Notiqlik tilsimoti — 8 | Notiq.uz\n22 — БОБ. ҲАР ХИЛ МАСЛАҲАТЛАР\nМаслаҳат № 119. Ҳеч қачон таслим бўлманг, олға интилинг.\nҲар бир инсон ўз олдига бирор мақсад қўйса ва шу мақсад сари чидам билан, иштиёқ билан, матонат билан ҳаракат қилаверса, қийинчиликларга учраган пайтда ҳам чекинмаса, таслим бўлмаса, у албатта ўз мақсадига эришади. Ундай кишининг мақсади бой бўлиш бўлса, бой бўлади, олим бўлиш бўлса, олим бўлади, зўр нотиқ бўлиш бўлса, албатта зўр нотиқ бўлади. Агар юрагингизда ўт бўлса, яхши нотиқ бўламан деган кучли хоҳиш бўлса, ҳар куни ушбу китоб билан камида 30 дақиқа машқ қилсангиз, бир неча ой ўтмасданоқ, албатта зўр нотиқ бўлиб етиласиз. Шунинг учун кўпроқ машқ қилинг, ўз устингизда ишланг, қийинчиликлар олдида тўхтаманг, чекинманг, таслим бўлманг. Омад сизга ёр бўлишига, меҳнатларингиз бесамар кетмаслигига, бир кун келиб албатта мақсадга эришишингизга ишонинг!\nМаслаҳат № 120. Кўпроқ китоб ўқинг.\n“Нимани ўқиятганингни айт – мен сени кимлигингни айтиб бераман”. Гёте\nЎқиганда ҳам сифатли, дунёга машҳур асарларни ўқинг. Бу асарлар бежизга машҳур бўлмаган.Қайси тилда маъруза қиладиган бўлсангиз, ўша тилдаги асарни ҳар куни эътибор билан 10-15 бет ўқисангиз, бир неча ой ичида чиройли жумлалар туза оладиган нотиққа айланасиз. Танлаган китобингиз нафақат қизиқ, балки фойдали илм берадиган бўлсин. Ўқиш жараёнида учрайдиган сиз учун янги, жозибадор сўзларни ёзиб олинг ва эслаб қолинг. Сўнг бу сўзлардан ҳар кунги суҳбатларингизда фойдаланишга ҳаракат қилинг. Агар янги сўзни камида уч марта ишлатсангиз, бу сўз энди сизники бўлиб қолади ва нутқ пайтида ундан бемалол фойдаланаверасиз. Ўқиган сари нутқингиз гўзаллашиб бораверади. Гапириш услубингиз ўзгариб бораётганини ўзингиз сезмай қоласиз.\nМаслаҳат № 121. Луғат ва энциклопедиялардан кўпроқ фойдаланинг.\nИш столингизни устида ҳамма вақт луғат ва энциклопедиялар бўлсин ва улардан тез-тез фойдаланиб туринг. Луғатдаги ҳар бир сўзнинг маъносига, унинг синонимларига, келиб чиқиш тарихига эътибор беринг. Бу сўз захирангизни бойитиб, нутқингизни жозибадор бўлишига ёрдам беради. Энциклопедиялар кишининг дунёқарашини кенгайтиради, илмий савиясини оширади, сўз захирасини бойитади.\nМаслаҳат № 122. Таржима билан шуғулланинг.\nАгар ўз она тилингиздан бошқа яна бирор тилни билсангиз, ўша тилдаги асарларни таржима қилишга ҳаракат қилинг. Таржима қилганда ҳам чиройли, бехато, адабий бенуқсон қилишга ҳаракат қилинг. Худди шеър ёзгандаги каби, таржима қилганда ҳам киши янги-янги сўзларни қидиришга, уларни синонимларини топишга, чиройли жумла шаклига келтиришга мажбур бўлади. Бу машаққатли иш аввалига қийин кечса-да, бора-бора тажриба ошган сари енгиллашиб бораверади. Ҳар куни бир бет асарни таржима қилишни одат қилиб олсангиз, бир неча ой ўтмасданоқ қийналмасдан чиройли жумлалар туза оладиган нотиққа айланасиз.\nМаслаҳат № 123. Дунёқарашингизни фаол кенгайтириб боринг.\nГазета ва журналларни ўқиб боринг. Дунё янгиликларини ҳар куни телевидение орқали кузатиб боринг. Дунёда рўй бераётган сиёсий, иқтисодий, маданий, илм-фан, спорт ва бошқа соҳа янгиликларидан доимо бохабар бўлинг. Бу янгиликлардан бир кун ҳам орқада қолманг. Илмий-оммабоп кўрсатувларни кўриб боринг. Дунёда бўлаётган барча воқеаларга нисбатан ўз нуқтаи назарингизга эга бўлинг. Шу тавсияларни ўзингизга одат қилиб олсангиз, хоҳлаган мавзуда бемалол гаплаша оладиган етук инсонга айланасиз.\nМаслаҳат № 124. Маърузага тайёрланишни кечиктирмай, дарҳол бошланг.\nОдатда маърузага тайёрланишга ҳеч қўлимиз тегмайди. Уни охирги кунгача орқага суриб юрамиз. Кўпинча бир кун қолганда қоғозларни қўлимизга оламиз. Албатта, бир ҳафта тайёрланган маъруза билан бир кун тайёрланган маърузанинг сифати бир хил бўлмайди.\nТайёргарликни бир неча кун олдин бошланг. Режани бир неча қисмларга бўлиб, ҳар куни бир ёки иккитасига тайёрланинг. Шундай қилсангиз уларни эслаб қолиш осон бўлади.\nМаслаҳат № 125. Ҳамма вақт гапларингиз қалбингиздан чиқсин.\nМавзу билан яхшилаб танишиб чиқинг. Уни ўзингиз ва тингловчилар учун қанчалик аҳамиятли эканлигини таҳлил қилинг, тушунинг, вужудингиз ва қалбингиз билан ҳис қилинг. Ҳеч қачон: “Нотиқлик мени вазифам, шунинг учун уни адо этяпман, холос”, деган тушунча билан нутқ қилманг. Акс ҳолда, ҳар қанча чиройли маъруза қилманг, у тингловчиларнинг қалбигача етиб бормайди. Қачонки нутқ сизни тилингиздан эмас, балки қалбингиздан чиқса, ўшандагина бошқа қалбларгача етиб боради.\nМаслаҳат № 126. Нутқингиз тоза бўлсин.\nНутқнинг тозалиги – унинг адабий тилнинг лисоний нормасига мувофиқ келиши. Тоза нутқ ҳозирги ўзбек тили талабларига мос келиши, турли тил, ғайритабиий тил элементларидан ҳоли бўлиши лозим. Нутқимиз тозалигига нималар халақит беради?\n1.Маҳаллий диалект ва шеваларга хос сўз, ибора, сўз ва сўз бирикмалари-нинг талаффузи, урғуси.\n5.Нутқимизда ортиқча такрорланадиган “паразит” сўзлар.\nЮқорида санаб ўтилганлар бадиий нутқни ҳам, кундалик нутқни ҳам хира қилади. Ўз шевасини нутққа ўринсиз олиб кириш нутқни бузади. Айрим нотиқлар тингловчиларнинг ҳаммаси ўзимизни одамлар, шунинг учун уларга ўзимизнинг шевамизда гапирсам тушунарлироқ бўлади, деб хато ўйлашади. Эсдан чиқармаслик керакки, шева қўшилиши нутқни ҳам, нотиқни ҳам ҳурматини пасайтириб юборади. Тингловчилар нотиқни адабий тилда гапиришни уддалай олмайдиган, илм савияси баланд бўлмаган инсон сифатида қабул қила бошлайдилар. Шунинг учун, ҳамма вақт, ҳатто тўй-ҳашам, марака ва маросимларда ҳам сўз берилса, шева қўшмай, адабий тилда гапириш керак.\nБошқа тилларга оид сўзларни нутқда ўринсиз ишлатиш варваризмдир.\nАйрим кишилар керакли сўзни қидиришда эринчоқлик қилиши, русча атамаларнинг ўзбекча шаклларини билмаслиги ёки баъзан ўзининг русчани ҳам билишини намойиш қилиш учун ёки ўз нутқини назорат қилмаслиги натижасида нутққа варваризм кириб келади:\nСоткага звонить қил (қўл телефонимга қўнғироқ қил);\nБиблиотекага бормайман (кутубхонага бормайман);\nШофёр келди, мен кетдим, пока (ҳайдовчи келди, мен кетдим, хайр).\nВарваризм четдан жуда хунук кўриниб, ундан қутилиш учун ўз она тилимизни чуқур ўрганишимиз, унга ҳурмат билан қарашимиз, бадиий асарларни кўп ўқишимиз, нотаниш сўзларнинг маъноларига эътибор беришимиз лозим.\nЖаргон –(французча) бирор ижтимоий гуруҳнинг ўзига хос ва ўзигагина тушунарли бўлган, бошқалар тушунмайдиган “ясама” тили.\nАйрим гуруҳларнинг ўз “тили” бўлиб, улар билан бошқалардан ажралишга, ифодаланаётган фикрларини бошқалардан бекитишга ҳаракат қиладилар. Масалан, ичувчилар ароқни –“новча”, винони – “қизил” деб атайдилар.\nВульгаризм – ахлоқ нормаларига тўғри келмайдиган, кишиларни ҳақоратлашда, сўкишда ишлатиладиган сўзлардан фойдаланиш. Бу сўзларни ишлатиш сўзловчининг қўпол, жоҳил, паст маданиятли киши эканлигини кўрсатади. Айрим пайтлар бадиий адабиётда ҳам ундан фойдаланилади:\n-“Бундан кўра, гўнг титганинг яхши эмасми, қари товуқ?” (Ойбек.”Қутлуғ қон”).\nПаразит сўзлар ҳам тил маданиятига ёт бўлиб, улар асосан сўзлашув нутқида кўп ишлатилади. Бу сўзлар нотиқнинг эътиборсизлиги, ўз нутқини назорат қилмаслиги натижасида пайдо бўлиб, бора-бора одатга айланиб қолади. Кўпинча “хўўш”, “демак”, “э-э-э”, “а-а-а”, “ҳм-м-м” шаклида учрайди.\nМаслаҳат № 127. Тингловчиларни бир жойга йиғинг.\nТингловчиларнинг ҳиссиётларини яхши бошқармоқчи бўлсангиз, уларни ҳаммасини бир жойга тўпланг. Мутахассис-руҳшунослар “ ҳиссий заҳарланиш” деган фавқулотда ҳодисани кузатганлар:\n-оддий суҳбат чоғида ҳеч кимни кулдирмаган латифа, одамлар тўпланиб турган жойда айтилса, ҳаммани қаҳқаҳа уришга мажбур қилган;\n-ёки ғамгин воқеа кўпчиликни йиғлатган;\n-ёки нохуш хабар кўпчиликни ғазаблантирган ва ҳ.к.\nШуни ҳисобга олиб, имкон борича тингловчиларни бир жойга, жипсроқ тўплашга ҳаракат қилинг. Улар катта залда ёйилиб ўтиришганидан кўра, кичикроқ залда қисилиб ўтиришса, маърузанинг таъсири анча кучли бўлади. Шунинг учун:\n-агар хоналар 2-3та бўлса, бошқаларини қулфлаб, ҳаммани бир залга йиғинг;\n-ёки маърузанинг бошида олдинроқ, яқинроқ, жипсроқ жойлашиб олишларини илтимос қилинг. Аввалига ҳеч ким жойидан қимирламайди, аммо қатъий ва одоб билан сўрасангиз, ҳамма бараварига силжийди;\n-ёки маърузанинг ўртасида, одамлар толиққанини сезсангиз, шу пайтдан фойдаланиб, кечикканлар олдинроққа силжишларини илтимос қилинг. Бу чарчоқни тарқатишга ҳам ёрдам беради;\n-ёки 400 киши сиғадиган залга 200 киши келишини билсангиз, залнинг ярмини бирор нарса ёки белги билан (масалан, ип тортиб, қоғозга ёзиб, стулларни олиб, нарса қўйиб) ёпиб, у ерга ўтишни таъқиқлаб қўйиш керак.\nМаслаҳат № 128. Тингловчиларни тинчлантиринг.\nАгар аудиторияда гаплар, шивирлашишлар эшитилаётган бўлса, пауза қилинг. Одамлар тинчланишини кутиб, ундан сўнг нутқни давом эттиринг.\nМаслаҳат № 129. Қачон тингласангиз, ўшандагина гапираман…\nМаърузани бошламоқчисиз, лекин айримлар сизга бепарво, шовқин қилмоқда. Ёки маърузанинг ўртасида кимдир халақит бера бошлади. Шунда бирданига тўхтаб, ўша томондагиларнинг кўзларига эмас, бошлари устидан қараб, қотиб қоласиз.Залдагилар бутунлай тинчлангунча жим қараб тураверасиз. Қарашингизда ғазаб эмас, балки: “Эй, Аллоҳим! Булар қилаётган гуноҳларини билмай қиляптилар. Ўзинг уларни кечир!” деган маъно ўқилиши керак. Шунда ҳар қандай тўполончи аудитория ҳам тинчланиб қолади. Аммо, бу усулдан тез-тез эмас, ўта қийин ҳоллардагина фойдаланиш мумкин.\nМаслаҳат № 130. Аввал тингловчининг қалбини очинг.\nСиз бугунги мавзу бўйича гапирадиган қоида,теорема, чақириқ, оят, ҳадис ёки панд-насиҳат тингловчининг қалбигача етиб боришини хоҳлайсизми? Бунинг учун аввал унинг қалбини очиш керак. Кўчадан келаётган одамнинг қалби кўпинча дунёнинг ташвишлари билан банд, муҳрланган бўлади. Уни очиш учун аввал ларзага солиш керак. Масалан, мавзу панд-насиҳат бўлса, кўзга ёш келтирадиган ривоят ёки ҳаётий воқеани таъсирчан қилиб айтиб бериш керак. Муҳрланган қалб эгасининг кўзига ҳеч қачон ёш келмайди. Ёш келдими, демак қалби очилди. Энди уни ичига хоҳлаган яхши маълумотни киргизиш мумкин. Энди у бу маълумотларни қаршиликсиз қабул қилади ва у қалбгача етиб боради.\nСаҳнада актёрнинг самимий йиғлай олиши ва кула билиши юксак маҳорат аломати бўлганидек, воизнинг тингловчини кўз ёши тўкиш даражасига етказиши ҳам унинг ғоят заковатли нотиқ, улкан сўз устаси эканлигини кўрсатади.\nМаслаҳат №131. “Сиз” олмошини кўпроқ ишлатинг.\nКўчада, ишхонада, албатта кишини исмини айтиб чақирсангиз, у одамга хуш ёқади. Лекин, залдагиларга бундай қилишнинг иложи йўқ. Шунинг учун уларга:\n-“Азиз биродарлар! Бугун сиз…”;\n-“Шундай қилиб, азиз дўстлар, сизнинг рухсатингиз билан…”;\n-“Шак-шубҳа йўқки, сиз азизлар бу масалани…”;\n-“Азиз жамоадошлар! Ҳозир сизлар…”;\n-“Албатта, менинг сиздек азиз тингловчиларим…”;\n-“Сиз азизлардан тушган қуйидаги савол…”;\n-“Дўстлар, сизларга бу кўрилаётган масала ҳақида…” , деб мурожаат қилиш керак.\nМаслаҳат № 132. Қатнашчиларга 3-шахс номидан мурожаат қилманг.\nҚатнашчиларга фақат 2-шахс номидан мурожаат қилиш керак. Акс ҳолда уларни ўзингиздан узоқлаштириб, сиз ва улар бошқа-бошқа томонда эканлигини таъкидлагандек бўласиз. Бу иш амалда қуйидагича бўлиши керак:\n-“Бу ерда йиғилганларга ўз миннатдорчилигимни билдирмоқчиман…”, деган жумла ўрнига “Сизларга ўз миннатдорчилигимни билдирмоқчиман…” дейиш керак;\n-“Бугунги маърузамизга қатнашаётган тингловчилар илмга чанқоқ…”, дейиш ўрнига, “Бугунги маърузамизга қатнашаётган сиз азизлар илмга чанқоқ…” деб айтиш керак;\n-“Тингловчилардан тушган саволларга жавоб бериш учун…”, деган жумлани ўрнига “Сизлардан тушган саволларга жавоб бериш учун…” жумласини ишлатиш керак ва ҳ.к.\nМаслаҳат № 133. Ҳеч қачон иккиланаётганингизни кўрсатманг.\nҲаётда ҳам, нутқ пайтида ҳам ҳеч қачон иккиланаётганингизни кўрсатманг. Одамлар иккиланаётган нотиқни эшитишни, унинг орқасидан эргашишни истамайдилар. Улар ўз мақсадини аниқ биладиган ва уни изҳор қила оладиган раҳнамони хоҳлайдилар.\nМаслаҳат № 134.Омма тушунадиган содда тилда гапиринг.\nРуҳий таҳлиллар шуни кўрсатдики, мураккаб, кўпчиликка тушунарсиз атамаларни, сўзларни, жумлаларни ишлатадиган нотиқлар, одатда омма томонидан ажратиб ташланади ёки яхши қабул қилинмайди. Агар нотиқнинг обрўси жамоа олдида баланд бўлса, яхши қабул қилиниши ҳам мумкин, аммо, барибир бундай нутқнинг кўп қисми тингловчилар учун тушунарсиз бўлиб қолаверади. Шунинг учун оммага яқин тилда гапиринг. Шундай сўз ва жумлалардан фойдаланингки, уларни ҳатто мактаб ёшидаги бола ҳам тушунсин. Айтилганидек: “Буюк нотиқнинг буюклиги уни оддий омма тушунадиган содда тилда гапириб билишида намоён бўлади”.\nКитобий ва расмий сўзларни нейтрал ва сўзлашув услубидаги жумлаларга алмаштиринг. Чунки, улар тингловчилар томонидан яхши қабул қилиниб, нотиққа кўпроқ ишонч пайдо бўлишига олиб келади. Масалан:\n-“нашриётда” ўрнига – “газеталарда”;\n-“бюджет соҳаси ишчилари” ўрнига – “шифокорлар, ўқитувчилар, актёрлар”;\n-“оммавий ахборот воситаларида” ўрнига – “газета, радио ва телевидениеда”;\n-“конфиденциал маълумот” ўрнига – “махфий маълумот”;\n-“суицид” ўрнига – “ўз жонига қасб қилиш”;\n-“аутсайдер” ўрнига – “қолоқ”;\n-“шовинизм” ўрнига – “миллатчилик”, каби жумла ва сўзларни қўллаш омманинг осонроқ тушунишига сабаб бўлади.\nЖуда узун ва мураккаб жумлалардан фойдаланманг. Уларни бир нечта қисмга бўлиб, 2-3та қисқа гаплар ясанг. Агар жумладаги сўзлар сони 13-15 тадан ошса, уни тингловчилар кўпинча тушунишмайди.\nМаслаҳат № 135.Нутқни дўстона, дилкаш суҳбат тарзида олиб боринг.\nТингловчилар билан яккама-якка дилкаш суҳбат қилгандек, бемалол, дўстона гаплашиш лозим. Аудитория шуни хоҳлайди, унга шу ёқади. Агар тингловчилар нотиқни “ўзини одами”дек қабул қила бошласа, унинг гапларига кўпроқ ишонади. Шу мақсадда кўрилаётган ҳар бир масала, муаммо, қизиқиш ёки қийинчилик нотиқ ва тингловчилар учун умумий эканлигини таъкидлаб туриш керак. Масалан:\n“Албатта, бу кўрилаётган масала шахсан мен учун ҳам жуда зарур…”;\n“Бу камчиликлар нотиқнинг ўзида йўқми? Албатта бор…”;\n“Бугунги мавзу шахсан мени ўзимни ҳам жуда қизиқтиради…”;\n“Бу муаммога ўзим ҳам тез-тез учраб тураман…”\nМаслаҳат № 136.Тингловчининг қалбини оғритманг.\nБир подшоҳ туш кўрибди. Тушида барча тишлари тўкилган эмиш. Эрта тонгда муаббирни (тушни таъбир қилувчи) чақириб, тушининг таъбирини сўрабди. Муаббир: “Эй, подшоҳим, бу нохуш тушингизнинг таъбири шуки, барча қариндош-уруғ, хеш-ақраболарингиз ўлиб кетиб, охирида ёлғиз ўзингиз қоласиз”, дебди. Подшоҳнинг жаҳли чиқиб, муаббирни 100 қамчи уришни буюрибди. Сўнг бошқа муаббирни чақириб, унга ҳам шу саволини берибди. Муаббир: “Хушхабар! Ажойиб туш! Подшоҳим, табриклайман, сиз қариндош-уруғлар ичида энг узоқ умр кўрар экансиз!”, дебди.\nПодшоҳ: “Иккаласи ҳам бир хил жавобни айтди. Фақат биринчиси қўполлик ва бефаҳмлик билан, иккинчиси эса мулойимлик ва донолик билан фикрини етказди. Иккинчи муаббирга 100 тилла совға беринг!”, деб ҳукм чиқарди.\nБу ривоятдан хулоса чиқариб, гапирганда эҳтиёт бўлиш кераклигини, ўйламасдан айтилган гап кимларнингдир қалбини оғритиши мумкинлигини унутмаслигимиз керак. Ширинсўз, мулойим бўлинг, аммо қўполсўз бўлманг.\nМинбардан бировларни чақиш, обрўсини тўкиш, қасд олиш учун фойдаланманг. Бу иш ҳалол, фаросатли, ақлли инсонларга ярашмайди ва бир кун албатта ўзингизга қайтади. Ушбу маслаҳатга амал қилиш учун қуйидаги мақол ва ҳикматларнинг маъноларини яхшилаб чақиб, улардан тўғри хулосалар чиқаринг.\nНотиқ маҳмадана бўлса, мажлиснинг бурди кетар. (Мақол)\nҚиличнинг заҳри кетса ҳам, сўзнинг заҳри кетмас. (Мақол)\nСўзни кўнгулда пишқормагунча тилга келтурма,\nҲар неким кўнгулда бор – тилга сўрма.\nКўп сўз-иборалар борки, одамларга улар фасоҳатли кўринса-да, Аллоҳ наздида улар номақбулдир – сўзловчини ҳам, эшитувчини ҳам уялтирур. (М.Замахшарий)\nБирор масалада фикр-мулоҳаза қила бошлаганингда ҳеч бир ошиқма, ҳар томонлама ўйлаб, обдон фикрлаб иш тутгин. (М. Замахшарий)\nСўз буюк нарса. Шунинг учун ҳам буюкки, сўз билан одамларни бирлаштириш, сўз орқали уларни бир-бирлари билан юз кўрмас қилиб юбориш мумкин, сўз билан меҳр қозониш, сўз билан нафрат ва адоватга йўлиқиш мумкин. Одамларни бир-биридан ажратадиган сўзни айтишдан сақлан. (Л.Н.Толстой)\nЭй фарзанд, ҳеч кишининг олдида ҳаддан ошмагин ва ҳаддан ошишни шумлик деб бил. Ҳар ишда ўрта миёна бўл, сўз айтмоқда ва иш қилмоқда оғир бўл. Сирингни ҳеч кимга айтма, агар айтсанг сўнгра уни сир дема. Ҳар сўзни андиша билан бошлагин, токи айтган сўзингдан пушаймон бўлмагайсан. Совуқ сўзлик бўлмагин. Совуқ сўз бир тухумдир, ундан душманлик ҳосил бўлур. (Кайковус)\nАгар тилингнинг ортиқча сўзлашига эга бўла олмасанг, унда тизгининг жиловини шайтонга топширган бўласан. (М. Замахшарий)\nТил – энг хатарли қурол. Сўз ярасидан кўра тиғ ярасини даволаш осон. (П. Кальдерон)\nМаслаҳат № 137. Сонлардан унумли фойдаланинг.\nАйтилаётган маълумотларни сонлар билан мустаҳкамлаш, нутқнинг ишончлилигини ва таъсирчанлигини оширади. Масалан, “Спортчиларимиз халқаро мусобақада жуда яхши натижалар кўрсатишди”, деган жумла ўрнига, “Спортчиларимиз халқаро мусобақада жуда яхши қатнашиб, 3 та олтин, 2та кумуш ва 4та бронза медалларини қўлга киритишди”, дейилиши тингловчиларга анча кучли таъсир қилади.\nАммо, сонларни келтиришни ҳам маълум қоидалари бор.\n1.Сонлар ҳаддан ташқари кўп бўлмаслиги лозим. Акс ҳолда, тингловчилар уларга ишонмай қўядилар. Қолаверса, кўп маълумотни эслаб қолиш ҳам қийин бўлади.\n2.Сонларни майда бўлакларигача айтиб ўтирмай, уларни яхлитлаш лозим. Чунки, яхлитласа эслаб қолиш осон бўлади, бўлаклар эса барибир хотирада қолмайди.\n3.Статистик маълумотларни бошқа нарсалар билан солиштирган ҳолда бериш лозим. Масалан: “Шаҳримиз аҳолиси урушдан олдинги вақтга нисбатан тўрт баравар кўпайган”.\nАҳоли сони, квадрат километр, кубометр каби сонларни аниқ айтмай, уларни тасаввурга сиғадиган нарсалар билан солиштириб бериш керак. Бунда уларни тасаввур қилиш осон кечиб, таъсири жуда кучли бўлади. Қуйидаги жумлаларнинг қайси бири кучлироқ таъсир қилишини солиштиринг.\nТокио шаҳрининг аҳолиси сони 37 миллиондан ошиқ.\nОзарбайжон, Арманистон, Тожикистон, Грузия, Молдавия, Литва, Латвия, Эстония давлатларининг барча аҳолиси сонини қўшсак, биргина Токио шаҳри аҳолиси сонига ета олмайди.\nАсалари 100 гр. асал йиғиш учун 46000 км. масофани учиб ўтади.\nАсалари 100гр. асал йиғиш учун 46 минг км масофани учиб ўтади. Ер шарининг экватори 40 минг км эканлигини ҳисобга олсак, ер планетасини айланиб чиқишдан ҳам кўпроқ масофани учиб ўтар экан.\n5.Статистик маълумотларни келтирганда унинг манбасини аниқ кўрсатиш керак.\nМаслаҳат № 138. Матн таъсирини кучайтиринг.\nСўз бирла чиқар индан илон-мурдор ҳам. (Абу Шукр Балхий)\nМатн таъсирини кучайтириш, унга бўлган ишонч ва диққатни ошириш учун қуйидаги усуллардан фойдаланишингиз мумкин:\n-Фактни янгидек етказиш:\n“Яқинда шуни аниқлашдики…”;\n“Кеча шу нарса маълум бўлдики…”;\n“Ҳозиргина шуни ўқиб билдимки…”;\n-Фактни ҳозиргача нотиқни ўзи ҳам тан олмагандек етказиш:\n“Бу гапга ўзим ҳам ишонмай юрган эдим…”;\n“Бу нарсанинг ҳақлигига узоқ вақт гумон билан қараганман…”;\n“Наҳотки шу гап рост бўлса?, деб ўйлаб юрардим…”;\n-Фактни тажрибалар натижаси сифатида тақдим этиш:\n“Тажрибалар шуни кўрсатдики…”;\n“Олиб борилган тажрибалар натижасида шу нарса аниқландики…”;\n“Бир неча йиллик тажрибалардан шу хулосага келиндики…”;\n-Фактни психологлар хулосаси сифатида кўрсатиш:\n“Психолог олимлар шуни аниқладиларки…”;\n“Психологларнинг хулосаларига кўра…”;\n“Психологик тажрибалар шуни кўрсатдики…”;\n-Фактни чет эллик олимларнинг хулосасидек етказиш:\n“Япониялик олимларнинг тадқиқотлари натижаси шуни кўрсатдики…”;\n“Россиялик олимларининг хулосаларини оладиган бўлсак…”;\n“Америкалик олимлар шуни аниқлашдики…”;\n-Фактни профессор ёки академиклар номидан тақдим этиш:\n“Россия Фанлар Академияси академиги Чазовнинг фикрига кўра…”;\n“Америкалик профессор Джек Торренснинг таъкидлашича…”;\n-Фактни буюк шахсларга таяниб тақдим этиш:\n“Улуғ аждодимиз Амир Темур ўзининг “Темир тузуклари”да: “Ўша кеча жума туни эди, тонг отгунча Аллоҳдан мадад сўраб, ухламай чиқдим. Тонг отгач…”;\n“Буюк ватандошимиз — БОБ.ур ўзининг “- БОБ.урнома” асарида…”;\n“Бутун дунё тан олган Абу Али Ибн Сино айтганидек…”;\n-Фактни қадимдан ҳамма билган, аммо у ҳақида энди эслатилаётгандек тақдим этиш:\n“Бу нарсани бир неча аср олдин аждодларимиз билишган…”;\n“Бу усул аввал-аввалдан ота— БОБ.оларимизга маълум бўлган…”;\n“Мусулмонлар бундан 1400 йил олдин шу даво усулидан фойдаланишган…”\nЮқоридаги усулларнинг қайси биридан фойдаланишингиздан қатъий назар, энг асосий шарт – у ҳаққоний, тўғри, ёлғон аралашмаган бўлиши лозим. Текширилмаган, ёлғон аралашган ёки нотўғри маълумот нотиқнинг обрўсига салбий таъсир қилади.\nМаслаҳат № 139. “Парадокс” усулидан фойдаланинг.\n“Парадокс” – умум томондан қабул қилинган фикрларга, илмий қоидаларга мос келмайдиган, шунингдек соғлом ақлга зид фикр.\nБу усул анча қийин бўлиб, унга олдиндан махсус тайёргарликни талаб қилади. Аммо, қўллаб билса жуда яхши таъсир қилади. Масалан:\nҲар қандай ҳазилнинг тагида озгина ҳазил бўлади (яъни, ҳар қандай ҳазилнинг фақат озгинасигина ҳазил, қолгани чиндир);\nҲамма вақт икки тортишувчи одамнинг ақллироғи айбдордир (яъни, ақлли одам тортишмаслиги керак эди);\nДунёда абадий двигатель йўқ, аммо абадий тормозлар тиқилиб ётибди;\nАқлли кўринишнинг энг осон йўли – бу пессимист бўлиш;\nДўст қалбаки бўлиши мумкин, аммо душман ҳамма вақт ҳақиқий бўлади;\nАгар инсон бирор ғоя учун жон берса, бу ҳали ҳақ иш учун жон берди дегани эмас.\nТарбияли инсон – бир нарсани ўйлаб туриб, бошқа нарсани гапиради. Тарбиясиз инсон эса –нимани ўйласа шуни гапиради.\nҚароқчи ё пулингни, ё ҳаётингни талаб қилади.\nВрач эса ҳам пулингни, ҳам ҳаётингни олади.\nАмалда аввал парадокс жумла айтилади,сўнг унга ҳаётий мисол келтирилади, кейин хулоса ясалади.\nМаслаҳат № 140. Умумлаштиришдан қочинг, аниқликка интилинг.\nНутқда жуда умумий лафзлардан қочиб, имкон борича уларни аниқ тушунчалар билан алмаштиришга ҳаракат қилинг. Масалан, “Бу нарса бюджет соҳасидаги ишчиларга…”, демасдан, “Бу нарса ўқитувчиларга, шифокорларга…”, десангиз, тингловчиларга анча тушунарли бўлади.\nАудиториядагиларнинг диққатини жалб қилиш, қизиқтириш, ишончини ошириш учун мавзуни бошлаётганда аниқ тафсилотларни келтириш яхши натижа беради. Масалан, “Яқинда бир танишимни учратганимда у менга қуйидаги воқеани айтиб берди…”, деган жумла ўрнига: “Ўтган куни шаҳардан қайтаётганимда автобусда бир дўстимни учратиб қолдим. Биз у билан олийгоҳда 5 йил бирга ўқиганмиз. Ўн беш йилдан бери учрашмаган эдик. Сўрашганимиздан сўнг у менга қуйидаги воқеани айтиб берди…”, десак, тингловчилар иккинчи вариантни қизиқиш билан тинглай бошлайдилар. Чунки унда аниқ тафсилотлар кўпроқ келтирилмоқда.\nМаслаҳат № 141. Абстракт (умумий) тушунчадан кейин аниқ мисол келтиринг.\nНутқингизда абстракт – умумий тушунчалардан камроқ фойдаланинг, чунки улар нутқни зерикарли қилади. Ҳар бир умумий тушунча ёки даъватдан кейин, албатта аниқ, конкрет мисол келтиринг. Масалан, тамаки соғликка зарар, шунинг учун чекишни ташлаш керак, каби умумий гаплардан сўнг, бир нечта қуйидагига ўхшаш мисоллар келтириш керак:\nҲар йили чекишнинг зараридан фақатгина Россиянинг ўзида 300 минг киши ўлади.\nЧекиш туфайли чекувчининг умри 10-20-30 йилгача қисқаради.\nТамакининг тутуни таркибида 4000 хил кимёвий бирикмалар бор, уларнинг 40 таси айниқса хавфли бўлиб, кўпинча рак касаллигига, юрак-қон томир тизими ва ўпка касалликларига олиб келади.\nЧекмайдиган одамларга нисбатан чекувчиларда ўпка раки 30 баравар, миокард инфаркти 12 баравар, ошқозон яраси 10 баравар кўп учрайди.\nМаслаҳат № 142. Масалага ҳар томонлама ёндашинг ва тушунтиринг.\nҲаётда ҳам, нутққа тайёрланиш вақтида ҳам ҳар қандай масалага турли хил нуқталардан қарашни ўрганинг. Бу уни яхшироқ ўрганишга, тушунишга ва осонроқ ечишга ёрдам беради.\nАгар бир киши, сизнинг фикрингизча, бирор ишни нотўғри қилаётган бўлса-ю, сиз уни шу йўлдан қайтармоқчи бўлсангиз, аввало масалага у одамнинг кўзи билан ҳам қараб кўринг. Нега у одам шу ишни қиляпти? Шу ишга уни нима мажбур қиляпти? Нега у шу ишнинг хатолигини тушунмаяпти ёки тушунишни хоҳламаяпти? Унинг ўрнида ўзингиз бўлсангиз ва худди шу вазиятга ёки муҳитга тушиб қолсангиз, нима қилган бўлар эдингиз? Шу йўлдан қайтишни у одамнинг ўзи хоҳлаши учун нима қилиш керак? Бу саволларга бирор томонга ҳам ён босмасдан, адолат билан, тўғри жавоб берсангиз, уни ҳал қилишнинг осонроқ йўлларини топасиз.\nМасалан, фарзандингиз дарс қилишни хоҳламаяпти. Албатта, энг осони, нега дарс қилмайсан, деб уришиш. Лекин, масалага бошқа нуқтаи назардан қарасак-чи? Нега бола дарс қилишни хоҳламаяпти? Балки унинг дўстлари шунга сабаб бўлаётгандир? Уни ўша муҳитдан ажратиб олиш керакдир? Боланинг биздан яшириб юрган бирор муаммоси бордир? Уни айтишга биздан уялаётган ёки қўрқаётгандир? Ўқиш унинг келажак ҳаётида муҳим аҳамиятга эга эканлигини тушунмаётгандир?\nШунга ўхшаш саволларга жавоб излаб, ундан сўнг болага маслаҳат қилиш керак бўлади:\nЎқисанг, ўзингни келажагинг учун яхши бўлади. Ҳаётда юқори мавқеларга эришишинг осон бўлади. Ўқиган одамни ҳамма ҳурмат қилади ва ҳ.к.\nДўстларинг ўқишга кириб, сен кира олмасанг, доимо уларни олдида уялиб юрасан… .\nОта-онанг-чи? Улар фарзандим ўқишга кирди, деб фахрланиб юрса яхшими ёки… .\n— Бобонг, бувинг, ака-уканг, опа-сингилларинг-чи? Улар сени ютуғингдан қувониб юрса яхшими ёки… .\nҚариндош-уруғ, қўни-қўшнилар-чи? Улар сенга қандай баҳо беришларини ўйлаб кўрганмисан? Улар сени ўқишни хоҳламайдиган дангаса, деса яхшими ёки… .\nСенга дарс берган устозларнинг ишончини оқлай олмасанг, ўзингни қандай ҳис қиласан?…\nХуллас, болага масалага ҳамма томондан қараш кераклигини тушунтириб, кейин дарс қилишни талаб қилиш керак бўлади. Ҳар бир саволни бергандан сўнг, боланинг ўзидан таъкид жавобини олиш керак.\nМаслаҳат № 143. Маърузани чўзиб юборманг.\nАйрим нотиқлар мавзунинг ҳар бир икир-чикирларигача гапириб, маърузани чўзиб юборадилар. Тингловчилар бундан зерикиб кетади ёки ҳамма нарсани тушунмайди. Шунинг учун фақатгина зарур атамалардан фойдаланиб, тингловчиларнинг илм даражасига мос содда тилда нутқ сўзланг. Осон қилинг, қийин қилманг.\nДонолардек бир сўз дегил, лек маънодор. (Саъдий Шерозий)\nМаслаҳат № 144. “Диалогизация” усулидан фойдаланинг.\nФақат монолог қилиб турсангиз тингловчилар диққати тезда сўнади. “Диалогизация” усули билан эса тингловчиларни сўзлашувга чақиргандек бўласиз:\n-“Айримларингиз айтишингиз мумкинки…”;\n-“Кимлардир менга эътироз билдириб айтиши мумкинки…”;\n-“Кўпчилигингиз бу фикрга балки қўшилмассиз, аммо…”;\n-“Агар мен сизларга … десам, орангиздан кимдир … деб жавоб бериши мумкин…” ва ҳ.к.\nБу усул билан тингловчилар сизнинг фикрингизга қўшилаётганини ёки қарши эканини билиб олишингиз мумкин. Буни уларнинг бош қимирлатиши ёки бирор бошқа ҳаракатидан сезса бўлади.\nМаслаҳат № 145. Агар хато қилсангиз, кечирим сўранг.\nАгар тингловчиларга текширилмаган маълумот берсангиз, рақамлар ёки далилларда хато қилсангиз, аудиториядагилар билан баҳслашиб ўтирманг ва ўзингизни оқламанг, ҳеч нарса бўлмагандек ҳам тутманг. Ҳақиқий эркаклардек дарҳол хатони тан олинг, кечирим сўранг ва хатони топган “ивғогарга” раҳмат деб қўйинг.\nАгар хатони ўзингиз топсангиз ва у кичик ёки аҳамиятсиз бўлса, тузатиб ўтирманг. Одатда уни бир нечта эътиборли тингловчигина сезади, холос. Аммо, кечирим сўраб эълон қилсангиз, унга ҳамма эътибор беради. Бироқ, бу хато моҳиятни бузиб юборадиган даражада катта бўлса, унда хатони тузатинг. Масалан:\nКечирасизлар, мен бу жойда …… демоқчи эдим;\nАлбатта, мен ……..назарда тутган эдим;\nУзр, хато қилибман, ….. .\nМаданиятли киши ўз хатосини, айбини бўйнига ола билиши, унинг учун кечирим сўрай олиши лозим. Узр сўраш ўз ғурурини ерга уриш эмас, балки одоблилик, хушмуомалалик, тарбия аломатидир.\nМаслаҳат № 146. Агар бирор нарсани эсдан чиқарсангиз…\nМаъруза қилаётган пайтда бирор нарсани эсдан чиқарсангиз, ўзингизни йўқотиб, қоғозларни қидириб, кўзларингиз билан ер чизиб ёки осмонга қараб, ноқулай ҳолатга тушиб қолганингизни ҳаммага сездириб ўтирманг. Эсингиздан чиққан атама ёки нарсани бошқа жумлалар билан алмаштириб, ҳеч нарса бўлмагандек давом эттираверинг. Кўп ҳолларда тингловчилар буни сезмай ҳам қолишади.\nЭсингизга тушганда ҳам дарҳол унга қайтманг. Аввал фикрни ёки бўлимни тугатиб олинг, сўнг:\nМен ҳозир …….га қайтмоқчи эдим;\nЯна бир нарсани айтиш эсимдан чиқибди….;\nЯна бир маълумотни қўшимча қилишни лозим топяпман…,деб давом эттиринг.\nАммо, эсга тушган маълумот унчалик зарур бўлмаса, унга қайтиб ўтирмаганингиз маъқул.\nМаслаҳат № 147. Қўлингиздан келса ҳазиллашиб туринг.\nҲар қандай аудитория ҳазилни яхши кўради. Яхши ҳазил –нотиқни обрўсини кўтаради, ўртадаги расмиятчиликни йўқотади, нотиқ билан тингловчиларни жуда тез “дўстлаштиради”, уларни бир-бирига яқин қилади, хотирада яхши қолади. Тингловчиларни уйқусини қочириб, кайфиятини кўтаради. Улар нотиқни “ўз одами”дек қабул қила бошлайдилар. Аммо, ҳазиллашиш ҳамманинг ҳам қўлидан келавермайди. Қолаверса, ҳазилингиз ҳар қанча яхши бўлмасин, ёмон кайфиятда ўтирган кишиларга барибир ёқмайди.\nАгар бирорта латифа айтадиган бўлсангиз, уни мавзуга боғлиқ жойини дарҳол билдирманг. Аввал тингловчилар уни ўзлари қидириб кўришсин, нега айнан шу латифа айтилганига жавоб қидиришсин, қизиқишлари ортсин. Шундан сўнг жавобини айтсангиз қизиқарли чиқади. Ёки аввал латифани айтиб, кейин маърузанинг охирида унинг мавзуга алоқасини эълон қилсангиз бўлади.\nҲазил, кулгили воқеа ва латифани айтишнинг қоидалари бор.\n1.Нимани яхши билсангиз, шуни айтинг.\n2.Ҳазилингиз қатнашчиларнинг барчасига тушунарли бўлсин.\n3.Ҳазил мавзуни ривожлантиришга ёрдам берсин.\n4.Ҳазил қисқа бўлсин.\n5.Ҳамма биладиган, “сийқаси чиқиб кетган” эски ҳазил ёки латифалардан фойдаланманг.\n6.Унда қўпол сўз ёки жумлалар бўлмасин.\n7.Ҳазилда қатнашчилардан бирортасининг миллати, касби, жисмоний камчилигига шама қилинмасин.\n8.Қатнашчилар кўп бўлса, “нозик” ҳазил ёки латифаларни ишлатманг. Кичик давраларда айтса бўладиган ҳазилни кўпчилик олдида айтсангиз, кўп тингловчилар ўзларини ноқулай ҳис қиладилар.\n9.Латифани шошилмасдан, ўртача темпда, жиддий, ўзингиз асло кулмасдан айтиб беринг. Фақат тугатгандан сўнггина табассум қилиб қўйишингиз мумкин. Ҳеч қачон олдиндан кулгили латифа, деб эълон қилманг.\n10.Латифани тутилмасдан, адашмасдан, равон ва актёрлик маҳоратидан фойдаланиб, озгина ролга кириб айтиб беринг.\n11.Латифани тугатгач унга ўзингиздан ҳеч нарса қўшманг, шарҳламанг. Кулги ва қарсак учун катта паузалар қилманг.\nЛатифани эшитиш одоблари ҳам бор:\n2.Йўл-йўлакай латифани шарҳламаслик.\n3.Диққат билан эшитиш.\n4.Буни олдин эшитганман ёки эски латифа, демасдан, худди биринчи марта эшитаётгандек тинглаш.\n5.Кулгили бўлмаса ҳам, одоб юзасидан бошқаларга қўшилиб кулиб қўйиш ёки табассум қилиш.\nТажрибадан мисол. Тингловчилар чарчаб, уйқуси кела бошлаганини сезган нотиқ ҳаммани бир силкитиб қўйиш учун савол билан мурожаат қилди:\n-Биродарлар, сизларга бир саволим бор(пауза). Ричард Харвини ким танийди? (катта пауза) Наҳотки Ричард Харвини ораларингиздан ҳеч ким танимаса? (яна катта пауза).\nҲамма бир-бирига савол назари билан қарай бошлади. Уйқучиларнинг уйқуси қочиб, улар ҳам саволга жавоб қидира бошладилар. Залдан “қўшиқчи”, “ёзувчи”, “спортчи”, деган вариантлар айтила бошланди. Нотиқ чеккадаги уйқуси келганларга қўли билан ишора қилиб сўради:\n-Чеккадагилар, наҳотки сизлар ҳам Ричард Харвини танимасангизлар? (пауза). Қойил-э! Тўғрисини айтсам, уни кимлигини ўзим ҳам билмайман!\nҲамма бараварига кулиб юборди. Кулги тўхтагач нотиқ давом этди:\n-Аммо, Ричард Харви ким бўлишидан қатъий назар, унга ўз миннатдорчилигимизни билдирамиз. Чунки у уйқуси келганларнинг уйқусини қочирди, чарчаганларнинг чарчоғини чиқарди ва ҳаммамизнинг кайфиятимизни кўтарди. Энди маърузани давом эттирамиз…\nМаслаҳат № 148. Нотиқлик санъатини ўргатинг.\nБошқаларга дарс бераётганда, ўзингиз тезроқ ва яхшироқ тушунасиз. Роза Люксембург.\nГеометрия ўқитувчиси ҳамкасбига шикоят қиляпти:\n-Менга жуда ёмон синф тушиб қолди-да! Теоремани бир марта тушунтирдим – тушунишмади. Иккинчи марта тушунтирдим – тушунишмади. Учинчи марта тушунтирдим – ҳатто ўзим тушундим, улар барибир тушунишмади.\nҚисқа вақт ичида яхши нотиқ бўлмоқчи бўлсангиз – бошқаларни машқ қилдиришни бошланг.\nЎқувчингизга ўн марталаб полга ёки томга эмас, балки тингловчиларнинг кўзларига қараш зарурлигини тушунтирсангиз, кейинги марта саҳнага чиққанингизда бу нарса ўзингизнинг ҳам эсингиздан чиқмайди.\nЎқувчиларингизнинг “э-э-э”, “а-а-а”, “ҳм-м-м”, х-ў-ў-ш”лари қулоғингизни кесишни бошласа, ўзингиздаги паразит сўзлар ва товушларни топишингиз осон бўлади.\nКўп усулларни қайта-қайта тушунтириш натижасида, улар ўзингизнинг миянгизга ҳам сингиб кетади, уларни янада яхшироқ тушунасиз ва эслаб қоласиз.\nАмалда кимгадир дарс бериб, уни қийнашингиз шарт эмас. Моҳият шундаки, бошқа кишининг нутқини тинглаётганда, пассив тингловчи сифатида эмас, балки унинг ютуқ ва камчиликларини диққат билан кузатаётган эксперт бўлишингиз керак.\nТелевизорда бирорта нотиқнинг чиқишини диққат билан кузатинг. Агар мен шу одамнинг устози бўлсам, унинг қандай ютуқлари-ю, қандай камчиликларини санаб ўтган бўлар эдим? Қайси жойларига ўзгартириш киритар эдим? Қаерда хато қиляпти? Унга нималар етишмаяпти? Қайси усуллар устида ҳали ишлаши керак? Шунга ўхшаш саволларга жавоб қидирар экансиз, ўзингиз ҳам нотиқ сифатида жуда тез ўса бошлайсиз.\nЎзингиз бошқаларнинг маърузаларига бориб қатнашинг, уларни кузатинг, юқоридаги саволларга жавоб қидиринг. Нима учун унинг маърузаси қизиқ ёки зерикарли ўтаётганини сабабларини изланг. Қандай усуллардан фойдаланяпти? Шу йўл билан бошқаларнинг омади ёки хатосига қараб ўрганасиз, ўсасиз.\nАгар бошқаларнинг чиқишларини диққат ва ҳушёрлик билан таҳлил қилишни ўргансангиз, ўзингизнинг хатоларингизни ҳам бемалол топадиган бўласиз, ўз устингизда яхшироқ ишлаб, нутқингиз даражасини оширасиз. Нотиқ сифатида 5-6 баравар тезроқ ўса бошлайсиз. Чунки сиз нафақат ўзингизни чиқишларингиз вақтида, балки бошқаларнинг чиқишларини кузатиш жараёнида ҳам ўсишда давом этаверасиз.\nТалабалар мустақил машқ қилиб, бир-бирларига устозлик қилсалар, хато ва камчиликларини кўрсатсалар, уларни таҳлил қилишни ўргансалар, бу ишлари келажакда яхши нотиқ бўлишлари учун катта фойда беради.\nЎргата туриб, ўрганамиз. (Сенека)\nМаслаҳат № 149. Стулга ўтириб нутқ қилишга тўғри келса…\nНотиқ тик турганда гавдани қандай тутса, стулга ўтирганда ҳам шундай тутади:\n-умуртқа поғонаси текис;\n-оёқлар ораси 20-25 см;\n-бир оёқ сал олдинроқда;\n-оёқ учлари салгина четроққа қараган;\n-энгак озгина кўтарилган;\n-оёқ билан юришни иложи йўқлиги сабаб, мимика ва қўллар билан имо-ишорани кўпроқ қилишга ҳаракат қилади.\nМаслаҳат № 150. Ўзингизнинг видеоёзувларингизни таҳлил қилинг.\nИмкон топиб ўз чиқишларингизни видеотасвирга тушириб, сўнг уларни қайта-қайта, ҳар томонлама таҳлил қилинг. Айнан мана шу машқ кишини нотиқ сифатида жуда тез ўсишига ёрдам беради. Ўзингизни четдан кўрсангиз хато ва камчиликларингиз яққол кўринади. Энг кўп миқдорда фойда олиш учун бу ишни бир неча босқичга бўлиб ўтказишни маслаҳат берамиз.\n1-босқич: Видеоёзувингизни “ўз ҳолича” кўриб чиқинг. Биринчи кўриб чиқишда камчилик қидирмай, фақат яхши томонларингизни қайд қилиб чиқинг:\n-менга ёққан томонлари…;\n-қуйидагиларни ўзгартирмасдан сақлаб қолишим керак ва ҳ.к.\n2-босқич: Иккинчи марта овозни ўчириб қўйиб, фақат тасвирни томоша қилинг. Бунда имо-ишора, гавданинг туриш вазияти ва мимикангиздаги хато ва камчиликларни таҳлил қилиб чиқинг.\n3-босқич: Учинчи марта тасвирга қарамай, фақат овозни эшитиб таҳлил қилинг.Бунда қуйидагиларга эътибор беринг:\n-паразит сўзлар бор-йўқлигига;\n-нутқ оҳанги ва унинг баландлигига;\n-нутқ сурати ва мақомига;\n-сўзларга берилган урғуларнинг тўғрилигига;\n-сукутлардан тўғри фойдаланганлигига;\n-жумлалар грамматик нуқтаи-назардан тўғри тузилганлигига;\n-нутқингизга маҳаллий шева аралашмаганлигига ва ҳк.\n4-босқич: Энди тасвирни тезлаштириб кўринг. Бунда қуйидагиларга эътибор беринг:\n-паразит имо-ишоралар борлигига;\n-имо-ишора ва ҳаракатларингизнинг бир хиллиги ёки ҳар хиллигига.\n5-босқич: Видеоёзувни яна ўз ҳолича кўриб чиқинг. Биринчи босқичдан фарқли равишда, энди қўшимча ва ўзгартириш киритилиши керак бўлган нарсаларни қидиринг.\nАгар маъруза узун бўлса, уни 5 дақиқали бўлакларга бўлиб-бўлиб, юқоридагидек босқичларда таҳлил қилиш керак. Бу жуда зарур! Кичик бўлакдаги хато ва камчиликларни топиш ва тузатиш осон. Аммо, 30-40 дақиқалик чиқишни бошидан охиригача кўриб, сўнг таҳлил қилишдан фойда жуда кам бўлади.\nМаслаҳат № 151. Чўнтакда ортиқча нарсалар бўлмасин.\nАгар бирорта чўнтагингизда овоз чиқарадиган нарса (масалан, гугурт, калитлар, қутичада дорилар) бўлса ва ҳар бир ҳаракатдан кейин улар шиқирлаб тингловчилар диққатини ўзига тортадиган бўлса, бу маърузага жуда халақит беради. Агар маъруза узоқроқ давом этадиган бўлса, бу уларнинг асабига тега бошлайди. Шунинг учун чўнтагингиздан овоз чиқарадиган барча нарсаларни олиб қўйинг.\nЯна чўнтакдан бўртиб турадиган нарсалар (букланган рўмолча, кўзойнак, ён дафтарча, қалин ҳамён)ни олиб қўйинг. Белингизга осиб қўйилган эски моделли катта қўл телефони бўлса, уни ҳам олиб қўйинг. Чунки у пиджакни четини кўтариб туради. Кўкрак устидаги чўнтакчадан авторучкани олиб қўйинг, чунки бу чўнтакча қўл рўмолча учун мўлжалланган. Лекин маъруза пайти унга қўл рўмолчани ҳам қўйманг.\nТелевидениедаги бошловчи кўрсатув бошлангач ўзини кийимларини, соч турмагини тузата бошласа қандай кўринади? –Тўғри, жуда хунук. Демак, нотиқ ҳам бу ишларни (тугмаларни ўтказиш, соч турмагини тахлаш, қоғозларни тартибга солиш, кўзойнакни тозалаш ва ҳ.к.) ҳаммасини саҳнага чиқмасдан олдин қилиши керак.\nМаслаҳат № 152. Имкон бўлса кўргазмали чиқиш қилинг.\nОдам эшитганига нисбатан кўрганини яхшироқ эслаб қолади. Шунинг учун имкон бўлса мавзуга мос кўргазмали (жадвал, чизма(схема), расм, объектнинг ўзи ёки нусхаси, харита ва ҳ.к.) чиқиш қилинг. Бу нарсалар маърузани янада қизиқарли, таъсирчан, тушунарли ва эсда қоларли бўлишига хизмат қилади. Агар тингловчиларга бирор нарсани қўлингизда кўрсатмоқчи бўлсангиз, уни елка соҳасида ёки ундан 5 см баландроқда тутинг. Ҳаётий мисол. Мавзу – “Наркотиклар”\nНотиқ қўлида чиройли атиргул билан саҳнага чиқди.\n-“Мана бу атиргулнинг чиройлилигига эътибор беринг. Ҳар бир одам ана шу атиргулга ўхшайди…”\nПауза. Нотиқ одамлар гулга яхшилаб қараб олишларига имкон берди.\n-“Аммо, одам наркотикларни истеъмол қила бошласа нима бўлади? Биринчи доза унинг талантини узиб олади, иккинчиси унинг ақлини, учинчиси хотирасини, тўртинчиси орзуларини, бешинчиси…”\nҲар бирини санаб ўтаётганда нотиқ биттадан атиргул япроғини узиб, ерга ташларди. Охири унинг қўлида шикастланган гул ғунчаси қолиб, унга қараган кишининг раҳми келар эди.\n-“Агар сиз ҳам ҳаётим, қалбим, келажагим ана шу гулдек хазон бўлмасин, шикастланмасин, десангиз, наркотикларга яқинлашманг!”\nАлбатта, буни тингловчилар оддий гапларга нисбатан анча яхши эслаб қоладилар.\nЯна бир мисол. Мавзу – “Оилавий муносабатлар”\nНотиқ қўлида ўйинчоқ қайиқ ва унинг ичида эркак ва аёлнинг ҳайкалчалари билан чиқди.\n-“Бугун сизларга эр-хотин муносабатлари ҳақида гапирмоқчиман. Ҳаммага яхши тушунарли бўлиши учун мана бу ўйинчоқлар мисолида уларни намойиш қилмоқчиман”.\nПауза. Одамлар ўйинчоқларга қизиқиб қарадилар.\n-“Агар эркак эшкакни бир томонга, аёл иккинчи томонга эша бошласа, қайиқ қайси томонга сузади?”\nОдамлар қайиқ жойида айланиб тураверади ёки тўнтарилиб кетади, каби “тўғри” жавобларни бера бошладилар.\nСўнг нотиқ қайиқдаги ўйинчоқлар жойини алмаштириб, давом этди:\n-“Агар эр-хотин елкама-елка туриб, бир томонга қараб эшкак эшсалар, албатта улар манзилларига етадилар”.\nКейин нотиқ яна ўйинчоқлар жойини алмаштириб, давом этди:\n-“Аёлни қайиқ учига ўтқазиб, иккала эшкакни ҳам эркакни қўлига берса…”\nБундай тушунтириш узоқ вақтгача одамларнинг эсидан чиқмайди ва мавзу ҳам тушунарли бўлади.\nСлайдларни кўрсатиш қоидалари\nМаслаҳат № 153. Слайдлар кўрсатилаётганда залдагиларни диққатини ўзингизга тортманг.\nСлайдлар кўрсатилаётганда, аудиториядагилар яхшироқ тушунишлари учун, уларни “кадр ортидан” изоҳлаб туринг, холос. Бу пайтда мимика, имо-ишоралар ва ҳаракатлар билан залдагиларнинг диққатини ўзингизга тортманг. Бунда улар фақатгина овозингизни эшитса бўлди. Бу жараёнда кўпроқ паузалар қилинг, жавоб талаб қилмайдиган (“шундай эмасми?”, “тўғрими?” каби) саволлар беринг. Нутқ суратини тез-тез ўзгартириб туринг. Хуллас, тингловчи кўзи билан слайдни томоша қилсин, қулоғи билан сизни эшитсин.\nМаслаҳат № 154. Слайдларни тайёрлаш ва намойиш қилишда қуйидагиларга эътибор беринг:\n-слайддаги ранглар сони учтадан ошмасин;\n-ранглар ёрқин бўлмасин (рангларнинг кўплиги ва ёрқинлиги тингловчиларни чалғитади);\n-ҳамма слайдлар бир хил андаза ва услубда тайёрлансин;\n-шрифтлар тури учтадан ошмасин;\n-тингловчилар бўлмаган бўш залда слайдларни намойиш қиладиган техникани яхшилаб ўрганиб, у билан бир неча марта машқ қилинг;\n-агар ёрдамчингиз бўлса, у ҳам ўз вазифасини мукаммал ўрганганига қайта-қайта машқ қилиб, ишонч ҳосил қилинг;\n-ҳар эҳтимолга қарши кўзда тутилмаган ҳолатлар (чироқ ўчиб қолиши, ток бўлмаслиги, аппарат бузилиши, ёрдамчи касал бўлиб қолиши ва ҳ.к.)га ҳам тайёр бўлинг.\nФойдаланиб бўлгач доскадаги ёзувларни ўчиринг, жадвал, схема, хариталарни пастга олиб қўйинг, проекторни ўчириб қўйинг, акс ҳолда улар тингловчиларни чалғитиб туради.\nМаслаҳат № 155. Кўргазмали материалларни олдиндан кўрсатиб қўйманг.\nКўп нотиқлар кўргазма материалларини олдиндан осиб ёки кўрсатиб қўйишади. Бундай қилиш нотўғри бўлиб, у фақатгина тингловчиларнинг диққатини чалғитиб туради. Кўргазмали материаллар қачон керак бўлса, ўша пайт кўрсатилиши лозим.\nМаслаҳат № 156. Сўзларни аниқ талаффуз қилиш учун қуйидаги машқларни тез-тез бажариб туринг:\n-тил учи билан бир неча марта буруннинг учига, ундан сўнг энгакка тегизишга ҳаракат қилинг;\n-тилимизнинг учини ўнг ва чап яноқларимизнинг ичига худди соябон учи билан санчгандек бир неча марта санчамиз;\n-тилимизнинг учи билан лаб ва тишлар орасига бир неча марта айлантирувчи ҳаракатлар қиламиз;\n-лабларни найсимон шаклга келтирамиз. Ўнгга-чапга. Юқорига-пастга. Айланасига. Бу ҳаракатларни бир неча марта бажарамиз;\n-жағни бўшаштириб пастга туширамиз. Бармоқларимиз билан жағни остидан ўнг ва чап томондан тутиб турамиз. Жағ билан ўнгга-чапга, олдинга-орқага бир неча марта ҳаракат қиламиз;\n-юз мимикасини яхшилаш учун ойнага қараб ҳар хил даҳшатли чеҳралар билан ўзимизни-ўзимиз “қўрқитамиз”. Бунда чеҳра қанча даҳшатлироқ бўлса, шунча яхши. Бу машқ юзга ажин тушишининг ҳам олдини олади;\n-сўзларни тўғри талаффуз қилиш учун машқ: қаламни тишлаб туриб, 15-20 та сўздан иборат жумлани талаффуз қиламиз. Кейин қаламсиз шу жумлани такрорлаймиз. Шунда табиий талаффуз осон, аниқ ва тиниқ бўлганини ҳис қиласиз;\n-машқни охирида мушакларни бўшаштириш учун отга ўхшаб: “Фр-р-ру-у” деймиз.\nМаслаҳат № 157. Ташқи кўринишингизга эътибор беринг.\nПсихологик текширишлар шуни кўрсатдики, агар киши тоза, ораста, чиройли кийинган ва яхши кўринишга эга бўлса, ўзига нисбатан ҳурмати ошиб, ўзини ишончли тутар, ўз кучига кўпроқ ишона бошлар экан. Чиройли кийиниб юрганда муаммоларни ҳал қилиш ва омадга эришиш осонлашар экан.\nНутқ қиладиган кун соқолингизни олинг, ҳаммомга киринг, соч турмагини тахланг, кийимларингизни дазмолланг, сифатли пайпоқ кийинг, оёқ кийимингизни тозаланг. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, тингловчилардан маърузадан сўнг нотиқ ҳақида сўралганда, кўпчилик унинг кийимини рангини эслолмаган, аммо соқоли ўсганини, кийими ёки рўмолчаси дазмолланмаганини, оёқ кийими тоза эмаслигини, пайпоғи осилиб турганини, шимининг дазмоли эгрилигини, қулоғининг ичидан тук ўсиб чиққанини ва ҳ.к. бошқа камчиликларни аниқ эслашган. Ташқи кўринишимиздаги ҳар бир камчиликка тингловчи эътибор беради, бу унинг ғашини келтиради. Бу эса нотиқнинг обрўсига путур етказади. Тингловчи: “Нотиқ дидсиз кийинган, ташқи кўринишига нисбатан шунчалик эътиборсизми, демак унинг ақли ҳам унчалик ўткир эмас экан”,-деган хулосага боради.\nМаслаҳат № 158. Соғлом турмуш тарзини кечиринг.\nПроффессионал нотиқ яхши жисмоний тайёргарликка, соғлом юрак ва ўпкага эга бўлиши керак. Чекиш, ичиш ва бошқа ёмон одатларни тарк қилиши керак. Булар нотиқни ҳаётда ҳам, тингловчилар олдида ҳам ўзига бўлган ишончини оширади.\n23 — БОБ. ЁШ НОТИҚҚА МАСЛАҲАТЛАР\n1.Ўзинг яхши биладиган, сени ҳаяжонлантирадиган, ўзингга ҳам қизиқ бўлган нарсалар ҳақидагина гапир.\n2.Тингловчиларни ҳурмат қил. Ўзингни улардан ақллироқ деб ўйлама.\n3.Бақирма. Овоз кучи билан эмас, балки исбот ва далиллар билан ишонтир.\n4.Бирданига кўп нарса ҳақида гапиришга ҳаракат қилма. Қисқа, аммо мантиқли ва ишончли гапир.\n5.Оддийроқ ва соддароқ тилда гапир.\n6.Тингловчиларнинг фақат ақлига эмас, қалбига ҳам мурожаат қил.\n7.Нутқингни тўғрилигини назорат қил. Агар қийин сўзни тўғри талаффуз қила олишингга ишонмасанг ёки унинг маъносини аниқ билмасанг – уни бошқасига алмаштир.\n8.Нутқингда мақол, матал, баландпарвоз гаплардан фойдалан. Улар сени нутқингни ёрқинроқ ва таъсирчанроқ қилади.\n“Кечирасизлар, мен нотиқ эмасман” ёки “Маърузага яхши тайёр эмасман”, деб бошлама;\n“Узр, озгина ҳаяжонланаяпман”, деб айтма;\n“Кечирасизлар, яна озгина вақтларингизни оламан” ёки “Озгина сабр қилинглар, ҳозир тугатаман”, деб якунлама;\n“Сизларни чарчатиб қўйганим учун узр” ёки “Яхши тушунтира олмаганим учун узр”, деб тугатма;\nҲаяжонланаётганингни ёки қўрқаётганингни сездирма;\nЖаҳлинг чиққанини сездирма;\nЎзингга ишонмаётганингни билдирма;\nЁрдамга муҳтожлигингни кўрсатма;\nОдамларнинг ўзини тутишидан, кечикаётганлигидан, камлигидан, саволлардан, залдаги шароитдан, ташкилий ишлардан норозилигингни кўрсатма.\nМавзуга алоқаси бўлмаган ҳазил билан нутқни тугатма, чунки тингловчилар бунинг сабабини билолмай ҳайрон қолишади.\n10.Тингловчиларни руҳини чўктирмасдан, нутқни ҳамма вақт кўтаринки кайфиятда тугатгин.\n11.Дарров саҳнадан қочиб кетма. Тингловчиларни нутқдан сўнг олдингга келишлари, савол беришлари ва муносабат билдиришларига имкон бер. Бу уларда сен ҳақингда яхши таассурот қолишига ёрдам беради.\n12.Нутқни ғайратли баён қил. Нутқингни бошидан охиригача ғайрат, фаоллик, қатъийлик сезилиб турсин. Бундай нутқ қуввати тингловчиларга ҳам берилиб, улар зўр диққат-эътибор билан эшита бошлайдилар, ҳар бир гапингга ишонадилар.\n13.Жисмонан тетик, бардам ва ҳаракатчан бўл. Тингловчилар бўш, ожиз, қувватсиз нотиқнинг гапларига ишончсизлик билан қарайдилар. Одамлар унинг тетик, бардам ва жисмонан бақувватлигини кўрсалар, бу ҳиссиёт уларга ҳам юқади ва уни яхши қабул қила бошлайдилар.\n14.Ташқи кўринишинг ўзига ишонган одамларникидек бўлсин. Ўзига ишонган нотиқни гапларини одамлар танқидий мулоҳаза қилмай, борган сари кўпроқ ишонч билан қабул қила бошлайдилар, унга ижобий муносабатда бўладилар. Шунинг учун қоматни тик тутиб, энгакни юқори кўтариб, одамларнинг кўзига қараб ишонч билан гапир.\n15.Фақат яхши ўйланган ва тайёрланган нутқгина омадли чиқиши мумкин.\n24 — БОБ. МИКРОФОН БИЛАН ИШЛАШ\nМаслаҳат № 159. Микрофонни тўғри ушланг.\nМикрофонни худди бананни ушлагандек эмас, балки ошхона пичоғи ёки санчқини ушлагандек, бармоқлар билан ушлаш керак. Яъни, панжани ичи билан ўраб олмасдан, фақатгина бармоқларнинг учи билан ушлаш керак. Бу пайтда кичкина бармоғингиз кўтарилиб турмасин. Тирсак эса бўшашган ҳолда пастда, қовурғаларингизга ёпишиб туриши керак. Энг кўп учрайдиган хато – тирсакни энгак соҳасигача кўтариб туриб гапиришади. Четдан бу ҳол хунук кўринади.\nМаслаҳат № 160. Микрофонни ўнг қўлда ушланг. Агар чапақай бўлсангиз чап қўлда ушланг.\nҚўлида микрофон билан маъруза қиладиган нотиқ, албатта имо-ишораларда анча чегараланган бўлади. Шунинг учун микрофонни ишлайдиган қўлингизда, яъни чапақай бўлсангиз чап қўлда, бўлмаса ўнг қўлда ушланг. Энди имо-ишоралар учун иккинчи қўл ва танангизни кўпроқ ишга солишга тўғри келади.\nКўп учрайдиган хато – нотиқ микрофонни ушлаб турган қўли билан ҳам имо-ишора қилмоқчи бўлади. Натижада, тингловчилар гоҳ баланд, гоҳ паст овоздан қийналиб кетишади.\nМаслаҳат № 161. Маърузанинг бошидан охиригача микрофонни лабингиздан бир хил масофа ва бир хил бурчак остида тутиб туринг.\nЛабдан микрофонгача бўлган бўлган энг мақбул масофани аниқлаш учун қўлимизни мушт қилиб, оғзимизга олиб келамиз. Бунда кўрсаткич бармоқ лабимизга тегсин. Бу пайтда номсиз (тўртинчи) бармоғимизнинг жойи – микрофон турадиган энг мақбул масофа бўлади. Агар шундан узоқроқ тутсангиз овоз чиройли чиқмайди, яқинлаштирсангиз “п” ҳарфини талаффуз қилганда ёқимсиз овоз чиқади. Шунда микрофон юзингизнинг вертикал чизиғига перпендикуляр ҳолда бўлса, энг яхши овоз чиқади. Энди шу ҳолатни маърузани охиригача ўзгартирманг. Эгилсангиз, микрофонни ҳам эгилтиринг. Бурилсангиз, микрофонни ҳам буринг.\nМикрофонга қараб чуқур нафас олманг, бу ёқимсиз товуш чиқишига сабаб бўлади. Агар йўталишга тўғри келиб қолса, микрофонни пастга туширинг.\nМаслаҳат № 162. Агар микрофон тиргакка маҳкамланган бўлса, нутқни бошлашдан олдин уни бўйингизга қараб мослаб олинг.\nТиргакка ўрнатилган микрофондан фойдаланишдан олдин, унинг баландлигини бўйингизга мос қилиб олинг. Айрим ҳолларда нотиқ шу ишни қилмасдан, маърузанинг охиригача ноқулай ҳолатда эгилиб ёки бўйнини юқорига чўзиб нутқ сўзлайди. Тиргакни баландлигини ўзгартиришдан олдин микрофонни ўчиришни унутманг. Акс ҳолда баланд, нохуш, ғижирлаган товуш эшитилади.\nТиргакни бўйингизга мослаб олгач, микрофонни полга деярли паралелл ва юзингизга перпендикуляр бурчак остида ўрнатинг.\nМаслаҳат № 163. Микрофонни ишлашини текшириш учун..\nГоҳида микрофоннинг ишлаётгани билинмайди. Натижада тажрибасиз нотиқ уни қўли билан (тингловчиларнинг асабига тегиб) тўқиллатади ёки “бир-бир” деб синаб кўради. Бу пайтда миркофон орқали тингловчиларга салом берсангиз кифоя – унинг ишлаш-ишламаслиги дарҳол билиниб қолади.\nМаслаҳат № 164. Агар микрофон минбар ёки столга ўрнатилган бўлса, унга қараб эгилманг.\nАгар микрофон стол ёки минбарга ўрнатилган бўлса, кўкрагингиз билан стол устига ёки минбарга ётиб олманг. Чунки бу ҳолларда, одатда сезгирлиги баланд микрофонлар ўрнатилган бўлади ва уни овоз операторлари ўзлари бошқариб туришади.\nЭслаб қолинг! Нотиққа ҳамма вақт ўз овози радиокарнайлардан паст эшитилаётгандек туюлади. Лекин, аслида бундай бўлмайди. Қолаверса, агар овоз паст эшитилса, тингловчиларнинг ўзлари сизга айтишади. Шунинг учун овозингизни баландлатишга ҳаракат қилмай, одатдаги ҳолингизча гапираверинг.\nМаслаҳат № 165. Агар микрофонни тиргакдан қўлингизга ечиб олсангиз, тиргакни саҳнанинг четига олиб бориб қўйинг.\nАйрим пайтлар нотиқ берилиб кетганда микрофонни тиргакдан ечиб олиб, юриб маъруза қила бошлайди. Агар сиз ҳам шундай қиладиган бўлсангиз, аввал микрофонни бир неча сонияга ўчириб қўйинг. Сўнг микрофонни ечиб олиб, тиргакни саҳнанинг чап ёки ўнг чеккасига олиб бориб қўйинг. Тиргак саҳнанинг ўртасида қолиб кетмасин.\nМаслаҳат № 166. Агар микрофон шнурли бўлса…\nАгар микрофонингиз симли бўлса, саҳнада ҳаракатланаётган пайтингизда, сим оёғингизга ўралмаслиги учун иккинчи бўш қўлингиздан фойдаланинг. Акс ҳолда микрофон ёки унинг сими қўлингиздан узилиб тушиб кетиши ёки оёғингизга ўралиб ноқулай ҳолатга тушишингиз мумкин.\nМаслаҳат № 167. Агар радиомикрофондан фойдалансангиз…\nҲозирги замонавий радиомикрофонлар жуда қулай, кичик, фон бермайди, имо-ишораларга ва юришга халақит бермайди. Аммо уларни бир камчилиги бор – батарейкаси тез тугаб қолади. Уларнинг заряд берувчи батарейкаларини алмаштиришни ва ёқиб-ўчиришни маърузадан олдин ўрганиб олинг. Ҳамма вақт чўнтагингизда, ҳар эҳтимолга қарши, заҳирада иккита батарейка бўлсин.\nМаслаҳат № 168. Қўлингиздаги микрофон билан радиокарнайларга яқинлашманг.\nМаърузадан олдин овозни кучайтирувчи радиокарнайлар қаерда жойлашганини текширинг. Агар улар нотиқнинг орқасида жойлашган бўлса, айниқса эҳтиёт бўлинг. Чунки микрофон мембранаси билан радиокарнай мембранаси бир-бирига қараб қолса, ёқимсиз ҳуштак овози тарқалади. Бу пайтда микрофонни учини дарҳол бошқа томонга айлантириш керак, холос. Агар юриб маъруза қиладиган бўлса, микрофон билан радиокарнайларга яқинлашмаслик керак.\nМаслаҳат № 169. Одамлар бўлмаган пайтда ёқилган микрофон билан албатта машқ қилиб олинг.\nЭнг яхшиси, микрофон билан машқ қилишни уйингизда бошланг. Микрофонга ўхшаган бирор нарса (масалан, телевизор пульти)ни топинг ва унинг остига юмшоқ сим боғлаб, нутқингизни имо-ишоралар билан машқ қилинг.Юрганда сим оёқларингизга ўралмаслигига эътибор беринг. Шу билан бир пайтда аудитория билан кўз мулоқотини ҳам узмай туринг. Сўнг маъруза қиладиган залга олдинроқ келиб, саҳнада юриб кўринг. Хизматчилардан микрофонни ёқишни сўранг ва у билан саҳнада юриб, гапириб кўринг. Радиокарнайлардан келаётган ўз овозингизга кўникинг. Микрофонни бир неча марта ёқиб-ўчиринг. Тиргакни кўтариб кўринг, унга микрофонни бир неча марта ўрнатиб-ечиб, кўтариб-туширинг. Шундан сўнг ўзингизни саҳнада анча хотиржам ҳис қиласиз.\nМаслаҳат № 170. Мухбир билан суҳбатда…\nАгар бирор мухбир билан суҳбат қураётган бўлсангиз, унинг қўлидаги микрофонни тортиб олишга ҳаракат қилманг (у барибир бермайди). Мухбирнинг ўзи микрофонни сиздан қанча масофада ушлаш керак эканлигини яхши билади.


Ўзбекистонда коронавирус билан касалланганлар сони 89 минг нафардан ошди - 25.04.2021, Sputnik Ўзбекистон\nЎзбекистонда коронавирус билан касалланганлар сони 89 минг нафардан ошди\nТОШКЕНТ, 25 апр — Sputnik. Кеча Ўзбекистонда яна 348 кишида коронавирус инфекцияси аниқланди. Жами касалланганлар сони 89 027 нафарга етди. Бу ҳақда Соғлиқни... 25.04.2021, Sputnik Ўзбекистон\nТОШКЕНТ, 25 апр — Sputnik. Кеча Ўзбекистонда яна 348 кишида коронавирус инфекцияси аниқланди. Жами касалланганлар сони 89 027 нафарга етди. Бу ҳақда Соғлиқни сақлаш вазирлиги матбуот хизмати хабар бермоқда.Энг кўп касалланганлар Тошкент шаҳри (182), Тошкент (68) ва Самарқанд (40) вилоятларида қайд этилган. Қолган вилоятларда бир нафардан тўққиз нафаргача янги хасталанганлар аниқланган.Мамлакатда касалликдан соғайганлар сони 85 764 (+228) нафарга етган ва соғайиш кўрсаткичи 97 фоизни ташкил қилмоқда.Шунингдек, кеча 1 нафар бемор вафот этган. Шу тариқа пандемия қурбонлари сони 643 нафарни ташкил этмоқда.Айни пайтда тиббиёт муассасаларида даволанаётган 2620 нафар бемордан 238 нафари оғир, 113 нафари эса ўта оғир аҳволда.\n10:17 25.04.2021 (янгиланди: 10:18 25.04.2021)\n© Sputnik / Илья Питалев / Фотобанкка ўтишМедицинские сотрудники входят в красную зону городской клинической больницы\nТОШКЕНТ, 25 апр — Sputnik. Кеча Ўзбекистонда яна 348 кишида коронавирус инфекцияси аниқланди. Жами касалланганлар сони 89 027 нафарга етди. Бу ҳақда Соғлиқни сақлаш вазирлиги матбуот хизмати хабар бермоқда.\nЭнг кўп касалланганлар Тошкент шаҳри (182), Тошкент (68) ва Самарқанд (40) вилоятларида қайд этилган. Қолган вилоятларда бир нафардан тўққиз нафаргача янги хасталанганлар аниқланган.\nМамлакатда касалликдан соғайганлар сони 85 764 (+228) нафарга етган ва соғайиш кўрсаткичи 97 фоизни ташкил қилмоқда.\n24 Апрел, 10:30\nШунингдек, кеча 1 нафар бемор вафот этган. Шу тариқа пандемия қурбонлари сони 643 нафарни ташкил этмоқда.\nАйни пайтда тиббиёт муассасаларида даволанаётган 2620 нафар бемордан 238 нафари оғир, 113 нафари эса ўта оғир аҳволда.


Бош вазирнинг ижтимоий ривожлантириш масалалари бўйича ўринбосари нимага раҳбарлик қилади | NORMA.UZ\nБош вазирнинг ижтимоий ривожлантириш масалалари бўйича ўринбосари нимага раҳбарлик қилади\nВазирлар Маҳкамасининг 05.07.2021 йилдаги 419-сон қарори билан бир қатор низомлар тасдиқланди.\nЎзбекистон Республикаси Бош вазирининг ижтимоий ривожлантириш масалалари бўйича ўринбосарининг функционал вазифалари тўғрисидаги низом (1);\nТаълим ва соғлиқни сақлаш масалалари котибияти тўғрисидаги низом;\nЁшлар, жамоат ташкилотлари, маҳалла ва оилани қўллаб- қувватлаш масалалари котибияти тўғрисидаги низом;\nМаънавият ва давлат тилини ривожлантириш масалалари департаменти тўғрисидаги низом.\nНизомга (1) асосан Бош вазир ўринбосари Олий Мажлис Қонунчилик палатаси унинг номзодини маъқуллагандан сўнг Президент томонидан лавозимга тасдиқланади.\nБош вазир ўринбосари Президентга ва Бош вазирга ҳисобот беради. Унинг фаолияти узлуксиз таълим, соғлиқни сақлаш, ёшлар, маҳалла ва оилани қўллаб-қувватлаш тизимини ислоҳ қилишни мувофиқлаштириш билан боғлиқ масалаларни ҳал этишга йўналтирилган.\nБош вазир ўринбосари мақомига кўра Ҳукуматнинг аъзоси ҳисобланади ва Вазирлар Маҳкамаси Раёсати таркибига киради. У Вазирлар Маҳкамаси ва унинг Раёсати мажлисларида бевосита иштирок этади.\nҚуйидагилар Бош вазир ўринбосарининг вазифалари жумласига киради:\nузлуксиз таълим ва кадрлар тайёрлаш тизими ислоҳотларини мувофиқлаштириш;\nмаънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш ва давлат тилини ривожлантириш фаолиятини мувофиқлаштириш;\nатамашунослик ва топонимик объектларга ном бериш фаолиятини мувофиқлаштириш;\n“йўл хариталари”ни ишлаб чиқиш ва амалга ошириш.\nБош вазир ўринбосари тегишли идоралараро коллегиал органларга раҳбарлик қилади, шунингдек, Бош вазир раҳбарлик қиладиган идоралараро коллегиал органлар фаолиятини ҳамда уларнинг қарорлари бажарилишини ташкил этиш юзасидан назоратни таъминлайди.\nҲужжат Президентнинг “Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида” 2019 йил 21 октябрдаги ПФ-5850-сон, “Туризм, спорт ва маданий мерос соҳаларида давлат бошқаруви тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” 2021 йил 6 апрелдаги ПФ-6199-сон фармонлари ҳамда “Вазирлар Маҳкамаси фаолиятини такомиллаштиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” 2021 йил 10 июндаги ПҚ-5143-сон қарори ижросини таъминлаш мақсадида қабул қилинган.\nҲужжат Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базасида эълон қилинган ва 06.07.2021 йилдан кучга кирди.\nВазирлар Маҳкамасининг бўлинмалари тўғрисидаги низомлар тасдиқланди\nВазирлар Маҳкамасини юридик таъминлаш тартиби ўзгартирилди\nВазирлар Маҳкамасининг ҳарбийлаштирилган тузилмалар фаолиятини мувофиқлаштирувчи бўлими вазифалари белгиланди\nБош вазирнинг молиявий масалалар бўйича ўринбосарининг вазифалари белгиланди\nВазирлар Маҳкамасининг фаолиятига қандай ўзгартиришлар киритилди\nТуризм, спорт, маданият ва оммавий коммуникациялар масалалари котибияти ташкил этилди


Республика таълим маркази директори Шуҳрат Сатторов 1-6-синфларда SCIENCE (табиий) фани ўқитилиши ҳақида маълумот бериб, у туфайли мавжуд дарс соатлари қисқармаслиги, аксинча, таълим сифатини ошириш учун мавжуд фанларнинг интеграцион тарзда ўқитилиши ҳақида маълум қилди.\n«SCIENCE фани амалга киритилишидан олдин халқаро амалиёт, Ўзбекистонда ишлаётган хусусий ва хорижий мактаблар тажрибаси ўрганилди.\nЯнги фан ўқувчиларни кичик ёшидан табиий фанларни ўқишга рағбатлантириш, уларда олам ҳақида яхлит тасаввур пайдо қилишга ёрдам беради. Бунинг билан бола физика-кимё қийин эмас, қизиқ фан эканини англайди ва уни ўрганишга ўзида рағбат сезади.\nSCIENCE фани қайсидир фандан воз кечиш ёки қайсидир фаннинг ўрнига жорий этилаётгани йўқ. Аксинча, таълим сифатини ошириш учун мавжуд фанларнинг интеграцион тарзда ўқитилишини таъминлайди.\nМасалан, ёмғир ҳақида ўрганиш жараёнида бола унинг таркиби, физик хусусиятлари, қайси фаслларда ва қаерларда ёғиши, ёмғир таъсирида Ерда қандай ўзгаришлар бўлиши, ўсимликлар учун фойдаси ҳақида маълумотга эга бўлади.\nSCIENCE фани 1-2-синфда «Атрофимиздаги олам», 3-4 синфда «Табиатшунослик», юқори синфларда эса 4та алоҳида фан, география, биология, физика (6-синфдан бошлаб), кимё (7 синфдан бошлаб) фанларини ўзида бирлаштиради.\nАйни пайтда 1-2-синфда «Атрофимиздаги олам» (1 соат), 3-4-синфда табиатшунослик (1 соат), 5-синфда ботаника, география, физика 1 соатдан, 6-синфда 2 соатдан, жами 12 соат ўқитилади. Ҳозирги таклифларга кўра, SCIENCE фани 1-синфда бир соат, 2-4-синфда икки соатдан, 5-6-синфда эса 3 соатдан, жами 13 соат ўқитилиши тавсия этилмоқда. Шунга кўра, табиий фанлар бошқа фанларнинг соатини қисқартирмайди.\nТабиий фанларни жорий этишдан олдин танлаб олинган мактабларда шу ўқув йилининг тўртинчи чорагида тажриба асосида фанни ўқитамиз. Бу муддатда ўқув дастурлари, дарсликлар, дарс соати таҳлил қилиб кўрилади. Ва тажриба натижалари асосида 13 соатлик таклиф ўзгариши мумкин.\n7-11-синфлардан эса фанларнинг ўқитилиши доимий тартибда давом этади», – деди у.\n17:34 / 03.11.2020\nМактабларда SCIENCE фани жорий этилади


Конашенков: Суриядаги жангариларнинг бир-биридан кўп фарқи йўқ\n15:52 / 30.10.2015\nРоссия Мудофаа вазирлиги АҚШнинг Москвадаги элчихонаси матбуот котибидан Россия томонидан Сурияда ўтказилаётган ҳарбий амалиётларига билдирган муносабати бўйича изоҳ беришни сўради. Бу ҳақда генерал-майор Игорь Конашенковга асосланиб, РИА Новости хабар қилди.\nБироз олдинроқ, элчихона вакили берган интервьюсида Россиянинг Сурияда амалга ошираётган ҳаво зарбаларининг 80 фоизи ИШИДга эмас, бошқа кучларга қарши қаратилгани ҳақида айтиб ўтганди.\nКонашенковнинг айтишича, унда "Россиянинг ҳарбий амалиётлари асосан Сурия мухолифатига қарши қаратилгани" айблови бўйича саволлар бор.\n"Суриядаги гуруҳларнинг бир-биридан фарқи кўп эмас. ИШИД каби ўз асирларининг бошини олиш билан шуғулланадиган "Ал-Нусра фронти" ва "Жайш ал-Фатҳ" жангариларини Сурия мухолифати сифатида қабул қилиш керакми? Жаноб Стивенсдан жавоб кутамиз", дейди генерал.\nБироз олдинроқ, Россия ТИВ вакили Мария Захарова Ғарб ОАВлари орқали Россия самолётлари томонидан Суриядаги ҳаракатларига шубҳа билан қаралган хабарлар тарқатилаётгани русларни ранжитаётгани ҳақида маълум қилганди.\nЭслатиб ўтамиз, Россия 30 сентябрь куни Сурия илтимосига кўра, ИШИДга қарши амалиётлар ўтказишни бошлади.


9 Ноя 2018 2727\nМамлакатимизда олиб борилаётган маданий-маърифий фаолиятга назар ташланса, мунтазам олдинга интилишни, халқаро ҳамкорликлар йўлга қўйилаётганини, миллий меросга ҳурмат ва ҳамиша янгиликка интилишни кузатиш мумкин. Пойтахтимизда ўтказилган V Халқаро симфоник мусиқа фестивали бунинг яққол мисолидир.\nБир неча ўн йиллар мобайнида, яъни 1998 йилдан, унда хорижлик санъат арбоблари – композитор, дирижёр ва мусиқашунослар ҳам иштирок этмоқда. Иштирокчи мамлакатлар географияси йил сайин кенгайиб, симфония ва яккаликда (камер) ижро этилаётган асарлар палитраси ҳам бойиб боряпти.\nМазкур тадбирни Маданият вазирлиги, Давлат консерваторияси, «Тасвирий ойина» ижодий уюшмаси кўмагида Ўзбекистон композиторлари ва бастакорлари уюшмаси ташкил этган. Мусиқа байрами яна ўз кўлами ва миқёси билан барчани лол қолдиради. Бу сафарги фестивалга Россия, Қозоғистон, Чехия, Испания, Австралия ва бошқа жами ўнта давлатдан етакчи композиторлар ва соҳа арбоблари таклиф этилди.\n- Бу йилги дастур катта ва қизиқарли бўлди, - дейди Ўзбекистон композиторлари ва бастакорлари уюшмаси раиси Рустам Абдуллаев. – Учта симфоник, иккита яккалик концертлари бўлиб ўтди, «Согдиана» ва «Omnibus» халқ чолғу оркестрлари биттадан чиқиш қилди. Шунингдек, фестивал доирасида Россия, Вьетнам, Австралия ҳамда Тожикистон композиторлари ассоциация ва уюшмалари раислари билан ҳамкорликда концерт, фестиваль, танлов, симпозиум ва анжуманлар ўтказиш борасидаги меморандумлар имзоланди. Жамоаларимиз хорижликлар билан ишлашга тайёр ва бошқа давлатлардан ўзларига бўлган қизиқшдан фақат хурсанд бўладилар.\nЮқорида келтирилганларидан ташқари хорижлик композиторлардан До Хонг Куан (Вьетнам), Рашид Калимуллин (Россия), Андриан Петут (Австралия), мусиқашунос Хуршед Низомов (Тожикистон) маҳорат дарслари ва учрашувлар ўтказдилар.\n- Тошкентга бундан ўн йил муқаддам келгандим, ана шу давр ичида пойтахтингиз бутунлай ўзгариб кетибди, - дейди Татаристон Республикаси композиторлари уюшмаси раиси, Россия ва Татаристон халқ артисти Рашид Калимуллин. – Шаҳар янада чирой очибди, Ўзбекистон композиторлари ва бастакорлари уюшмаси биносини таниб бўлмайди. Мамлакатингизда маданият ва унинг арбобларининг давлат томонидан қўллаб-қувватланаётгани яратилган шароит ва имкониятлардан ҳам кўриниб турибди. Ижод инсонларни нафақат битта давлат, балки бутун дунё миқёсида бирлаштиради.\nФестивалда республикамизнинг етакчи дирижёрлари, яккахон ижрочилари ва жамоалари ҳам иштирок этди. Концертлар ва тадбирлар Давлат консерваторияси, Ўзбекистон композиторлари ва бастакорлари уюшмаси залларида бўлиб ўтди. Шунингдек, иштирокчилар билан Самарқандаги махсус Болалар мусиқа ва санъат мактабида ижодий учрашув ҳам ташкиллаштирилди.


Россия Ўзбекистонда берилган ҳайдовчилик гувоҳномаларини алмаштирмаяпти\nРусча ҳайдовчилик гувоҳномаси\nРоссия Йўл ҳаракати хавфсизлиги бошқармаси (ГИБДД) Ўзбекистонда берилган аксар ҳайдовчилик гувоҳномалари “халқаро Конценция”га тўғри келмаслигини таъкидлади. Автомобил назорат инспекторлари Ўзбекистонда берилган гувоҳнома эгаларидан 6 ойлик ўқув курсларида қайта ўқиб, маҳаллий ҳайдовчилик ҳужжатини олишни талаб қилмоқда.\nРоссиянинг Санкт-Петербург шаҳридан Озодликка WhatsApp тармоғи орқали мурожаат қилган 37 ёшли фарғоналик Акрамжон маҳаллий Йўл ҳаракати хавфсизлиги бўлинмалари айнан Ўзбекистонда берилган ҳайдовчилик гувоҳномаларини алмаштиришга рухсат бермаётганини билдирди.\nУ автомобил назорат инспекциясида ўзбекистонликларга олти ойлик автомактаб курсларини ўқишни тавсия қилишаётганига гувоҳ бўлганини айтди:\n- Праваларимизни Россияникига алмаштириб, шу ерда ишламоқчи эдик – ўзбекистонликларга мумкин эмас экан! Ҳозир биз такси бўлиб ишлаймиз-да. Санкт-Петербургда “Шоссе Революции” ЙҲХнинг имтиҳон бўлимига бугун бордик. Кўзимиз билан кўрдик – Тожикистон, Қирғизистон гражданлари медкомиссиядан ўтиб, ҳужжатларини топширишаяпти. Айнан Ўзбекистонникини қайтарвораяпти! Бизникини кўриб, “Сенларники халқаро ҳисобланмайди. Алмаштириб бера олмаймиз – сенлар мана шу ерда 6 ой қайта ўқишинг керак!” деяпти. Биз ўқисак, стажимиз йўқолиб, таксичилик қила олмас эканмиз! Бизники “международний” ҳисобланмас экан. Кимга мурожаат қиламиз энди биз!? Ўзбекистонга кетсак – у ерда иш йўқ бизга, биласиз, деди кимга арз-додини айтишни билмаётганини гапирган Акрамжон.\nСуҳбатдош Санкт-Петербургда давлат корхоналари ва бошқа ташкилотлар ҳамда автобус-таксида, асосан, ўзбекистонлик ҳайдовчилар ишлашини ҳам қўшимча қилди.\nТаксичи Акрамжон билан суҳбат\nОзодлик Радиоси бу вазиятга ойдинлик киритиш мақсадида Революция шоссеси, 85 манзили бўйича жойлашган Петербург Йўл ҳаракати хавфсизлиги бошқармасига қарашли Туманлараро қайд-имтиҳон бўлимига расман мурожаат қилди.\nДавлат инспектори Анна Левченко Ўзбекистонда берилган ҳайдовчилик ҳужжати алмаштириб берилмаётганини Озодликка тасдиқлади.\n- Чунки Ўзбекистон ҳайдовчилик гувоҳномаси Халқаро йўл ҳаракати тўғрисидаги Конвенциясига тўғри келмайди. Ўзбекистон Халқаро Конвенция таркибига кирган, аммо ҳайдовчилик бланки Халқаро йўл ҳаракати тўғрисидаги Конвенциясининг 6 Иловасига мос келмайди. Бундай вазиятда фақат битта йўл қолади – Россия Федерацияси автомактабида ўқиш!,- деди инспектор Левченко.\nМутахассис кўрсатган Конвенциянинг “Миллий ҳайдовчилик гувоҳномаси” деб аталадиган 6 Иловасида ҳақиқатан миллий гувоҳномаларнинг шакли, тўлдириш қоидалари ва зарур бўлган барча бандлар номма-ном кўрсатилган.\nАнна Левченко юзага келган вазиятда ишсиз қолаётган юз минглаб ўзбек муҳожирлари ҳолатини Ўзбекистон ҳукумати енгиллаштириши мумкинлигини ҳам маълум қилди.\n- Агарда Ўзбекистон эртага Халқаро Конвенцияга тўғри келадиган ҳайдовчилик гувоҳномасини чиқарса, биз уни алмаштириб бераверамиз. Афсуски, ҳозирча Ўзбекистон янги гувоҳнома чиқаргани йўқ. Янги гувоҳномалар 12 ёки 14 банддан иборат, сизларникида эса фақат 11-та. Ўзбек ҳужжатида ҳалигача А,В,С,D - ҳаммада эса аллақачон А1, В1, С1, D1. Ҳар бир сўз лотинчага транслитерация қилиниши лозим. Хуллас, икир-чикирлари кўп. Ҳар ҳолда, шу ердаги мутахассис кўриб чиқиб, ҳужжат ўтиши-ўтмаслиги ҳақида хулоса чиқаради,- деди Анна Левченко.\nМосква шаҳридаги Россия Йўл ҳаракати хавфсизлиги Бош бошқармасида ҳам Озодлик сўровига ўзбек гувоҳномалари алмаштирилмаётганини маълум қилишди.\nЎзини таништирмаган бошқарма офицери бўлимларга мурожаат қилаётганлар сони ақлга сиғмас даражада кўплигини билдириб, деди:\n- Биласизми, бизга қанча одам мурожаат қилаяпти?! Бутун Ўзбекистонингиз етмайди бунча одамга! Одамларингиз ўқийди, мени билганим. Аввал права билан олдимизга келишсин – ҳар бири борасида алоҳида қарор чиқарилаяпти. Вена Конвенциясига мос келиши лозим. Ҳужжат алмаштирилмаётганлар минглаб ва минглаб! Улар ҳаммаси ўқишга бориши шарт,- деди Москва шаҳар ЙҲХБ вакили.\nГИБДД ходимлари билан суҳбат\nХалқаро йўл ҳаракати тўғрисидаги Конвенция 1968 йилнинг 8 ноябрида Вена шаҳрида қабул қилинган ва кўп ҳолларда “Вена Конвенцияси” деб ҳам аталади. Ўзбекистон Конвенцияга 1995 йилнинг 17 январида қўшилган.\n2017 йилнинг 1 июнидан бошлаб Россияда хориж ҳайдовчилик гувоҳномаларига эга ҳайдовчиларга давлат транспортида ишлаш тақиғи кучга киргани борасида хабар берилган эди. Ишини давом эттирмоқча бўлганлар эса Россиянинг ҳайдовчилик гувоҳномасини олиши зарур.


САЙЛОВЧИЛАР ФАОЛЛИГИ – ДЕМОКРАТИК ИСЛОҲОТЛАР ИФОДАСИ - Ўзбекистон овози газетаси\nМамлакатимизда Президент сайловини кузатган хорижлик кузатувчилар, халқаро ташкилотлар вакиллари ва экспертлар «Press klub: Saylov.uz — 2016» пресс-клубида ҳам бўлиб, бу ерда ташкил этилган матбуот анжуманлари ва брифингларда қатнашди. ЎзА мухбири уларнинг айримлари билан суҳбатлашди.\nМазкур сайлов Ўзбекистон тараққиётини янги босқичга олиб чиқишига хизмат қилиши шубҳасиз. Одамларда мамлакат тақдирига дахлдорлик туйғуси ортгани яққол кўзга ташланди. Бу мамлакатингизда демократик ислоҳотлар амалий натижалар бераётганининг ифодасидир.\n— Сайловда тўртта партиядан номзод тенг шароитларда рақобатлашгани Ўзбекистонда демократик андозалар даражасидаги профессионал сайлов тизими яратилганидан далолатдир.\nСайловни биз билан келган бир гуруҳ журналистлар ҳам кузатди. Матбуот анжуманларидан, жойлардан тезкор репортажлар бериб борди. Бу ҳам сайловнинг адолатлилиги, очиқ-ошкоралигининг исботи.\n— Ўзбекистоннинг Биринчи Президенти Ислом Каримов мамлакатнинг мустақил ривожланиш йўлини белгилаб берди. Бугун халқингиз бу йўлда юксак марраларни қўлга киритаётир.


АҚШ Гулнора Каримовага қарши санкциялар муддатини узайтирди – Газета.uz\nАҚШ Гулнора Каримовага қарши санкциялар муддатини узайтирди\nАҚШ президенти Гулнора Каримовага қарши санкциялар тўғрисидаги фармоннинг амал қилиш муддатини узайтирди.\nLotinchada 19 декабр 2018, 10:57 Сиёсат\nАҚШ президенти Дональд Трамп 18 декабрь куни 2017 йил 20 декабрдаги «инсон ҳуқуқларини бузиш ва коррупция учун жавобгар» 13 киши ва 39 та ташкилотга қарши санкциялар жорий этишни кўзда тутувчи 13818-сонли фармонининг амал қилиш муддатини узайтирди. Рўйхатда Ўзбекистоннинг биринчи президенти қизи Гулнора Каримова ҳам бор.\n«Бутунлай ёки сезиларли қисми Қўшма Штатлардан ташқарида содир бўлаётган инсон ҳуқуқларининг бузилиши ва коррупциянинг тарқалганлиги ва жиддийлиги халқаро сиёсий ва иқтисодий тизимлар барқарорлигига таҳдид солишда давом этмоқда», — дейилади Дональд Трамп баёнотида.\n«Шу сабабдан ва инсон ҳуқуқларининг жиддий равишда бузилиши ҳамда коррупция муносабати билан мен 12818-сонли ижро фармонида белгиланган фавқулодда ҳолат режимини бир йилга узайтиришга қарор қилди», — деди АҚШ президенти.\nИнсон ҳуқуқларининг бузилиши ва коррупцияга жавобгар шахслар ва ташкилотларга қарши санкциялар Россиядаги инсон ҳуқуқлари бузувчиларига нисбатан 2012 йилда жорий этилиб, 2016 йилда глобал мақомга эга бўлган «Магнитский қонуни» доирасида жорий этилди.\nСанкциялар АҚШ юрисдикциясидаги барча активларни блоклаш, Америка фуқароларига санкцион рўйхатдаги шахс ёки ташкилот билан бирор-бир келишувларни тузишни тақиқлашни кўзда тутади.\nАҚШ тахминига кўра, Гулнора Каримова «кучли уюшган жиноий бирлашмага раҳбарлик қилиб, бизнес экспроприацияси (мажбурий равишда тортиб олиш — таҳр.), бозорларни монополлаштириш қилиш, пора олиш ва рэкет учун давлат ресурсларидан фойдаланган».


Коринни йукотиш - усуллари, йуллари, машклар, пархез ва сув ичиш тартиби » Шерлар, туш табири, Афоризмлар, Маноли сузлар 2020 - Vatanda.CoM\nVatanda.Com » Саломатлик » Коринни йукотиш - усуллари, йуллари, машклар, пархез ва сув ичиш тартиби\nКандай килиб коринни йукотиш мумкин? Жисмоний машклар ва овкатланиш тартибини узгартиришга вакт хам, асаб хам, куч хам булмаса, куйидаги оддий тавсиялардан фойдаланинг. Демак, машклар, озиш учун пархезлар ва тавсиялар, корин мушакларини яшириб турган ортикча сувларни чикариб ташлаш усуллари хакида батафсил.\nИнсон танасида бир неча ёг турлари (тери ости, ички аъзолар атрофида, корин парда орти ёглари) мавжуд булиб, озиш учун хар бири махсус стратегияни талаб килади. Бундан ташкари, тери ости ёги хам бир турда емас, шунинг учун кориндаги ёгларни йук килиш ёки оёк ва сонларни оздириш жуда кийин.\nИккита мухим фарк мавжуд:\nБиринчидан, организм тананинг турли кисмларида турли микдорда ёг саклайди — коринда туйинган ёг кислотаси йигилади, шунинг учун абдоминал ёг нисбатан каттикрок.\nИккинчидан, турли тери ости ёглари организм томонидан ишлаб чикарилган гормонларга турли хил жавоб кайтаради\nМУАММОЛИ СОХАЛАРДАГИ ЁГЛАР\nЭркакларда ёнларда, белнинг ва кориннинг пастки кисмидаги йуглар жисмоний ва гормонал тузилиши буйича аёллардаги сон ва думба ёгига ухшайди. Ушбу «муаммоли жойлар»даги ёг тупланиши ва ундан халос булиш стратегияси буйича танада тупланадиган бошка ёглардан фарк килади.\nАгар ички аъзоларнинг вистсерал ёги адреналин ошишига жавоб реактсияси кайтарса ва инсулинга деярли кайтармаса (бошкача килиб айтганда, уни йукотиш учун пархездан кура кардио мухимрокдир), демак муаммоли сохалардаги ёглар авваламбор инсулин даражаси ва ратсионидаги углеводлар гликемик индексига богликдир.\nЮкори гликемик индексга эга тез углеводлар истеъмол килиш конда канд микдорининг кескин ошишига сабаб булади. Канднинг юкори даражаси хавфли ва мияни зарарланишига олиб келиши мумкинлиги сабабли, организм уни иложи борича тезрок пасайтиришга уринади ва ортикчасини ёг депоси захираларига утилизатсия килади.\nИнсулин ортикча микдордаги глюкозани утилизатися килишга ёрдам берадиган асосий гормондир.\nДархакикат, гормон организм хужайраларини энергия олиш кобилиятини очадиган «калит» дир. Кориннинг пастки кисми, ён томонлар ва думбадаги ёглар купрок инсулинга жавоб кайтаради ва кучмас маънода калорияларни тулик шимиб олади.\nСир эмас, корин ширинликлар ва ёгли махсулотлар истеъмол килишда катталашади. Шакар инсулин даражасини оширади, хужайраларни энергия олиш имкониятини очади ва озик-овкатдан олинган ёг тана ёг захирасининг шаклланиши учун идеал курилиш материалига айланади.\nАгар сиз коринни йукотишни ва ёнлардан кутулиш истагида булсангиз, биринчи навбатда гликемик индекс назариясини урганиш ва оддий углеводларни маскимал даражада камйтириб, сабзавот ва бошка клетчатка манбалари микдорини оширишингиз керак. Илмий тадкикотлар бу организмда инсулин ишлаб чикарилишини меъёрлаштиришини курсатди.\nКОРИННИ ЙУК КИЛИШ УЧУН МАШКЛАР\nИнтервал очлик ёки даврий паст углеводли пархез ва кардио машгулотлари ёрдамида ёгнинг ёкилиши фаоллашади. Пархезда хафтанинг маълум кунларида суткалик углевод микдори 50-60 граммгача булади. Кардиони эрталаб, оч коринга бажариш яхширокдир.\nУшбу услуб гормон ишлаб чикариш механизми узгартиради ва кориндаги ёгларни инсулинга булган каршилигини оширади. Организм энергия етишмаслиги шароитида фаолият курсатишга куникади ва имкони булганда ортикча энергияни осон жойларда туплайди, муаммоли «узок» жойларда эмас.\nЮгуриш, тез юриш ва бошка шу каби уртача темпдаги харакатлар 30-45 дакика давомида юрак уришини дакикасига 130-145 тагача чикарадиган кардио хисобланади. Бу конда инсулин даражасини камайтириш ва адреналинни оширишга ёрдам беради. Бу ёг тукималарида кон айланишини яхшилаш ва ёгни ёкиш механизмини ишга тушиши учун етарли булади.\nБирок, эркакларда корин ёглари ва аёлларда ён ва думба ёглари рецепторлари бошкача ишлайди. Адреналин уларга таъсир килиши натижасида кон айланишини камайтиради, ёг ёкилишини олдини олади — шунинг учун кардио вактида корин совук булиб колади. Кориндаги ёгни йукотиш учун махсус ёндашувлар талаб этилади.\nАргамчида сакраш югуришга караганда купрок калория йукотишга ёрдам беради. Бунда тананинг марказий кисми, оёк ва кул мушаклари фаол булади.\nПланкани ушлаб туриш вактида тананинг марказий кисми, оёклар ва куллар мушаклари ишлайди. Бир вактнинг узида хам калория сарфлайсиз ва хам корин мушакларини чиниктирасиз. Бу машкдан кейин корин тортилганини дархол сезиш мумкин.\nУшбу фундаментал машк бажарилишида думбалар ва сон мушаклари хам ишлайди. Натижада корин билан бирга оёклар хам соглом куринишга келади. Машкларнинг интенсивлигини аста-секин ошириб бориш мумкин.\nАёлларга 5 кгдан огиррок юк билан утириб-туриш машкини бажариш тавсия этилмайди.\n“Вакуум” машки кориннинг кундаланг мушакларини чиниктиришга ёрдам беради. Шугулланмаган одамларда бу мушаклар уз тонусини йукотади. Шу сабабдан корин деворлари чузилади ва кориннинг хажми катталашади. Ушбу машк мушакларни тонусга келтиришга ёрдам беради ва ёгли катламлар йуколишидан олдин корин кичрая бошлайди.\nКОМАТНИ ТИК ТУТИШ\nЁдингизга тушиши билан елкаларингизни тугирлаб, корнингизни ичингизга тортинг. Агар эсингиздан чикиб колаверса, умурткани текислайдиган корректор ёки тегишли тиббий гаджетни харид килинг.\nБиз куп холатларда коматни тик тутишнинг таъсирини етарлича кадрламаймиз. Умуртка погонасини тугрилаш коринни визуал жихатдан билинтирмасликка, буйни баландрок курсатишга ёрдам беради.\nОВКАТНИ ЯХШИЛАБ ЧАЙНАШ\nТушлик ёки кечки овкатни канча сифатли чайнасангиз, у ошкозондан шунча кам жой олади. Бу эса ошкозон тулиб, корин чикишига олиб келмайди демакдир.\nБундан ташкари, таомни канча узок чайнасангиз, шунча камрок ейсиз, чунки сиз чайнагунга кадар мия туйганлик хакида сигнал беради ва сиз ейишдан тухтайсиз. Бу ортикча калория йигмаслик имконини беради ва истикболда корин холатига хам таъсир килади.\nБУРУНДАН НАФАС ОЛИШ\nБир карашда, галати маслахатдек туюлиши мумкин, бирок амалий. Гап шундаки, огиздан нафас олинганда биз ичимизга хаво ютамиз ва бу корин чикишига сабаб булади. Худди шу сабаб куп сакич чайнамаслик тавсия килинади. Овкатдан кейин сакич чайнаш урнига спрей ёки ялпизли конфеталардан фойдаланган маъкул.\nГОРМОНЛАР ДАРАЖАСИНИ НАЗОРАТ КИЛИШ\nАёллик гормони хисобланган эстрогеннинг меъёрдан чекиниши купинча вистсерал ёгнинг пайдо булишига олиб келади – у купрок коринда тупланади. Шу боис шифокорга куриниб, эстрогенга тахлил топшириш ва зарурат тугилганда уни нормал холатга келтиришга эринманг.\nЁГ ТУКИМАСИДА СУВ УШЛАБ ТУРИЛИШИ\nОдатда, тери ости корин ёги ва сондаги ёглар 90% триглитсеридлар ва 10% сув ва бошка хужайралараро суюкликдан ташкил топган. Бирок, вазн ташлашда ёг тукимасида сув ушланиб колиши кузатилиши мумкин – ёкиладиган триглитсерид урнига ёг хужайралари шимгич каби сувни шимиб ола бошлайди.\nКиши озишни бошлайди ва ёглардан кутулади, лекин тананинг хажмлари ва вазни узгармайди. Бундай холда танадан ортикча суюкликни чикариб ташлаш учун махсус пархез керак. Бундан ташкари, сийдик хайдовчи чой ва сауна хам самарали булади. Айнан шу тарзда озиш учун хаммомнинг фойдалари хакида афсона пайдо булган.\nЭркакларда корин йукотиш ва аёлларда сондаги ёгларни йукотиш стратегияси – конда глюкозани чукки курсаткичларга чикишига йул куймаслик учун юкори гликемик индексли углеводлардан воз кечиш ва инсулинга каршиликни ошириш учун оч коринга кардио машкларни бажаришдир.\nБундан ташкари, сувдан халос булиш учун курутадиган пархез керак. Умумий вазнни камайтириш учун эса озиш сирлари сахифасидаги тавсиялар билан танишиш мумкин.\nОдина 22 июня 2020 05:46\nАссалому алейкумйошим 37 да 85 киломан илтимос озишим учун тавсия берсангиз 5 та тукканман маслахатигизни кутаман рахмат олдиндан\nДилфуза 5 июня 2020 18:49\nMen 35yoshdaman 80kgman ozishim kerak xar kuni ertalab yuraman yuguraman natijasi bilinmaydi nima qilsam bõladi\nОйбек 23 мая 2020 01:28\nАссалому алейкум Азиз йуртдошларим ва диндошларим барчарингга рузаи рамазон ойи Муборак булсин ва келотган хайит байрами муборак булсин йошим 25 буйдокман. Вазнм 94клгрм корним осилган белим осилган маслахат Беринг дорилари булса агар гарантийа булса тавсия килинг\nгузал 18 апреля 2020 07:25\nА алекум ёшми 45да возн 78кл корн сохаси ослган шуни ёкоти керак


15 Сентябрь 2021 21:17\nNUR-SULTAN. Kazinform – Қозоғистон Президенти Қасим-Жомарт Тоқаев Тожикистон Президенти Эмомали Раҳмон билан учрашди, деб хабар беради Ақорда.\nҚозоғистон Президентининг Тожикистонга амалий ташрифи Тожикистон Президенти Эмомали Раҳмон билан учрашувдан бошланди. Учрашув чоғида Қасим-Жомарт Тоқаев Эмомали Раҳмонга меҳмондўстлик учун миннатдорлик билдирди.\nПрезидент Душанбе шаҳрида бўлиб ўтадиган КХШТ Коллектив хавфсизлик кенгаши ва Шанхай ҳамкорлик ташкилотига аъзо давлатлар раҳбарлари кенгашининг сессиясида долзарб глобал муаммоларни муҳокама қилиш муҳимлигини таъкидлади.\n«Меҳмондўст Тожикистон мамлакати, Душанбеда бўлажак саммитларга юқори даражада тайёрлигини намойиш этмоқда. Бизнинг томонимиз вазирлар даражасида керакли ҳужжатларни расмийлаштирди. Ўйлайманки, биз учрашув давомида имзоланадиган ҳужжатларни муҳокама қиламиз», - деди Қозоғистон Президенти.\nТомонлар икки томонлама форматда ҳам, кўп томонлама тузилмалар доирасида ҳам биргаликдаги ҳаракатларни мувофиқлаштиришга тайёр эканликларини қайд этишди.\nКалит сўзлар: Дипломатия, Халқаро алоқалар, Марказий Осиё, Ташриф,


Самара – Шимкент трассасида автобус ағанаб кетди - Фарғона.Ру ахборот агентлиги\nСамара – Шимкент трассасида автобус ағанаб кетди\n23.11.2018 13:42 msk\nСамара – Шимкент трассасидаги қутқарувчилар. Abctv.kz сайти фотоси\nРоссиядан уйига қайтаётган 34 нафар ўзбекистонликни ташиб келаётган автобус Самара – Шимкент трассасида ағанаб кетди, деб хабар беради КазТАГ. Воқеа 22 ноябрь куни Аральск шаҳридан 40 км олисда юз берган. Оқибатта битта йўловчи ўлган, иккитаси шифохонага ётқизилган. Аральск тумани акимати ходимлари томонидан 17 та йўловчи меҳмонхонага жойлаштирилган, қолганлари мустақил равишда уйига қайтган.\nАвтобус салонида 36 та одам бор бўлиб, улардан иккитаси Қозоғистон фуқароси бўлган ҳайдовчилардир. Автобус нима сабабдан ағдарилиб кетгани тўғрисида бирорта маълумот берилмаган.\nКейинги кунларда Қозоғистонда жамоат транспортлари иштирокида бир неча йўл ҳодисалари юз берди. 21 ноябрь куни Караганда вилоятида йўловчи автобуси юк машинаси билан тўқнашиб кетган. Натижада 27 нафар йўловчи шикастланган, битта одам ўлган. 16 ноябрь куни Қизилўрда вилоятида иккита автобус тўқнашиб кетган. Оқибатта иккита одам ўлган, 14 нафар йўловчи шифохонага ётқизилган, улардан иккитаси ёш бола бўлган.\nШу йилнинг 18 январь куни Актўбе вилотининг Самара – Шимкент трассасида ўзбекистонликларни Россияга олиб кетаётган автобусда ҳалокат юз беради. Қозоғистон ИИВ маълумотига кўра, автобус бузилиб қолади, ҳайдовчилар салонни иситмоқчи бўлганда “эҳтиётсизлик туфайли тўқилиб кетган бензин” сабаб автобусда ёнғин пайдо бўлади. Мазкур фожиада 52 нафар ўзбекистонлик ёниб кетган. Оқибатда иккита йўловчи ва учта ҳайдовчи омон қолади. Ноябрь бошида ҳайдовчиларнинг ҳар бири беш йилдан қамоқ жазосига ҳукм қилинди.


Қирғизистонда Ўзбекистондан меҳнат муҳожирлари кўпаймоқда\nҚирғизистонда Ўзбекистондан меҳнат муҳожирлари кўпаймоқда, бироқ уларнинг аниқ сони ҳақида маълумот давлат идораларида ҳозирча йўқ.\nҚирғизистон Давлат Миграция хизмати Ўзбекистондан келган меҳнат муҳожирларига мурожаат қилиб, қонунларга итоат этишгга чақирди ва қонунлар бузилган тақдирда жаримага тортилишлари борасида огоҳлантирди.\nЎзбекистон билан чегаралар очилганидан сўнг Қирғизистонда қурилиш ва қишлоқ хўжалигида ишлаш мақсадида ўзбекистонликларнинг келиши кўпайгани кузатилмоқда. Бишкек, чегара яқинидаги Ўш, Баткен ва Жалолобод вилоятларидаги иш берувчилар сифатли ва арзон ҳақ эвазига иш бажарадиган ўзбекистонлик меҳнат мухожирларини қадрлашади.\nАйни дамда Жалолобод вилоятидаги пахта далаларида Ўзбекистондан келган ёш аёллар меҳнат қилмоқда. Уларга бир кун учун 250-300 сом (3,5–4,5 АҚШ доллари) миқдорида хақ тўланади. Мигрантлар иш берувчиларнинг уйларида истиқомат қилади.\nЎш, Баткен ва Жалолобод вилоятларида Ўзбекистондан келган қурувчиларни ҳам осонлик билан топиш мумкин. Бугун уларни қурилаётган кўп қаватли уйларда учратиш мумкин. Новқат туманида яшовчи Сайдулла Керимов сарой қуриш учун бир неча ўзбекистонлик қурувчини жалб қилди. Унинг айтишича, маҳаллий қурувчиларга қараганда, ўзбекистонликларни жалб қилиш арзонга тушар экан. "Биз улар ҳисобга туришини билар эдик, аммо зарур хужжат олишлари кераклигини билмаганмиз. Бу нарсаларни давлат аҳолига тушинтириши керак", - дейди Керимов.\nБозор-Қўрғон, Сўзоқ ва Новқат туманида истиқомат қилувчилар ўзбекистонликларни ишга жалб қилган одамлар текширилаётгани борасида хабар беришди. Қонунга биноан Ўзбекистон фуқароси Қирғизистон ҳудудига кириб келганидан беш кун ўтиб рўйхатга олиниши керак, акс ҳолда у 10 минг сом (150 долларга яқин) миқдориида жаримага тортилади. Қонун бузилиши такрорланадиган бўлса, у ҳолда Ўзбекистон фуқароси депорт қилинади.\nИш берувчи Давлат миграция хизматига мурожаат қилиши ва рухсат берувчи ҳужжатни олиши керак. ИИВ, ТИВ, Давлат Миграция хизмати вакилларидан иборат Комиссия сўровни ўрганиб чиқади ва икки ҳафталик муддат ичида рухсат бериш ёки бермаслик масаласини ҳал қилади. Давлат миграция хизмати раҳбарининг ўринбосарни Алмаз Асанбаевнинг таъкидлашича, Қирғизистонда Ўзбекистондан келган меҳнат муҳожирларнинг сони ортиб бормоқда, бироқ уларнинг аниқ сони ҳақида маълумот йўқ.\nХорижлик фуқарога рухсатнома бу ўринга Қирғизистон фуқароси даъвогарлик қилмаган тақдирдагина берилади. Рухсатсиз иш бериш учун жарима миқдори 10 минг сом (150 АҚШ доллар)ини ташкил қилади. Қирғизистонлик иш берувчига нисбатан жиноий жавобгарлик кўзда тутилган.


Тайванлик қизнинг ғайриоддий бармоқлари ижтимоий тармоқ фойдаланувчиларини ҳайратга солди(Фото)\nДобавлено: 02.06.2016, 12:14\nТайванлик қиз бир қараганда қўл бармоқларини эслатувчи оёқ бармоқлари акс эттирилган суратларини ижтимоий тармоққа жойлади, деб хабар берди “Lenta.ru” нашри. Қизнинг постига Daily Mail нашри эътибор қаратган.\nИсми-шарифини ошкор қилмаган қиз Тайван университетининг талабаларидан бири эканлигини маълум қилган. Оёқ бармоқлари худди қўл бармоқлари каби узунлигини, бу борада унга ҳеч ким тенг келолмаслигини исботлаш мақсадида суратни ижтимоий тармоққа жойлаганлигини билдирган.\nҚизнинг бўйи бор-йўғи 151 сантиметр бўлса ҳам, оёғидаги бармоқларнинг энг узуни 5 сантиметрни ташкил этади.\nТалаба қизнинг айтишича, бундай узун бармоқлар атрофдагиларнинг диққатини жалб қилиб, турли ҳазил-мазахларга сабаб бўлган. Ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари қизнинг кўнглини кўтариб, оёқ бармоқлари жуда чиройли эканлигини, аввалига ҳақиқатан ҳам уни қўл бармоқларидан ажрата олмаганликлари ҳақида изоҳ ёзиб қолдиришган.


Бирданига 3та: Ерга хавфли астероидлар яқинлашмоқда - NASA\n12:21 23.12.2020 (Янгиланган 12:27 23.12.2020)\nNASA олимлари берган маълумотларга кўра, бирданига 3та хавфли космик жисмлар Ерга яқинлашмоқда. Улар 25 декабрь куни Ер яқинидан тахминан 3 миллион километр масофада учиб ўтади.\nТОШКЕНТ, 23 дек — Sputnik. NASA олимлари берган маълумотларга кўра, бирданига 3та хавфли космик жисмлар Ерга яқинлашмоқда, улар 25 декабрь сайёрамизга яқин масофада учиб ўтишади.\nУлардан энг каттаси 501647 (2014 SD224) астероиднинг масофаси Ердан тахминан 3 миллион километрни ташкил қилади.\nОбъектнинг диаметри тахминан 200 метрни ташкил қилади.\nУ Ер яқинидан анча тез-тез учиб ўтади: астероид охирги марта шу йилнинг январида кузатилган. Кейинги сафар у яна 2021 йил декабрида сайёрамизга яқинлашади.\n"Потенциал хавфли" гуруҳга 0,05 астрономик бирлик ва диаметри тахминан 140 метр бўлган барча космик жисмлар киради.\nЭслатиб ўтамиз, 17 декабрь куни самолёт катталигидаги астероид Ерга яқинлашаётгани ҳақида хабар берилганди: диаметри 26 дан 52 метргача бўлган.\nБундан ташқари, 21 декабрь куни Ер аҳолиси камдан кам учрайдиган ноёб самовий ҳодиса - Юпитер ва Сатурн яқин келиши ҳодисасига гувоҳи бўлишди. Бу ҳодиса охирги марта 794 йил олдин юз берган.\nСША, АҚШ, Астероид, NASA (АҚШ аэронавтика ва космикни ўрганиш миллий идораси)


Эркакнинг ўрни… — Huquq\nHome / / Эркакнинг ўрни…\n10.10.2019\t, Муносабат 240\n“Маҳаллада дув-дув гап” фильмини кўрмаган киши бўлмаса керак. Унда шундай саҳна бор: аёли гўё чарчаб келаётган эрининг қўлидан сумкаси, елкасидан кители ва бошидан шляпасини олиб, уни айвонга ўтқизади. Дам ўтмай оёғи тагига тоғорача қўйиб, оёқларини ювгач, юқорига чорлайди. Бу ҳолга кўникиб қолган Арслон эса пинагини ҳам бузмайди. Ҳатто… бир оғиз раҳмат ҳам…\nАлбатта, бу ўша эркакнинг феълидан келиб чиққан ҳолат. Бизнинг айтмоқчи бўлганимиз эса бошқа нарса.\nСиртдан қараганда, оиланинг “шеф”идек кўринган Ойпошшадек аёл ҳам қай кайфиятда бўлмасин, ўзининг хотинлик бурчини аъло даражада бажариб қўяди. Ҳа, “бу 60-70 йил аввалги кино… Ўшанда шундай олинган-да…” дегувчилар ҳам топилар. Шаксиз! Чунки ўша давр аёллари учун ҳаёт, турмуш тарзида эрнинг ўрни юқори бўлган. Шу боис оиладаги келишмовчиликларга эркак барҳам берган. Сўнгги сўзни у айтган!\nЭрининг сўзини икки қилиш у ёқда турсин, юзига тик боқа олмаган аёлга “ажрашаман” деган фикр бутунлай ёт бўлган. Оиланинг қадри баланд, ҳурмати улуғвор бўлган.\n— Бугунги кунда эрнинг ҳам кераги бўлмай қолди. Бир-иккита бола туғиб олсанг, қариганингда ўшалар кунингга ярайверади…\n— Нимасини айтасан?! “Ундай тур, бундай юрма…”, “Анавини қил, буни қил…”. Ҳаммаси жонга тегади бу эркакларнинг…\nАйрим аёлларнинг гоҳи қулоққа чалинадиган бу каби гап-сўзларидан кимдир ёқа ушлайди, кимдир парво ҳам қилмайди.\nТўғри, масалага шу аёллар кўзи билан боқсак, улар “эркинлик” сари интилаётган чиқар. Аммо бир нарсани унутишга ҳаққимиз йўқки, фарзандлар тарбияси ҳам отасиз шунга яраша “эркин” бўлади. Оилага, жуфти ҳалолига содиқликни, унинг хизматини қилишни оғир билган аёлга эртага шу фарзандлари хиёнат қилмайди деб ким кафолат бера олади?\nДарҳақиқат, бола тарбиясида отанинг ўрни беқиёс. Ота тарбиясини кўрмаган бола жилови бўш от мисол. Қачон хоҳласа, жиловини узиб кетиши мумкин. Бу — масаланинг бир томони. Иккинчиси эса — борди-ю ақл-ҳушли фарзанд бўлиб ўсганида ҳам орзу-ҳавасли жойлари борки, отасиз ҳаётнинг ўша жойлари татимайди. Бола ўксинади. Отаси тирик бўла туриб унинг меҳрига зорлигидан ўкинади.\nХалқда “Тўрт кўз тугаллик билан саодатга етказсин” деган гап бор. Хўш, бу нима дегани?! “Тўрт кўз”, яъни икки жуфт кўз. Бу эр-хотин, ота-она кўзига ишора эмасми?! Демак, саодат уларнинг бирлигида экан-да?!\nЧиндан ҳам рўзғорда бироз етишмовчилик бўлса ёки бошқа бир чигаллик туфайли ўртада низо чиқади. Бундай кезларда аёлнинг ақли расолиги, кези келганда эрнинг жаҳлига мулойимлик билан жавоб қилишга ўзида куч топиши оилани доимо фароғатга чорлайди. Арзимаган можароларни рўкач қилиб, ажрашишга шошган аёл барибир бунинг жабрини тортишини ҳаётда кўп кўрганмиз.\nСен эмас, сиз десак…\nБу мулоҳазаларни қачонлардир қоралаб қўйган эканман. Мавриди келганди, яна эсладим.\nТуманлардан биридамиз. Ажрашиш арафасидаги икки-уч оилани яраштириш ниятидаги гуруҳга ҳамроҳлик қилишимга тўғри келди. Асаблар тоза таранглашди. Кечагина сипо бўлиб ўтирган келинларнинг оғзидан чиқаётган гап-сўз, катталарга нисбатан беписандлик, қуда-андаларнинг бир-бирини ҳақоратлаши дилларни доғлади. Қайтаётиб бир отахон билан гурунглашиб қолдим. Эгнида оҳорли, дазмолланган яктак (одатда ёши улуғ отахонларни кир кийимда учратаверганимдан у кишига алоҳида эътибор қаратувдим ўшанда). Соқоли чиройли кузалган. Юзидан нур ёғилади. Гап айланиб ўша сонияларда меъдамга уриб бўлган қайнона ва келин муносабатига тақалгач, ота гап бошлади.\n— Менинг тилла келиним бор. Саломат — келинларнинг каттаси. Бундан йигирма йил аввал оиламизга тушган. Илиқ муомаласи, ширин таомлари ўз йўлига-ю, оиламиз шаъни, фаровонлиги учун жон куйдириши алоҳида таҳсинга лойиқ.\nУ келин бўлиб тушганида биз ёш эдик. Аёлим баъзан дилини ранжитса-да, у миқ этмас, бировга нолимас, яна жилмайиб айтганини қилиб кетаверарди. Кейинги фарзандларимни ўқитиш, уйлантириш, узатиш ташвиши бошланганда ҳам ўғлим билан бирдай ёнимизда турди. Аммо… Афсуски, худо уни фарзанддан қисди. Биз оиламизни тарк этишини асло хоҳламасдик. Лекин қариндош-уруғ унда-бунда гап қилишар, хотиним билан мени ўғли зурриёдсиз ўтаётганини ўйлашмаяпти деб айблашарди. Бу гаплар албатта аёлимга ҳам таъсир қилмай қолмасди. Баъзан феъли ўзгариб, ўғлимизни хотинидан ажрашишга ундамоқчи бўларди. Лекин ўғлим “фарзандсиз ўтсам ўтаманки, хотинимдан ажрашмайман” дерди.\nТақдирни қарангки, иккинчи қизим туғиш жараёнида вафот этди. Фарзанд доғи мени ҳам, аёлимни ҳам эгиб қўйди. Бир ўғил, бир қизини куёвим бизга ташлаб, тезда уйланиб олди.\nКелиним бутун вужуди билан икки болани бағрига олди. Аллоҳнинг иродасими, янги чақалоқни қучоқлаб, аллалаб ўтирса, кўкрагига сут келибди. Мана, ўша чақалоқ бу йил ўн тўртга киради. Катта қизини узатдик.\nХотиним ҳар гал келинга “Сиз менинг қизимсиз. Мендан кейин оиламизнинг барча йўл-йўриғини сиз бошқарасиз. Фарзандларингизнинг роҳатини кўринг” дерди.\nЎтган йили қайтиш қилди раҳматли. Шундан бери Саломат иссиқ-совуғимдан доим хабардор. Мен уни аёл эмас, фаришта деб ўйлайман.\nОтахоннинг ҳикоясидан жуда таъсирландим. “Қандай бағрикенг аёлларимиз бор-а?!” дея ҳавас қилдим. Икки-уч кундан сўнг эса…\nБекатда икки дугона бор овозда суҳбатлашаяпти.\n— Кеча сериал кўраман деб овқатим эсимдан чиқиб кетибди. Ўлгур тагига олиб, кўмирга айланибди ҳамки, ҳидини сезмабман… Эрим бир нима демади-ю, тумтайиб ётиб олди. Қайнонам ҳам келиб қозоннинг аҳволини кўрди-ю, ҳеч нима демади. “Э-э, оч қолсанг, менга нима?!” дедиму, ўзим иккита тухумни қовуриб еб олдим… Уларни чақиргим келмади…\n— Вой, боплабсан! Кеча мен ҳам эримнинг танобини тортиб қўйдим. Ўртоғининг туғилган кунидан кайфияти чоғ келди. Уйларни йиғиштиришга вақт тополмагандим. Шуни баҳона қилиб ўзича нималардир деган бўлди. Кейин “Чарчадим, пича дам оламан” деб энди диванга чўзилувди, “Ойим қилган мебелга ётишни биласиз, қизи ёмон бўлдими?!” дедим. Рост-да, менсиз туғилган кунга борди, индамадим. Энди яна менинг ишларимдан кир қидиришига бало борми?! Гапим нафсониятига тегиб кетдими, хўмрайганча полга кўрпача солиб ётиб олди. Эрталаб нонушта ҳам қилмай ишга жўнаворибди. Зарда қилсанг ўзингга! Тўғрими?!\nБу суҳбатни эшитганлар ҳар икки жувонга ғалати қараб қўйиб, нари кетишди. Мени эса хаёл оғушига тортди. Кўнгилни бундай чилпарчин қилишларнинг қайтими қандай бўларкин-а ҳали?! Ботган кун-ку, қайтиб чиқар-а… Аммо бахт қуёшингиз қайтиб чарақлармикан?!\nКеча ўзи ва онаси оч ётиб қолганидан ори келган эрингиз бугун тўртта кабобни нон орасига солиб келиб, онаси билан еб ўтирса-ю, сизга кел демаса, аҳволингиз нима кечади?! Бошқа вақтлар эрингиз нарса келтирса, нақ байрам бўлиб кетарди, а? Қайнонангиз олдига дастурхон ёзиб, иссиқ чой дамлардингиз. “Олинг-олинг” қилиб ўтирардингиз. Энди бундай бўлмаса керак… Негаки, кеча оилангиздагиларни писанд қилмай қўйганингизни ошкор этдингиз. Бундан уялиш ўрнига дугонангизга мақтанаяпсиз. Эрингизни, қайнонангизни орқасидан бўлса-да сенлаяпсиз. Дилингизда уларга ҳурмат йўқ, меҳр йўқ. Чамаси, қозоннинг кўмирга айланиши ҳам биринчи марта эмас чоғи… Ана шундай иккинчи, учинчилар сизни бу уйга омонат қилиб қўймасайди деган ҳадигим бор…\nХато қилганингиздан уялиб, “Вой, ойижон, шундай бўлиб қолибди. Яхшики, дадам йўқ. Бўлмаса, уятдан бошимни қандай кўтариб юрардим?!” деганингизда уни ўзингизга яқин олаётганингизни, ундан паноҳ излаётганингизни, уйдаги эркакларнинг ҳурматини жойига қўяётганингизни кўрсатардингиз холос. Сиздаги самимият қайнонага кўчиб, ёнингизга тушиб тезда бошқа овқат тадоригини кўрармиди?! Бўлган воқеа эркакларга сездирилмай, орангизда сир бўлиб қоларди эҳтимол. Қайнона-келинни ана шу нарсалар бир-бирига яқин қилади билсангиз! Сиз эса у билан ўртангизда жар пайдо қилдингиз.\nДугонангиз ҳам аллақачон шу “мартаба”га эришган кўринади. Ишқилиб, эри кечқурун уйига қайтсин-да…\nМана бу манзара энди бутунлай бошқа…\nБошда ҳам оила — муқаддас маскан дедик. Бунда аёлнинг ўрни ўзгача эканини таъкидладик. Аммо… аёл уйим-жойим деса-ю, эр кўчани ўйласа… Бундан Яратганнинг ўзи асрасин!\nМадамин ҳам оила қадрига етмайдиганлар тоифасидан эди. Хотинини уриб-хўрлашдан уялмасди. Гулчеҳра билан турмуш қуришганида кўпчилик ҳавас қилди уларга. “Кўз тегмасин, худди узукка кўз қўйгандек бир-бирига ярашганини қаранг!” дейишди катталар.\nБироқ икки йилгина аҳил яшашди. Кейин Мадамин шаробхўрликка ўрганди. Бир жойда ёлчитиб ишламайди. Қўлига пул тушди дегунча улфатлари олдига чопади. Аёл орзулари саробга айланиб бораётганидан сиқиларди. Лекин на илож, бирин-кетин дунёга келган фарзандларини ўйлаб ўзини бардам тутишга интиларди. Кунда-кунора бўладиган жанжаллардан безибми, ё оилага кўмак бўлар дедими, шифохонага кир ювувчи бўлиб ишга жойлашди. Рўзғорга сал барака киргандек бўлди. Лекин…\n“Ўрганган кўнгил ўртанса қўймас” дегувчилар ҳақ экан. Энди Мадамин хотинининг маошига кўз тикадиган бўлди. Можаролар яна авж ола бошлади.\n— Ойлик олдингми? — сўради эр ишдан чарчаб келган хотинидан.\n— Ҳа… аммо рўзғорга керакли у-бу… — Гулчеҳра у ёғини гапиролмади. Ғазабдан кўзи қизара бошлаган эрининг важоҳатидан қўрқиб кетди. Бечоранинг юрагини Мадамин аллақачон олиб қўйганди. Салгина баҳона топилгудек бўлса, аёвсиз дўппосларди. Ҳозир ҳам тунов кунги калтаклардан моматалоқ бўлиб кетган баданлари зирқираб оғрияпти.\n— Ҳе… Пул топган киши бўлиб бозор қилдингми ўзингча?!\n— Озроқ макарон, сабзи, пиёз олгандим…\nГулчеҳранинг қулоқ-чаккасига тарсаки келиб тушди. Бераҳм эр уни ура бошлади. Аёл ингранди, нажот истаб дод солмоқчи бўлди.\n— Овозингни ўчир, ифлос! Қоронғи тушсин ҳали, аъзойи-баданингни бурда-бурда қилмасам!.. — Мадамин шундай деганча кўчага чиқиб кетди.\nГулчеҳра оёқларини зўрға судраб айвон четига ўтирди. Ҳаёти муттасил давом этаётган изтироблар алангасида қовурилиб ўтаётганини ўйлаб юм-юм йиғлади. Ора-сира бахтли кунларини эслаб энтикиб-энтикиб ҳам қўйди…\n“Энди нима қиламан? — ўйланарди аёл. — Кечқурун келса, қўлидан соғ чиқмаслигим аниқ… Қаерга қочай? Кимдан паноҳ истаб ёлворай?! Йўқ, бу рўзғор рўзғор бўлмайди! Яхшиси, ажрашаман… Ҳозир болаларимни олиб ойимникига кетаман-да, бор гапни айтаман. Ўша ерда бир қарорга келармиз…”.\nМадамин кайфи тароқ уйига келса, хотини йўқ. Сўка-сўка ухлаб қолди. Эртасига эса куни билан боши оғриб, кўчага чиқолмади. На биров ҳолидан хабар олди, на биров оғзига овқат тутди.\n“Ҳали кўрсатиб қўяман унга! Уйига бориб, сочидан судраб олиб келаман. Келса, шундай хумордан чиқиб дўппослайманки, уйдан чиқолмайдиган бўлиб қолади!”.\nШу хаёл билан қайнонасиникига жўнади. Дарвозадаёқ унга пешвоз чиққан қайнукаси Одилжон опаси уйда йўқлигини айтганди, бирдан жаҳл отига минди. Гўё барига шу қайнукаси айбдордек, уни ерга йиқитиб, дўппослай кетди.\nШовқин-суронга уйдагилар югуриб чиқишди. Қанчалик уринишмасин, Одилжонни Мадаминнинг чангалидан ажратиб ололмасдилар. Шу можаро устига Гулчеҳра ишдан қайтиб қолди. Манзарани кўрди-ю, дод солиб ўзини эрининг устига отди:\n— Ўзимни уриб-хўрлаганингиз камми?! Нега укамни урасиз? Қочинг, ўзи яқинда операция бўлган у. Ўлдириб қўясиз!\nУ ҳарчанд ҳаракат қилмасин, тобора ваҳшийлашиб бораётган эрига кучи етмасди. Нима қиларини билмай, сал нарида турган арматурага кўзи тушиб қолди. Жон ҳолатда уни олди-ю, эрининг дуч келган ерига ураверди, ураверди…\nҲадемай кун ботади. У ўрнидан турди-ю, қонли қўллари билан ҳовли ўртасига юрди. Бахтга қарши оиладагилар ҳам карахт, унга бир сўз айтишга ҳам тиллари айланмасди. Ерга ўтириб қолган онасигина “Нима қилиб қўйдинг?..” дея олди зўрға пичирлаб…\nҚонли қўлларига кўзи тушди-ю беҳуш ерга йиқилди…\nБу фожиа шундоққина ёнгинамизда рўй берди.\nДарвоқе, эркакни улуғлаш ҳақида гап борар экан, танганинг иккинчи томони — шундай ҳолатлар ҳам борлигини эсга олгим келди.\nЭркакларнинг аёлларни хўрлаши, уларга ожизлигини пеш қилиб муомала қилиши бизнинг ўзбекона қадриятларимизга ёт аслида. Инсон аввало ҳаётнинг ўткинчи эканини ҳис этмоғи лозим. Одамлар бир-бирининг қадрига етмас экан, ўзгаларнинг уволига қолиши аниқ. Ўртада болаларнинг шумшайиб, жовдираб қолиши ундан-да аянчли!