Артур Конан Дойл. Лаби тиртиқ одам (ҳикоя) | www.ziyouz.uz\nБош саҳифа Жаҳон насри онлайн антологиясиАртур Конан Дойл (1859-1930; Шотландия)Артур Конан Дойл. Лаби тиртиқ одам (ҳикоя)\nЧоп этилган 19.10.2018 23.01.2018 МуаллифZiyouz.uz\nАйза Уитни афюн чекишга ўрганиб қолди. У колледждалигидаёқ де Куинсининг афюн чекувчи одамнинг тушлари ва ҳисларини тасвир қилувчи китобини ўқиб, ўша ёзувчи бошидан кечирган ҳодисаларни кечириш учун тамакисига афюн аралаштириб чека бошлаган эди. Кўплар қатори у ҳам чекишга ўрганиш ташлашдан кўра қийинроқ эканини тез орада пайқади. Узоқ йиллар чекиб юраркан, унга ҳамма дўстлари ачиниб, ваҳимлари келди. Унинг сарғиш, салқиган юзи, қорачиқлари кичрайган кўзлари, осилган қовоқлари, креслода ётган ожиз гавдаси, хуллас адойи тамом бўлган одам ҳамон кўз ўнгимда турибди.\n1889 йилнинг июнида бир куни кечқурун айни одамни эсноқ босиб ўқтин-ўқтин соатга қарай бошлайдиган вақтда квартирамнинг қўнғироғи чалиниб қолди. Мен креслодан қаддимни кўтардим, хотиним эса тикаётган ишини тиззасига қўйиб, норозилик билан ижирғанди.\n— Бирор мижоз келди! — деди у. — Касал кўргани борадиган бўлдинг-да яна. Мен хўрсиниб қўйдим, чунки кун-узун кун оғир ишдан ҳориб-чарчаб яқингинада келган эдим.\nБиз эшик очилиб, йўлакдан кимнингдир шошганча юриб келаётганини эшитдик. Хонамизнинг эшиги очилиб, қора кўйлак кийган, юзига қора тўр тутган хоним кириб келди.\n— Бемаҳалда кириб келганим учун кечиринглар, — деб гап бошлади-ю, ўзини тутолмай, бирдан хотинимга ташланди-да, уни қучоқлаб елкасига бош қўйганча ҳўнграб йиғлаб юборди — Бошимга катта кулфат тушди! — деб хитоб қилди у. — Жуда ёрдамга муҳтожман!\n— Ия, бу Кэт Уитни-ку, — деди хотиним, унинг тўрини кўтариб. — Ўтакамни ёриб юборай дединг-а, Кэт! Сен эканлигинг хаёлимга ҳам келмабди.\n— Сенга арз қилгани келдим. Бошимни қаёққа уришни билмай қолдим.\nБу одат ҳукмидаги нарса эди. Бошларига кулфат тушган одамлар нажот истаб маякка қараб учган қушлардек ғизиллаб хотинимнинг олдига келишарди.\n— Ажаб қилибсан! Жойлашиброқ ўтир, вино билан сувдан ичиб, нима бўлганини гапириб бер. Ё Жеймсга айтайми, кириб ётсинми?\n— Вой, йўқ, йўқ! Доктордан ҳам маслаҳат ва ёрдам олмоқчиман. Айзани айтмоқчиман… Уйдан чиқиб кетганига роппа-роса икки кун бўлди. Ундан жуда хавотир оляпман.\nУ биз билан бахтсиз эри ҳақида энди суҳбатлашаётгани йўқ — мен билан доктор сифатида, хотиним билан эса ўзининг қадрдон мактабдош дугонаси сифатида суҳбатлашарди. Биз унга имконимиз борича тасалли берардик. Эри қаердалигини биладими? Уни бориб уйига олиб келса бўлармикин?\nШундай қилиш мумкин экан. У эрининг сўнгги вақтларда одатда афюнни Ситининг шарҳида жойлашган кўчалардан биридаги бузуқхонада чекиб юришини биларкан. Шу вақтгача у эртадан кечгача ишрат қиларкан, бутунлай ҳолдан тойиб, тинка-мадори қуриб кечқуран уйига қайтиб келаркан, бу гал эса қирқ саккиз соатдан бери дараги йўқ эмиш, албатта ҳозир ўша ерда турли-туман шубҳали кимсалар орасида заҳар ютиб, ёки ухлаб ётган бўлиши мумкинмиш. Хотин эрининг Эппер-Суондемлендаги худди ўша «Олтин ёмби»да эканлигига амин эди. У нима қила олиши мумкин? Тортинчоқ, журъатсиз, ёшгина жувон қандай қилиб шундай жойга кириб боради ва эрини безориларнинг орасидан юлиб олиб чиқа олади? У мен билан бирга борса бўлмасмикин? Дарвоқе, бориб нима қилади? Мен Айза Уитнини даволаганман, доктор сифатида унга сўзим ўтиши мумкин. Хотинининг иштирокисиз ишни осон ҳал қилишимга амин эдим. Унга, агар эрингиз дарҳақиқат «Олтин ёмби»да бўлса, икки соат ичида уни кэбга ўтқазиб уйингизга жўнатаман, деб ваъда бердим.\nЎн минутдан сўнг шинамгина меҳмонхонамизни тарк этиб, экипажда шарққа қараб ғизиллаб кетмоқда эдим. Олдинда одатдан ташқари ғалати бир иш турганини билардим, аслида эса у мен кутгандан кўра ҳам ғалатироқ бўлиб чиқди.\nАввал бошда ҳаммаси ажабтовургина эди. Эппер-Суондемлен — дарёнинг чап қирғоғи бўйлаб то Лондон кўпригигача бориб туташган баланд-баланд кемасозлик корхоналари орқасида жойлашган ифлосгина тор кўча эди. Мен қидириб юрган бузуқхона ифлос дўкон билан қовоқхона ўртасидаги ертўлада эди; бу ғордек қоронғи ковакка тик зинапоя олиб тушарди. Зинапоя босқичларининг ўртаси едирилиб, чуқур тушиб қолган — ундан шуқадар кўпдан-кўп мастоёқлар тушиб-чиққан эди.\nКэб ҳайдовчига кутиб туришни буюриб, пастга тушдим. Эшик тепасида осилиб турган милт-милт ёнастган керосин чироқ ёруғида эшик зулфинини қоқдим-да, қуюқ қўнғир дуд билан тўлган узун пастак хонага кириб бордим; девор бўйлаб муҳожирлар кемасидагига ўхшаб, ёғоч сўрилар чўзилиб кетган эди.\nҚоронғилик орасидан ғалати ақл бовар қилмайдиган ҳолатда ётган ҳаракатсиз гавдаларни аранг илғадим: елкалари букчайган, тиззалари кўтарилган, энгаклари қаққайиб, бошлари орқаларига ташланган. Гоҳ у ер, гоҳ бу ерда менга тикилаётган хира маст кўзларни кўрардим. Зулмат орасидан нуқтадеккина қизил чўғлар ланғиллаб қолар, улар кичкина металл найчалардаги заҳарнинг миқдори камайган сари ўчиб борар эди. Кўплари индамай ётар, баъзилари нималардир деб димоғида минғиллар, баъзилар эса гоҳ шавқ-завқ билан шошила-шошила, гоҳ бирдан жим бўлиб қолиб аломат бир тарзда гўнғиллаганча суҳбатлашишар, аммо ҳеч ким суҳбатдошининг гапига қулоқ солмас — ҳар ким ўз ўйлари билангина банд эди. Йўлакнинг нариги бурчагидаги кўрада лахча чўғлар лангиллаб турибди, унинг олдидаги уч оёқли курсида новча бир чол тирсагини тиззаларига тираб, энгагини муштларига қўйганча қимир этмай чўққа тикилиб ўтирар эди.\nКириб боришим билан олдимга малайялик қора тўриқ бир одам югуриб келиб, менга найча билан бир улуш афюн узатди-да, сўридаги бўш жойни кўрсатди.\n— Раҳмат, мен бу ерда қололмайман, — дедим. — Дўстим мистер Айза Уитни шу ерда экан. Мен у билан гаплашишим керак.\nЎнг томонимда нимадир ғимирлагандек бўлди, кимнингдир хитобини эшитдим, қоронғиликка разм солиб менга тикилиб туртан рангсиз, маъюс ва аллақандай ҳурпайган Уитнини кўрдим.\n— Ё раббий, бу Уотсон-ку! — деб қўйди у.\nУ мастлик оқибатида юз берадиган энг аянчли аҳволда эди.\n— Ҳозир соат неча, Уотсон?\n— Ўн бирга яқинлашиб қолди.\n— Бугун нима кун?\n— Жума, ўн тўққизинчи июнь.\n— Наҳоткиқ Мен бўлсам, чоршанбадир, деб ўйлабман. Йўқ, бугун чоршанба, ҳазиллашдим денг. Одамнинг ўтакасини ёриб нима қиласиз-а!\nУ юзини кафтлари билан тўсиб, ўкраб юборди.\n— Бугун жума деяпман-ку сизга. Сизни хотинингиз икки кундан бери кутяпти. Уялмайсизми шундай қилгани!\n— Ҳали ҳам уяляпман. Назаримда янглишаётганга ўхшайсиз, Уотсон. Бу ерга келганимга атиги бир неча соатгина бўлди. Учта трубка… тўртта трубка… қанчалигини унутдим! Сиз билан бирга уйга кетаман. Шўрликкинам Кэтнинг ташвиш тортишини истамайман . Менга қўлингизни беринг. Кэбингиз борми?\n— Бор. Эшикда кутиб турибди.\n— Ундай бўлса, ҳозироқ жўнайман. Аммо мен улардан қарздорман. Билинг-чи, қанча қарз эканман, Уотсон. Жуда ҳам бўшашиб, тинка-мадорим қуриб кетди. Пул тўлашга ҳам чоғим келмайди.\nҚатор ётиб ухлаётган одамларнинг орасидаги энсизгина оралиқдан заҳарли бангнинг элитувчи ҳидларини ҳидламаслик учун нафасимни ичимга ютганча бузуқхона эгасини қидиргани йўл олдим. Қўра қаршисида ўтирган новча чолнинг олдига етганимда кимнингдир пиджагимдан тортаётганини сездим, шивирлаб айтилган шу сўзларни эшитдим:\n— Менинг ёнимдан ўтиб кетиб, кейин ўгирилиб қаранг.\nБу сўзларини аниқ эшитдим. Уларни ёнимдаги чолгина айтган бўлиши мумкин эди. Бироқ у ҳамон шундай бир вазиятда ўтирардики, гўё ўз ўйлари билангина банддек, атрофидаги ҳеч нарсани сезмаётгандек эди. Ёши анчага бориб қолган озғин, бужмайган бу одам букчайиб ўтирар; афюнли трубка мажолсиз бармоқларидан сирғалиб тушиб кетгандек тиззалари орасида турар эди. Олдинга икки қадам юриб, орқамга ўгирилдим. Ҳайратдан қичқириб юбормаслик учун бор матонатимни ишлатишга тўғри келди. У шундай бурилдики, юзини мендан бошқа ҳеч ким кўра олиши мумкин эмасди. Унинг елкаси ростланиб, ажинлари ёзилиб, хира кўзлари одатдагидек чақнай бошлади. Қўра олдида менинг ҳайратланганимдан кулганча Шерлок Холмснинг ўзгинаси ўтирарди. У ўғринча имо қилиб, мени олдига чақирди-да, яна лаби-лунжи осилган қалтироқ чолга айланди-қўйди.\n— Холмс! деб шивирладим мен. — Бу бузуқхонада нима қилиб ўтирибсиз?\n— Мумкин қадар секинроқ гапиринг, — деб шивирлади у, — қулоғим жуда яхши эшитади. Агар сиз эси оғиб қолган дўстингиздан халос бўлсангиз, сиз билан бир озгина суҳбатлашишга мушарраф бўлардим.\n— Мени ташқарида кэб кутиб турибди.\n— Бўлмаса ошнангизни ўша кэбда уйига жўната қолинг. Ундан хавотир олмасангиз ҳам бўлади, чунки биронта можаро чиқаришга чоғи келадиган кучи йўқ. Агар мени учратиб қолиб ёнимда қолганингизни ёзиб кучердан хотинингизга бир энликкина хат бериб юборсангиз яна яхши бўларди. Мени кўчада кутиб туринг, беш минутдан кейин чиқаман.\nШерлок Холмснинг сўзини ерда қолдириш маҳол: унинг талаблари ҳамиша шу қадар муайян, аниқ ва амирона оҳангда бўлади. Бундан ташқари мен, Уитнини кэбга ўтқазиб жўнатиб юборсам унинг олдидаги бурчимни адо этган бўламан, машҳур дўстимнинг кундалик фаолиятини ташкил этган ажойиб саргузаштлардан бирида иштирок этишимга ҳеч қандай монелик қолмайди, деб ўйладим.\nШерлок Холмсга унинг тадқиқотларида ёрдам бериш мен учун энг олий бахт эди. Шу сабабли хотинимга бир энликкина хат ёзиб, Уитнининг қарзини тўлаб, уни кэбга ўтқазиб жўнатдим-да, яқин жойда сабр билан кута бошладим. Кэб бирпасда зулмат қўйнида ғойиб бўлди. Бир неча минутдан сўнг такядан чол чиқиб келди, мен кўча бўйлаб у билан ёнма-ён кета бошладим. Икки кварталча жойга у мадорсиз оёқларини сургаб босганча мункиллаб борди. Кейин шоша-пиша у ёқ-бу ёққа аланглаганча қаддини ростлади-да, қаҳқаҳлаб кулиб юборди. Қаршимда Шерлок Холмс турарди.\n— Ҳойнаҳой сиз, Уотсон, — деди у, — мени афюн чекишга ружу қилиб қолган, деб ўйлаган бўлсангиз керак.\n— Ростини айтсам, мен сизни бу ковакда кўриб дарҳақиқат таажжубланган эдим.\n— Аслида бу ковакда сизни кўргач мен сиздан кўра ҳам кўпроқ ҳайратландим.\n— Дўстимни қидириб юрган эдим.\n— Мен бўлсам душманимни.\n— Ҳа. Хулласи калом, Уотсон, ҳозир ғоятда қизиқ бир иш билан бандман, эси кирарли-чиқарли бўлиб қолган таряккашларнинг тутуриқсиз вайсашларидан бирор нарса билиб олишга умидвор эдим… Илгари бунга баъзан муяссар бўлардим. Агар ўша ковакда таниб қолишса, менинг ҳаётим сариқ чақага ҳам арзимас эди, чунки у ерда бир марта эмас, бир неча марта бўлганман, бузуқхона эгаси ярамас ласкар мендан ўч олишга қасам ичган. Авлиё Павел кемасозлик корхоналарининг муюши яқинидаги бу уйнинг орқасида шундай бир хуфия эшик борки, ойдинсиз қоронғи кўчаларда ундан нималарни олиб чиқиб ташлашлари ҳақида кўпгина аломат воқеаларни айтиб бериши мумкин эди.\n— Ўлик олиб чиқиб ташлашади денг?\n— Ҳа, Уотсон, ўлик олиб чиқиб ташлашади. Агар сиз билан биз бу бузуқхонада ўлдирилган ҳар бир бахтсиз киши учун минг фунтдан пул олсак борми, аллақачон миллионер бўлиб кетардик. Бу дарс соҳилидаги энг мудҳиш тузоқ, бу тузоққа илинган Невилл Сент-Клер энди уйига қайтиб келмайди, деб қўрқаман. Аммо биз ҳам тузоқ қурамиз.\nШерлок Холмс икки бармоғини оғзига тиқиб қаттқ ҳуштак чалди. Шу заҳотиёқ узоқдан шунга ўхшаган ҳуштак эшитилди, шундан сўнг эса биз ғилдиракларнинг гумбурлаши билан туёқ товушларини эшитдик.\n— Хўш, Уотсон, — деди Холмс, қоронғиликдан икки фонари ёрқин шуъла сочиб турган бир отли аравача чиқиб келаркан, — мен билан борасизми?\n— Агар сизга фойдам тегса…\n— Содиқ ўртоқнинг ҳамиша фойдаси тегади. Менинг «Кедр»даги хонамда иккита каравот бор.\n— «Кедр» дейсизми?\n— Ҳа. Мистер Сент-Клернинг уйини шундай деб атайдилар. Бу чигални ечмагунимча унинг уйида яшайман.\n— У қаерда?\n— Ли яқинидаги Кент деган жойда. Етти миля йўл юришимиз керак.\n— Ҳеч нарсага тушунмаяпман.\n— Мутлақо табиий. Ҳозир ҳаммасини тушунтириб бераман, ўтиринг… Майли, Жон, сизга рухсат. Мана сизга ярим крон. Мени эртага соат ўн бирларда кутинг. Тизгинни менга беринг. Яхши қолинг.\nУ отга қамчи урди, биз қоронғи, бўм-бўш, поёнсиз кўчалардан аравани елдириб кетдик ва ниҳоят қандайдир кенг кўприкка етиб бордик, унинг остидан лойқа дарё аста-секин оқар эди. Кўприкнинг нарёғида ҳам ғиштин уйли шундай кўчалар; бу кўчаларнинг сукунатини полициячиларнинг бир маромдаги вазмин қадамлари ва бемаҳал дайдиб юрган ўйинқароқларнинг қўшиқ ҳамда қичқириқларигина бузиб турар эди.\nОсмон бўйлаб қора булутлар аста-секин сузар, уларнинг ораларидан гоҳ у ерда, гоҳ бу ерда хира юлдузлар милтиллаб кўринар эди. Холмс бошини қуйи солганча чуқур ўй суриб, индамай отни ҳайдаб борар, мен эса ёнида ўтирганимча унинг фикри нима билан банд эканлигини пайқашга тиришиб, ўйларини бўлишга журъат қилолмай борар адим. Бир неча миля йўл босиб, шаҳар атрофи боғлари доирасидан ўтаётганимизда у ниҳоят ҳушига келиб, тирпинди-да, трубкасини тутатди.\n— Сиз жуда юраги кенг одамсиз, Уотсон, — деди у. — Шу салоҳиятингиз туфайли тенги йўқ ўртоқсиз. Бироқ менга ҳозир шундай одам керакки, токи хунук хаёллардан қутулиш учун у билан гаплашиб кетишим керак. Бу ёқимтойгина жажжи аёл мени остонада қарши олганида унга нима деб жавоб беришимга гарангман.\n— Сиз менинг ҳеч нарсадан хабарим йўқлигини унутиб қўясиз.\n— Биз то Лига етиб боргунимизча сизга бор гапни айтиб беришга вақтим етади. Иш жўнгинадек кўринади-ю, ҳолбуки мен унга қандай қилиб қўл уришни билмай турибман. Калаванинг учи кўп, аммо улардан биронтасини қатъият билан ушлаёлмаётибман. Мен сизга ҳаммасини гапириб бераман, Уотсон, балки сиз атрофимизни чулғаб турган бу зулматда йилт этган зиё шуъласини учратиб қоларсиз.\n— Гапиринг бўлмаса.\n— Бир неча йил муқаддам — аниқроғи, 1884 йилнинг майида — Лида Невилл Сент-Клер деган жентльмен пайдо бўлади, чамаси у пулдор киши эди. У катта бир виллани ижарага олиб, унинг атрофида ажойиб боғ барпо қилади-да, тўраларча айш суриб яшай бошлайди. Бора-бора у қўшнилари билан танишиб, 1887 йилда ўша ердаги пиво пиширувчининг қизига уйланади, ҳозир ундан икки боласи бор. Унинг аниқ бир касби-кори йўқ, аммо кўпгина савдо-сотиқ ишларида иштирок этади. Одатда ҳар куни эрталаб шаҳарга тушиб кетиб, у ердан 5:14 даги поезд билан қайтиб келади. Мистер Сент-Клер ҳозир ўттиз етти ёшда. У камтарона ҳаёт кечиради; бамаъни эр, меҳрибон ота, ҳамсуҳбат бўлган одамлар уни мақтайдилар. Яна шуни илова қилишим мумкинки, унинг атиги саксон саккиз фунту ўн шиллинг қарзи бор, банкдаги жорий ҳисобида эса икки юз йигирма фунт стерлинг пули бор. Бинобарин, пулдан қилинган деб тахмин қилишга ҳеч қандай асос йўқ.\nЎтган душанба куни мистер Невилл Сент-Клер шаҳарга одатдагидан кўра барвақтроқ жўнаб кетаётганида иккита муҳим иши борлигини, ўғлига бир қутича-кубик олиб келишини айтган. Тасодифан ўша душанбада у жўнаб кетиши билан салдан кейин хотини телеграмма олган, телеграммада Эберд кемачилик ширкатида унинг номига кичкина, аммо ғоятда қимматбаҳо совға олингани айтилган, хотин буни анчадан бери кутаётган экан. Агар сиз Лондонни яхши билсангиз, сизга маълумки, бу кемачилик шеркатининг идораси Фреено-стритда жойлашган бир қаноти сиз мени бугун кечқурун қидириб топган Эппер-Суондемленга келиб тақалган. Миссис Сент-Клер нонушта қилгач, шаҳарга тушган, баъзи нарсалар харид қилган, шеркат идорасига кириб совғасини олган, соат тўрту ўттиз беш минутда Суондемлен бўйлаб вокзалга йўл олган. Шу еригача яхши тушуниб келаётган бўлсангиз керак, шундай эмасми?\n— Албатта, бунинг ҳеч тушунмайдиган жойи йўқ.\n— Агар ёдингизда бўлса, душанбада кун жуда исиб кетган эди, миссис Сент-Клер аста-аста юриб бораркан, атрофига аланглаб кэб қидириб кета бошлаган, чунки бу район унга сира ёқмабди. Шу тариқа Суондемлен бўйлаб кетаётиб у қўққисдан бировнинг қичқирганини эшитиб қолган, аллақандай бир уйнинг иккинчи қаватидаги деразадан қараб турган ерига кўзи тушиб, аъзойи бадани музлаб кетган, назарида эри уни имо-ишоралар билан чақиргандек бўлган. Дераза очиқ экан, у эрининг юзини аниқ кўрган, эрининг юзи ғоятда ҳаяжонлангандек туюлган. Эри унга иккала қўлини чўзиб, гўё биров уни зўрлаб деразадан тортиб олиб кетгандек бирданига ғойиб бўлиб қолган. Бироқ хотиннинг ўткир кўзи эри уйдан кийиб чиқиб кетган ўша қора сюртукда бўлса-да, ёқаси билан галстуги йўқлигини пайқаган. Эрининг бошига бирор фалокат тушганини фаҳмлаб, у зинапоядан пастга югуриб тушган (бу сиз мени кечқурун топган ўша бузуқхона жойлашган уй эди), олдинги хонадан ўтиб бориб, юқори қаватларга олиб чиқадиган зинапояга чиқмоқчи бўлган. Аммо зинапоя олдида мен сизга ҳозир айтиб берган ярамас ласкарга тўқнаш келиб қолган. Ласкар ёрдамчиси кўмагида уни кўчага олиб чиқиб ташлаган. Унинг даниялик бир ёрдамчиси бор. Даҳшатдан эсхонаси чиқиб кетган хотин кўча бўйлаб югурган, бахтига, Фресно-стритда инспектор бошчилигида айланиб юрган полициячиларни учратиб қолган.\nИнспектор икки констебль билан миссис Сент-Клернинг орқасидан эргашиб келган, уй эгасининг қаттиқ қаршилик кўрсатишига қарамай, улар хотин деразасидан эрини кўрган хонага кириб боришга муваффақ бўлишган. Аммо уни хонадан топишолмаган. Ўша қаватда бадбашара бир майриқдан бошқа ҳеч кимни учратишолмабди. У майриқ ўша ерда яшаса керак. У ҳам, ласкар ҳам бу ерда бошқа ҳеч ким яшамайди, деб қаттиқ туриб олишибди. Улар ҳамма нарсани шу қадар қатъий инкор қилишибдики, инспектор, миссис Сент-Клер янглишмадимикан, деб гумон қила бошлаган экан ҳамки, хотин қичқириб юбориб столда турган кичикроқ тахта қутичага ташланибди-да, жон ҳолатда унинг қопқоғини очибди. Қутичадан болалар ўйнайдиган кубиклар тўкилибди. Бу эри шаҳардан олиб келишни ваъда қилган ўйинчоқ экан.\nБу топилдиқ топилиши билан майриқнинг бирдан ҳижолат бўлишидан инспектор ишнинг жиддийлигига қаноат ҳосил қилибди. Хоналарни синчиклаб тинтишибди, тинтув натижасида қабиҳ бир жиноят очилибди.\nБу квартиранинг жиҳози албатта ғарибона. Олдинги хона меҳмонхона хизматини ўтайди, унинг ёнида чоғроққина ётоқхонаси жойлашган, унинг деразаси кемасозлик корхоналаридан бирининг орқа томонига қараган. Кемасозлик корхоналари билан ётоқ деразаси ўртасида торгина канал бўлиб, у сув пасайганда қуриб қолади, сув кўтарилганда эса тўрт ярим фут баландликда сувга тўлади. Ётоқнинг деразаси сербар, пастдан очилади.\nКўздан кечириш вақтида дераза рафида қон излари топилган; шунингдек, ёғоч полда ҳам бир неча қон доғлари топилгач. Олдинги хонадаги парда орқасидан мистер Невилл Сент-Клернинг ҳамма кийимларини топиб олишган. Унинг пиджагигина топилмаган. Ботинкаси, пайпоғи, шляпаси, соати — ҳаммаси шу ерда экан.\nКийимида ҳеч қандай зўрлик асоратини кўришмаган. Аммо мистер Невилл Сент-Клернинг ўзи изсиз ғойиб бўлган. У деразадангина ғойиб бўлиши мумкин экан, дераза рафидаги машъум қонли доғлар унинг сувдан сузиб ўтиб жон сақлаб қолганига ишониш амри маҳол эканлигини яққол кўрсатиб турган, қолаверса, фожиа содир бўлган соатда сув сатҳи жуда баланд кўтарилган. Энди диққатимизни шубҳа остига олинаётган ярамасларга бурамиз. Ласкар ўтмиши қоронғи одам, аммо биз миссис Сент-Клерни хикоясидан биламизки, унинг эри деразада кўринганидан бир неча лаҳзадан сўнг ласкар пастда бўлган, бинобарин, уни жиноятнинг иштирокчисигина деб ҳисоблаш мумкин. У бу ишга даҳли борлигини мутлақо инкор этмоқда. Айтишига қараганда, у уйида истиқомат қилиб турадиган Хю Буннинг умуман нима билан шуғулланишидан мутлақо бехабармиш. Ғойиб бўлган жентльменнинг кийми бу хонада пайдо бўлиши уннг учун бир жумбоқ эмиш.\nУй эгаси ласкар тўғрисида маълум бўлган ҳамма гап шу. Энди бузуқхона тепасидаги кккинчи қаватда яшайдиган, Невилл Сент-Клерни охирги марта кўрган киши эканлиги муқаррар бўлган тунд башара майриққа келайлик. Унинг оти Хю Бун, Ситида ўқтин-ўқтин бўлиб турадиган ҳар бир кимса ҳам унинг қўрқинчли афтини яхши билади. Унинг касби тиланчилик, дарвоқе, полиция қонун-қоидаларига чап бериш учун гугурт сотаётган киши қиёфасига кириб ўтиради.\nБир эмас, бир неча бор пайқаган бўлсангиз керак, Тред-Нидл-стритнинг чап томонида токчага ўхшаган жой бор. Бу токчада бир майиб чордана қуриб, тиззаларига бир неча гугурт қути териб қўйганча ўтиради; уни кўрганларнинг раҳми келади, олдидаги тош кўчада ётган кир чарм кепкасига хайр-эҳсон ёмғир бўлиб ёғилади. Мен уни жуда кўп кузатганман, аммо бир кунмас-бир кун у билан жиноятчи сифатида танишишим мумкинлиги хаёлимга ҳам келмаган, бирпасда унинг анча-мунча пул ишлаб олишига ҳамиша таажжубланар эдим. Унинг қиёфаси шундай аломатки, олдидан ҳеч ким унга бир қарамай ўтиб кетолмайди.\nҚизғиш-малла сочи, қуйи учи юқориги лабини иккига ажратиб турган мудҳиш тиртиқли, япасқи энгаги ва қора ўткир кўзлари — буларнинг ҳаммаси уни жўнгина тиланчилар тўдасидан ажратиб турарди. Олдидан ўтиб кетаётиб унга тегажаклик қилмоқчи бўлган ҳар кимсани ўша заҳотиёқ аччиқ-аччиқ ҳазил гаплар билан узиб олади.\nШубҳали такяхонанинг юқори қаватида яшайдиган бу одам шундай… Биз қидираётган жентльменни ундан кейин ҳеч ким кўрмаган.\n— Аммо у майриқ-ку, ахир! — дедим мен. — Бир ўзининг шундай бақувват, яғриндор йигитга қандай кучи етиши мумкин?\n— Унинг оёғигина майиб, юрганида бир оз оқсоқланади, умуман эса басаломат полвон. Сиз, Уотсон, албатта медик сифатида биласизки, кишининг бир мучаси заиф бўлса, бунинг эвазига бошқа мучалари ғоятда бақувват бўлади.\n— Марҳамат, ҳикоянгизни давом эттиринг.\n— Деразадаги қонни кўргач, миссис Сент-Клер ҳушидан кетаёзган, уни полициячи ҳамроҳлигида унга жўнатганлар, чунки бундан кейинги текширишда унинг иштирокига эҳтиёж бўлмаган. Бу ишни олиб боришни ўз зиммасига олган инспектор Бартон бузуқхонани бошдан-оёқ синчиклаб тинтиб чиққан, аммо ҳеч қандай янги нарса тополмаган. Хато қилиб қўйишган: Бунни дастлабки дақиқадаёқ қамоққа олишмаган, бу билан бир зум дўсти ласкар билан бир-икки оғиз сўзлашиб олиш имконини берганлар. Бироқ бу хато тез орада тузатилган: Бунни ушлаб олиб, ён-верини тинтиганлар. Лекин тинтув унга қарши ҳеч қандай далиллар бермаган. Тўғри, кўйлагининг ўнг енгида қон излари топилган, у полициячиларга жимжилоғини кўрсатган, унинг тимоққа яқин жойи кесилган экан, дераза рафидаги қон ҳам шу ярадан томган бўлса керак, чунки бармоғимдан қон оқаётганида дераза олдига борган эдим, деган. У, мистер Сент-Клерни ҳеч қачон кўрган эмасман, деб тонган, ўша жентльменнинг кийими бу хонада пайдо бўлиб қолганлиги полиция учун қандай сир бўлса, мен учун ҳам шундай сир, деб туриб олган. Унга миссис Сент-Клернинг эрини унинг хонаси деразасидан кўрганини айтганларида, у, хотинга эси чиқиб кетганидан ёки хаёлида шундай кўринган бўлса керак, деган. Бунни полиция маҳкамасига олиб боришган. У бақириб-чақириб қаршлик билдирган. Инспектор канал тагидан қандай бўлмасин янги далиллар топиш мақсадида сувнинг қайтишини кутиб қолган. Дарҳақиқат, канал тагидаги ёпишқоқ балчиқдан юраклари пўкиллаб нарсани эмас, мутлақо бошқа нарсани топишган. Сув қайтгач, улар, Невилл Сент-Клерни эмас, Невилл Сент-Клернинг пиджагини топишган. Сиз нима деб ўйлайсиз, пиджагининг чўнтагидан нималар топишган?\n— Тасаввур қилолмайман.\n— Мен, сиз айтиб берасиз, деёлмайман ҳам. Ҳамма чўнтаклари пенни, ярим пенни пуллар билан тўла эмиш — тўрт юз йигирмата бир пеннилик, икки юз етмишта ярим пеннилик чақа чиқибди. Сув қайтаётганида пиджакни оқизиб кетмаганига таажжубланмаса ҳам бўлади. Жасад бўлса — бошқа гап эди. Уй билан кемасозлик корхоналари ўртасида сув жуда тез оқади. Сув жасадни дарёга оқизиб кетганига ишонса бўлади, айни бир вақтда эса оғир пиджак сув тагида қолиб кетган.\n— Аммо, янглишмасам, қолган ҳамма кийимларини хонадан топишибди-ку. Наҳотки марҳумнинг устида пиджагигина бўлган бўлса?\n— Йўқ, сэр, бунинг сабабларини топиш мумкин. Фараз қилайлик, Бун Невилл Сент-Клерни деразадан улоқтирган, буни ҳеч ким кўрмаган. Шундан кейин у нима қилиши мумкин эди? Табиийки, биринчи навбатда у ўзини фош қилиб қўйиши мумкин бўлган кийимдан қутулишга уринади. У пиджакни олиб, деразадан улоқтириб юбормоқчи бўлади-ю, аммо пиджак чўкмай сув юзида қалқиб сузиб юриши мумкинлигини эслаб қолади. У жуда шошиб қолади, чунки зинапоядаги тўполонни, Сент-Клер хотинининг, эримни оголдига кираман, деб талаб қилаётганини эшитади, қолаверса, шериги ласкар уни полиция келиб қолганидан огоҳлантирган бўлса ҳам ажаб эмас. Бир дақиқа фурсатни ҳам қўлдан бериши мумкин эмас. У тиланчиликдан топганлари яшириб қўйилган хилват бурчакка ташланади, пиджакнинг чўнтакларига қўлига тушиб қолган чақаларни жойлайди. Шундан сўнг у пиджакни улоқтириб юборади, бошқа буюмларни ҳам улоқтириб юбормоқчи бўлади-ю, аммо зннапоядан одим товушларини эшитгач, полиция кириб келмасидан деразани ёпишга аранг улгуради.\n— Бунга ақл бовар қилмайди.\n— Бошқа фаразимиз бўлмагани учун буни хомаки гипотеза сифатида қабул қиламиз… Ҳали айтиб ўтганимдек, Бунни маҳкамага олиб келадилар. Унинг ўтмиши асосан бенуқсон эди. Рост, кўп йиллар мобайнида касби тиланчи одам сифатидагина маълум бўлса-да, аммо тинч-осойишта яшар, бирон ножўя иш қилгани маълум эмас эди.\nАйни пайтда бу иш мана шу аҳволда. Кўриб турибсизки, Невилл Сент-Клернинг бу такяхонада нима қилгани, у ерда унга нима бўлгани, ҳозир қаердалиги, ғойиб бўлишига Хю Буннинг қандай алоқаси борлиги хақидаги масалалар ҳамон ечилмай турибди. Эътироф этишим керакки, ўз фаолиятим давомида, биринчи қараганда бу қадар оддий кўриниб, аслида эса шунчалик мушкул бўлган ҳодисани эслаёлмайман.\nШерлок Холмс менга бу ажойиб воқеаларни батафсил сўзлаб бераркан, биз каттакон шаҳар қасабасидан ўтиб кетдик, охирги уйлар ортда қолди, икки томонидан қишлоқ четан деворлари чўзилиб кетган йўлдан борардик. Қишлоққа кириб борган пайтимизда унинг ҳикояси ҳам тамом бўлди. Унда-бунда деразалардан чироқлар милтиллаб кўринарди.\n— Лига кириб боряпмиз, — деди ошнам. — Бу қисқагина сафаримиз давомида биз Англиянинг учта графлигида бўлдик: Миддлсексдан чиқиб, Серрининг бир четини босиб ўтиб, Кентга кириб келдик. Дарахтлар орасидаги анави шуълаларни кўряпсизми? Бу «Кедр». У ерда чироқ олдида бир хотин ўтирибди, унинг динг қулоғи отимиз туёғининг дупурини аллақачон эшитган бўлса ҳам ажаб эмас.\n— Бу ишни олиб бориш учуп сиз нима сабабдан Бейкер-стритда эмас, бу ерда яшаяпсиз? — деб сўрадим мен.\n— Шунинг учунки, кўп нарсаларни шу ерда текшириб аниқлашга тўғри келади… Миссис Сент-Клер илтифот билан менинг ихтиёримга икки хона ажратиб берди, амин бўлишингиз мумкинки, у менинг қидиришларимда ёрдам берадиган дўстимга бажонидил меҳмондўстлик изҳор қилади. О, у билан учрашиш менга нақадар оғир, Уотсон, ҳозирча унга эри ҳақида бирон янги хабар айтишдан ожизман! Келдик, дирр!\nБиз атрофи боғ билан ўралган каттакон вилла олдига келиб тўхтадик. Отни қаршимиздан югуриб чиққан отбоқарга топшириб, Холмс икковимиз шағал тўкилган торгина йўлкадан уйга қараб кетдик. Яқинлашишимиз билан эшик очилиб, остонада пушти шифон билан жимжимадор қилиб безатилган оқ тусли шоҳи кўйлак кийган малла сочли кичкинагииа жувон пайдо бўлди, у бир қўли билан эшикни ушлаб турарди, иккинчи қўлини эса сабрсизлик билан кўтарди; олдинга энгашиб, лаблари очилиб бизга кўз узмай тикилар, бутун важоҳат билан, нима янгилик топиб келдинглар, деяётгандек эди.\n— Хўш? — деб баланд овоз билан сўради у.\nИкки киши эканимизни кўргач, қувончдан қичқириб юборди. Аммо ўртоғим бош чайқаб кифтини қисгач, қичқириш фарёдга айланди.\n— Бирон яхши гап топиб келдингизми?\n— Хунукроқ гап-чи?\n— Бунисига ҳам шукур. Кирсанглар-чи. Куни бўйи машаққат чеккансиз, чарчаган бўлсангиз керак.\n— Бу менинг дўстим, доктор Уотсон. Кўпгина текширишларимда кўп фойдаси теккан, омадим ёр бўлиб, уни бу ерга олиб келишга муваффақ бўлдим, қидириш ишларимизда унинг ёрдамидан фойдаланмоқчиман.\n— Хуш келибсиз, — деди жувон самимият билан қўлимни сиқаркан. — Уйимиз сизга файзсиз кўринмаса деб қўрқаман. Оиламиз бошига қандай ногаҳоний кулфат тушганини биласиз-ку…\n— Хоним, — дедим мен, мен йўл азобига кўникиб кетган истеъфодаги солдатман, хулласкалом, борди-ю солдат бўлмаган тақдиримда ҳам, мендан узр сўраб ўтиришингизнинг ҳеч ҳожати йўқ. Сизга ёки дўстимга бирор фойдам тегса ўзимни бахтли деб ҳисоблардим.\n— Мистер Шерлок Холмс, — деди у. Яхна овқат тайёрлаб қўйилган ёп-ёруғ емакхонага олиб кираркан, — мен сизга очиқчасига бир неча савол бермоқчиман, илтимос қиламанки, сиз ҳам уларга тўғри, очиқча жавоб берсангиз.\n— Марҳамат, хоним.\n— Менинг ҳисларимдан андиша қилиб ўтирманг. Дод ҳам солмайман, ҳушимдан ҳам кетиб қолмайман. Фақат сизнинг ҳақиқий, чинакам фикрингизни билмоқчиман.\n— Нима ҳақида?\n— Невиллнинг тирик эканлигига кўнглингиз ишонадими?\nШерлок Холмс, афтидан, бу саволдан хижил бўлди.\n— Очиғини айтаверинг, такрорлади жувон, гиламда турганича Холмснинг юзига тикиларкан.\n— Очиғини айтсам, хоним, ишонмайман.\n— Сиз уни ўлган деб ўйлайсизми?\n— Ҳа, шундай деб ўйлайман.\n— Мен бундай демоқчимасман.\n— У қайси куни ўлган?\n— Душанба куни.\n— У тақдирда, мистер Холмс, менга тушунтириб берсангиз, эримдан бугун мана бу хатни қандай қилиб олишим мумкин эди?\nШерлок Холмс худди электр токи ургандек креслодан сапчиб турди.\n— Нима-нима? — деб қичқириб юборди у.\n— Ҳа, шу бугун.\nЖувон қўлида бир варақ қоғоз ушлаганча жилмайиб турарди.\n— Ўқиб кўрсам бўладими?\nУ хатни жувоннинг қўлидан юлқиб олиб, столга ёзди-да, текислаб, диққат билан кўздан кечира бошлади. Мен креслодан туриб бориб, унинг елкаси оша қараб турдим. Маҳкамаларга хос оддийгина конверт, конвертга Гревзенд почтасининг штемпели; штемпелда — бугунги, ёки, тўғрироқғи кечаги кун кўрсатилган, чунки вақт ярим кечадан оғган эди.\n— Қўпол дастхат, — дея минғиллаб қўйди Холмс. Аминманки, бу дастхат эрингизники эмас, хоним.\n— Ҳа, конвертдаги бегона дастхат, аммо ичидагиси эримнинг дастхати.\n— Конверт устидагиларни ёзган одам сизнинг адресингизни суриштиришга мажбур бўлган.\n— Буни қаёқдан биласиз?\n— Кўриб турибсизки, конвертдаги ном рангининг тўқлиги билан ажралиб турибди, чунки унинг сиёҳи ўзи қуриган. Адреснинг ранги эса очроқ, чунки унга босма қоғоз босилган. Борди-ю, конверт устидаги ёзув бирдан ёзилиб унинг ҳаммасига босма қоғоз босилса, у тақдирда ҳамма сўзлар ҳам оч тусда бўларди. Бу одам конвертга аввал сизнинг номингизни ёзган, бир қанча вақт ўтгандан кейин эса тагига адресингизни ёзиб қўйган, бундан шу хулосага келиш мумкинки, адрес аввал унга маълум бўлган эмас. Албатта, бу арзимайдиган нарса, аммо менинг касбимда арзимайдиган нарсалардан кўра муҳимроқ нарса бўлмайди. Хатни бир кўриб берай-чи… Ҳа! Ичига бир нарса солинган экан.\n— Ҳа, узук бор экан. Унинг муҳрли узуги.\n— Бу эрингизнинг дастхати эканлигига аминмисиз?\n— Унинг дастхатларидан бири.\n— Дастхатларидан бири?\n— Шошилиб ёзадиган вақтидаги дастхати. Одатда у бутунлай бошқача ёзади, аммо унинг бу дастхати ҳам менга яхши таниш.\n— «Азизим, ташвишланма. Ҳаммаси яхшилик билан тугайди. Бир хато юз берди, буни тузатиш учун бир оз вақт керак бўлади. Сабр билан кут. Невилл»… Китобдан йиртиб олинган бир варақ қоғозга қалам билан ёзилган, қоғозда ҳеч қандай шартли белгилар ҳам йўқ. Ҳм!.. Бугун Гревзенддан бошмалдоғига бир нарса теккан одам жўнатган. Ҳм!.. Агар янглишмасам, конвертни елимлаган одам тамаки шимади… Сиз бу эрингизнинг дастхати эканлигига аминмисиз, хоним?\n— Аминман. Бу хатни Невилл ёзган.\n— Хат шу бугун Гревзенддан жўнатилган. Нима ҳам дедик, миссис Сент-Клер, булутлар тарқалмоқда, зотан, мен хавф-хатар бартараф бўлди деб айтолмайман.\n— Ҳар қалай, у тирик экан, мистер Холмс!\n— Бу бизни чалғитиб нотўғри изга солиб юбориш учун ишлатилган маккорона қаллоблик бўлмаса бўлгани. Узукка ишониш амри маҳол. Узукни ундан тортиб олган бўлишлари мумкин.\n— Аммо бу унинг ўз, ўз дастхати-ку!\n— Дуруст. Борди-ю, хат душанба куни ёзилиб, бугунгина жўнатилган бўлса-чи?\n— Шундай бўлиши ҳам эҳтимол.\n— Бу муддат ичида кўп нарсалар содир бўлган бўлиши мумкин.\n— О, мени қувончимдан маҳрум қилманг, мистер Холмс! Биламан, унга ҳеч нарса бўлган эмас. Биз у билан шу қадар яқинмизки, агар унинг бошига чиндан ҳам кулфат тушса, мен албатта сезган бўлардим. Ғойиб бўлишидан бир кун олдин у бехосдан бармоғини кесиб олди. Шу пайт мен емакхонада, у ётоқхонада эди, унга бир нарса бўлганини дарров сезиб олдига югуриб чиқдим. Менга шундай арзимаган бир нарса ҳам таъсир қилса-ю, наҳотки мени, унинг ўлганини билмай қолган, деб ўйласангиз!\n— Мен кўпни кўрган тажрибали одамман, баъзан аёлларнинг бевосита зийрак туйғулари ҳар қандай мантиқий хулосалардан қимматлироқ бўлишини биламан. Бу хат ҳам, албатта, сизнинг ҳақ эканлигингизни тасдиқловчи муҳим шоҳид бўлиб турибди. Бироқ агар мистер Сент-Клер ҳаёт экан, агар у сизга хат ёзишга қодир экан, нима сабабдан ҳозир ёнингизда эмас.\n— Билмадим. Бунга ақлим ҳам бовар қилмаяпти.\n— Душанба куни жўнаб кетаётиб, сизни ҳеч нарса деб огоҳлантирганмиди?\n— Сиз уни Суондем-ленда кўрганингизда жуда таажжубландингизми?\n— Дераза очиқмиди?\n— Сизни деразадан туриб чақириши мумкинмиди?\n— Ҳолбуки, пайқашимча, у алланарса деб қичқириб юборибди-ку, шундайми?\n— Сиз, у мени ёрдамга чақиряпти, деб ўйладингизми?\n— Ҳа, у менга қўлларини силтади.\n— Балки у кутилмаган нарсани кўрганидан қичқириб юборгандир. Сизни кўриб қолганидан таажжубланиб чапак чалиб юборгандир.\n— Назарингизда уни деразадан тортқилаб олиб келишгандай бўлдими?\n— У бирданига ғойиб бўлиб қолди…\n— У ўзини орқага ташлаган бўлиши мумкин. Сиз хонада ундан бошқа ҳеч киррми кўрмадингизми?\n— Ҳеч кимни. Аммо ўша бадбашара тиланчи Невиллнинг ўша ерда бўлганига иқрор бўлди-ку. Ласкар бўлса пастда, зинапоянинг олдида турарди.\n— Жуда тўғри. Кўрган бўлсангиз, эрингиз одатдагидай кийинганмиди?\n— Ёқаси ҳам, галстуги ҳам йўқ эди. Бўйнида ҳеч нарса йўқлигини аниқ кўрдим.\n— У сиз билан Суондем-лен ҳақида ҳеч гаплашганмиди?\n— Ҳеч қачон…\n— Сиз унинг афюн чекишини кўрсатадиган бирон белгини кўрганмидингиз сира?\n— Ҳеч қачон.\n— Минатдорман, миссис Сент-Клер. Бу мен тўла-тўкис билмоқчи бўлган асосий нуқталар. Энди биз овқатланиб, кириб дам оламиз. Негаки, эртага кўп елиб югурсак ажаб эмас.\nБизнинг ихтиёримизга иккита каравот қўйилган, кенг, қулай хона берилган эди, мен дарров ёта қолдим, чунки тунги оворагарчиликлар чарчатиб қўйган эди. Аммо Шерлок Холмс биронта ечилмаган масала бўлса уни ўйлаб, фактларни таққослаб, уларни турли нуқталардан кўздан кечириб то ҳал қилмагунча ёки ўзи янглиш йўлда турганига қаноат ҳосил қилмагунча бир неча кеча-кундузлаб, ҳатто ҳафталаб ухлаёлмас эди. Мен тез орада унинг туни бўйи ухламай ўтириб чиқмоқчи эканини пайқадим. У пиджаги билан нимчасини ечди-да, кенг-ковул кўк халатини кийиб, каравот, кушетка ва креслолардаги ёстиқларни бир ерга уя бошлади. Бу ёстиқлардан у ўзига шарқча диванга ўхшаган бир нарса ясади-да, унинг устига чиқиб, чордана қуриб ўтирди, олдига бир қути тамаки билан гугурт қўйиб олди. Чироқнинг хира ёруғида оғзидаги эски трубкасидан паға-паға мовий тутун таратиб шифтга фаромушгина кўз тикканча сассиз, ҳаракатсиз ўтирганини кўрдим, шула унинг бургут тақлид қиёфасини ёритиб турарди.\nМен уйқуга кетаётганимда қандай ўтирган бўлса, хонага эрталабки қуёш нури тушган пайтда унннг туйқусдан қичқириб юборишидан уйғониб кўзимни очарканман, у ҳамон ўшандай ўтирарди. Трубкаси ҳамон оғзида, тутун ҳамон буруқсаб кўтарилиб турар, хона тамаки дудига тўлган, кечқурун кўрганим бир қути тамакидан эса ҳеч нарса қолмаган.\n— Уйғондингизми, Уотсон? — деб сўради у.\n— Айланиб келишни хоҳлайсизми?\n— Бўлмаса кийининг. Ҳали уйдагиларнинг ҳаммаси уйқуда. Аммо отбоқарнинг қаерда ётишини биламан, ҳозир бизга коляскани қўшиб беради.\nШундай деркан кулиб қўйди; кўзлари чарақлар, у мен кеча кўрган тунд кишига сира ҳам ўхшамас эди.\nКийинаётиб, соатга қарадим. Ҳали уйдагиларнинг ҳаммаси ухлаб ётганига таажжубланмаса ҳам бўлади: тўртдан йигирма беш минут ўтган эди. Кийиниб бўлишим билан Холмс кириб, отбоқар отни қўшганини айтди.\n— Мен ўзимнинг бир назариямни текшириб кўрмоқчиман, — деди у ботинкасини кияётиб. — Сиз, Уотсон, қаршингизда Европада яшаб турган энг буюк тентаклардан бирини кўриб турибсиз! Мен кўрсичқондек гумроҳ эканман. Мени шунақа бир тепиш керак эканки, бу ердан Черинг-кроссга бориб тушишим керак экан! Аммо энди бу жумбоғнинг калитини топдим шекилли.\n— Қани ўша калитингиз? — деб сўрадим жилмайиб.\n— Ваннахонада, — деб жавоб берди Холмс. — Йўқ, Ҳазиллашаётганим йўқ, — дея давом этдирди у гапини, менинг ишонқирамай қараб турганимни пайқаб. — Аллақачон ваннахонага кириб, уни олиб мана бу чамадончага яшириб қўйдим. Бориб кўрайликчи, дўстим, бу калит қулфга тўғри келармикин.\nБиз мумкин қадар оҳиста қадам босишга ҳаракат қилиб, зинапоядан пастга тушдик. Ташқарида эрталабки қуёш ёрқин нур сочмоқда эди. Дарвоза олдида бизни коляска кутмоқда, отбақар эса қўшилган отнинг жиловидан тутиб турар эди. Биз экипажга чиқиб, Лондон йўли бўйлаб ғизиллаганча кетдик. Аҳён-аҳёнда пойтахтга сабзавот олиб бораётган аравалардан ўтиб кетардик, аммо атрофдаги боғлар жимжит — ҳамма ёқ сеҳрланган шаҳардагидек уйқуда.\n— Баъзи жиҳатлардан олиб қараганда бу мутлақо бошқача иш, — деди Холмс, отни чоптираркан. — Иқрор бўлай, мен кўрсичқондек гумроҳ эканман, ақлнинг ҳеч кирмаганидан кеч киргани ҳам дуруст.\nБиз шаҳарга Серри томондан кириб бордик. Деразаларда ҳозиргина уйғонган одамларнинг уйқули юзлари кўрина бошлади. Биз Ватерлоо кўприги орқали дарёдан ўтиб, ўнгдаги Веллингтон-стритга бурилиб, Бау-стритга бориб етдик. Шерлок Холмсни полиция бошқармасида яхши танир эдилар, биз яқинлашарканмиз, икки констебль уни қўлларини чаккаларига олиб бориб қутлашди. Улардан бири отнинг жиловини ушлади, иккинчиси эса бизни ичкарига бошлаб кирди.\n— Навбатчи ким? — деб сўради Холмс.\n— Инспектор Бредстрит, сэр.\nТоштахта ётқизилган йўлакдан қаршимизга тўла-тўкис форма кийган, тўладан келган новча полициячи чиқиб келди.\n— Ҳа, Бредстрит! Аҳволларингиз қалай? Мен сиз билан гаплашмоқчи эдим, Бредстрит.\n— Марҳамат, мистер Холмс. Менинг хонамга кира қолинг.\nХона идорага ўхшарди: столда ёзувлар олиб бориладиган каттакон дафтар, деворда телефон. Инспектор столга ўтирди:\n— Хизмат, мистер Холмс?\n— Сиздан мистер Невилл Сент-Клернинг ғойиб бўлиши ҳақидаги ишга алоқаси бор тиланчи тўғрисида сўрамоқчи эдим.\n— Уни қамоққа олиб, сўроқ қилиш учун бу ерга олиб келдик.\n— Биламан. У шу ердами?\n— Тўполон қилаётгани йўқми?\n— Йўқ, ўзини осойишта тутяпти. Аммо бу ярамас шу қадар кир-яғирки!\n— Ҳа. Қўлини ювишга аранг кўндирдик, юзи бўлса мисгарнинг юзидек қопқора. Тергов тугасин-чи, турма ваннасига бир карра тушиши бор! Агар сиз уни бир кўрсангиз, менинг фикримга қўшилардингиз.\n— Мен уни куришни жуда истардим.\n— Ростданми? Бу қийин иш эмас. Орқамдан юринг. Чамадончангизни шу ерда қолдиришингиз мумкин.\n— Йўқ, уни ўзим билан олакетаман.\n— Дуруст. Бу ёққа марҳамат қилинг.\nУ ёпиқ турган эшикни очиб, айланма зинапоядан бизни пастдаги деворлари оқланган йўлакка олиб тушди. Ўнг ва чап томонларда қатор-қатор кетган эшиклар.\n— Унинг камераси — ўнгдан учинчиси, — деди инспектор. — Мана шу ерда.\nУ эшикнинг юқори қисмидаги тахтачани оҳиста суриб, туйнукдан қаради.\n— Ухлаб ётибди, — деди у. — Уни яхшилаб кўриб олишингиз мумкин.\nБиз панжарадан мўраладик. Маҳбус аста-секин ва оғир нафас олганча қаттиқ ухларди. Унинг юзи бизга кўриниб турарди. Бу ўрта бўй бир эркак бўлиб, ҳамма гадойларга ўхшаб расво кийинган: жулдур пиджагининг йиртиқларидан рангдор кўйлагининг увадалари чиқиб турарди. У дарҳақиқат, ғоят кир-яғир, ҳаттоки юзини қоплаб турган қалин кир қатлами ҳам унинг бадбашара қиёфасини яширолмасди. Кўзи яқинидан энгагигача сербар чандиқ тушиб келган, устки лабидаги қийтиқ тиртиқдан учта тиши иржайиб кўрпниб турибди. Бир тутам сапсариқ сочи пешанаси билан кўзларига тушиб турарди.\n— Жуда чиройли-я, нима дедингиз? — деди инспектор.\n— У ювиниши керак, — деб қўйди Холмс — Мен буни илгарироқ пайқаган эдим, шу сабабдан керакли асбобларни ола келганман.\nУ чамадончани очди-да, бизни ҳайратда қолдирди, ундан каттагина бир ишқалагич олди.\n— Ҳе-ҳе, ҳазилкаш экансиз-ку! — деб кулиб юборди инспектор.\n— Мумкин бўлса, бизга эшикни оҳиста очиб берсангиз, биз уни бирпасда ажабтовургина одам башара қилиб қўямиз.\n— Хўп бўлади, — деди инспектор. — Бўлмаса у чиндан ҳам бизнинг турмамизга иснод келтиряпти.\nИнспектор эшикни очди. Учаловимиз камерага шарпа чиқармай кирдик. Маҳбус қимирлаб қўйди-ю, лекин дарҳол яна ҳам қаттиқроқ ухлаб қолди. Холмс қумғоннинг олдига бориб, ишқалагичини ҳўллади-да, маҳбуснинг юзига икки марта куч билан ишқалади.\n— Сизларни Кент графлигидаги Ли қишлоғида яшайдпган мистер Невилл Сент-Клерга таништиришга рухсат этгайсизлар! — деб хитоб қилди Холмс.\nМен бунақа ҳодисани умрим бино бўлиб кўрмаган эдим. Маҳбуснинг юзи дарахтнинг пўстлоғи кўчиб тушгандек шилиниб тушди. Офтобда куйиш натижасида пайдо бўлган қўнғирлик йўқолди. Юзини ҳиялаб кесиб ўтган мудҳиш чандиқ ҳам, лабининг тиртиғи ҳам ғойиб бўлди. Тишларининг хунук иржайиб туриши ҳам барҳам эди. Холмснинг бир қўл ҳаракати билангина малла паҳмоқ сочлари ҳам йўқолди, қаршимизда сочлари қоп-қора, териси нозик, рангсиз, ғамгин, латиф бир киши пайдо бўлди-қолди, ҳали уйқуси тўла ёзилмаган бу одам кўзларини ишқаб бизга таажжуб билан тикилганча тўшакда ўтирарди. Қўққисдан у нималар содир бўлаётганини англаб қолди-ю, додлаганича бошини ёстиқ остига тиқди.\n— Ё раббий, — деб қичқириб юборди инспектор, — йўқолган одамнинг ўзгинасику! Мен уни биламан, суратини кўрганман!\nМаҳбус тақдирга тан беришга мажбур бўлган одамдек умидсиз бир қиёфада бизга ўгирилди.\n— Бўлар иш бўлди! — деди у. — Сизлар мени бу ерда нега ушлаб турибсизлар?\n— Мистер Невилл Сент-Клерни ўлдирганингиз учун… Туф-е! Энди сизни одам ўлдиришда айблаш мумкин эмас. Сизни ўзингиз ўзингизга суиқасд қилмоқчи бўлганингизда айблашлари мумкин, деди инспектор кулимсираб. Йигирма етти йилдан бери полицияда хизмат қиламан, аммо бунақа ҳодисани сира ҳам кўрган эмасман.\n— Модомики, мен мистер Невилл Сент-Клер эканман, демак жиноят содир бўлмаган, бинобарин, мен қонунга хилоф равишда қамоққа олинганман.\n— Жиноят қилинмаган-у, аммо катта хатога йўл қўйилган, — деди Холмс. — Сиз хотинингизга сирингизни айтмай чакки қилгансиз.\n— Гап хотинимда эмас, болаларимда, — деди қизишиб маҳбус — Мен уларнинг оталаридан ор қилишларини истамаган эдим. Э раббий, қандай шармандалик! Энди нима қиламан?\nШерлок Холмс унинг ёнига, каравотга ўтириб, мулойимлик билан кифтига қоқиб қўйди.\n— Агар сиз бу ишингизнинг судда кўрилишига йўл қўйсангиз, эл оғзига тушиб кетишдан қочолмайсиз, албатта, — деди у. — Борди-ю, агар сиз полицияни ҳеч қандай гуноҳингиз йўқлигига ишонтиролсангиз, унда газеталар ҳамма нарсадан бехабар қоладилар. Инспектор Бредстрит сизнинг берган шоҳидликларингизни ёзиб олиб, уни тегишли маъмурларга топшириши мумкин, у тақдирда иш судгача бориб этмайди.\n— О, сиздан ғоятда миннатдорман! — дея қичқириб юборди маҳбус. — Бадбахт сирим очилиб болаларимни иснодга қўймаслик учун мен қамоққа ҳам, хатто ўлим жазосига ҳам жон-жон деб рози бўлардим! Менинг саргузаштимни биринчи эшитаёган сизлар…\nОтам Честерфилдда муаллим эди, у ерда тўла-тўкис билим олдим. Ёшлигимда кўп саёҳат қилдим, саҳнада ўйнадим, ниҳоят, Лондондаги кечки газеталардан бирининг мухбири бўлиб қолдим. Бир куни редакторимга пойтахтдаги тиланчилик ҳақида бир сидра очерклар зарур бўлиб қолди. Уларни мен ёзадиган бўлдим. Менинг ҳамма саргузаштларим худди шундан бошланди.\nОчеркларим учун зарур бўладиган фактларни топиш мақсадида тиланчиларга ўхшаб кийиниб гадойчилик қила бошладим. Артистлик вақтимдаёқ грим қила билиш маҳоратим билан машҳур эдим. Энди шу маҳоратим иш бериб қолди. Мен афт-башарамни бўядим, одамларнинг кўпроқ раҳмларини келтириш учун юзимга чандиқ чиздим, тери тусидаги малҳам ёпиштириб лабимни тиртиқ қилиб бир оз дўрттайтириб қўйдим. Кейин устимга жулдур кийим, бошимга ясама соч кийиб Ситининг энг гавжум жойига ўлтириб олдим-да, гугурт сотиш баҳонасида хайр сўрай бошладим. Ўрнимдан қўзғалмай етти соат ўтирдим, кечқурун уйга қайтиб келгач, йигирма олти шиллингу тўрт пенс топганимни кўриб ғоятда ҳайратландим.\nМен очеркларимни ёздим, бу воқеа эсимдан ҳам чиқиб кетди. Аммо бир оз вақт ўтгандан кейин менга вексел кўрсатишди. Унга биноан мен ошнам учун йигирма беш фунт пул тўлашга кафил бўлган эдим. Бу пулни қаёқдан олишга ақлим ҳам етмай турган эди, бирдан миямга ажойиб бир фикр келиб қолди. Олғудордан икки сафтача кутиб туришини илтимос қилиб, ишхонамда отпуск олдимда, уни Ситида хайр сўраб ўтказдим. Ўн кун мобайнида зарур маблағни тўплаб, қарзни тўладим. Энди ўзларингиз ўйлаб кўринглар, афт-башарангга бўёқ чаплаб, олдингга кепкангни ташлаб бошқа ҳеч иш қилмай ҳар куни икки фунтдан пул топишинг мумкинлигини билганингдан кейин шу икки фунт бадалига бир ҳафта ишлашинг осонми?\nҒурурим билан бойлик орттиришга бўлган ҳирсим орасидаги кураш узоқ давом этди, аммо пулга ўчлигим ниҳоят енгиб чиқди. Газетадаги ишимни ташлаб, кун сайин вақтимни аллақачон кўз остига олиб қўйган муюшда ўтказадиган бўлдим, ўзимнинг бадбашара қиёфам билан одамларнинг раҳмини келтириб, чўнтакларимни эса чақа билан тўлдириб, кун сайин вақтимни ўзим аллақачон синашта бўлиб қолган жойда ўтказа бошладим.\nСиримдан биргина киши — Суондемлендаги мен бориб жойлашган разил бузуқхонанинг эгасигина воқиф эди. Ҳар куни эрталаб мен у ердан аянчли тиланчи қиёфасида чиқар, ҳар куни кечқурун у ерда башанг кийинган жанобга айланардим. Ласкарга берган хоналари учун сахийлик билан ҳақ тўлардим, чунки, унинг сиримни ҳеч қандай шароитда ҳам ҳеч кимга айтмаслигига амин эдим.\nТез орада мен йирик маблағ жамғара бошладим. Лондонда йилига етти юз фунтдан пул топадиган биронта ҳам тиланчи бўлмаса керак, мен бўлсам ундан ҳам кўп топардим. Мен ўткинчиларнинг тасодифий танбеҳларига ҳазиломуз жавоб қайтариш маҳоратини эгаллаб, тез орада бутун Ситида донг чиқардим. Танга аралаш пенслар ёмғири сурункасига ёғилиб турарди. Икки фунтдан кам пул топган кунларимни муваффаққиятсиз кунлар деб ҳисоблардим. Бойиганим сари турмушим ҳам маъмур бўлиб борарди. Шаҳар ташқарисидан ижарага уй олдим, уйландим, аммо менинг аслида нима иш билан шуғулланаётганимни ҳеч ким билмасди. Севикли хотиним мени Ситида унча-мунча ишлари бор, деб биларди. Аммо бу ишларнинг қандай ишлигидан унинг заррача ҳам хабари йўқ эди.\nЎтган душанба куни ишимни тамомлаб хонамда кийинаётиб деразадан мўраларканман, бирдан қўрқиб кетдим. Хотиним кўчанинг ўртасида менга тик қараб турибди. Ҳайратдан қичқириб юбордим, юзимни яшириш учун қўлларимни кўтардим, шеригим ласкарнинг олдига югуриб бориб, олдимга ҳеч кимни киргизмаслигини ёлвориб илтимос қилдим. Пастдан хотинимнинг овози келаётганини эшитдим, аммо унинг бу ёққа чиқиб келолмаслигини билардим. Дарҳол ечиниб тиланчиликда киядиган жулдур кийимларимни устимга илиб, ясама сочни кийдим-у, башарамга бўёқ чапладим. Бу қиёфада мени ҳатто хотиним ҳам таниёлмасди. Шундан кейин миямга, хонамни тинтиб қолишса унда кийимларим мени фош қилиб қўйиши мумкин, деган фикр келди. Мен деразани очдим, шошилиш устида тилинган бармоғимни уриб олдим бармоғимни эрталаб ётоқхонада кесиб олган эдим), унинг кесилган жойидан яна чакиллаб қон тома бошлади. Кейин мен ҳозиргина гадой халтамдан олиб чўнтакларига чақаларни тўлатган пиджагимни олдим-да, уни деразадан улоқтирдим, у Темзада ғойиб бўлди. Қолган кийимларимни ҳам ўша ёққа улоқтирмоқчи бўлиб турган эдим, бу орада олдимга полициячилар бостириб киришди, бир неча дакиқадан сўнг мистер Невилл Сент-Клер сифатида фош қилиниш ўрнига унинг қотили сифатида қамоққа олиндим.\nБошқа айтадиган сўзим йўқ. Юзимдаги гримни сақлаш учун ювинишдан бош тортдим. Хотинимнинг мендан ғоятда ташвишланишини билганим учун полициячидан яшириқча бармоғимдаги узукни олиб, наридан бери ёзилган мактубча билан уни ласкарга бердим, мактубда хотинимга менга ҳеч қандай хавф-хатар таҳдид қилмаётганини айтдим.\n— У ўша мактубингизни куни кеча олди, — деди Холмс.\n— Ё раббий! Бир ҳафта азоб чекибди-да Ласкарни полиция кузатмоқда эди, деди инспектор Бредстрит, — афтидан, шунинг учун мактубни сездирмай жўнатолмаган. Чамаси, уни бузуқхонасининг доимий мижозларидан бўлган бирон матросга берган-у, униси бўлса, мактубни қутига ташлаш бир неча кун мобайнида ёдидан кўтарилиб юрган.\n— Аслида ҳам худди шундай бўлган, тасдиқлади Холмс. — Аммо наҳотки сизни ҳеч қачон тиланчилик қилганингиз учун судга тортишмаган бўлса?\n— Кўп марта тортишган. Аммо мен учун арзимаган штраф нима деган нарса!\n— Бироқ, энди бу ҳунарни ташлашга тўғри келади, — деди Бредстрит. — Агар полиция бу ишни босди-босди қилиб юборишини истасангиз, унда Хю Бун ғойиб бўлиши керак.\n— Мен бу борада ўз олдимда одам боласи қодир бўлган энг тантанали қасам билан онт ичдим.\n— У тақдирда ҳаммаси унут бўлади, — деди Бред-стрит. — Аммо, борди-ю, сизни пайқаб қолишса, биз унда ҳеч нарсани яшириб ўтирмаймиз… Бу ишни очганингиз учун сиздан ғоят миннатдормиз, мистер Холмс. Мен сизнинг бундай натижаларга қандай қилиб эришишингизни билишни истардим.\n— Бу гал, — деб жавоб берди дўстим, — бешта ёстиқ устида ўтириб, ярим қадоқ тамакини чекиб тамомлашга тўғри келди… Назаримда, Уотсон, агар биз ҳозир Бейкер-стритга жўнасак, худди нонуштага етиб борамиз.\n Томас де Куинси (1785-1859) — инглиз ёзувчиси, «Афюн истеъмол қилган бир инглизнинг тавбаси» деган машҳур китобнинг автори.\n← Аввалги Аввалги Сиддхи Чарон Шрешта (1912-1992)\nКейинги → Кейинги: Ғайбуллоҳ ас-Салом. Фикр ва зикр (тил ҳақида мулоҳазалар)


Дивья Бҳарти » MUZAFFAR.UZ\nДивья Ом Пракаш Бҳарти (ҳиндий दिव्या भारती, телугу దివ్య భారతి, ингл. Divya Bharti; 25 февраль 1974 йил, Мумбай, Маҳараштра, Ҳиндистон — 5 апрель 1993 йил, Мумбай) — ҳинд актрисаси. Энг яхши дебют аёл роли учун Filmfare Award мукофотининг совриндори (1993).\nДивья Ҳиндистоннинг Бомбей (ҳозирги Мумбай) шаҳрида суғурта агенти Ом Пракаш оиласида дунёга келган.\nДивьяни илк маротаба режиссёр Нанду Толани ўзининг фильмларидан бирида суратга тушишга таклиф қилган. У дастлаб 80-йилларнинг машҳур актёри Митхун Чакраборти иштирокидаги "Жиноят оламининг қироли" фильмида дебют ролда қатнашиши керак эди, аммо унинг иштирокидаги роль сценарийдан ўчирилган.\nДивья "Безори куёв", "Ғазабланган уч эркак 2", "Шудринг ва аланга", "Хонанда", "Ҳаёт гўзал", "Ишқингда девонаман", "Кучли эркак", "Раққоса", "Сўнган юлдуз", "Қалбим фақат сеникидир" каби фильмларда турли ролларни ижро этган.\nДивья Бҳарти 1993 йилнинг 5 апрель куни уйининг 5 қаватдаги деразасидан йиқилиб, 19 ёшида вафот этган. Унинг ўлими бахтсиз ҳодиса ё қотиллик эканлиги ҳанузгача жумбоқлигича қолган ҳамда бу борада турли тахминлар мавжуд.\nЧоп этилган: 25-02-2021, 05:55\nКўрилган: 11 669\nЧоп этилган: 4-09-2020, 13:07\nЧоп этилган: 21-12-2020, 18:28


Referat.uz сайтининг адолат нашриёти нашрлари бўлими\nБошқалар / Адолат нашриёти нашрлари\nУшбу китобда Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими, журналист Қутлибека Раҳимбоеванинг мулоҳазали мақолалари жамланган.\nЁзувчининг навбатдаги китоби – “Адолатга хиёнат” қиссаси китобхонларни бефарқ қолдирмайди. Унда муҳаббат, севги, оилавий муносабатлар, ҳаётдаги қатор ижтимоий муаммолар ёзувчи томонидан моҳирона қайд этилган. Ушбу китобни ўқиган инсонлар, айниқса, ёшлар ўзларига тегишли хулосалар чиқариб оладилар ва ҳаётда яқин инсонларига хиёнат қилмайдилар, тўғри, ҳалол йўлни танлаб оладилар деган умиддамиз.\nЖиноятнинг тури кўп, унинг сабаб ва илдизлари битта! У ҳам бўлса, балои нафсдир. Унинг бошлаб борар манзили – жаҳолат ботқоғи. Жиноятга қонуний жазо муқаррар, албатта. Аммо, афсуски, ҳар бир жиноий ишнинг беайб қурбонлари бор. Балки, улар сизу бизнинг лоқайдлигимиз қурбонларидир. Шунинг учун ҳам суд залидан ҳикоя қилинган воқеалар баёни орқали муаллиф барчамизни уйғоқ қалб билан огоҳ бўлишга ундамоқда.


Европада биринчи эко-масжид очилди - Hidoyat.uz\nЕвропада биринчи эко-масжид очилди\nАсосий саҳифа Янгиликлар Дунё янгиликлари Европада биринчи эко-масжид очилди\nЧоп этилди Yanvar 28, 2020 Европада биринчи эко-масжид очилдиda fikr bildirishni o'chirish\nБуюк Британиянинг Кембриж шаҳрида очилган Европадаги биринчи эко-масжид 8 минг кишилик Кембриж мусулмон жамиятига хизмат қилади.\nКембриж масжиди ҳаво иссиқлик насослари, герметик изоляция, қуёш панеллари ва сувни иқтисод қилувчи технологиялар билан жиҳозланган.\nОчилиш маросимига таниқли нашидлар ижрочиси Юсуф Ислом ташкилотчилардан бири бўлган Туркия Президенти Ражаб Тоййиб Эрдўғонни ҳам таклиф этди. Масжид 10 минг атрофидаги жисмоний ва юридик шахсларнинг хайрия маблағлари ҳисобига бунёд қилинган бўлиб, ҳомийлик ёрдамининг аксари Туркия тарафидан кўрсатилгандир.\nМасжидга ҳомийлик қилувчи “Cambridge Mosque Trust” хайрия фонди васийларининг таъкидлашича 70 дан зиёд этник гуруҳ вакилларини ўзида бирлаштирувчи Кембриж мусулмонлар жамияти ўзларининг экологик масжид қуриш ҳақидаги азалий орзулари рўёбга чиққанидан мамнун эканликларини билдирди. Мазкур фондга 2008 йилда Кембриж мусулмон коллежи декани, шайх Абдулкарим Мурод номи билан машҳур бўлган академик Тим Винтер ва Юсуф Ислом томонидан асос солинган.\nУшбу инновацион масжиднинг айрим хусусиятлари ҳақида масжиднинг имом-хатиби Али Тус қуйидагиларни сўзлаб берди: “Биз масжид томига тушган ёмғир сувларини кўчатларни суғориш ва раковиналарни тозалаш учун йиғамиз. Томга қуёш батареялари ўрнатилган бўлиб, у орқали қиш кунларида масжиднинг 30%, ёзда эса 40% энергия эҳтиёжини қоплаймиз. Масжид томларига ўрнатилган иссиқлик насослари орқали ҳаттоки жуда кичик миқдордаги иссиқлик тўлқинлари ҳам ютилиб, катта идишлардаги сувларни ва масжид ерини иситишда, шунингдек, таҳоратхонада ишлатилади. Масжидга ўрнатилган ҳисоблагичлар туфайли хонақоҳда кислород камайиб кетганда ёки ҳаво исиб кетганда юқорида жойлашган тирқишлар очилиб, у ердан тоза ҳаво кира бошлайди”.\nҲозирда масжидга ҳатто мусулмон бўлмаганларнинг ҳам ташрифи жуда кўпайган. Улар масжид хусусиятлари билан танишиш билан бирга Ислом тўғрисида ҳам баъзи маълумотларга эга бўлиб қайтмоқдалар.\nБулутларнинг ҳам инсон саломатлиги учун хавфли жиҳати бор


Озон қатламининг емирилишига инсон цивилизацияси сабабчи - zarnews.uz\nXXI асрга келиб Ер юзининг ҳали у ерида, ҳали бу ерида тўфонлар, зилзилалар, тошқинлар юз бера бошлади. Оқибатда 1985 йилдан бошлаб ҳаётимизга “озон туйнуги”, “озон қатлами”, “озон - бу ҳаёт”, деган тушунчалар кириб келди. Инсон цивилизацияси айнан озон қатламининг емирилишига олиб келаётгани, тараққиёт тобора ҳалокат ёқасига яқинлашаётганини тан олишга мажбур бўляпмиз.\nБМТ тарқатган маълумотларга қараганда, 2050 йилга бориб, Ер юзи аҳолиси 9 миллиард кишига етади. Одамзот ейди, ичади, орзу қилади, яхши шароитларни хоҳлайди. Истеъмол талаблари тобора ортиб бораверади. Саноат, қишлоқ хўжалик маҳсулотларини ишлаб чиқаришда самарадорликни, ҳосилдорликни, чорвачиликда маҳсулдорликни ошириш талаб этилади.\nХудди шу жараёнларда озон емирувчи моддаларни камайтиришга, бу жараённи қатъий назоратга олишга эришсаккина, ҳалокатларни тўхтатиб қолиш мумкин.\nСамарқанд ветеринария медицинаси институтида ташкил этилган илмий семинарда худди шу масалалар муҳокама этилди.\nАнжуман “Атмосфера мусаффолигини келажак учун сақлаб қолайлик!” деб номланиб, бу борада вилоятда, республикамизда, қолаверса, бутун дунёда олиб борилаётган ишлар муҳокама қилинди.\nМаълумотларга кўра, Самарқанд шаҳридаги “Сино” заводида озон емирувчи моддаларнинг теварак-атрофга тарқалишини қатъий назоратга олиш ва камайтириш мақсадида 1,5 миллион доллар инвестиция киритилган.\nТеглар: Озон қатлами


Исмат Хушев: Каримов зиндонларида ким қанча ётиб чиқди? (8-мақола) | ДУНЁ ЎЗБЕКЛАРИ | Mobile Version\n01/13/2019 Ismat Khushev Бош мақола\nЧет элларда хор зор бўлиб ўлиб кетган сиёсий муҳожирлар…\nБоймирза Ҳайит ва Рўзи Назарлар Иккинчи жаҳон уруши даврида Совет Иттифоқининг қардош республикаларга нисбатан олиб борилган мустамлака сиёсатига қарши бош кўтариб, немислар тарафига ўтиб, Ўзбекистон мустақиллигини орзу қилган эдилар. Лекин Ўзбекистон мустақил бўлганидан кейин ҳам Каримов мафкураси ва диктатураси боис озодлик ва ҳурлик учун курашган бу икки таниқли ватандошни ўз бағрига сиғдирмади. Сиғдиролмади…\nБоймирза Ҳайитни мен 2000 йиллар бошида расмий давлат сафари билан Германияга борганимда Ганновер шаҳридаги анжуманда учратиб, сўнг уйига бориб, зиёрат қилган эдим.\nДелегациямиз раҳбари Владимир Норов уни атай кўриб, кўрмаганликка олди. Каримовнинг ғазаби ёмон эди, буни тушуниш мумкин. Лекин мен расмий тадбир тугаганидан сўнг, “Ўзбектуризм”нинг Германиядаги вакили Муҳаббат опа билан Боймирза Ҳайитнинг Мюнхендаги уйига бориб, унга зар чопон кийдирган эдим.\nРостини айтишим керак, бу чопонни ўшанда Муҳаббат опа менинг ҳурматимни қилиб, Боймирза акага кийдирасиз деб, уйларидан олиб келган эдилар. Ўшанда мен Элёр Ғаниев раҳбарлик қилаётган Ўзбекистон Ташқи иқтисодий алоқалар вазирилиги нашри – “Ҳамкор” ва “Деловой партнер Узбекистана” газеталарида Бош муҳаррир эдим…\nСафардан қайтганимдан сўнг Боймирза Ҳайитнинг Каримовга Ватанга қайтариш ҳақидаги мурожаати ёзилган овозли видео тасмани Президент Каримовнинг ўша пайтдаги Давлат маслаҳатчиси Аҳмаджон Мелибоевга берганман. Лекин у киши бу нарсани Президентга беролмасликларини, иложи бўлса Боймирза Ҳайит билан Германияга бориб учрашганимни бировга айтмаслигимни, акс ҳолда мен ҳам, мени Германияга расмий сафарга жўнатган министрим Элёр Ғаниев ҳам ишдан кетиб қолишимиз мумкинлигини айтиб, огоҳлантирган эдилар…\nГермания сафаридан сўнг маълум муддат ўтиб, 2006 йилнинг 1 ноябрь куни Боймирза Ҳайитнинг салкам тўқсон ёшида Кёльн шаҳрида вафот этганини эшитдим. У кишининг овози ва илтимоси ёзилган ўша видео тасмани Президентга беролмаганим учун ҳали ҳануз армон қиламан…\n“Олдингдан оққан сувни қадри йўқ дейишади, Боймирза Ҳайит адабий мероси Туркияда бўлгани маъқул”, – деди Қ.Ражабов.\nБ.Ҳайит тирик пайтида у киши ҳақида баралла гапирган ва ҳатто унга китоб бағишлаган марҳум шоир Рауф Парфи вафотидан бирмунча олдин “Озодлик”ка берган интервьюсида: “Мен бир китобимни Туркистон учун мужодала қилган Боймирза Ҳайитга бағишлаган эдим. Китоб шу бўйи нашр қилинмай йўқолиб кетди. Қўлëзмадан бир нусхасини Боймирза акага бериб юборган эдим”, – деганди.\nВатан ҳажрида куйиб, ёт элларда вафот этган таниқли ўзбек ўғлонларидан яна бир Рўзи Назар.\nРўзи Назар (Рўзмуҳамад Умирзоқов) 1917-йили Марғилон шаҳрининг Гулвардор маҳалласида туғилган. Отаси уста Умурзоқ ўз касбини санъат даражасига етказган, махалланинг обрўли кишиларидан бўлган. Онаси Тожинисо Холмат қизи саводли, шоиртабиат, зийрак, форс ва араб тилларини яхши билар, мактаб очиб, махалла қизларига сабоқ берарди. Рўзи Назар 20-йилларда Марғилондаги ўрта мактабда таълим олиб, 30-йилларда еса Тошкентга келиб ўқийди. 20–30-йилларда Ўзбекистонда бўлаётган барча тарихий воқеаларнинг гувохи бўлади. 1940-йили армияга чақирилади. Одесса шахрида Рўзи Назарни кимё-мудофаа курсига ўқишга жўнатадилар. Курсни тугатгач, ҳарбий унвон олиб, мухандис сифатида ҳарбий қисмга қайтиб келади. 1941 йилнинг ёзида II Жаҳон урушида иштирок этган Рўзи Назар жангларнинг бирида ярадор бўлиб, немислар оккупация қилган ерда қолиб кетади.\nРўзи Назар ва Линда хоним, Розанҳайм шаҳри (Ғарбий Германия), 1946 йил.\nРўзи Назар, ўғли Эркин-Эрик Назар (ўнгда) ва туркиялик бизнесмен Анвар Олтойли. Вашингтон, 1985 йил.\nУруш тугагач, Рўзи Назар Ғарбий Германиянинг Розенҳайм шаҳрида қолади. 1946-йили немис миллатига мансуб Линда хонимга уйланади. 1947-йили Зулфия-Силвия Назар, 1955-йили эса ўғли Эркин-Эрик Назар туғилади. Рўзи Назар 1946–1951-йиллар Ғарбий Германиянинг Мюнхен шахрида тузилган сиёсий бўлмаган INKOPOR (International Committee for Politikal Refugees) халқаро ижтимоий ташкилотнинг вице-президенти лавозимида хизмат қилади. Лекин у сиёсатдан узоқлашмайди. Боймирза Хайит билан биргаликда АBN (Antibolshevik Blokk Nations) сиёсий ташкилоти Президиуми аъзолари бўлиб, Туркистон озодлиги учун курашни давом эттирадилар.\nРўзи Назар Америкадаги туркистонликлар жамияти фаоллари билан. Нью-Йорк, 2010 йил.\n1951-йилнинг 7-ноябрида АҚШ Давлат Департаментининг таклифига биноан АҚШга келади. 1951–1954-йилларда «Америка овози»нинг ўзбек бўлимида турли вазифаларда фаолият юргизади. 1954–1957-йилларда Колумбия университетида ўзбек тили ва маданияти фанидан дарс беради. 1955-йилнинг бахорида Рўзи Назар Индонезиянинг Бандунг университетида бўлиб ўтган Осиё–Африка мамлакатлари Халқаро конференсиясида собиқ Туркистон легиони офицери сифатида Туркистондаги ахвол бўйича маърузаси билан чиқиш қилади. Рўзи Назар 1955-йили АҚШ фуқаролигини олганидан сўнг Марказий Осиё халқлари ва ўзбек тили мутахассиси сифатида Пентагонда ноҳарбий хизматчи сифатида фаолият юргизади.\nРўзи Назар синглиси ва жиянлари билан. Марғилон шаҳри, 1992 йил.\nРўзи Назар 1960–1969-йилларда АҚШнинг Туркиядаги харбий миссиясида хизмат қилиб, офицер унвонига сазовор бўлади. 1969–1972-йилларда Рўзи Назар Пентагоннинг Ўрта Осиёсини тадқиқ қилиш дастури рахбари лавозимида ишлайди. Кейинчалик Американинг Европадаги харбий миссиясида, сўнг АҚШ армиясининг Ғарбий Германиядаги стратегик тадқиқотлар гурухини илмий ходими сифатида хизмат қилади. Рўзи Назарнинг катта тажрибаси, билими кўп йиллар АҚШнинг Туркия ва Германиядаги дипломатик ваколатхоналарида хизмат қилишга йўл очади.\nАҚШ Президентининг ёрдамчиси Рўзи Назарга давлат орденини топширмоқда. Ёнида Линда хоним. Вашингтон, 1984 йил.\nРўзи Назар 1984- йили нафақага чиқади ва «Central Asian Affairs Consultants Inc.» хусусий ташкилотини тузиб, сиёсий-маърифий фаолиятини давом эттиради. 1958 йили Эргаш Шермат, Исоқжон Нарзиқул, Мақсуд Бек, Ҳусайин Икром, Шарифжон Али Беклар билан биргаликда Рўзи Назар Туркистонликларнинг Америкадаги жамиятини тузишда иштирок этади. 1992 йилнинг май ойида, 52 йиллик жудоликдан сўнг Рўзи Назар Ўзбекистонга кириб келади…\nМанба: Мавлон Шукурзода – Ватандош газетаси\nРўзи Назар ҳаётининг сўнгги йилларини Туркия жанубида ўтказди\nИккинчи жаҳон уруши даврида нацистлар сафида туриб, совет қўшинларига қарши курашган “Туркистон Легиони”нинг етакчиларидан бири Рўзи Назар Туркиянинг Фатҳия шаҳрида дафн этилди. Рўзи Назар жума куни 98 ёшида вафот этди.\nРўзи Назар Иккинчи жаҳон урушидан кейин Қўшма Штатларда истиқомат қилган ва Ўрта Осиё бўйича етакчи мутахассис сифатида ном чиқарган.\nИкки йил муқаддам Истанбулда Рўзи Назарнинг шогирди Анвар Олтойли томонидан тайёрланган “Рўзи Назар: МРБнинг турк жосуси” номли китоби нашр этилганди.\nКитобда муаллиф ўз ҳаётини Туркистон мустақиллиги учун курашга бағишланганини маълум қилган.\nРўзи Назар 1917 йилда Фарғона вилоятининг Марғилон шаҳрида туғилган.\nЎттизинчи йилларда ўрта мактабни тугатиб, Тошкент ва Одесса шаҳрларида кимё-мудофаа соҳаси бўйича олий маълумот олган. Иккинчи жаҳон уруши даврида 1941 йилнинг ёзида урушга кетган.\nРўзи Назар Иккинчи жаҳон уруши пайтида нацистлар армияси оккупация қилган ҳудудда қолади ва 1942 йилдан бошлаб, Украинада Вермахт ҳузурида ташкил қилинган “Туркистон легиони”га қўшилади.\nОфицер унвонида батальон командири даражасигача кўтарилади.\nУруш тугагунга қадар Рўзи Назар Берлинда “Туркистон миллий бирлиги” қўмитасида турли лавозимларда ишлаган.\nИккинчи жаҳон уруши тугаганидан сўнг у Ғарбий Германиянинг Розенҳайм шаҳрида қолади.\nРўзи Назар Туркистон озодлиги курашчиларидан бири бўлган\nГерманиялик Линда исмли аёлга уйланади. Рўзи Назар 1946–1951 йилларда Ғарбий Германиянинг Мюнхен шаҳрида тузилган Сиёсий қочқинлар халқаро қўмитасида вице-президент лавозимида қолади.\nШунингдек, у Боймирза Ҳайит билан бирга Германияда “Туркистон озодлиги” ҳаракатини тузади.\n1951 йилда Рўзи Назар АҚШ Давлат Департаментининг таклифига биноан Вашингтонга келади.\n1951–1954 йилларда “Америка овози” радиосининг ўзбек хизматида турли вазифаларда ишлайди.\nРўзи Назар АҚШ фуқароси сифатида АҚШнинг Туркиядаги ҳарбий миссиясида ҳам хизмат қилган.\n1969–1972 йилларда Рўзи Назар Пентагоннинг Ўрта Осиёни тадқиқ қилиш дастури раҳбари лавозимида ишлаган.\nКейинчалик Американинг Европадаги ҳарбий миссиясида, сўнг АҚШ армиясининг Ғарбий Германиядаги стратегик тадқиқотлар гуруҳининг илмий ходими сифатида хизмат қилган.\nТўқсонинчи йиллар бошида Ўзбекистон мустақилликка эришгач Рўзи Назар 52 йиллик айрилиқдан сўнг ватанини зиёрат қилади.\nСўнгги йилларда Рўзи Назар АҚШ ва Туркияда нафақа гаштини сураётган эди.\nРўзи Назарнинг икки фарзанди бор. 67 ёшли Зулфия-Силвия Назар ҳозирда Колумбия университетининг Бизнес журналистика факультети профессоридир.\n“Америка овози” нинг 2009 йил 25 майдаги кўрсатувида Рўзи Назар ўзининг сўнгги интервьюсини берган эди.\n2015 йилнинг 1 май куни 98 ёшида вафот этган “Туркистон Легиони” раҳбарларидан бири Рўзи Назар Тукрияда дафн этилди…\nҲали шундай даврлар келадики, ўзбек халқи Боймирза Ҳайит ва Рўзи Назар каби ватанпарвар, миллатпарвар, фидойи фарзандларини албатта хотирлайди. Уларнинг пок ва муборак номини оқлаб, Ўзбекистоннинг ор-номуси ва шаъни даражасига кўтаради.\nМен бунга заррача ҳам шубҳа қилмайман.\nУлар Сталин даврининг қатағон қурбони бўлган эдилар. Энди қабри хорижда қолиб кетган Каримов даври қатағони қурбонларини ҳам ёд этсак, мақсадга мувофиқ бўлади.\nУлардан бири Самарқанд давлат университети ўқитувчиси, физика математика фанлари номзоди, доцент Сулаймон Мурод.\nМухолифат фаоли бўлган Сулаймон Мурод умрининг сўнгги йилларини АҚШнинг Нью-Жерси штатида сиёсий муҳожирликда ўтказди.\n“Эрк” демократик партияси марказий кенгаши аъзоси Сулаймон Мурод узоқ хасталикдан сўнг 2008 йилнинг 2 июнь куни АҚШда вафот этди.\nЎз сафдошининг ўлими юзасидан мухолифат етакчиси Муҳаммад Солиҳ таъзия билдирди.\n“Сулаймон ака бир инсон сифатида жуда тоза одам эди. Бир зиëли сифатида тўғри, дуруст, сўзини қўрқмасдан айтадиган зиëли эди. Бир сиëсатчи сифатида доно, узоқни кўра биладиган, инсонлар билан мулоқотда доим бирлаштирувчи руҳ билан сиëсат юритадиган сиëсатдон эди. Сулаймон ака бемалол Самарқанддаги университетда ишлаб, ўзи ва оиласи ҳузури учун етадиган даражада маош олиб бемалол юриши мумкин эди. Лекин зулм остида эзилаëтган миллатини кўриб чидай олмади ва таҳликали бир жабҳа бўлган сиëсатга кирди. Сиëсатда у қўрқмасдан ўз сўзини айтди. Сўнгги йилларда юрт ташқарисига чиқишга мажбур бўлди. Юрт ташқарисида ҳам сиëсатдан чекинмади. Сулаймон ака биз учун қадрли бир инсон эди, яқин дўст эди. Мен унинг оиласига чуқур таъзия изҳор қиламан”,- деди М.Солиҳ.\n2000 йилда Ўзбекистондан мажбуран чиқиб кетган Сулаймон Мурод оғир кунларни бошдан кечирди, бир неча йил аввал унинг ўзи билан АҚШда яшаётган ўғли Ғайрат автоҳалокат боис оламдан ўтган эди.\nФизика-математика фанлари номзоди Сулаймон Мурод Самарқанд давлат университетида узоқ йиллар ишлади.\n1989 йилдан бошлаб мухолифат сафларида фаолият юритди.\nХайрулла Исматулла (Хайрулла Ҳикматуллавич Исматуллаев) 1937 йилнинг 16 августида Тошкентда шарқшунос олим оиласида туғилган.\nИккинчи жаҳон урушида оиласидан етим қолган Хайрулла қариндошлари қўлида катта бўлган.\nХайрулла Исматуллаев 1974 йилнинг 14 декабрида Совет ҳукуматига қарши ҳаракатда айбланиб, қамоққа олинади. Тўққиз йил панжара ортида ўтириб, 1983 йилнинг 29 ноябрида озод этилади.\n1990 йили АҚШга кўчиб кетган олим мустақилликка эришган Ўзбекистон ва ўзбек халқи тарихи, маданияти, қадриятлари ҳамда ўзига хослиги билан ғарбликларни таништирган инсонлардан биридир.\nДастлаб АҚШдаги Индиана Университетида ўзбек тилидан сабоқ берган, кейинчалик Висконсин университетининг Осиё тиллари ва маданиятлари бўлимида фаолият юритди.\nАҚШда ўзбек ва инглиз тилларида ўзбек халқи тарихи ва адабиётига оид ўндан зиёд китоб ва юзлаб мақолалар муаллифи. Шунингдек, Марказий Осиё учун катта аҳамиятга эга манбаълар ва ғарбнинг илғор қадриятлари билан ўзбек халқини ошно этган олимлардан бири сифатида ҳам билинади.\nХайрулло Исматуллаев ўзбек ва инглиз тилларида ўзбек халқи тарихи ва адабиётига оид ўндан зиёд китоб ва юзлаб мақолалар, хусусан, «Самоучитель узбекского языка», «Ўзбекча-русча-тожикча сўзлашув», «Алишер Навоий ҳикматли сўзлари», икки жилдлик «Ўзбек тили», «Туркистонлик олимлар» ва ўзбекча-инглизча иборалар луғати ва сўзлашув китобларининг муаллифи.\nХайрулла Исматулла 2008 йил 24 августида оламдан ўтган, Висконсин штатининг Медисон шаҳрида, мусулмонлар қабристонида (Highland Memory Gardens) дафн этилган.\nМанба: Хуршид Даврон кутубхонаси\nАбдуманноп Пўлатов – физика математика фанлари номзоди, Тошкент Давлат университети докторанти бўлган.\nТўқсонинчи йиллар бошида Каримов ҳукуматининг таъқиблари боис Ўзбекистонни тарк этган. Хориждаги ўзбек мухолифати фаоли.\n“Бирлик” Халқ Ҳаракати раиси, техника фанлари доктори, профессор Абдураҳим Пўлатовнинг туғишган укаси. Америка Қўшма Штатларида истиқомат қилди.\n2010 йилнинг 21 ноябрь куни АҚШнинг Виржиния штатида вафот этган ва ўша ерда дафн этилган…\nИсмат Хушев: Сайрга кетган йигит…\nпорлоқ хотирасига бағишланади)\nҚирқ кундирки мотам ўксик дилларда,\nҚирқ кундирки мажруҳ юракларда қон.\nУммон ортидаги сарсон элларда,\nНега ташлаб кетдинг бизни, акажон!\nЯшашдан шунчалар тўйганмидинг, ё\nУмид узганмидинг юртга қайтишдан.\nЁки орзуларинг чиқдими рўё,\nУни уялдингми бизга айтишдан.\nВатан йўлларини сенга ёпганди,\nАйириб – дийдорлик мукофотидан.\nОқибат – кичик бир макон топгандинг,\nҒамхўр Вашингтоннинг музофотидан.\nОчиқ давлатларнинг дастурин олиб,\nЁпиқ Ватанингга қайтмоқ истардинг.\nИстардинг қайтмоқни музаффар, ғолиб\nЭлга ўз сўзингни айтмоқ истардинг.\nИроқ ва Афғонда аскарлик қилиб,\nОмон қайтган ўғлинг дилида нола.\nОтам орзусига етолмади деб,\nЯшаб юрар энди шўрлик Камола (1).\n“Қаҳрамон уйланса, кенжа қизим ҳам,\nТезроқ тенгдошини топса дегандинг (2).\nЖажжи набиралар ҳар куни, ҳар дам,\nТеграмда қийқириб чопса дегандинг…”\nОрзу, умидингни алвидо билган,\nЁр-у, дўстларингга армонсан энди.\nБирлик деб, Ҳурлик деб жон фидо қилган,\nАканг қалбидаги туғёнсан энди (3).\nОҳу фарёдимиз кўкларга учди,\nҚирқ кунки ҳамроҳдир бизларга мотам.\nЮзлаб шогирдларинг дилига кўчди,\nШоҳида янгамнинг кўзидаги нам (4)…\nЮртингда илк бора сен асос солдинг,\nҲуқуқ эркинлиги ва ғоясига.\nКаттакон бир мактаб ярата олдинг\nИнсон ҳақларининг ҳимоясига.\nБу шонли мактабни қўллаб – суяди,\nШаҳид кетганларнинг ўлмас жунуни.\nМиннатдор эл бир кун номин қўяди –\nАбдуманноб Пўлат дорилфунуни!\nБугун элга машҳур шогирдларинг бор –\nВасила, Надежда, Саиджаҳонлар (5).\nСенга шунинг учун такрор ва такрор,\nҲануз тош отади баъзи шайтонлар.\nУлар тош отарлар баъзан менга ҳам,\nНега юртбошига сажда қилдинг деб.\nКитобингда атаб улуғ, мукаррам,\nОна Ватанингга мужда билдинг деб.\nМен сенга мактублар ёзардим тинмай,\nСаволлар берардим пайдар-пай, чалкаш.\nСен жавоб ёзардинг менга эринмай –\nМантиқли, самимий, ақлли, дилкаш…\nСен дердинг: “Лидерлар – амал шайдоси,\nСулҳ ва мулоқотга тайёр эмаслар.\nУларнинг энг ёмон битта хатоси –\nБалки ўзимда ҳам айб бор демаслар.\nМақсади – лавозим, бедана ови,\nҚуролли инқилоб исташар, ҳай-ҳай!\nАгар ҳукуматга келса бирови,\nБошқасини дорга осмоқликка шай!\nУларга ҳеч қачон, ҳеч ким бермас тан,\nМағлубдир, токи бор битта сифати:\nТоки бир мушт бўлиб бирлашмас экан,\nХориждаги ўзбек мухолифати!”\nСен тирик чоғингда кетгандинг тўйиб,\nУларнинг иғво-ю, таъқибларидан.\nЎлганингдан сўнг ҳам номингни қўйиб,\nЎч олмоқ бўлишар рақибларидан.\nДунё сиёсатин сир асрорини,\nШарҳлардинг “Би-Би-Си”, “Озодлик”лардан.\nТўкиб солар эдинг дилда борини\nОгоҳ этиб турли бедодликлардан.\nСулҳ ва мулоқот деб урар эдинг бонг,\nДавлат ва сиёсат таҳсилларида.\nҲукумат ёнини олгансан, не тонг\nАндижон қирғини таҳлилларида…\nБугун юрагимни қийнар бир савол,\nБир савол эзади мажруҳ кўнглимни.\nБу не ноҳақлик бу, юртим, бу не ҳол,\nСен нега унутдинг содиқ ўғлингни?\nНогоҳ найзасини урганда ажал,\nОллоҳга жонини топширганда тан.\nНега сен сўнгги дам, энг сўнги маҳал\nЎғлингга “хайр” деб айтмадинг, Ватан?!\nНе учун бунчалар номард бу ҳаёт,\nНега йиғлаб юрар доим диёнат?\nНе учун энг сўнгги лаҳзада, ҳайҳот\nХалқим, сен ўғлингга қилдинг хиёнат!?\nАхир у сен учун кирганди жангга,\nҲимоя қилганди номус, орингни.\nЯна қайтмоқчийди она Ватанга,\nТингламоқ бўлганди оҳ-у, зорингни…\nЎзбекистон пойтахтида туғилиб,\nАмерика пойтахтида ўлган зот.\nВатаним деб, Эрк, Бирлик деб бўғилиб,\nЎн етти йил юртига зор бўлган зот…\nШундоқ яшаб ўтди: бешон, бешавкат,\nБу не ноҳақлик бу, бу не хусумат?!\nСўнгги лаҳзада ҳам қилмади шафқат,\nУ доим ёнини олган ҳукумат…\nАкажон, биз ғофил зотларни кечир,\nКечир, етолмадик сенинг қадрингга.\nАлам ва армонда бош эгиб бир бир,\nГулдаста қўямиз энди қабрингга…\nМуҳожир элларда минг афсус билан,\nАжалини топди не-не қисматлар.\nНаҳот Ватанига ёруғ юз билан,\nҚайтиб боролмаса энди Исматлар?\nХорижнинг бу сирли гўшаларида,\nНаҳот қолиб кетса ўғил-қизларим.\nНаҳот Ўзбекистон кўчаларида,\nҚайтиб кўринмаса менинг изларим…\nБугун юрагимда бор шу иштибоҳ,\nЁлғиз шу ваҳима кўнглимда ҳоким.\nМенга ҳам азроил чанг солса ногоҳ,\nНаҳот ёт элларда қолгайдир хоким.\nНаҳотки бизнинг ҳам шум тақдиримиз,\nАжнабий юртларда топса ниҳоя.\nНаҳот юракларда қолса сиримиз,\nНаҳот ушалмаса дилдаги ғоя?!\nИнсоннинг яшашдан мақсади недур,\nНима қийнар асли уни сўнгги дам?\nМунгли кўзларини тарк этганда нур,\nНималар ҳақида ўйлайди одам?\nНаҳот синовларга беролмасак дош,\nНаҳот ҳур фикрлик жазоси шунча?\nБиз она Ватанга отмаганмиз тош,\nАхир бу ёлғон гап, ёлғон тушунча!\nЮртим, кимки сенга мухолиф бўлса,\nУ сени жонидан ортиқ суйгани.\nКимки таъзиянгда ўйнаса кулса,\nСенинг шод кунингдан шунча куйгани.\nЭлни ёв билмоқдан топмадим маъни,\nИғво, шубҳалардан дилпора бўлдим.\nЁмонни кўп кўрдим, яхшилар қани?\nМен ҳам ёт елларда бечора бўлдим.\nНимага бунчалар бераҳм тақдир,\nНима учун қисқа ҳақнинг амали.\nБу не ноҳақлик бу, фалак, бу не сир\nМен ахир орзумга етмадим ҳали…\nҒалаба қилади фақат яхшилар.\nВатан қучоқ очиб бизни қаршилар.\nҲали Варганзанинг анорларидан,\nДўстларга тутамиз сават-саватлаб.\nҲазрати Баширнинг чинорларидан,\nБешиклар ясаймиз қават-қаватлаб.\nҲали Ўзбекистон деган юртда ҳам,\nСайловлар ўтади ҳақиқий, ҳалол.\nБизнинг кўчада ҳам бўлади байрам,\nКўкда биз учун ҳам чиқади ҳилол.\nНасрулло байроқни кўтарган они,\nБайрамга айланиб афсона бўлғай (6).\nТортиб олсалар ҳам Ибн Синони,\nВатани барибир Афшона бўлғай (7).\nҲали Самарқанднинг Ургутларида,\nДунёвий йиғинлар ўтар бетакрор.\nЎзбекнинг Каримдек бургутларида,\nХалқаро истиқбол имконлари бор (8).\nНиҳоят бизга ҳам бўлгайдир насиб,\nОрзу қилганимиз – Ҳурлик, Озодлик.\nБиз унга Сен боис бўлсак муносиб,\nСенсиз унга етсак, бу не бедодлик!\nАлвидо деган сўз ярашмас бизга,\nЭнди кўришгунча десам тўғрироқ.\nЯратган Эгадир тақдиримизга,\nЎшадир ҳаётга нур берган чироқ.\nОллоҳ ато этган умр шамлари,\nҚай бир гўшаларда ўчгай, ноаён.\nЎзинг йўл кўрсатиб Ҳидоят сари,\nБизга мададкор бўл энди Художон!\nАка, сен яшадинг ҳалол, бокира\nБиз ғофил зотлардан рози бўл энди.\nСендан бизга қолди гўзал хотира,\nСен ҳаққа бошловчи катта йўл энди.\nБиз ёлғон дунёдан боргунча етиб,\nЧин ва рост дунёда қилиб тургин сайр.\nМен бор ҳасратимни ичимга ютиб,\nДегайман: Ҳозирча… Кўришгунча хайр…\n1. Абдуманноб аканинг кенжа қизлари.\n3. “Бирлик” партияси раиси Абдураҳим Пўлатов.\n4. Турмуш ўртоқлари.\n5. “Эзгулик” инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш жамияти раиси Васила Иноятова, “Ўтюраклар” клуби раҳбари Мўътабар Тожибоева ҳамда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш фаоли Саиджаҳон Зайнобиддиновлар.\n6. 1990 йил 20 июнь куни мамлакат парламентида Мустақиллик декларацияси қабул қилинганда Ўзбекистон байроғини кўтариб саҳнага отилган бухоролик депутат Насрулло Саидов.\n7. Ибн Сино дунёга келган Бухоро яқинидаги қишлоқ.\n8. Ургутлик истеъдодли ва истиқболли йигит, Ўзбекистон парламентининг собиқ депутати Карим Баҳриев.\nКанаданинг Торонто шаҳри, 1 – 15 январь, 2011 йил.\n“Бирлик халқ ҳаракати” партияси раиси ўринбосари Исмоил Дадажонов 64 ëшида Швецияда оламдан ўтди. Умр адоғини мухожирликда ўтказган Исмоил Дадажонов ўз фаолияти давомида “Эрк”нинг Фарғона вилоят бўлими раиси вазифасини адо этган. Қўқон Демократик кучлар форумига асос солган, ундан кейин “Бирлик халқ ҳаракати” вилоят бўлимини бошқарган.\n– “Қўқонлик” деса, менинг кўз олдимга Исмоилжон ака келади. Қўқондаги уйларида кўп марта меҳмон бўлганмиз. 2004 йилда, охирги марта водийга сафарга борганимда бир шикоят юзасидан Қўқон шаҳар прокуратурасига кирдик. Прокурор самарқандлик экан. Одатда прокурорларнинг журналистлар билан гаплашиши осонмас. Аввалига котиба қиз кутиб туринглар, деди.\nКейин бирданига йўқолиб қолди. Кейин билсак, орқа эшикдан чиқиб солибди. Исмоилжон ака у билан аввалроқ қўқонлик бир жабрдийданинг иши юзасидан тортишиб қолиб, “қўқонликлар адолатсизликка чидамайди, эсингдан чиқарма бола!” деб танбеҳ берган экан. “Шу-шу мени кўрса қочади” деб кулишганди.


Ўзбекистоннинг МДҲ давлатлари билан савдо айланмаси январь ойи қанчага етгани очиқланди – Kommers.uz\nИқтисодиёт\t14:10 | 23.2.22\nЎзбекистоннинг МДҲ давлатлари билан савдо айланмаси январь ойи қанчага етгани очиқланди\nҲамдўстлик давлатлари орасида савдо айланмасининг энг юқори ҳажми Россия Федерацияси билан қайд этилган.\n2022 йилнинг январь ойида Ўзбекистон Республикаси ташқи савдо айланмасининг учдан бир қисми ёки 32,4 фоизи Мустақил давлатлар ҳамдўстлиги мамлакатларига тўғри келиб, ташқи савдо айланмасидаги 2021 йилнинг мос даврига нисбатан улуши 8,0 фоизга кўпайган.\nБошқа хорижий давлатлар билан савдо ҳажми 2022 йилнинг январь ойида 2021 йилнинг мос даврига нисбатан 8,0 фоизга камайиб, мамлакат ташқи савдо айланмасидаги жами улуши 67,6 фоизни ташкил этган.\nЎзбекистон Республикасининг МДҲ мамлакатлари билан ташқи савдо айланмаси 2022 йил январь ҳолатига кўра 1 миллиард 134,1 миллион долларни ташкил этди. Шундан экспорт — 387,0 миллион долларга етган бўлса, импорт — 747,1 миллион доллар қийматида қайд этилган.\nМДҲ мамлакатлари билан ташқи савдо айланмасининг энг юқори ҳажмлари Россия Федерацияси (50,5 фоиз), Қозоғистон (23,5 фоиз) ҳамда Қирғизистон Республикаси (5,3 фоиз) давлатлари билан қайд этилди.\nАввалроқ Ўзбекистоннинг январь ойидаги ташқи савдо айланмаси 3,5 миллиард долларга тенг бўлгани хабар қилинганди.\nМаълумот учун, Ўзбекистоннинг МДҲ мамлакатлари билан ташқи савдо айланмаси 2021 йил январь-декабрь ҳолатига кўра 15,9 миллиард долларни ташкил этган.


Монополияга қарши курашиш қўмитаси Тошкент шаҳар бошқармаси бошлиғи пойтахт кенгашида чиқиш қилиб, бозорлардаги аравакашлар хизмати учун тўловни терминаллар орқали тўлаш тартибини жорий этиш ва улар оладиган ҳақ учун тарифлар белгилашни таклиф қилди. У Kun.uz билан суҳбатда айтишича, бу масала кўтарилишига бозорда аравакаш билан низолашиб қолган бир депутатнинг сўров киритиши сабаб бўлган.\nАнтимонополия қўмитасининг Тошкент шаҳар ҳудудий бошқармаси бошлиғи Жўрабек Туробов Халқ депутатлари Тошкент шаҳар кенгашининг 7 март куни бўлиб ўтган сессиясида сўзга чиқди.\nУ ўз сўзида бозорлардаги аравакашларга кўрсатилган хизмат учун тўловни нақд пулсиз шаклда ундириш мақсадида терминал ўрнатилган назорат нуқталарини ташкил этиш, харидорларга араваларни ижарага бериш хизматини жорий этиш, аравакашларга хизмат ҳақини соатбай тўланадиган тарифларини ишлаб чиқишни таклиф қилди.\nФото: Тошкент шаҳар ҳокимли матбуот хизмати\n“Олиб борилган ўрганишлар натижасида ҳақиқатан ҳам арава хизматлари учун келишилгандан кўпроқ ҳақ талаб қилиш ҳолатлари мавжудлиги, шу билан бирга ҳозирда истеъмолчилар томонидан ушбу хизматлар учун тўловларни амалга оширишда ноқулайликлар юзага келаётгани, шу билан бирга аҳолида ушбу хизматлардан фойдаланишнинг муқобиллари йўқлиги ҳам аниқланди.\nҲозирги кунда арава хизматини кўрсатувчи фуқаролар бозор маъмуриятидан аравани ижарага олиб, бунинг учун кунлик 25 минг сўм миқдоридаги тўловни тўлаган ҳолда арава хизмати кўрсатиб келади. Тўлов миқдори Тошкент шаҳар ҳокимининг 203-сонли қарори билан тасдиқланган. Ваҳоланки, аравакашлар кўчага чиққандан кейин 40 минг, 50 минг сўм ва бошқа нархларни қўйиш ҳолатлари кузатиляпти”, деган Жўрабек Туробов.\nМулозимнинг таъкидлашича, бугунги кунда:\nЮнусобод деҳқон бозорида 65та,\nЧорсу деҳқон бозорида 140та,\nНаврўз деҳқон бозорида 25та,\nҚўйлиқ деҳқон бозорида 144та арава мавжуд.\nСессияда Жўрабек Туробов қуйидагиларни амалга оширишни таклиф этди:\n“Муниципал активларни бошқариш маркази” ДУК билан биргаликда ахолига бозорларда арава хизматларидан фойдаланишда қулайликлар яратиш мақсадида бозор ҳудудида араваларни назорат қилиш нуқталарини ташкил қилиш ҳамда уларни тўлов терминаллари билан жиҳозлаш;\nбозорлар ҳудудида худди супермаркет ва йирик савдо мажмуаларида бўлгани сингари харидорларнинг ўзлари фойдаланиши араваларни ижарага беришни йўлга қўйиш, шунингдек, ижарага бериладиган араваларни жойлаштиришнинг техник ва молиявий томонларини кўриб чиқиш;\nарава хизмати кўрсатилаётган ҳар бир фуқаро берилган махсус рақамлар орқали тўловларни амалга ошириш.\nЖўрабек Туробов Kun.uz билан суҳбатда бу масала депутатлик сўрови ортидан сессия кун тартибига киритилганини айтди.\n“Бу масала кўтарилишига бизга юборилган депутатлик сўрови сабаб бўлди. Халқ депутатлари Тошкент шаҳар кенгашининг 57-сессиясида бир депутатимиз бозорга тушиб, аравакаш билан 20 мингга келишгани, бироқ харид қилиб бўлгач у хизмати учун 30 ё 40 минг сўм беришни талаб қилганини айтгани учун мавжуд вазиятни ўрганган ҳолда ўз таклифларимизни ишлаб чиқдик.\nХаридорларда танлов ҳуқуқи бўлиши керак. Шу боис хоҳловчилар ўзлари бирорта аравани ижарага олиб истаганча харид қилиши учун ҳам шароит яратишни таклиф қиляпмиз. Карантин пайтида Чорсу бозорида араваларни харидорларга ҳам ижарага бериш йўлга қўйилган эди. Аммо уларни бозорчилар ҳам олиб, 20-30 кг ўрнига 2-3 қоплаб маҳсулот ортгани учун аравалар фойдаланишга яроқсиз ҳолатга келиб қолган, натижада бу тажрибага барҳам берилган экан.\nБиз ўзимизча бозорлар фаолиятига аралашолмаймиз. Чунки уларнинг фаолиятини “Муниципал активларни бошқариш маркази” ДУК назорат қилади. Шу боис таклифларимизни расман уларга ҳам юбордик. Бу соҳани тартибга солишимиз керак, буни марказ билан биргаликда амалга оширамиз”, деб айтган Жўрабек Туробов.\nШунингдек, у аравакашлардан хизмат ҳақини тўлов-терминаллари орқали ундириш ҳақидаги таклифини изоҳларкан, бундай фаолият билан шуғулланувчи барча одамни терминал билан таъминлаш имконсизлиги, бу чоранинг эгаридан тушови қимматга тушиши, шу боис бозорнинг асосий кириш-чиқиш нуқталарида назорат нуқталари ташкил этиб, шу жойга тўлов-терминаллари ўрнатилишини маълум қилди. Мулозимнинг фикрича, бу орқали янги иш ўринларини яратиш имкони ҳам юзага келади.\nАввалроқ “Миллий тикланиш” партияси етакчиси Алишер Қодиров хорижда ишлаётган ўзбекистонлик мигрантлар ватанига юборган маблағларни солиққа тортиш таклифини илгари сурган, аммо бу таклиф жамоатчилик томонидан кескин танқидларга учраганди.


Шавкат Мирзиёев паралимпиячилар билан учрашди - UzNews.uz\n10 сентябрь, 18:33 546 0\nШавкат Мирзиёев паралимпиячилар билан учрашди\nПрезидент бугун XVI Паралимпия ўйинларида иштирок этган спортчи ва мураббийлар билан учрашди. Улардан бир гуруҳи фахрий унвонлар, орден ва медаллар билан мукофотланди.\nУчрашувда жисмоний имконияти чекланган фуқароларни спортга кенг жалб этиб, паралимпия ҳаракатини ривожлантириш, иқтидорлиларни саралаб, тарбиялаш, хориждан тажрибали мутахассис ва мураббийлар жалб этиш бўйича кўрсатмалар берилди.\nКелгуси ўқув йилидан Ўзбекистон Миллий паралимпия қўмитаси қошида Паралимпия спорт турлари бўйича мутахассислар тайёрлаш институтини ташкил этиш вазифаси қўйилди.\nПаралимпиячиларнинг ҳаётини, ютуқ ва зафарларини кенг тарғиб қилиш зарурлиги ҳам айтиб ўтилди.\nПрезидент фармонига мувофиқ, Токио шаҳрида бўлиб ўтган ХVI ёзги Паралимпия ўйинларида юқори натижаларга эришган спортчи ва мураббийлардан бир гуруҳи фахрий унвонлар, орден ва медаллар билан мукофотланди. Тадбирда юксак мукофотлар тантанали равишда топширилди.


Ўзбекистон Республикаси мустақиллиги йилларида Ватанимиз тарихини холисона ва ҳаққоний ўрганиш, тарихий-маданий меросимизни илмий жиҳатдан тадқиқ этиш борасида тамоман янги давр бошланди. Хусусан, ўзбек давлатчилиги тараққиётида муҳим ўрин тутган Марказий Осиё ҳудудидаги қадимги давлатларга тегишли археологик ёдгорликлар ёшини аниқлаш, қадимий шаҳарсозлик маданияти, унинг ўзига хос хусусиятларини тадқиқ этиш борасида салмоқли ва диққатга сазовор ишлар амалга оширилмоқда.\nМингтепа ёдгорлигини илмий тадқиқ этиш ўтган асрнинг 40-50-йилларидан бошланган бўлиб, бугунги кунда бу ёдгорликдаги изланишлар изчил давом эттирилмоқда. Айниқса, Ўзбек-Хитой қўшма археологик экспедицияси бир неча йиллардан буён таниқли археолог олим, профессор Б. Матбобоев бошчилигида Мингтепа ёдгорлигида илмий изланишлар олиб бориб, муҳим илмий натижаларни қўлга киритдилар.\nМингтепа археологик ёдгорлигида олиб борилган изланиш натижалари, илмий хулосалар бўйича матбуот ва илмий нашрларда қатор мақолалар эълон қилинган. Бу мақолалар хулосаларига кўра, Мингтепа ёдгорлиги бўйича тарихчи-археологларнинг хулосалари якуний эмас, яъни, бу масала тўла ўз ечимини топгани йўқ. Бу Мингтепа ёдгорлигини илмий тадқиқ этиш келгусида яна давом этишини билдиради.\nБугунги кунда халқимизнинг, айниқса, ёш авлоднинг Ватан тарихига бўлган қизиқиши тобора ошиб бормоқда ва бу ҳол Ўзбекистон тарихига доир, айниқса, Марказий Осиёдаги қадимги давлатларга оид тарихий ёдгорликлар таҳлилига бағишланган илмий ва оммабоп нашрларни халқимизга етказиш заруратини келтириб чиқармоқда. Бу жиҳатдан қараганда Шаҳло Хусанова томонидан тайёрланган "Мингтепа" илмий-оммабоп тўплами ўзига хос ўрин тутади. Ушбу тўпламда Мингтепа номи билан боғлиқ бўлган қадимги Довон давлати, унинг пойтахти шаҳри Эрши масаласига бағишланган қадимги хитой манбалари, Мингтепа ёдгорлигида тадқиқот ишларини олиб борган таниқли рус ва ўзбек археолог олимларининг илмий хулосалари ўрин олган. Шунингдек, турли нашрларда ва оммавий ахборот воситаларида эълон қилинган илмий-оммабоп материаллар, ёш тадқиқотчиларнинг мавзу бўйича изланиш натижалари ҳам мазкур тўпламдан ўрин олган.\nТўплам билан танишган ҳар бир киши Мингтепа ёдгорлиги ва унинг тарихий аҳамияти хусусида тўла тасаввурга эга бўлади.\nАДУ Ўзбекистон тарихи кафедраси доценти, тарих фанлари доктори.


Бухенвальд концлагерида ҳарбий асирларни етти тоифага бўлишган. Яшашдан умидини узиб, ҳамма нарсага бефарқ бўлиб қолган еттинчи тоифани “мусулманин” деб аташган. Бу тоифадаги асирлар тепки еса ҳам анграйиб қараб тураверар экан. Мусулмонларнинг хокисорлигига ҳатто фашист жаллодлари тан берган экан.\n-Ана энди штатимиз ўз эгасини топди,-дейди улардан бири.-Фалончи Писмадончиевични йўл созловчи сифатида биламиз. Энди йўлларимиз равон бўлади, ҳаётимиз фаровон бўлади. У киши фалон жойда ишлаганларида кўп йўлларни текислаб ташлаган эдилар…\n-Биз Фалончиевни яхши таниймиз. Оталари яхши одам эдилар, бирга ишлашганмиз. Фалончиев ишончимизни оқламади-йўлларимиз ўйдим-чуқур бўлиб кетди. Энди штатимизга ижтимоий соҳанинг одами келди, халқимизнинг аҳволи яхши бўлади…\n-Ана энди бошлиққа ёлчиймиз,-дейди кейинги сафар ўша одамлар навбатдаги бошлиққа.-Давлатимизнинг бош сиёсати иқтисод, иқтисодчи ҳаётнинг баланд-пастини билади. Олдинги бошлиқ китоб йиғдиравериб, ҳамманинг жонига тегиб кетган эди…\nИқтисодчи бошлиқ бюджетни ағдар-тўнтар қилиб ҳамма ишга пул топиб беради-у шунинг учун иқтисодчи-да! Қураверади, қураверади, охири нима қураётганини ўзи билмай қолади. Гулчи келиб ҳаммаёқни гулзор қилдириворади, қонунчи келиб адвокатлик фирмаларини кўпайтиради, агроном келиб ҳамма раисларни алмаштиради, олим келиб колхозчига савод ўргатади… Ҳар раҳбар алмашганида ўша тўртта одам бор маҳорати билан янги бошлиқни шундай мақтайдики , у беихтиёр ўзида йўқ хислатларни ҳис қилиб, елкасидан қанот ўсиб чиқа бошлаётганини сезади. Бир бало қилиб янги бошлиқнинг қанотларини ўстириб осмонга учиришади-да, кейин чўзма билан уриб туширишади…\nҚаҳрамон Саид “Киришдан олдин чиқишни ўйла”,-дея кўп такрорлайди.\nМодомики бизда бир бор экан, бир йўқ экан, деган эртак мавжуд экан, ҳар бир одам мансабга келишидан олдин кетишини ҳисобга олиб қўйиши керак.\nИнсон йўқотиш санъатини ўргансагина ҳаётида фожеа рўй бермайди, амалдан кетишни табиат қонунидай қабул қилади. Мотам тутиб ўтирмай, ўзини бошқа ишга уриб кетаверади…


Қайнона ва келин ўртасидаги муносабатлар — Ўзбекистонда ва дунёда рўй бераётган энг сўнгги янгиликлар ва хабарлар, жамият, иқтисодиёт, маданият, спорт, технологияларга оид қизиқарли мақолалар.\nHome/ Madaniyat/Қайнона ва келин ўртасидаги муносабатлар\nҚайнона ва келин ўртасидаги муносабатлар\nОналар табаррук, улуғ зот. Ота-онага оқ бўлиш Аллоҳ таолога ширк келтириш билан баробар оғир гуноҳ. Шундай экан, унда нега “она” сўзи олдига “қайн” қўшимчаси қўшилиши билан у энди ёвуз бир кимсага айланиб қолиши керак? Нега келинлар бу сўзни эшитиб ранглари ўчиши, ғазабга минишлари керак? “Келин билан қайнона бир қозонда қайнамас” деб биринчи кунларданоқ душманлик уруғлари сепилиши нега керак? Бу тарбия кўрмаганликдан бошқа бир нарса эмас. Яхши ниятлар билан келин олиб, кўзининг оқу қораси бўлмиш суюкли ўғлини унга топшириб қўйиб, энди ўша азиз келин билан олишиб юриш қайноналарнинг оналик ҳам асло мос келмайди.\nАфсуски, айрим келин-куёвлар оила ошёнларини барпо қилган никоҳни қадрига етишмайди. Бўлар-бўлмас гап-сўзлар билан ширин турмушларини оғуга айлантиришади. Бир-бирларини тушунмасликдан, муроса илмини билмасликдан эр-хотин бўлиб яшаётган икки ёш душманга айланади. Буни оқибатидан қанча оилалар бузилиб, болалар эса етим бўлиб қолишади.\nОиланинг мустаҳкамлиги учун келин-куёв ҳам, ота-оналар ҳам, оила ташқарисидагилар ҳам, кенг жамоатчилик ҳам баравар ҳаракат қилишса, кўзланган мақсадга эришилади. Янги оила қурган куёв хотинини ортиқча эркалатиб юбормай, турмуш синоатларига тайёрлаб борса, хотиннинг энг асосий бурчи эрга итоат эканини етказа олса, орада уруш-жанжаллар келиб чиқмаган бўлар, икки ёшнинг бахти завол топмас эди. Агар келин ҳам бир гапдан қолса, янги тушган жойидагилар билан муроса қилиш йўлларини ахтарса, ёши улуғ қайнонасини ҳурмат қилиб, хизматини аямаса, оила инқирозга учрамас, ўртада бола тирик етим бўлмас эди. Ёки қайноналар сал бағрикенгроқ, сабрлироқ, бўлишса, қайноталар ёшларга насиҳат қилишса, оиланинг бошқа аъзолари келин-куёвнинг турмушига аралашишмаса, оилада келишмовчиликлар чиқмас эди.\nМутахассисларнинг айтишларича оиладаги жанжалларнинг 50 фоизи қайнонанинг айби билан содир бўлармиш. Бу гапларга ишониш қийин бўлса-да, на илож, рақамлар ҳақиқатни кўрсатиб турибди. Унда нима қилиш керак? Яхши муомалали бўлиш, бировга озор етказмаслик ва зулм қилмаслик борасида Аллоҳ таолонинг амрларини, Расулуллоҳнинг кўрсатмаларини сўзсиз бажариш керак. Оиладаги тотувликка кўп ҳолларда қайнона ва келинлар ўртасида пайдо бўлиб қоладиган муросасизликлар раҳна солади. Баъзи хонадонларга келинга худди хизматкор ёки қул каби муносабатда бўлишади. Куёв у ёқда қолиб, унинг яқинларининг хизматини қилишга мажбурланади. Аммо оила аъзолари, айниқса қайноналар шу келин бечоранинг биттагина жони бор, хонадонимизга янги келган демайди. Ҳар бир ҳаракатидан нуқсон топиб, “ўтирса – ўпоқ, турса – сўпоқ” қилаверади. Оқибат эса бир куни келиннинг бардоши тугаб, иш катта можарога айланади.\nШунинг учун ҳам динимиз ёшлар ўртасида ноаҳиллик пайдо бўлиши биланоқ уларни яраштириш учун ҳар икки томондан холис, ҳакамларни жалб қилишга буюради. “Агар улар(эр-хотин)нинг оралари бузулиб кетишидан қўрқсангиз, эр оиласидан бир ҳакам, хотин оиласидан бир ҳакам юборингиз. Агар (эр-хотин) ислоҳни хоҳласалар, Аллоҳ ўрталарни мувофиқлаштиргай. Албатта, Аллоҳ билимдон ва хабардор зотдир” (Нисо сураси, 35-оят).\nАли ибн Абу Толибдан (р.а.) ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Одамларнинг аразлашганларни яраштириб қўйиш бир нафл намоз ўқишдан ва нафл рўза тутишдан кўра савоблироқдир”, деганлар (Имом Табароний ривояти). Кўпинча оилада ота-она ва фарзандлар, оиланинг бошқа аъзолари орасида ҳам турли келишмовчиликлар учраб туради. Бир-бирига яқин ва қариндошлар ўртасида меҳр-оқибат кўтарилади, улар ёвга айланишади. Одатда оилавий муносабатлар ҳақида сўз борганда, уни бузилишга олиб борувчи сабабларни ҳар ким ўзича ҳар хил шарҳлайди. Кимдир оиладан тинчлик ва хотиржамликнинг кетишида бутун айбни эрнинг лапашанглигига, хотинига сўзини ўтказа олмаётганига тўнкайди. Кимдир хотиннинг ўткирлиги, маккорлиги, итоатсизлигини ҳамма келишмовчиликлар сабабчиси, деб ҳисоблайди. Бошқалар оилавий келишмовчиликлар кўпроқ золим қайноналарнинг ёвузлиги, ёки гапуқмас келинларнинг қайсарлиги туфайли содир бўлади, деб ҳисоблашади. Айримлар асосий жанжал моддий етишмовчиликлардан, қўл калталигидан келиб чиқади, деб ўйлайди. Кимлардир бола тарбиясига эътиборсизлик қилгани туфайли у улғайганида энди бунинг азобини тортаётганидан зорланади. Аслида бунга ким ёки нима айбдор? Шайх Муҳаммад Абу Заҳра оилани уч қисмга бўлади: биринчи қисм – эр-хотин, иккинчи қисм – фарзандлар, учинчиси эса – яқин қариндошлар (яъни, ота-она, ака-ука, опа-сингил ва бошқалар)дир. Ана шу уч қисм аҳил ва меҳрибон бўлгандагина оила тинч ва осойишта бўлади, акс ҳолда уриш-жанжалдан боши чиқмайди. Энг алам қиладиган жойи, оилавий уруш-жанжалларга сабаб бўлаётган воқеалар. Бирида овқатнинг шўрлигидан, бошқасида келиннинг қайнонага салом бермаганидан, куёвнинг ишдан кеч келишидан бошланган беҳуда гаплар бора-бора оиланинг бузилишига олиб келади. Одамлар оила тақдирига, икки ёшнинг бахтига шунчалар бепарво ва енгилтаклик билан қарайдиган бўлиб кетганми? Кейинги пайтда янги турмуш қурганлар ўртасида бўлар-бўлмас, майда нарсалар сабабидан хотинини талоқ қилиш ёки келинларнинг эрларидан талоғини сўраши каби кўнгилсиз ҳолатлар кўпайиб боряпти. Наҳотки талоқ ҳазил эмаслигини, ниҳоятда жиддий нарса эканлигини, бу сўздан Аллоҳнинг Арши ларзага келишлигини тушунишмаса? “Қайси бир аёл сабабсиз эридан талоқ сўраса, жаннат ҳиди унга ҳаромдир”, деганлар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Савбон розияллоҳу анҳу ривоят қилган ҳадисда (Имом Аҳмад ривояти).\nАйрим ҳолатларда икки ёш бахтига уларнинг ота-оналари ҳам зомин бўлиб қолишади. Эр-хотиннинг турмушига ҳар бир майда-чуйда хусусида аралашавериш, келиннинг қилиқларидан, ишларидан ”хато” топавериш ёки куёвнинг қандай рўзғор тутишида ақл ўргатиш, умуман ёшларни бўлар-бўлмасга тергайвериш ҳам улар ўртасига совуқчилик тушишига сабаб бўлади. Инсоннинг энг яхши фазилатларидан бири унинг кечира олиш хислатидир. Кечириш динимизда мақталган сифатлардан ҳисобланади. Бир қарашда ўни ютқазишдай кўринган кечира олиш катта можароларнинг олдини олади, келгусидаги ғалабани таъминлайди. “Эр-хотиннинг уриши – дока рўмолнинг қуриши” деганларидай, эру-хотиннинг арази узоққа бормаслиги кундай равшан нарса. Сал келишмовчилик чиқдими, бир томон дарров муроса йўлини танлаб, зиддиятни бар тараф қилиши керак. Шундай ҳолатларда бири ақл билан иш тутиб шайтоннинг бўйнини синдириб, озгина муросага юриши катта можароларнинг олдини олиб, оилада саодат гулшанини барқ урдириб яшнатиб юборади.\nҲазрати Умарга бир киши хотининг устидан шикоят қилганда унга шундай насиҳат берган эканлар: “Қизиқ одам экансан-ку, ахир аёллар овқатимизни пиширса, кир-чирларни ювса, болаларимизни тарбия қилса, бутун рўзғор ишларини зиммасига олган бўлсаю, онда-сондаги норозилик-исёнларига сабр қилмасак, инсофдан бўлармикин”. Масалан қиз эри устидан ота-онасига шикоят қилиб келганда, кўпни кўрган ота-она “Қизим, оилада нималар бўлмайди, агар эринг билан бир умр бирга бўлишни истасанг, унинг танбеҳларига рози бўл, сабр қил, ҳаммаси яхши бўлиб кетади”, деб панд-насиҳатлар билан изига қайтариб юборса нур устига нур бўлади.\nАксар ҳолларда эса, ота ёки она қизининг топиб келган гапини рўкач қилиб, куёвни “тартибга чақиришга”, “тавбасига бир таянтириб қўйишга” киришишади, ҳатто у билан ёқалашишгача боришади. Бу ҳол қиз томон бойлик, мартаба ва насабда йигит тамонидан бир поғона баландроқ оилаларда кўп учрайди. Оқибатда куёв билан қайнота-қайнона ўртасида, қудалар ўртасида “парда кўтарилади”. Хўрланган йигитнинг кўзига севиб уйланган аёли, шириндан-шакар фарзандлари ҳам кўринмай қолади. Уйига гап ташиб, оиласи бахтини поймол қилган хотинидан воз кечишга мажбур бўлади. Хотинининг жиндай фаросатсизлиги туфайли ширин турмуш бузилади.\nАсмо бинти Язид Ансориядан (р.а.) ривоят қилинади: “Тенгдош қизлар билан ўтирган эдим, олдимиздан Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам ўтдилар. У зот салом бердилар ва: “Валинеъматларингизга ношукрликдан эҳтиёт бўлинглар”, дедилар. Мен дугоналарим ичида савол беришга журъатлироғи эдим ва: “Эй Аллоҳнинг Расули, валинеъматларга ношукрлик нима?” деб сўрадим. “Бирингиз ота-она бағрида узоқ вақт эрсиз ўтиради. Сўнг Аллоҳ унга эр неъматини ато қилади, фарзанд беради. (Аммо аёл) жаҳл устида “Сендан ҳеч яхшилик кўрмадим”, деб куфрони неъмат қилиб қўяди”, дедилар (Имом Бухорий ривояти, “Ал-Адаб ал-муфрад”).\nАллоҳ таоло эр-кишини жисмонан ва ақлан бақувват бўлганлиги учун уни оилада раҳбар қилиб қўйди. Аммо ҳар бир эр киши билиб қўйсин? Раҳбарман деб оилада хоҳлаган ишни қилиш ва оилани бошқа аъзоларига зулм ўтказиш ҳуқуқи унга берилган эмас. Ислом шариати бўйича, аёлни уй-жой билан таъминлаш, ўз даражасида боқиш, кийинтириш ҳамда турмуш учун зарурий бўлган буюмлар, асбоб-анжомларни ҳозирлаб бериш, айни чоғда, жуфти ҳалолининг соғлиги учун қайғуриш, унинг таълим олиши, истироҳати ва бошқа шахсий эҳтиёжлари учун нафақа қилиш эрнинг зиммасидаги вожиб амаллардан эканини ҳар бир мусулмон эр ва ҳар бир қайнота-қайноналар яхши билиб олмоқлари зарур. Агар аёл тарбиясиз, ахлоқсиз бўлса, уни панд-насиҳатлар билан тарбиялайди. Эрларнинг яна бир вазифаси – хотинлари хато ёки камчиликка йўл қўйса, кечиримли бўлиш, айбини беркитиш, хотини ва оиланинг бошқа аъзолари ўртасида ихтилоф чиқса, буни ислоҳ қилиш ва муросага келтиришдир. Лекин айрим қайноналар рўзғорнинг барча камию кемтигини келин томонга юклаб қўйиш пайида бўлишади, барча можаролар, “қилди-қилмадилар” мана шундан кейин бошланади. Шу билан бирга, бу талаблар бажарилган тақдирда ҳам уни миннат қилишга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ. Зеро, зиммасидаги вожиб амални адо этган киши ўз бурчини адо этган бўлади, холос.\nАйтишларича бир қиз ўз қайнонасидан шундай шикоят қилган экан, қуда хотин янги келинга: “Менга чўри бўлсанггина бу уйда турасан, бўлмаса, жавобингни бериб, ўзимга ёқадиган келин топаман”, деб келинни кечаси ўн иккигача ишлатиб, яна саҳар соат олтида эшик олдида туришини талаб қилар экан. Оқибатда, тўйдан икки ой ўтар-ўтмас, орага талоқ тушиб оила бузулибди. Яна бир гап, бировнинг боқиб, тарбиялаб, вояга етказган қизини келин қилишга сўраб борган тараф ўғлига умр йўлдош топиш ниятида бўладими ёки ўғилнинг ота-онасига чўри сотиб олиш савдосига борадими?! Шунчалик ҳам ноинсофлик бўладими?\nБунинг устига айрим оилабузар оналар боласига: “Агар оилангни бузиб, жуфтингдан ажрамасанг, сени оқ қиламан, берган оқ сутимга розимасман, сендек болам йўқ”, деб таҳдид қиладилар. Бечора фарзанд икки ўт орасида қолган: бир тарафда уни туғиб, катта қилган онаси, бошқа тарафда умид билан бир ёстиққа бош қўйган умр йўлдоши. Охири, нажот излаб, бош уришга мажбур бўлади. У Аллоҳнинг амрига, диннинг таълимотига қаралса, ота-онанинг ҳаққи жуда ҳам улуғ. Бу ҳақиқатни ҳар бир мусулмон, ким бўлишидан қатъи назар, яхши билади, шу билан бирга, ота-онанинг ҳаққини қўлдан келганича адо этишга ҳаракат қилади. Аммо дунёдаги барча махлуқотларга оид нарсаларнинг чегараси бўлгани каби ота-она ҳаққининг ҳам чегараси бор. Банданинг Аллоҳнинг амрига зид бўлган хоҳиши рад қилинади. Холиққа маъсият бўладиган нарсада махлуққа итоат қилинмайди. Ислом таълимотида оилани мустаҳкамлашга амр қилинган. Бошқа бировнинг талабига биноан оилани бузишга рухсат бермаган. Бу ҳақиқатни барча уламолар ўзларининг китобларида алоҳида таъкидлаганлар.\nОила бахтини асраб қолиш кўп жиҳатдан келинларимизга ҳам боғлиқ. Аммо биринчи кунларданоқ қайнонага ақл ўргата бошлайдиган, панду насиҳатини назарга илмайдиган, энг даҳшатлиси, беҳурмат қиладиган келинлар ўзлари билмаган ҳолда ширин турмушлари заҳар-заққумга айланади.\nҚайноналар фарзандларининг бахтли бўлиши учун ўзларининг бемаъни истак-хоҳишларидан воз кечишса, эр-хотин биргалашиб курашсагина оилада хотиржамлик бўлади. Агар оилада муроса бузилса, айниқса қайнона ва келин ўртасида аҳиллик бўлмаса бу оилада тотувлик бўлиши амри маҳолдир.\n“Келин олиш осон, қайнона бўлиш қийин”, дейишган момоларимиз. Бу келин келиши билан қайнона ҳамма юмуш-ташвишлардан фориғ бўлиб роҳат-фароғатга ўтади, дегани эмас. Аксинча унинг зиммасига ўзга хонадоннинг фарзанди ўз оиласида палак отиши, не машаққат билан тикланган оиланинг камолга етиши, ўғли ва келини тотув турмуш кечириши йўлида катта масъулият юкланди, дегани. Ахир “Катталар – ёшлар учун бир кўприк”, деб бежизга айтишмаган. Ахир бекорга келинни бир ердан бошқа бир ерга кўчириб ўтқазилган ниҳолга ўхшатишмаганки, унга алоҳида меҳр-муҳаббат, алоҳида парвариш керак.\nЯхши тарбия кўрган оилаларда қадим-қадимдан қизларни борадиган еридаги иссиқ-совуққа кўникишга ўргатадилар. “Энди уйинг ўша ер, у жойдан гап ташиб келма, қайнонанг билан муроса қилиб хизматингни аяма ушанда сени бошига кўтариб юради”, деб насиҳатлар қилинган. Бундай тарбия олмаган қизлар эса ўз бахтларига ўзлари зомин бўлишади.\nОила ҳаётида ҳар доим шоду хуррамлик, бахт-саодат бўлавермайди. Турмушда ихтилоф ва ташвишлар, қийинчилик ва етишмовчиликлар, мусибат ва ғам-андуҳлар учраб туради. Эр-хотин биргалашиб қарши курашсагина уларни енгиш осон кечади, оила хотиржамлиги тезроқ қўлга киради.\nАллоҳ таоло оилаларимизда тинчлик-хотиржамлик, ўзаро аҳиллик, муроса ва садоқат барқарор бўлишини насиб этсин.\nЎМИ Cурхондарё вилояти вакилининг хотин қизлар масалалари бўйича ёрдамчиси Хосият Қосимова.\nКредит қарздорлиги автомашинаси билан қопланиши мумкин эди\nКоронавирус пандемиясининг жамиятимизга таъсири