Тэма 12: Сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі ў другой палове 19 ст. 1. Аграрная рэформа 1861 г. і асаблівасці яе ажыццяўлення на тэрыторыі Беларусі.\n2. Сельская гаспадарка. 3. Прамысловасць. 4. Гарады, гандаль, транспартная сістэма.\n12.2. Сельская гаспадарка.\n12.4. Гарады, гандаль, транспартная сістэма.\nСтруктура шляхецкага землеўладання на землях Беларусі ў першай палове 19 ст.\nСялянскія павіннасці на землях Беларусі ў першай палове 19 ст.\nРэформа дзяржаўнай вёскі на тэрыторыі Беларусі: прычыны, ход і вынікі.\nФарміраванне фабрычнай прамысловасці з беларускіх губернях.\nЭканоміка беларускіх зямель у кантэксце заходнееўрапейскай індустрыялізацыі першай паловы 19 ст.\nБеларускі горад у першай палове 19 ст.\nТэма 12: Сацыяльна-эканамічнае развіццё Беларусі\nў другой палове 19 ст.\n1. Аграрная рэформа 1861 г. і асаблівасці яе ажыццяўлення на тэрыторыі Беларусі.\n2. Сельская гаспадарка.\n4. Гарады, гандаль, транспартная сістэма.\n12.1. Аграрная рэформа 1861 г. і асаблівасці яе ажыццяўлення на тэрыторыі Беларусі.\nКрызіс феадальна-прыгонніцкай гаспадаркі, які стаў відавочны ў сярэдзіне 19 ст., вымусіў царскі ўрад шукаць шляхі да рэфармавання вытворчых адносін. Неабходнасць адмены прыгоннага права стала ўсведамляцца правячымі коламі пасля паражэння Расійскай імперыі ў Крымскай вайне 1853-1856 гг., якая паказала тэхнічную адсталасць Расіі ў параўнанні з індустрыялізаванымі заходнееўрапейскімі краінамі. Шляхам адмены прыгоннага права царызм спадзяваўся стварыць умовы для тэхнічнай мадэрнізацыі гаспадаркі імперыі.\nПадрыхтоўка да адмены прыгоннага права пачалася са стварэння “Сакрэтнага камітэта па сялянскіх справах” у студзені 1857 г. Урад імкнуўся правядзенне рэформы паставіць на шырокае абмеркаванне ў колах дваранства. Першым рэгіёнам, у якім меркавалася прыцягнуць памешчыкаў да рэалізацыі ідэі аграрнай рэформы, сталі землі Беларусі і Літвы. Тлумачыцца гэта тым, што памешчыкі гэтага рэгіёну былі ў большай ступені падрыхтаваны да адмены прыгоннага права, таму што іх гаспадаркі былі ўцягнуты ў таварна-грашовыя адносіны праз еўрапейскі рынак. Да вясны 1858 г. ва ўсіх губернях Беларусі і Літвы, а да канца года ў большасці губерняў Расійскай імперыі былі створаны губернскія камітэты з прадстаўнікоў дваранства, якім даручалася скласці праекты рэформы.\n19 лютага 1861 г. расійскі імператар Аляксандр ІІ падпісаў Маніфест аб адмене прыгоннага права і дапасаваныя да яго “Агульнае палажэнне”, “мясцовыя палажэнні” і дадатковыя правілы, якія ілюстравалі змест аграрнай рэформы. Сутнасць праводзімай аграрнай рэформы палягала ў наступным:\n1) Сяляне атрымлівалі асабістую свабоду і грамадзянскія правы: яны маглі гандляваць, набываць рухомую і нерухомую маёмасць, паступаць у навучальныя ўстановы і на службу, несці асабістую адказнасць перад судом і г.д.; памешчыкі не маглі больш прадаваць і караць сялян.\n2) Памешчыкі прызнаваліся ўласнікамі ўсёй зямлі, якая належала ім да рэформы. Частка гэтай зямлі адводзілася для надзялення сялян у пастаяннае карыстанне. На працягу дзевяці гадоў сяляне павінны былі выконваць за выдзеленыя ім надзелы павіннасці на карысць памешчыка (паншчына або чынш). На гэты перыяд яны лічыліся часоваабавязанымі і не маглі пакінуць сваё месца жыхарства без дазволу памешчыка.\n3) Пазямельныя адносіны паміж памешчыкамі і часоваабавязанымі сялянамі рэгуляваліся ўстаўнымі граматамі, складанне якіх даручалася памешчыкам і спецыяльна ўведзеным для гэтага чыноўнікам – міравым пасярэднікам у двухгадовы тэрмін.\n4) Памеры надзелаў, якія адводзіліся сялянам, вызначаліся ў залежнасці ад мясцовых умоў. У Віцебскай і Магілёўскай, дзе панавала абшчыннае землекарыстанне, устанаўліваліся вышэйшыя і ніжэйшыя памеры надзелаў у залежнасці ад колькасці і якасці зямлі ў пэўнай мясцовасці. Вышэйшы надзел складаў 4-5,5 дзесяціны, “ніжэйшы” адпаведна 1,2-1,8 дзесяціны на душу мужчынскага полу. У выпадку, калі дарэформенны надзел быў большым, чым вышэйшы памер надзела, праводзіліся адрэзкі лішкаў зямлі на карысць памешчыка. У Магілёўскай і Віцебскай губернях у выніку адрэзкаў сяляне страцілі 25-40% зямлі. Для забеспячэння выканання сялянамі павіннасцяў у абшчынах уводзілася кругавая парука. У Мінскай, Гродзенскай, Віленскай і чатырох паветах Віцебскай губерні, дзе існавала падворнае землекарыстанне, нормы сялянскіх надзелаў не вызначаліся; за сялянамі захоўваліся тыя надзелы, якімі яны карысталіся да 1861 г. Адрэзкі дапускаліся, калі ў памешчыка заставалася менш 1/3 часткі зручных зямель; у той жа час сялянскі надзел нельга было паменшыць больш як на 1/6. Пры выкананні павіннасцяў дзейнічала асабістая адказнасць селяніна.\n5) Сяляне атрымлівалі права выкупу ва ўласнасць вызначаных для іх надзелаў са згоды памешчыка. Пасля ажыццяўлення выкупу часоваабавязаныя адносіны сялян спыняліся. Выкупная сума была такога памеру, каб памешчык, паклаўшы яе ў банк (пад 6% гадавых), мог атрымліваць прыбытак, роўны штогадоваму чыншу з зямлі, якая перайшла ва ўласнасць селяніна. Аднак сяляне не мелi такой сумы грошай. Дзяржава выступіла ў якасці пасярэдніка паміж памешчыкамі і сялянамі. Пры выкупе надзелаў сяляне павiнны былі заплаціць 20-25% ад выкупной сумы, а астатнюю частку атрымлівалі ад дзяржавы ў выглядзе каштоўных папер. У выніку гэтай аперацыі сяляне павінны былі на працягу 49 гадоў плаціць дзяржаве выкупныя плацяжы, якія ўключалі ў сябе доўг і працэнты за выдзеленую пазыку.\n6) Стваралася сістэма сялянскага самакіравання. Сяляне, якія пражывалі на пэўнай тэрыторыі і складалі сельскую абшчыну, на агульным сходзе выбіралі старасту, зборшчыка падаткаў і іншых службовых асоб. Некалькі сельскіх абшчын утваралі воласць. Валасны сход (сход сялян пэўнай воласці) выбіраў валасную ўправу на чале са старшынёй і валасны суд. У сваёй дзейнасці яны падпарадкоўваліся дзяржаўнай павятовай адміністрацыі.\nУмовы правядзення аграрнай рэформы выклікалі незадаволенасць сялянства. У масавым парадку сяляне адмаўляліся падпісваць устаўныя граматы, выконваць павіннасці. Уздым сялянскага руху ў 1861-1863 гг. супаў па часе з польскім нацыянальна-вызваленчым паўстаннем 1863-1864 гг. Дадзеная акалічнасць стварала для царскіх улад пагрозу масавага далучэння сялян да паўстання. У падобных умовах царызм у 1863-1864 гг. пайшоў на некаторыя саступкі сялянам:\n- адмена часоваабавязанага становішча для сялян беларускіх губерняў у 1863-1864 гг. і перавод іх на абавязковы выкуп;\n- змяншэнне сумы выкупных плацяжоў па розных губернях ад 20% да 75%;\n- вяртанне сялянам часткі адрэзаных раней зямель; у выніку сярэднія памеры надзелаў былых памешчыцкіх сялян Беларусі аказаліся вышэйшымі, чым у цэлым па Расійскай імперыі (у Беларусі 4,2-5,7 дзесяціны, у Расійскай імперыі – 3,3 дзесяціны).\nУ 1863 г. былі створаны камісіі, якія павінны былі праверыць памеры сялянскіх надзелаў і скласці выкупныя акты. Складанне выкупных актаў на тэрыторыі Беларусі было завершана ў асноўным да пачатку 1870-х гг.\nУ 1867 г. была праведзена рэформа дзяржаўных сялян. Яны пераводзіліся з аброку на выкуп зямлі і станавіліся прыватнымі ўладальнікамі зямельных надзелаў, але выкуп для іх не быў абавязковы. Дзяржаўныя сяляне ў асноўным захавалі свае надзелы, якія аказаліся вышэйшымі, чым у памешчыцкіх.\nТакім чынам, адмена прыгоннага права ліквідавала асабістую залежнасць сялян ад памешчыкаў і стварыла больш спрыяльныя, чым раней, умовы для развіцця капіталістычных таварна-грашовых адносін у сельскай гаспадарцы і эканоміцы ў цэлым. Разам з тым асаблівасці правядзення рэформы, накіраваныя перш за ўсё на забеспячэнне інтарэсаў памешчыкаў і дзяржавы, абумовілі захаванне істотных феадальных перажыткаў, крыніцай якіх з’яўлялася сялянскае малазямелле, дапоўненае ўзмацненнем падатковага ціску з боку дзяржавы ў выглядзе выкупных плацяжоў.\nАдмена прыгоннага права паскорыла працэсы ўцягвання сельскай гаспадаркі ў рыначныя адносіны і яе тэхнічнай мадэрнізацыі. Дадзеным працэсам спрыялі таксама працяг узрастання попыту на сельскагаспадарчую прадукцыю ў краінах Заходняй Еўропы, рост гарадоў, прамысловасці і чыгуначнага будаўніцтва ў самой Беларусі і суседніх рэгіёнах Расійскай імперыі. У многіх памешчыцкіх і некаторых заможных сялянскіх гаспадарках сталі распаўсюджвацца шматпольныя севазвароты, сельскагаспадарчыя машыны. Аднак у цэлым тэхнічная мадэрнізацыя адбывалася марудна. У буйных памешчыцкіх гаспадарках у гэты перыяд выкарыстоўваліся дзве асноўныя сістэмы гаспадарання:\nкапіталістычная: сутнасць яе палягае ў тым, што памешчыцкая зямля апрацоўвалася наёмнымі сельскагаспадарчымі рабочымі з дапамогай прылад працы і рабочай жывёлы ўласніка;\nадпрацовачная: сутнасць яе палягае ў тым, што сяляне арандавалі частку зямлі памешчыкаў і за гэта адпрацоўвалі на памешчыцкай зямлі са сваімі прыладамі працы і рабочай жывёлай, або аддавалі памешчыкам частку сельскагаспадарчай прадукцыі.\nДа 1880-х гг. асноўнай галіной сельскай гаспадаркі з’яўлялася вытворчасць зерневых культур. Аднак сітуацыя змянілася ў выніку сусветнага аграрнага крызісу 1880-1890-х гг. Прычынай крызісу стаў увоз у Еўропу таннага хлеба з ЗША, Канады, Аргенціны, Аўстраліі, што прывяло да рэзкага падзення цэн на зерне на ўнутраных рынках еўрапейскіх краін, а таксама Расіі. Хлебны гандаль пачаў цярпець вялікія страты. На землях Беларусі сітуацыя абвастралася таксама з прычыны тарыфнай палітыкі царскага ўрада, які, абараняючы інтарэсы расійскіх памешчыкаў, устанавіў для іх значна ніжэйшы тарыф на экспарт збожжа, чым для памешчыкаў заходніх губерняў. У выніку збожжавая гаспадарка Беларусі не здолела прыстасавацца да новых умоў рынку і стала стратнай. У дадзеных умовах адбывалася пераарыентацыя таварнай гаспадаркі на новыя галіны вытворчасці. Склалася новая спецыялізацыя сельскай гаспадаркі Беларусі, якую вызначалі наступныя галіны:\nРазарэнне часткі памешчыцкіх гаспадарак, якія не здолелі пераарыентавацца на новыя ўмовы рынку. К канцу 19 ст. каля 57% усіх прыватнаўласніцкіх зямель беларускіх губерняў былі закладзены ў банках, частка з іх прадавалася з таргоў. З 1877 па 1905 гг. дваранскае землеўладанне ў беларускіх губернях скарацілася на 1,3 млн. дзесяцін; у той жа час павялічылася землеўладанне заможных сялян, купцоў і мяшчан.\nУмацаванне капіталістычнай сістэмы гаспадарання, якая стала пануючай ў заходніх і цэнтральных рэгіёнах Беларусі; на ўсходзе замацоўваецца змешаная адпрацовачна-капіталістычная сістэма.\nПаскарэнне працэсу ўкаранення ў гаспадарках памешчыкаў і заможных сялян машыннай тэхнікі, насенняводства, пераходу да шматпольных севазваротаў з мэтай зніжэння выдаткаў вытворчасці і павелічэння прыбыткаў.\nПашырэнне капіталістычнай арэнды зямлі (на 1887 г. 2,5 млн. дзесяцін дваранскай зямлі знаходзілася ў арэндзе на рыначнай аснове).\nУзрастанне сацыяльнага расслаення сярод сялянства. У канцы XIX ст. доля гаспадарак заможных сялян складала 10% ад агульнай кольскасці сялянскіх двароў, сераднякоў – 30%, бедных сялян – 60%. Заможнае сялянства ўмацоўвалася за кошт куплі часткі зямель тых памешчыкаў, якія разараліся ў выніку крызісу. Істотную дапамогу ім у гэтым аказваў Сялянскі банк, створаны ў 1882 г. У пошуках заробкаў беззямельныя і малазямельныя сяляне выязджалі на працу ў будаўніцтве і прамысловасці ў іншыя рэгіёны імперыі (за паслярэформенны перыяд колькасць сялян-адыходнікаў павялічылася ў 6,6 разы і на 1890-я гг. складала каля 300 тыс. штогод).\nТакім чынам, на працягу другой паловы 19 ст. назіраецца працэс развіцця капіталістычных рыначных адносін у сельскай гаспадарцы Беларусі. Асаблівы імпульс дадзенаму працэсу быў нададзены сусветным аграрным крызісам 1880-1890-х гг. Аднак у той жа час істотныя перажыткі феадалізму ў сельскай гаспадарцы істотна тармазілі развіццё таварна-грашовых адносін, кансервавалі элементы натуральнай гаспадаркі з прымітыўнымі формамі гаспадарання і тэхнікі.\nАдмена прыгоннага права стварыла спрыяльныя ўмовы для развіцця прамысловасці на землях Беларусі. У другой палове 19 ст. можна вылучыць чатыры асноўныя тыпы прамысловасці:\n- рамесна-саматужная прамысловасць;\n- мануфактурная прамысловасць;\nКолькасць прадпрыемстваў на 1900 г.\nКолькасць рабочых на\nВытворчы працэс ажыццяўляецца сіламі рамесніка-уладальніка прадпрыемства, членаў яго сям’і і рабочых ў колькасці менш 5 чал. без спецыялізаванага падзелу працы пры дапамозе ручных прылад працы\nВытворчы працэс ажыццяўляецца сіламі рабочых ў колькасці ад 5 да 16 чал. без спецыялізаванага падзелу працы пры дапамозе ручных прылад працы\nВытворчы працэс ажыццяўлялецца сіламі рабочых у колькасці ад 16 чал. пры дакладна вызначаным падзеле працы, пры дапамозе ручных прылад працы\nВытворчы працэс ажыццяўляецца рабочымі пры дакладна вызначаным падзеле працы і выкарыстанні машынных прылад працы\nРост колькасці прадпрыемстваў, рабочых і аб’ёмаў вытворчасці назіраўся ў межах усіх тыпаў прамысловасці разглядаемага перыяду. Асабліва хуткімі тэмпамі развівалася фабрычна-заводская прамысловасць, аб’ём прадукцыі якой на працягу 1860-1900 гг. павялічыўся ў 37 разоў. Характэрна тое, што пасля рэформы 1861 г. у Беларусі зніклі прыгонныя фабрыкі і мануфактуры; усе прамысловыя прадпрыемствы былі пераведзены на капіталістычны лад.\nАднак сярод фабрык пераважалі невялікія прадпрыемствы, на кожным з якіх працавала менш як 50 чалавек. На канец 19 ст. на землях Беларусі налічвалася толькі 9 буйных прадпрыемстваў з колькасцю рабочых звыш 500. Да ліку буйнейшых фабрык у Беларусі належалі машынабудаўнічы і чыгуналіцейны завод Якабсона, Ліўшыца і Кº у Мінску, льнопрадзільная фабрыка “Дзвіна” ў Віцебску, тытунёвая фабрыка Шарашэўскага ў Гродне, папяровая фабрыка ў Добрушы, запалкавыя фабрыкі ў Пінску і Барысаве. Таксама буйнымі прамысловымі прадпрыемствамі з’яўляліся чыгуначныя майстэрні і дэпо ў Пінску, Гомелі, Мінску, Віцебску.\nРазвіццё прамысловасці абумовіла стварэнне акцыянерных кампаній – фінансава-прамысловых груп, у межах якіх аб’ядноўваліся капіталы некалькіх асобных уласнікаў. Паколькі канцэнтрацыя вытворчасці на землях Беларусі была невысокай, іх колькасць на канец 19 ст. не перавысіла 10. У асноўным акцыянерныя таварыствы ствараліся ў сферы эксплутацыі гарадскіх камунікацый (напрыклад, бельгійскае акцыянернае таварыства “Віцебскі трамвай” з 1898 г.).\nУ структуры прамысловай вытворчасці пераважалі галіны, заснаваныя на перапрацоўцы мясцовай сыравіны. Па аб’ёмах вытворчасці дамінавалі наступныя прамысловыя галіны:\nхарчовая (перавагу мела вінакурства);\nдрэваапрацоўчая (пераважалі запалкавая і папярова-друкарская вытворчасць);\nметалаапрацоўчая (разам з чыгуначнымі майстэрнямі);\nсілікатна-керамічная і будаўніча-рамонтная.\nУ апошняй трэці 19 ст. у эканамічным жыцці Беларусі значную ролю пачалі адыгрываць банкі. Сярод іх вылучаліся:\n1) Банкі, заснаваныя з дапамогай мясцовага капіталу: Віленскі камерцыйны банк з аддзяленнямі Бабруйску, Гомелі, Гродне і Слоніме; Мінскі камерцыйны банк; Беластоцкі камерцыйны банк.\n2) Аддзяленні буйнейшых расійскіх банкаў: Дзяржаўнага банка, Азова-Данскога банка, Пецярбургска-Азоўскага банка.\nУ Беларусі, дзе пераважалі дробныя капіталістычныя і мануфактурныя прадпрыемствы, функцыяніравалі таксама невялікія банкірскія канторы, якія займаліся крэдытнымі аперацыямі па абслугоўванню дробных прамыславікоў і гандляроў. Галоўныя сферы ўкладання сродкаў для камерцыйных банкаў – гандаль, першасная апрацоўка лесу і льну.\nРазвіццё прамысловасці Беларусі знаходзілася пад уплывам сусветнага эканамічнага цыкла. Эканамічныя крызісы 1873-1875 гг. і 1881-1882 гг. прывялі да скарачэння дробнай і мануфактурнай вытворчасці, пры захаванні росту ў фабрычна-заводскай прамысловасці. У 1890-я гг. назіраецца прамысловы ўздым, які ахапіў амаль усе галіны вытворчасці. Падчас яго сярэднегадавыя тэмпы прыросту прадукцыі склалі 8,2%. Удзельная вага беларускай прамысловасці ў прамысловасці Расійскай імперыі склала каля 5%, колькасць рабочых – 10%.\nУ той жа час да пачатку 20 ст. прамысловасць не пераўтварылася ў вядучы сектар эканомікі на землях Беларусі. Узровень яе развіцця быў невысокі не толькі ў параўнанні з краінамі Заходняй Еўропы, але і ў параўнанні з іншымі рэгіёнамі еўрапейскай часткі Расійскай імперыі. Нягледзячы на рост фабрычна-заводскай вытворчасці, асноўная прамысловая прадукцыя выраблялася ў межах рамесна-саматужнай і дробнакапіталістычнай вытворчасці, заснаванай на перапрацоўцы мясцовай сыравіны, пры нізкім узроўні тэхнічнага забеспячэння. Асноўнымі прычынамі маруднага развіцця буйной прамысловасці з’яўляліся:\n1) Адсутнасць сыравіны, неабходнай для буйной вытворчасці. Пераважала сельскагаспадарчая, лясная і мінеральная сыравіна, на базе якой працавалі дробныя прадпрыемствы.\n2) Адсутнасць буйных капіталаў. Асноўныя капіталаўкладанні ў прамысловасць ажыццяўляла мясцовае яўрэйскае насельніцтва, якое было пазбаўлена правоў на валоданне зямлёй і яе нетрамі, не мела ў сваёй большасці значных сродкаў для заснавання буйных прадпрыемстваў і займалася ў асноўным рамяством. Буйны расійскі і замежны капітал лічыў для сябе больш выгадным укладанне сродкаў у гандаль і развіццё транспартнай інфраструктуры, а не ў прамысловасць.\n3) Каланіяльная палітыка царызму, які быў зацікаўлены ў паскораным развіцці найперш цэнтральных прамысловых раёнаў і ў захаванні Беларусі як аграрнага прыдатку імперыі.\nТакім чынам, у другой палове 19 ст. мела месца істотнае развіццё прамысловай вытворчасці на землях Беларусі. Аднак у цэлым узровень яе развіцця ў агульнаеўрапейскім кантэксце быў невысокі.\nІстотным фактарам развіцця гарадоў, прамысловасці і гандлю на землях Беларусі ў другой палове 19 ст. стала шырокамашабнае чыгуначнае будаўніцтва. Яно ажыццяўлялася па ініцыятыве царскага ўрада, а таксама буйнога расійскага і мясцовага капіталу. Галоўнымі матывамі будаўніцтва з’яўляліся патрэбы інтэнсіфікацыі гандлёвых сувязяў, а таксама ваенна-стратэгічныя мэты. У 1860-1890-я гг. праз тэрыторыю Беларусі праляглі наступныя чыгункі:\nНа пачатку 20 ст. Беларусь сярод рэгіёнаў Расійскай імперыі была на адным з першых месцаў па насычанасці чыгункамі. Узніклі буйныя чыгуначныя вузлы: Мінск, Віцебск, Гомель, Орша, Брэст, Баранавічы.\nУ гэты час тэрыторыя Беларусі інтэгруецца ў сістэму агульнарасійскага рынку. Спецыялізацыя гандлю Беларусі ў дадзенай сістэме характарызавалася перавагай вывазу сельскагаспадарчай і лясной сыравіны. Разам з тым Беларусь выступала рынкам збыту прамысловых тавараў і збожжа, якія ўвозіліся з іншых рэгіёнаў Расійскай імперыі. Захоўваліся знешнегандлёвыя сувязі з краінамі Заходняй Еўропы, асабліва з Германіяй. Структура экспарту і імпарту прадукцыі ў цэлым не змянілася ў параўнанні з папярэднім перыядам.\nУ другой палове 19 ст. назіраецца рост гарадоў у Беларусі. З 1860 па 1900 гг. колькасць гарадскога насельніцтва ўзрасла з 350 да 650 тыс. чалавек. Прычынамі дадзенага росту з’яўляліся развіццё прамысловасці і гандлю, хуткае чыгуначнае будаўніцтва, ліквідацыя прыгоннай залежнасці сялян у выніку рэформы 1861 г. Значнымі гандлёва-прамысловымі цэнтрамі сталі найперш гарады, якія выступалі галоўнымі чыгуначнымі вузламі. Буйнейшым горадам на тэрыторыі Беларусі становіцца Мінск, насельніцтва якога на 1897 г. налічвала 90 тыс. жыхароў. Узнікаюць новыя формы транспартных камунікацый: З’явіліся конна-чыгуначныя дарогі (конкі) у Мінску і Магілёве (1890-я гг.), трамвай у Віцебску (1898).\nУ той жа час у Беларусі не сфарміраваліся буйныя прамысловыя цэнтры з сотнямі тысяч насельніцтва, якія ў гэты час складваюцца ў Еўропе. Галоўная прычына гэтага – спецыялізацыя беларускай прамысловасці на перапрацоўцы мясцовай сыравіны, што абумовіла яе размяшчэнне ў асноўным ў сельскай мясцовасці і невялікіх мястэчках. К канцу 19 ст. толькі 31% усёй прамысловай прадукцыі выраблялася ў гарадах.\nКлас буржуазіі складаўся з уласнікаў гандлёвых і прамысловых капіталаў. Яго фарміраванне адбывалася з ліку дваран-прадпрымальнікаў, разбагацеўшых купцоў і мяшчан. Спецыфіка буржуазіі на беларускіх землях заключалася ў тым, што сярод яе пераважалі дробныя і сярэднія прадпрымальнікі. Буржуазія была неаднароднай па нацыянальнай прыкмеце: асноўная маса дваран-прадпрымальнікаў дэкларавала сябе рускімі або палякамі; большасць капіталістаў з ліку купцоў і мяшчан былі яўрэямі.\nКлас пралетарыяту ўяўляе з сябе вольнанаёмных рабочых, якія пазбаўлены ўласнасці на сродкі вытворчасці і працуюць на прадпрыемствах рознага тыпу за акрэсленую заработную плату. Яго фарміраванне адбывалася за кошт збяднелых сялян, рамеснікаў і дробных гандляроў. Асаблівасцямі структуры рабочага класа Беларусі былі распыленасць па дробных прадпрыемствах, нязначная ўдзельная вага занятых на буйных фабрыках, невялікая колькасць пастаянных і кваліфікаваных рабочых. Пралетарыят таксама з’яўляўся неаднародным па нацыянальнай прыкмеце: сярод кваліфікаваных кадраў чыгуначных майстэрань і дэпо, тэлеграфістаў пераважалі рускія; у дробнай і рамеснай прамысловасці, гандлі, сферы абслугоўвання – яўрэі; на будаўніча-рамонтных работах, прамысловых прадпрыемствах у сельскай мясцовасці – беларусы.\nУ той жа час у сацыяльнай структуры гарадскога насельніцтва вялікую ўдзельную вагу складалі дробныя рамеснікі і гандляры, якія не належалі да асноўных класаў капіталістычнага грамадства. Гэта было вынікам панавання ў гарадах дробнай і рамесна-саматужнай прамысловасці.\nТакім чынам, у эканоміцы беларускіх зямель у другой палове 19 ст. адбываецца працэс развіцця капіталістычных таварна-грашовых адносін. Аднак да пачатку 20 ст. Беларусь заставалася аграным краем; сельская гаспадарка мела ў значнай ступені натуральны характар; у прамысловасці дамінавала дробнакапіталітычная і рамесная вытворчасць, заснаваная на перапрацоўцы мясцовай сыравіны. Гэта стала вынікам захавання значных фаедальных перажыткаў у сельскай гаспадарцы, адсутнасці на тэрыторыі Беларусі значных рэсурсаў і капіталаў для развіцця буйной прамысловай вытворчасці, каланіяльнай палітыкі царызму.


«Разумныя матэрыялы»: бетон і фарбы, што самааднаўляюцца, і нанаробаты ўнутры цела\n19.02.2021 / 23:40\nСкладана ўявіць бетонныя масты, якія самі могуць выпраўляць расколіны без умяшальніцтва чалавека, або маленькія механізмы, якія ўводзяцца ў арганізм чалавека, каб лячыць розныя захворванні. Аднак такія тэхналагічныя цуды ўжо становяцца рэальнасцю.\nСпосабаў прымянення разумных матэрыялаў, якія могуць змяняцца і адаптавацца да навакольнага асяроддзя, шмат. Ёсць вялікая імавернасць, што такія матэрыялы зменяць наш лад жыцця, сцвярджаецца ў дакладзе ад Лонданскага каралеўскага таварыства — вядучай навуковай арганізацыі ў Вялікабрытаніі.\nСярод такіх матэрыялаў фарба і бетон, якія могуць самі аднаўляцца. Яны ўжо сталі камерцыйнымі прадуктамі, паведамляе BBC.\n«Гэта важнае стагоддзе для нас. Мы пераходзім ад нежывых матэрыялаў да біялагічных. Масты будучыні самі будуць ведаць, што яны пашкоджаныя, і змогуць гэта выпраўляць», — сцвярджае прафесар Марк Мёдаўнік (Mark Miodownik), адзін з аўтараў даклада.\nЁсць два ключавыя падыходы, каб стварыць бетон, які б мог сам аднаўляцца. Можна ўсталёўваць у бетон капсулы, якія трэскаюцца ў адказ на пашкоджанне. З капсул выдзяляецца рэчыва, вядомае як бітум, што мінералізуецца пад уздзеяннем паветра і вады і тым самым запаўняе расколіну.\nУ другім падыходзе таксама выкарыстоўваюцца капсулы, але ўнутры іх адмысловыя бактэрыі, якія вырабляюць мінеральны кальцыт, што выпраўляе пашкоджанні бетону. Гэту тэхналогію ўжо выкарыстоўваюць на дарогах Вялікабрытаніі.\nМатэрыялы, які могуць самі аднаўляцца, будуць таксама прымяняцца ў вытворчасці экранаў смартфонаў, а таксама ў электроніцы.\nЯшчэ адна галіна для шырокага прымянення «жывых» матэрыялаў — медыцына. Мікраскапічныя механізмы будуць уводзіцца ў крываток і лячыць захворванні, а таксама збіраць неабходныя звесткі. Такія міні-робаты могуць перасоўвацца з дапамогай маленькіх рухавікоў, якія будуць працаваць у выніку хімічных рэакцый. Такія механізмы змогуць пераносіць лекі ў пэўныя часткі цела, напрыклад, туды, дзе знаходзіцца пухліна.\nРазумныя матэрыялы таксама могуць шырока выкарыстоўвацца для пашыву адзення. Напрыклад, матэрыял з дапамогай датчыкаў будзе адчуваць настрой чалавека і адпаведна з ім колер адзення будзе змяняцца.\nАсабліва карысным адзенне з разумных матэрыялаў можа стаць для людзей, якія аднаўляюцца пасля аперацыі ці траўмы. Напрыклад, пасля аперацыі на плячы датчыкі з адзення могуць даваць дактарам звесткі, як рухаецца плячо.\nУ дакладзе таксама адзначаецца, што з распаўсюджаннем разумных матэрыялаў будуць узнікаць этычныя пытанні, а таксама пытанні бяспекі. Такія тэхналогіі будуць працаваць без умяшальніцтва чалавека, а таму ёсць верагоднасць, што яны могуць паводзіць сябе непрадказальным чынам.


Асалода ад натхнення\nПераможцу нацыянальнага адбору на Міжнародны песенны конкурс “Еўрабачанне-2014” вызначалі ўсёй краінай. 10 студзеня на тэлеканалах “Беларусь-1” і “Беларусь-24” у прамым эфіры адбылося галасаванне за фіналістаў, па выніках якога ў Капенгаген паедзе спявак Тэа (на здымку – у цэнтры), які нарадзіўся на Кобрыншчыне. Па выніках галасавання гледачоў і журы ён набраў 20 балаў (8+12 адпаведна). Аднак такая ж колькасць балаў была атрымана дуэтам Макса Лорэнса і ДзіДзюЛі, толькі наадварот: 12 – ад гледачоў і 8 – ад журы. Згодна з Палажэннем аб нацыянальным адборы ў такім выпадку журы трэба прагаласаваць яшчэ раз, што і было зроблена. У другі раз журы аднагалосна аддало перамогу Тэа. Да таго ж, ён і ўся яго творчая група атрымалі падарункі: гадзіннікі ад мінскага завода “Прамень” і крыштальнае еўравізійнае сэрца. Пасля сваёй перамогі Тэа (ён жа Юрый Вашчук) знайшоў у сваім шчыльным графіку час, каб даць інтэрв’ю спецыяльна для “Народнай трыбуны”.\n– Юра, раскажы пра свае ўражанні пасля перамогі на нацыянальным адборы.\n– Адразу было адчуванне нейкай шалёнай радасці і шоку. У першыя імгненні я проста не мог паверыць, што паеду ў Капенгаген. Тым больш што наогул адносіны да ўдзелу ў нацыянальным адборы ў мяне былі простыя. Я і заяўку падаў за два дні да заканчэння прыёму. Неяк спантанна ўсё адбылося. Разам з Леанідам Шырыным напісалі песню “Empty Universe” (“Пусты Сусвет”) для Наталлі Адзінцовай, з якой яна ўдзельнічала ў адборы як Tasha Odi. Ды і сярод маіх калег тэма “Еўрабачання” абмяркоўвалася найбольш актыўна. Сябры нават пачалі прапаноўваць мне таксама ўзяць удзел у ім. Я падумаў: а чаму б\nі не паспрабаваць? Тым больш, што немалаважна – падыхо-дзячая песня ўжо была. Я напісаў “Cheesecake” даўно разам з паэтам Дзмітрыем Новікам і ніяк не мог вырашыць, каму з артыстаў прапанаваць. Атрымліваецца, песня чакала мяне самога.\n– Да сцэны, гледачоў і журы табе не прывыкаць, бо з дзяцінства ўдзельнічаеш і перамагаеш у многіх конкурсах. Але ўсё ж такі, што было самым складаным у гэтым выступленні?\n– Для мяне ў першую чаргу важна было годна выступіць, таму я проста “адпусціў” усе думкі і атрымліваў задавальненне ад сцэны. Пра перамогу ў той час нават і не марыў. А вось калі мы з Максам Лорэнсам выйшлі наперад да вядучага – гэта якраз быў самы цяжкі момант. Невядомасць таго, што будзе далей, абудзіла маю фантазію – і што толькі я не перадумаў за гэтыя імгненні!\n– “Пуцёўка” на “Еўрабачанне” ў тваіх руках. Што плануеш рабіць далей?\n– Пакуль яшчэ мае далейшыя крокі пакрыты туманам. Я ўжо сустракаўся з міністрам культуры, і ён прапанаваў усялякую падтрымку. Спадзяюся, што агульнымі намаганнямі мы зробім усё, каб вандроўка ў Капенгаген была эфектыўнай. Цяпер на мае плечы кладзецца груз адказнасці за краіну – а гэта да многага абавязвае. Пастараюся апраўдаць спадзяванні беларусаў, і ў першую чаргу – сваіх землякоў. Дарэчы, я адчуваў падтрымку не толькі кабрынчан, але і жыхароў усёй Брэсцкай вобласці. На маю асабістую пошту прыйшло шмат віншаванняў, якія з-за недахопу часу яшчэ не ўсе прачытаны. Тым не менш, хачу сказаць усім: вялікі дзякуй! Асаблівае ўражанне на мяне зрабіла тэлеграма ад старшыні Кобрынскага райвыканкама Аляксандра Зазулі. Вельмі прыемна, калі пра цябе помняць і сочаць за тваім творчым жыццём.\n– Юрый, напэўна, ты ведаеш, што не ўсе ўзрадаваліся тваёй перамозе. Як рэагуеш на выпады супраць цябе ў інтэрнэце?\n– Што да розных інтэрнэт-постаў, я яшчэ не зусім у тэме. Мне проста няма часу маніторыць гэтыя запісы. Ведаю пра ўсё толькі са слоў сяброў. Але, праўду кажучы, мяне гэта не надта хвалюе. Усё адбылося сумленна, па правілах нацыянальнага адбору. І калі ў Макса Лорэнса і яго прыхільнікаў не хапае мужнасці выказаць свае прэтэнзіі мне ў твар і яны робяць выпады за маёй спінай, дык гэта іх праблемы. Калегі па музыцы, таксама многія іншыя людзі, з якімі сустракаюся, радуюцца за мяне. Гэта я адчуў і на прыёме ў Прэзідэнта Беларусі Аляксандра Лукашэнкі 13 студзеня.\n– Што прынеслі табе першыя дні 2014 года – ужо вядома. А чым быў адзначаны год 2013-ы?\n– Пра “Песню года Беларусі” і Нацыянальную музычную прэмію вы, напэўна, ужо ведаеце. Наогул, летась было шмат цікавых работ з рознымі выканаўцамі. Разам з Леанідам Шырыным напісалі песню для Уладзіміра Праснякова. Прычым ён жадае працягу супрацоўніцтва з намі як з аўтарамі для свайго рэпертуару.\n– Юра, пэўны прамежак твайго жыцця прысвечаны тэлепраекту “Наперад у мінулае”. Што дае гэтая праца над аўтэнтычнымі песнямі?\n– Ідэя праекта прыйшла да Анатоля Вечара. Ён патэлефанаваў і прапанаваў падтрымаць яго, я згадзіўся. Вельмі цікава працаваць з гісторыяй. Мы ездзім у творчыя камандзіроўкі па ўсёй краіне і збіраем народныя песні, якія на мяжы знікнення. Звычайна іх ведаюць толькі бабулі і дзядулі, але яны, на жаль, паступова пакідаюць гэты свет. Таму вельмі важна, каб з іх адыходам не памерла народная песня. Мае аранжыроўкі ў сучаснай апрацоўцы даюць гэтым творам новае жыццё. На сённяшні дзень мы сабралі ўжо больш за тысячу песень, больш чым на сто з іх зроблены аранжыроўкі. Першапачаткова многія спевакі, якім я прапаную выканаць песні ў праекце, ставяцца да гэтага скептычна. Але потым у іх вачах з’яўляецца захапленне, яны разумеюць, што са звычайнага беларускага фальклору можна зрабіць вельмі цікавую песню.\n– Хто ці што натхняе цябе на творчасць?\n– Для мяне натхненне – стан душы, а хто ці што з’яўляецца раздражняльнікам або стымулятарам гэтага, я не ведаю. У такім стане знаходжуся амаль заўсёды – ад чаго атрымліваю сапраўдную асалоду.\n– Што, на тваю думку, галоўнае ў творчасці?\n– Быць шчырым з самім сабой. Тады песня атрымаецца сапраўднай.\n– Ці супадаюць тваё творчае крэда і жыццёвы дэвіз?\n– Магчыма, не зусім. Жыццёвы дэвіз у мяне такі: ні дня без добрай справы. А што да творчага крэда, яно гучыць не вельмі паэтычна: не дапусціць халтуры. Творчасць павінна быць яшчэ і прафесійнай.\n– Ці спраўдзілася твая дзіцячая мара?\n– Ведаеце, я быў вялікім летуценнікам. Марыў нават стаць вадзіцелем-дальнабойшчыкам. Пасля прагляду фільма “Гардэмарыны, наперад!” захацеў здымацца ў кіно (гэта было ў пятым класе). Цяжка сказаць, якая мара была дамінуючай, але ж усе яны зводзіліся да аднаго – музыкі. Так што цяпер я займаюся любімай справай, таму ў жыцці адчуваю сябе камфортна. А галоўнае, каб мае блізкія і родныя былі здаровымі ды рэалізоўваліся мае жаданні. Вось і ўсё!\nЯ шчаслівы, таму што… мае бацькі здаровыя і ў іх усё добра.\nЯ веру… што ўсё задуманае і тое, пра што я мару, спраўдзіцца.\nЯ аддам любыя грошы за… мір ва ўсім свеце.\nЯ ўсё зраблю для таго, каб… пра нашу краіну даведаліся як пра дзяржаву, у якой ёсць крэатыўная, якасная музыка, годныя выканаўцы, каб Беларусь заняла ўпэўненую пазіцыю ў еўрапейскім рэйтынгу. Гэта я кажу не пра сябе, а ў цэлым пра краіну.\nЯ ніколі не… краў.\nЯ не люблю… тэкілу.\nСамае галоўнае ў чалавеку – гэта… чалавек.\nЮрый ВАШЧУК нарадзіўся ў вёсцы (цяпер аграгарадок) Хідры Кобрынскага раёна 24 студзеня 1983 года. Бацька Аляксей Вашчук – настаўнік гісторыі, зараз на пенсіі. Маці Яніна Вашчук працуе загадчыцай Хідрынскага сельскага Дома культуры. Музычную адукацыю Юрый пачаў у музычнай школе па класе баяна, затым – Гродзенскі дзяржаўны каледж мастацтваў і Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў па класе эстраднага вакалу.\nПасля перамогі ў “Зорнай ростані” Юрый Вашчук быў запрошаны на працу ў якасці вакаліста ў Нацыянальны канцэртны аркестр Беларусі пад кіраўніцтвам Міхаіла Фінберга. Таксама працуе вядучым і аранжыроўшчыкам тэлепраекта “Наперад у мінулае” на тэлеканале “Беларусь-3”. З’яўляецца аўтарам і аранжыроўшчыкам песень для знакамітых беларускіх і расійскіх выканаўцаў. Разам з іншымі кампазітарамі напісаў музыку да фільмаў “Маёр Ветраў” і “У чэрвені 41-га”. З 2010 года з’яўляецца пераможцам конкурсу “Песня года Беларусі” ў розных намінацыях.