилган мевани қайта ишлашга катта эътибор қаратиш лозим”, дея алоҳида таъкидладилар.\nМазкур нуфузли анжуманда, шунингдек, тобора глобал муаммога айланиб бораётган озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш, бу борада дунёнинг айрим минтақаларида юзага келаётган мураккаб вазиятлар муҳокама этилиб, республикамизда ушбу йўналишда амалга оширилаётган чора-тадбирларга эътибор қаратилди.\nҲақиқатан ҳам, серқуёш юртимизнинг ноёб тупроқ-иқлим шароити, қуёшли кунларнинг бир йилда ўртача 320 кун бўлиши, тўрт фаслнинг изчил алмашинуви юқори сифатли мева ва сабзавотлар етиштириш учун қулай имкониятдир.\n— Биз бизнес-режа бўйича хорижий давлатлардан сут, гўшт ва мевани қайта ишлаш технологияларини олиб келишга астойдил киришдик, — дейди карманалик фермер Бобоёр Ражабов. — Негаки, ёз ойларида боғларда ерга тўкилган меваларни кўрганимда, ачиниб кетаман. Бунга, албатта, ўзимиз айбдор. Уни қайта ишлаш биз, фермерларнинг бурчи эмасми? Шундан келиб чиқиб, мева-сабзавотни қайта ишлаш учун жой ҳозирлаб қўйдик. Мақсадимиз — тармоқни ривожлантириб, ички бозорни янада файзу баракали қилишга ҳисса қўшиш.\nАввало, шуни қайд этиш керакки, мамлакатимизда озиқ-овқат маҳсулотлари захиралари, айрим давлатлардагидек, фақат экин майдонларини кенгайтириш ҳисобидан эмас, аксинча, ҳосилдорликни ошириш орқали мустаҳкамланаётир. Агар 1991 йилда ҳар гектар ердан ўртача 36,9 центнердан мева, 50,4 центнердан узум, 188 центнердан сабзавот, 86,9 центнердан картошка ҳосили олинган бўлса, 2013 йилда бу кўрсаткич 110-278 центнергача етганлиги шундан далолат беради.\nБундай ўсиш суръатларини Навоий вилояти мисолида ҳам кузатиш мумкин. Жумладан, Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 20 ноябрдаги “2014 йилда мева-сабзавот, картошка, полиз ва узум маҳсулотларини ишлаб чиқариш ва улардан фойдаланишнинг прогноз кўрсаткичлари тўғрисида”ги қарори асосида ҳудудда аҳоли томорқалари, қишлоқ хўжалиги корхоналарида ушбу йўналишда тизимли ишлар олиб борилмоқда. Мева-сабзавот ишлаб чиқаришни ошириш дастурига кўра, жорий йилда ўтган йилдагига нисбатан 110 фоиздан ортиқ озиқ-овқат маҳсулотлари етиштириш кўзда тутилмоқда.\nШу мақсадда кўплаб фермер хўжаликлари томонидан М. Мирзаев номидаги Ўзбекистон боғдорчилик, узумчилик ва виночилик илмий тадқиқот институти ҳамда кўчатчиликка ихтисослаштирилган марказлардан аъло навли мевали кўчатлар келтирилиб, ўтқазилган бўлса, интенсив боғларда томчилатиб суғориш технологияси кенг жорий этилди. Саккизта фермер хўжалиги ва йирик саноат корхоналари томонидан 211 гектар майдонга қарийб 146 минг туп ярим пакана навли мевали дарахт кўчатлари экилди. 40 та фермер хўжалиги ва қишлоқ хўжалиги корхонасида 119,2 гектар ерда янги токзорлар барпо қилинди. Эътиборли жиҳати шундаки, бу чора-тадбирларнинг амалга оширилиши натижасида аҳоли бандлигини таъминлашнинг муҳим омили бўлган юзлаб доимий иш ўринлари яратилаётир.\nБундан ташқари, вилоятда етарли даражада озиқ-овқат захираларини ғамлаш ва уларни сақлаш орқали йил давомида халқимиз дастурхонига тортиқ этиш, хорижий давлатларга экспорт қилишга ҳам катта эътибор берилмоқда.\n— 2014/2015 йилларнинг қиш-баҳор мавсуми учун омборларда 26 минг тоннадан ортиқ озиқ-овқат маҳсулотлари сақлашни режалаштирганмиз, — дейди вилоят қишлоқ ва сув хўжалиги бошқармаси бош мутахассиси Суннат Тешаев. — Шундан 15,6 минг тоннаси такрорий экинлар ҳиссасига тўғри келади. Бунинг учун мавжуд омборхоналар, совитиш камералари таъмирланиб, маҳсулотларни тўлиқ қабул қилишга шайлаб қўйилгани айни муддао бўлмоқда.\nКўрилган ана шу чора-тадбирлар ҳозирданоқ ўз самарасини бермоқда. Хусусан, барча тоифадаги хўжаликларда асосий, оралиқ ва такрорий экин майдонларида етиштирилган озиқ-овқат маҳсулотлари 490,3 минг тоннага етди. Аниқроғи, картошка, полиз, сабзавот, мева етиштириш аҳоли жон бошига нисбатан бир неча баробар кўпайди. Ушбу маҳсулотларнинг 9,1 минг тоннаси уруғлик учун сақланса, 38 минг тоннасини қайта ишлаш учун, 5,1 минг тоннасини экспорт учун, 438,1 минг тоннасини эса аҳоли истеъмоли ва ички бозорни тўлдириш учун етказиб бериш мўлжалланаяпти.\nШу билан бирга, вилоятда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш ва қишлоқ жойларда уларни қайта ишловчи минитехнологиялар билан жиҳозланган кичик корхоналарни ташкил этиш борасида ҳам ижобий ишлар амалга оширилмоқда. Масалан, 2008 йилда ҳудудда гўштни қайта ишлаш 3,6 фоизни, сутни қайта ишлаш 1,5 фоизни ташкил этган бўлса, бугунги кунга келиб, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишловчи ихчам минитехнологиялар ўрнатилган кичик корхоналар сони икки ҳисса ортди. Уларда жорий йилнинг ўтган даврида гўштнинг 10,9 фоизи, сутнинг 12,4 фоизи ҳамда мева-сабзавотнинг 9,5 фоизи қайта ишланди.\nХулоса ўрнида айтиш лозимки, юртимизда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштиришда кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектлари, фермер хўжаликларининг роли тобора ошмоқда. Улар тармоқни модернизация қилиш, техник ва технологик янгилаш ишларини изчил олиб бораётгани эса қўлга киритилаётган муваффақиятларнинг муҳим омили бўлаяпти.\nМазкур рукндаги бошқа мақолалар: « Изчил ислоҳотларнинг амалий натижаси\tСавдо-иқтисодий ҳамкорлик мустаҳкамланмоқда »


Қашқадарёда Қизил китобга кирган 700га яқин чўл тошбақасини олиб кетаётганлар ушланди | Qalampir.uz\nҚашқадарёда Қизил китобга кирган 700га яқин чўл тошбақасини олиб кетаётганлар ушланди\nЖамият\t22 Май 15:15 7813\nКеча, 21 май куни Қашқадарё вилоят Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси ва вилоят ИИБ ЙПХХ, вилоят ўсимликлар карантин инспекцияси, вилоят ветеринария ходимлари билан ҳамкорликда Чироқчи тумани “Умакай” ЙПХ мунтазам масканида тўхтатилган автомашинада ёввойи ҳайвонот дунёси объекти ҳисобланган тошбақалар табиий муҳитдан ноқонуний йиғиб-териб олиб кетилаётганлиги аниқланди. Бу ҳақда Қашқадарё вилояти Экология бошқармаси Матбуот хизмати хабар берди.\nБраконьерлар томонидан вилоятдан ноқонуний равишда олиб чиқиб кетилаётган тошбақалар бўйича белгиланган тартибда ҳуқуқий кўриб чиқиш мақсадида тегишли ҳужжатлар расмийлаштирилган. Вилоят атроф муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси томонидан тегишли ҳужжатларни расмийлаштирилган ҳолда экологик муҳофаза ҳудуди ҳисобланган Бухоро ихтисослаштирилган Жайрон питомнигига тошбақалар топшириш учун жўнатилган.\nМаълумот учун, ушбу тур Ўзбекистон Республикаси Қизил китобига киритилган бўлиб, “Ўрта Осиё чўл тошбақаси” (TORTOISE Agrionemys horsfieldii) ҳисобланади. Ноёб эндимек тур ҳисобланган ушбу тошбақалар мамлакатимизнинг барча адирликларида учрайди. Мустаҳкамлашган қумлар, сертупроқ чўлларда яшаб, тоғда денгиз сатҳидан 1300метр баландликкача кўтарилади. Баъзан водийдаги сийрак майсали даштлар ва қишлоқ хўжалиги ерлари (шудгор, полиз ва далалар) да ҳам учрайди.\nАреалининг салмоқли қисмида сони гектарига 1,5 тадан ошмайди. Қолдиқ тоғларнинг ёнбағирларидаги локал текисликларида гектарига ўртача 11,7 та, тоғолди шағаллиқумоқ текисликларда гектарига ўртача 7,63 та мавжуд. Ареалининг қолган қисмида ушбу тур тошбақалар кам сонли бўлиб, гектарига 45,9-67,3 гача бўлган кичик локал ҳудудлар ҳам маълум.\nКундуз пайтлари фаол ҳаёт кечиради. Июнь ойида ёзги уйқуга кетади, кейинчалик у қишки уйқуга ҳам уланиб кетади. Узунлиги 1-2 метр бўлган ин қазийди. Март ойида уйғонади ва бир неча кундан сўнг жуфтлашади. Апрель ойидан июнь ойигача 2-3 марта 2-6 тадан тухум қўяди. 80-110 кундан сўнг тухумдан ёриб чиққан тошбақачалар қишлаш учун тупроқ остида қолади. Фақатгина кейинги йилнинг баҳорида ер юзасига чиқади. Ҳаётининг ўнинчи йилида жинсий вояга етади. Улар асосан эфемер ўсимликлар, кўп йиллик ўт ва буталар билан озиқланади.\nИккинчи Жаҳон уруши даврида Ўрта Осиё тошбақаси гўштидан кўп миқдорда консервалар тайёрлашда фойдаланилган. Тошбақаларнинг антропоген омиллар таъсирида яшаш жойлари ўзгариши ва йўқ қилиниши (яйловлардан чорвачилик мақсадида узоқ йиллардан бери ҳаддан ташқари кўп фойдаланиш, қўриқ ерларнинг ўзлаштирилиши, тижорат (экспорт) мақсадида тошбақаларни овлаш ва тухумларини териш, жумладан, браконьерлар томонидан турли ноқонуний мақсадларда териб олиниши) натижасида ушбу тур камайиб кетмоқда. Манбаларда келтирилишича, сўнгги 60 йил мобайнида хўжалик фаолияти юритилиши натижасида тошбақанинг яшаш жойлари 1,5 миллион гектарга қисқариб кетган. Бугунги кунга келиб мазкур турнинг табиий популяциясини сақлаб қолиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Қизил китобининг янги нашрига киритилган.\n17 Октябрь 13:51 38148\n17 Октябрь 11:44 34664\n17 Октябрь 17:29 24609\n18 Октябрь 17:40 22381


Ироқ октябрда кунига 4,77 млн баррел нефть қазиб олганини маълум қилди\n20:31 / 11.11.2016\nИроқда нефть қазиб олиш миллий ҳажми октябрда кунига 4,77 млн баррелни ташкил қилган. Ироқ бундай кўрсаткичларни ОПЕК котибиятига 11 ноябрда ОПЕК бу кўрсаткич 4,561 млн баррел экани кўрсатилган ҳар ойлик ҳисоботни чоп этгандан кейиноқ жўнатди. Бу ҳақда ОПЕКда маълум қилинди.\nОПЕК ҳисоботида давлатларнинг нефть қазиб олиши ҳақидаги кўрсаткичлар бир нечта иккиламчи манбалардан (одатда, Platts, Argus нарх агентликлари маълумотлари асосида) олинган маълумотларга асосланади.\nОАВда аввал маълум қилинганидек, ОПЕК аъзолари нефть қазиб олиш ҳажмини музлатиш ортида индивидуал нефть қазиб олиш ҳажмлари борасида келиша олмаётганларининг сабабларидан бири ОПЕКда Саудия Арабистонидан кейин нефть қазиб олиш бўйича иккинчи йирик давлат бўлган Ироқнинг позицияси бўлмоқда. Ироқ вакиллари ОПЕК иккиламчи манбалардан олинган маълумотдан фойдаланиб, мамлакатда нефть қазиб олишнинг реал ҳажмини етарли даражада баҳолай олмаяпти, деб ҳисобламоқдалар. Бундан ташқари, Ироқ ташқи чекловлар ёки ҳарбий ихтилофлар туфайли нефть қазиб олиш ҳажми пасайган Эрон, Ливия ва Нигерия каби ўзига имтиёзли музлатиш шартларини талаб қилмоқда.