Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси » Бахтиёр АБДУҒАФУР. Кибр минораси\nАсосий Ўзбек насри Бахтиёр АБДУҒАФУР. Кибр минораси\nБахтиёр АБДУҒАФУР. Кибр минораси\nЎқилди: 1 045\nОлис Қофқоз тоғларидан бошланиб, ваҳм солиб, бўтана-бўтана гирдобланиб оқадиган Фурот анчадан бери безовта. Сатҳи кўтарилиб ўзанидан ошди. Ерга уруғ тушиш арафасида дарёнинг нотинчланганини ёши юзга бориб қолган кексалар ҳам хотирлай олишмасди. Бунинг устига, кейинги кунларда шаҳарда бўғиқ ва оғир ҳаво туриб қолган. Қуёш ҳам кўринмайди. Гўё булутлар заминдан ўрлаётган гардга обдон тўйинганда шартта узала тушиб олгандек. Улуғшаҳарни файз тарк этган. Аммо авомнинг бу билан иши йўқ. Олий ҳукмдор фуқаро кўнглига дунёлар ҳавасини солиб қўйган. Нима қилиб бўлса-да, кундан-кунга кўтарилаётган минорани битириш! Одамларнинг на ичиши, на ейишида ҳаловат бор. Уларнинг ўй-хаёлини нафақат Ерда, балки осмонда ҳам ҳукмрон бўлиш эгаллаб олган.\nБугун ҳам эрталабдан ҳавонинг авзойи бузуқ, намчил; ёмғирдан дарак бериб ора-сира ёмғир томчилаб қўяди. Кенг Синаар текисликларидаги ёмғир мавсумини фақат Улуғшаҳарда яшайдиганлар билади. Фурот ва Дажла шундай қутурадики, одамлар: “дунё энди сувга айландими”, деган ўйга ҳам боради. Авомга энг ёмони, дарёлар ҳовуридан тушгунча далаларнинг бўлари бўлади.\nБулутлар тамом эгаллаган кўкка термуларкан, Ҳаммуданинг кўнгли ғашланди. Ёмғир мавсуми чўзилганидан, ўтган йили ҳосилнинг мазаси бўлмади. У каби юзлаб деҳқонлар кўзланган ҳосилни ололмай, заминдорлардан анча қарздор бўлиб қолишди. Ўтган йили далаларга ўроқ тушиши арафасида Дажла қутурган бўлса, бу йил ҳатто уруғ ерга тушишга ҳам улгурмади.\nУ оёғи билан тошқиндан сўнг қатқалоқланган тупроқни эзиб кўрди. Дарёнинг қотиб қолган лойқаси ёқимли қисирлади. “Дарё қачон тинчланаркин? – ўйга берилди у. – Балки у ҳам норозидир? Айни ҳақиқат! У ҳам норози!”\nУнинг кўз ўнгида Улуғшаҳарнинг қоқ марказидан кўкка бўй чўзган, булутлар кўксини-да тешиб ўтган минора. Минора дейишга ҳам тил айланмайди – нақ тоғнинг ўзи! Баҳайбат минора булутларнинг кўксини тешиб ўтганини кўрганида даҳшатга тушиб, тили сўзга айланмай қолган, анчагача кўзларини ундан узолмай қолганди. Минглаб одамлар қопларда, араваларда тупроқ, ғишт ташир, дарғазаб ишбошиларнинг овозлари, ора-сира юқоридан қулаганлар ёки оғир нарса босиб қолганларнинг додлашлари эшитиларди. Чанг-тўзон остида қолган ёввойи издиҳомдан отларнинг ёввойи ва жон аччиғидаги кишнашлари эшитиларди-да, кишининг юрагидаги ғулу ва ваҳимани янада кучайтирарди. Аммо қурувчилар ўзгача иштиёқ билан ишлайдилар. Ҳаммуда нафасини ютганича аллақандай қўрқув ва ҳадик билан минорага яқинлашганди. Унинг пойдевори ҳукмдор саройидан ҳам катта ерни эгаллаганини англаганида қўрқуви янада кучайганди. Улкан ўчоқларда пиширилган ғиштлар, олис тоғлардан келтирилган тошлардан қад ростлаётган минора қандайдир хунук, шу билан бирга улуғвор, салобатли эди.\nМиноранинг юқорисида ишлаётганлар пастдан қаралса худди чумолига ўхшаб кўринарди. Шунда Ҳаммуданинг хаёлига илк бор: “Одам боласи ўзи яратган нарсаси қаршисида йўқ бўлиб кетса-я!”, деган ўй оралаганди. Шаҳарликлардан бири, кўринишидан савдогар ёки заминдор, унинг елкасига нуқиб, деганди: “Кўрдингми буни! Улуғшаҳарликларнинг фахри бу, бизнинг куч-қудратимиз рамзи!” У ўша одам айтганидек ғурур ёки фахр туйғусини эмас… қўрқувни туйганди. Унинг назарида Улуғшаҳарнинг жами аҳли қандайдир жазавага тушиб қолганди.\n– Намунча хаёлга берилдинг? – нарироқда куймаланаётган аёли Ёсида унинг ўйларини тўзғитди.\nҲаммуда қатқалоқ ерни босиб, унга яқинлашди. Айбдорлардек елка қисиб, жилмайди.\n– Ҳали ҳам хаёлинг минорадами? – Ёсиданинг ўзи ҳам мағриб уфқида кўкка таҳдид солаётган қоя – минора томон қараб қўйди.\nИсида эридан хавотирда эди. Одамларнинг оғзида шаҳардаги қандайдир минора ҳақидаги гап-сўзлар ўзгача ваҳима билан юриб кетди. Миш-мишларнинг кети узилмасди: “Ҳукмдор Улуғшаҳарда бир минора қурдираётганмиш, дунё яралганидан бери бундай иншоот бино бўлмаганмиш! Бутун улуғшаҳарликлар минора қурилишига киришганмиш…” Бир-биридан қўрқинчли овозаларнинг кети узилмасди. Ҳаммуда ҳам қизиқиб, қурилаётган минорани кўриш учун Улуғшаҳарга борди. Борди-ю, бир аҳволда қайтиб келди. Унинг ўнг ёноғи пир-пир учар, остки лаби билинар-билинмас титрар, ҳайрат ва таажжуб ила қаршилаб, ундан сўз кутган аёлига анчагача гапиролмай турганди. Ўшандан бери у таомга ҳафсала қилмас, кейинги кунларда эса ҳатто ўзига қарамай қўйганди.\n– Кўз олдимда миноранинг ақл бовар қилмайдиган бўй-басти, – ўзига ўзи гапиргандек деди у. – Одамлар ҳам ҳукмдорга кўр-кўрона эргашаяптилар.\nИсида ёғоч чопқични ташлаб, унинг ёнига келди. Унинг кўзларига ёлворгандек термулиб, деди:\n– Азизим, сени тушунаман, анави қўшниларимиз, – Ёсида анча нарида ер юмшатаётган деҳқонлар – ҳамқишлоқлари томон бош ирғади. – Тушунишади. Бошқалар-чи? Минора ҳақида гапирганингда шаҳарликлар сени не кўйларга солишганини унутдингми? Бутун Улуғшаҳар сенга қарши бўлиб, шаҳардан қувғин қилгани ҳали ҳам кўз олдимда. Сендан ўтинаман, энди бу ҳақда бошқаларга оғиз оча кўрма!\nҲаммуда беихтиёр ўйга берилди. Аёли минг бора ҳақ. Бошига ит кунини солганларини эсидан чиқара оладими? Шаҳардан уни тошбўрон қилиб қувганлар яна бу ҳақда эшитармидилар! Бу сафар қувғин қилиб ўтиришмайди, булутлар бағрини тилган миноранинг энг юқорисидан ерга улоқтиришади…\nҚуёш ётоғига шошаркан, ғарб уфқига ажиб ва хаёлий ёлқин парда тортди. Қизғиш шафақда шаҳар ўртасидан кўкка ғазабнок бош кўтараётган минора чўнг қояга ўхшаб қолди. Ҳарчанд қарамасликка ўзини мажбур этса-да, савқи-табиий бир куч унинг кўзларини шаҳар томон буриб юборди. Ҳар оқшом, далаларда иш тугаган пайтларда негадир у шунга одатланиб қолди. Балки кун бўйи узоқ-узоқларда ғўдайиб, юракларга аллақандай қўрқув ва ваҳима солаётган минорани эртага қуёш қайтадан бош кўтаргунча сўнгги марта кўриб олиш учунмикин… Кутилмаганда қулоқлари остида жарангдор, таҳдидли овоз янграй кетди: “Одам нафақат Ерда, балки Самода ҳам ҳукмрон бўлиши керак!..”\n– Бунга барибир чек қўйиш керак, – ўзига ўзи гапиргандек деди у.\nЎша кунларда Ҳаммуда қандайдир тушкун, одамови бўлиб юрар, кўпинча ҳилватга ошиқарди. Кўнглида бир-бирига зид туйғулар курашарди. Шундай кунларнинг бирида у туш кўрди. Тушида беўхшов минора Улуғшаҳарнинг устига қулаб, ҳаммаёқни шип-шийдам қилганмиш-да, бирорта ҳам тирик жон қолмаганмиш. Тушига қандай таъбир кўришни билмаганди. Аввалига бунга унчалик эътибор бермади. Кейин, орадан бир муддат ўтгач, худди ўша туш – қулаётган минора яна оромини ўғирлади. Айнан бир хил тушни икки марта кўриши унга жуда ғалати кўринарди. Кўп ўтмай Улуғшаҳарда қурилажак минора ҳақидаги овозалар тарқагач, тушининг таъбири аёнлашди-қўйди. Одамлар фақат минора ҳусусида гапиришар, баҳслашишарди. Олий ҳукмдор минора нафақат Улуғшаҳар, балки улуғшаҳарликларни қудратли қилиши ҳақидаги нутқидан сўнг қурилиш бошланди. Улуғшаҳарликларнинг барчаси – ёшу қари, эркагу аёл – ёппасига қурувчига, аниқроғи, машаққатли ва оғир ишга ташланган қулга айланди.\nКейин ўша тушни яна кўрди. У бир хил тушни уч марта кўришини келажакдан башорат деб билди. Шунгача журъати сўниб, тили боғлангандек юрган Ҳаммуда улуғшаҳарликларни тушидан воқиф этишга аҳд қилди. Қурилишга келиб, яқиндагина кўтарилган тупроқтепага чиқиб, баланд овозда сўз бошлади:\n– Эй Улуғшаҳар аҳли, сўзларимга қулоқ тутинглар! Қандай ишга қўл урганингизни фикр қилинг, ўйлаб иш кўринг! Одам боласи самода тугул, ҳатто ерда ҳам омонат, ожиз! Ўзингиз ўйланг, Фурот ёки Дажла ўзанидан ошиб, тошқинлар ичида қолсак, қўлимиздан бирор иш келадими? Ёмғирлар мавсуми тугашини кутиб, кунлар санашимиз хотиримиздан фаромуш бўлдими? Оддийгина безгакдан ҳар йили неча-неча оилаларда яқинларимиздан айриламиз. Шуларнинг ўзи ожизлигимизни рўйи-рост кўрсатиб бермайдими?..\nЮз-кўзи тер ва чангда қора-қура, уст-боши оғир ишдан яғир, елкаси тош ва харсангдан эзилган минглаб қурувчилар Ҳаммуданинг сўзларидан анчагача жим бўлиб қолган, ҳатто пашша учса сезиладиган сукунат чўкканди. Кўплар ҳайратда эди – Улуғшаҳарда ҳукмдорга қарши борган одамнинг номи ҳатто кўҳна битик ва ривоятларда ҳам учрамасди. Ҳаммуда эса ҳукмдорнинг гапларини ошкора инкор этмоқда эди.\nОдамлар орасидан теридан тикилган коржома кийган, кўринишидан иш бошқарувчилиги билиниб турган киши чиқиб, дарғазаб бўлиб деганди:\n– Эй Улуғшаҳар аҳли, кимнинг гапларига қулоқ солиб турибсиз? Олий ҳукмдор сизга нафақат Ернинг, балки Самонинг ҳам йўлини кўрсатиб берди. Унга элтувчи кўприк – минора! Ҳеч ким бизга қаршилик кўрсата олмайди! Биз барибир Самога етамиз ва унда ҳам ҳукмрон бўламиз!..\nОломонга шу сўзларнинг ўзи кифоя эди. Иш бошқарувчининг сўзи оломоннинг жунбушга келишига кифоя қилди.\n– Бу одам, – иш бошқарувчи Ҳаммудани кўрсатди. – Бизнинг душманимиз! Унинг жазосини бериб қўяйликки, иккинчи бундай гап-сўзлари билан йўлимизга тўғаноқ бўлишни хаёлига ҳам келтирмасин!\n– Жазо! Жазо!\nИш бошқарувчининг ишораси билан беш-олти киши оломондан ажралиб чиқиб, Ҳаммуданинг қўлларини қайириб, арқон билан боғлаб ташлашди. Худди шу тупроқтепага устун ўрнатишиб, уни боғлашди. У шундай боғлангандики, минора қурилишини кузатишдан ўзга чораси қолмаганди.\nҲаммуда бир ҳафта устунга боғланган ҳолда оч-наҳор қолиб кетди. Қуёш шўрликнинг вужудини жизғинак қилар, очлик ва ташналик бениҳоя азоблар, камига ҳар гал нафас олганида қурилишдан кўкка ўрлаётган чанг-тўзонни ютарди. Буткул ҳолсизланиб, боғланган арқонига шалвираб осилиб қолганидан кейингина уни устундан ечиб олишди. Нафас олаётгани ҳам билинмаётган Ҳаммуданинг қуёшнинг аёвсиз тиғлари ва сувсизликдан ёрилиб кетган лабларига, юзига боқаркан, ўша иш бошқарувчи жуда мамнун бўлганди. Минорага қарши чиққанларнинг жони қил устида бўлади, деган бемаъни ўй хаёлидан ўтганди.\n– Бу ақли ноқис минора қурилишига қарши чиққанди! – иш бошқарувчи ишчиларга юзланиб, гап бошлаганди. – У минорага эмас, бизнинг Самода ҳоким бўлишимизга қарши эди. Бундайлар шундай аҳволга тушади!..\nОломон жазавага тушганди.\n– Буни Улуғшаҳардан ташқарига чиқариб ташланглар! Токи минорага чиқолмай бир умр армон ва аламда ўтиб кетсин!\n– Армон ва аламда ўтиб кетсин! Армон ва аламда ўтиб кетсин! – оломон иш бошқарувчининг сўзларини такрорларди.\nҲуши ва мадорини йўқотган Ҳаммудани тупроқ ташийдиган замбилга ортишиб, Улуғшаҳардан ташқарига олиб чиқишди-да, шундоқ яйдоқ далада қолдириб кетишди. У ердан эса қишлоққа қайтаётган деҳқонлар топиб олишди. Шу тариқа у бир ўлимдан қолди.\nОрадан олти ойлар ўтиб у яна ўша тушни кўрди. Минора Улуғшаҳар устига қуларди…\nҲаммуданинг бир одати бор эди: қўли ишдан бўшаши билан майда-чуйда тошларни олиб йўнар, катта-кичик ҳайкалчалар ясарди. Уларни санъат асари дейиш кўп ҳам тўғри бўлмаса-да, таниш-билишлар орасида бу ҳайкалчалар анча машҳур эди. Ҳатто баъзи дўстлари ўзлари истаган буюмларга буюртмалар ҳам бериб қолишарди. У мағриб томонлардаги ҳазораларда нафақат одам бўйи, балки Улуғшаҳар ҳукмдорлари саройи билан бўйлашадиган ҳайкаллар ясалиши, улар авом ўртасида мўъжизадек қабул қилинишини кўп эшитганди. Мағриб ва машриқ ўртасида қатнайдиган савдогарларнинг гувоҳлик беришича, ўша ҳайкаллар худди тирикка ўхшайди; Улуғшаҳардаги ҳайкаллар уларнинг олдида ип эшолмайди.\nЎтган йили Улуғшаҳарга Финикия соҳилларидан келган карвоннинг моллари орасида оқ мармардан йўнилган, рақс тушаётган раққосанинг ҳайкалчаси ҳам бор эди. Уни кўриб қолган Ҳаммуда ижодкорнинг таърифга тил ожиз иқтидори ва маҳоратига тан берган, анчагача раққосадан кўз узолмай қолганди. Оддий тош бўлагидан шундай санъат асарини йўниш одам боласининг қўлидан келармикин, деган ўйга ҳам борганди у.\nҚуёш ётоғига чекиниб, атроф-жавониб тун пардасини ёпинганида у қўлидаги мўъжаз фил суягини айлантириб ўтираркан, ўша раққоса ҳайкалчасини эслади. Шамнинг заиф шуъласида ҳам фил суягидаги сарғимтир доғлар кўзга ташланарди. Уни шам шуъласига тутиб, яна бир-икки айлантириб кўргач, хаёлига кутилмаган ўй келиб қолди: “Балки шундан бирор ҳайкалча ясаб кўрарман…” Кўнглида енгиб бўлмас иштиёқ улғайиб борар, ясалажак ҳайкалчанинг турфа тарҳлари хаёлида чизиларди. Шундай нарса ясасинки, санъат асари бўлмаса ҳам кўрганлар ижодкорнинг айтмоқчи бўлганларига тан берсинлар. Шу ўйи далдасида у кичкинагина пичоқчасини олиб, суякка тахминий чизиқларни тортди… У ўзгача шавқ ва қизиқиш билан ишлар, титроқ қўллари билан шакллар ҳосил қилар, тиззасига ташлаб қўйилган коржомаси оқ кукунга қопланиб борарди. У қанча вақт ўтгани, самодаги ой ва юлдузларнинг йўқолганини ҳам сезмади. Афт-ангори, кийим-боши тамом оққа беланган Ҳаммуда тонгга яқин ясаган ҳайкалчасини оҳиста ерга қўйди. Тамом эриб битган шамнинг ўчишга маҳтал шуъласи ва қуёшнинг илк нурларида нари борса муштдек келадиган, кўкка ҳадик билан қараган одам ҳайкалчаси бўй берди-қўйди. Яхшироқ разм солинса, одамнинг юзида илоҳий қўрқув кўринади. Туйқус пайдо бўлган хатардан ўзини ҳимоя қилишга урингандек, қўлларини хийла олдинга чўзган. Ортга тисарилишга тайёр оёқ мушаклари асабий бўртган…\n– Ким… бу ўзи?! – ўзидан ўзи сўради Ҳаммуда.\nУнинг уйқу ола бошлаган кўзлари катта-катта очилди. Хира тортаёзган зеҳни тиниқ тортди. Ҳайкалчанинг қиёфаси унга жуда-жуда таниш. Аввал қаердадир кўрган. Унинг қошлари чимирилди, беихтиёр ўйга берилди. Хаёлга ботган Ҳаммуданинг кўзлари ачишиб, юмилиб кета бошлади…\n– Ҳамма ўз қисматидан баҳс юритади! – деди кимдир.\nУ овоз қайси томондан келганини билиш учун атрофга аланглади. Негадир ҳеч ким кўринмасди. Шундай туюлдимикин, деган ўй оралади хаёлига. У қаддини ростлаб, ортига энди ўгирилмоқчи бўлганида қаршисида минглаб ҳайкаллар турганини кўрди-ю, ҳайрат ва қўрқувдан тили боғланди. Уни ҳайратга солган нарса – ҳайкаллар ҳозиргина ясаган ҳайкалчасининг айни нусхалари эди. Уларнинг бари бир томонга – Улуғшаҳарга қараб юзланганди. Худди кибрга кетган шаҳардан ўзини ҳимоя қилишга урингандек. Уларнинг юзларида Ҳаммуданинг ҳайкалчаси юзидаги даҳшат кўринади.\n“Бу ҳайкаллар қаердан пайдо бўлди?!” – унинг ҳайратининг чеки йўқ эди.\n– Ҳамма ўз қисматидан баҳс юритади! – ўша овоз яна такрорланди. – Ва бошқаларнинг ҳам шуни ҳис қилишларини истайди.\nНега кўрмай қолди?! Улар шундоқ қаршисида туришган экан-ку! Ҳаммуданинг қаршисида, у ва минглаган ҳайкаллар ўртасида оқ матога ўранган, соч-соқоллари оқарган кексалар туришарди. Қизиғи, икки томчи сувдек ўхшаш. Улар бир қатор сафланиб олишган. Яна энг ҳайратланарлиси – кексалар ва ҳайкаллар ортида, сийрак чанг-тўзон пардаси орасида… ўша минора элас-элас кўринади. У гапиролмай қолди.\n– Ҳамма ўз қисматидан баҳс юритади, – кексалардан бири учинчи марта такрорлади.\n– Сиз… ҳайкалчани… назарда тутаяпсизми? – тутилиб-тутилиб сўради у ўша қариядан.\n– Унда… унда анави ҳайкаллар қаердан пайдо бўлди? – у кенг майдонни тўлдирган ҳайкалларга ишора қилди.\n– Улар улуғшаҳарликлар, – деди бошқа қария.\n– Мен… мен… уларни ясашни хаёлимга ҳам келтирмагандим, – ўзини оқлашга уринди Ҳаммуда.\n– Биламиз, – суҳбатга қўшилди яна бошқа қария. – Шунинг учун ҳам ҳамма ўз қисматидан баҳс юритади.\nҲаммуда уларнинг нима демоқчи бўлганини энди англади.\nҚариялар бир-бирларига қараб, кўз уриштириб олишгач, тасдиқ ишорасида бирдек бош ирғашди. Ҳаммуда қўрқа-писа улкан майдонни ишғол қилган, минорага ҳадик билан юзланган ҳайкалларга қаради. “Наҳотки шуларнинг ҳаммаси мен бўлсам”, пичирлади унинг лаблари.\n– Худди шундай, – дейишди қариялар бир овоздан. – Ўзингдан ортиқ нарсани гапира олмайсан…\nҲаммуда кўзларини очганида қуёш сахийлик билан нур сочар, уйи анча ёруғ эди. Уст-боши, қўллари оппоқ чанг, қаршисида эса туни билан ясаган ҳайкалчаси турарди. Ёдига туши тушди: оппоқ кийинган қариялар, минглаган ҳайкаллар, чанг-тўзон ичида элас-элас бўй берган минора…\n– Нега бундай туш кўрдим? – ажабланди у.\nЭнди унинг хаёлида биргина жумла айланарди: “Ҳамма ўз қисматидан баҳс юритади…” Тушига таъбир кўришдан ожиз эди.\nСинаар кунботишидаги ҳаробалар тўғрисида Улуғшаҳар аҳли оғзида азалдан турфа ривоят ва асотирлар юрар, улар ҳар хил талқин қилинарди. Уларнинг бирида Буюк Тўфон ҳамда бани-башарнинг ўша тўфондан омон қолган саноқли одамлардан тарқагани ҳақида сўз борарди. Ўша ривоятларда Синаар адоғидаги харобалар ўрнида аввал ҳазоралар бўлгани, уларнинг эгалари тўфондан омон қолганларнинг авлоди экани ҳам айтиларди. Азбаройи қизиқувчан бўлган Ҳаммуда ҳаробаларга кўп борган, илк бор тош қотган сополаклардаги кўҳна битикларни кўриб, ҳайратдан анчагача ўзига келолмаганди.\nКўнгли Улуғшаҳардан совий бошлаганидан бери у негадир ўша ҳаробалар зиёратини қумсай бошлаганди. Сафар халтасини тайёрлаётганида Ёсида таажжубланиб сўради:\n– Қаёққа отланаяпсан?!\nИсиданинг қошлари чимирилиб, эрига ҳайратланиб қаради. Харобатепа…\n– У ерда нима қилмоқчисан?\n– Ўзимни топмоқчиман, – нарсаларини солишда давом этаркан ярим чин, ярим ҳазил деди Ҳаммуда.\n– Мен ҳам бораман, – эътирозга ўрин қолдирмайдиган оҳангда деди Ёсида.\n…Вақтнинг аёвсиз ҳукмидан чуқур сукутга толган харобалар узоқдан улкан тепаликка ўхшаб кўринади. Шунинг учун одамлар уни оддийгина қилиб Харобатепа деб қўя қолади.\nҚўли ишдан бўшаганида ёки зиқ бўлган вақтларда у Харобатепага ошиқар, қуёш тиғи ва ёмғирлардан обдон шувалган, нураб, ер билан битта бўлаёзган чолдеворларга термулиб ўтирарди.\nБу сафар ҳам шундай бўлди. У харобаларни оралаб юриб, доим ўтирадиган жойига ўтирди. Лекин одатига хилоф қилиб, сафар халтасидан кеча тунда ясаган ҳайкалчасини чиқариб, ёнига қўйди. Эрининг ёнига ўтирган Ёсида ажабланганича ҳайкалчага тикилиб қолди. Эрининг ҳайкал йўнишга қобилияти борлигини билса-да бу қадар маҳорат билан санъат асари яратишини кутмаганди.\n– Бу ким? – анчага чўзилган жимликдан сўнг сўради у.\nКутилмаганда хаёлига келган ўйдан Ҳаммуда беихтиёр жилмайди.\n– Ўзимга ўхшамаяптими? – аёлига саволомуз қаради у.\nИсида нима дейишини билмай индаёлмай қолди. У ҳам шувоқлари кўчган, айрим жойларида ғиштлари яланғочланган деворга термулди. Бу чолдеворлар орасида Ҳаммуданинг қандай маъно-ю тасалли топиши унга қоронғу. Агар эридан хавотир олиб юрмаганида Харобатепага келмаган бўларди.\nКейинги икки-уч кунда Улуғшаҳарда ёмғирлар тиниб, энди қуёш атроф-борлиқни жингиртоб қилишга тушган. Тупроқ ва қум остидаги Харобатепа қуёшнинг оташ нафасидан унсиз азобланаётгандек, ҳатто унда вақт ҳам тўхтаб қолгандек. Ёсида иссиқдан лоҳасланар, ҳар нафас олганида қайноқ ҳовур димоғини куйдиргудек бўлар, бетоқатланиб эрига тез-тез қараб қўярди. Ҳаммудага эса жазирама таъсир қилмаётгандек эди. У кўзларини нураган девордан узмай ўтирарди. Шунда… кутилмаганда унинг ёнидаги ҳайкалча катталаша бошлаб, росмана одам кепатасига кирди. Унинг бу сиёқидан энди одам даҳшатга тушарди. Ҳайкал-одам ҳатто… энтикиб нафас олар, кўзлари ола-кула бўлган, яланғоч сони ва қўлларининг мускуллари тарам-тарам бўртиб турарди. Суякдан қандай йўнилган бўлса худди шундай – ҳайрат ва қўрқувдан ортига тисарилишга тайёр, ўзини ҳимоя қилишга чоғлангандек қўлларини кўтарганди.\n– Сен… кимсан?! – тили сўзга айланиб-айланмай сўради Ҳаммуда.\n– Мен… сенман! – унга қарамай деди ҳайкал-одам.\nҲаммуданинг ёдига бир-бирига икки томчи сувдек ўхшаш қариялар ва уларнинг айтган сўзлари тушди: “Ҳамма ўз қисматидан баҳс юритади!”\n– Мен?!.. Нега бу алфозда турибсан?\n– Деворга қара! – ҳануз сиёқини ўзгартирмай деди ҳайкал-одам.\nҲаммуда деворга қаради. Ҳарчанд уринса-да, шувалган пахсадан бошқа нарсани илғамади.\n– Ҳеч нарсани кўрмаяпман, – деди у.\n– Кўраяпсан! Шундоқ кўз олдингда!\nДеворда ҳеч нарса кўринмасди. Шунда ҳайкал-одам ҳамон кўтарилган қўлларини тушириб, уни силкита бошлади.\n– Қара! Қара! Кўрдингми!?..\nБирдан Ҳаммуданинг кўз олдида ҳаммаси айқаш-уйқаш бўлиб, зум ўтмай тиниқлашди. Энди уни ҳайкал одам эмас, балки Ёсида силкитарди.\n– Ҳаммуда! Ҳаммуда! Менга қара, мени эшитаяпсанми!?\nУнинг фикри тиниқлашди. Жазираманинг ҳадди аълосига етгани, шундан маълум муддат онги хира тортганини фаҳмлади. Кўринган рўёми ёки алоқ-чалоқ туш, энди унга аҳамиятсиз эди. У дарҳол чўккалаб, шоша-пиша қаршисидаги деворга яқинлашди. Деворга ўтирган қалин чанг-тўзонни қўли билан сидирди, сидираверди. Кутилмаганда деворда ранги ўчган, тарс-тарс ёрилиб кетган кошинлар қуёш нурида ярақлаб кетди. Ақл бовар қилмасди. Ҳаммуда кўҳна битикларда Буюк Тўфондан омон қолганларнинг авлодларидан бўлган қавм ҳатто ҳозир Улуғшаҳарга маълум бўлмаган кошинлар тайёрлашни билиши ҳақида ўқиганди…\n– Биз… биз… нимадир топамиз, Ёсида! – ҳаяжонланиб деди у.\nУнинг ҳайрати чексиз эди. Емирилаётган деворлар остидаги кошинлар, улардаги битик ва расмларда бутун бошли тарих силсиласи яширинган эди. Юз-кўзидан тер шовуллаб оқаётгани, яктаги баданига чиппа ёпишиб қолганига ҳам эътибор бермай, чўккалаганича битикларни ҳижжалаб ўқишга тушди: “О, бепоён Синаар… Сен… неча-неча ҳазораларга гувоҳсан. Ва, ҳар доим… уларнинг сўнишини… жимгина… кузатиб турасан…”\n– Бу нима деганинг?! – жазирамадан эримнинг эси оғиб қолдимикин, деган қўрқувда сўради Ёсида.\n– Исида, булар кошинлардаги битиклар! – ҳаяжонланиб деди Ҳаммуда.\n– Қандай битиклар?\n– Кошинлардаги! Мана, буларни қарагин! – Ҳаммуда тушуниксиз, узуқ-юлуқ шакллар узра бармоқларини юргизди.\nИсида бу шаклларда ҳеч қандай маъноларни англамади. У кўҳна ёзувларни ўқишни билмасди. Ҳаммуда деворнинг қолган қисмини ҳам тозалади. Яна ёзувлар, шакллар кўринди.\n– Булар нима демоқда? – сўради Ёсида.\nБу ёзувлар аввалгиларига ўхшамасди. Ҳаммуданинг вужудини енгил титроқ олди.\n– Исида… буларнинг нима эканлигини биласанми?\n– Бу… янада кўҳнароқ ёзув… Бу дегани, бу ерда бир неча авлод… бир неча ҳазора яшаган…\n– Бу ҳақда эшитмаган эканман…\nКўҳна битикларга Улуғшаҳарда икки-уч кексанинг тиши ўтар, уларнинг айтганлари авом ўртасида худди асотир ва ривоят каби тарқаларди. Ёсида ҳам ана шундай ривоятларни кўп эшитганди.\nҲаммуда ана шундай битикларни ўқишни бобосидан ўрганганди. Вафотидан аввал бобоси Улуғшаҳардаги энг кекса киши ҳисобланар, ўзининг шоҳидлик беришича, Фурот ҳамда Дажла ўзанидан ошадиган мавсумларнинг юз-бир юз ўн марта кўрганди. Оппоқ соқоли кўксига тушадиган, қалин қошлари остидаги хира кўзлари ҳорғин боқадиган қария – Эҳудр умрининг шомида лой тахтачаларга қандайдир нарсаларни битиш билан кун ўтказадиган бўлиб қолганди. Қавму қариндош ва фарзандлар қариганда мияси айнибди-да, деган ўйда уни кўпда безовта қилишмас, ёлғиз ўн ёшли Ҳаммудагина унинг пинжига тиқилиб, ишларига ҳамроҳ бўларди. Кулоллардек ҳафсала билан лой ийлаб, ҳар хил тахтачалар кесиб, уларнинг нами қочмай шакллар ўяркан, кекса Эҳудр неварасига тушунтирарди: “Манави белги қуёш, буниси эса ер, бу эса сув… Буларни бирлаштириб, “Қуёшли заминдаги уммон”, деб ўқиймиз, тушундингми?” Белги ва шакллардан маънолар чиқишидан мурғак Ҳаммуда ҳайратга тушарди.\nБобоси ўзидан кейин минглаб сопол тахтачаларни жамлаган кутубхонани унга мерос қолдириб кетди. Баъзи вақтларда Ҳаммуда уларни мутолаа қилар, ҳатто шам ёруғида тонгларни қаршиларди.\n– Бобом ҳам айтганди! – анчага чўзилган жимликни бузди Ҳаммуда. –Ҳар бир ҳазоранинг ўз белги ва шакллари бўлган. Кошинлардаги белги ва шакллар ҳам шундай экан…\nУнинг кўрсаткич бармоғи сатрлар узра югураркан, лаблари ожиз пичирлади:\n– “Авлодлар… сўзларимизни унутдилар…” Тушунмадим, буни қандай англамоқ керак? Аждодлар авлодларга нима демоқчи бўлишган?..\n– Балки ёзувларнинг қолганини ўқирсан? – деди Ёсида.\nАксига олиб кошиннинг қолган қисми куйиб кетган, унинг ўрнида буришиқ лой қотиб қолганди.\n– Қизиқ, – ўзига ўзи гапиргандек деди Ҳаммуда. – Бу жумлани олдин ҳам ўқигандекман…\n– Қанақасига?! – ажабланди Ёсида. – Бу белги ва шаклларни ҳозиргина тупроқ остидан очдик-ку, Ҳаммуда!\nАёли ҳақ бўлса-да Ҳаммуда кўнглининг туб-тубларида аввал худди шундай маъноли шаклларни кўрганига ишончи ортиб борарди. Айнан бир хил белгилар, шакллар…\n– Иссиқ авжига чиқаяпти, – деди Ёсида унинг ўйларини тўзғитиб. –Қайтмасак бўлмайди.\nШундагина Ҳаммуда жазираманинг оловли тафтини ҳис қилди. Мубҳам ўй-хаёллар ичида ўрнидан туриб, яктагини қоқаркан, ўтирган жойи ёнида қолдирган ўша ҳайкалчага қараб қолди. Аста эгилиб ҳайкалчани олди. Энди унинг бутун борлиғини ҳайкалча, ҳозиргина кўрган белги ва шакллар тамом эгаллаб олганди…\nЭтаги узун ридога ўраниб, асога таяниб юрадиган кекса Эҳудрни Улуғшаҳарнинг катта-ю кичиги танирди. У тирик тарих сифатида машҳур эди. Унинг атроф-жавонибдаги юртлар, олис ва яқин ўтмишда ўтган ҳукмдорлар тарихи ҳақидаги бир-биридан қизиқ ҳикояларини авом мароқ билан тингларди. Лекин умрининг охирги кунларида у лой тахтачаларга битиклар битишни бошлади-ю Улуғшаҳарда кўринмай қолди. Эртадан кечгача мўъжаз устахонасида кун қаритар, гоҳ лой қорар, гоҳида эса қандайдир матнларни ёддан ўқиб (баъзида улар тушуниксиз тилда ҳам бўларди), қуриб улгурмаган тахтачаларга белги ва шаклларни ўйиб чиқарди. Кейин эса тахтачалар шундай кўпайиб кетдики, қариянинг ўлимидан сўнг уларни устахонанинг шифтига қадар тахлаб ташлашди. Қавму қариндошнинг унга чексиз ҳурмат ва эҳтироми сабаб, устахонага, ундаги минглаб сопол тахтачаларга ҳеч ким тегмади.\nФақат Ҳаммудагина устахонага – кутубхонага кирар, кўплаб битик ва кўҳна матнларга кўз ташлаш имкониятига эга бўлганди.\nБобосининг нафақат кўҳна битикларни кўчириш, балки қандайдир тушуниксиз белги ва шаклларда ёзувлар битиш одати ҳам бор эди. Ҳаммуда аввал уларни кўрмаган, табиийки, уларнинг қандай маънолар беришини билмасди. Бобосидан сўраганида у маъноли бош ирғаб, беозор жилмаяр, “вақти келганда ҳаммасини ўзинг билиб оласан” дерди.\n– Қанақасига ўзим билиб олишим мумкин?! – ўшанда соқол-мўйлови сабза ура бошлаган Ҳаммуда ажабланиб сўраганди. – Буларни ҳеч кўрмаган бўлсам… Мен билган ёки кўрган битикларга ўхшамаса…\nТуси ўзгаришсиз Эҳудр кўзларини мубҳам нуқтага тикиб, узоқ жим бўлиб қолган, сўнг туйқус хаёлларидан бош кўтариб, унга юзланганди.\n– Белгилар, шаклларни ўрганиш, ёдлаш шарт эмас, болажоним. Вақти келиб уларни ўз-ўзидан тушунасан.\nҲаммуда ҳеч нарсани англамаганди. Шундай бўлиши ҳам мумкинми?! Номаълум ёзувларни таржимонсиз тушунса?\nОрадан йиллар ўтиб бу белги ва шаклларни бобоси кашф этганини тушуниб етади. Ўттиздан ҳатлаган Ҳаммуда кўп қавмлар ишлатадиган белгилар, шаклларни пухта ўзлаштирганди. Бобосининг айрим сополаклари, аниқроғи, йирикроқ лавҳлардаги битиклари ҳеч қайси ёзувга ўхшамасди. Улар кутубхона-устахонанинг алоҳида бурчида сақланар, устига яшил мато ташлаб қўйилганди. Ҳаммуда Улуғшаҳардаги ҳамма донишмандларга, ҳатто ўз битикларидан бошқаларини тан олмайдиган коҳинларга ҳам сополакларни кўрсатди. Эҳудрнинг матнларига тиши ўтадиган одам топилмади. Улуғшаҳарнинг энг йирик коҳини, олий ҳукмдор саройи ходими “Эҳудрнинг матнлари энг кўҳна битиклар бўлиши ҳам мумкин”, деган фикрни ўртага ташлади. Улуғшаҳарнинг ақл соҳиблари ҳайратда эди. Яна бошқачароқ айтилса, Эҳудр ўзидан кейин катта жумбоқ ташлаб кетганди…\n…Кейин Улуғшаҳарда минора қурилиши бошланди-ю, Эҳудрнинг битиклари ҳамманинг ёдидан кўтарилди. Ҳатто Ҳаммуда ҳам ўша яшил мато остидаги сополакларни унутганди. Лекин Харобатепадан қайтаётганида у нафақат кутубхона-устахона, балки белги ва шакллари номаълум бўлган сополакларни эслади.\nХаробатепадан қайтган Ҳаммуданинг биринчи қилган иши – Улуғшаҳарнинг ҳамиша очиқ турадиган жанубий дарвозаси томон юзланиш бўлди. Унинг қарори Ёсидани тонг қолдирди. Шаҳдам қадам ташлаб кетаётган эрига етиб оламан, дея у ҳам тез-тез юрар, ўпкасига ҳаво тиқилиб, боши айлана бошлаганди. Ҳаммудани эса аёлининг аҳволи қизиқтирмас, унинг бутун борлиғини бобосининг кутубхона-устахонасидаги ўша сири очилмай қолган матнларни яна бир бор кўздан кечириш иштиёқи эгаллаб олганди.\nШаҳарнинг жанубий дарвозаси ланг очиб қўйилган, отлиқ кибор ва савдогарлар, эшакларга минган оддий фуқаро ва яна ола-қуроқ оломон – деҳқонлар, ҳунармандлар, дайди-бекорчилар ва исқирт тиланчилар шаҳарга киришар-чиқишар, дарвоза остидаги қуролланган соқчилар эса ким кираяпти ёки чиқаяпти, кузатиб туришарди. Шаҳарнинг бронзадан қуйилган оғир ва улкан дарвозаси, бўртма ҳайкаллар ишланган баланд, устида бир неча отлиқ ёнма-ён бемалол юра оладиган қалин тошдеворларининг ўзиёқ Улуғшаҳар ҳақида қўрқувга қоришиқ тасаввур ҳосил қиларди-қўярди. Деворлар ва дарвоза қаршисида эса одамларнинг кичкина бўлиб қолишини кўрганда қўрқув янада улғаярди.\nҲаммуда ҳар гал шаҳарга кираётганида ана шу қўрқувни туяр, тошдеворларни ортда қолдиргунича бу қўрқув кучайиб, вужудини тамом ҳолсизлантириб қўярди.\nБу сафар ҳам шундай бўлди. Юрак уриши тезлашиб, нафас олиши қийинлашди. Оёқ-қўлидан мадор кетиб, анчагача қандай кетиб бораётганини ҳис қила олмай турди. Бу ерни бекорга Улуғшаҳар демайдилар, ўй ўтди хаёлидан. Эрининг аҳволини сезибми, Ёсида дарҳол унинг қўлидан олди.\nҲаммуданинг ёдига бобосининг ҳикоялари тушди. Ҳикоялардаги одамлар бундай тошдеворлар кўтариш, бронзадан ҳайратангиз дарвозалар қуйишни билишмасди. Кўтарилган ёғочларга ташланган матолар – чодирлар остида яшашарди. Улар ҳам баланд бўлмас, катта одам бўйини росмана ростласа шифтга тегарди, қоларди…\nОдамлар Ҳаммудани дарров таниб қолишди. Ҳамма унга бирдек тикилиб қолди. Айримлар юришдан таққа тўхтаб, анграйишганича қараб қолган бўлса, яна кимлардир бир-бири билан пичирлашишга тушиб кетганди. Асабий жимликни дўконида ўтирган баққол бузди:\n– Бу ўша – Эҳудрнинг авлодларидан бўлган Ҳаммуда! – қичқираёзди у. – Мана шу минорага қарши чиққан!\n– Худди ўша! – дарвозадан кириб, отини йўрттиришга тушган савдогар деди. – Уни шаҳардан бадарға қилишганди!\n– У яна нега келди шаҳарга? – иркит, титилиб кетганидан дағал иплари чувилиб қолган енгларидан қоқсуяк қўлларини юқорига кўтарганича таҳдидли дағдаға қилди бир дайди.\n– Мен ўтган ойда минора қурилишида тупроқ ташидим, ҳиссамни қўшиш учун! – давом этди у. – Бундақалар очиқдан-очиқ бизга қарши сўзлаб юрибди.\nИсиданинг капалаги учиб кетди. У дам эрига, дам бири қўйиб, бири гапираётган одамларга жавдирарди. Эрининг миқ этмай турганидан сабри чидамай, деди:\n– Бизнинг ҳеч қандай қаршилигимиз йўқ! Ахир биз ҳам Улуғшаҳарданмиз, Улуғшаҳарликлар қайси йўлни тутишса, биз ҳам ана шу йўлдамиз!..\nИсиданинг гаплари одамларни анча шаштидан туширди. Фурсатни ғанимат билган Ёсида эрини судрагудек бўлиб юриб кетди. Одамлар индамай уларнинг ортидан кузатиб қолишди.\nЭҳудр умрининг сўнги кунларини мўъжаз ҳовли адоғидаги устахонасида ўтказар, уззукун мук тушиб олиб, матнлари устида ишларди. Қария чарчоқ билмас, таомга ҳафсала қилмас, хатти-ҳаракатларидан шошаётганга ўхшарди. Кекса вужудини жон тарк қилганида ҳам қўлида ёғоч-қалам тутганича қаршисидаги ҳали қуриб улгурмаган лой-тахтачага юзтубан бўлганди. Қариянинг юзи акси қолган ўша тахтача ундан қолган сўнгги ёдгорлик бўлиб қолди. Бошқача айтилса, мазкур тахтача кутубхона-устахонадаги битикларга қўйилган муаллиф-муаррихнинг имзоси эди.\nҲаммуда шаҳардан бадарға қилинганидан бери кутубхона-устахонага ҳеч ким кирмаганидан ҳаммаёқни ўргимчак тўрлари эгаллаб олган, эшик ва деразаларга қалин чанг ўтирганди. Унинг ёдига бобосининг башоратомуз сўзлари тушди: “Болажоним, сендан бошқа ҳеч ким битикларни ўқимайди…” Беихтиёр унинг кўзларида ёш ҳалқаланди, бўғзига нимадир тиқилди. Бобоси билган экан, набирасидан бошқа одам бу ерга кирмаслигини. У кўзларини артиб, ўзига яқин қатордан биринчи сопол тахтачани олди. Ундаги битик ва шаклларни осонгина тушунди. У тахтачани қўйиб, кутубхона-устахонанинг олис бурчига, устига яшил мато ташлаб қўйилган қаторга борди. Матони олиб, ўзига яқин тахтачани олди. Номаълум белги ва шакллар, тушуниксиз матн. Бу бобосининг шаҳарнинг ақл соҳибларига қолдириб кетган жумбоқли матнлари эди. Иккинчи тахтача. Унда ҳам тушуниксиз битиклар. Уларни тушунмаса-да ҳамма тахтачаларни бирма-бир кўздан кечириб чиқди. Машғулотига шунчалар берилиб кетганидан қуёшнинг кўтарилиб, сўнг ботгани, атроф-борлиқни қоронғилик олганини ҳам сезмади. Кўзи ёзувларни илғамай қолганидан кеч кирганини пайқади…\nНазарида сополаклардаги номаълум битиклар сирини очиш унинг тақдирига айланганди.\nБобосининг сополакларидаги битикларни тушунишга муккасидан кетган Ҳаммуданинг кейинги кунларда кўнгли анча нотинч, тунлари ухлай олмасди. У бобосининг устахонасидан чиқмай қолган, умрининг сўнгги кунларини ўтказаётган кекса Эҳудрнинг худди ўзи эди. Қуёшнинг чиқиб, ботаётгани, тун ва кунларнинг бирин-кетин алмашаётганини сезмас, бутун борлиғи билан ёзувлар – белгиларга шўнғиганди. Бундай вақтларда уни ишидан алаҳситиш бефойда эканини билган аёли эрини ўз ҳолига қўйди.\nУ белгиларни тушунмаса-да, уларни зўр иштиёқ, ҳафсала ва қизиқиш билан назаридан ўтказар, қандай маънолар беришини тахминларди. Аммо битиклар маъноларини очавермасди. Ҳаммудани эса ҳайратангиз саркашлик бошқараётгандек эди…\n…Шам эриб битаётганида ҳам у сополакларига тикилиб ўтирарди. Кўзлари қум тиқилгандек ачишар, боши лўқиллар, вужудида мадор қолмаганди. Қанча вақт устахонада ўтирганини билмади. Энг алам қиладигани – битиклар сирини оча олмади. Ёзувларга тикилиб ўтираркан, ич-ичидан қўлидан ҳеч нарса келмаслигини ҳис қилди. Бобоси бу белгилар сирини ўзи билан олиб кетганига жуда-жуда афсусланди. Ёниб бораётган шам шуъласига қаради. Ҳамма нарса ана шу шуъла каби сўнаётгандек туюлди унга.\nШам ёниб битса-да у ҳануз сополакларга тикилганича ўтирар, дарчадан тушаётган ойнинг заиф ёғдусида жонини ҳалқумига келтирган битик-белгилар айқаш-уйқаш кўринарди. Хира тортиб бораётган ёзувлардан маъно тополмаслигини алам билан эслагач, беихтиёр бошини уюм қилинган сополаклар устига қўйди. Руҳи ва вужудига аллақандай енгиллик югурди…\nФеруза осмон тоқини забт этган қуёш сахийлик билан нур сочади. Ҳузурбахш шаббода ям-яшил далалар, пальмазорлару узоқ-узоқларга ясланиб кетган узумзорлар ўртасида югуриб чарчамайди. Қут-барака ёғилиб турган гўзал водий узра, худди қўл етадигандек, оппоқ-оппоқ булутлар соябон.\nКўчалар равон, текис, одамлар эса… хийла ўзгачароқ. Бўй-басти, шакл-шамойили ўша-ўша, лекин уларнинг қарашлари, юриш-туришлари қандайдир ўзгача. Уларнинг нигоҳида қўрқув йўқ. Кўчадан илгарилаб юқориланса кенг майдон. Бу ердаги манзара эса ҳайратланарли. Сон-саноқсиз ҳайкаллар. Бари оппоқ мармардан йўнилган. Ҳар ҳил ҳолатда бўлса ҳам уларнинг қиёфаси, айниқса нигоҳи бир хил. Худди икки томчи сувдек. Ҳозиргина кўчада кўрган одамларникидек. Лаблар истеҳзоли қимтилган, қарашларда озгина кибр, шунингдек: “Бор-йўғи шуми?” деган саволни ўқиш мумкин.\nНимадандир қўрқиб, қўлларини билан ўзини ҳимоя қилишга уриниб, ортга тисарилган, кўзларида чексиз даҳшат муҳрланган ўша ҳайкалчага бу ҳайкаллар асло ўхшамасди.\nҲайкаллар орасида кимдир кўриниш берди. Юриш-туриши жуда-жуда таниш. Боши қуйи солинган, кетиб боради. У аста ортига ўгилди. Бу… Эҳудр эди. Кекса, елкаси букчайган қария эмас, айни кучга тўлган, барваста ва кўркам.\n“Бу ерда нима қилиб юрибсиз?!” – сўрабди у.\n“Ҳайкалларни тадқиқ этиб юрибман, бўталоғим!” – дермиш Эҳудр.\n“Ҳайкалларни?! Бу тошларнинг нимасини тадқиқ этасиз?”\n“Ҳамма ўз қисматидан баҳс юритади, чироғим… Бу ҳайкаллар шу ҳазоранинг сурати!”\nБошқа сўз айтмай Эҳурд ортига бурилиб, йўлида давом этди. Ҳеч қанча ўтмай ҳайкаллар орасида кўздан йўқолди…\nҲаммуда кўзини очганида қоронғу устахонада эканини сезди. Шам эриб битган, қаршисида бир уюм сополаклар. Вужуди жиққа терга ботган. Кўз олдида туши гавдаланди. Ҳайкаллар, бобоси ва унинг айтган сўзлари: “Ҳар ким ўз қисматидан баҳс юритади…” У бир муддат жим бўлиб қолди. Нафас олаётгани ҳам сезилмасди. Ҳайкалчани ясаганида ҳам шундай туш кўрганди. Бир-бирига икки томчи сувдек ўхшайдиган қариялар ҳам худди шундай дейишганди. Бу сафар эса бобоси… Бунда бирор маъно бормикин? Нега бундай туш кўрди? Беихтиёр нигоҳи сополакларга тушди. Балки шулар билан боғлиқ эмасмикин? Улардаги битиклар ҳамон ўз сирини очишни истамасди…\nҚуролланган аскарларни кўриб Ёсида жуда қўрқиб кетди. Норғул, елкалари кенг, мушаклари ўйнаб турган ва лаблари қалин йигит олдинга бир қадам ташлаб, қаҳрли нигоҳини унга тикди. Ёсида уларнинг ким эканлигини дарҳол фаҳмлаганди. Олий ҳукмдорнинг раҳм-шафқат ҳиссидан маҳрум хос соқчилари. Ҳукмдор раъйига ўтирмаган ишлар қилган фуқароларни жазолаш шуларнинг зиммасида эканини эшитган Ёсиданинг оёқ-қўлидан мадор қочиб, пахса деворга суяниб қолди.\n– Ҳаммуда деган одам шу ерда яшайдими? – сўради лаблари қалин йигит. Кўриниши ва дағдағали гапиришидан соқчиларга бошлиқ эканини пайқаш қийин эмасди.\nЁсиданинг ортидан Ҳаммуданинг жарангдор ва ўктам овози эшитилди:\nЭрининг овозини эшитиб, ўзига келган Ёсида шошиб ортга ўгирилди. Ҳовлидан Ҳаммуда чиқиб келарди. Унинг нигоҳи қатъий, синовчан тикилган, худди савашга кираётган жангчининг кўзларидаги маъно бор эди.\nСоқчибоши Ёсидага эътибор бермай унга юзланди. Шунча йўл юриб келишга мажбур қилган одамни яхшилаб кўриб олиш мақсадида уни бошдан оёқ кўздан кечирди. У дағал матодан узун кийим, теридан тикилган шиппак кийганди. У соқчибошининг ғариб тасаввуридаги фитначи ёки жиноятчиларга ўзшамасди. Соқчибоши бир муддат иккиланиб тургач ортидаги аскарларга буюрди:\n– Қўлини… боғланглар!\nҚизиқ, авваллари у буйруқларни ҳиссиз, юраги ачимай бераверарди. Бу сафар эса ундай бўлмади. Юрагида қандайдир… ғашликни сезди.\nАскарлар Ҳаммуданинг қўлларини орқасига қилиб боғлаганларида Ёсида ўзига келди. Жонҳолатда ўзини эрини устига ташлади. Аскарлар бир амаллаб уни эридан ажратиб олишди.\nҲаммуда кўзларидан дув-дув ёшлар оқаётган аёлига юзланди.\n– Шаҳардан кет, Ёсида! – деди у.\nЁсида ҳайратдан қотиб қолди. Қулоқларига ишониб-ишонмай эрининг кўзларига тикилди. Бу сафар Ҳаммуданинг қарашлари мулойим эди.\n– Айтганимни қил, тезроқ кет, – деди у яна.\nАскарлар уни ўртага олишиб, соқчибошининг ортидан йўлга тушишди.\n…Синаар кенгликларидаги энг муҳташам бино – ҳукмдор саройи. Узоқдан қаралса қалдирғоч инини эслатадиган, бир-бирининг пинжига тиқилиб олган авомнинг паст-баланд уйлари орасида сарой янада кўркам, улуғвор кўринади. Баланд, кунгурадор девор билан ўралган бўлиб, тўрт тарафида шер боши туширилган биттадан дарвоза. Улардан фақат биттаси очилади, қолганлари доимо тақа-тақ ёпиқ. Соқчилар иҳотасидаги Ҳаммудани шу дарвозадан ичкарига олиб киришиб, саройнинг юқорига ошиёнига олиб чиқишди. Бу ер кенг зал бўлиб, алоҳида зийнатланган эди. Залнинг икки деворига илинган машъалалардан ичкари анча ёруғ. Оёқ остига ётқизилган, юзасига ҳафсала билан ишлов берилиб, силлиқланган тошлар, деворлардаги турфа афсонавий мавжудотлар тасвирланган кошинларда машъалалар аксланиб, ажиб жилваланар, залга хаёлий, одамнинг тасаввурига ҳам сиғмайдиган манзара берарди. Шаҳардаги оддий фуқаро ҳаёти бошқа олам бўлса, бу ердагиси тамоман ўзгача. Ҳаммуда ўзини бир дунёдан иккинчисига қадам қўйгандек ҳис қилди. Унга қарама-қарши томонда белигача яланғоч мулозимлар қўл қовуштириб, олий ҳукмдор ташрифини кутиб туришарди.\nНиҳоят, бошқа мулозимлари иҳотасидаги ҳукмдорнинг ўзи ҳам кўриниш берди. У оғир қадам ташлар, қовоғи солиқ, қарашлари вазмин, гўё тузалмас хасталикдан азобланаётган беморга ўхшарди. Мулозимлар унинг риоясида қадам ташлардилар. У Ҳаммудага эътибор бермай тахтига бориб ўтирди.\nҲукмдорни энди кўраётган Ҳаммуда фуқаро итоатини ҳам унутиб, унга ошкора қизиқиш билан тикилди. Замин қолиб, осмонлар ҳукмдорлигига даъво қилган одам. Оддий фуқародан ҳеч қандай фарқи йўқ. Осмонларга ҳукмфармолик қилиш унга нега керак? Шунда унинг кўз олдидан тушидаги ҳайкаллар ва улар орасида юрган бобоси ўтди. Айниқса, бобосининг сермаъно нигоҳи унинг кўз олдидан кетмай қолди. Гўёки унга нимадир демоқчи бўлаётгандек. Кутилмаганда уни саросималик олди. Назарида… устахонадаги сополаклар ўз сирини оча бошлагандек эди.\nҲукмдор тахтига ўтиргач, Ҳаммудани энди кўраётгандек унга синовчан тикилди.\n– Сенми ўша Эҳудр авлодларидан бўлган Ҳаммуда? – сўради у узоқ давом этган жимликдан сўнг.\n– Ҳа, ҳукмдорим, – саройга келганидан бери энди бош эгиб, таъзим қилди Ҳаммуда.\n– Сен ҳақингда кўп эшитдик, – давом этди ҳукмдор. – Шаҳарда ҳар хил беибо гапларни тарқатаётган экансан, шундайми?\nҲаммуда бундай саволни кутмаганидан нима дейишни билмай қолди. Ўзини оқлаш бефойдалигини билса-да кўпдан бери қийнаб келаётган нарсаларни айтишни лозим топди.\n– Ҳамма нарсада мен… қандай тушунтирсам экан, буюк қонуниятни кўраман. Доим бир вақтда қуёшнинг чиқиши ва ботиши, кун ва туннинг алмашиши… ҳамма-ҳаммасида. Омонат ва ожиз инсон буларнинг тартибини бузишга қодирми? Ҳеч! Ҳатто, мана ўзанидан ошган Фурот олдида ҳам чорасиз! Шунда англайманки, инсон боласи бунда ҳокими мутлақ бўла олмайди. Сабаби, у ҳам ана шу қонуниятларга бўйсуниб яшайди. Инсоннинг дунёга келиши, ўсиб-улғайиб, қаригандан сўнг йўқлик дунёсига дохил бўлишида унинг чорасизлигини англаш, ўқиш мумкин.\nҲукмдорнинг кўз ўнгида итоаткор фуқаро эмас, исёнкор одам бўй берди. Унинг сиймосида вайронкор ва тажовузкор куч мужассам эди. Сония сайин бу куч улғаяр, унинг қаршисида эса ҳукмдор ўзини тобора ожиз сезарди. Бундан бир неча дақиқалар аввал Ҳаммудани измига бўйсундирган саросима энди ҳукмдорни мувозанатдан чиқарди. У бунга чидай олмай ўрнидан туриб кетди. Косасидан ирғишга тайёр кўзлари ола-кула, қон қочганидан юзи кесак тусига кирди.\n– Ўзингни ким деб ўйлаяпсан! – саройни бошига кўтаргудек бўкирди у. – Ҳамма гапларинг сафсата! Ер ва самога мен ҳукмдор бўламан! Мен! Мен!\nЖазаваси қўзиган ҳукмдорнинг сиёқи Ҳаммудага жуда таниш кўринди. Уни ҳукмдорнинг сўзлари эмас, айнан таҳдидли кепатаси ҳайратга сола бошлаганди. Умрида биринчи марта кўраётган бўлса-да, уни кўпдан бери танийдигандек эди. Уни аввал ҳам кўрган. Лекин қаерда, қачон? Бироқ ҳеч эслолмасди.\n– Минора – менинг қудратим! – давом этарди ҳукмдор. – Минора бу менман!\nУ қўлини пахса қилди. Шунда Ҳаммуда ҳайрат ва даҳшатдан қотиб қолди: ҳукмдорнинг бу ҳолати унга тушида кўрган ўша ҳайкалларни эслатарди! Худди ўша ҳайкаллар. Унинг юрак уриши тезлашиб, томоғи қуруқшади.\n– Нега индамайсан? – ғазабнок сўради ҳукмдор.\nҲаммуда унинг кўзларига тик қаради.\n– Ҳукмдорим… бизнинг ўрнимиз ерда, самода эмас…\n– Бас! – ҳукмдорнинг гулдурак овози зал деворларини титратгудек аксланди. Аъёнлар ва мулозимлар ҳукмдорнинг қаҳрли нигоҳини учратиб қолишдан чўчиб, кўзларини ерга қадаб олишганди.\n– Қандай ҳаддинг сиғди, менга қарши чиқишга?!\n– Ҳукмдорим, мен асло сизга қарши чиққаним йўқ, – деди Ҳаммуда. – Мен сизга… – кутилмаганда у жим бўлиб қолди, хаёлига туйқус ўй урилди: – Мен сизга… азалий ҳақиқатни айтдим, – бу ўй миясига қаердан келганига ўзи ҳам ҳайрон бўлган Ҳаммуда паст овозда деди.\nҲукмдор итоат занжирини узган фуқаросини жаллод ихтиёрига бермоқчи бўлди-ю, негадир сўнгги сонияларда аҳдидан қайтди. Қасос олишга улгураман, деган хаёлга борди. Тез орада минора битади, бунга шубҳа қилмайди. Ана ўшанда мана бу нобакор ҳукмдор миноранинг энг юқорига ошиёнига кўтарилишини ўз кўзлари билан кўриши керак. Минорага кўтарилган авом орасида унга жой бўлмасин. Ва айтган бу беибо (у шундай ҳисобларди) сўзларига афсус-надоматлар чексин. Худди ғалаба қозонгандек, ҳукмдор ширин энтикди.\n– Марҳаматимиз кенг, – деди у кутилмаганда ҳовуридан тушиб. – Жонинг ҳозирча омон бўлсин, истагимиз шу.\nАъён ва мулозимлар ҳукмдор ғазабидан тушганига анча енгил тортишди.\n– Буни зиндонга ташланглар! – буюрди ҳукмдор.\nЗал эшиги ёнида қўл қовуштирган соқчилар дарҳол Ҳаммуданинг қўлларини орқага қилиб қайирдилар. Уни туртиб-суртиб ташқарига олиб чиқиб кетишди…\nКичкинагина туйнукчадан ичкарига сизган ёруғлик намчил деворларни аранг ёритади. Агар шифтдан томаётган томчининг овозини демаса, ўлик сукунат ҳукмрон. Зах деворга суяниб ўтирган Ҳаммуда бу ерга ташланганига қанча бўлганини ҳам эсидан чиқарди. Қуёшнинг чиқишию ботиши унга фарқсиз. Сурати ичкарида, сийрати… бобосининг устахонасида. Кўз олдидан ўша битиклар ўтаверади, ўтаверади. У ёнидаги тош бўлакчасини олиб, деворга ўша битикларни тушира кетди. Устахонага қаланган ҳамма сополаклардаги битиклар миясига шундоқ нақшланиб қолганидан уларни адашмай, бехато ёзарди. Орадан қанча вақт ўтганини билмади. Ортига бир қадам тисарилиб деворга қаради-ю, аввал кўзларига ишонмади. Кейин уни енгиб бўлмас ҳайрат измига бўйсундирди. Унинг қўллари титрар, тили сўзга айланмасди. Ўша белги-ю битикларни қандай бўлса шундайлигича ёзгани ёки сополаклардаги бирор нуқтани ҳам қолдирмагани учун эмас, балки уларни тушунаётгани тилини боғлаган, мадорини олганди. Ишонгиси келмасди: у Эҳудрнинг шу дақиқаларгача махфий қолган матнлари сирини очганди! Ҳар бир белги, битикнинг маъносини тушунмоқда эди. Ўзини қўлга олгач, журъати етиб-етмай деворга аста яқинлашди. Титроқ тарк этмаган қўли билан битикларни зўр эҳтиёткорлик билан силаб, уларни пичирлаб ўқишга тушди. У тутилиб-тутилиб ўқир, битиклар ҳали замон яна маъносини яшириб оладигандек ҳадик ва хавотири сония сайин ортиб борарди. Деворга шунча белги ва битикларни ёзиб ташлаганига ўзи ҳам ҳайрон бўлар, улар ҳали-вери тугамайдигандек туюларди. Ниҳоят, сўнгги белгига етиб келиб, томоғи ақл бовар даражада қуруқшагани, авзойи бадани жиққа терга ботганини туйқус англади. Лекин у бунга эътибор қиладиган аҳволда эмасди. Бобосининг битиклари бошдан-оёқ машъум башорат эди. Ёдида қолган энг сўнгги жумла лабларидан заиф ун бўлиб учди:\n– “Кейин одамлар Синаардан қувилдилар…”\nУ бир муддат ўқиганларига ишонмай тургач, жонҳолатда эшик томон ўзини урди. Қалин ёғочдан ишланган эшикни муштларкан, қичқира кетди:\n– Илтимос, эшикни очинглар! Очинглар эшикни! Олий ҳукмдорга айтадиган сўзларим бор!..\nБироқ ҳеч ким уни эшитмасди. Эшитса ҳам эътибор бермасди. У бу азим шаҳарда ёлғиз қолган. Буни алам билан ҳис қилган Ҳаммуда ўтирди-ю эшикка суянди. Шу алфозда қанча ўтирганини сезмади… Шитирлаган овоздан чўчиб тушиб, овоз келган томонга юзланди. Не кўз билан кўрсинки, ҳозиргина белги-ю битикларга тўлдириб ташлаган девордан… оппоқ матодан ридо кийган, кўзлари аввалгидек хира, сўник эмас, балки порлаб турган, юзи ҳам тиниқлашган, қадди тик Эҳудр тушиб келарди. Худди зинадан тушиб келаётгандек салмоқ билан қадам ташларди. Ҳаммуда беихтиёр ўрнидан туриб, бобоси томон юрди. Эҳудр гўё ҳозиргина қаергадир чиқиб кетиб яна қайтиб келгандек набирасига бир қараб қўйди-да, қаердандир пайдо бўлиб қолган курсига ўтириб олди.\n– Сени кўрганлар юзга кирдимикин, деган хаёлга боради, болажоним, – унга ёқимли жилмайиб, деди у.\n– Мен… ҳали ўттизга ҳам кирмадим-ку…\n– Айтаман-да… – Эҳудр ҳозиргина чиқиб келган деворга қараб, ўзининг матнларини таниганидан юзи яна-да ёришиб кетди.\n– Буни қара, болажоним, сени шунчалар азобга қўяман, деб ўйламаган эканман, – давом этди у. – Охир-оқибат бу битикларнинг сирини очибсан-да, қойилман сенга!\n– Наҳотки… наҳотки шаҳарнинг қисмати шундай бўлса?!\n– Шаҳарнинг номи… Бобил бўлади, чироғим. Яъни, туғён ва кибрга кетган шаҳар. Битиклардан мурод ҳам шу.\n– Нажот йўқми унга?\n– Болажоним, Бобил ўзининг қисматини ўзи белгилади, – хотиржам деди Эҳудр. У ридоси остидан қатор ҳайкалчаларни чиқариб, Ҳаммуданинг қаршисига бирма-бир териб чиқди.\n– Буларни танидингми? – сўнгги ҳайкалчани қўяркан, сўради Эҳудр.\nҲайратдан Ҳаммуданинг тили боғланди. Ахир бу ўша… тушида кўрган ҳайкаллар-ку! Бобоси буларни қаердан олди экан? Ажаб, бировнинг тушидаги нарсаларни қўлда тутиб, уларни ёнма-ён териб бўлса-я!\n– Эсингда бўлса ўшанда сенга “ҳайкалларни тадқиқ этиб юрибман”, дегандим, эсладингми?\n– “Бу тошларнинг нимасини тадқиқ этасиз”, деб ҳам сўрагандинг. Қандай жавоб берганим ҳам ёдингдами?\n– Ёдимда. “Бу ҳайкаллар шу ҳазоранинг сурати”, дегандингиз…\n– Худди шундай, болажоним, Улуғшаҳар энди Бобил бўлди! – унинг кўзларига жиддий тикилди Эҳудр. Энди унинг кўзларида меҳрибон бобонинг эркалатувчи назари эмас, қаҳри қаттиқ ҳакамнинг ўқдек қадалган совуқ нигоҳи зоҳир эди. Буни англаган Ҳаммуданинг вужудини муздек тер қоплади.\n– Фақат мана шу ҳайкалчагина омон қолади, – Эҳудр қўйнидан бошқа ҳайкалчани олди. Ҳаммуда ҳайратдан тошдек қотиб қолди: бу ўзи ясаган ўша ҳайкалча эди.\n– Бу ҳайкалча Бобил аҳлидан гувоҳлик бериб туради! – Эҳудр шундай дегач ўрнидан турди. Набирасига қараб, деди:\n– Бу ердан кет, болажоним, сўнгги сўзим шу!\nУ ортига ўгирилди. Белги ва битиклар битилган девор томон юрди. Девор ютдими ёки ҳавога сингиди, Ҳаммуда буни билолмай қолди.\n– Тўхтанг! Тўхтанг! – қичқириб юборди у.\n…У кўзларини очганида ҳамон эшикка суянганича ўтирганини кўрди. Хаёлидан туйқус бобоси ўтди-ю жонҳолатда ўрнидан туриб кетди. На ҳайкалчалар, на бобоси ўтирган курси кўринарди.\nУ туш кўрганини англади.\nҚамоқхона эшигидаги занжирнинг шиқирлашидан Ҳаммуданинг ўйлари тўзғиди. Эшик оғир сурилиб очилди. Аввал соқчи кўринди.\n– Менга қара, маҳкум, аёлинг келибди. Нарсаларни ол-да, гапни қисқа қил! – буюрди у.\nҲаммуда эшик томон ошиқди. Остонада Ёсида кўринди. Унинг юзига қўрқув кўланка солган, кўзлари жонсарак эди.\n– Ёсида, нега шаҳардан кетмадинг? – Ҳаммуданинг биринчи айтган сўзлари шу бўлди.\n– Нега?! Ахир сен шу ердасан-ку!\n– Кетишинг керак, Ёсида, фурсат борлигида кетишинг керак! – Ҳаммуда ўзига ўхшамасди. Кўриниши ва гапларидан эс-ҳушини йўқотган одамга ўхшарди.\n– Мени қўрқитма, Ҳаммуда… – Ёсиданинг кўзларида ёш ҳалқаланди.\nКутилмаганда ташқарида нимадир гумбурлади. Чақмоқ чақиб, ҳатто қамоқхонанинг олис, қуёш нурлари етиб бормайдиган олис-олис бурчакларини ёритиб юборди. Ҳаммуда ҳам, Ёсида ҳам қўрқиб, эшик томон қарашди. Шошқалоқ оёқ товушлари, кимларнингдир бақирганлари эшитилди. Бир муддат иккиланиб турган Ҳаммуда ташқарига чиқди. Қамоқхона нозирлари, соқчилари қаёққадир югуришарди.\n– Нима бўлди? – эрига хавотирланиб қаради Ёсида.\n– Нимадир бўлди шекилли…\nҲаммуда гапини тугатишга улгурмади. Кутилмаганда қаршиларидаги девор аввал иккига бўлинди-да, ағанади. Уларнинг кўз олдида қиёмат қўпаётган шаҳар бўй берди. Яна кучли шамол турган, сония сайин куч олиб қутурар, йўлида учраган нарсани чирпирак қиларди. Ҳаммуда беихтиёр ортига тисарилиб, худди унга кимдир ҳужум қилаётгандек қўллари билан ўзини ҳимоя қилмоқчи бўлди. Эрини бу алфозда кўрган Ёсиданинг ёдига эри ясаган ўша ҳайкалча тушди-ю ҳайрат ва қўрқувда вайрон бўлаётган шаҳарни, уюрма қилиб ўйнаётган шамолни ҳам унутди. Ҳаммуда ўша ҳайкалчага айланиб қолгандек эди. Шамол қутурар, ҳаммаёқни чанг-тўзонга ўрар, Ҳаммуда эса қаёққадир илтижо билан тикилганича қўлларини кўтарганди.\n– Ҳаммуда!!! – Ёсиданинг асаблари бунга дош бермай қичқириб юборди.\nҲаммуда аёлининг чинқириғидан ўзига келди. Чанг-тўзон пардаси ортида энди тоғдек қад ростлаган минора кўринди. У… бир томонга оға бошлаганди! Ҳаммуда нафасини ютганича ундан кўзларини узолмай қолди.\n– Қулаяпти… – пичирлади Ҳаммуда.\n– Нима?! – ҳеч нарсага тушунмаган Ёсида сўради.\n– Улуғшаҳар… Бобил қулаяпти!\nҲаммуданинг кўз олдида Эҳудрнинг сополакларидаги битиклари бирма-бир ўта бошлади. У уларни ҳеч қийналмай ўқий оларди. Бобосининг бу қадар аниқ-тиниқ қилиб Улуғшаҳар келажагидан баҳс юритганидан ҳайратининг чеки йўқ эди. Эҳудр Улуғшаҳар устидан шафқатсиз ҳукм ўқиганди. Энди қулаётган минора устида бўрон қутурарди. Минора ундан маҳкам ушлаб, қаддини ростлашга уринаётган, бўрон эса эрмак қилиб, ўзини олиб қочишга ҳаракат қиларди. Ҳаммуданинг назарида қулаётган минора устида бўрон рақсга тушаётган эди! У яна бобосининг ҳайратангиз закосига тан берди. Сополаклардаги битикларни бақирганича айтишга тушди:\n– Ерда улар тарқалдилар! Кўпайдилар! Ер камлик қилиб, Самога кўз тикдилар! Кўприк-минора қуриш васвас этди қавмларни. Кўприк уларни Самога эмас, Ер тубига элтди. Кўприк устида ғазабнок бўронлар рақс тушди…\nУ бир зум бўлсин тин олмасди. Бўрон кийим-бошларини тортқилар, сочларидан юлгудек бўлар, аммо у бунга парво қилмасди. Кекса Эҳудрнинг сополакларида битилган ҳар бир белги, ишорани ёддан айтиб қичқирарди. Булар Улуғшаҳар ҳазораси устидан ўқилган шафқатсиз ҳукм эди.\nЕр ютаётган Улуғшаҳар, Эҳудр айтганидек, Бобил узра эса қутураётган бўронлар рақс тушарди.\n«Шарқ юлдузи» журналидан 2016 йил, 7-сон


Оммага кўриниш бермай қўйган Жээнбеков Путинни табриклади | Qalampir.uz\nОммага кўриниш бермай қўйган Жээнбеков Путинни табриклади\nОлам\t07 Октябрь 2020 12:46 15452\nҚирғизистон доим Россиянинг ишончли иттифоқчиси ва ҳамкори бўлган, кейин ҳам шундай бўлиб қолади. Бу ҳақда Қирғиз Республикаси Президенти Сооронбай Жээнбековнинг Россия Президенти Владимир Путинга туғилган куни муносабати билан юборган телеграммада айтиб ўтилган.\n“Қирғизистон Республикаси кўп қиррали қирғиз-рус муносабатларининг изчил ривожланишига қўшган ҳиссангиз ва мислсиз эътиборингизни юқори баҳолайди. Қирғизистон халқларимизнинг кўп асрлик дўстлик ва қўллаб-қувватлашига асосан Россиянинг ишончлик ва доимий иттифоқчиси ҳамда ҳамкори бўлиб қолади”, дейилган Жээнбеков йўллаган телеграммада.\nҚирғизистон раҳбари Путинга соғлик, фаровонлик ва давлат ишларида омад, Россия халқига эса тинчлик ва ривожланиш тилаган.\nЭслатиб ўтамиз, Путин ва Жээнбеков жорий йилнинг 28 сентябрь куни Россиянинг Сочи шаҳрида учрашганди. Учрашувда Қирғизистон раҳбари Путинни мамлакатининг самимий ва буюк дўсти эканини таъкидлаб, Қирғизистон ҳар доим Россиянинг бақувват елкасини ҳақиқий дўст, иттифоқчи ва стратегик шерик сифатида ҳис қилишини билдирганди.\nМаълумот учун, Владимир Путин 1952 йил 7 октябрда таваллуд топган. У бугун 68 ёшни қаршилади.\nҚайд этиш керакки, Сооронбай Жээнбеков Қирғизистонда парламент сайловидан кейин тартибсизликлар бошлангач оммага кўриниш бермай қўйганди. Кейинроқ у ўз резиденциясида экани ва вазиятни ўнглаш йўлини қидираётгани маълум бўлди.\n22 Февраль 19:00 58094\n22 Февраль 11:14 30578\n24 Февраль 16:24 26717\n22 Февраль 17:13 26487\n24 Февраль 23:42 26067


Rost24 - Экология қўмитаси ноёб ҳайвонларнинг озиқланишига ёрдам кўрсатадими?\nСобиқ СССР вақтида ва мустақилликнинг дастлабки йилларида табиатга эътибор қаратиш тизимли равишда бўлган.\nМисол учун, Нурота тоғ тизмаларида авваллари тоғ эчкиси, алқор, ёввойи тўнғиз каби ҳайвонларни асраб қолиш, кўпайтириш учун ҳатто қаҳратон қишларда ҳам эътибор қаратилиб, вертолётларда уларга ем-хашаклар, тузлар сочиб турилар экан. Лекин кейинчалик то ҳозирги кунгача ҳам бу амалиёт умуман кузатилмаётгани ҳақида бугун АОКАда “ 2019 – 2028 йилларда Ўзбекистонда биологик хилма-хилликни сақлаш стратегияси доирасида амалга оширилаётган чора-тадбирлар” юзасидан ўтказилган матбуот анжуманида Rost24.uz ахборот сайти мухбири масъуллардан жавоб олди.\nЭкология ва атроф муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси бўлим бошлиғи Фаррух Хуррамов:\n“Ҳар йили, мана бу йил ҳисобидан оладиган бўлсак, 2020 – 2021 йил қиш фасли жуда совуқ келди. Нурота ва Сурхон қўриқхоналарида учрайдиган қўйларимиз учун инспекторларимиз билан биргаликда биотехник тадбирлар ўтказилади. Ҳайвонларнинг изларидан, қаерда овқатланиши мумкин бўлган жойларида жисмоний куч ёки техникалар орқали маълум жойларга озуқа манбаси ташланиб борилади. Лекин қўриқхона мисолида оладиган бўлсак, қўриқхона ўзининг табиий муҳитини сақлаб қолиш, ҳайвонларнинг ўз-ўзидан кўпайиши ва ўз-ўзидан камайиб кетиш мумкин. Шунинг учун инсон аралашуви мумкин эмас. Бизнинг қўриқхоналарда табиий озуқани топиб олиши, ҳайвонларнинг ўзлари озиқ-овқатланиши учун иложи борича ҳайвонлар ўзи ҳаракат қилади.\nЖуда ҳам қаттиқ ҳаво ўзгарган тақдирда ташқи тарафдан озиқ-овқат маҳсулотлари бериб турилади. Лекин қўриқхоналарда бу мумкин эмас. Қўриқхонамиздан ташқари буюртма қўриқхоналаримиз бор. Бу жойларда ҳайвонлар озиқланиши учун ем-ҳашаклар ташлаб борилади. Қўриқхоналарда эса бу мумкин эмас. Чунки у табиий бўлиши керак, ҳайвон ўзи кўпайиб, ўзи ривожланиши керак, ўсимликларни ўзи топиб олиши керак. Агар инсон аралашуви бўлса, ҳайвонлар камайиб кетишига ташқи таъсирга мослашуви бошланади. Шунинг учун иложи борича бу нарса бизда қўлланилмайди”, дейди Фаррух Хуррамов.\nТег: Экоқўмита Қўриқхона Ноёб ҳайвонлар


Мамлакатни бошқариш юзасидан ҳар ким ўз...\n08.07.2019 18:35 0 1378\nЛойиҳа бошқаруви миллий агентлиги (ЛБМА) томонидан «Электрон ҳукумат» тизимини ривожлантириш Концепцияси лойиҳаси ва уни амалга ошириш механизми ишлаб чиқилди. Бу ҳақда Norma.uz хабар бериб ўтди.\nҲужжат соҳада мавжуд муаммоларни аниқлаш, асосий мақсадларни ва ривожланиш устувор йўналишлари ва тамойилларини белгилаш орқали «Электрон ҳукумат» тизимини такомиллаштиришни назарда тутади. Концепция лойиҳаси очиқликни ва аҳолининг электрон иштирокини, ахборот хавфсизлигини таъминлаш, ишонч муносабатларини шакллантириш масалаларини ўз ичига олади.\nКонцепцияни ва уни амалга ошириш бўйича ҳар йили ишлаб чиқиладиган «Йўл хариталари»нининг сифати ва самарадорлиги асосий кўрсаткичларга эришилганлигини баҳолаш орқали аниқланади. Лойиҳа ўзгартирилиши, унга қўшимча киритилиши ёки рад этилиши мумкин.\nҲужжатга ўз таклиф ва мулоҳазаларингизни info@napm.uz манзили бўйича ЛБМА электрон почтасига ҳам юбориш мумкин.


Тошкентда «INNOWEEK-2019» инновацион ғоялар ҳафталиги бўлиб ўтмоқда - Номадлар,Турклар,Қозоқ одатлари ва анъаналари,Қозоғистон табиати,Хориждаги қозоқлар,Қозоғистон спортчилари,Қозоғистон тарихи | Kazakh TV\nТошкентда «INNOWEEK-2019» инновацион ғоялар ҳафталиги бўлиб ўтмоқда\nХалқаро инновациялар ярмаркаси, инновация-инвестиция форуми ва робот техникаси бўйича ёшлар чемпионати шу кунларда Ўзбекистондаги асосий воқеалардан бирига айланди. «INNOWEEK-2019»да иштирок этиш учун Австрия, Буюк Британия, Италия, Исроил, Россия, Туркия, Қозоғистон, АҚШдан фан соҳасидаги етакчи мутахассислар ташриф буюрган. Жами 30 та давлатдан меҳмонлар келган. Тадбир ташкилотчиларининг сўзларига кўра, мамлакат рақобатбардошлиги, халқаро майдонда инновацион ривожланишнинг асосий омили сифатида инсон капиталини ривожлантириш Инновацион ғоялар ҳафталигининг бош мақсадларидан биридир.\nЖАМОЛИДДИН БОБОХОНОВ, ЎЗБЕКИСТОННИ ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНТИРИШ ВАЗИРЛИГИ ТИЖОРАТЛАШТИРИШ БОШҚАРМАСИ ВА ИЛМИЙ ИШЛАНМАЛАР ТРАНСФЕРТИ РАҲБАРИ\n- Коммерциализация майдонида тижоратлаштиришни амалга оширишга мўлжалланган венчур молиялаш шаклида банклар томонидан молиялаштирилган лойиҳаларни кўриш мумкин. Бундан фан инновацион иқтисодиёт учун ишлаши мақсад қилинган. Ҳозирда тижоратлаштириш натижасида 26 миллиард сўмга тенг маҳсулот ишлаб чиқарилган, шундан тахминан 20 миллиард қийматидаги маҳсулот сотилган. Айни пайтда 100 дан ортиқ ишланма тижоратлаштирилмоқда.\nТақдим этилган лойиҳалар - инвестиция жалб қилиш имкониятидир. Марказий Осиёдаги ўзига хос платформа нафақат янги шартномалар тузишга ёрдам беради, балки тажриба алмашиш имкониятини ҳам тақдим этади, дейди ташкилотчилар.\nДИАС БАКАСАРИН, ҚОЗОҒИСТОН КОМПАНИЯСИ ВАКИЛИ:\n– Компаниямиз ўқув жиҳозлари етказиб бериш билан шуғулланади. Ҳозирда таълим тизимида катта ўзгаришлар бўлмоқда, кўплаб мактаблар ускуналарни замонавийлаштиришни бошлаб юборган. Яъни улар интерфаол панеллар қўймоқда, робот техникасидан фойдаланяпти, мактаб ёшидан машинавий таълим, сунъий интеллектни ўргатиш бошланган, ўз-ўзидан маълумки, бу бизнинг келажагимиз. Биз илк марта шундай кўргазмада иштирок этяпмиз, таълим вазири билан учрашишга ҳам улгурдик.


Ўзбекистонда чарм-пойабзал ишлаб чиқаришга ихтисослашган 16 та кичик саноат зонаси ташкил этилади – Bugun.uz\nЯнгиликлар - 22:02 · 24.01.2022\nПрезидент Шавкат Мирзиёев 24 январь куни чарм-пойабзал саноатидаги устувор вазифалар муҳокамаси юзасидан йиғилиш ўтказгани хабар берилганди. Маълум қилинишича, йиғилиш давомида Ўзбекистонда чарм-пойабзал ишлаб чиқаришга ихтисослашган 16 та кичик саноат зонаси ташкил этилиши белгиланган.\nҚайд этилишича, 16 та кичик саноат зонаси Нукус, Олтинкўл, Шаҳрихон, Жондор, Наманган, Ургут, Самарқанд, Ангор, Оҳангарон ва Ҳазорасп туманлари, Наманган, Марғилон, Қўқон, Жиззах, Қарши ва Нурафшон шаҳарларида ташкил этилади. Ушбу ҳудудларда инфратузилма барпо этиш учун бюджетдан 90 миллиард сўм ажратилади. Ускуналар харид қилиш учун тадбиркорларга 3 йиллик имтиёзли давр билан 7 йил муддатга кредит берилади. Умуман, соҳани қўллаб-қувватлашга жорий йилда 60 миллион доллар имтиёзли кредит маблағлари йўналтирилади.\nҚайд этилишича, 2022 йил чарм-пойабзал маҳсулотлари экспортини 500 миллион доллар, келгуси 3 йилда 1 миллиард 200 миллион долларга етказиш мақсад қилинган.\nШу мақсадда аввал берилган солиқ ва божхона имтиёзлари 2026 йилгача узайтирилиши белгиланди. Шунингдек, чет эллик мутахассисларни жалб этиш харажатларининг бир қисми қоплаб берилади. Чет элларда улгуржи омбор ва савдо уйлари ташкил қилиш муҳимлиги таъкидланди, бунинг учун хорижий валютада 3 йилга 4 фоизлик кредитлар ажратилиши белгиланган.\n«Энг катта масала – мутахассис етишмаслиги. Шунинг учун барча ҳудудлар бу борада аниқ режа қилиб, жойларда кадрларни ўқитиш тизимини йўлга қўйиши керак», — дейди Президент.\nТошкент тўқимачилик ва енгил саноат институтида замонавий Ўқув-ишлаб чиқариш лабораторияси ташкил этиш, хорижда мутахассислар малакасини ошириш, ўрта бўғин ишчиларини тайёрлаш бўйича вазифалар белгиланган. Йиғилишда тармоқ мутасаддилари, ҳокимлар, тадбиркорлар сўзга чиқиб, таклифларини билдиргган.


ZiyoNET › Арбоблар › Қуттибоев Еркинбой\nТуғилган сана: 1972 Август 28\nТўғилган жойи: Нукус\n1972 йилнинг 28 августида Нукус шаҳрида туғилган. Кикбоксинг бўйича Европа чемпиони, муайтай бўйича уч карра жаҳон чемпиони, Осиё ўйинлари ғолиби. "Ўзбекистон ифтихори" фахрий унвони билан такдирланган. Еркинбой эркин кураш тўгарагига қатнай бошлаганида ўн икки ёшда эди.\nУ ўсмирлар ўртасида республика миқёсида ўтказилган мусобақаларда ўз иқтидорини намойиш этган.\nКиев муҳандислик-қурилиш институтида таълим олиш билан бирга мунтазам бокс билан шуғулланди, кейинчалик спортнинг кикбоксинг турига меҳри ортди.\n1994 йили Италиянинг Римини шаҳрида бўлиб ўтган мусобақада Европа қитъасидаги энг кучли кикбоксингчи эканлиги расман эътироф этилди.\nЕркинбой яккакурашнинг таиландча муайтай турини ҳам мукаммал ўзлаштирган. 1995 йили Таиланд пойтахти Бангкокда бўлиб ўтган жаҳон чемпионатида муайтай бўйича номдор спортчиларни енгиб 91 килограмм вазнда зафар қучди, Кейинги йили ҳам шу шаҳарда таиландликларни лол қолдириб, "Қирол кубоги"ни қўлга киритди.\n1997 йили иккинчи бор жаҳон чемпионатида ғалаба қозонди. 1998 йилда таиландликлар икки бор Еркинбойни олқишлашди: у жаҳон чемпиони бўлди, ХIII Осиё ўйинларида шоҳсупанинг энг юқори поғонасига кўтарилди.\n1999 йили Еркинбой бокс бўйича Узбекистан чемпионатида иштирок этиб, 91 килограммдан юқори вазнда кумуш медал билан такдирланди.\nЕркинбой Қутибоев 2000 йили Бангкокда муайтай бўйича жаҳон чемпионатида бронза медалини қўлга киритди. 2001 йили муайтай бўйича олтинчи маротаба Узбекистан чемпиони бўлди.


Давлат банкларидан кредит олишда прописка талаб қилинадими? (видео)\nДавлат банкларидан кредит олишда прописка талаб...\n13.06.2019 15:24 0 2036\nАхборот ва оммавий коммуникациялар агентлигида бўлиб ўтган очиқ мулоқот вақтида Марказий банк мутасаддилари давлат банкларидан кредит олиш масаласида прописка талаб қилиниши ҳақидаги саволга жавоб бериб ўтди. Яъни, шу вақтга қадар фақат ўз яшаш ҳудудида жойлашган банк филиалларидан кредит олиш мумкин бўлган.\nXabar.uz'га берилган маълумотларга қараганда, яқин вақтлар ичида кредит олиш учун прописка талаб қилиниши муаммоси ҳал қилинади. Айни вақтда Марказий банк томонидан бу борада қарор лойиҳаси ишлаб чиқилган ва тасдиқлаш учун адлия вазирлигига юборилган. Масала ижобий ҳал бўлган тақдирда Ўзбекистон фуқаролари исталган ҳудуддаги давлат банкларидан кредит олиши мумкин бўлади.\nкредит давлат банклари\nИқтисодиёт Кеча, 13:02\nҲуқуқ 04/12, 21:20\nТошкентдаги фирма 1 млн. доллар кредит маблағини талон-торож қилди — Бош прокуратура


Таниқли ўзбек ëзувчиси Ўткир Ҳошимов оламдан ўтди\nЎткир Ҳошимовни сўнгги манзилга кузатишмоқда. Тошкент¸ 24 май¸ 2013.\nЎзбек прозасида замонавий мавзуларни имкон қадар мафкурадан xоли тарзда ëрита олган таниқли ëзувчи Ўткир Ҳошимов 71 ëшида оламдан ўтди. Тошкентнинг Дўмбиробод масжидидаги жума намозидан кейин ëзувчи жасади тупроққа берилди. Ëзувчи¸ аксар ўзбек ижодий зиëлиларидан фарқли¸ Чиғатой қабристони эмас¸ онасининг ëнига Дўмбрободга дафн қилинди.\nЖаноза маросимида қатнашган Озодлик мухбирига кўра¸ ëзувчини сўнгги манзилга жўнатишда пойтахт жамоатчилиги вакиллари¸ ëзувчилар ва оддий китобхонлар қатнашган. Ўткир Ҳошимов узоқ давом этган саратондан сўнг пайшанба кечқурун оламдан кўз юмган.\nЎткир Ҳошимов ижодкорлар даврасида.\nОддий почтачиликдан бошланган ëзувчининг ҳаëт йўли\nЎткир Ҳошимов 1941 йил, 5 августда Тошкент шаҳрида оддий бир оилада дунëга келди. Ëзувчининг болалиги уруш ва урушдан кейинги машаққатли даврга тўғри келди. "Ўша даврда нон танқис бўлгани билан кутубхоналарда китоб кўп эди"¸ дея эслаган эди ëзувчи ўз хотираларида.\nКитоб ўқиш баробарида Ўткир Ҳошимов почтада хат тарқатувчи бўлиб ишлади. Айнан мана шу иш Ўткир Ҳошимовни оддий одамларнинг китобдаги ҳаëтдан бутунлай бошқа турмушига ошно қилди.\nБўлажак ëзувчи 1964 йилда Ўзбекистон Миллий университетининг (собиқ ТошДУ) филология факултети журналистика бўлимини сиртдан тугатди.\n1959 - 62 йиллари “Қизил Ўзбекистон”, 1963-66 й. “Тошкент ҳақиқати” 1966-82 йиллари “Тошкент оқшоми” газеталарида адабий ходим бўлиб ишлади.\nҚалбингга қулоқ сол!\nËзувчининг илк асари 1962 йилда “Пўлат чавандоз” номида очерклар тўплами тарзида нашрдан чиқди. Аммо ëзувчига муваффақият келтирган асар 1970 йилда нашр қилинган “Баҳор қайтмайди” қиссаси бўлди.\nЎша пайтда нашр қилинаëтган мафкура тарғиботидан иборат асарлар фонида ëзувчи Ўткир Ҳошимовнинг оддий инсоний муносабатлар ҳақидаги бу асари қоронғу осмонда чақнаган мушак каби эсланади.\nБу асар асосида суратга олинган видеофилм ўз вақтида энг кўп томоша қилинган асар сифатида тарихга кирди.\nЎткир Ҳошимовнинг бир қанча асарлари экранлаштирилган. “Хазон бўлган баҳор”, “Инсон садоқати” (1975), “Виждон дориси”, “Тўйлар муборак” (1979), “Қатағон” каби драма, комедия, бир қатор киносценарийлар муаллифи. “Дафтар ҳошиясидаги битиклар”(2001) китоби ижтимоий –маънавий ҳаётда муайян из қолдирган.\nЎзбек ëшлари тафаккурига хитоб\nЎтган асрнинг совет мафкураси ҳукмрон бўлган 70-йилларида Ўткир Ҳошимов Ўзбекистон телевидениесида “Баҳс” деб номланган эшиттиришларни олиб борди.\nБу эшиттиришлар ëзувчининг “Қалбингга қулоқ сол” ¸“Дунёнинг ишлари” “Нур борки, соя бор” каби асарларида кўтарилган ўткир ижтимоий муаммолар ҳақидаги баҳсларнинг давоми бўлди.\nКейинчалик ëзувчи ”Икки эшик ораси “(1986), “Тушда кечган умрлар” (1994 ) романларида замондош-асрдош одамлар тақдирини¸ 20-асрнинг энг кескин фожиавий ҳодисалари 2-жаҳон уруши ҳамда мустабид тузумнинг жинояткорона сиёсати оқибатлари билан боғлиқ ҳолда таҳлил ва талқин этишга уринди.\nҚуръон таржимасини нашр қилган жасур муҳаррир\nҲали Ўзбекистонда Совет мафкураси ҳукмрон бўлган 1990 йилда Ўткир Ҳошимов ўзи бош муҳаррир бўлган “Шарқ юлдузи”журналида Қуръони каримнинг илк ўзбекча таржимасини чоп қилишга журъат қилди.\nТарихга Горбачев ҳуррияти дея кирган “Қайта қуриш ва ошкоралик ” даври Ўткир Ҳошимовга жасорат берди¸ дея айтиш мумкин.\nЎша пайтдаги Ўзбекистон раҳбарияти зеҳниятида ашаддий атеизм мавжудлиги ҳисобга олинса¸ бу ҳақиқатда жасорат намунаси дея эсланадиган қадам.\nТошкентдаги “Атеизм уйи” каби идора вакиллари Қуръон сураларида миллий камситиш элементлари бор¸ дея “Шарқ юлдузи” журналида Қуръони карим таржимасини чоп қилинишини тўхтатишга уринишди.\nБу тўсиқларга қарамасдан¸ Ўткир Ҳошимов бу таржимани тўлиғича журналнинг бир неча сонларида босиб чиқара олди.\nМарҳум ëзувчи 2001 йили “Буюк хизматлари учун" ордени билан мукофотланган эди.\nУмрининг сўнгги йилларини Ўткир Ҳошимов ўзбек ҳукуматининг тарғибот-ташвиқот кампанияларидан холироқда ўтказди.\nТаниқли ўзбек ëзувчиси Ўткир Ҳошимов оламдан ўтганига бағишланган Қурултой эшиттиришини мана бу ерда тинглаш мумкин.


Миср-Россия ҳамкорлиги Миср-АҚШ муносабатига рахна солмоқда - Hidoyat.uz\nАсосий саҳифа Янгиликлар Дунё янгиликлари Миср-Россия ҳамкорлиги Миср-АҚШ муносабатига рахна солмоқда\nЧоп этилди Noyabr 16, 2019 Миср-Россия ҳамкорлиги Миср-АҚШ муносабатига рахна солмоқдаda fikr bildirishni o'chirish\nАҚШ Мисрга Россиядан “Су-35“ қирувчи самолётларини сотиб олгудек бўлса, санкция жорий этиш борасида пўписа қилди, дея хабар беради “The Wall Street Journal” нашри.\nНашрда маълум қилинишича, АҚШ давлат котиби Майк Помпео ва Пентагон раҳбари Марк Эспер Миср мудофаа вазирига мактуб йўллаган. Унда, Қурол етказиб бериш борасида Россия билан эришиладиган битимлар АҚШ ва Миср ўртасидаги мудофаа масаласидаги амалиётларни мураккаблаштириши таъкидланади.\n“The Wall Street Journal” да қайд этилишича, мактуб Россия мудофаа вазирининг Мисрга ташрифи арафасида юборилган.\nМаълумот ўрнида, Россия мудофаа вазири Сергей Шойгу шу ҳафтада Қоҳирага келган. Вазир Миср ҳукумат вакиллари билан ҳарбий-техник ҳамкорлик масалалари бўйича музокаралар ўтказди. Жорий йилнинг баҳор ойларида “Коммерсант“ нашри Россия Мисрга қиймати икки миллиард долларга тенг бир нечта ўн дона “Су-35“ самолётларини етказиб беришга қаратилган битимни имзолагани борасида хабар берган эди.\nХабарларга кўра, Москва уларни ишлаб чиқара бошлаган.\nШу билан бирга “Рособоронэкспорт“ компанияси бу каби шартнома мавжудлигини инкор қилмоқда.\nЧеченистонда давлат хизматчиларига масофавий ишлашга рухсат берилиши мумкин


Врачларнинг энди хато қилишга ҳаққи йўқ. Акс ҳолда... - Халқ сўзи\nВрачларнинг энди хато қилишга ҳаққи йўқ. Акс ҳолда...\n10:20 21 Июнь 2018 Жамият\nЎзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Тиббиёт ташкилотлари врачларининг касбий фаолиятини ўрганиш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида”ги қарори қабул қилинди. Бу ҳақда "Ҳуқуқий ахборот" канали хабар тарқатди.\nҚарор билан тасдиқланган низом:\nтиббиёт ташкилотлари врачларининг касбий фаолиятини ўрганиш, таҳлил қилиш;\nдаволаш-диагностика стандартларига риоя этилишини назорат қилиш, даволаш жараёнида йўл қўйилган камчиликларни аниқлаш, уларни олдини олиш;\nврачлар томонидан йўл қўйилаётган тизимли камчиликларни олдини олиш бўйича тегишли чоралар кўриш;\nхатога йўл қўйган врачларга нисбатан интизомий таъсир чораларини қўллаш тартибини белгилайди.\nЭксперт гуруҳининг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат:\nтиббиёт ташкилоти врачларининг касбий фаолиятини ўрганиш;


Одамлар баланд (безакли) иморатлар қурганда сиз қабрингизни безанг! ЎЗБЕКИСТОН МУСУЛМОНЛАРИ ИДОРАСИ НАМАНГАН ВИЛОЯТИ ВАКИЛЛИГИ\n5. Сандалойин эв ясаб,\nэлдин кўрарсен сарзаниш,\nКим бу янглиғ кўрди\nсандалники, еткургай судоъ.\nСандал – ёғочи қора-сариқ рангли, хуш исли дарахт.\nСандалий – сандал ёғочидан ясалган нарсалар.\nСудоъ – бош оғриғи.\n“Сандалолйин, яъни сандал рангли кўркам, чиройли уй қурасан-да, халқ бошингга уриб, таъна қилади, халқдан маломат эшитасан. (“Бу инсонни қаранглар, қанақа иморат қўрибди, пулинг ошиб-кетган бўлса, камбалларга ёрдам бер, қариндошларингга қараш, закот бер, мадраса ёки масжид қуриб, савобга эга бўл!” деб одамлар бошингга уради, таъна-маломат қилади.) Ахир, бош оғриғини келтирадиган сандални дунёда ким кўрибди?”\nЯъни, эҳтиёждан ортиқ, риёкорона, намойишкорона қасру иморатнинг сенга нима кераги бор?\nХабарда келадики: “Одамлар баланд (безакли) иморатлар қурганда сизлар қабрларингизни безанглар”, дейилди. Қабрни безаш – қабртоши қўйиб, ўзига ҳашаматли мақбара қуриш эмас, балки қабрдаги сўроқ-савол вақтида фойда берадиган яхши амалар, солиҳ-савобли ишлардир.\nБулар: ибодатлар, тиловатлар, зикрлар, садақа ва закотлар, хайр-эҳсонлар, муҳтож ва ғарибларга ёрдам бериш, илм аҳлларига эҳтиром кўрсатиб хизматларини қилиш, масжид ва мадрасалар қурилишида ҳисса қўшиш, яхши одоб ва ахлоқ соҳиби бўлиш, ғайратли, ҳимматли, саховатли, ориятли мусулмон бўлиш, инсонлар учун манфаатли инсон бўлиш каби ишлар ва хислатлардир.


Ўлим инсон учун сўнгги бекатми?\nБолаларга ўргатилиши керак бўлган қийматлар\nИсломга иймоннинг мукаммаллиги унинг мабда эканлигини тушуниш билан боғлиқдир\nАсл адолат қарор топмаган даврда адолатсизлик адолатдек кўринади\nҚатъиятни пайдо қилувчи омил эътиқоддир\nHome›САҚОФИЙ БЎЛИМ›Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар\nХолид ибн Валид бир урушда Иёз ибн Ғанам билан қатнашиб, катта ўлжани кўлга киритди. Ўз ҳиссаси ҳам анчагина эди. Шундан бир қисмини одамларга ҳадя қилди. Улар орасида Ҳазрати Абу Бакрнинг куёви Ашъас ибн Қайс ҳам бор эди. Холид унга тўрт минг дирҳам берди. Орадан бир неча ой ўтди. Бир куни Абу Убайда пойтахтдан келган хатни ўқиётиб, бирдан ранги ўзгарди. Ўрнидан сакраб турди. Мактубда Ҳазрати Умар шундай ёзган эди: «Холиднинг салласини ечиб ол. Ашъасга берган пулни қаердан олганини айтмагунча берма. Пулни ўз молидан берганми ё ғаниматданми? Агар ғаниматдан берган бўлса, қилган хиёнатини ўз тили билан тан олган бўлади. Агар молидан берган бўлса, исрофгарчиликка йўл қўйган бўлади. Ҳар икки ҳолда ҳам уни вазифасидан бўшат».\nАбу Убайда буни Холиддек одамга нисбатан қандай қилиб амалга оширади?! У икки ўт орасида қолди. Холиднинг бошидан саллани ечиб олиш уни пастга уриш, очиқчасига ҳақорат қилиш билан баробар эди. Ҳаётини Ислом равнақи учун бахш этган ва бу йўлда мисли кўрилмаган ғалабаларга эришган, Расулуллоҳ с.а.в. нинг «Сайфуллоҳ» деган эътирофларига сазовор бўлган инсонга бундай қилиб бўлмас эди. Шу билан бирга бошқа йўл ҳам йўқ. Бу ишни ёпди-ёпди қилишнинг-да иложи йўқ. Чунки Ҳазрати Умар ўзи буюрган ишни шундоқ ташлаб қўймай, албатта, ҳисоботини талаб қилади. Шу сабаб, аввал, Холидга хат юборди. Холид келганидан кейин мактубни олиб келган одам ўрнидан туриб, баланд овозда ўқиб берди ва Холидга ўгирилди:\nАшъасга берган пулларни қаердан олган эдинг?\nХолид жавоб бермади. Абу Убайда эса, мум тишлагандеқ, тек турарди. Энди Ҳазрати Билол ўрнидан турди:\n– Мўминлар амири шундай қилишни буюради, — деб саллани ечиб олди. Холид эса, қаршилик қилмади. Кейин Ҳазрати Билол саллани чуваб, у кишининг қўлларини боғлаб, ўша саволни қайта сўради. Холид бу сафар жавоб берди.\n– Уни ўз маошимдан берган эдим. Ҳазрати Билол:\n– Биз волийларимизга қулоқ соламиз, бошлиқларимиз хизматини қиламиз, — деб саллани яна Холиднинг бошига ўраб қўйди.\nБу ҳолатлар жараёнида Холид сассиз, қимирламай турди. Агар истаса, Билолни бир уриб ағдариши ёки бир зарда билан қимирламайдиган қилиб қўйиши мумкин эди. Лекин у зот буйруқ беришни билиш билан бирга, буйруққа бўйсунишни биларди.\nАбу Убайда эса, сени вазифангдан олдим, дея олмади, дея олмасди ҳам.\nБу ишлардан хабар топган Ҳазрати Умар мактуб ёзиб, Холидни Мадинага чақириб олди.\nСайфуллоҳ мактубни олгач, Киннасрага қайтди ва у ерда қуролдош дўстлари билан хайрлашди. Кейин Мадинага йўл олди. Шу тариқа Холид ибн Валиднинг қўмондонлик фаолияти ниҳоясига етди. Даставвал, Ҳазрати Абу Бакр вафотидан кейин бош қўмондонликдан олинган эди, кейинчалик Абу Убайданинг қўл остида оддий қўмондонликдан ҳам озод этилди.\nХолид йўл-йўлакай Химсга кириб, дўстлари билан кўришди. Мадинага етиб келгач, Ҳазрати Умарни топди:\n– Сиздан мусулмонларга шикоят қилдим. Худо ҳаққи, менга яхши муомала қилмадингиз, — деди.\n– Ўша бойликни қаердан олдинг?\n– Ғаниматдан. Олтмиш мингдан ошса, ошгани сизники.\nҲазрати Умар унинг мол-мулкини ҳисоблатди: саксон минг дирҳамга тенг бўлди. Йигирма мингини Байтуллоҳга олди. Кейин:\n– Холид, Худо ҳаққи, сен мен учун қадрли инсонсан. Сени яхши кўраман, — деди.\nОлтмиш минг ёки саксон минг дирҳам Холиддек қўмондон учун кўп эмас эди. Тасарруфидаги мол-мулк қозонилган ғалабаларда қўлга киритилган ўлжалар олдида ҳеч вақо эмасди. Оддий аскар ҳам шунча бойлик тўплай оларди.\nҲазрати Умар волийларга мактуб жўнатди. Унда: «Мен Холидни ундан жаҳлим чиққани ёки хиёнат қилгани учун вазифасидан олганим йўқ. Фақат инсонлар уни жуда улуғлаб, ғалабаларини унинг номи билан боғлайдиган бўлиб келдилар. Мен ғалабани аслида Аллоҳ азза ва жалла беришини одамлар билишсин ва фитна чиқмаслиги учун бу ишни қилдим», дейилган эди. Кейин Холиддан олган йигирма минг дирҳам эвазига мол берди. Шу билан холасининг ўғли кўнглини овлаган бўлди.\nАҳмад Лутфий Қозончининг “Ҳазрати Умар ибн Хаттоб р.а.” китобидан олинди\nБугунги таълим таназзулининг сабаблари\nЭрон мудофаа вазири: Биз Россияга бирорта ҳам база берганимиз йўқ


Тўполанг гидроэлектр станциясида ҳар бири 15 мегаватт бўлган иккита агрегат ишлаб турган эди. Давлатимиз раҳбари топшириғига мувофиқ, аввалига Тўполанг сув омбори тўғони 20 метрга кўтарилди. Натижада унинг сиғими 380 миллион куб метрдан 500 миллионга етказилди. Айни пайтда жами қуввати 145 мегаваттли яна иккита агрегат ўрнатиш бўйича иш олиб борилмоқда. Энергия олиш қуввати жами 250 мегаваттга етказилади.\nШарғуннинг сифатли кўмири\nПрезидентимиз Сариосиё туманидаги Шарғун кўмир конида амалга оширилаётган ишлар билан танишди.\nШарғун кўмир кони кўмир сифатининг юқорилиги, захиранинг кўплиги билан бошқа кўмир конларидан ажралиб туради. Бу ерда айни пайтда коннинг асосий захирасига қараб тоғ этагидан йўл очиб борилмоқда. Бугунги кунгача 2 километру 216 метр масофада қазиш ишлари бажарилди. Яна 1,5 километр ер ости қазилгандан сўнг, 33 миллион тонналик асосий кўмир захирасига етиб борилади.\nЯна бир йирик лойиҳа\nБойсун туманида янги газ-кимё мажмуаси барпо этилади. Лойиҳанинг умумий қиймати 5,2 миллиард АҚШ доллари бўлиб, икки босқичда амалга ошириш кўзда тутилган.\n2018-2022 йилларга мўлжалланган биринчи босқичда йилига 5 миллиард куб метр газни қайта ишлаш қувватига эга завод қурилади. «Эрта газ» дастури доирасида 2020 йилдан бошлаб 2 минг 800 метр чуқурликдаги газ қатламидан йилига 1 млрд. куб метргача табиий газ қазиб олинади.\nОқсоқоллар билан суҳбат\nСурхондарёни янада ривожлантиришга инвестициялар жалб этиш, ҳудуддаги муҳим ижтимоий-иқтисодий лойиҳалар, халқимиз турмуш даражасини ошириш ва ёшлар маънавиятини юксалтириш масалаларига алоҳида эътибор қаратилди. Маънавият ва маданият соҳаларига эътиборни кучайтириш, бахшичиликни янада кенг тарғиб этиш лозимлиги таъкидланди.\nПрезидентимиз Сурхондарё вилояти салоҳиятининг ҳали ўндан бири ҳам ишга солинмаганини алоҳида қайд этди Халқ депутатлари вилоят кенгашининг навбатдан ташқари сессиясида.\n— Ҳақиқий аҳволни гапирган одам бизга дўст. Учрашувимиз ҳамма масалаларни жой жойига қўйиш бўйича фойдали бўлсин, — деди давлатимиз раҳбари.\nuza.uz материаллари асосида.\n🕔13:59, 10.01.2020 ✔2880\n🕔14:50, 29.12.2019 ✔1555\n🕔17:32, 13.12.2019 ✔3539\n✔ 2880 🕔 13:59, 10.01.2020\n✔ 1555 🕔 14:50, 29.12.2019\n✔ 3539 🕔 17:32, 13.12.2019\n✔ 1994 🕔 17:31, 13.12.2019\n✔ 908 🕔 11:22, 10.12.2019


Ўзбекистон мусулмонлари идораси фатво ҳайъати рўзага оид, Рамазон ойи ва ундан кейин бажариладиган амаллар хусусидаги турли саволларга жавоб бериб келмоқда. Гарчи Рамазон ойи ниҳоясига етаётган бўлса-да, бу борада ўрганишимиз керак билимлар вақт танламайди, уларни доим билиб, амал қилиб борсак, фойдадан холи бўлмайди.\nРўза тутган одам кун бўйи дам олиб ёки вақтни ухлаб ўтказса, бу одамнинг рўзаси қай даражада қабул бўлади?\nРўзадор инсон рўзани охиригача етказиш ва кечки ибодатга қувват ҳосил қилиш учун кундузи дам олиши жоиз. Агар қурби етса, кундузлари ҳам ибодат ва Қуръон ўқиш билан машғул бўлса, нур устига нур. Аммо кундузлари кўпроқ ухлаган инсоннинг рўзаси қабул бўлмайди, деган гап йўқ.\nРўзадор одам чарчаб, соғлиғида жиддий ўзгариш бўлиб, рўзасини очиб юборса, каффоратини тутадими?\nРўза тутган киши агар рўзасини давом эттирса, соғлиғига жиддий зарар бўладиган бўлса ёки касаллиги оғирлашса рўзасини очади ва тузалганидан кейин бир кун қазосини тутиб беради. Тузалишидан умид бўлмаса, рўзанинг фидясини беради. Бундай пайтда каффорат вожиб бўлмайди. Бемор киши рўза тутиш масаласида дину диёнатдан хабари бор, моҳир шифокор ёки табиб билан маслаҳат қилиб, унинг кўрсатмасига амал қилишлари керак.\nРўза тутганман. Лекин рўза тутганим ёдимдан кўтарилиб "қорним очиб кетди" деб айтиб юбордим. Гуноҳ бўлмайдими? Рўзага таъсири йўқми?\nРўза тутган киши "қорним очиб кетди" дейиши билан рўзаси очилмайди ва рўзадорлиги ёддан чиққанлиги сабаб бу билан гуноҳкор бўлмайди. Агар шу гапни рўзадан малолланиб, Аллоҳ таолонинг фарз қилган рўзасидан сиқилиб айтса, гуноҳкор бўлади.\nAёлим етти ойлик ҳомиладор. Шунинг учун рўза тутмаяпти. Бунга рухсат берилганми?\nЎзига ёки фарзандига зарар етадиган бўлса, ҳомиладор ва эмизикли аёлларга рўза тутмасликлари учун рухсат бор. Улар кейинчалик қазосини тутиб беришади. Агар ўзига ҳам, ҳомила ёки чақалоғига ҳам зарар бўлмаса, рўза тутиши шарт ҳисобланади. У пайтда рўзани кейинга қолдириш жоизмас.\n"Лайлатул қадр" кечасининг қандай фазилатлари бор? Унда қандай амалларни бажариш керак?\nҚадр кечаси ва ундаги фазилатлар тўғрисида Аллоҳ таоло Қуръони каримда "Қадр" номли бутун бир сура нозил қилган. Яъни: "Албатта, Биз У (Қуръон)ни Қадр кечасида нозил қилдик. (Эй Муҳаммад) Қадр кечаси нима эканини Сизга не ҳам англатур?! Қадр кечаси минг ойдан яxширокдир. У (кеча)да фаришталар ва Руҳ (Жаброил) Парвардигорининг изни ила (йил давомида қилинадиган) ишлар (режаси) билан (осмондан ерга) тушарлар. У (кеча) тонг отгунича саломатликдир" (Қадр сураси, 1-5 оятлар).\nҚадр кечаси Рамазон ойининг нечанчи кечаси экани Аллоҳ ва Расули томонидан сир тутилган. Саҳобалар Расули акрам алайҳиссаломдан унинг қайси кеча эканини сўраганларида, ойнинг учинчи ўн кунлиги тоқ кечаларидан излаш кераклигини айтганлар ("Тафсири Бағавий").\nОиша онамиз розияллоҳу анҳо шундай дейдилар: "Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Рамазоннинг охирги ўн кунлиги келса, кечалари ухламас эдилар ва уйдагиларни ҳам ибодат қилишга уйғотар эдилар".\nҲадиси шарифлардан бирида Набий алайҳиссалом: "Ким Лайлатул Қадр кечасини имон ва ихлос билан бедор ўтказса, унинг шу кечагача қилган гуноҳлари мағфират қилинур", деганлар (Имом Бухорий ва Имом Муслим ривоят қилган).\nДемак, Рамазон ойининг ушбу фазилатли кечаларини ғанимат билиш, уни тоат-ибодат ва солиҳ амаллар билан ўтказишга ҳиммат қилишимиз, кўпроқ ибодат, намоз, зикр, Қуръон тиловати ҳамда илтижо, тазарруъ дуолар билан ўтказишимиз керак. Айниқса, ушбу кечада Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам таълим берганларидек: "Эй Аллоҳ, албатта Сен гуноҳларни афв қилувчи Зотсан, афв қилишни яхши кўрасан, бизларни афв эт" дуосини кўп айтиш мақсадга мувофиқ.\nШу кунларда ижтимоий тармоқда диний мазмундаги овозли ва видео хабарлар тарқалди. Унда, Рамазон ойи жума куни бошланса, ой ўртасида даҳшатли қичқириқ бўлиши, катта талафот ва ўлимларга сабаб бўлиши, фақат баъзи дуоларни айтганлар омон қолиши айтилган. Бунинг ҳадис деб айтилгани кўпчиликни иккилантириб қўйди. Шу масалага ойдинлик киритсангиз.\nИжтимоий тармоқда кенг тарқалган ушбу ривоят тўқима ва ёлғон "ҳадис" ҳисобланади.\nУшбу тўқима ривоят матни: Ибн Масъуд розияллоҳу анҳудан ривоят қиладилар: Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам айтдилар: "...Рамазоннинг ўртасида, Жума куни тунида қаттиқ овоз, гумбурлаш бўлади. У гумбурлаш шунчалик қаттиқ бўладики, ухлаётганни уйғотиб, тик турганни ўтқазади. Асир хотинларни уйларидан чиқарур. Жума кечасида бўлур, ўша санада кўп зилзилалар бўлур. Ўша жума куни бомдод намозини адо қилсанглар уйга киринглар ва эшикларни қулфланглар. Деразаларингизни ёпинглар, ўзларингизни эса ўранглар, қулоқларингизни тўсинглар. Қачон қичқириқни ҳис этсанглар, Аллоҳ таолога саждага йиқилинглар ва "Субҳанал қуддус", "Субҳанал қуддус", "Роббунал қуддус" денглар. Кимки буларни қилса нажот топур, ким агар шуни қилмаса ҳалок бўлади", дедилар. (Нуайм ибн Ҳаммод "Фитналар" асарида ривоят қилган).\nМазкур ривоятни муҳаддис уламолар Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга нисбатан тўқилганини таъкидлашган. Жумладан, бу ҳақда муҳаддис олим Ибнул Жавзий раҳимаҳуллоҳ "Мавзуъот (тўқима ҳадислар)" номли китобларида: "Бу ривоят тўқима, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам номидан сўзланган ёлғондир", дейди. Имом Ал-Уқайлий ва Имом Заҳабий раҳимаҳумаллоҳ: "Бу гапнинг асли йўқ, тўқима", деган. Аллома Ибн Қаййим "Бу ривоятлар ишончсиз" эканини айтиб ўтган. Ушбу уламолар мазкур тўқима ривоятнинг санадида Пайғамбар алайҳиссаломга ҳадис тўқиш билан танилган ровийлар борлигини таъкидлаб, ундан огоҳлантиришган.\nБунинг устига, Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг даврларидан бери ўтган 1400 йилдан ортиқ муддатда Рамазоннинг жума куни бошланиши ва 15-куни ҳам жумага тўғри келиши жуда кўп кузатилган, лекин воқеъликда юқорида айтилган гаплар, даҳшатлар юзага келмаган. Шунинг учун ҳам тарқалаётган бундай сўзлар ёлғондир.\nЁлғон сўзлаш ёки ёлғон гувоҳлик бериш динимизда катта гуноҳлардан ҳисобланади. Хусусан, Аллоҳ ва Унинг Расулига ёлғон тўқиш улкан фалокатдир. Бу ҳақида эса Аллоҳ таоло Қуръони каримда шундай дейди: "Аллоҳга нисбатан ёлғон тўқиган кимсадан кўра золимроқ ким бор? Ана ўшалар Роббиларига рўбарў қилинурлар ва гувоҳлар айтурлар: "Манавилар Роббиларига нисбатан ёлғон гапирганлардир. Огоҳ бўлингким, Аллоҳнинг лаънати золимларгадир" (Ҳуд сураси 18-оят).\nПайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам у зотнинг номидан ёлғон гапириш оқибатларидан огоҳ этадилар ва шундай дейдилар: "Ким менга қасддан ёлғон тўқиса, дўзахдан ўз ўрнини тайёрлайверсин" (Имом Бухорий ва Имом Термизий Абдуллоҳ ибн Амр розияллоҳу анҳудан ривоят қилишган).\nОдамлардан эшитган нарсасини суриштирмай гапиравериш гуноҳ эканига Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг қуйидаги сўзлари яққол далил ҳисобланади: "Ҳар бир эшитган гапини гапиравериш, кишининг гуноҳкор бўлиши учун етарлидир!" (Имом Муслим ва Имом Абу Довуд ривоятлари).\nХулоса шуки, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам айтмаган гапни у зотдан, деб нақл қилиш, уни ҳақиқатини билмай кўр-кўрона тарқатиш инсонни дўзах томонга етакловчи амалдир. Бундай йўл тутишдан ниҳоятда эҳтиёт бўлиш керак. Тавфиқ Аллоҳдандир.\nБир саволга Рамазонда шайтон озор беришдан кишанланади, васваса қилишдан эмас деб жавоб берилибди. Шайтоннинг озор бериши қандай бўлади?\nБаъзида инсонларнинг бепарволиги, гуноҳ ишларга мубтало бўлиб қолиши сабабидан шайтон инсоннинг ақлига зарар етказиши мумкин. Натижада ақли заиф бўлади. Баъзида оёқ ёки қўлига зарар етказади. Натижада оёқ-қўлида оғриқ ҳис қилиши мумкин. Буларнинг барчаси Аллоҳнинг изни ила бўлади. Рамазон ойида шайтонлар мана шундай азиятлардан кишанланади.\nРўза тутган инсонга таом олиб берса, савоби рўза тутган инсон билан бир хил бўлар экан. Бу қанчалик тўғри?\nҲа, динимизда рўзадорни ифтор қилдириш катта савоб ишлардан. Ҳатто битта хурмо, ё бир қултум сув, ё бир ҳўплам сут билан бўлса ҳам, рўзадорни ифтор қилдириш катта ажрга сабаб бўлади. Бу ҳақида Пайғамбаримиз алайҳиссалом шундай марҳамат қилганлар: "Ким рўзадорга ифтор қилиб берса, рўзадор савобича савобга эришади. Лекин рўзадорнинг савобидан ҳеч нарса камаймайди" (Имом Термизий ривояти).\nБугунги кунда ифторлик қилиб беришни ният қилганлар муҳтож қариндош ва қўни-қўшниларига пул ёки маҳсулот шаклида ифторликни етказиб берсалар, айни муддао бўлади ва мазкур ҳадиси шарифда зикр қилинган савобга эришадилар.\nЛекин шуни ҳам таъкидлаш керакки, бу иш қанчалик савоби улуғ бўлмасин, рўзадорга ифторлик қилиб берган кишининг зиммасидан рўзани соқит қилмайди. Чунки Рамазон ойида ҳар бир соғлом мусулмон киши рўза тутиши фарздир. Аллоҳ таоло Қуръони каримда: "Сизлардан ким бу ойда (ўз яшаш жойида) ҳозир бўлса, рўзасини тутсин", деб буюрган (Бақара сураси 185-оят).\nРамазон ойи рўзасидан қарзим бор. Нафл рўза тутсам бўладими ёки олдин қарз рўзамни тутишим керакми?\nРамазон рўзасидан қазоси бор кишининг нафл рўза тутиши ҳақида Алоуддин Косоний "Бадоиус саноиъ" китобида шундай дейди: "Рамазон рўзасидан қазоси бўлган киши нафл рўза тутиши макруҳ бўлмайди".\nМазкур китобнинг бошқа бир ўрнида шундай дейилган: "Қазони ўтаб бериш ҳақидаги буйруқ муайян вақтда вожиб бўлмайди, балки мутлақ вақт (яъни, банда имкон топган)да вожиб бўлади". Шунга биноан Рамазон рўзасидан қарзи бор киши қазосини тутмай туриб ҳам нафл рўза тутиши мумкин.\nЗакот ҳамда фитр рўзани пластик карта орқали ўтказиб бериш жоизми?\nҲа, закот, фитр садақаси ва бошқа шу каби садақаларни пластик карталарга ўтказиб бериб, адо қилиш жоиз. Чунки пластикка пул тушганда ҳам муҳтож киши унга тўлиқ эгалик қила олади ва хоҳлаганидек тасарруф қилади. Пластикка пул ўтказиш нақд пул бериш билан баробар. Демак, закот, фитр каби садақаларни муҳтож кишиларнинг пластик картасига тушириб бериш билан ҳам адо қилиш мумкин.


09:50 / 18.06.2020\nҚўмита мамлакат ҳудудларидаги марказий деҳқон бозорларида 2020 йил 16 июнь куни кузатув ўтказиб, алоҳида турдаги озиқ-овқат маҳсулотларининг минимал-максимал нархларини келтирди.\nМол гўшти (суяксиз гўштидан ташқари) 37 000 сўмдан 65 000 сўмгача (кг)\nКузатув натижасига кўра, 1 кг мол гўштининг (суяксиз гўштидан ташқари) минимал нархи, Нукус шаҳрининг «Нукус деҳқон бозори»да қайд этилган (37 000 сўм). Мол гўштининг максимал нархи эса, Тошкент шаҳрининг «Олой деҳқон бозори», «Фарҳод деҳқон бозори» ва «Миробод деҳқон бозори»да кузатилди (65 000 сўм).\nКартошка 1 500 сўмдан 7 000 сўмгача (кг)\nОлиб борилган кузатув натижаларига кўра, картошканинг минимал нархи Андижон шаҳрининг «Янги бозор деҳқон бозори» ва «Андижон шаҳар марказий деҳқон бозори», Бухоро шаҳрининг «Бухоро марказий деҳқон бозори» ва Тошкент шаҳрининг «Фарҳод деҳқон бозори»да қайд этилган (1 500 сўм). Максимал нархи эса, Тошкент шаҳрининг «Миробод деҳқон бозори»да (7 000 сўм) қайд этилди.\nСабзи маҳсулотининг минимал нархи кузатув натижасига кўра, Жиззах шаҳрининг «Эски шаҳар деҳқон бозори», Термиз шаҳрининг «Марказий деҳқон озиқ-овқат бозори», Гулистон шаҳрининг «Гулистон деҳқон бозори», Фарғона шаҳрининг «Марказий деҳқон бозори», Тошкент шаҳрининг «Фарҳод деҳқон бозори»да (1 000 сўм) қайд этилган. Максимал нархи эса, Тошкент шаҳрининг «Олой деҳқон бозори»да (5 000 сўм) кузатилди.\nТухум 6 000 сўмдан 13 000 сўмгача (10 дона)\nТухум маҳсулотининг кузатув натижасига кўра, минимал нархи Гулистон шаҳрининг «Гулистон деҳқон бозори», Янгийўл шаҳрининг «Ихтисослашган Янгийўл шаҳар деҳқон бозори», Тошкент шаҳрининг «Фарҳод деҳқон бозори»да қайд этилди (6 000 сўм). Максимал нархи эса, Тошкент шаҳрининг «Олой деҳқон бозори»да қайд этилган (13 000 сўм).\nГуруч 4 500 сўмдан 18 000 сўмгача (кг)\nКузатув натижаларига кўра, гуруч маҳсулотининг минимал нархи Нукус шаҳрининг «Нукус деҳқон бозори»да рўйхатга олинган («Нукус 2» навли гуруч 4 500 сўм). Максимал нарх эса, Тошкент шаҳрининг «Миробод деҳқон бозори»да кузатилди («Лазер» навли гуруч 18 000 сўм).\nЎсимлик ёғи маҳсулотларининг кузатув натижасига кўра, минимал нархи Тошкент шаҳрининг «Эски жўва деҳқон бозори», «Қўйлиқ деҳқон бозори» ва «Миробод деҳқон бозори»да (маҳаллий пахта ёғи 8 400 сўм) кузатилди. Максимал нархи эса, Тошкент шаҳрининг «Олой деҳқон бозори»да (кунгабоқар ёғи 14 500 сўм) кузатилди.\nШакар 5 500 сўмдан 7 000 сўмгача (кг)\nШакар маҳсулотининг кузатув натижасига кўра, минимал нархи Тошкент шаҳрининг «Олой деҳқон бозори», «Фарҳод деҳқон бозори», «Миробод деҳқон бозори», «Эски жўва деҳқон бозори» ва «Қўйлиқ деҳқон бозори»да (5 500 сўм) қайд этилди. Максимал нархи эса, Тошкент шаҳрининг «Миробод деҳқон бозори»да (7 000 сўм) кузатилди.


«Ўзгалар хақида ўйланг. Қон топширинг. Ҳаёт улашинг’’ — Фарғона шифокори\n13.06.2018 13.06.2018 fsh.uz\nҚон – бу хаёт! Қон – бебаҳо. Унинг қийматини дунёда ҳеч бир нарса билан тенглаштириб бўлмайди. Маълумки, хар йили 14 июнь – Бутунжахон донорлар куни сифатида кенг нишонланади.\nЖаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти, Халқаро Кизил ярим ой жамияти ва Қизил хоч федерациялари таклифларига мувофиқ барча давлатларда бу йил 14 июн- Бутунжахон донорлар кунини нишонлашга белгиланган тадбирда «Ўзгалар хақида ўйланг. Қон топширинг. Ҳаёт улашинг’’ шиори остида ўтказилиши режалаштирилди.\nУшбу тадбирнинг бош мақсади қон қуйиш учун хавфсиз қоннинг муҳимлиги ва қон донорларининг зарурлигини чуқурроқ англаб етишни шакллантириш. Бу кун, авваламбор, донорлик қонлари ва қон компонентларига дунё бўйлаб ошиб бораётган талабга фаоллик билан жавоб бераётган кўнгиллиларнинг инсоният олдидаги хизматларини рағбатлантириб, уларга миннатдорчилик билдиришга имконият беради. Қон донорлиги ва унинг компонентларини ривожлантириш йўналиши бўйича Ўзбекистон Республикаси аҳолисининг кенг қатламини донорликка жалб қилиш борасида Миллий дастур ишлаб чиқилган. Таъкидлаш жоизки, давлатимиз томонидан аҳоли саломатлигини муҳофаза қилишга алоҳида эътибор қаратилиб, тиббий ҳизмат кўрсатишда бир қанча ижобий ўзгаришлар юз бермоқда.\nЎзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 23 июлдаги “Ўзбекистон Республикаси фахрий донори” («Почетный донор Республики Узбекистан») кўкрак нишони тўғрисида”ги 202-сонли қарорига биноан кўкрак нишони олиш учун донор ўз қонини камида 40 маротаба, қон ва унинг компонентларини 60 маротаба топшириши кўзда тутилган. Фарғона вилояти қон қуйиш станциясининг донорлари орасида Бахром Қобилович Алимов 43 маротаба ўз қонини топшириб берганлиги сабабли уни “Ўзбекистон Республикаси фахрий донори” кўкрак нишони билан такдирлаш маросими Халқаро донорлари куни ўтказилиши режалаштирилмоқда.\nЮртбошимиз Соғлиқни сақлашни ислоҳ қилиш давлат сиёсатининг энг муҳим йўналишларидан бири эканлигини таъкидлади. Бу дават бизнинг олдимизга катта бир маъсулиятни қўйди. Бунга сабаб мустақиллигимиздан кейин қон касалликлари бўйича эришилаётган ютуқлар, яъни қон касалликларини ўз вактида аниқлаш, уларга замонавий кимёвий терапияларни ўтказилиши натижасида беморларга кўплаб қон ва қон маҳсулотларига зарурият сезилади. Ушбу нормативни бажаришда давлат ҳамда нодавлат ташкилотлари жумладан тиббиёт ходимлари, маҳаллий аҳоли ҳамда “Адолат социал демократик партияси” ходимлари ўзларининг беғараз ёрдамлари билан фаол иштирок этмоқда. Ўзбек халқига хос бўлган ана шундай саховат ва эзгулик хислатлари қанчадан – қанча инсонлар ҳаётини сақлаб қолишга хизмат қилмоқда, десак муболаға бўлмайди. Фарғона вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказида 50 нафардан ортиқ болалар наслий гемолитик камқонлик билан “Д” назоратида туради ва буларга ҳар 30-35 кунда 1-2 дозадан ювилган Эр.массалар қуйилади. Биз қон қуйиш маркази бундай беморларга энг янги (4-5 кунлик) қонларни 3 марта ювган ҳолда етказиб бермоқдамиз, ювилган қон маҳсулотларини қуйишимиздан мақсад фақат бемор учун зарур бўлган эритроцитларни ажратиб олиш, юқиши мумкин бўлган ҳар хил юқумли кассалликларни ювиш мобайнида чиқариб ташлашга қаратилган. Ҳозирги кунда биз донорлар хамда бемор яқинлари билан ўзаро маслаҳатлашган ҳолатда юқоридаги хаёти давомида доимий қон қабул қилиб турадиган бемор болаларга фақат бир ёки иккита донорларнинг қонини мунтазам қуйишни тавсия этмоқдамиз. Бундан мақсад бундай болалар ҳаёти давомида 100 ва ундан ортик марта қон қабул қиладилар, ҳар бир қабул қилган қонига ҳар хил антиген- антителолар ҳосил бўлади, бунинг натижасида беморларимизда қон қуйиш мобайнида ножўя таъсирлар юзага келади, яъни қуйилган қонимизга нисбатан организмдаги ўзаро кураш пайдо бўлади. Буни олдини олиш мақсадида юқоридаги фақат доимий донорларни қонини қуйиб туришни биз йўлга қўймоқдамиз. Бундай болалардан яқин 90-95 фоизида ушбу ишлар йўлга қўйилган, қондан сўнг реакция бериш 86.7 фоизга камайтирилди.\nБу йили ҳам вилоят қон қуйиш станциясида ушбу санага бағишланган тадбир бўлиб ўтади. Беғараз донорлик акциялари ҳудудларда, олий ўқув юртларида, жамоат ташкилотларида қон хизматига ихтисослашган микроавтобуслар орқали амалга оширилади. Шунингдек, айни кунларда қон маркази мутахассислари жойларда тарғибот – ташвиқот ишларини олиб бориш билан бирга, беғараз донорлик сафини кенгайтиришга муносиб ҳисса қўшмоқда.\nвилоят қон қуйиш станцияси бош врачи\n← Марҳабохон ғолиблар сафида\nАллергияни бартараф этишда муҳим қадам →\n19.12.2018 fsh.uz 147\n22.06.2018 fsh.uz 328\n17.10.2018 fsh.uz 282


ЎзА - Стевия ўсимлиги ҳақида эшитганмисиз? Натижалар ҳайратланарли\nСтевия ўсимлиги ҳақида эшитганмисиз? Натижалар ҳайратланарли\nБуни қарангки, стевия ўсимлиги дамламасидан олинадиган стевиозид моддаси шакардан 150 баробар ширин, стевиозидни қайта ишлаш натижасида олинадиган ребадиозид моддаси 300 баробаргача тотли экан. Бундан ташқари, таркибида кварцетин, рутин, минерал моддалар – кальций, фосфор, калий, рух, хром, магний, селен, мис сақлайди. Ҳамда А, С, Е, В гуруҳи витаминлари мавжуд.\nШунингдек, у ўта шифобахш ҳамдир. Яъни унинг ширинлик даражаси юқори бўлса-да, қандли диабет билан хасталанган беморларнинг ширинликка бўлган чанқоғини қондиришда қўл келади. Ваҳоланки, бундай беморларга ширинлик мумкин эмас. Стевия ширинлиги эса бунга халақит бермас экан...\nУшбу ўсимликнинг яна қандай шифобахш хусусиятлари бор? Замонавий тиббиётда қўлланилиш даражаси қандай? Мамлакатимизда ҳам стевия етиштириладими? Ана шу саволлар юзасидан ЎзА мухбири Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Фармацевтика тармоғини ривожлантириш агентлиги доривор ўсимликлар хомашё базасини яратиш ва доривор препаратларни ишлаб чиқаришни ташкил этиш бўлими мутахассиси Сарвар МИСИРОВнинг фикрлари билан қизиқди.\n– Стевия ўсимлиги инсон иммунитетини оширишда ҳам жуда қўл келади, – дейди С. Мисиров. – Қандли диабетни даволашда самарали восита бўлиб, қон айланишини ва қон босимини маромига келтиради. Мия қобиғини мустаҳкамлайди, паришонхотирликни яхшилайди. Аъзои танада моддалар алмашинувини тиклайди, эндокрин безлари фаолиятини мўътадиллаштиради, нобуд бўлган ҳужайра ва тўқималар тикланишига ёрдам беради. Оғриқни бартараф қилиб, бактерия ва замбуруғларга қарши курашишда яхши восита. Меъда-ичак йўллари фаолиятига фойдаси катта. Танадаги ортиқча ёғларни парчалаш хусусияти борлиги боис, семиришнинг олдини олади. Заҳарланиш кучини қирқади. Тамаки ва спиртли ичимликка бўлган майлни сўндиради. Ўпка, диққинафаслик, тиш ва милк касалликларини даволашда қўл келади. Шунингдек, стевия ақлий ва жисмоний толиқишни бартараф этади. Ошқозон ва меъда-ичак йўли касалликларига ҳам шифо. Саратон (рак) – онкологик хасталикларни даволашда қўлланилса, ўсмалар ўсишининг олдини олади. Энг муҳими истеъмолда меъёри чегараланмаган – инсон организми учун салбий таъсири кузатилмайди. Шу боис, стевия ўсимлигини дамлама сифатида истеъмол қилиш Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан ҳам тавсия қилинган.\nСтевиядан жароҳат олганда, куйганда, яра ёки чипқон чиққанда ҳам фойдаланиш мумкин. Бунда ўсимлик барги ювилиб, ўша жойга малҳам сифатида қўйилади. Зарарланган жойни ювиш учун эса стевия қайнатмаси ва дамламасидан фойдаланиш мумкин. Стевия чойи билан бош ювилса, соч ўсиши тезлашади, соч жилоланади ҳамда бошдаги қазғоқлар кетади.\nФармацевтикада гиёҳларга ихтисослаштирилган корхоналар томонидан тайёр ҳолда стевия қадоқланган қутида чиқарилади. Уни уйда хона гуллари сифатида ҳам ўстирса бўлади. Стевияни хасталикларни даволашда илиқ ҳолда қўллаш талаб этилади.\nЮртимизда стевияни ўстириш ҳамда чуқур қайта ишлаш жараёнлари тўлиқ ўрганиб чиқилган. Уни уруғлантириш, қаламча усули билан кўчат етиштириш қўлланиб келинмоқда. Натижалар эса ҳайратланарли. Заминимизда парваришланган ўсимликдаги стевиозид моддаси дунёнинг бошқа мамлакатларида етиштирилганига қараганда анча юқори – 19,7 фоизни ташкил қилади. Мазкур кўрсаткич ҳатто стевия ўсимлигини етиштиришда илғор бўлган Жанубий Кореяда 16 фоизга тенг экан. Бунинг сабабини республикамизнинг ўзига хос иқлими билан таснифлаш мумкин.\nЮртимизда ушбу йўналишдаги ишларга, жумладан стевия ўсимлигини етиштириш ва қайта ишлаш масалаларига алоҳида эътибор қаратилмоқда.