Jizzax tarixi »\n19 декабрь, 2017 110 jasur Jizzax viloyati boshqarmasi\nЖиззах жуда қадимий – ўз табиати, иқлим шароити, релъэфи, ҳайвонот ва наботот дунёси билан ҳазрати инсонга аталган кўркам гўшалардан бири дейишга арзигулик воҳа. Унинг жанубий, қисман ғарбий томонини ўраб турган Туркистон ва Нурота тизма тоғлари, шимолий ҳудудидаги Арнасой – Айдар – Тузкон кўллари релефига ҳам, табиий гўзаллигига ҳам ўзгача ҳусн бағишлаш билан бирга, кескин мўътадил иқлимни таъминлаб туради. Чўққилар қор, музликлар билан қопланган Човкар тоғ, Устуршона тизими тоғлари бағрида қалин арчазорлар ястаниб ётибди. Жазирамада ҳам Човкар тоғ бағрида минг бир рангда камалак жилолари товланиб ётади.\nДенгиз сатҳидан 1800 метр баландликдаги тоғ ёнбағирларидан арчазорлар бошланиб кетади. Тоғлар баландлаган сайин арчазор қалинлашиб бораверади.\nВилоятда 20 дан ортиқ ғорлар бор. Гарчи улар мутахассислар томонидан ўрганилмаган бўлса-да, биргина Пишоғор ғорини кузатган ҳаваскорларнинг хотирлашларича, ғор ичида саҳни кенг ва узун майдон (зал), кули қизғиш ўчоқ, тош деворларга ишланган расмлар ва петроглиф ёзувлар бисёр. Бундан ташқари, узундан узун чўзилган ғор сунъий тўсилиб, навбатдаги зал учун қўшимча зиналар қилингани бу жойда қадим – қадимда ибтидоий одамлар яшаганлигидан далолат беради.\nМолгузар тоғининг жанубидаги улкан ғордан қачонлардир Будда ибодатхонаси сифатида фойдаланилган. “Суй сулоласи тарихи” китобида ҳам Шарқий Цао (Устуршона) хусусида сўз юритилиб, “Бу жойда Еча шаҳри бор. Бу шаҳарда оғзи мустаҳкам ёпилган ғор бўлиб, йилига икки марта қурбонлик қилинган”, дейилади.\nЁки Молгузар тоғининг елкасида денгиз сатҳидан икки минг олти юз метр баландликда жойлашган маъданий Товоқбулоқнинг ўзини бир мўжиза дейиш мумкин. Бахмал туманининг Оқтош дарёсида тик қояли тоғлар елкасидаги улкан қабристонни, унинг ёнидаги ҳайбатли “Қон томди” дарасини айтмайсизми!\nЁхуд Зомин туманида тоғ тепасидаги Суффа майдонидан чиқадиган булоқ, унинг яқинидаги Музбулоқ, Бахмалдаги баланд тоғ тепасида барпо этилган боғ – буларнинг барчаси қадим тарихдан сўзлайди. Тоғларга туташиб кетган сойликлар, музликлардан оқиб келувчи булоқлар, сойликларни қоплаган дарахтзорлар. 100 га яқин шифобахш ўтлар… . Жиззах туманидаги Пойимард сойи ёқасида қарийиб 20 метрлик тошқатлами ўртасидан очилган мўри (туйнукли) ўнгирлар – бари, барчаси ибтидоий одам яшаганлигига гувоҳликка ўтувчи табиий мўжиза – обидалардир.\nЖиззах вилояти мамлакатимизнинг маркази минтақасида – шарқдан ғарбга, жанубдан шимолга ёъл олган тарихий-савдо ёълининг чорраҳасида жойлашган, она Ватанимиз ҳудудидан шарққа ёки ғарбга ёъл олган карвонлар, элчилар, қўшинлар айни шу манзиллардан ўтган. Вилоят ҳудудининг жанубий сарҳади бир-бирига боғланиб кетган тоғ тизмалари билан, ғарбий томон Нурота тизма тоғлари Темир дарвоза орқали Туркистон тизма тоғлари билан уланиб кетади.\nЖиззах вилоятида палеолит даврига тегишли бой материаллар топилади. Чунки вилоят релъэфи, мўътадил иқлими, қуёш ҳароратининг йирик меъёрий миқдори, тоғлар ёнбағирларидаги одамзодга бошпана бўлган масканлар, табиий оқар сувлар, серунум тупроқ бу ерда қадим цивилизациянинг тараққий этиши учун зарурий шарт шароитлар мавжуд.\nЖиззах тарихига тегишлили маълумотлар Табарийнинг “Тарих Табарий”, Ибн ал-Асирнинг “Мукаммал тарих”, Гардизийнинг “Занул ал-ахбор”, Шарафиддин Али Яздийнинг “Зафарнома”, Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг “Бобурнома”, Ҳофиз Таниш Бухорийнинг “Абдулланома”, ас-Сомонийнинг “Насабнома”, Муҳаммаддиёр ибн Араб Қатағоннинг “Мусаххир ал-билод”, Насафийнинг “Самарқандия”, Муҳаммад Солиҳнинг “Шайбонийнома”, Мирза Ҳайдарнинг “Тарихи Рашидий”, Мирза Абдуазимнинг “Тарихи салотина манғития”, “Меҳмонномаи Бухоро”, “Тарихи гузида” каби асарларида воҳамиздаги айрим шаҳар, туман ва қишлоқлар ҳақида муҳтасар фикрлар, ёъл-ёълакай айтилган ҳабарлар тарзида учрайди.\nБундан ташқари академик В.В.Бартолъднинг “Туркистоннинг суғорилиш тарихига оид”, “Туркистон мўғуллар босқини даврида”, “Туркистоннинг маданияти тарихидан”, “Моварауннаҳрнинг географик очерки” номли асарларида ҳудудга тегишли топономик атамалар, уларнинг ўрни, суғориш иншоотлари, шаҳар, қишлоқ ва рустаклар ҳақида маълумотлар мавжуд.\nҚадимги Сўғдиёна таркибида бўлган, гоҳо “Сўғд орти саклар ўлкаси” номи билан юритилган бу ҳудуд милоддан олдинги ИИ асрдан бошлаб алоҳида маъмурий-худудий саналган.\nТарихий манбалар бу ҳудудда қадимда сўғдлар, саклар (скифлар), мимиканлар, дахлар, апасиаклар, абийлар, сакараукалар, катиарлар каби қабилалар яшаганлигидан хабар беради.\nМанбаларнинг гувоҳлик беришича, бронза даврида Марказий осиёда кечган мураккаб этник-маданий жараёндан вилоятимиз ҳудуди ҳам холи бўлмаган. Тоғ ён бағирлари, сойлар ва адирларда, хусусан табиий оқар сув таъминотимавжуд худудларда суғорма ва лалми деҳқончилик ҳўжалиги таъсирида аҳоли ўтроқлашган. Хусусан, Сангзор дарёси бўйлари, Зоминсой Ровоцой, Сайхон, Хўжа мушкент, Қорасув ёқаларида суғорма деҳқончилик ва боғдорчилик одамларнинг турмуш тарзига кўча бошлаган.\nВилоятнинг шимолий ва шарқий ҳудудларидаги бепоён дашту чўлларда кўчманчи чорвадор қабилалар истиқомат қилишган. Такалисой, Тангатопди, Зоминсой, Учма каби дойлардаги қоятошларга битилган турли ҳайвонлар суратлари ҳам бу жараёндан дарак берувчи ўзига хос нишонадир.\nАнтик замоннинг тарихчилари Диодор, К.Руф, Арриан ва Юстинлар Кир замонида (эрагача ВИ аср) Сирдарё ҳавзасида 7 та шаҳар-қалъа барпо бўлганидан хабар берадилар. Ўзининг табиий-географик ўрни, стратегик аҳамияти жиҳатидан қадимдан савдо ёълида жойлашган Зомин, Жиззах, Сабат, Нужкат, Новкат каби шаҳарлар ривожланиб борган. Шу сабабли қадимшунослар Саботда эрадан олдинги ВИ асрга тегишли сув ёъли – ерости қувурлари бўлгани, қалъа атрофи девор билан ҳимояланиб, атрофида боғлар бўлгани ҳақида ёзишган. Бу эса Кир замонида Сирдарё ҳавзасида барпо этилган еттита қалъа шаҳарнинг бири Сабот бўлгани ҳақидаги тахминга исботдир.\nФорслар ҳукмдори Кир милоддан олдинги ВИ асрнинг 30-йилларида Сирдарё бўйларига қадар бостириб келиб, 7 та қалъа шаҳарга асос солган. Аммо милодгача бўлган 500 йилда Доро ИИИ нинг дахларга қарши ҳарбий юриш қилгани Сирдарё бўйларидаги дахлар ва бошқа маҳаллий аҳоли аҳамонийларга бўйсунишдан бош тортганлигидан дарак беради.\nБу ҳудуднинг қадим тарихида А.Македонский истилоси даври билан боғлиқ воқеалар сақланиб қолган. Тарихий манбалар Македонскийнинг Уструшонани осонлик билан истило қилмаганлигидан дарак беради. Арриан ва Квинт Курций Руфлар қолдирган маълумотларга кўра, А.Македонский қўшини эрадан аввалги 329 йилнинг ёзида Мароқанддан Сирдарё томон юриш бошлаганда, бир гуруҳ озуқа тўпловчи жангчилари асосий қўшиндан узоқлашиб, тоғлик шаҳарчага боришади, шаҳар аҳолиси уларни қириб ташлаб, кейин тик қояли тоққа чиқиб кетишганди. Бундан бохабар бўлган А.Македонский сараланган қўшини билан уларга қарши отланади. Тик қояли тоғ устидаги шиддатли жанг дастлаб муваффақияциз кечади. Бироқ Македонский жангни давом эттиради. Маҳаллий курашчилардан бир қисми жангда ўлади, баъзилари тик қоя устидан ўзларини пастга отиб нобуд бўладилар. Жанг Бахмал тумани Новқа қишлоғининг жанубий томонидаги Оқтош дарасида бўлган дейиш ҳақиқатга яқин. Бунга тоғнинг айни елкасидаги Аймоқ қабристони, қабристоннинг жанубидаги ғор гувоҳ. Ҳатто, қоятошлар оралиғидаги бир одам сиғадиган қон қотган ёълакда А.Македонский қатл этган одамлар қони қотиб қолган “Қон томди” қоялиги бошланади. Бу А.Македонскийнинг илк жанги бўлган манзил ҳақида И.Г.Дройзен, К.В.Треверларнинг Жиззах яқинидаги тик қояли тоғларда бўлиши керак, деган қарашлари ҳам ҳудуднинг табиий белгилари билан тасдиқ топади.\nА.Македонский тарихига бағишланган китобларда унинг Сирдарёга қадар истило қилганидан кўп ўтмай Уструшонадаги 7 та шаҳар қўзғолон кўтарганлиги ёзилган.\nБу борада А.Македонскийга қарши катта жасорат кўрсатган мимеканлар шаҳри номига ойдинлик киритиш керак. Юнонлар Мароқанддан Сирдарёга юришида Илонўтди сойи орқали, биноборин, Жиззах орқали ўтганини тадқиқотчилар қайд этишган. Бунга қадар Киропол таслим бўлган, яъни 7 та қўзғолон кўтарган шаҳардан 6 та бўйсундирилган. Мимеканлар шаҳрини таслим қилишга эса барча қўшинни жалб этилган. Бу шаҳар Крипол – Ўратападан бир мунча узоқ масофада ва нисбатан каттагина шаҳар бўлган. Шаҳар аҳолисининг Спитамен қўшинига қардош бўлгани ва ҳатто уни қўллаб-қувватлагани ҳақида маълумотлар ҳам мавжуд. Шаҳарнинг тексликда, Сўғдиёнага яқин ҳудудда бўлгани ва маълум стратегик аҳамиятга эгалиги ҳам уни А.Македонскийнинг қақшатқич зарбасига дучор этган. Юқоридагиларга кўра, кучли мимеканлар қабиласи яшаган еттинчи шаҳар қадимий Жиззах бўлган деб эътироф этиш мумкин.\nГарчи Алексадр Македонский истилоси вилоятнинг “Скифлар ўлкаси”га тегишли шимолий ва шарқий ҳудудларида ястаниб ётган дашт ва чўлларга, кўчманчи чорвадорлар истиқомат қилиб келаётган ҳудудларга етиб бормаган бўлса-да македонияликлар қадами етган манзиллар вайрон бўлди, бутун-бутун шаҳарлар, қўрғонлар, қишлоқлар кимсасиз ҳувуллаб қолган эди.\nЮнон тарихчиси Юстиннинг “Салака И… Сўғд ерларида қаттиқ қаршиликка учради ва оғир жанглар олиб боришга тўғри келди”, деган сўзлари вилоят ҳудудининг Сўғдиёнага тегишли жойларида ижобий ўзгариш бўлиш муддати бир мунча узоққа чўзилганлигидан далолат беради. Тарихий манбаларда эса салавкийлар замонида ҳам Юнон-Бақтрия, Қанғ, Кушон давлатлари замонида ҳам вилоят ҳудудидаги ижтимоий-иқтисодий ҳаётга тегишли маълумот жуда кам.\nМиллодан олдинги даврларда Сирдарёнинг ўрта оқими ва унга тутуш ҳудудларда яшаган скиф (сак) қабилалари ҳақида антик муаллифлар Полибий, Страбон, Плиний, Плутарих, К.К.Руф, Птоломей, Арриан, Дионсит маълумотлар қолдирган.\nСаклар Сўғдиёна билан чегарадош. Кўп қабилали сакларнинг ичида “энг тақводор ва беозорлари яксартлар”, деб ёзади Аммиан Марцеллин.\nАҳолиси суғорма деҳқончилик учун қулай ҳудудларда деҳқончилик билан, дашт ва тоғлар ёнбағирларида чорвачилик билан шуғулланган. Шаҳарларда темирчилик, мисгарлик, тўқимачилик, кулолчилик кўпроқ ривожланган. Улар қуёшга сиғинишган. Шунинг учун ҳам Кўк Тангри уларнинг худоси эди.\nЮнонлар, ундан кейин Салавкийлар истилоси, Грек-Бақтрия давлати даврида Сирдарё бўйлари ва унга туташ ҳудудларда яшаб келган скифлар (саклар) грек-юнонларга қарши узлуксиз норозилик курашлари олиб боришган. Ана шу курашлар эвазига миллодан олдинги ИИИ асрда Сирдарёнинг ўрта оқими ва унга туташ ҳудудларда аҳолиси туркий тилда сўзлашувчи Қанғ давлати пайдо бўлди.\nБу давлатнинг пайдо бўлишида етакчи рол ўйнаган халқ қонқалар (қанғлилар) эди. Қанғли давлатида Амударёнинг шимолидан Сирдарё бўйларигача бўлган ҳудудларни қамраб, бир неча маъмурий-ҳудудий вилоятлардан иборат эди. Бу вилоятлар таркибида милоддан олдинги 176 йилда қанғлилар (К.Ш.Шониёзов уларни қанғарлар деб атайди) эгаллаган сўғд ерлари ҳам бор эди. Туркистон тизма тоғлари ва унинг шимолидаги дашт ерлар кирган Уструшона қадимда “Сўғдорти саклар ўлкаси” ҳисобланган.\nМилодий ИВ аср бошидан хитойларнинг Амударё ва Сирдарё ҳавзаларига бостириб кириши, 363 йилда Сўғдга истилочилик юришлари натижасида Сирдарё бўйларидан то Амударёга қадар ҳудудлар хионийлар қўл остига ўтди. Бинобарин, қарийб 500 йил мулку давлат тутиб турган қанғликлар давлатининг парчаланишига, уларнинг сиёсий ҳокимиятдан кетишига сабаб бўлди.\nМарказий Осиё ерларининг эфталитлар қўли остига ўтиши билан эса Сирдарё бўйлари, Мирзачўл ва ҳозирги Жиззах вилояти ҳудудларига ИВ асрдан эътиборан бир қанча чорвадор туркий қабилалар – барлос, калтатой, мусобозори, қанғли, қипчоқлар келиб жойлашувига имконият туғилади. В асрга келиб эфталит қабилалар конфедерацияси тобора кучайиб, улар эгаллаган ҳудудлар Эрон билан чегарадош бўлиб қолди. Бу ўз навбатида, эфталитлар ва Эрон ўртасидаги тўқнашувни вужудга келтирди, аммо Сосонийлар ҳукмдори Перуз 3 марта эфталитларга қарши юриш қилиб, уч марта ҳам мағлубиятга учради. ВИ асрга келиб эфталитлар Ўрта Осиё, Шарқий Туркистон, Шимолий Ҳиндистон, Шарқий Эрон ҳудудларини бирлаштирган қудратли давлатга айланди.\nЭфталитлар ҳукмронлиги даврида деҳқончилик ривожланган обод воҳалар, савдо ва ҳунармандчилик тараққий этган шаҳарлар кўпайиб борди. Тоғ олди ва табиий сув ҳавзалари мавжуд ҳудудларда боғдорчилик, суҳорма деҳқончиликда пахта ва шоли етиштириш кучайди. В асрда Ўрта Осиёда етиштирилган пахта толаси Хитойда харидоргир бўлди. Дашт ҳудудларда чорвачилик ривожланди. Фарғона тулпор отлари изидан вилоят қорабайир отлар кўпайиб борди.\nЭфталитлар келиб чиқишига кўра, юэ-чжи халқига мансуб, улар билан қондош халқ. Уларни Византия манбаларида оқ гуннлар (оқ хуннлар), Хитой манбаларида “еда”, ўрта аср форс, араб манбаларида “хайтал” деб номлашган.\nМанбалар ҳукмронлик эфталитлар қўлига ўтгач, худудга кўчманчи турк чорвадорларнинг кўчиб келиши, яйловларнинг катта қисми улар ихтиёрига ўтганлиги, дашт яйловларни ҳам кўчманчи турк чорвадорлари суқилиб эгаллай бошлаганлигини тасдиқлайди. Эфталлар чорвадорларнинг ўртоқлашуви туфайли суғорма деҳқончилик учун яроқли ерларни кенгайтириш, айниқса, Сангзор ва Зоминсой, Равоцой ҳудудларида юз берди. Шунга биноан зодагон деҳқонлар барпо этган қўрғонлар пойдевори хом ғишт ва пахсадан супа қилиниб, иморат деворлари ҳам қалин лойдан ишлаб чиқилгани манбаларда қайд этилади. Бундай иморат-қўрғонлар даврлар ўтиши ва турли босқинчилик ҳаракатлари туфайли тепаларга айланиб, ҳозирда қадимшунослар Жиззах, Зомин, Бахмал, Ғаллаорол, Фориш туманлари ҳудудларидан 200 тадан ортиқроғини рўйхатга олган. Воҳани ташқи душманлардан ҳимоялаш мақсадида Тошкент воҳасидан бошланган “Кампир девор” истеҳком девори қолдиқлари эса ХХ асрнинг биринчи ярмида Жиззахнинг жанубий томонидан ҳам мавжуд эди.\nЭфталитларнинг Буюк ипак савдо ёълини доимий назоратга олиш, шу ёълнинг тармоқлари ўтган Жиззах, Зомин, Харакана каби шаҳарларда каби шаҳарларда кулолчилик, чилангарлик, заргарлик, қуролсозлик каби соҳалар ривожланишига кучли туртки бўлди. Бозорларда кулолчилик буюмлари, чарм ва жундан тайёрланган кийим-кечак, отлар, қўйлар, боғ ва полиз маҳсулотлари, донлар кўпроқ савдога чиқарилган.\nВИ асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб эфталитлар ҳукмронлигига жиддий дарз кетди. Босиб олинган жойлардаги ички парчаланиш, тарқоқлик ҳокимиятнинг ҳам заифлигига таъсир этган. Бундан ташқари ғарбда Эрон, шарқий-жанубда Ҳиндистон ва шимолда Турк хоқонлиги билан жанглар олиб бориш осон кечмади. Биринчи бўлиб Эрон эфталитларга қарши уруш бошлаб, 562 йилда Хуросондан уларни сиқиб чиқарди. Шимолдан эса ҳосилдор, гуллаб яшаган замин, Ипак ёълининг марказий шаҳарлари жойлашган Сўғдиёнани босиб олиш учун Истемихон бошлиқ турк қўшини бирин-кетин Тошкент, Чирчиқ, Пойканд, Самарқандни эгаллаб, Бухорога етиб келди. Истемихон қўмондонлигидаги Турк хоқонлиги қўшини 565 йилда Қаршининг шимолидаги Қўнғиртовда саккиз кунлик жанг қилиб, эфталитлар ҳукмронлигига барҳам берди ва Сўғдиёна Турк хоқонлиги ихтиёрига ўтди.\nВилоят ҳудуди 565 йилдан эътиборан Турк хоқонлиги ҳукмронлигида бўлди. Хоқонлик босиб олинган ерларни қўлдан чиқармаслик ва бошқарув тизимини ишончли қўлларда сақлаш мақсадида тахт ворислиги масаласида бир қатор ўзгаришлар қилиб, тахт вориси – шаҳзодаларга улуслар бошқарувини топширди.\nЎз ҳарбий қўшинига ҳам эга бўлган улуслар таркибида бекликлар ташкил этилган. Уструшонада ҳам йирик шаҳарлар ҳисобига бекликлар юзага келди. Турклар ўзларига тобе бўлганларни олиб келиб, босиб олинган ҳудуддаги тоғ олди майдонларида чорвачиликни ривожлантиришга жалб қилишди. Чорвада қўй ва йилқи етакчи ўрин тутган. Суғорма деҳкончилик ҳам ривожланиб борган.\nДавлат ҳокимиятининг ўта заиф ва тарқоқ табиати давлатни бошқаришдаги тажрибасизлик, давлат функцияларини жорий қилишда наслий ҳокмлик органларига таяниш – чорвадорлар давлатига хос хусусиятлардир.\nДоимий миграция шароитида яшовчи Марказий Осиё минтақасига мансуб қабилалар оғир об-ҳаво шароитлари билан узлуксиз кураш олиб борар экан, ўз хонадони, чорваси, заиф оилаларни ҳимоя қилишга бардошли ва тадбиркор бўлиб борди. Бу ҳам минтақадаги хонлар ва султонларнинг қадимдан ўзига хос тадбиркорлик салоҳиятига эга бўлганликларини тасдиқлайди.\nБиринчи улкан туркийлар империяси Турк хоқонлиги эди. У Манжуриядан Боспоргача, Енисей дарёсининг юқори ҳудудларидан Амударёнинг қуйи жойларигача чўзилган эди унинг пайдо бўлишидаги асосий сабаб аҳолининг кўчиши, иқлимнинг ўзгариши, инсонларнинг беқарор яшаш тарзидан қутулиш зарурияти, шунингдек ИВ асрдаёқ жужанлар таъсирида хунн қабилаларининг олтойда сиқилиб қолгани бўлди.\nГуннлар билан сўғдийларнинг (хулларнинг) араллашуви натижасида туркийлар давлатчилиги ва маданияти тез ривожланди. Олтойда Ашин қабиласи қабилаларнинг йирик бирлашувини вужудга келтирди бу бирлашув Турк номи билан аталди.\nТурк хоқонлиги даврида ҳам ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида ўтроқлашган туркий қабилалар тил, маданият анъаналарига кўра ўзаро генетик қондош маҳаллий туркий халқлар билан бирлашиб, ўз қудратли туркий давлатини тарихий ривожланишнинг янги босқичига олиб чиқишди.\nХоқонлик даврида Хитой билан савдо алоқаси кучайиб Хитой катта миқдорда шойи етказиб турган, Европа билан тўғридан-тўғри элчилик муносабатлари ўрнатилган.\n588 йилда хоқон Чўли Хи Ун (қорачўрин) Эронга қарши жанг бошлади. Афсуски, жанг тўқнашувлари туркийлар учун фойда келтирмайди – Ҳоқонлик тарихида парчаланиш, ички бузилишлар бошланиб кетди. Эрон билан уруш оқибатида хоқонлик иккига ажралиб марказий Еттисув бўлган Ғарбий Турк хоқонлиги вужудга келди. Ғарбий Турк хоқонлиги таркибидаги халқлар келиб чиқишига кўра қариндош бўлиб, туркий халқлардан таркиб топган. Уларнинг тил жиҳатидан бир-бирига яқинлиги ҳам асирлар оша этник жиҳатдан бир-бири билан боғланиб кетишига сабаб бўлди.\nВИ Ўзбекистон ҳудудида юз берган тарихий жараёнлар Уструшона ҳаётига ҳам жиддий таъсир этди, шаҳарлар кенгайди, карвонсаройлар гавжумлашди, бозор учун маҳсулот тайёрлаш кўпайди. Зомин, Жиззах билан бақамти Роботда ҳам танрга пул зарб қилиш бошланди. Бугунги кунда Робот қўрғони ҳаробалари ҳудудидан кўплаб танга чақалар ва уларни тайёрлашда асқотадиган қуролчалар топилмоқда. Энг муҳими, Уструшона ҳудуди ҳам туркий (ўзбек) тилли аҳоли зич яшайдиган воҳага айланди. Уструшонада 17 та маъмурий рустак (туман) ташкил бўлди. “Буюк карвон ёъли учун кураш”шиори остида ипак транзит ёъли хоқонлик даромад манбаининг катта қисмини ташкил этарди.\nТурк хоқонлигида ҳали эфталитлар давридаёқ сўғд савдогарлари билан яқин муносабатлар ўрнатилганди. Сўғд савдогарлари турклардан харид қилинган ипак матони Эронга етказиб, ундан Византияга сотишарди. Натижада Жиззах, Ғаллаорол, Бахмал Зомин туманларида ҳафтанинг белгиланган кунларида бозорлар ташкил қилинарди. Мавзулар ҳафтанинг қайси кунида бозор бўлишига қараб Якшанба, Душанба, Сешанба, Чоршанба, Пайшанба, Жума номлари билан юритилиб, ҳозирда бу номлар топономик атамага айланиб кетди. Худди шу даврда Жиззах шаҳрининг шимолий – ғарбида Писталитоғнинг шарқий биқинида, Дашти Қипчоқ билан чегарада табиий – географик қулай манзилда (уч томони тик тоғ билан ўралган, шарқ томони очиқ) ҳар ойнинг биринчи кунида Мирасманди кўтара савдо бозори пайдо бўлди. Ўрта асрдаги барча араб сайёҳлари тилга олган бу кўтара савдо бозорининг бир кунлик харид баҳосининг Абу Райҳон Беруний 200 минг динор деб ёзган эди.\nХоқонлик даврида Сўғдиёнадиги каби Уструшонада ҳам шаҳарлар ўсди, ҳунармандчилик кўчайди. Биргина Жиззахда тайёрланган чарм ва жун маҳсулотлар Ироқ бозорларига етказиб турилди.\nУструшона атамаси илк бор ВИИ асрнинг бошларида Ли-Янъ-шоу томонидан ёзилган “Шимолий хонадонлар тарихи” (386-581 йиллар)нинг “Бейши” бобида учрайди. Унда Уструшона маъмурий ҳудуди ҳақида қисқа маълумотлар билан бирга, бу жойларда олтин, темир, мис борлиги, аҳолиси оташпарастлик динига сиғинишини баён қилади. Уструшона маъмурий ҳудуди ҳақидаги навбатдагимаҳлумотлар “Суй хонадони тарихи” (581-518 йиллар), “Тан хонадони тарихи” (618-907 йиллар) йилномаларида ҳам берилган.\nТарихий-географик манбаларда Уструшона Самарқанднинг шарқий чегарасидан Хўжандга яқин худуд оралиғидаги асосий майдони Туркистон ва Нурота тизма тоғлари ташкил этган ерлардан иборатлиги кўрсатилади. Уструшона ҳудудининг каттагина қисми бугунги Жиззах вилояти ҳудуди ташкил этади. Тарихий манбаларда Уструшона алоҳида маъмурий вилоят (ўлка, беклик) сифатида бўлган.\nУструшона ўзининг жуда қулай табиий географик ҳудудда жойлашгани, маҳаллий бошқарувнинг кучлилиги ҳамда Турк Хоқонлиги ва Кан подшолиги билан яқин муносабатда бўлгани туфайли узоқ вақт ўз мустақиллигини сақлаб қолди. Унинг ғарбий ҳудудида Ипак савдо ёъли Фарғона, Тошкент, Ўтрор тармоқларига ажралган. ВИ-ВИИ асрлардаёқ Катвондуз, Хашт, Наукат, Усманд, Нужаникас, Бурнамад, Минқ, Мирасманди, Сабот сингари аҳоли манзиллари кенгайиб, шаҳар қиёфасини ола бошлаган. Деҳқончилик, чорвачилик, ҳунармандчилик, савдо ривожланган ҳудуд бўлгани манбаларда қайд этилган.\nВИИИ аср бошларига келиб, Уструшона аҳолиси кўп ва бой мамлакат бўлган. Моварауннаҳр, хусусан, сўғдлар, уларнинг ортидан уструшоналик, фарғоналиклар ўзларини ҳимоя қилишга қодир бўлмай қолдилар. Араблар истилоси зулм келтиришини билсалар-да, ҳар бир беклик ўзини ҳимоя қилишга интилар, айрим ҳолларда турк қўшинлари мадади билан арабларни бир муддат ортга чекинтирар эди.\nАрабларнинг Моварауннаҳрга бостириб келиши ВИИ асрнинг иккинчи ярмидан бошланган бўлса-да, Уструшонани босиб олиш учун юриши ВИИИ асрга тўғри келади. Хуросон ҳокими Қутайба ибн Муслим 712 йилда Самарқандни босиб олганидан сўнг 713 йилда Уструшона, Тошкент, Фарғонага юриш бошлади. Унинг Уструшонадаги биринчи катта жангги Жиззах яқинида – Илонўтти сойида Турк хоқонлиги қўшини билан бўлди. Бу жангда ғалабани қўлга киритган Қутайба Минқдаги “қора кийимлилар” (дахлар) бимлан жанг қилади. Қутайба қўшини Жиззахнинг ҳимоя деворини вайрон қилиб, қанчадан қанча одамларнинг қонини тўкди.қутайба қўшини зарбига Бурнамад, Зомин, Шағар, Сабот сингари шаҳарлар ҳам дош бера олмади. Уструшона таслим бўлди. Қимматбаҳо зебу зийнатлар, олтин пуллар ортилган карвонлар ҳалифалик марказига цўл олди.\n723 йилда Хуросон ноиби Саид ибн Амир ал-Хараший Фарғонадан қайтишда Уструшонада тўхтаб, унча кўп бўлмаган маблағ ҳисобига тинчлик битимини тузади. 737 йилда Фарғона ҳудудида арабларга қарши Турк хоқонлиги қўшинлари таркибида Сўғд, Шош каби шаҳар қўшинлари билан бирга Уструшона қўшини ҳам иштирок этади. 738 йилда Хуросон ноиблигига Наср ибн Сайёр тайинланганидан сўнг у Сўғдиёнага Катан ибн Кутайбани ноиб қилиб тайинлайди. 739 йилда Наср ибн Сайёр Моварауннаҳрга икки марта юриш қилади. Учинчи юриши ёъналиши Марвдан Шошга қадар белгиланган эди. Тарихий манбаларда ёзилишича, Наср ибн Сайёрнинг Курсул ва туркларга қарши қўшини таркибида Бухоро, Самарқанд, Кеш ва Уструшона (Уструсана) аҳолисидан ҳам бор эди.\nНаср ибн Сайёр Уструшонага келганида, Уструшона афшини Абарахарра унга маблағ ҳадя қилади. Наср ибн Сайёр Тошкентдан Фарғонага ўтиб, Фарғонага Муҳаммад ибн Ҳолид ал-Аздини ноиб этиб тайинлагач, қайтишда Фарғонадан олган кўп сонли бутчаларни Уструшонада қолдириб кетади.\nВИИИ-ИХ асрларда арабларнинг бойлик, туҳфа, хирож ундириш ёълидаги урушлари таъсирида катта ер эгалари ўз хонадонлари атрофида ҳимоя деворлари барпо этиш, зарурий ҳимоя кучларини сақлаш ва суворий отлар учунқўрғон ва работлар қуришни бироз тезлаштиришди.\nАраблар сиёсатида солиқлар тури ва миқдорининг ортиб бориши, ислом динига ўтказиш ниқоби остида олиб борилган зўравонликлар туфайли уларга қарши халқ харакатининг оммавий кўтарилиши юз берди. Шундай қўзғолонлардан бири Рофе ибн Лайс бошчилигидаги 806-810 йилларда бўлиб ўтди, унда Уструшоналиклар ҳам фаол қатнашди. Уларни кўчманчи турклар ҳам қўллаб-қувватлашди. Халифа Маъмун қўзғолончи Рофе ибн Лайс билан музокаралар олиб бориб, маҳаллий ер эгаларига маълум имтиёзлар бериш орқали тинчитишга эришди. Бу жараён Сомонийларга мансуб ер эгалари маҳаллий ҳокимиятни қўлга олишини, ўз навбатида ҳокимиятга араб ҳалифалиги ўрнига Сомонийлар сулоласини келишини (819-999 йиллар) тезлаштирди.\nВИИ-ВИИИ асрларда Ўзбекистон ҳудудида деҳқончилик ва у билан боғлиқ суғориш тизими, савдони ривожлантириш учун Буюк Ипак ёълида бир кунлик масофа ўлчамида карвонсаройлар барпо этиш ривожланди. Шаҳарларда ҳунармадчилик кучайди. Айниқса, кулолчилик, деҳқон хўжалиги учун зарур асбоб-ускуналар ҳунармандчилиги ўсди. Шаҳар ва қўрғонларда мудофаа деворлари барпо этилди. Хусусан, қўрғонлар кураш авж олди. Жумладан, Бухоро шаҳри ва унинг чегарасида тўрт мингта, Уструшонада 400 та, Хоразмда 1200 та қўрғон барпо этилган.\nВИИИ-ИХ асрларда бутун Ўзбекистон ҳудудида кичик туман даражасидаги маъмурий-ҳудудий бўлинмаларнинг ташкил бўлгани ҳисобига қабилавий ҳудудий бирликлар бархам топди. Мазкур маъмурий-ҳудудий бўлинмаларнинг шакллантирилиши халқнинг тинчлиги, хавфсизлиги ва бошқарув манфаати биринчи ўринга кўтарилганидан далолат беради. Манбаларда Бухоро шаҳри атрофида 22 та, Кеш вилоятида 16 та волост, Уструшонада 17 та, Самарқанд шаҳри атрофида 14 та рустак бўлганлиги қайд этилган. Маъмурий-ҳудудий вилоят, шаҳар, волост, рустак, маҳалла, қишлоқларга бўлиниш ва бу топонимик номларни қабилалар кесимида эмас, умумаҳоли ҳажмида белгиланиши ўзбекларнинг халқ сифатида шаклланганлигининг маъмурий-тарихий асосидир.\nЖойларда, хусусан, шаҳарларда, йирик қишлоқларда масжид-мадрасалар қошида ташкил бўлган ўқув-тарбия муассасаларига болаларни жалб этишда умумий аҳоли манфаати биринчи режада бўлди. Ҳудуд шу ВИИИ-ИХ асрларда вояга етган ўнлаб, ҳаттоки юзлаб илмий салоҳият соҳиблари, гарчи анъанавий тил – араб ва форс тилларида турли фанлар бўйича кўпроқ илмий ёъналишдаги асарлар яратдилар.\nСомонийлар Моварауннаҳр бошқарувини қўлга олгач, Сомонхудотнинг набираси Яҳё ибн Асад (859-893 йиллар) Тошкент, кейинроқ Самарқандни бошқариш билан бирга Уструшонага ҳам ҳокимлик қилди. 893 йилда Исмоил ибн Аҳмад Устуршонани қўлга киритди. Ана шу уруш натижасида Бунжикатда ҳаёт тўхтади. Шу даврда қорахоний Бўғрохон Работи Маликдаги жангда ғолиб келиб, Сомонийларга катта зарба бериб улгурган эди. Унинг Қашқарга қайтаётганда вафот этгани Нуҳ ибн Мансурнинг Бухоро тахтини қайта эгаллашига имкон беради.\n996 йил қорахоний Наср Бухорони қайтариб олди. Шу йили вилоятнинг Самарқанд вилояти билан чегара ҳудудий Катвон (Булунғур) даштида тузимлган сулҳга мувофиқ Катвон даштининг шарқий томонидаги ўлкалар қорахоний Илекхон Наср ибн Али ихтиёрига ўтди. Шунга қарамасдан, 1004 йилда Сомоний Исмоил Мунтасир Бурнамадда (Жиззах туманидаги Равот қишлоғи) Илекхон Насрни мағлубиятга учратди. Орадан кўп вақт ўтмай шу йили қорахоний Наср қайта қўшин тўплаб,Зарбдор туманидаги Оқбулоқ қишлоғи ўрнида бўлган жангда Мунтасир қўшинини мағлубиятга учратади.\nГарчи Уструшона ВИИИ аср ва ИХ асрнинг биринчи чорагида араб ҳалифалигига, сўнгра сомонийларга қарам бўлган бўлсада, воҳанинг шимолий тарафидаги даштда яшаётган қўчманчи чорвадорларнинг чорва озуқаси учун ҳар йили феврал-март, октябр-ноябр ойларида Уструшонага талончилик ҳужумлари уюштириши одатий ҳолга айланиб қолган эди. Шунинг учун ҳам Устурушона афшини Ҳайдар ибн Ковус ИХ асрнинг бошларида Жиззахнинг шимолий чегара ҳудудидаги Худисар қишлоғида бутун Моварауннаҳрда улкан ҳисобланган ҳарбий истеҳком қўрғони барпо қилади.\nУструшоналикларнинг ислом динини қабул қилиши жуда узоқ чўзилди. Тарихий манбаларда араблар ВИИИ-ИХ асрларда Уструшонага бир неча бор келишган бўлса-да, маҳаллий ҳукмдорнинг уларни тантанали кутиб олишлари, совғалар сифатида пул, отлар тақдим қилишлари зоэ кетмади. Уддабурон афшинлар Уструшонани арабларга тамомила тобе бўлишдан сақлаб, араб ҳукмдорларини ўлжа, совға ва йиллик хирож қаноатлантирганидан фойдаланишди. Бу вақтда дин тарғиботининг ягона мафкурага ўсиб чиқмагани, йирик ер эгалари ва йирик савдогарларнинг воҳадаги катта таъсирчан нуфузи ислом дининг нисбатан кечрок қабул қилинишига сабаб бўлди.\nИХ асрнинг 20-йилларида Уструшона афшини халифаликка хирож тўлашни тўхтатиб қўйгани учун халифа Маъмун Моварауннаҳр валийлигига Талха ибн Тоҳир ва Хусайинни тайинлаб, Уструшонани қайта таслим қилишга Аҳмад ибн Абу Ҳолид қўмондонлигида қўшин юборади.\n821 йилда Ҳайдар Уструшонага Аҳмад ибн Абу Ҳолид қўмондлонлигидаги қўшин билан қайтади. Афшинлар таслим бўлгач, Ковус ибн Сахир ва Фадл ибн Ковуслар Бағдодга бориб, исломни қабул қилишади, Ҳайдар ибн Ковус эса 822 йилдан бошлаб халифалик хизматига ўтади.\n835 йилда халифа Муътасим уни Бош қўмондонликка тайинлаб, Озарбайжонга Бобакка қарши жангга юборади. 837 йилда Бобак қўлга олингач, Ҳайдарни Румга Феофилни таслим қилишга жўнатди. 839 йилда Рум таслим бўлгач, Ҳайдар халифаликда иккинчи шахс даражасига кўтарилди.\nАммо Ҳайдар ибн Ковуснинг Уструшона мустақиллиги учун олиб борган хатти-харакатлари фош бўлиб, 840 йилда қўлга олинади ва 841 йилда зиндонда вафот этади. Ҳайдар ибн Ковус изидан борган Абу Саж Девдастий халифаликда бир неча лавозимларда хизмат қилиб, ИХ асрнинг иккинчи ярмида Озарбойжонда Сажлар давлатига асос солади. Абу Саж Девдастий туғилган Жанки қишлоғи ҳозирда ҳам Жиззахнинг ғарбий чеккаси Қорасой қишлоғи ёнида ўз номини асраб келмоқда.\nТарихий манбаларнинг гувоҳлик беришича, ИХ-ХИИИ асрлардаёқ бу ҳудуддан ўнлаб жуда салоҳиятли олиму фузалолар, фақиҳлару элчилар, жаҳон кезган савдогарлар етишиб чиққан. Бинобарин, ИХ-ХИИИ асрларда шу ҳудудда туғилиб, илм фанда, ижодда ёрқин из қолдирганлар жу салмоқли рўйхатни ташкил этади. Жумладан, зоминлик Аҳмад ибн Ҳусайн Бурҳониддин ал-Уструшоний. Маҳмуд Ҳусайн ибн Аҳмад Жалолиддин ал-Уструшоний, Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Уструшоний, Муҳаммад ибн Асад аз-Зоминий, Абул Ҳасан Али ибн Абу Саҳл Зоминий, Абу Муҳаммад ибн Али ад-Дижакий, Абдулазиз ибн Муҳаммад ад-Дизакий, Усмон ибн Умар ал-Катавоний, Абу Аҳмад ибн Маҳмуд ал-Катавоний, Маҳмуд ибн ал-Ҳасан ал-Ғубдиний, Мўмин ибн Абдуллоҳ ибн Юнус Али ал-Бунжикасий, Маҳмуд ибн Абдулҳамид ал-Усмандий, Абу Али Муҳаммад ибн Ҳусайн аш-Шиблий, Муҳаммад ибн Юсуф ан-Нужаникасий, Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон ал-Бурнамазий, Аҳмад ибн ал-Ҳусайн ал-Хараконий, Барк ибн Абдуллоҳ ал-Хараконий, Абу Ишоқ ан-Новқадий, Бакр ибн Муҳаммад Абдурахмон ас-Саботий каби илму фозиллар ўтган.\nСалжуқийлар даврида вилоят ҳудуди катта қонли воқеанинг майдони бўлди.\n1138 йил сентябр ойида Син султони Гўрхон катта қўшин билан юриш қилганда унинг қўшинига Хитойлик турклар (қорахонийлар) қўшилади. 1139 йил Хўжандда бўлган жангда Самарқанд ҳокими Маҳмудхон мағлубиятга учрагач, отаси Арслонхон сўраган ёрдамга кўра Султон Санжар 100 мингдан ортиқ қўшин тўплаб Гўрхонга қарши чиқади. Иккала қўшин Ғаллаорол туманининг ғарбда Ғубдин тоғининг шарқий биқинидаги Катвон қалъасида тўқнашади. Ушбу жангда салжуқий Султон Санжар енгилиб, Хуросонга ўтиб кетади ва шу туфайли Катвон қалъаси ҳам, Сийракас қишлоғи ҳам очиқ қабристонга айланади.\nЧингизхон Моварауннаҳр марказига хужум қилишдан олдин Ўтрор яқинида қўшинни 4 қисмга бўлади. Улоқ нўён ва Сукету нўёнлар бошлиқ беш минг чоғли қўшинга Бинокат ва Хўжандни босиб олиб, Самарқанд тарафга юриш қилиш топширилади. Кейинроқ уларга 20 минг қўшин билан Жўчи қўшилади.\nЖўчи қўшини Темур Малик изидан Жанд томон келганидан сўнг Улоқ нўён ва Сукету нўёнлар бошлиқ қўшин Уструшонага, 1220 йилнинг мартида Улоқ нўён ва Сукету нўён қўшинлари Жиззахга ҳужум қилади. Уруш олдидан “ким қурол-аслаҳани ташлаб, мол-мулкини топширса, уларнинг тирик қолишини ато этамиз”, – деб жар солган мўғуллар чорловига ишонганлар, иккиланганлар бўлди. Тирик қолиш умиди билан қурол-аслаҳасини топширганлар кўпайгандан кўпайиб кетди. Чингизхон ўргатган бу усулга кўра, қуролини талаб қуролсиз қолган халқ устига хужум қилишди. Даҳшатли қирғин, даҳшатли қийқириқлар шаҳар ичида қолганларни ҳам ваҳимага солади. Ўлим шарпаси тобора яқинлашгани сайин шаҳарни ҳимоя қилишнинг ҳам иложи бўлмади. Мўғуллар шаҳарга бостириб кириб, барча тирик жонни қиличдан ўтказишди. Фақатгина шаҳар остида қилинган ёълларга кириб жон сақлаганлар омон қолди.\nЖиззах шаҳри ер билан яксон қилингандан сўнг Абу Ҳасан Карвон саройи, Ҳудойсар қишлоғи ва қишлоқдаги ҳарбий истеҳком қўрғони текислаб ташланди. Унинг ёнгинасида темир этитиш корхонаси бўлган Мирасманди шаҳрида ҳам ҳаёт бутунлай тўхтади. Ҳозирги Ғаллаорол туманидаги Кўклиобод ғорат қилинди. Бутун-бутун қишлоқлар ҳувуллаб, қабристонга айланиб қолди.\nВИИИ-ХИИ асрларда Уструшонада мўғуллар истилоси жуда катта вайронагарчилик, шафқацизлик келтиргани билан тарихда қолган. Бинобарин, ХИИ асрга оид манбаларда тилга олинган Мирасманди, Харакана, Шағар, Булсан, Хашт, Минқ, Ёркас каби манзилларнинг номи ХИИИ-ХИВ асрларга оид манбаларда учмайди. Мўғул истилочилари учун бирон-бир шаҳар ёки қишлоқни қайта тиклаш, обод қилишдан кўра янги-янги яйловларга эга бўлиш асосий эътиборда бўлгани тарихий ҳақиқатдир. Зотан, мўғуллар истилоси тарихига оид манбаларда Уструшона номи ҳам вилоят сифатида учрамайди.\nМўғуллар зулми юртни зулмат каби қоплай олгани, вайронгарчилик ва зулм кучайган бир даврда тарих саҳнасига Соҳибқирон Амир Темурнинг кириб келиши янги бир даврнинг бошланиши бўлди. Вилоят худудида яшаган халқ Амир Темурни халоскор сифатида тан олганида, у зот ҳали Моварауннаҳр тахтига ўтириб улгурмаган эди.\nАмир Ҳусайн билан ўртадаги зиддият туфайли Тошкентда бўлиб, атиги 500 та отлиқ билан қайтаётганида Амир Хусайиннинг соҳибқиронга қарши 20 минг қўшини Булунғурда турарди. Бу қўшиндан Жаҳоншоҳбек қўмондонлигида 1500 суворий Равотда (Жиззах тумани), Хирмон бошлиқ 1000 киши Еттиқудуқ ёълида (Хозирги Жиззах туманидаги Учтепа қўрғонида), Малик Баҳодир бошчилигида 3000 сипоҳ Сўзангарон мавзеи (ҳозирги Ғаллаорол тумани Кўкгумбаз қишлоғи ҳудуди) да эди.\nАмир Темур 500 отлиқ йигитларини ажратиб Ховос орқали Равотга етиб келади. Аввал Жаҳоншоҳбекни, сўнг Хирмонни енгади. Энди Малик Баходирга қарши 200 суворийни ажратиб улардан 3 тасини илғор қисм сифатида белгилайди. 4 та суворий Илонўтди дарасининг икки томонидан тоғ усти орқали қоровул сифатида юришини тайин этади. Ўзи эса 166 отлиқ билан ортидан саф тортади.\nМалик Баходирнинг соқчилари сой ичида бамайлихотир келаётган 30 отлиқни ва баланддаги кузатувчиларни кўриб, бу жуда катта қўшиннинг илғор қисми бўлиши керак деб қўмондонга хабар қилади. Саросимага тушган Малик Баходир ва унинг 3 минг отлиқ қўшини орқага қоча бошлайди. Қочиб қутулганлар Булунғур ариғи ҳудудидаги асосий қўшинга етиб боради. Амир Ҳусайиннинг бутун қўшини ваҳима ичида Қашқадарёга ўтиб кетади. Бу пайтда Амир Темур Жиззахга қайтган эди.\n1368 йил Амир Хусайн билан тузилган битимга мувофиқ Қашқадарё, Бухоро, Самарқанд, Жиззах, Хўжанд ҳудудлари Амир Темур ихтиёрига ўтди. Амир Темурнинг бунга қадар 1364 йилда Моварауннаҳрни жетелардан озод қилиш учун Амир Хусайн билан олиб борган жангларини маҳаллий аҳоли билар эди. Жетелар 1365 йилда яна Самарқандни босиб олиш ҳаракатини бошлаганида май ойида қўшин билан Зоминнинг Оқар мавзеида бир неча кун бўлади.\nСоҳибқирон бир неча марта Амир Қамариддин, Анқо Тўра Хизрхўжа, Тўхтамишхон каби хонларнинг вилоят ҳудудига бостириб келганларида уларнинг хужумларини қайтарди. Жуда кўп сонли қўшин билан Тўхтамишхонга қарши харбий юриш олдидан Зоминнинг оқар мавзеида бир ярим ой туриб, ҳарбий тайёргарлик олиб боради, кенгаш ўтказди. Хитойга қарши юришида 1404 йил ноябр-декабр ойларида Оқсулотда тўхтади. Душманга қарши юриш олдидан Оқсулот номини Хуросон деб ўзгартиради. Шу-шу Жиззах туманида Хуросон номи ҳозиргача ҳам сақланиб қолди.\nПишоғардаги Қўшинтепа, Бахмалдаги Боғимозор, Жиззах туманидаги Олтиҳовуз манзиллари Соҳибқиронни эслатиб туради. Бутун бир сойни эгаллаган ёнғоқ, қартайиб қолган терак ва қарағайлар Амир Темур сиймосидан жонли хотира. Чунки Амир Темур даврида келиб юртда тинчлик, фаровонлик бошланди. Мўғуллар даврида вайрон бўлган работу карвонсаройлар қайта тикланди. Хонимқўрғон, Бозорхоним, Қизилқўрғон қўрғонлари, хонақоҳ ва масжидлар барпо қилинди. Мўғуллар даврида фаолияти тўхтаган Мирасмандидаги Жаҳон бозори ўрнида Ғаллаорол тумани ҳудудида Янги бозор (Сарбозор) ишга тушди. Соҳибқирон Амир Темурнинг Жиззах вилояти билан боғлиқ тарихи жуда бой.\nАмир Темур вафотидан сўнг Хуросон тахтига ўтирган Шоҳуҳ Мирзо 1409 йил Моварауннаҳрни Халил Султондан тортиб олиш учун отланади. Аммо бунга қадар амир Худойдод Шероз қишлоғидаги (Бахмал тумани) жангда Халил Султонни асирга олади. Шоҳруҳ Мирзо Самарқандга келгач, Амир Худойдод изидан катта қўшин юборади. Қўшин Дашти Қипчоқда Амир Худойдод устидан ғалаба қозониб, Халил Султоннинг қайтарилишини талаб қилади. Шу сабабли Халил Султон Жиззахнинг шимол томонидаги Узун Ҳасан ота (Қулфисар ота) хонақоҳида турган Шоҳруҳ Мирзо қошига келиб таслим бўлади. Шундай қилиб Халил Султоннинг Шоҳруҳ Мирзога таслим бўлиши ҳам Жиззахда юз берган эди.\nШу каби Мирзо Улуғбек ҳаётида ҳам Жиззах билан боғлиқ бир қанча воқеалар содир бўлган. Мирзо Улуғбек Самарқанд тахтига ўтирган дастлабки йилларда вилоят ҳудудига мўғул қўчманчи чорвадорларнинг озуқа илинжидаги талончилик ҳаракатлари тез-тез юз бериб турар эди. Ниҳоят, 1425 йилда Мирзо Улуғбек жетелар ва мўғуллар юртига қарши жангга отланиб, жангни ғалаба билан якунлаб, Жиззахда тўхтайди. Подшоҳнинг зафар қозонгани шарафига байрам ва сайл ташкил қилинади. Турли беллашувлар уюштирилган манзил Сайилжойи аталиб, бугун Жиззах шаҳрида шу номдаги маҳалла ҳвам мавжуд.\nМирзо Улуғбек Жиззахда бўлган тантанали учрашувлардан сўнг Самарқандга отланади. Ҳозирги Темур дарвозасида тўхтаб, Жетелар ва мўғулларга қарши олиб борган жанглар баёнида шимол тарафдаги қояга зарҳал ҳарфлар билан хотира ёзуви қолдиради: “Қудратли Тангрининг беадад мадади билан Улуғ Султон, шоҳлар шоҳи, Тангрининг ердаги сояси, ислом динининг туғдори, дин ҳомийси, подшоҳ Улуғбек Кўрагоний (Тангри унинг салтанатини пойдор қилсин) жетелар ва мўғуллар юртига юриш қилди ва бу элдан бешикаст қайтди. Ҳижрий 828 сана”\nВилоят тарихида темурийлардан З.М.Бобур билан боғлиқ воқеалар ҳам анчагина. Отаси Умаршайх вафотидан сўнг Андижон тахтига ўтирган Мирзо Бобур бир неча бор Андижондан Самарқандга, Самарқанддан Андижонга отланганида Зомин, Пишоғар, Жиззах, Сангзор, Шероз каби шаҳар қишлоқларда, кўпинча Бахмал ва Жиззах туманининг тоғли ҳудудлари ҳисобланган Ёр яйлоқ тумани қишлоғи-ю қўрғонларида бўлди. Бир сафар истимага чалинганида тузалгунча Пишоғорда тўҳтаб қолди.\nСамарқандни Шайбонийхонга қолдириб, мағлубият аламидан бош олиб чиққанида Жиззахда роҳат топганлигини эса “Бобурнома”да ички қониқиш билан хотирлайди: “Халилиядан Дизакка келинди. У фурсатда Дизакда Ҳофиз Муҳаммадбек дўлдойнинг ўғли Тоҳир дўлдой қўрғонбеги эди. Семиз гўштлар ва нон арзон, чучук қовун ва яхши узумлар фаровон. Ундай машақатдин, бундай арзончилик ва ундай фалокатлардан бундай омонликка келдик. Ўлим ваҳимаси кўнгилда кўтарилиб, очлик шиддати элдан даф бўлди. Умр бўйи омонлик ва арзончилик қадрини бундай билмагандик”.\nСоҳибқирон Амир Темур вафотидан кейин бошланиб кетган тахт талашишлар айниқса, Шоҳруҳ Мирзо, Мирзо Улуғбеклар ўлимидан кейин кучайганидан кучайиб борди. Бу ўз навбатида Дашти Қипчоқдаги ўзбек хонларининг Мовароуннаҳр ва Хуросонга эгалик қилишга қаратилган харбий юришлар учун бир мунча қулай вазиятни вужудга келтиради.\nТошкент ва Самарқанд, Дашти Қипчоқ ва Бухоро ўртасида қўплаб жангу жадалларда вилоят ҳудуди маълум маънода стратегик аҳамиятга эгалигини сақлаб қолди. Бу шайбонийлар сулоласи ҳукмронлик қилган даврга ҳам тегишли. Самарқандни эгаллаган Шайбонийхоннинг 1501 йилда Тошкентга юришида Жиззах, Сабот унинг қўшинлари тўхтаган манзиллар бўлди.\n1503 йилда Ўратепани босиб олгач, Тошкент ҳокими Султон Маҳмуд Мирзо билан тузилган сулҳга биноан Ўратепа ва Жиззах худудлари Самарқанд ҳокими қўл остига ўтди. Моварауннаҳр Шайбонийлар қўл остида бўлган даврда вилоят ҳудуди қўп бора босқинларни кўрди. Халқдан ундирилаган солиқларнинг тури кўпайиб кеиди. Деҳқончилик учун қулай жойлар яйлов сифатида сақлаб қолинди.\nШайбонийхон вафотидан сўнг Кўчкинчихон, Абу Сайидхонлар ҳукмронлик қилган йилларда вилоят ҳудудида босқинлар нисбатан камайган бўлсада, Абдуллахон ИИ тахт тепасига чиққан йилларда бу ҳудудда бир неча бор қирғинбарот жанглар юз берди. 1557 йил апрел ойида Илонўтти сойида Туркистон, Тошкент, Андижон, Хўжанддан тўпланган қўшинлар бошлиқ Дарвишхон ва Самарқанд хони Бобосултоннинг кўп сонли қўшинига қарши бўлиб ўтган жангда Абдуллахон ИИ ғолиб келди. Дарвешхон Тошкентга, Бобо Султон Дашти Қипчоққа чекинди. 1572 йилда яна Бобо Султон ва Дарвешхонлар кўп сонли қўшин билан яна Самарқандни босиб олиш учун бостириб келишганида Абдуллахон қўшини ҳозирги Ғаллаорол тумани Кўкгумбаз қишлоғи ёнидаги Кунбай Дўлди деган жойда уларни мағлубиятга учратади. Ушбу жанг Дашти Қипчоқ хонларига катта талофат, Абдуллахон ИИ га зафар келтирган-ки, Илонўттидаги Мирзо Улуғбек хотира ёзуви ёнига у ҳам хотира битади. Унинг мазмуни шундай: “Бу жойда ўтган барча сайёҳлар билсинларки, 979 йилда Халифаликнинг суянчиғи, Оллоҳнинг сояси, Соҳибқирон Абдуллахон Искандархон ўғли шу жойда ўттиз минг кишилиш дангавор қўшини билан дарвишхон, Бобохон ва Султоннинг бошқа ўғилларига тегишли қўшинлар ўртасида жанг бўлиб ўтди. Бу жангда Соҳибқирон Султон ўғилларининг эллик мингга яқин қўшини ҳамда Туркистон, Тошкент, Фарғона ва Дашти Қипчоқдан келган тўрт юз мингга яқин аскарлар устидан зафар қучди. Уларнинг қўшинига шунчалик кўп ўлим келтирдики, жангда ва ўлган одамлар қони Жиззах дарёси (Илонўтди дарёси) устида бир ой мобайнида оқиб ётди. Ушбу жанг барчага маълум бўлсин”.\nМамлакат бошқарувини қўлга олган Аштархонийлар, аниқроғи ҳокимиятда Имомқулихон ўтирган давр(1611-1642 йиллар)да ўзаро ички урушларга барҳам бериш сиёсати туфайли маҳаллий задагонларнинг давлат бошқарувидаги таъсир доираси тобора ортиб борди. Натижада турли ҳудудларни эгаллаган уруғлар бошлиқлари мустақилликка интилишди – мамлакатда ички парокандалик кучайиб борди. Бухоро, Самарқанд, Шаҳрисабз, Тошкент, Қўқон хонликлари билан ёнма-ён бекликлар кўпайиб борди. Масалан, Самарқанд амири, йирик ер эгаси Ялангтўшбий тўла мустақил фаолият юритди. Тўғри, Ялангтўшбий замонида Самарқанд шаҳрида ўлкан бинокорлик ишлари амалга оширилди. Шу даврда Имомқулихон давлатининг бош қозиси мавлоно Соқий Зоминий ўз маблағи ҳисобидан Самарқандда мадраса қурдириб, бепул ўқитишни ташкил этади. Соқий Зоминий мадрасаси ХИХ аср руслар истилосида ёъқ қилинган.\nАштархонийлар даврида ижтимоий-иқтисодий ҳаётда эътиборли ўзгаришлар юз бермаган, балки кўпгина сув иншоотлари вайрон бўлган, ўзаро ички кураш, бошбошдоқлик кучайган. Шунинг учун ҳам Жиззахда туғилган, бир неча йил Ҳисорда солиқ йиғувчилар бошлиғи, сўнгра турли адолацизликлардан безор бўлиб, қолган умрини ўз туғилган юртида ночор ўтказган шоир Турди Фароғий ҳаёти ва ижодида бунга ёрқин мисоллар бор (“Тор кўнгуллик беклар” ғазали).\n1753 йилда аштархонийлар ҳукмронлиги тугаб, Моварауннаҳр уч хонликка ажралиб кетди. Вилоят ҳудуди Бухоро амирлиги ва Қўқон хонлиги ўртасида жанг майдонига айланиб қолди.\nХВИИИ асрнинг 30-йилларида Қўқон хони Муҳаммад Абдураҳимбий Жиззахни хонлик таркибига қўшиб олди. 1840 йилга келиб амир Насрулло вилоят ҳудудини Бухоро амирлиги таркибига олди. Бухоро амирлиги ва Қўқон хонлиги ўртасидаги ер ва мулк талашишларда кўпинча Жиззах асосий тортишув марказига айланди. Аслида, Жиззах тарихи кўп жиҳатдан Қўқон ҳонлиги билан боғлиқ. Қачонки Жиззах Бухоро хонлиги ихтиёрига ўтганда, Қўқон хонлари уни ўз қўли остига олиш учун кураш олиб борган.\nХИХ асрнинг биринчи ярмидан бошлаб, тез-тез юз бериб турган ўзаро урушларнинг бутун оғирлиги Жиззах халқини хонавайрон қилди. Оқибат бундай мулк ташлашлар 1842 йилда Қўқон хони Муҳаммадалихонга, унинг укаси, оиласи ва қариндошу уламоларига бевақт ўлим келтирди. Амир Насрулло катта қўшин билан келиб, Пишоғордаги Қўқон хони қўшинини қириб ташлаб, аввал Ўратепани, кейин Хўжандни босиб олди, Қўқон бўйсундирилиб , хон ва унинг атрофидагилар, жумладан Нодирабегим ўлдирилди, хонлик эса Бухоро амирлиги ихтиёрига ўтган деб эълон қилинди. 1859 йилда Қўқон хони Маллахоннинг қўшини Жиззахга келди-ю қайтиб кетди. 1863 йилда Бухоро амири Музаффархон Қўқон хони Худоёрхонни Жиззахга юборди. Ана шундай беадад жангу жадалларда Жиззах, Зомин, Янгиқўрғон (Ғаллаорол) ҳудудлари жуда катта зарар кўрди. Иқтисодий ҳаёт инқирозга юз тутди. Деҳқончиликда суғориш тармоқлари издан чиқди. Аҳолининг турмуш шароити жуда ночор холатга тушуб қолди.\nБухоро амирлиги ва Қўқон хонлиги ўртасидаги узлуксиз жанглар ва ички тахт талашишлар уларнинг наинки иқтисодий, балки ҳарбий қудратини заифлаштириб юборди. Бундан фойдаланган руслар Тошкент, Хўжанд, Ўратепа, Жиззах ва Янгиқўрғонни осонликча босиб олишга эришди. Амир Музаффарнинг 1867 йилда Жиззах ва Янгиқўрғонни қайтариб олиш ёълидаги ҳаракатлари ҳеч қандай фойда келтирмади. Ҳудуд Туркистон генерал-губернаторлиги таркибига ўтди.\nМаҳаллий аҳоли устидан назоратни узлуксиз таъминлаб туришда генерал-губернаторлик чексиз ҳуқуқларга эга эди. Бошқарувда вилоят, уэзд, волост тизимлари амалга ошди. ХИХ асрнинг 70 йилларида Жиззах уэзди ва унинг таркибида Ўсмат, Қатортол, Янгиқўрғон (Ғаллаорол), Боғдон, Зомин каби волостлар пайдо бўлди. Ҳудуд пахтачиликни ривожлантириш учун бутун чора-тадбирлар ишга солинди. Четдан келтирилаётган озиқ-овқат маҳсулотлари қайта нархланди. Хомашё етиштирувчи деҳқонлар ҳаёти тобора оғирлашиб борди. Мустамлака сиёсати туфайли 1916 йилда Жиззахда бошланган мардикор олишга қарши қўзғолон бутун ўлкага ёйилди. Қўзғолон кўтарган маҳаллий аҳоли қирғинга учради, аёвсиз таҳқирланди.\nХХ асрнинг 20-30 йилларида аҳолининг сиёсий тафаккурини синдиришга қаратилган бир қатор қатағонлар одамларга Шўро салтанати ҳақидаги тушунчани кучайтириб борди. Коллективлаштириш ниқоби остида одамлар ердан, мулкдан бенасб бўлишди. Шунга қарамасдан, Иккинчи жаҳон урушида катта шижоатлар ва жасоратлар кўрсатган минг-минглаб ўзбекистонликлар сафида вилоятимиз вакиллари ҳам бор эди.\nУрушдан кейинги йилларда дастлаб миллий маданиятимиз, тарихий қадриятларимиздан юз ўгиришга қаратилган етакловчи хужжетлар қабул қилинди. Зўравон комфирқа мафкураси одамлар онгини миллий ўзликни англашдан бенасиб қилишнинг қуролига айланди Республикада бўлгани каби вилоятда ҳам пахта яккаҳокимлигига эришиш асосий иш бўлиб қолган эди.\nШўролар замонида бутун бошқарув машинаси марказга батамом бўйсиндирилган, миллий менталитет, миллий туйғу, миллий тарих, миллий маданият таназзул ёълига буриб юборилган бўлсада, вилоятдан Ҳ.Олимжон, Н.Сафаров, Ш.Саъдулла, Ш.Рашидов О.Ҳусанов каби ижодкорлар етишиб чиқди.\nВилоят ўтмишидан қисқа сўз айтдигу биз мансуб аждодлар, ота-боболар қанчалик оғир, ситамли кўргуликларга елка тутиб, мустақиллик, эрк ва озодликка ташна бўлиб ўтганликларининг гувоҳи бўлдик.\nШу сабабли Мустақиллик аждодларимиз асрлар оша орзиқиб кутган, вилоят ҳаётида янгиланишлар, бунёдкорликлар бошланган, одамлар мулкка эга бўлиб, тадбиркор ва ишбилармонликка бел боғлаган янги давр бўлди.\nПрофессор Ў.Носировнинг “Жиззахдан айтар сўзим” китобидан олинди\n(Т., “Эхтремум Пресс”, 2011й.)\nЖиззах вилоят маданият бошқармаси тузилмаси


Озод Шарафиддинов. Мустафо Чўқаев (1992) | www.ziyouz.uz\nБош саҳифа МатбуотМустақиллик матбуотиОзод Шарафиддинов. Мустафо Чўқаев (1992)\nЧоп этилган 27.04.2015 МуаллифZiyouz.uz\nҚозоқ шоири Ўлжас Сулаймонов «Аз и Я» китобида академик Грековнинг «Киев Руси» асаридан бир парча келтиради: «Ҳам ёзма, ҳам бошқа манбалар хизматимизга мунтазир. Аммо манбалар қандай бўлишидан қатъи назар, фақат бир ҳолдагина фойдали бўлиши мумкин — тадқиқотчининг ўзи ундан нима исташини яхши билмоғи керак». Ўлжас Сулаймонов бу кўрсатмани кескин танқид қилади. Чиндан ҳам, юксак рутбалик раҳбарларнинг оғзига қараб иш юритишни одат қилиб олган анча-мунча «олимлар» таниқли академикнинг бу гапини ўзлари учун муқаддас дастурил амал қилиб олдилар. Улар турли-туман асарларида тарихни холисона ёритиш ўрнига ундан ўз мақсадларига мос келадиган ҳодисалар ва фактларни танлаб ёритиш, қолганларини эса хас-пўшлаш ёхуд билиб билмаганга олиш йўлидан бордилар. Бироқ гап фақат машҳур академикнинг назарий кўрсатмасида ҳам эмас. Бу қўрсатманинг ўзи мамлакатимизда 20-йиллардаёқ қарор топган муайян ижтимоий-сиёсий вазиятнинг самараси ўлароқ майдонга келганди.\nМаълумки, 1917 йилдан кейин большевиклар барпо этган йўқсуллар ҳукмронлиги салтанатида ҳукмрон мафкура фақат бир мақсадга— янги тузумни ҳар жиҳатдан оқлаш ва улуғлашга хизмат қилди. Бу йўлда у ҳар қандай воситалардан, ҳатто зўравонликдан ҳам, ошкора ёлғон, сурбетларча сохтакорликлардан ҳам қайтгани йўқ. Ҳукмрон мафкура, айниқса, большевикларнинг миллий сиёсатини «улуғлашда» зўр жонбозлик кўрсатди. «Октябрь ўтмйшда эзилган халқларни озодликка олиб чиқди, улар улуғ оғамизнинг ёрдами билан бахтиёр ҳаёт қурдилар, улар ўтмишда хор ва қашшоқ эдилар, фақат совет давридагина маданиятли, фаровон турмуш кечира бошла-дилар, бунинг учун улар партиядан ҳар қанча миннатдор бўлсалар арзийди. Кимда-ким бу гапларга қўшилмаса ёхуд қарши бўлса, у ғоявий маҳдуд, муртад, халқнинг ашаддий душмани, разил миллатчи!» — Ўнлаб йиллар давомида ана шу «ҳақиқатларини халқ онгига сингдиришга ҳаракат қилинди. Афсуски, ижтимоий илмлар турли тазйиқлар ва маъмурий жазолар таъсирида мустақиллигини йўқотиб, нобоп тузумнинг хизматкорига айланди. Оқибатда олис ўтмиш ҳам, яқин тарихимиз ҳам бутунлай сохталаштирилиб, бузиб, ёлғон-яшиққа, уйдирмаларга қорйштириб талқин этила бошлади. Айниқса, XX асрда яшаб ўтган, илғор ғояларни олға сурган, бу йўлда қўлидан келган хизматини аямаган зиёлилар шафқатсиз танқид остига олинди. Уларнинг оламдан ўтиб кетганларига «жадид» деган муҳр босилиб, ёмонотлиққа чиқарилди. Минг хил чиғириқлардан ўтиб, 30-йилларга етиб келганлари Сталин жаллодлари томонидан қатли ом қилинди. Ўз вақтида ватанини тарк этиб улгурган, муҳожирликнинг оғир, миннатли нонини еб, ўта мураккаб шароитларда жон асраганларга эса «советларнинг ашаддий душмани, ватангадо хоинлар, аксилинқилобчилар, миллатчилар» деган қора тамға ёпиштирилди. Уларни қоралашга расман фатво берилди. Тарихчими, адабиётшуносми, иқтисодчими, файласуфми, хуллас, олим зоти борки—ҳаммаси уларнинг биронта асарини, бирон мақоласинй ўқимаса-да, ҳаёт йўлини билмаса-да, сиёсий, адабий, фалсафий қарашларидан бехабар бўлса-да, қарши чиқмоғи, мунозарага киришиб, қарашларини рад этмоғи, беҳаё сўзлар билан сўкиб, лойга қориштирмоғи ҳам фарз, ҳам қарз эди. Бундай олимлар рағбатлантирилар, «мафкурамизни мустаҳкамлаш ишига ҳисса қўшган қаҳрамонлар» деб баҳоланарди. Буни қарангки, муайян йилларда ана шундай «аксил тарғиботчилик», чет эллардаги ўзбек муҳожирларини ёки бошқа миллатларга мансуб шарқшунос олимларни фош қилиш айрим «олимлар» учун тирикчиликнинг осон йўл айланди. Анча-мунча одамлар бу йўлдан бориб, мансаб пиллапояларидан кўтарилдилар ва сохта шуҳрат эгаларига анландилар. Бугун буларнинг ҳаммаси ёлғон бўлиб чиқди. Ўша «фош этилган», урилган, сўкилган советшуносларнинг кўп гаплари тўғри экан — улар четдан туриб, Туркистоннинг заволли аҳволи, аччиқ тақдири тўғрисида бизга қараганда тўғрироқ ва теранроқ фикр юритишган экан. Замон ўзгарди, катта қийинчиликлар, талафотлар эвазига бўлса ҳамки, ошкораликка эришдик, аста-секин сўз эркинлиги кириб келяпти. Бугун Вали Қаюмхон, Боймирза Ҳайит, Булоқбоши, Темирхўжа каби ўзбек муҳожирларининг номини бемалол тилга оладиган, асарларини чоп этадиган бўлиб қолдик. Ҳатто ўзбек ёзувчиларининг сўнгги қурултойида Боймирза Ҳайит ёзувчилар уюшмасига қабул қилинди. Ана шу муҳожирлар сафида Мустафо Чўқай алоҳида ўрин тутади.\nМустафо Чўқай фақат туркистонлик муҳожирлар ўртасидагина эмас, балки Ғарбдаги, айниқса, Олмония ва Туркиядаги шарқшунос олимлар дунёсида катта обрў қозонган, юксак нуфузга эга бўлган бир зотдир. Аллома бу эътиборга бир вақтлар Туркистон мухториятининг бошида тургани учунгина эмас, иккинчи жаҳон уруши чоғларида туркистонлик юртдошларидан анча-мунча одамни ўлим чангалидан тортиб олиб, асраб қолгани учунгина эмас, балки Туркистон мустақиллиги йўлидаги фидокорона фаолияти туфайли, кўпгина теран ва холисона илмий асарлари туфайли эришган. Чет элларда уни «туркларнинг буюк миллиётчиси ва юртсеварларидан бири» деб эъзозлайдилар.\nАфсуски, ана шундай инсон ҳақида деярли ҳеч нарса билмаймиз. Тўғрироғи, билганимиз — ҳукмрон мафкуранинг бу одам ҳақида миямизга қуйган ёлғон-яшиғидан ўзга нарса эмасди. Мустафо Чўқайнинг номи 20-йилларда кўп тилга олинарди. Аммо ҳар хил қурултой, мафкуравий анжуманларда, инқилобий мавзуларда ёзилган рисола ва китобларда у ашаддий халқ душмани, миллий буржуа мафкурасининг етакчи намояндаси, совет ҳокимиятига қарши курашган, босмачилик ҳаракатини уюштирган бир кимса сифатида таърифланади. 30-йилларнинг ўрталарида ҳам турли муносабатлар билан Мустафо Чўқай тез-тез тилга тушиб турди. Жумладан, 1930 йилда Ўзбекистон ССР Олий судининг собиқ раиси Саъдулла Қосимов устидан бўлган суд жараёнида давлат қораловчиси Р. Катаняннинг айблов нутқида ёки Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитетининг биринчи котиби Акмал Икромов сўзлаган маърузалар ёхуд нутқларда шундай бўлган. Бироқ 1937 йилдан кейин худди биров буйруқ бергандай, Мустафо Чўқай номи матбуот саҳифасидан бутунлай ўчиб кетади, гўё бу одам, умуман, ҳеч қачон яшаб ўтмагандек, унинг тўғрисида лом-мим дейилмайди. Фақат 1985 йилдан кейингина олим ҳақидаги гаплар яна тикланди, бироқ бу гал янги асосда, янгича муносабат билан тикланди; баъзи асарлари матбуотда эълон қилина бошланди.\nМазкур иш Мустафо Чўқай ҳақидаги илк мақола. Афсуски, қўлимда унинг чет элларда босилган кўпгина китоблари ва тадқиқотлари йўқ. Шундай бўлса-да, Мустафо Чўқайнинг Туркияда босилган «1917 йил хотира парчалари» деган китоби ҳамда унга бағишланган альбом асосида ва газетада чоп этилган «Туркистон Шўролар ҳокимияти даврида» деган мақолага суяниб, унинг ҳаёт йўли ва ижтимоий-сиёсий қарашлари тўғрисида фикр юритмоққа жазм қилдим. Шоядки, Туркистон мустақиллигининг атоқли курашчиси сифатида донг таратган юртдошимиз ҳақида илк тасаввур берувчи бу мақола бугунги ўзбек китобхонлари учун фойдадан холи бўлмас.\nМустафо Чўқай 1890 йилнинг 17 январида (бу ерда туғилган кун санаси эски ҳисобда келтирилмоқда) Оқмачит шаҳрида туғилган. Оқмачит ҳозир Қизил Ўрда вилоятининг маркази. XIX аср ўрталарида бу шаҳар Қўқон хонлигига қарар, унинг чегарасида жойлашган овлоқ бир қалъа ҳисобланарди. Олмаотада истиқомат қилувчи рус забон ёзувчи Анов «Оқмачит» романида бу шаҳарнинг рус қўшинлари томонидан ишғол қилиниши воқеаларини батафсил ҳикоя қилган. Чўлпон ҳам «Кеча ва кундуз» романида Оқмачитга доир латифанамо бир гапни келтиради. Роман қаҳрамонларидан бири Ноиб тўра Мирёқубга дейди: «…Сенларнинг Худоёрхонингга «ўрислар Оқмачитни олиб қўйди» деганлар. Худоёрхон «у юртим неча кунлик йўлда?» деб сўраган, «бир ойлик йўлда» деганлар. «Ундай бўлса, менга унақа олис юртнинг кераги йўқ. Олса олаберсин» деган…» (Чўлпон. Яна олдим созимни. Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, Тошкент—1991, 144-бет.)\nИнқилобдан олдин Оқмачит яна бир жиҳати билан машҳур бўлган — овлоқ жой бўлишига қарамай, Оқмачитдан жуда кўп тилмочлар чиққан. Яхшиси, бу хусусда сўзни Мустафо Чўқайнинг ўзига берайлик:\n«Эски Туркистон вилояти доирасидаги шаҳарлар орасида Оқмачитнинг баъзи ўзига хосликлари бор эди… Улардан бири, балки энг муҳими, бу доирада фаолият кўрсатган тилмочларнинг кўпчилиги Оқмачитдан чиққани эди. Ёлғиз Сирдарё вилояти ҳудудидагина эмас, Самарқанд ва Фарғона вилояти шаҳарларида ҳам губернатор, полиция маҳкамаларида оқмачитлик қозоқ тилмочлари хизмат қиларди… Оқмачит шаҳри котиб ва тилмачлар етиштириб берувчи бир макон бўлиб қолганди.» (Мустафо Чўқай. «1917 йил хотира парчалари». Анқара. ёш Туркистон нашриёти — 1988, 16-бет.)\nМустафо ана шундай муҳитда дунёга келганди. Отаси Чўқайбей Тўрғай Додҳо ўғли (1811—1918) ўз даврининг кўзга кўринган арбобларидан бўлган. У ўғлини илмли, маърифатли қилиб тарбиялаш йўлида қўлидан келган ишни аямаган. Мустафо бошланғич маълумотни Оқматчитда она тилида эски мактабда олади. Ўғлидаги иқтидорни ва илмга ҳавасни пайқаган ота эски мактаб таълими билан чекланиш мумкин эмаслигини яхши тушунади ва уни Тошкентга юборади. Бу ерда Мустафо гимназияда рус тилида таҳсил кўради. Уни аъло баҳода битиргач, Петербургга йўл олади. Мустафо Петербург дорилфунунининг ҳуқуқ куллиётини ҳам зўр муваффақият билан тугатади. Дорилфунунда ўқир экан, Мустафо фақат ҳуқуқшунослиқ илмларига қизиқиш билан кифояланмай, айни чоқда, тил ўрганиш бобида ҳам фавқулодда иқтидор эгаси эканини намойиш этади. Мустафо Чўқай ҳам бевосита сиёсий фаолият майдонига кириб қолади. Табиийки, ёш Мустафони ҳаммадан аввал она юрт тақдири қизиқтирар эди. У Туркистонни мустамлака кишанларидан халос кўришни истар, ўлка халқлари ўз тақдирига ўзи хўжайин бўлган ҳолда тараққиёт йўлига чиқиб, бошқа илғор мамлакатлар қаторидан ўрин олишини хоҳларди. У инқилоб арафаларида ёзган мақолаларида Туркистон мустақиллиги учун кураш ғояларини кенг тарғиб эта бошлади. Шундай қилиб, Мустафо Чўқай Туркистон манфаатларини чуқур тушунадиган илғор фикрли зиёлиларнинг олдинги қаторидан ўрин эгаллайди. Фикри теран, қалами ўткир бўлгани учун уни ҳатто Россия Думасига ишга олишади.\n«1917 йил инқилоби бошланган кезларда,— деб ёзади Мустафо Чўқай «1917 йил хотира парчалари» китобида,— мен Петербургда эдим. У замонда мен Россия Думаси (парламенти) Мусулмон фракцияси қошидаги бюрода Туркистон вакили эдим. Туркистон ҳақида материаллар тўплар ва давлат думасидаги мусулмон миллат вакилларига Туркистон билан боғлиқ масалалар ҳақида керакли материалларни ҳозирлаб берардим». 1917 йил февраль инқилоби амалга ошиб, подшо тахтдан воз кечиши ҳақидаги Манифестни эълон қилган куни Мустафо Чўқайни Тошкентга таклиф этадилар. Бироқ Тошкентдан келган телеграммада 1917 йилнинг апрелида Оренбургда Умумқозоқ Конгресси бўлиши маълум қилинган ва унда Мустафо Чўқайнинг Туркистон вакили сифатида қатнашиши илтимос этилганди. Мустафо Чўқай Оренбургга йўл олади, бироқ манзилга етгунча йўлда — Пензада тўхтаб ўтишга тўғри келади. Пензадаги воқеа Мустафо Чўқайнинг она юртга муҳаббати мазҳум нарса эмас, балки ватаннинг хўрланган, қийналган, эзилган фарзандларига чинакам ғамхўрлик тарзида намоён бўлганини кўрсатади. Мустафонинг ўзи қуйидагича ёзади: «Йўлда Пенза шаҳрида туркистонликларимизга дуч келдим. Бу ерда Туркистон ишчилари тўла ўнларча вагон бир чеккага чиқариб қўйилганди… Бу бечораларнинг турмуши ва оқибатидан хабар оладнган бирон кимса йўқ эди. Шу тарзда унутилган туркистонликлар нима қилишларини билмай ночор аҳволда қолган эдилар.» Мустафо Чўқай Туркистон вакили сифатида бекат бошлиғига мурожаат қилади, ундан иш чиқмагач, вилоят комиссари билан гаплашади. Бундан ҳам натижа чиқмайди. Ишга вилоят ишчи-аскар депутатлари шўроси аралашади ва Мустафонинг қийин-қистови билан туркистонлик ишчилар тушган вагонлар она юрт томон йўл олади.\nМустафо Чўқай хотираларида келтирилган бу воқеа унинг табиатини, ғайрати ичига сиғмайдиган фаолият кишиси эканини, юртдошларининг тақдирига ҳеч қачон лоқайд томошабин бўлиб қарамаганини кўрсатади.\nМустафо Чўқай Оренбургда бир неча кун бўлади. У юқорида зикр этилган хотираларида Биринчи умумқозоқ қурултойи ғоят баланд руҳда ўтганини ёзади. Қурултой қозоқларнинг миллий уйғонишида катта аҳамият касб этиши билан бирга, барча туркий халқларни Туркистон мустақиллиги ғояси атрофида бирлашишига ҳам ёрдам берган. Қурултой ишида Фотиҳ Карим, Мунаввар қори Абдурашидов каби таниқли зиёлилар иштирок этган. Уларнинг нутқлари қурултой аҳлида катта таассурот қолдирган. Мустафа Чуқай буни ҳам ёрқин бўёқларда тасвирлайди:\n«Мунаввар қорининг «Ўзбек қардошларингиздан салом келтирдим» дея бошланган табрик сўзларини қозоқ бўзқирларидан келган вакилларда уйғотган туйғулари, чуқур таъсири мен учун унутилмас бир хотирадир. Мунаввар қорининг илк жумласини оёққа туриб қаршилаган мажлис аҳли унга узоқ олқишлар билан жавоб берди. Кўпгина ёш вакиллар уни кўз ёшлари билан тингладилар. Қозоқ бўзқирларининг олис гўшаларидан келган вакиллар «энди биз ҳам қон ва жон бирлигимизни, қардошлигимизни очиқча сўйпай оладиган бўлдик» деяроқ кўзлари ёшланди. Оренбург ва умум турқ-татарлар номидан Фотиҳ афанди Каримий қурултойни қутлади. Шундай қилиб, қурултой буюк Турқ халқининг уч кучли қўли орасидаги мустаҳкам боглиқликни намойиш этган бир саҳнага айланди.»\nМустафо Чўқай Оренбургдаги ишларини битиргач, Тошкентга келади. 1917 йилнинг баҳор кезларида Тошкентдаги сиёсий ҳаёт қайнаб турган қозонни эслатарди. Кураш жабҳасида ҳар хил ижтимоий тоифалар манфаатига хизмат қилувчи сиёсий кучлар фаолият кўрсатарди. Тошкентда ҳам қўш ҳокимиятчилик давом этар, юртни Муваққат ҳокимият комиссари билан бир қаторда ишчи ва аскар депутатлари Совети ҳам бошқарарди. Советнинг таркиби хилма-хил бўлиб, унда эсерлар, кадетлар, большевиклар ва мусулмонлар фракцияси мавжуд эди. Ўртада иноқлик йўқ эди. Шунингдек, шаҳарнинг сиёсий ҳаётида яна икки ташкилот — «Уламо жамияти» билан «Шўрои исломия» ҳам катта роль ўйнарди. Бироқ булар ҳам аҳил бўлиб иш тутиш ўрнига ўзаро низоларга берилдилар ва кўп ўтмай, ихтилофлар ошкора курашга айланиб кетди. Бундан фойдаланган большевиклар уларни тор-мор келтирди ва 1917 йилнинг ўрталарида бошқа партияларни Тошкентдан қувиб юборишди. Шу тарзда Мустафо Чўқай Қўқонга келади ва сиёсий-инқилобий фаолиятини давом эттиради. Бу пайтда у мусулмонлар ўлка советининг («Шўрои исломия») раиси эди. Қўқонда бироз бўлгач, вазиятни ўрганиш, халқ кайфиятини билиш учун Марғилонга боради. Туркистон ўлкасининг Андижон, Тошкент, Самарқанд, Чимкент, Авлиё-ота каби шаҳарлари билак яқиндан алоқада бўлади. 1917 йилнинг 31 октябрида бир гуруҳ большёвиклар Тошкентда ҳокимиятни қўлга киритишади ва Туркистонда совет ҳокимиятини эълон қилишади. Ўлкада сиёсий вазият фавқулодда тус олади. Бундай шароитда Ўлка мусулмонлар Совети ҳам ўз фаолиятини кучайтиради.\n1917 йилнинг 9 декабрида эрталаб соат 10 да Қўқон шаҳрида ўлка мусулмонларининг фавқулодда қурултойи очилади ва Туркистон мухторияти эълон қилинади. Қурултойда мухториятни идора қилувчи Халқ Кенгаши сайланади. Кенгаш ўз навбатида Мухторият ҳукуматини сайлайди, Унинг биринчи раиси таниқли жамоат арбоби, Алаш Ўрда партиясининг раҳбарларидан бири Тинишбоев бўлган эди. Аммо у бори-йўғи бир ҳафта раислик қилди. Ҳозирча бизга номаълум сабабларга кўра у истеъфога чиқади, ўрнига Мустафо Чўқай тайинланади. Бироқ унинг ҳукумати ҳам узоқ яшаёлмайди — орадан уч ой ўтар-ўтмас большевиклар томонидан тор-мор этилади. Шу ерда андак тўхтаб, бошқа бир масалага эътиборингизни жалб қиламиз.\nСўнгги 75 йил давомида Туркистонда совет ҳокимиятининг ўрнатилиши, бу ердаги босқинчилик ҳаракати, фуқаролар уруши, Қўқон мухторияти ҳақида юзлаб асарлар битилди. Шуниси қизиқки, уларнинг ҳаммасида мухториятни тор-мор келтирган большевиклар ва қизил аскарлар Туркистон халқига беқиёс яхшилик қилган буюк қаҳрамонлар сифатида таърифланади, Қўқон мухторияти эса энг ярамас, энг зарарли бир ҳодисадай талқин этилади. Мен бу ўринда фақат тарихшунос олимларнинг асарларини кўзда тутаётганим йўқ. Биз адабиётшунослар ҳам тарихни бузишда улардан қолишган эмасмиз. Адиблар, шоирлар, драматурглар, киночилар ҳам айнан шў ҳодисаларни ўта сохталаштириб тасвирлаганлари, «Яша шўро!» деб ҳайқиришдан нарига ўтмаганлари бусун ҳаммага маълум. Гина-кудуратларни қўяйлигу бошқа бир саволга жавоб излайлик: нима учун мана шу асарларнинг ҳаммасида Мустафо Чўқай якдиллик билан қораланади? Назаримда, шўронинг нонини еб улғайган олиму фузало, адибу шуаро Мустафо Чўқайнинг инқилобгача бўлган фаолиятида ортиқча салбийликни кўрмайди-ю, лекин мухторият ҳукумати раислигига сайланганлигини сира-сира кечиролмайди. Бунинг боиси шундаки, умри қисқа Қўқон мухторияти ўлка ҳаётида бирон-бир сезиларли бурилиш ясаб улгурмай тарих саҳнасидан чиқиб кетган эса-да, у Туркистон мустақиллиги йўлида ёқилган сўнмас юлдуз — халқ қалбида ёнган умид чироғи эди. Уни ёққанлардан бири Мустафо Чўқай эди. Шунинг учун ҳам ҳукмрон коммунистик мафкура уни сира кечира олмади ва Қўқон мухториятини 20-йиллардан бери муттасил қоралаб, «фош қилиб» келди. Унинг бўйнига тақилган тавқи лаънатлар эса ўша-ўша эски гаплар — мухторият аксилинқилобий ҳокимият, гўё бутун Туркистон Октябрни қувончдан кўзда ёш билан чапак чалиб кутиб олган-у, мухториятчилар халқ иродасига қарши бориб, буржуа ҳукуматини тузган. Бу — бошдан-оёқ туҳмат. Фирқа тарихчилари 20-йиллардаёқ Туркистонда маҳаллий аҳоли инқилобдан мутлақо узоқ бўлганини очиқ айтишган эди. Биргина мисол келтираман. Туркистон тарихига оид бир қатор асарлар эълон қилган П. Алексеенков «Қўқон мухторияти» китобида маҳаллий ишчиларнинг инқилобга муносабати ҳақида ёзади: «Ишчилар синфининг миллий табақаларига нисбатан шуни айтиш керакки, уларнинг бир қисми ишлаб чиқаришдаги ўрни ва савиясининг ўта пастлиги важидан совет ҳокимиятини етарли даражада фаол қўллаб-қувват-ламайди, бошқа қисми эса, ҳатто бетарафлик йўлйда туради».\nДеҳқонлар ҳам улардан ўтиб кетган эмас: «Ишчилар синфи томонида туриб (яъни, инқилобчилар томонида, дейилмоқчи —О. Ш.) фаол ва қатъий чиқиш учун учта нарса етишмасди:\n1) ўзининг асосий иқтисодий ва сиёсий манфаатларини билмаслик;\n2) фаолият учун зарур бўлган уюшқоқлик;\n3) ишчилар синфини етарли тушуниш ва деҳқонларни фаол курашга жалб қилиш лозимлигини англамаслик.»\nХўш, миллий Зиёлилар-чи?\n«Миллий зиёлилар Октябрь инқилобидан кейин буржуазия билан бирга кетди». (П. Алексеенков. Кокандская автономия. Т.—1931, 14, 15, 16-бетлар.)\nДемак, ишчилар синфи ҳам, деҳқонлар ҳам, зиёлилар ҳам Октябрь инқилобини амалга оширишда фаол қатнашмаган. Энди ўзингиз ўйланг — на ишчилар, на деҳқонлар, на зиёлилар қўллаб-қувватламаган ҳодисани «халқ инқилоби» дейиш мумкинми? Халқнинг унга ижобий муносабати қанақа бўлади? Советпараст олимнинг ўзи тан олган далиллар Октябрь инқилоби Туркистонга четдан келтирилганини яққол исбот қилмайдими? Бас, шундай экан. Қўқон мухторияти маҳаллий халқнинг инқилобий хоҳишига зид ўлароқ майдонга келган, деб даъво қилиш бориб турган бир уйдирма, холос. Билъакс, далиллар ва ҳужжатлар шундан далолат берадики. Туркистон мухторияти бу ерда яшовчи маҳаллий халқларнинг энг теран орзу-ҳавасларига тўла мос бўлган.\nКўп йиллар мобайнида расмий китобларимизда: «Мухторият маҳаллий буржуа миллатчиларининг ҳокимиятидир. У Россияга қарши, русларга қарши қаратилган, Туркистонни Россиядан ажратиб олишга интилган,» деган ақидалар олдинга суриб келинди. Бироқ бу даъволар ҳам пухта заминга эга бўлмаган, пуч ва уйдирма гаплардир. Буни исботлаш осон. Аввало, мухторият парламенти — «Халқ кенгашиининг миллий таркибига эътибор қилайлик. Унда ўзбеклар, қозоқлар, қирғизлар билан бир қаторда руслар, украинлар, яҳудийлар, арманлар ва бошқа миллат вакиллари ҳам бор эди, Унга 54 киши сайланган: 36 киши маҳаллий, 18 киши Оврўпо миллатларига мансуб бўлган. Шунинг ўзиёқ мухториятни барпо этган одамларда байналмилалчилик руҳи анча юксак бўлгани, ҳақиқий демократияни анча чуқур тушунганини кўрсатиб турипти. Шундай экан, бу мухториятни «маҳаллий буржуа миллатчиларининг ҳукумати» деб аташ тарихий ҳақиқатни сохталаштиришдан бошқа нарса эмас. Туркистонни Россиядан ажратиб олиш масаласига Мустафо Чўқай хотираларидан олинган бир жумла билан жавоб бериш мумкин. У ёзади: «Биз Россиядан айрилмоқни талаб этмадик. Фақат мухторият эълон қилдик. Натижа эса маълум…»\nАслида Туркистон мухториятининг барпо бўлишига инқилоб самараси сифатида қараш керак. Маълумки, янги ҳокимият илк формонларидаёқ Россия тасарруфидаги халқларга озодлик ваъда қилди, уларнинг ўз тақдирини ўзлари белгилаш ҳуқуқига эгалиги, ҳатто Россия таркибидан ажралиб чиқишлари мумкинлиги эътироф этилди. Бундан ташқари, янги ҳокимият бошлиғи В. И. Ленин Октябрь инқилобидан бир ой ўтар-ўтмас Ррссия ва Шарқдаги барча мусулмон меҳнаткашларга мурожаат қилди. Унинг мактубида шундай гаплар бор эди: «Бундан буён сизларнинг урф-одатларингиз, сизларнинг миллий ва маданий муассасаларингиз озод ва дахлсиз деб эълон қилинади. Ўз миллий ҳаётларингизни эркин ва бемалол уюштира берингиз, сизларнинг бунга ҳаққингиз бор… Сизлар ўзларингиз ўз ватанингизнинг ҳокимлари бўлишингиз лозим. Ўз расм-русмларингизга биноан ҳаётингизни уюштиришингиз лозим. Сизнинг бунга ҳаққингиз бор, чунки сизларнинг тақдирингиз — ўзларингизнинг қўлингизда.» («Шарқ юлдузи» ойномаси, 1991, 3-сон, 168-бет.)\nТуркистондаги миллий-озодлик ҳаракатининг раҳбарлари, шу жумладан, Мустафо Чўқай ҳам бу гапларга чиппа-чин ишониб, лаққа тушдилар. Улар большевиклар сиёсати биринчи қадамданоқ риёкорлик асосига қурилганини, оғизда баландпарвоз ваъдалар бериб, амалда одамларнинг қўйнини пуч ёнғоққа тўлдираверишларини хаёлларига ҳам келтирмаган эдилар. Ленин ҳам шундай қилди: бояги мурожаатномадан кейин кўп ўтмай, Туркистон халқларининг қаршилигини ўта шафқатсизлик билан бостириш ҳақида «доҳиёна» кўрсатмалар бериб, баланд рутбалик вакилларини бу ерга жўнатди.\nБундан ташқари, мухториятнинг вужудга келишига янги совет ҳокимияти биринчи қадамлариданоқ миллий сиёсат бобида мудҳиш хатоларга йўл қўйган, маҳаллий халқ-нименсимай, ҳуқуқларини поймол этгани, шовинистларча муомала қилгани ҳам сабаб бўлди. Буни исботлайдиган далиллар ҳам кўп. Октябрь инқилобидан кейин Туркистонда тузилган биринчи срвет ҳукумати таркибида биронта ҳам маҳаллий миллат вакили йўқ эди. Туркистон Компартияси Марказий Қўмитасининг таркибида ҳам дастлабки босқичда маҳаллий миллатларга ўрин ажратилмади. Инқилобий раҳбариятнинг айрим ходимлари 1917—1918 йиллар мобайнида турли йиғинлар ва анжуманларда сира тор-тинмай ерли халқ шаънига таҳқирли гаплар айтишган. Масалан, Туркистондаги ҳокимият аъзоларидан бири К. Я. Успенский 1918 йил январида ўлка советларининг қурултрйида сўзлаган нутқида шундай деган эди: «Ўртоқ мусулмонлар! Шуни билингизким, биз сизларнинг катта оғангизмиз. Сиз кичиксиз ва, тушунарлики, бизга бўйсунишингиз керак» (Ўша жойда).\nСовет ҳокимиятининг дастлабки даврларида большевиклар миллий сиёсат соҳасида жиддий шовинистик хатоларга йўл қўйишгани 20-йилларда эълон қилинган кўпгина тадқиқотлар ва китобларда очиқ тан олинган. Жумладан, П. Алексеенков юқоридаги асарида шундай ёзади: «Октябрь инқилоби даврида ва ундан кейинги дастлабки ойлар мобайнида Туркистон партия ташкилоти миллий масалада қатор хатоларга йўл қўйди… Маданий жиҳатдан қолоқ ва сиёсий жиҳатдан етарли даражада балоғатга етмаган маҳаллий аҳоли инқилобда фаол иштирок этолмаслигига амин эдик. Шунинг учун инқилобни уларсиз давом эттиришга қарор қилдик.» (51—52-бетлар.)\nМана шундай камситишлар ва таҳқирлар оқибатида 1917 йилнинг 11 декабрь куни ўлка мусулмонларининг фавқулодда IV қурултойи Туркистон мухториятини эълон қилди. Бинобарин, мухторият бир «ҳовуч фитнакорларнинг хуружи» туфайли эмас, маҳаллий халқларнинг кўпдан давом этиб келаётган орзу-истакларининг натижаси, Октябрь инқилоби давридаги ижтимоий-сиёсий вазиятнинг маҳсули сифатида майдонга келди. Майдонга келди-ю, кўп ўтмай, большевиклар томонидан кунфаякун қилинди.\nКўп йиллар мобайнида советпарастлик руҳи билан суғорилган асарларимизда Мустафо Чўқай Туркистонда босмачилик ҳаракатининг илҳомчиси ва ташкилотчиси сифатида қоралаб келинди. Бироқ бу айблов ҳам ҳеч қандай заминга эга бўлмаган ҳавойи гап. Тўғри, Мустафр Чўқай ҳукумат бошлиғи сифатида ҳарбий вазир Убайдулла хўжа Асадуллахўжаев билан бирга мухториятни қизил қўшин хуружидан ҳимоя қилиш учун баъзи тадбирларни кўрган. Жумладан, улар мудофаа ишларини уюштиришни Қўқон милициясининг бошлиғи Эргашга топширган, Эргаш эса ўз навбатида унча кўп бўлмаса-да, қуролланган даста тузиб, Советларнинг ҳарбий кучларига қарши жанг қилган. Шунга асосланиб, Мустафо Чўқзйни босмачилик ҳаракатининг асосчиси сифатида қоралаш мумкинми? Ҳолбуки, расмий ҳужжатларда, кўпгина асарларда «босмачилик» деган таҳқирли ном олган, аслида эса моҳият эътибори билан мустамлакачилик сиёсатига қарши қаратилган миллий-озодлик кураши бўлган бу оммавий ҳаракатни туғдирган ўзига хбс сабаблар бор эди. Буларнинг энг асосийси ҳокимият вакилларининг маҳаллий халқларга менсимай қараши, унинг миллий туйғуларини, инсоний ғурурини таҳқирлаши, урф-одатлари ва расм-русмларини оёқости қилиши эди. Шу билан бирга, советчилар аксилинқилобчиларга қарши кураш ниқоби остида маҳаллий халққа нисбатан шафқатсиз қирғинни амалга оширдилар.\nТинч аҳолини қатағон қилиш Қўқонда февраль ойининг 17-куни бошланди. Советпараст тарихчиларнинг тадқиқотларида кўрсатилишича, ўша кезларда уч кун давомида Қўқон ўт ичида қолди. Янги ҳокимият Қўқонни талон-тарож қилиш учун дашноқларга тўла эрк бериб қўйди. Биргина Қўқоннинг ўзида 10000 дан ортиқ одам ўлдирилди. Қирғин шу билан тугагани йўқ. 1918 йилнинг биринчи ярмида Марғилонда 4500 одам ўлдирилди. Шу жараёнда 180 қишлоққа ўт қўйилди. Минглаб оилалар хонавайрон бўлиб, бошпанасиз қолдилар. (Ш. Шамаъдиев. Очерки истории гражданской войны в Ферганской долине. Т., 1961. 54—60 с.) Бундай мислсиз ваҳшийлик, қулоқ эшитиб, кўз кўрмаган зўравонлик сусайиш ўрнига борган сари кучайиб борди. 1919 йилда ҳам, ундан кейинги йилларда ҳам «босмачилик ҳаракатини» бостириш учун келган Қизил Армия қисмлари, жумладан, қонхўрлиги билан донг чиқарган Будённийнинг Биринчи отлиқ армияси босмачилар қолиб, тинч аҳолини қириш, аёлларни таҳқирлаш, ҳатто гўдакларни чавақлаб, найзаларга илиш бобида мислсиз «қаҳрамонлик» намуналарини кўрсатдилар. Бу ваҳшийликларни ҳатто ҳозир ҳам баъзи қариялар эслаб қолишса, қалтироқ босиб, ранглари ўчиб кетади. Хуллас, Фарғона водийси 1918 йилнинг бошлариданоқ қонга беланиб, харобазорга айланди. Буни кўрган ҳар қандай инсофли одам даҳшатга тушиб, ёқа ушламаслиги, «Гўзал Фарғона, сенга не бўлди?» дея фиғон қилмаслиги мумкин эмасди. Айни чоқда, бу ёвузликларга қарши ҳаракат — исён туғилиши, халқ «бир бошга бир ўлим!» деб оёққа туриши табиий ҳол эди. Халқ исёнининг ҳақиқий сабаби мана шунда! Мустафо Чўқайга ўхшаш айрим одамларни «босмачилик ҳаракатининг асосий сабабчиси» қилиб кўрсатиш эса омманинг диққат-эътиборини тарих ҳақиқатидан чалғитишдан бошқа нарса эмас. Бу масалада ҳам ҳукмрон коммунистик мафкуранинг ўз душманларини ёмонотлиқ қилишда ҳеч нарсадан қайтмаслиги, ёлғон-яшиқ гапларни ва уйдирмаларни бемалол ишга солавериши, икки юзлама сиёсати яққол кўриниб турипти.\nМустафо Чўқай Туркистонда «босмачилик ҳаракатини» яна шунинг учун уюштира олмас эдики, у 1918 йилнинг ўрталаридаёқ Туркистондан чиқиб кетишга мажбур бўлганди. У бир неча муддат Кавказда Тифлис шаҳрида туради, кейин хорижга кетади. Чет элда Мустафо Чўқай Париж ва Берлин шаҳарларида истиқомат қилган, Туркияга тез-тез бориб-келиб турган. У муҳожирликда 20 йилдан ортиқроқ ҳаёт кечирди. Бу даврда самарали ижод қилди ва кўпгина илмий мақолалар, бир қатор тадқиқотлар яратди. Мустафо Чўқай Туркистондалигидаёқ ўткир мақоланавис сифатида кенг танилган эди. Дастлаб у «Улуғ Туркистон» рўзномасида фаол қатнашади. Бу нашр 1917 йилда Тошкентда «Яшасин миллатлар мухторияти!» деган шиор билан чиққан ва у «халқининг юздан тўқсон саккизи мусулмон бўлган Туркистон ўлкасида халқ идорасининг хориж-дан келган аскар ва ишчилар қўлига ўтишига туркистонликлар рози бўлмаяжаклар» деб ёзганди. Мустафо Чўқай шу рўзноманинг энг мумтоз муаллифларидан бири эди. 1917 йилнинг ўрталарида Тошкентда «Бирлик туви» деган газета ҳам чиқа бошлайди. Мен салкам қирқ йил муқаддам аспирантурада ўқиб юрган кезларимда В. И. Ленин номидаги Давлат кутубхонасининг қироатхонасида ўтириб, бу икки рўзноманинг айрим сонларини варақлаб кўрган, ҳатто «Улуғ Туркистонвдан Ҳамзанинг «Туркистон мўхториятига» деган катта манзумасини тўла кўчириб олган эдим. Ўшанда бу рўзноманинг сарғайиб кетган саҳифаларидан олис 1917 йилнинг ола-ғовур садолари келаётгандай туюлганди менга.\n1918 йилда Тошкентда яна бир нашр пайдо бўлди. Бу — «Свободный Туркестан» деган русча рўзномадир. Муҳими шундаки, бу рўзноманинг моддий таъминоти ҳам Мустафо Чўқай зиммасида эди. У турли тахаллуслар остида рус тилида мақолалар ёзиб, мазкур нашрда мунтазам қатнашиб турган. 1942 йилда Мустафо Чўқай вафотининг бир йиллиги муносабати билан Истамбулда Намуна матбаасида альбом чиқарган доктор М. Делил унинг мақоланавислик фаолияти тўғрисида ғоят қимматли маълумотлар беради. Унинг кўрсатишича, адиб 1919—1920 йилларда Кавказда камида тўртта нашр чиқишида қатнашган. Булар — 1919 йилда рус тилида Тифлисда чиққан ҳафталик «Вольные горцы» нашри — унда Мустафо бейнинг Туркистон масалаларига доир мақолалари бор; «На рубеже» — бу рўзнома эмас, мажмуа. У Тифлисда Туркистон ва Украина миллий марказларининг моддий ёрдами билан чиқарилган. Русча мажмуада Мустафо бей «М. Чанай» ва «Жалил» деган номлар билан мақола ёзган. Яна— «Янги дунё» — 1920 йилда Шимолий Кавказия миллий ташкилоти биланг Туркистон миллий маркази бирлашиб чиқарган рўзнома. «Шафақ» рўзномаси ҳам Тифлисда Мустафо бейнинг бош муҳаррирлигида чиқарилган. Табиийки, буларда ҳам унинг мақолалари мунтазам босилиб турган. 20-йилларнинг охирларида Истамбулда «Янги Туркистон» деган ойлик мажмуа чиқа бошлайди. У 1927 йилдан 1931 йилнинг июлигача нашр этилди. Сўнгра Мустафо бейнинг бош муҳаррирлиги ва сиёсий раҳбарлиги остида Берлинда 10 йил мобайнида (1929—1939) чиқиб турган мажаллани эсламоқ даркор. Доктор М. Делилнинг тасдиқлашича, бу мажалла «Чўқайнинг миллий мафкурасини ва Туркистон турклиги миллий ҳаракатини ғоятда ойдин бир суратда акс эттира билмишдир».\nМустафо Чўқайнинг Туркистон тарихи, миллий уйғониш ҳамда озодлик ҳаракатининг долзарб Муаммолари ҳақида баҳс юритувчи асарлари француз, инглиз, поляк тилларида ҳам босилган. Унинг мақола ва рисолалари Туркистон ҳақида шу қадар муҳим маълумотлар берганки, бу ўлка ҳаётини тадқиқ қилувчи олимлар уни четлаб ўтолмаганлар. Масалан, 1942 йилда немис тилида «Туркистон» деган ҳажман йирик бир асар чоп этилади. Муаллифлари Р. Олцша ва Г. Клайновларнинг таъкидлашича, 434 саҳифалик бу асарнинг 363—409-бетлари Мустафо Чўқай қаламига мансубдир. Булардан ташқари, «1917 йил хотира парчалари» китобидаги изоҳларда Калифорниядаги Статфорд университети қошидаги Рус инқилобини ўрганиш маркази «Туркистонда инқилоб ва Совет ҳукуматига қарши халқ кўтарилишлари» деган мажмуа тайёрлаётгани, шу муносабат билан Мустафо Чўқайга мурожаат қилингани, у эса «Туркистонда инқилоб ва Қўқон мухторияти» деган мақола ёзиб бермоқчи бўлгани айтилади. Афтидан, бу мақола 1937 йилнинг бошида ёзилиб, Калифорнияга юборилган бўлса керак.\nКўриниб туриптики, Мустафо Чўқай муҳожирликда юрганида ҳам бирор дақиқа бўлсин Туркистон мустақиллиги ғоясидан чекинган эмас. У юзлаб мақолаларида бу ғояни тарғиб этган, бир кун келиб, Туркистон осмонида озодлик қуёши нур сочажагига ишонишдан тўхтамаган. Бироқ минг афсуски, биз бу улкан зотнинг ҳамма асарларини билмаймиз. 1950 йилда Истамбулда «Ёш Туркистон» нашриётида доктор А. Оқтой туғилган кунининг 60 йиллиги муносабати билан «Туркистон миллий ҳаракати ва Мустафо Чўқаев» деган китоб чиқаришган экан. Биз ҳатто шу китоб билан танишиш имконига ҳам эга эмасмиз. Лекин шунга қарамай, мен яна бир бор Мустафо Чўқайни ўткир нигоҳли тадқиқотчи, ҳаётни яхши биладиган, воқеалар замиридаги ҳақиқатни кўра оладиган, мантиқи чуқур, қалами ўткир бир олим деб ҳисоблайман. Унинг «Туркистон Шўролар ҳукумати даврида» деган мақоласи шундан далолат бериб турибди.\nАвваламбор, мақоланйнг ижодий тарихи диққатга сазовор. 1927 йилда Октябрь инқилобининг 10 йиллиги муносабати билан Москвага француз ишчилари делегацияси келади. Унинг бир қисми Ўзбекистонга сафар қилиб, бир неча кун республика ҳаёти билан танишади. Бу ерда франциялик вакиллар «Туркистон миллий жумҳуриятларидаги кўз кўриб, қулоқ эшитмаган» ўзгаришлардан ҳайратланиб ҳаяжонга тушадилар. Уларнинг назарида Туркистонда ҳамма ёқда эркинлик салтанати барпо этилган, миллий масала узил-кесил ҳал этилган, халқ фаровон ва бахтиёр ҳаёт кечиради, ҳар қандай сиёсий, ижтимоий, иқтисодий муаммолар тегишли ечимини топган. Делегация аъзола-ри «Правда Востока» газетасининг 1927 йил 30 ноябрь ва 2 декабрь сонларида ўз таассуротлари билан ўртоқлашадилар. Масалан, жаноб Шелино шундай дейди. «Биз шунга ишондикки, ёш совет Ўзбекистонини маҳаллий халқнинг ўзи бошқаради. Бизга берилган маълумотномаларда давлат органларининг раҳбар қисми асосан маҳаллий аҳоли вакиллари эканини кўрдик…»\nДелегация раҳбари жаноб Гаше дейди: «Бизни буёққа жўнатган француз ишчиларига совет давлатида миллатлар тенглиги қарор топган ҳаётни кўрдик деб етказамиз. Менинг ўзим бунга сираям шубҳа қилмайман».\nФранцуз делегацияси Ўзбекистондан жўнаб кетиш олдидан декларация тайёрлайди. «Правда Востока» газетасининг 1928 йил 20 январидаги сонида эълон қилинган бу декларацияда «маҳаллий ўртоқларнинг миллий соҳадаги ютуқлари» бирма-бир санаб ўтилган.\nДелегация аъзолари Парижга қайтгач, бу таассуротларини жамоатчиликка изҳор этганми-йўқми — маълум эмас. Лекин муҳожирликда яшаса ҳам Туркистон ҳаётини синчковлик билан кузатиб борган Мустафо Чўқаев мазкур фикр-мулоҳазалардаги бир томонламаликка сира тоқат қилолмаган. Натижада у «Туркистон Шўролар ҳокимияти даврида» деган каттагина мақола ёзади ва уни 1928 йилда эълон қилади. Мақоланинг Парижда француз тилида чоп этилган нусхасига таниқли жамоат арбоби Пьер Ренодель сўзбоши ёзган. Пьер Ренодель Мустафо Чўқаев билан 1920 йилда Тифлисда танишган экан. Ўшандаёқ Мустафо бей француз арбобининг назарида ўз юртининг озодлиги ва мустақиллиги учун курашувчи изчил демократ сифатида таассурот қолдирган.\nПьер. Рёнодель мақолани қисқача таҳлил қилиб, лўнда-лўнда жумлаларда фазилатларини санаб, юқори баҳо беради ва уни Туркистондаги ҳақиқий аҳволни очиб берувчи қимматли ҳужжат деб ҳисоблайди. Мақоланинг аҳамияти ҳақида Пьер Ренодель ёзади: «Бу рисола минг-минглаб туркистонликлар мустабид тўзум қурбони бўлганлиги тўғрисида гувоҳлик беради; бу рисола бутун мамлакатни жаҳолат бошқараётгани, шу маънода, айрим большевикларнинг ўзлари ҳам эътироф этганлари каби, марксизм-ленинизм деб аталмиш таълимог, фақат сароб-найранг эканлиги тўғрисида гувоҳлик беради, бу рисола аграр революция ниқоби остида қишлоқ хўжалигини ёппасига жамоа-жамоа қилиб, ёппасига мажбурий эксплуатацияга тайёрлаётгани, бутун иқтисодиёт фақат алдовга ва ташиб кетишга мўлжалланаётгани тўғрисида гувоҳлик беради. «Бу сўзлар бугун эмас, кеча эмас, 63-йил аввал — 1928 йилда ёзилган. Бугун эса биз бу гапларнинг мутлақо ҳақиқат экани тарих томонидан тўла тасдиқланганйга гувоҳ бўлиб турибмиз.\nМустафо Чўқаев мақола бошида вакилларнинг «сафаримизда тўла эркин бўлдик, қаерни истасак, шу ерни бориб кўрдик, ким билан истасак, шу одам билан суҳбатлашдик» деган гаплари аооссиз эканини исботлайди. У делегация аъзоларининг биронтаси маҳаллий тилларни билмаслигини, ҳамма жойда тилмочлар орқали иш юритишганини айтади. Шундай экан, тилмочлар махсус тайёрлангани, ҳар хил ташкилотлардан муфассал йўриқлар олиб ишлагани аниқ. Ёхуд улар ўша ташкилотларнинг махфий ходимлари бўлишлари ҳам мумкин. Мафкура муассасалари бу ташкилотлар, билан бирга ҳар қандай ҳолларда ҳам йўқни бор, оқни қора, қорани оқ қилиб кўрсатиш ҳавосини олган. Аслида ҳаётга чуқур назар ташланса, ўша йилларда Туркистон ҳаётида на миллий эркинлик, на инқилобий фаровонлик йўқлиги яққол кўринади-қолади.\nШуниси муҳимки, Мустафо Чўқаев бу фикрларини далиллар экан, фақат партия ҳужжатларига, съездлар, пленумлар конференцияларнинг қарорларига, совет ҳокимиятининг ишончли одамлари айтган ва совет партиявий матбуотида эълон қилинган материалларга таянади. Масалан, «Туркистон советлар даврида чинакам эркинликка эришди, бу ерда миллий масала узил-кесил ҳал қилинди» деган фикрни рад этар экан, унга қарши «Тошкентлик большевикларнинг ўзига хос ҳокимлиги остида Туркистонда мустамлака режимнинг давоми ўлароқ янги давр бошланди…» деган фикрни олға суради. Бу даъво партиявий ҳужжатлардан ва совет матбуотидан олинган далиллар билан чуқур исботланади. Маълумки, совет ҳокимиятининг дастлабки йилларида Туркистонда даҳшатли очлик юз берган, оқибатда, совет матбуотининг хабар беришича, 1 114 000 одам ўлган эди. Мустафо Чўқаев бу очликни большевиклар онгли суратда уюштирганини ва «дунёнинг ҳеч бир бурчагида бундай мудҳиш тарзда синаб кўрилмаган «очлик сиёсати» орқали миллий озодлик ҳаракатига зарба бермоқчи бўлганини исбот қилади.\nБунинг учун у ўша пайтда катта мансабларда хизмат қилган Турор Рисқулов китобидан парча келтиради: «Туркистондаги Октябрь тўнтаришининг раҳбарларидан бири Тоболин Марказий Ижроия Қўмитаси мажлисларидан бирида тўғридан-тўғри «қирғизлар иқтисодий қолоқ бўлганлари учун ҳам, улар барибир, қирилиб кетишга маҳкумдир. Шунинг учун инқилоб бутун кучини очликка қарши курашга эмас, яхшиси фронтни мустаҳкамлашга қарши қаратиш керак» деганди. Миллионлаб одамларнинг қирилаётганини, бутун ўлка аламли фарёдлардан бўғилиб ётганини кўра-била туриб шундай демоқ учун одам мутлақо виждонсиз, ўта беҳаё бўлмоғи керак. Фақат ўзига бино қўйган, ўзини дунёнинг устуни деб билган, бошқа халқларни менсимайдиган ашаддий шовинистгина шундай қилиши мумкин. Бундай шармандали қарашлар совет ёки партия ташкилотлари томонидан ва ўша кезларда, на ундан кейин қораланди. Аксинча, Тоболин ўлгандан кейин унинг номи абадийлаштирилди. Тарих киноясини қарангки, Тошкентнинг шундоққина биқинида, Чимкент вилоятининг Сариоғоч районидаги каттагина қишлоқ ҳозир ҳам Тоболин номида аталиб келинмоқда.\nТуркистонда инқилобнинг дастлабки йиллариданоқ мудҳиш мустамлакачилик сиёсати олиб борилганидан Ленин ҳам, партия Марказий Қўмитаси ҳам яхши хабардор бўлган, бироқ улар бунга чек қўйиш борасида қўлини совуқ сувга урган эмас. Аксинча, бу ҳодисани эътироф этиш билан чекланишган. Мустафо Чўқаев буни РКП Марказий Қўмитасининг 1920 йил 29 июнида қабул қилган ыароридан олинган парча билан исбот қилади:\n«Мустамлака психологияси билан заҳарланган, рус ишчилари қўлида бўлган Туркистондаги Совет ҳокимияти даврида келгинди европалик аҳоли билан маҳаллий халқ ўртасидаги муносабат яхши томонга ўзгарди эмас, балки яна ҳам кескинлашди. Чор ҳукумати даврида амалдорлар маҳаллий халқни асоратга солиш учун қандай йўл танлашган бўлса, бугунги «коммунистлар» ҳам худди шундай йўл танлашмоқда».\nМустафо Чўқаев мақола давомида совет ҳокимияти Туркистондаги мустамлакачилик сиёсатини инқилобнинг дастлабки йилларидан кейин ҳам изчиллик билан давом эттирганини таъкидлайди. Муаллиф кейинги йиллардаги айрим тадбирларни таҳлил қилар экан, улар гўё «яхши ният билан», камбағал ва қашшоқ деҳқонларга қайишгандай туюлса-да, аслида меҳнаткаш халқни янада асоратга солажагини башорат этади. Масалан, мақолада ер ислоҳотининг моҳияти очиб берилган — ҳукумат асбоб-ускунасиз; от-уловсиз деҳқонларга мажбуран ер бериб, уларни янада қарам қилади. Улар ёппасига пахта экишга мажбур бўладилар, бу эса ғалла экинларининг камайи чорвачиликнинг қисқаришига олиб келади. Озиқ-овқат таъминотида деҳқон тўлалигича четдан келадиган маҳсулотга қараб қолади, унинг турмуш даражаси бениҳоя тушиб кетади. 1928 йилда айтилган бу гапни Ўзбекистоннинг кейинги 60 йиллик тарихи тўла исботлади.\nВЦСПС Ўрта Осиё бюросининг 1927 йил сентябрида бўлган пленумида сўзлаган нотиқ «Ильич» номли завод маъмурияти «штат қисқарганини эълон қилиб, айни пайтда Россиянинг ички музофотидан янги ишчи кучлари чақириб келишганини» айтади. Ҳолбуки, худди шу пайтда Ўрта Осиё бўйича 28 625 та ишсиз бор эди. Биз бу Сиёсат ҳам фақат 20-йилларда амалга оширилган ўткинчи тадбир эмаслигини яхши биламиз. Бугунги кунда шу сиёсат туфайли бутун Ўрта Осиё иқтисодиёти жуда ночор аҳволга тушиб қолди, Ўзбекистонда эса миллионлаб одамлар жуда фақир ва қашшоқ ҳаёт кечирмоқдалар.\nМустамлака сиёсатининг яна бир жиҳати кадрлар масаласи билан боғлиқ. Мустафо Чўқаев француз делегациясининг «Ўзбекистонда ҳамма муҳим лавозимларни миллий кадрлар эгаллаб турипти» деган гапини ҳам жуда асосли рад этади. У бунинг учун партия XVI съезди материалларига мурожаат қилади. Унда Оржоникидзе бошқа масалалар қатори Ўзбекистонда бошқарув аппаратининг миллий таркиби ҳақида гапирган экан. Унинг ҳисобига кўра аппаратда руслар 61,9 фоизни, ерли миллат вакиллари эса 24,7 фоизни ташкил қилади. Бироқ ерли миллат вакилларининг малакаси ва сифати масаласи жуда ночор аҳволда бўлган. Мустафо Чўқаев буни ҳам «За партию» журналида босилган (1927 йил 3-сон) Хонсуворовнинг мақоласидан олинган қуйидаги парча юрқали далиллайди: «Округ ижроия комитетлари президиуми аъзолари ва раислари , арифметиканинг оддий тўрт амалини ҳам билишмайди, ҳатто ўз тилларида ҳам қийналиб ёзадилар, Париж ва Лондон шаҳарлари қайси мамлакатнинг пойтахтлари эканини ҳам билишмайди, партия тарихидан мутлақо бехабар, партия дастурини ўқиб ҳам кўришмаган. Савол туғилади: наҳотки, 20-йилларнинг ўрталари ёхуд охирларида, шунингдек, кейинги йиллар мобайнида бутун жумҳурият ҳудудида савияси баланд, юксак маданиятли, раҳбарлик ишларига иқтидори зўр одамлар топилмаса? Наҳотки, халқ ичидан чиқадиган истеъдодлар булоғининг суви тортилиб қолган бўлса? Йўқ, ундай эмас, албатта. Бироқ мустамлакачилик салтанатининг ўз қонун-қоидалари, ўз мантиқи бор. Унга кўра кадр танлашда билимнинг кўпдан аҳамияти йўқ, юқори мансабни эгал-лайдиган, номенклатурага киришга даъвогар одам юқорига садоқатли бўлса, буйруқни лом-мим демай бажарса, бўлар-бўлмас саволлар бериб, масалалар қўйиб, бошни қотирмаса бўлди.\nБольшевикларнинг кўзга кўринган арбобларидан бири Георгий Сафаров 1921 йилдаёқ мустамлакачиларнинг кадр танлаш мезонини жуда аниқ тасвирлаб берган. У:, «Мустамлака инқилоби. Туркистон сабоқлари» деган китобида ёзади: «Мустамлакачиларга ерли аҳолидан чиққан раҳбар, ўзлари билан бир сафда турадиган тенг ҳуқуқли ўртоқ керак эмас эди. Уларга тилмочлар ва ижрочи миршаблар зарур эди».\nБу парча ҳам Мустафо Чўқай тадқиқотидан олинди. Бундай мисолларни яна келтираверишга ҳожат йўқ. Юқоридагиларнинг ўзиёқ мазкур мақола нақадар кучли мантиққа эгалигини кўрсатиб турипти. У шўрпешона Туркистон Шўро ҳукумати қўли остида янада мудҳиш асоратга тушиб қолганини, ўлка бошидаги булутлар янада қуюқлашганини, халқ тобора қашшоқлашиб, ҳуқуқлари поймол этилиб, тарихий меросидан, ёзувидан, тилидан мосуво бўлаётгЬнини пухта далиллар асосида исботлаб берди. Шу биргина мақолага қараб олимнинг қалами нечоғлиқ ўткирлиги, тафаккури қанчалар теранли гиса амин бўлиш мумкин. Энг муҳими, Мустафо Чўқаев бу ва бошқа асарлари билан жаҳон халқларини Совет Иттифоқидаги мустабидлик салтанатида содир бўлаётган жиноятлардан, ўзбошимчаликлардан огоҳ қилиб турди. Эҳтимолки, худди шу хизмати билан Мустафо Чўқаев бугунги истиқлол кунларининг яқинлашишига ҳисса қўшгандир.\nҚадимий Берлин шаҳрининг озода ва осуда кўчаларидан бирида қабристон жойлашган. Уни Турк-ислом қабристони дейишади. Унга севимли ватани —Туркистон мустақиллиги йўлида курашмоқдан толмаган, ўз ватандошларига қўлидан келган яхшилигини аямаган бир муборак зот — Мустафо бей Чўқаевнинг жасади ҳам қўйилган. Ҳатто унинг вафоти ҳам юртига, ватандошларига муҳаббатидан нишона бўлди. 1941 йилда фашистлар Совет Иттифоқига ҳужум бошлади. Урушнинг бошларидаёқ юз минглаб совет кишилари фашистлар томонидан асир олинди. Бу кезларда Мустафо Чўқай Парижда яшарди. Фашистлар уни зудлик билан Берлинга олиб келишади ва асир тушган туркистонликлардан ҳарбий қисмлар тузишни талаб қилишади. Мустафо Чўқай бу таклифни қатъиян рад этади, бироқ асирликдаги юртдошлари билан кўришиб, қандайдир йўллар билан уларнинг қисматини енгиллатишга ёрдам беради. Шу учрашувларда у сил касалини , юқтириб олади. Касал зўрайиб, 1941 йилнинг 27 декабрида Мустафо Чўқаев оламдан кўз юмади.\n“Шарқ юлдузи” журнали, 1992 йил, 4-сон\n← Аввалги Аввалги Холиёр Сафаров. Уйга қайтиш (ҳикоя)\nКейинги → Кейинги: Фридрих Нитше. Мактублар


Kutubxona - Jek Ritchi. Odam oʻgʻrilari (hikoya) / Kiril\nSiz shu sahifadasiz: Jek Ritchi. Odam oʻgʻrilari (hikoya) / Kiril\nАсар номи Одам ўғрилари (ҳикоя)\nОдам ўғрилари (ҳикоя)\nАдам Карлсоннинг қулоғига итнинг ҳуриган овози базўр чалинди, орадан ўн беш сония ўтиб эса учиб ўтаётган самолётнинг товуши келди. Двигателлар товуши бирдан баландлаб, сўнг эшитилмай қолди. Самолёт шундоққина уй устидан учиб ўтганди.\nУ соатга қаради: тунги иккию ўттиз икки.\nАдам каравотга ўтирди ва хонани яна бир марта диққат билан кўздан кечириб чиқди. Уч яримга тўрт метрли хона. Биронта ҳам деразаси йўқ. Девор, пол ва шифти мустаҳкам бетондан. Қалин эшикли. Ташқаридан келган овоз деярли эшитилмайди.\nУ қанча вақтдан бери бу ерда? Худди бир неча кундек туюлса-да, аслида, бу ерга келганига саккиз соатча бўлди. Ҳаммаси кеча кечки пайт содир бўлди. Бунинг охири қандай тугайди?\nАдам машинани гаражга қўйди ва узун йўлак бўйлаб уйига йўл олди. Бирдан қоронғилик қаъридан юзига фақат кўзларигина кўриниб турувчи ниқоб кийган, қўлларига тўппонча ушлаган иккита кимса пайдо бўлди.\nУ чўчиб кетди, лекин ваҳимага тушмади. Қўлларини кўтарди ва «Пулларимни олинглар, ҳужжатларимга тегмасанглар бўлди», деди. У айни пайтда агар ҳужжатларини олиб кетишса, уларни қайта тиклаш машмашаси ҳақида ўйлаётганди.\nЛекин босқинчиларни пул ҳам, ҳужжат ҳам қизиқтирмади. Бўйи баланд эркак тўппончаси билан унга юришга имо қилди. Улар орқага қайтишди, дарвозадан кўчага чиқишди ва йўл четида турган машинага ўтиришди.\nАдамнинг кўзи ва қўл-оёқларини боғлашиб, орқа ўриндиққа ётқизишди. Аввалига у ҳаракат йўналишини аниқлашга уриниб кўрди, бироқ машина шунчалик кўп бурилишлардан ўтдики, у ҳисобдан адашиб кетди.\nТахминан бир соатча юргач, автомобил тўхтади. Адамнинг оёқларини ечишди.\nКўзлари боғлиқ ҳолда қаергадир етаклаб боришди. Эшикнинг очилгани эшитилди. Зиналардан пастга тушиб, уни мана шу хонага олиб киришди. Унинг қўлларини арқондан бўшатишиб, кўзига боғланган матони олишганида кўзлари чироқ ёруғидан қамашиб кетди. Хонада битта каравот, стол-стулдан бошқа ҳеч нарса йўқ эди. Стол устида бир варақ қоғоз ва ручка турарди.\nБаланд бўйли эркак сўз қотди.\n-Ўтир,-буюрди у.-Хотинингга хат ёз. Бизга икки юз минг доллар керак.\nАдам кўзларини пирпиратди.\n-Икки юз минг?\n-Худди шундай. Энди билгандирсиз, нима учун бу ерга олиб келганимизни,-деди баланд бўйли киноя билан.\nАдам қуриб қолган лабларини ялади.\n-Хотиним ўтган ҳафтада онаси билан Европага кетган.\nНиқоблилар бир-бирларига қарашди. Баланд бўйли эркак тўппончасини ўқталди.\n-Бизга икки юз минг керак. Ким орқали беришингизнинг фарқи йўқ.\nАдам стулга ўтирди.\n-Пулни фақат Гаролд Баннистер орқали олиш мумкин. У менинг адвокатим ва маслаҳатчим.\nЯна у томон тўппонча ўқталди.\n-Ручкани ол. Мен айтганимни ёз.\nАдам бундай деб ёзди:\nМенга икки юз минг доллар керак бўлиб қолди.\nПулни нима қилишингизни телефон орқали айтишади.\nПолитсияга хабар берманг. Агар политсияга мурожаат қилсангиз, мени қайтиб тирик ҳолда кўрмайсиз.\nДароз эркак матнни ўқиб чиқди ва бош ирғади. Сўнг иккала ниқобли хонани тарк этишди ва эшикни қулфлашди.\nАдам каравотга ётди ва кўзларини юмди. Балки улар пулни олганларидан кейин уни ўлдиришмоқчидир? Агар ўлдириш ниятлари бўлса, у ҳолда ниқобда юришнинг нима кераги бор? Адам мана шу фикрга ёпишиб олди. Улар юзларидаги ниқобни ечмагунларича унинг ҳаёти хавф остида эмас.\nАдам эшик қулфининг шиқирлашидан уйғониб кетди. У соатга қаради. Саккиздан ўн беш дақиқа ўтганди. Унинг юраги дукиллаб ура бошлади.\nБаланд бўйли эркак патнис кўтариб кирди. Ниқоб ҳали ҳам юзида эди.\nУ Адамнинг нонушта қилиб бўлишини кутиб турди, сўнг чўнтагидан мато чиқариб унинг кўзларини боғлади.\n-Ишхонангга қўнғироқ қиласан. Котибангга бир ҳафтадан кейин келишингни айтасан. «Сафарга чиқаман» дейсан.\nУни хонадан олиб чиқишди.\n-Котибангнинг телефон рақамини айт,-деди дароз.\nАдам айтди ва телефонда рақам терилишини эшитиб турди. Гўшакни унга беришди. Котибасининг чақириққа жавоби эшитилди.\n-Маж,-деди Адам,-мен бир ҳафта ишга келмайман. Озгина дам оламан, саёҳатга чиқмоқчиман.\n-Хўп, сер,-деди котибаси.-Агар зарурият туғилса сиз билан қандай боғланамиз?\n-Зарурият туғилмайди,-деди Адам.-Барча ишлар ва учрашувларни бекор қилинг.\nБаланд бўйли гўшакни унинг қўлидан тортиб олди.\n-Балки яна бирортасига қўнғироқ қилиб қўярсан? Яхшилаб ўйла, бизга политсия ёрдамида сени қидириб юришларининг кераги йўқ.\nАдам бирпас ўйлади ва деди:\nУ рақамни айтди ва баланд бўйли унга гўшакни берди.\n-Ҳа,-жавоб берди аёл.-Сизмисиз, жаноб Карлсон?\n-Қаердасиз? Нонуштага тушмадингиз, хавотирланиб Жеймсга айтдим. У сизни тополмади. Кеча кечқурун келган экансиз, чунки ҳамма машиналар гаражда турибди.\n-Ҳа, келгандим. Тонг саҳарда танишим келганди. Ўша билан чиқиб кетганман. Риган хоним, мен бир ҳафтача уйда бўлмайман. Дам олишга кетаман.\n-Яхши. Кеча хотинингиздан хат келганди. Стол устига қўйгандим, кўрмабсиз.\n-Ҳа, эътибор бермабман.\nБаланд бўйли уни яна хонага қайтариб олиб кирди ва кўзини ечди. Кечки пайт Адамга дарознинг шериги овқат олиб кирди.\n«Афтидан, улар эшик олдида навбати билан қўриқчилик қилишади: кундузи баланд бўйли, кечқурун бўйи пастроғи», ўйлади Адам ва сўради:\n-Баннистердан хабар борми?\nПаст бўйли инкор маъносида бош чайқади. У Адам овқатланиб бўлишини сабрсизлик билан кутди. Ора-орада эса ўнг қўли бармоқларини қисирлатиб қўйди.\nЭрталаб дароз Адамга нонушта олиб кирди.\nБаланд бўйли бош чайқади.\n-Йўқ. Баннистерга пайшанбагача муҳлат бердик.\nСоатлар, кун ва тунлар имиллаб ўтарди. Пайшанба куни кечқурун баланд бўйли эркак хонага кирди ва жаҳл билан деди:\n-Баннистер ишни чўзяпти.-У чўнтагидан мато чиқарди.-Унга айт, эртага ўн иккигача пулни тайёрласин, акс ҳолда кеч бўлади. Тушундингми?\nАдамнинг пешонасидан совуқ тер чиқиб кетди.\nАдам Баннистерга қўнғироқ қилди:\n-Гаролд, нимага пулни тайёрламадингиз?\n-Адам,-деди Баннистер,-бу сизми?\n-Ҳа,-жавоб қайтарди Адам.-Улар ишни чўзаётганингизни айтишди.\nБаннистер дарров жавоб қайтармади.\n-Йўқ, Адам. Бунча пулни топиш учун вақт керак. Бундан ташқари, сизга қарашли «Олтилайн Кемиклз» фирмасининг актсиялари нархи бугунги курс билан бор-йўғи йигирма саккиз ярим долларга баҳоланяпти. «Душанбагача нархи кўтарилиб қолармикин» деб ўйлагандим.\n-Актсияларни зудлик билан сотинг,-деди Адам қатъий.\n-Хўп, Адам. «Шор Апартмент» фирмангизнинг актсияларига эса Рожерс атиги етмиш беш минг бермоқчи.\n-Майли.-Адам гўшакни маҳкам қисди.-Гаролд, эртага ўн иккига пулни етказиб келиш керак. Акс ҳолда кеч бўлади.\nБаннистер бир неча сония жим қолди.\n-Тушунарли, Адам. Пулни албатта топаман. Менга ишонаверинг.\nЭртасига кундузги соат бирда баланд бўйли тушлик олиб кирганида Адам сўради:\n-Баннистер пул топибдими?\nБаланд бўйли минғирлади:\n-Унга қўнғироқ қилдик, топганини айтди. Кечқурун пулни олсак биламиз аниғини.-У стол устига патнисни қўйди.-Ҳаммаси яхши бўлишини Худодан сўраб тур.\nКечқурун Адам эшик қулфининг шиқирлаганини эшитди. Унинг юраги қинидан чиқиб кетгудек ура бошлади. Хонага дароз билан пастак бўйли одатдагидек ниқобда кириб келишди.\nЎн дақиқадан сўнг Адам кўзи ва оёқ-қўллари боғлиқ ҳолда машина ичида ётарди. Улар жуда узоқ йўл юришди. Ниҳоят машина тўхтади, уни йўл четидаги ўтлоққа туширишди.\nАдам энди нима бўлишини қўрқув билан кутарди. Бир оздан сўнг у машинанинг кетаётганини эшитди.\nБир неча дақиқа ётгач, у тушовдан қутулишга уринди. Арқон ва матони ечгач, атрофга аланглади. Ой ёруғида нарироқда уй борлигини кўрди. У ёрдам сўраш учун уй томонга йўл олди.\nТунги иккиларга яқин политсия Адамни сўроқ қилишни тугатди ва кетишига ижозат берди. Ташқарида уни Гаролд Баннистер кутиб турарди.\nБаннистер кўринишидан жудаям ҳолдан тойганди.\n-Политсия мени қийнаб юборди. Сизни ўғирлаб кетишганини билганим заҳоти уларга хабар беришим керак экан.\nУлар Баннистернинг машинасига ўтиришди. Адам кўзларини ишқалади. У жудаям чарчаган, аммо қаттиқ ҳаяжонланганидан уйқуси келмасди.\n-Бирор нарса ичгим келяпти.\nБаннистер машинани юргизди.\n-Ҳаммаёқ ёпилган, уйимга борамиз.\nЙигирма дақиқадан кейин Адам Баннистернинг уйида ўтирарди. Баннистер ичимликлар турадиган жавон олдига борди.\n-Менга қўнғироқ қилган одам шевасидан худди Ўрта ғарбликдек туюлди. Шеригининг шевасини билмадингизми?\n-Билмадим,-деди Адам.-У умуман гапирмади.\nШу пайт Адамнинг қулоғига итнинг ҳуригани эшитилди.\nЯқинлашиб келаётган самолётнинг овозини эшитгач эса, қотиб қолди. Самолёт шундайгина уй устидан учиб ўтиб кетди.\nАдам соатга қаради. Тунги иккидан ўттиз икки дақиқа ўтганди.\nУнинг кўзлари чаноғидан чиқиб кетай деди. Итнинг ҳуриши ва самолётнинг овозини у ўтган душанбадан бошлаб ҳар тун худди шу вақтда эшитиб келганди.\nБаннистер жавоннинг ичидаги шишаларни кўздан кечираётганди.\n-Вермут қаёққа ғойиб бўлдийкин?-У шундай деб ўнг қўли бармоқларини қисирлатиб қўйди.-Мана!-Баннистер шишани олди ва Адамга ўгирилди.-Политсия сизни ўғирлаб кетганларни топишига умид қиламан.\nАдам полга тикилди ва унга пастда ертўла бордек туюлди. Сўнг пастак бўйли адвокатига қаради.\n-Ҳа,-деди у жилмайиб,-менимча политсия уларни албатта топади.\n"http://www.kutubxona.com/wiki/index.php?title=Jek_Ritchi._Odam_oʻgʻrilari_(hikoya)_/_Kiril&oldid=12809" dan olindi