Hökumət əhalinin 3 aylıq kommunal xərcini üzərinə götürdü – İBRƏTAMİZ…\n“Bir ay ərzində 200 kilovat-dan az elektrik enerjisi və 200 kubmetrdən az qaz istifadə edən hər bir vətəndaş üçün hökumət üç ay – mart, aprel və may ayları ərzində xərcləri tam maliyyələşdirəcəkdir. Bura su və zibil toplama xərcləri də daxildir “- baş nazir deyib.\n“Hökumət çərçivəsində qəbul edilən bu qərar birbaşa hər bir vətəndaşa yönəlib. Bunun kifayət etməyəcəyini başa düşürük. Biz də başa düşürük ki, işini itirmiş hər bir vətəndaşı müəyyənləşdirməliyik və bundan sonra onların birbaşa dəstəyi üçün xüsusi tədbirlərimiz olacaq “-Qaxaria bildirib.\nBaş nazir: “büdcədəki hər laridən rasional istifadə etməyin vacib olduğunu” qeyd edib. O xatırladıb ki, hökumət iqtisadiyyata və vətəndaşlara birbaşa yardım üçün 2 milyard lari, koronavirusla mübarizə üçün 351 milyon lari ayırır.


GÜZƏŞTLİ MƏNZİLLƏRİN SATIŞINDA MÜƏMMA – 260 mənzil işləməyən sayt vasitəsilə necə satıldı? | AzPolitika – onlayn siyasi-ictimai qəzet\nDərc olunub: 08/05/2018 - 11:24\nMənzil İnşaat Dövlət Agentliyinin (MİDA) satışa çıxardığı sosial mənzilləri almaq istəyən insanlar ciddi çətinliklə üzləşiblər. Bu barədə Sputnik Azərbaycan-a sosial mənzil almaq ümidi puça çıxmış filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Əpoş Vəliyev məlumat verib.\nVəliyevin deyinə görə, agent banklar olan Kapital bank, BTB bank, Uni bank, Azərtürk bankla əlaqə saxlayan fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi olan şəxslərə maaşlarının çox az (300-350 Azn) olması səbəbindən ipoteka krediti ayırmağın mümkünsüzlüyü və mənzillərin nəğd pulla alınması təklif edilib. “Xatırladım ki, fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi olan şəxslər nəğd pulla mənzil almaq imkanından məhrumdurlar və kirayələrdə yaşayaraq ailə saxlayırlar. Təbii ki, mənzilləri güzəştlə əldə etmək hüququ olan şəxslər kateqoriyasına fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi olan şəxslər də daxil ediləndə onların maaşının az olması məlum idi.


AĞ YOL -Sahil Babayev: Bu il 934 şəhid ailəsinə və əlil şəxslərə mənzil veriləcək\nAzərbaycanda bütün imtiyazlı şəxslərin mənzillə təminatı yerli icra hakimiyyətlərinin səlahiyyətindədir. Yalnız 2014-cü ilə qədər mənzil növbəsinə duran Qarabağ müharibəsi əlilləri və şəhid ailələrinin mənzil təminatı Prezidentin müvafiq sərəncamı ilə Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinə tapşırılıb.\nAgyol.az ın məlumatına görə, bunu Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi naziri Sahil Babayev parlamentdə çıxış edərkən deyib.\nNazir bildirib ki, 2014-cü ilin yanvarın 1-dək növbəyə duran şəxslərin siyahısı yerli icra hakimiyyətləri tərəfindən tutularaq nazirliyə təqdim edilib.\nS.Babayev söyləyib ki, təkcə bu il 934 şəhid ailəsinə və əliliyi olan şəxslərə mənzillər təqdim ediləcək: “Növbəti il bu proqram daha da genişləndiriləcək. 2-3 il ərzində növbədə duran insanların mənzillə təminatının tam şəkildə həll edilməsi qarşıda məqsəd qoyulub”.\nYayım tarixi :13 Noyabr 2019 17:11\nXəbərin linki : http://www.agyol.az/xeber.php?id=42912


5 Sentyabr 2014 11:22\nAzərbaycan Premyer Liqasının ilk 4 turundan sonra milli komandaların oyunları ilə əlaqədar yaranan fasilədə qısa istirahətə buraxılan "Qəbələ" hazırlıqlarını bərpa edib.\nKomandanın gənc futbolçusu, klubun akademiyasının yetirməsi olan Elvin Camalov fasilə dövrü, ardınca keçiriləcək V turun “Simurq”la oyunu haqda fikirlərini klubun rəsmi saytına açıqlayıb:\n"Fasilədən mümkün qədər yararlanıb, çıxışımızı tam hazır formada davam etdirəcəyik. “Simurq” yaxşı tanıdığımız bir komandadı. Yaranan fasilə Zaqatala klubu ilə matça yaxşı hazırlaşmaq üçün imkan verdi. Lazımınca hazırlaşıb səfər matçına qələbə üçün gedəcəyik”.\nCamalov komandanın ilk 4 turdakı çıxışını da dəyərləndirib:\n“Fikrimcə, 4 turdan sonra nə isə söyləmək hələ tezdi. “Qəbələ” mövsümlərarası fasilədə heyətinə yeni oyunçular qatan komandadı. Bu üzdən də futbolçular arasında anlaşmanın istənilən səviyyədə olması üçün müəyyən zamana ehtiyac var idi. Ümid edirəm ki, qarşıdakı oyunlarda bütün bunlar qaydasına düşəcək və qələbələri sıralayacağıq.\nHeyətin yeni qurulduğunu nəzərə alsaq, ilk 4 turdan sonra 6 xal toplamağımızı yaxşı nəticə kimi dəyərləndirmək olar. Növbəti turlarda “Qəbələ” potensialını tam ortaya qoya biləcək”.\nYalnız IV turun AZAL-la ev oyununu buraxan Camalov ilk 3 turda sonradan meydana daxil olub. 19 yaşlı yarımmüdafiəçi bu matçlardakı çıxışına da toxunub:\n“Üç görüşdə meydana çıxdım. Öz oyunumdan razı qalmadım. Çünki bundan da yaxşısını bacara bilərdim. Bunun üçün də öz üzərimdə çox çalışmalı, növbəti oyunlarda verilən şanslardan maksimum yararlanmalıyam. Baş məşqçimiz şans versə, növbəti turlarda da meydanda olub, komandam üçün əlimdən gələni edəcəm".


Ana dili bir toplumu digərindən fərqləndirən, müdafiə edən ən mühüm vasitədir. Hər bir dövlət dilin qorunmasında xüsusi qayğı göstərməlidir. Necə ki, bu gün Prezident İlham Əliyev başda olmaqda dövlət dilə bu qayğını göstərir. Dil dövlətin hüquqi-siyasi statusunu daşıyır və dövlətin əsas atributudur.\nAxar.az xəbər verir ki, bu sözləri Prezidentin ictimai-siyasi məsələlər üzrə köməkçisi, şöbə müdiri Əli Həsənov Elektron Mediaya Yardım Fondu və Kütləvi informasiya Vasitələrinə Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyi ilə “Azərbaycan teleradio məkanında ədəbi dilin qorunması” layihəsi əsasında avqust-sentyabr aylarında aparılmış monitorinqlərin nəticələrinə dair konfransda çıxışı zamanı deyib.\nƏ.Həsənov həmçinin Azərbaycan dilinin qədim tarixə, orta əsrlərdən hüquqi-siyasi statusa malik olduğunu deyib.\n“Azərbaycan dili yoxdur” deyənlərə müraciət edərək bildirmək istəyirəm ki, bu dilin qədim tarixi var. Azərbaycan dili hüquqi-siyasi statusunu orta əsrlərdə Şah İsmayıl Xətainin qərarı ilə qazanıb. Daha sonra Nadir şah, xanlıqlar dövründə də Azərbaycan dili dövlət dili olub. XIX-XX əsrin maarifçiləri milli dildə mətbuat yaradaraq azərbaycanlı olduğumuzu və dilimizin Azərbaycan dili olduğunu çatdırıb. Xalq Cümhuriyyəti qurucuları dövlət yaradan kimi dilə hüquqi-siyasi status verdilər. Sovet dövründə Azərbaycan Konstitusiyası qəbul olunanda ümummili lider Heydər Əliyevin israrı ilə Azərbaycan dilinin dövlət dili olması barədə xüsusi maddə əlavə edildi. Müstəqillik dövründə yenidən Azərbaycan dili dövlət dili kimi rəsmən təsdiqləndi”.\nƏ.Həsənov bildirib ki, müstəqil Azərbaycanın dil siyasəti ümummilli lider Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Onun sözlərinə görə, bu gün həmin siyasət Prezident İlham Əliyev tərəfindən davam etdirilir.\n“Bu dili xalq, dövlət qorumalıdır. Müasir dövrdə texnoloji yeniliklərin insanlar tərəfindən sürətlə yenilənməsi dilimizi genişləndirməklə yanaşı, dildə bəzi qüsurlar yaradır. 2012-ci ildə Prezident İlham Əliyev tərəfindən dilin qorunması ilə bağlı sərəncam imzalanıb. Həmin sərəncamda dilin tətbiqi ilə bağlı nöqsanlar göstərilib. Təəssüf ki, prezident sərəncamında sadalanan problemlər bu gün də mövcuddur. Bu günlərdə verilən Prezident fərmanı ilə Dövlət Dil Komissiyası yanında Monitorinq Mərkəzi dil qüsurları ilə bağlı monitorinqlərin arealını genişləndirəcək. Monitorinq Mərkəzi dövlət qurumları, bağçalar, məktəblər, ali təhsil müəssisələri, kütləvi informasiya vasitələrində, xalq arasında, ictimai yerlərdə - dövlət dilinin istifadəsi və tətbiqi ilə bağlı təhlil aparacaq. Dövlət dilinin qorunmasında əsas yük məmurların üzərinə düşür. Xüsusən də akademiklər, alimlər, elmi işçilər, təhsil müəssisələri, kütləvi informasiya vasitələri bu məsələdə daha çox məsuliyyət daşıyır. Məmurun xarici dili bilməsi üstünlüyüdür. Milli dili bilməməsi isə onun qəbahətidir. Məmur xarici dili bilmirsə çatışmazlıqdır, lakin bu, qəbahət deyil, ana dilini bilməmək isə qəbahətdir. Bu tələb vətəndaşlarımıza, jurnalistlərimizə də aiddir”.\n2018.12.05 / 12:13


“Özbəkneftqaz”la birgə layihələrin həyata keçirilməsi üçün böyük perspektivlər var - | Online ictimai-siyasi qəzet\n“Özbəkneftqaz”la birgə layihələrin həyata keçirilməsi üçün böyük perspektivlər var -\nTarix: 17.11.2017 | Saat: 16:20:00\nOCAR-ın prezidenti Rövnəq Abdullayev və Özbəkistan Respublikasının Baş nazirinin müavini, “Özbəkneftqaz” şirkətinin İdarə Heyətinin sədri Alişer Sultanov arasında görüş keçirilib.\nHafta.az xəbər verir ki, SOCAR-dan verilən məlumata görə, R.Abdullayev qonağı Özbəkistanın Baş nazirinin müavini təyin edilməsi münasibəti ilə təbrik edib, yeni vəzifəsində ona daha böyük müvəffəqiyyətlər arzulayıb.\nA.Sultanov Azərbaycana yenidən səfər etməkdən məmnun olduğunu söyləyib, qeyd edib ki, Özbəkistan qardaş Azərbaycanla bütün sahələrdə ikitərəfli münasibətlərin inkişafı ilə bağlı mövcud imkanlardan tam istifadə olunmasında maraqlıdır. O, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ilə görüşündən söz açıb, Azərbaycan dövlətinin başçısının Özbəkistanla energetika, nəqliyyat, ticarət və digər sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün səylərin artırılmasının vacibliyini bəyan etdiyini söyləyib. SOCAR-ın “Özbəkneftqaz” üçün doğma şirkət olduğunu vurğulayan A.Sultanov iki şirkət arasında davam edən uğurlu əməkdaşlığı həqiqi qardaşlıq nümunəsi adlandırıb.\nR.Abdullayev Azərbaycanın regional və qlobal əhəmiyyətli layihələrdə öncül rol oynadığını xatırladaraq, bu layihələr çərçivəsində qazanılan təcrübə və nailiyyətlərin “Özbəkneftqaz” şirkəti ilə əməkdaşlığın inkişafında faydalı olacağını və gələcək layihələr üçün etibarlı zəmin yaradacağını söyləyib. O, qeyd etmişdir ki, “Özbəkneftqaz” şirkəti ilə əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsi, birgə neft-qaz layihələrinin həyata keçirilməsi üçün böyük perspektivlər var və iki şirkətin ekspertləri bu perspektivləri səylə araşdırıblar. R.Abdullayev şirkətlər arasında mövcud Memorandum çərçivəsində diqqət mərkəzində olan istiqamətlərdə konkret fəaliyyətlərə tezliklə start veriləcəyinə əminliyini ifadə edib.\nA.Sultanov nəzərdə tutulan istiqamətlər üzrə işçi qruplarının yaradılmasını əməkdaşlığın dərinləşdirilməsində mühüm irəliləyiş olduğunu bildirib, gələcək birgə layihələrin Azərbaycan və Özbəkistan xalqlarının rifahına xidmət edəcəyini vurğulayıb.


İnsanlığın keçdiyi yollardan – kuvada – Volo.az\nAdətlər haqda danışarkən çox vaxt bir adətin və ya inanc şəklinin müəyyən bir topluma, eyni yerdə yaşayan insanlara aid olduğunu düşünürük. Lakin bəzən adiləşmiş qaydalardan kənara çıxan təcrübələrə də rast gəlmək mümkündür. Buna kuvadanı misal çəkmək olar. Kuvada adəti dünyanın fərqli bölgələrində, tam ayrı irqə, dinə mənsub insanlar arasında yaşanmış təcrübələrdəndir. “Kuvada” sözünün etimologiyası fransızca “couver” “ bala çıxarmaq, yumurta qoymaq” sözündən gəlir, maraqlı burasıdır ki, bu termin altındakı “ balalamaq” mənası qadınlara deyil, kişilərə aid edilir. Asiya, Afrika, Amerikaya müxtəlif dövrlərdə səyahət etmiş səyyahlar, missionerlər öz gündəliklərində atanın uşağın dünyaya gəlməsi və sonrakı günlərdə riayət etdiyi bəzi adətlər haqda qeydlər aparmışdılar; etnoqrafların əlinə keçmiş bu qeydlər sonralar bir məzmun altında birləşdirilərək “kuvada” adı verildi. Bu adətlərin ümumi cəhəti uşağın doğumundan öncə və sonra atanın kəskin alətlər işlətməməsi, müəyyən qida rejimini gözləməsi və s kimi davranış qaydalarına riayət etməsidir, inanılırdı ki, uşağın gələcək kimliyi atanın bu dövrdə özünü necə aparmasından asılıdır. Ərlər doğuş çığırtılarını və anını xatırladan hərəkətlər edərək yatağa uzanardılar və ya hətta qadın paltarı geyinərdilər. Doğuş bitdikdən sonra isə uşaq ataya verilərdi, ana gündəlik təsərrüfat qayğılarına geri döndüyü halda, ata uşağın ilk günlərdəki əziyyətini çəkərdi.\nKuvada dünyanın müxtəlif yerlərində…\nHindistan da kuvadaya ciddi şəkildə əməl edirdi. Hələ 11-ci əsrdə Əl-Biruni Hindistanlıların adəti haqda yazırdı: “ Uşaq doğulanda insanlar anaya deyil, ataya daha çox diqqət ayırır.” Yeddi-səkkiz əsr sonra buranı ziyarət edən Avropalılar yazacaqdılar: “ Qucaratda aşağı kastalar arasında doğuşdan sonra qadın sanki heç nə olmamış kimi işinə davam edir. Əri isə yataqda uzanır və müxtəlif təamlarla qulluq edilir. Düşünülür ki, qadının bütün zəiflikləri doğuşdan sonra ərinə keçir.”\n1861- ci ildə Baxofen daha uyğun fikir irəli sürdü, sonralar Eduard Taylor bu fikri dəstəkləyərək inkişaf etdirdi. Onlara görə, kuvada matriarxatlıqdan patriarxatlığa keçid zamanı yarandı; bu, atanın öz uşağını tanıması, onun soyundan gəlməsinin fərqinə vardığı dövr idi. Ona görə də qadının doğuş zamanında və ondan sonrakı dövrdə bu işdə yaxından iştirak etməyə can atırdı. Taylor statistik qeydlər apardı, kuvadanın ən çox soyu atalıq xəttilə davam etdirən toplumlarda rast gəlindiyini qeyd etdi. Lakin analıq xəttinin hökm sürdüyü Aravak ( Cənubi Amerika) və Makuşi ( Cənubi Amerika) toplumlarında da kuvada adətinin yaşanması bu fikrə də şübhə saldı.\nKuvadanın yaranması səbəbləri haqda müxtəlif fərziyyələr olsa da heç birinin məntiqli açıqlaması mövcud deyil. İndi bunu bəşəriyyətin keçdiyi inkişaf yolu kimi görə bilərik. İnsanlıq bugünkü məqamına birdən birə gəlmədi, uzun yol qət etdi və hələ də etməkdədir. Gələcəyin qadın-kişi münasibətləri necə olacaq bu da artıq başqa mövzudur. İndi kuvada adətləri qadınlara tətbiq olunur, doğuş zamanı gözlənən bəzi rituallar və ya doğuşdan sonrakı “müqəddəs” qırx gün müddəti qadınların etməli olduqları hərəkətlərdir.


MÜSƏLMAN DEPRESSİYAYA DÜŞƏRMİ?\nTarix\t 28 İyun 2018 Aktual, FİQH, Genel, Həyatımız, Maraqlı\n“O (Yaqub) dedi: “Mən dərd-qəmimi yalnız Allaha açıb söyləyirəm və Allahdan (nazil olan vəhy sayəsində) sizin bilmədiklərinizdən agah oluram (Yusif surəsi, 86).\nHər bir insan həyatı boyunca gücünün çatdığı qədər imtahanlarla qarşılaşır… Kimi buna kədər deyir, kimi imtahan, kimi depressiya, kimi də “amul-hüzn”, yəni “hüzn ili” deyir.\n“- Mömin depressiyaya düşərmi?” Və ya “İmtahanlar qarşısında qanadları qırılıb hüznə qapılarmı? Əgər depressiya və ya başqa adı ilə hüznün dibinə çöküb qalsa, bu iman zəifliyi ola bilərmi?” – deyə soruşdu.\nHansı insan deyə bilər ki, mən heç imtahandan keçməmişəm, həyatın maneələri qarşısında kədərlənməmişəm…\n“Üsveyi-Hasənə” olan Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) bu xüsusda bizə bir nümunədir. Həyatın bəzi çətinlikləri qarşısında böhrana düşmüş, qəlbi hüzünlə dolmuşdur! Belə ki, bu hüznü bəzən çox uzun sürmüşdür. Bildiyimiz kimi, ən sevimli xanımı Həzrəti Xədicə Anamızın vəfatı ilə birlikdə, onun yoxluğu həmişə ürəyini yandırmış… Ən sevdiyi əmisinin imansız vəfat etməsi, ömrü boyunca içində qanayan bir yara olmuşdur…\nBəzən İslam düşmənlərinin istehzaları və sualları qarşısında sıxıntıya düşmüş, həftələrlə vəhy gəlməmiş, kafirlər Onunla:\n“-Rəbbin Səni unutdu, bax göydən artıq ayə gəlmir!” – deyə lağ etmişdilər.\nÇox sevdiyi xanımına zina iftirası atılmış, çarəsiz qalmış, bir ay ayəyi-kərimə gəlməmişdir. Çətin bir imtahandan keçmiş və bizə hər barədə olduğu kimi, hüzündə, kədərdə, qısacası, depressiyaya düşdükdə nələr ediləcəyinə dair yenə ən gözəl nümunə olmuşdur.\nDemək ki, kədərlənmək, hüznün uzun sürməsi, bu günün təbiri ilə “depressiya halları” olmuş, amma O, dibsiz quyularda ümidsiz qalmamışdır.\nPeyğəmbərimiz (s.ə.s.) həmişə duaya sarılmış. “Mən hüzn ilindəyəm. Bir müddət dinimi təbliğ etməyəcəm, istirahət edəcəyəm, tətilə gedəcəyəm!” – deməmişdir.\nƏksinə o ən çətin zamanlarında dininə xidmətlə daha çox məşğul olmuş, sıxıntılı yerlərdən “təbdili-məkanda fərahlıq vardır” deyərək uzaqlaşmış, amma başqa yerdə təbliğinə davam etmişdir. O bölgənin insanı, onu yorub incidirdisə, yeni diyarların insanlarının könül qapılarını döymüşdür. Yaqub -əleyhissalamın- diliylə ifadə edilən:\n“Mən dərd-qəmimi yalnız Allaha açıb söyləyirəm…” (Yusif surəsi, 86) ayəyi-kəriməsində olduğu kimi namaz və duasını artırmış, Quran ayələrində təsəlli tapmışdı.\nDemək ki, bu sıxıntılı, imtahanlı və ya depressiya keçirdiyimiz zamanı yaxşı dəyərləndirməli, Rəbbimizə yaxınlaşmaq üçün bir vəsilə kimi qəbul etməliyik…\nTəsəvvüfdə bu hallar, böhran, özünə qapanma və sıxılmalar, Rəbbə yaxınlaşmaq üçün bir vasitə qəbul edilmiş və buna “qabz halı” (ruhi daralma) deyilmişdir. Bir yerdə qabz varsa, sonra Allahın izni ilə “bast” (genişlik, fərahlıq) gələcəkdir. Buna görə də övliyalar bu çətin imtahanlar zamanı:\n“Qəhrin də xoş, lütfün də xoş!” deyə bilmiş, bəziləri də:\n“Dərman axtarırdım dərdimə,\nDərdim mənə dərman imiş” misraları ilə bu sirri hal əhlinə fısıldamışdır … Bu hallar ayəyi-kərimə və hədisi-şərifdə də belə ifadə edilir:\n“Allah (kimisini) sıxıntıya salar (ruzisini azaldar), (kimisinin də) ürəyini açar” (əl-Bəqərə, 245).\n“Allah Təala, dilədiyi zaman ruhlarınızı qabz edər və dilədiyi zaman sizə onları təkrar verər” (Buxari, Məvakid, 35).\nNəhayət, mömin kədərlənər, hüznü uzun sürsə depressiyaya da girə bilər, amma Rəbbindən ümid kəsməz, Ona sığınar. Bu hallar keçicidir. Əgər insan, onunla mübarizə etməyi bilirsə, bu mənfi haldan zərər görmək bir tərəfə, istifadə edərək, güclənərək çıxar.\nElə isə qul, başına hüznün və müsibətlərin leysan kimi yağdığı, qaçacaq bir yer və zaman tapa bilmədiyi zamanlarda, dua və ibadətini artırmalıdır… Əgər bunu bacara bilərsə, bu, bir iman zəifliyi deyil, əksinə imanını gücləndirən acı bir dərman kimidir. Səbir etsə, həm şəfa tapar, həm də mənən dərəcəsi artar. Yox, əgər insan bu vəziyyətdə:\n“-Bunlar niyə mənim başıma gəldi? Ürəyim sıxılır, Vəziyyətim yaxşı deyil. Depressiyaya düşmüşəm!” – deyər və qulluğu, xüsusilə namazı-niyazı tərk edərsə, başqa bir ifadəylə Rəbbindən ümidini kəsər, hətta Rəbbindən üz çevirib şeytanın vəsvəsələri ilə qulluğu tərk edərsə, bax o zaman vəziyyət təhlükəlidir. Həqiqi bir mömin belə bir depressiyaya girməz, girməməlidir. Yoxsa iman, ovucundan su kimi axıb gedə bilər, Allah qorusun! ..\nBir dostumu ziyarət etdim. Gənc yaşında klimaks keçirirdi. Çox kədərli idi.\n“-Belə gənc yaşda necə ola bilər?” deyə soruşdum.\nGənc yaşda evlənmiş və evliliyi, təəssüf ki, bəzi şərli insanların sehr və cadu etmələri səbəbi ilə zindana dönmüşdür. Başına gələnləri mənə danışdı:\n“-Səhərdən axşama qədər yatırdım, evimə heç baxmırdım, ərimlə danışmırdım. Həyatda yaşamaq üçün heç bir ümidim qalmamışdı. Böyük bir çətinlik içində idim və yeddi ilim belə keçdi. Övladımız da olmamışdı. Bu imtahan da, həyatımızı daha da çətinləşdirirdi.\nO sıralar bir qohumumuzun yeni evlənən qızı ana olmuşdu. Onu ziyarətə getdim, çox kədərləndim. Ağlayaraq evimə gəldim. Günlərlə səccadənin üzərindən qalxmadım. Ağladım, dua etdim. Sanki Rəbbimin hüzurunda ağladıqca üzərimdən damla-damla hüznüm axır, mən isə rahatlayırdım. Bunun nəticəsində günlərimi namaza və Qurana həsr etmişdim. O günlərdə yoldaşım, bir Allah dostu olan rəhmətli Əli Ege Xocanı ziyarətə getdi. Tanış olduqdan sonra yoldaşıma:\n“-Övladım, neçə uşağın var?” – deyə sual vermiş.\nƏrim boynunu büküb:\n“-Heç övladımız yoxdur Əli Xoca” – demiş.\nƏli Xoca, xəstə yatağından qalxıb cibindən bir dua yazılı iki kağız çıxarmış, onları bükmüş və:\n“-Bunu yoldaşınla birlikdə üzərinizdə daşıyın. Xeyirli, saleh bir oğlunuz olar inşallah” – demiş.\nHəyat yoldaşım evə gələrkən olanları danışdı. Böyük bir təslimiyyətlə bu duaları üzərimizdə daşıdıq və bir ay sonra da həkimim ana olacağım müjdəsini verdi. Tam yeddi il sonra bu müjdəli xəbər, bizi sevincə boğdu. Bunlar yalnız səmimi duanın, yalvarışın və rəhmət təcəllilərinin ayaq səsləri idi.\n“Bir gün həyat yoldaşım yanımda yatırdı. Mən də “Doğumu yaxınlaşmaqda olan övladımız üçün bir qurban kəssək, Rəbbimizə qarşı şükrümüz olar!” – deyə düşündüm. Amma maddi vəziyyətimiz çox yaxşı deyildi. Yoldaşıma necə söyləyərəm deyə düşünərkən yoldaşım yatdığı yerdən atılaraq oyandı. “Nə oldu?”- dedim. Yuxusunda:\n“-Qalx! Nəzir etdiyin qurbanını kəs!” – deyə səs eşitdiyini söylədi. O:\n“-Nə nəziri?” deyib yatağından qalxdı.\nAğlayaraq az əvvəl içimdən keçən əhdi söylədim. Ertəsi gün yoldaşım bir qurban kəsib kasıb-füqəraya payladı. Bir həftə sonra övladımız doğuldu, amma gömgöy idi. Uzun müddət ağlamadı. Həkimim öldü zənn etdi. Məgər ana bətnində körpəni bəsləyən cift çürümüş, körpə günlərdir ac qalmış və ölmək üzrə ikən bir möcüzə olaraq dünyaya gəlmişdir. Doğulduğu zaman Afrikalı uşaqlar kimi, bir dəri, bir sümük idi. Bəlkə öləcəkdi, amma Rəbbim ona can verməyi arzu etmişdir. Bunu da nəzir etdiyimiz bir qurban vəsiləsi ilə bizə bildirmişdi.\nO, balanı da verəcəkdi, amma qul olaraq bizim Ona könüldən sığınmağımızı, yalnız Ondan tələb edib ayağımıza ilişən qandallardan qurtulmağımızı istəyirdi. Yəni xalisanə dua, sədəqə və saleh şəxslərin himməti!.. Bax bütün depressiyaların dərmanı budur!” – deyərək sözünü yekunlaşdırdı.\nRəbbimiz, qədərimizdə zülm olsun deyə çətinlik və əziyyətlər yazmaz… Ona yaxınlaşaq, dua və göz yaşı ilə təmizlənək, məqamımız ali olsun deyə pillələr qoyar… Kimi, pillələrə ayağı ilişincə, oturar, ağlayar, üsyan edər. Bəlkə də, o pillələri qoyana küfr edər!\nKimisi də pilləyə ilişincə, ağrıyan ayağına baxar; “Bu bəla mənim başıma niyə gəldi, bu bir xəbərdarlıqdır!” – deyər, istiğfar və dua ilə özünə gələr. Bundan sonra önünə çıxan pillələrə qarşı daha oyanıq və təcrübə sahibi olduğu üçün şükür edər və üst pillələrə sıçrayar. Beləcə yüksələr, yüksələr və məqsədinə çatar.\nSeçim bizə qalıb ya əziyyətə dözəcəyik, zəhməti rəhmətə çevirəcəyik və iki dünya səadətinə qovuşacağıq, ya da iki dünyada da bədbəxt olacağıq! ..\nRəbbimiz, bir qüdsi hədisində belə buyurur:\n“Məni qəlbi qırıqların yanında axtar!” (Əbu Nuaym, Hilyə, II, 364)\nHəqiqətən, hiss edərək etdiyimiz niyazlarımız, ürəyimizin qırıq və hüznlə dolu olduğu zamanlardakı dualar deyilmi? Rəbbimizə ən yaxın olduğumuzu hiss etdiyimiz anları xatırlayaq; şübhəsiz, imtahanımızın və ya dərdlərimizin ən çox olduğu zamanlardır. Elə bu səbəbdən Bəqərə surəsində belə buyurulur;\n“Biz sizi bir az qorxu, bir az aclıq, bir az da mal-dövlət, insan və məhsul itkisi ilə sınayarıq. Səbr edənlərə müjdə ver. O kəslər ki, onlara bir müsibət üz verdikdə: “Biz, Allaha məxsusuq və Ona da qayıdacağıq!”– deyirlər. Onlara öz Rəbbi tərəfindən təriflər və mərhəmət vardır. Məhz onlar doğru yolda olanlardır (Bəqərə surəsi, 155-157).\nRəbbimiz, sevdiyi qullarına daha çox bəla və müsibət göndərir ki, o qul, səbir etsin, şükür etsin və Rəbbinə yaxınlaşsın. Bu səbəblə ən böyük müsibət və imtahanlar, əvvəlcə peyğəmbərlərin başından keçmişdir.\nNecə ki, insan, çətin zamanında dostunu-düşmənini daha yaxşı tanısa, Cənab-Haqq da qullarını bu çətin imtahanlar zamanındakı vəziyyəti ilə mömin, münafiq və ya kafir olaraq ayırımlar edər.\nHal-hazırda hər kəs böhran və depressiyada olduğunu söyləyərək ovuc-ovuc sakitləşdirici dərmanlardan istifadə edir. Ən böyük dərmanımız, imanımız və o imanı bəsləyən ibadət və qulluğumuzdur… Bir də salehlərin məclisində oluruqsa, ətrafımızda haqqı və səbri tövsiyə edən könül insanları varsa, artıq hər imtahan, Rəbbə yaxınlıq olur, inşallah!\nUnutmayaq, iman varsa, imkan da vardır. İmkan varsa, onu haqq yolunda istifadə etmək lazımdır. Dərdimizi belə Allah yolunda xeyirə çevirən qullardan olmamız, beləcə gerçək qaliblər dəftərinə yazılmamız dua və niyazıyla …\nRəbbim, imtahanlarımızı asan eylə. Bizi, bizdən əvvəlki ümmətlərin ağır imtahanları ilə sınağa çəkmə. Bizi, Özünə rəhmət və lütfün ilə yaxınlaşdır. Amin …\nHACI ZEYNALABDİN TAĞIYEVİN HƏYATINA HƏSR EDİLMİŞ KITAB TƏQDİM EDİLDİ\nASTRONOMLAR YERƏ YAXIN QALAKTİKANIN GÖRÜNTÜLƏRİNİ ƏLDƏ EDİBLƏR\nƏRDOĞAN: “ZƏNGƏZUR KORIDORUNUN AÇILMASI SİYASİ MƏSƏLƏDİR”\nABŞ-DA AZƏRBAYCANIN BMT NÜMAYƏNDƏLİYİNİN FƏALİYYƏT GÖSTƏRƏCƏYİ “TÜRK EVİ” AÇILACAQ\nTÜRKİYƏ ORDUSU PKK TERRORÇULARINI MƏHV EDİB\n19 Sentyabr 2021 0\nİNSAN ALLAHI UNUDARSA\nƏşrəfi-məxluqat olaraq yaradılan insan Rəbbi tərəfindən müxtəlif nemətlərlə təchiz edilmişdir. Nədənsə hər zaman ilahi nemətlərə misal olaraq əsasən yediklərimiz və...


Hələ də Cəlil Məmmədquluzadəni plagiatlıqda suçlayan (Cavabları verilsə də!) Mirzə Fətəli Axundzadənin Qərbdə tanınmamasını (Guya bu da Mirzə Fətəlinin suçudur! Həm də bu “ciddi” fakta qarşı Mirzə Şəfi Vazeh şöhrətini qoymaq, sadəcə, ən yumşaq halda, oxucularda çaşqınlıq yaradıb, özünü “alimi-biəməl” kimi təqdim etməkdir.\nHətta uşağa da məlumdur ki, Fridrix Bodenştedt Vazehi tam sərbəst bir şəkildə almancaya çevirib və mətnə Qərb təfəkküründən gələn elementlər doldurub! Əgər Qərb təfəkkürünə uyğunlaşdırılma “əməliyyatı” olmasaydı, kim idi Qərbdə Mirzə Şəfinin adını çəkən?) aşağılayıcı tonla ifadə edən, məqsəd və niyyəti məlum olmayan (Əslində, məlum olan!) batini Şərq “əbalı”, zahiri Qərb “franklı” şəxslərin sayıqlamalarına cavab olaraq təkrarən deyirəm:\n1. Yekaterina Qabaşvilinin "Maqdananın göygözü" əsəri ilə Mirzə Cəlilin “Danabaş kəndinin əhvalatları”nı “birləşdirən” yeganə ortaq “nəsnə” hər iki əsərdə zavallı eşşəyin iştirakıdır; Mirzədə kiçik bir detal kimi, Qabaşvilidə isə baş qəhrəman kimi. Eşşəklərin sosial təyinatları da fərqlidir. İndi Mirzə neyləmli idi, ümumiyyətlə, eşşəkdən imtina eləməli idi və ya eşşəyin bizim areal üçün arzuolunmaz bir heyvan olduğunu elan edəydi?!\n2. Niyə biz özümüzünkülərə Qərbin gözü baxıb qiymət verməliyik? Bu sadə aksiomanı anlamaq bu qədərmi çətindir ki, Qərb əgər Şərq kontekstini dərindən öyrənməsə, nə Nizami, nə Xaqani, nə də Füzuliyə doğru-dürüst qiymət verə bilər. Bu isə asan məsələ deyildir. Bildiyim qədəri, təkcə bir qərblinin adını çəkə bilərəm: İtalo Kalvino və onun Nizami haqqında essesini, vəssalam... Heç Bertels də Nizami vulkanına yaxın düşə bilmir. Amma Rüstəm Əliyevimiz əsl tufan yaratdı! O dahinin Nizami və Firdovsi mətnlərinə yazdığı unikal elmi şərhlər olmasaydı, dünya şərqşünaslığında dərin boşluq olacaqdı. Firdovsi mətnlərində “eşələnən” Qərbin əyilən başlarını bir dəfəlik “yuxarı” qaldıran Rüstəm Əliyev olmadımı?! O, dünya iranşünaslığında son nöqtəni qoyub dedi: Bu, Firdovsinin mətni, bu da onun elmi şərhi, yenə sözünüz varmı?!\n3. Nəhayət, fərqli bədii mətnlərin üst laylarında oxşar su qovcuqlarını görən kimi “plagiatdır!” - deyib haray-həşir salmaq, sadəcə, ağlında tutuğunun yerinə xala, dayı və bibilərinin ona uzatdığı alayı konfetə görə qışqırıb özünü yerə çırpan uşağın halına bənzəyir. Biryolluq anlayın, cənablar, dünyada “saf” və “təmiz” mətn yoxdur. Hətta göydən nazil olan kitablar belə bir-biri ilə söz, fikir, xırda hekayə oxşarlığı və hətta süjet quruculuğu məsələsində ortaq bir müstəvidə kəsişirlər. Cümlənin “alimanə” variantı belədir: İstənilən mətn bizə məlum olan və olmayan, praktik şəkildə görünən və ya görünməyən digər mətnlərin alt qatları ilə struktural-semiotik yönlərdə assosiativlik təşkil edir. (Bu, müəllifin öz mətnləri də ola bilər, başqalarının da...) Bu qədər, sağ olun!


1988-2002-ci illər arasındakı xronoloji məlumatlar » Azerbaycan dilinde tarix dersleri ve testler\n1988-2002-ci illər arasındakı xronoloji məlumatlar\nAdministrator 12-10-2011, 23:32 Xronologiya oxunub 4 969\nİyun - SSRİ ilə ABŞ arasında orta və yaxın mənzilli raketlərin ləğv edilməsi haqqında müqavilə qüvvəyə minmiş və sonrakı üç il ərzində kütləvi qırğın silahının bü növləri ləğv edilmişdir.\nNoyabr - Fələstin Milli Şurası Fələstin dövlətinin yarandığını e'lan etmişdir.\n15 fevral - Əfqanıstandan sovet qoşunlarının çıxarılması başa çatmışdır.\nMay - Macarıstanda kommunist rejimindən demokratik idarə üsuluna keçilmişdir.\nMay – Çində islahat tərəfdarlarının Tyananmen meydanında nümayişi hərbi qüvvə tətbiq edilməklə yatırılmışdır.\nİyun - Polşada parlament seçkiləri nəticəsində kommunist rejimindən demokratik idarə üsuluna keçilmişdir.\n9 noyabr – Şəhərin şərq hissəsini qərb hissəsindən ayıran «Berlin divarı» sökülmüşdür.\n17 noyabr – Çexoslovakiyada «məxmər» inqilab başlanmışdır.\nDekabr – Rumıniyada Çauşesku rejimi devrilmişdir.\n3 oktyabr – ADR AFR-ə birləşdirilmiş və vahid Almaniya dövləti yaranmışdır.\nNoyabr – ATƏM-in iştirakçısı olan dövlətlərin yüksək səviyyəli görüşü Yeni Avropa üçün Paris xartiyasını qəbul etmişdir.\nNoyabr – Parisdə Avropada adi silahların məhdudlaşdırılması haqqında çoxtərəfli müqavilə imzalanmışdır.\nDekabr – Bolqarıstanda bazar iqtisadiyyatına keçilməsi üçün radikal islahatlara başlanmışdır.\nYanvar – İraqın Küveyti işğal etməsinə cavab olaraq ABŞ, Səudiyyə Ərəbistanı və bir qrup dövlətlər İraqa qarşı körfəz müharibəsinə-«Səhrada tufan» əməliyyatına başlamışlar.\nMart – Albaniyada ilk dəfə çoxpartiyalı seçkilər keçirilmiş və bazar münasibətlərinə keçid başlanmışdır.\nİyun –QİYŞ-in fəaliyyətinə xitam verilmişdir.\n1 iyul – Varşava Müqaviləsi Təşkilatı buraxılmışdır.\nİyul - SSRİ və ABŞ arasında hər iki ölkədə nüvə silahı ehtiyatlarını üçdə bir qədər azaltmaq haqqında müqavilə imzalanmışdır.\n19-21 avqust – SSRİ-də Dövlət Fövqəl’adə Vəziyyət Komitəsi yaradılmış, dövlət çevrilişinə cəhd göstərilmişdir.\nOktyabr – Sloveniya və Xorvatiya Yuqoslaviyadan ayrılıb öz müstəqilliyini e'lan etmişlər.\nOktyabr – General C.Dudayev Çeçenistan prezidenti seçilmiş və Çeçenistan Respublikasının müstəqilliyi e'lan edilmişdir.\nNoyabr – Makedoniya Yuqoslaviyadan ayrılıb öz müstəqilliyini e'lan etmişdir.\nDekabr – Avropa İqtisadi Birliyinin 12 üzvü Maastrixtdə (Hollandiya) Avropa İttifaqının yaradılması, inteqrasiya prosesini sür'ətləndirmək haqqında qərarlar qəbul etmişdir.\n8 dekabr – SSRİ-nin ləğv edilməsi və Müstəqil Dövlətlər Birliyinin (MDB) yaradılması haqqında Belovejdə Rusiya, Ukrayna və Belarus prezidentləri saziş imzalamışlar.\n21 dekabr – Alma-Atıda Orta Asiya respublikaları, Qazaxıstan və Ermənistan MDB-yə daxil olmaq haqqında sənədləri imzalamışlar.\nMart – Bosniya və Hersoqovina öz müstəqilliyini e'lan etmişdir.\nAprel – Serbiya və Çernoqoriya birləşərək Yuqoslaviya ittifaqı yaratmışlar.\nİyun – Qara dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı yaradılmışdır.\nİyul – Helsinkidə ATƏM-in iştirakçısı olan 52 dövlətin görüşündə millətlərarası münaqişələrlə əlaqədar sülhün qorunması və bərpa olunması üçün qüvvələr yaradılması haqqında qərar qəbul edilmişdir.\nOktyabr – Ankarada türk dövlətləri başçılarının birinci zirvə toplantısı keçirilmişdir.\nYanvar – Çexoslovakiya müstəqil Çexiya və Slovakiya dövlətlərinə ayrılmışdır.\nYanvar –Rusiya və ABŞ prezidentləri SSM-2 müqaviləsini imzalamışlar. Bu müqaviləyə görə, hər iki dövlət nüvə raketləri ehtiyatlarının üçdə iki hissəsini ləğv etmək barəsində razılığa gəlmişlər.\nYanvar – NATO «Sülh naminə tərəfdaşlıq» proqramı ilə çıxış etmişdir.\nMay – Avropa Birliyi Qafqazda və Mərkəzi Asiyada nəqliyyatın inkişafına dair TRASEKA proqramını qəbul etmişdir. Bu texniki yardım proqramı Avropadan Qara dəniz-Cənubi Qafqaz-Xəzər dənizi-Mərkəzi Asiya istiqamətində nəqliyyat dəhlizinin inkişaf etdirilməsinə xidmət edir. 3 Qafqaz və 5 Mərkəzi Asiya ölkəsi onun iştirakçısıdır.\n13 sentyabr – İsrail və Fələstin Azadlıq təşkilatı rəhbərləri İordan çayının qərb sahilində və Qəzza bölgəsində yerli özünüidarə təşkil edilməsi prinsipləri haqqında Vaşinqton bəyannaməsi imzalamışlar.\n5-6 dekabr - Budapeştdə ATƏM-in zirvə toplantısı keçirilmiş, ATƏM-Avropa Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatına (ATƏT) çevrilmişdir.\n11 dekabr – Rusiya Çeçenistana qarşı iri miqyaslı hərbi əməliyyatlara başlamışdır.\n11 may – Dünya dövlətləri nüvə silahını yaymamaq haqqında 25 illiyə bağlanmış müqaviləni müddətsiz uzatmaq barəsində razılığa gəlmişlər.\nDekabr – Bosniyada sülhü tə'min etmək üçün Deyton sazişi imzalanmışdır.\n11 aprel – Afrikanın 43 dövləti bu qitənin nüvə silahından azad zona e'lan edilməsi haqqında saziş imzalamışdır.\nAvqust – Xasavyurdda Rusiya ilə Çeçenistan arasında hərbi əməliyyatların dayandırılması haqqında müqavilə bağlanmışdır.\nSentyabr – Taliban qüvvələri Kabili tutub Əfqanıstanda öz dövlətlərini yaratmışlar.\n2-3 dekabr - Lissabonda ATƏT-in üzvü olan dövlətlərin zirvə toplantısı keçirilmişdir.\n15 may - Avropada adi silahlar haqqında cinah sazişi təsdiq edilmişdir.\nMay – İranda dünyəvi xətt tərəfdarı Məhəmməd Hatəmi prezident seçilmişdir.\n1 iyun – Honkonqda Böyük Britaniyanın müstəmləkə idarəçiliyi başa çatmış, şəhər Çinə birləşdirilmişdir.\nİyun – Denver sammitində «böyük yeddiliyin» liderləri Rusiyanı bu birliyə qəbul etmişlər.\nMart – Serbiya Kosovo albanlarına qarşı irimiqyaslı hərbi əməliyyatlara başlamışdır.\nAprel – İndoneziyada xalq kütlələrinin təzyiqi ilə general Suxarto prezidentlikdən istefa vermişdir.\nMay – Hindistan və Pakistan nüvə silahı sınaqları keçirmişlər.\nMay – Vaşinqtonda İsraillə Fələstin muxtariyyəti arasında «Sülh əvəzinə torpaq» prinsipi üzrə razılaşma imzalanmışdır.\nİyul – Avropa Birliyinin vahid bankı yaradılmışdır.\nYanvar – Avropa Birliyinin ümumi valyutası «avro» dövriyyəyə buraxılmışdır.\nFevral – Kürd terrorçu təşkilatı - PKK-nın başçısı Abdulla Öcalan həbs edilib Türkiyəyə gətirilmişdir.\n12 mart – Çexiya, Polşa və Macarıstan NATO-ya qəbul edilmişlər.\n24 mart – NATO Serbiyanın Kosovo albanlarına divan tutmasının qarşısını almaq üçün hərbi əməliyyatlara başlamışdır.\n18 noyabr – Azərbaycan neftinin Bakı–Tbilisi–Ceyhan əsas ixrac boru kəməri vasitəsilə nəql edilməsinə dair Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə Respublikaları arasında saziş imzalanmışdır.\nNoyabr – İstanbulda ATƏT-in zirvə toplantısı keçirilmiş, Avropa təhlükəsizliyi xartiyası qəbul edilmişdir.\n26 mart – V.V.Putin Rusiya Federasiyasının prezidenti seçilmişdir.\nAprel – Bakıda türkdilli dövlətlərin VI zirvə toplantısı keçirilmişdir.\nSentyabr – Sidneydə XXVII olimpiya oyunları keçirilmişdir.\nOktyabr – Yuqoslaviyada seçkilərdə demokratik qüvvələrin nümayəndəsi V.Koştunitsa qələbə çalmış və Miloşoviç rejiminə son qoyulmuşdur.\nNoyabr-dekabr – C.Buş (kiçik) ABŞ-ın 43-cü prezidenti seçilmişdir.\n11 sentyabr – ABŞ-ın Nyu-York və Vaşinqton şəhərləri ən böyük terrorçu basqınlarına məruz qalmışlar.\n7 oktyabr – ABŞ və müttəfiqləri beynəlxalq terrorizmə və Əfqanıstanda taliban rejiminə qarşı "Sonsuz azadlıq” əməliyyatına başlamışlar.\nmart-aprel – İsrail Fələstinə qarşı irimiqyaslı hərbi əməliyyatlara başlamışdır.\n23-24 aprel – Xəzəryanı ölkələrin dövlət başçılarının Aşqabadda ilk Zirvə görüşü olmuşdur.\n1 noyabr 2011 18:33\ndogurdan mene de marqli idi\nbele meulumata gore tesekuler


Şəmkir rayonunun 2019-cu il üzrə büdcə layihəsi müzakirə edilib - Xəbərlər - ŞƏMKİR RAYON Icra Hakimiyyəti\nŞəmkir rayonunun 2019-cu il üzrə büdcə layihəsi müzakirə edilib\nŞəmkir Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Alimpaşa Məmmədovun sədrliyi ilə Şəmkir rayonunun 2019-cu il üzrə büdcə layihəsi və sonrakı üç il üçün icmal büdcəsi müzakirə edilib.\nİclasda rayon İcra Hakimiyyətinin əməkdaşları və büdcədən maliyyələşən təşkilatların rəhbərləri iştirak ediblər.\nİclasda çıxış edən Şəmkir Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Alimpaşa Məmmədov bildirib ki, Şəmkir rayonunun büdcəsi hər il Cənab Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkədə aparılan uğurlu iqtisadi siyasət nəticəsində əldə olunan nailiyyətlər zəminində tərtib edilib.\nİcra başçısı qeyd edib ki, 2018-ci ildə olduğu kimi 2019-cu ildə də Şəmkir rayonunun büdcəsində sosial yönümlülük əsas götürüləcək: “Hər il olduğu kimi 2019-cu ildə də əsas məqsəd rayon büdcəsinin doğru-dürüst xərclənməsinə ictimai nəzarəti gücləndirmək, şəffaflığı təmin etməkdir”.\nİclasda Alimpaşa Məmmədov rayon büdcəsinin sosial yönümlü işlərə daha çox sərf ediləcəyini xüsusi vurğulayıb: “2019-cu ildə əsas məqsədimiz vəsaitin ən zəruri məqsədlər üçün istifadə olunmasını təmin etməkdir”.


Avtosfer.Az | Planetimizdə nadir tapıntı: o olanda heç Günəş sistemi yox idi\nMaraqlı 14 Yanvar 2020 09:55 418 dəfə oxunub\nAvstraliyaya düşmüş meteoritin tərkibini öyrənərkən alimlər yaşı 5 milyard ildən çox olan ulduz tozu aşkarlayıblar. Həmin dövrdə hələ heç Günəş sisteminin özü yox idi. Bu, Yer planetində tapılan ən qədim bərk materialdır. Avtosfer.az “Sputnik Azərbaycan”a istinadən bildirir ki, meteoritlərin ən geniş yayılmış sinfi olan xondritlərin tərkibi Günəş sisteminin formalaşması dövründə Günəşi əhatə edən protoplanet buludunun tozundan ibarətdir. Günəşin yaşının təxminən 4.6 milyard, Yerin isə 4.5 milyard olduğunu nəzərə alsaq, xondritlərin də yaşı təxminən onlara bərabərdir. Ancaq bəzi xondritlər protoplanet tozundan savayı, xırda ulduzlararası bərk maddə, Günəşin yaranmasından da əvvəl mövcud olan ulduzlararası qazdakı ulduz tozu - presolyar dənəcikləri - ehtiva edir. Ancaq o dənəcikləri tapmaq elə də asan deyil. Əvvəla, onlar Yerə düşən meteoritlərin ancaq 5%-nin tərkibində var, üstəlik də ki, həddən artıq xırdadırlar - cəmi bir neçə mikrometr. ABŞ, İsveçrə və Avstraliyadan olan alimlər 1969-cu ildə Avstraliyaya düşən Murçison meteoritinin fraqmentlərindən presolyar dənəcikləri ayıra biliblər. Bunun üçün onlar meteorit parçalarını toz halına salıblar. Turşuda əridəndən sonra məhlulda əriməyən, 8 mikrometr ölçüyə malik silisium karbidinin hissəcikləri - presolyar dənəciklər - qalıb. "Bu, iynəni tapmaq üçün bir taya samanı yandırmağa bənzəyirdi", - məqalənin müəlliflərindən biri Filipp Hek yazıb. Presolyar dənəciklər ayrılandan sonra tədqiqatçılar onun yaşını müəyyənləşdiriblər. "Bunun üçün biz dənəciklərə bizim qalaktikamızı dəlib keçərək bərk maddələrə nüfuz edən yüksək enerji hissəciklərinin seli olan kosmik şüaların təsir müddəti barədə məlumatlardan istifadə etdik. Bu şüaların təsirindən yeni elementlər yaranır və təsir nə qədər çoxdursa, bir elə çox da element əmələ gəlir", - F.Hek izah edib.\nPresolyar dənəciklərinin əksəriyyətinin yaşı 4.6-4.9 milyard, bəzilərinin isə 5.5 milyard il olub. "Bu dənəciklər Yer üzündə indiyədək tapılan bərk materialların ən qədimidir və onlar bizə qalaktikamızda ulduzların necə əmələ gəldiyini izah edir", - Hek qeyd edib.\nUlduz tozunun ulduzların məhv olub dağılması zamanı yarandığını, ulduzların isə bir neçə milyon ildən bir neçə milyard ilədək yaşadığını nəzərə alaraq, alimlər belə nəticə çıxarıblar ki, bizim qalaktikamızda ulduz "bebi-bum"u 5-7 milyard il əvvəl olub. "Bizim hipotez ondan ibarətdir ki, Günəş sistemi yaranandan əvvəl elə bir dövr olub ki, ulduzlar adi vaxtdan daha çox əmələ gəlib. Bəzi adamlar fikirləşirlər ki, qalaktikada ulduzların əmələ gəlmə sürəti daimidir. Ancaq bu presolyar dənəciklər bizə onu deməyə əsas verir ki, 7 milyard il əvvəl bizim qalaktikamızda ulduzların yaranması daha intensiv olub", - alim deyib.


-CI MÖVZU. CƏMIYYƏT ÖZÜNÜTƏNZIMLƏYƏN BÜTÖV SISTEMDIR\nII BÖLMƏ SOSİAL FƏLSƏFƏ CƏMİYYƏTIN VARLIĞI HAQQINDA 7-CI MÖVZU. CƏMIYYƏT VƏ TƏBIƏT\n6-CI MÖVZU. CƏMIYYƏT ÖZÜNÜTƏNZIMLƏYƏN BÜTÖV SISTEMDIR\nCəmiyyət - sözün geniş mənasında maddi həyatın, canlı təbiətin bir hissəsi olan, tarixən inkişaf edən, insanların fəaliyyət formasıdır. Sözün dar mənasında isə - insan tarixinin müəyyən bir mərhələsi (kapitalizm, feodalizm) və ya konkret sosial orqanizmdir (Fransa cəmiyyəti, Avropa cəmiyyəti və s.) Müasir sosial fəlsəfi fikirdə cəmiyyət fərdlərin birgə fəaliyyəti forması kimi öyrənilir, sistem-struktur münasibətləri baxımından təhlil edilir, onun idarə-olunma problemlərinə geniş diqqət yetirilir.\nCəmiyyət ayrı-ayrı insanların mexaniki məcmusu deyildir, sahmanlı struktura malik olan bütöv bir sistemdir. Cəmiyyətin bu münasibətdə izahında iki yanlış mövqe mövcuddur. Onlardan birincisi - sosial nihilizm - göstərir ki, yalnız ayrı-ayrı insanlar və fərdlər mövcuddur. İctimai əlaqələr və bütövlükdə cəmiyyət adlı reallıq yoxdur. Cəmiyyət anlayışı yalnız əlverişli olduğu üçün işlənilən fiksiyadır. Bu qəbildən olan individualist yanaşma anarxizmə gətirib çıxarır. Anarxizm isə cəmiyyətdə obyektiv ictimai əlaqələri, ictimai təşkilatların və dövlətin əhəmiyyətini inkar edir. İkinci yanlış baxış cəmiyyətdə kollektivizmin rolunu həddən artıq şişirdir. Onun tərəfdarları iddia edirlər ki, yalnız bütöv bir tam kimi götürülən cəmiyyət, dövlət mövcuddur. Ayrı-ayrı insanlar isə elə bir əhəmiyyət kəsb etmir, sadəcə olaraq ümuminin hissəcikləri kimi çıxış edirlər.\nƏslində real cəmiyyət son dərəcə müxtəlif tərəflərin, yarımsistemlərin və elementlərin (ayrı-ayrı insanların) qarşılıqlı əlaqəli sistemidir. Cəmiyyətdə insanlar sonsuz sayda əlaqələrdə və qarşılıqlı təsirdə çıxış edirlər. Nəticədə bütöv sistem, vahid orqanizm qərarlaşır.\nCəmiyyətə sistemli yanaşma təsəvvürləri qədim olsa da, bu barədə bitkin təlimlər ilk dəfə XIX əsrin fəlsəfi fikrində yaranmışdır. Onun əsasları O.Kont, H.Spenser, K.Marks, E.Dürkheym, M.Veber, P.Sorokin, L.Bertalanfı, T.Parsons və başqa mütəfəkkirlər tərəfindən irəli sürülmüşdü r.\nBu təsəvvürlərə görə sistem kimi götürülən cəmiyyətin elementlərini bu və ya digər sosial subyektlər, münasibətlər və institutlar təşkil edir. Cəmiyyət sistemini təşkil edən elementlər və yarımsistemlər keyfiyyətcə rəngarəngdir və çoxpilləli xarakter daşıyır. İctimai sistemdə münasibətlər çox mühüm yer tutur. Münasibət dedikdə cəmiyyəti təşkil edən subyektlər arasında müəyyən əlaqə və asılılıq başa düşülür. Məhz bu münasibətlər sayəsində insanlar cəmiyyətdə birləşirlər, ayrı-ayrı fərdlər vahid, tam formasında çıxış edirlər. İnsanlar arasında sabit və təkrarlanan münasibətlər, asılılıq tədricən onların sosial qruplar, təşkilatlar və institutlar formasında birləşməsini yaradır.\nSosial sistem aşağıdakı xassələrinə görə təbiət sistemlərindən fərqlənir: Hər şeydən əvvəl göstərilməlidir ki, cəmiyyəti təşkil edən elementlər, yarımsistemlər və səviyyələr son dərəcə rəngarəngdir, onların funksiyaları, əlaqələri və qarşılıqlı münasibətləri çox mürəkkəbdir. Digər tərəfdən sosial sistemi təşkil edən elementlər öz keyfiyyətinə görə müxtəlifdir, burada təkcə maddi deyil, həm də ideal, mənəvi hadisələr vardır. Buna görə də onu tədqiq edərkən müxtəlif elmlərin (humanitar və təbiət elmlərinin) metodlarından kompleks şəkildə istifadə olunmalıdır.\nSonra, sosial sistemin əsas elementi olan insanın unikal xarakteri onu təbiətdən fərqləndirir. Belə ki, insan öz fəaliyyətinin, davranışının forma və üsullarını sərbəst surətdə və geniş diapazonda seçə bilir. Bunun nəticəsində cəmiyyətin inkişafında qeyri-müəyyənlik dərəcəsi yüksək olur. Burada hadisələrin gələcək nəticələrini irəlicədən müəyyən etmək çox vaxt mümkün olmur.\nNəhayət, sosial sistem özünün açıq xarakter daşıması ilə səciyyələnir. O qapalı deyildir. Sosial sistemin açıq olması o deməkdir ki, cəmiyyət daim ətraf mühit ilə maddələr, enerji və informasiya mübadiləsində olur. Buna görə də ictimai sistem qeyri-müvazinət vəziyyətində olan sistemlərlərdədir.\nOnun qeyri-müvazinət xarakteri həm də bunda ifadə olunur ki, sosial sistemə daxil olan yarımsistemlər və tərəflər öz səviyyəsinə görə eyni deyildir. Onlar arasında müəyyən fərqlər və dialektik ziddiyyətlər mövcuddur. Sosial sistemin açıq xarakteri və qeyri-müvazinətli olması onun əbədi həyatını təmin edir. Başqa sözlə deyilsə, kainatın istilik ölümü nəzəriyyəsi nəinki təkcə dünyaya münasibətdə, həm də cəmiyyətə münasibətdə də əsassızdır. Çünki sosial sistemin açıqlığı və qeyri-müvazinətliyi burada entropiyanın toplanmasına imkan vermir. Ətraf mühit və kosmos ilə daim qarşılıqlı təsir sayəsində burada fasiləsiz olaraq neqentropik (entropiyaya qarşı) proseslər baş verir.\nBütöv orqanizm kimi götürülən cəmiyyət bir sıra xassələrə malikdir: özfəaliyyət (fəaliyyətin kənardan gətirilməməsi), öz-özünü təşkiletmə; özinkişaf (inkişaf mənbəyinin daxildə olması) və öz-özünə kifayət olması. Birinci üç əlamət həm bütövlükdə cəmiyyətə, həm də ayrılıqda onun hər bir sferasına və qruplarına aiddir. Dördüncü xassə isə yalnız bütöv bir tam kimi götürülən cəmiyyəti səciyyələndirir. Özünün özü üçün kifayət etməsi xassəsi o deməkdir ki, sistem öz fəaliyyəti ilə onun mövcudluğu üçün lazım olan şəraiti yarada və tələbatlarını ödəyə bilir.\nBu keyfıyyət sosial sistemi onun ayrı-ayrı yarımsistemlərindən və tərəflərindən fərqləndirir. Başqa sözlə cəmiyyətin heç bir sahəsi, heç bir fəaliyyət növü ümumidən təcrid olunmuş halda normal yaşaya bilməz. Yalnız bütöv bir tam kimi götürülən cəmiyyət bütün fəaliyyət növlərinin, sosial subyektlərin və sosial institutların vəhdətini təmin etməklə öz-özünü təminetmə xassəsinə malikdir. Beləliklə, sosial sistem müxtəlif səpkilərə malikdir. Onu təhlil edərkən fəaliyyət növləri, sosial münasibətlər, sosial birlik formaları» ictimai institutlar mütləq nəzərə alınmalıdır.\nCəmiyyətin son dərəcə mürəkkəb olması onu izah edən baxışların da müxtəlifliyini şərtləndirir. Sosial fəlsəfədə cəmiyyətin üç əsas nəzəri modeli geniş yayılmışdır: naturalizm, idealizm və materializm.\nBirinci mövqe, naturalizm (təbiət, təbii olan deməkdir) tarixən daha qədimdir. Onun mahiyyətini cəmiyyəti təbii-bioloji amillər (təbii sərvətlər, mühit, iqlim və sair) ilə izah olunması təşkil edir.\nNəhayət, materializm cəmiyyətin izahında maddi amillərdən: sosial varlıqdan, maddi nemətlər istehsalından çıxış edir. Qeyd edək ki, bu üç baxış bir-birindən tam təcrid olunmuş halda mövcud deyildir. Onlar bir-birilə xeyli yaxındır və bəzən də çulğalaşmış şəkildə çıxış edir. Məsələn, naturalizmdə bəzən həm materializm ünsürləri (cəmiyyətin təbii izahı, mexanisizm, sosial darvinizm və sair), həm də idealizm (panteizm və hilozoizmin nümunəsində) əlaqəli şəkildə çıxış edir.\nSosial fəlsəfədə insanların əvvəlki cəmiyyətdən irsən keçən və yeni yaranan birgə fəaliyyət üsulu, ictimai istehsal anlayışında ifadə olunur.\nİctimai istehsal anlayışı göstərir ki, cəmiyyət sadəcə təkrar istehsal və adaptasiya etmək deyildir. O ictimai həyatı həm də yaradıcılıq, öz istehsalı kimi səciyyələndirir. İctimai istehsal bir sıra həyati əhəmiyyətli sosial funksiyalar yerinə yetirir. Onlardan aşağıdakılar xüsusilə mühümdür: a) cəmiyyətin mövcudluğunun maddi həyat şəraitinin təkrar istehsalı; b) mənəvi həyat məhsullarının (ideyalar və ideologiyanın) mənəvi dəyərlərin, simvol və işarələrin istehsalı; v) ictimai fərdlər kimi insan nəslinin istehsalı; q) sosial əlaqələrin və münasibətlərin istehsalı.\nMəhz istehsal sayəsində insanların tarixi ictimai xarakter kəsb edir. Sosial şəraitin ayrı-ayrı tərəflərini istehsal etməklə insan həm də öz-özünü istehsal edır. Din, ailə, dövlət, hüquq, əxlaq, elm, incəsənət və sair təkrar istehsalın xüsusi növləridir.\nİnsanlar cəmiyyət daxilində öz həyatlarını təmin etmək üçün bir sıra funksiyalar (iqtisadi funksiya, zorakılıq üzərində nəzarət, biliklərin inkişaf etdirilməsi, özünüməhdudlaşdırma qabiliyyətinin inkişafı funksiyası) yerinə yetirməli olur. Qeyd edək ki, müxtəlif tarixi dövrlərdə həmin funksiyaların yerinə yetirilməsi səviyyəsi və onlarm ictimai həyatda rolu eyni deyildir.\nİctimai həyatın bütövlüyü problemi hələ qədim filosofların nəzər diqqətində olmuşdur. Sosial fəlsəfə tarixində cəmiyyətin sistemli quraşdırmaları haqqındakı ilk ideyaları Platon və Aristotelin təlimlərində tapmaq olar.\nCəmiyyətin təşkili xüsusiyyətləri və əlamətlərini Platon cəmiyyətin siyasi təşkilinin forması olan dövlətin əsasında izah edirdi. Qarşılıqlı fəaliyyət və ünsiyyət nəticəsində yaranan dövlət insan tələbatlarının müxtəlifliyini, ictimai əmək bölgüsünü ifadə edir.\nPlatonun bu fikrini Marks yüksək qiymətləndirmişdi. Ədalət prinsipi əmək bölgüsü sisteminin bütövlüyünü təmin edir, sosial struktur isə əmək bölgüsünün nəticəsi olaraq, dövlətin üz təbəqəsini təşkil edir və fəaliyyət göstərir. Sosial bərabərsizliyin aradan qaldırılması yolunu Platon "ideal dövlət" quruluşunda görürdü. Bu dövlətdə struktur ünsürlər arasında vəzifələr, insanların mənşəyinə görə paylanılır (qızıl, gümüş və mis qarışıqlarına uyğun); Doğrudur, onların mənşəyi bir növ əfsanə xarakteri daşıyır, lakin insanları buna inandırmaq lazımdır. Göründüyü kimi, Platon cəmiyyətdə ideologiya və utopiyanın rolunu başa düşürdü. Ədalətsizliyin, sosial iztirabların səbəbini xüsusi mülkiyyətdə görür və ümumiyyətlə şəxsi mülkiyyəti qəbul etmirdi.\nAristotelin sosial-siyasi və iqtisadi baxışları quldarlıq cəmiyyəti şəraitində formalaşmışdı. O, cəmiyyətin vacib ünsürləri olan əmək bölgüsü, mübadilə, dəyərlərin növləri, dövlət və onun formaları, dövlətin quruluşu, sosial strukturu, idealları və dövlətin mənşəyi haqqında maraqlı fikirlər söyləmişdir. Aristotel cəmiyyətin ali məqsədini ümumi faydaya, xeyirxahlığa nail olmaqda görürdü. İnsan öz təbiətinə görə siyasi varlıqdır; "ailə-insanların birgə yaşayış formalarının ilkini və əbədisidir". Dövlət hakimiyyəti - ailə başçısının hakimiyyətinin davamıdır.\nSonrakı dövrlərdə cəmiyyətin sistemli təşkili haqqında T Hobbsun, J.J.Russonun və Q.V.F.Hegelin ideyaları diqqəti cəlb edir.\nT.Hobbs cəmiyyətin yaranması səbəbini insanlar üçün faydalı olması zərurətində axtarırdı. O deyirdi ki, insanların ünsiyyətini özlərinin xeyrini güdmək, fayda axtarmaq ilə izah etmək lazımdır. Həm faydanı tapmaq, həm ləyaqəti ucaltmaq üçün başqalarının üzərində hökmranlıq etmək kimi vasitədən istifadə olunsa, daha yaxшı olar. Hökmranlığın qabağını kəsən qorxudur; qarşılıqlı qorxu isə insanların cəmiyyətdə birləşməsinin əsil səbəbidir. Qarşılıqlı qorxu nədən əmələ gəlir?\nQismən insanların təbii bərabərliyindən, qismən isə onların bir-birinə qarşı olan acıq və hirsindən (sonuncu tələbat və mənafeləri ödəmək istəyindən irəli gəlir) törəyir. Təbii hüquq hamının hamıya qarшı müharibəsinə gətirib çıxarır, çünki özünü qorumaq arzusu insanı istənilən hərəkətə sövq edir. Bununla belə, məlumdur ki, mühariə bu hüququn əsası olan insanın özünü qoruyub saxlamaq istəyinə ziddir. Sülhün qorunması əsas təbii qanundur, çünki insanların təbii xüsusiyyətlərindən irəli gəlir.\nTəbii qanunlar əbədi və dəyişilməzdir, onlar vicdanın hökmünə tabe deyildir, buna görə də sülhün qorunub saxlanılmasını təmin edə bilmirlər. Adamlar bu qanunları pozmamaq üçün iradələrini vahid, hamınm üzərində hökmranlıq edən iradəyə tabe etmək zərurətinə gəlib çıxırlar. Bu isə, öz növbəsində, dövlətin yaranmasının ilkin шərtidir. İnsanları dövlətdə birləşdirən ya qorxu, ya da ümid olur. Dövlətdə azadlığın meyarı vətəndaşların və dövlətin xeyrini gözləmək tələbini ifadə edir. Hobbsun qəbul etdiyi dövlət forması monarxiyadır, monarx həm özünün, həm də vətəndaşların mənafelərini lazımi səviyyədə müdafiə edir.\nBeləliklə, Hobbs cəmiyyətin yaranması və inkişafının həm səbəblərini, həm də formalarnı araşdıraraq, xüsusi nəzəriyyə yaradıb. Bəzən buna "ictimai müqavilə" nəzəriyyəsi deyirlər. Bu ideyadan istifadə edən tədqiqatçılardan biri də J.J.Russo olub. Hobbs təbiət haqqındakı elmlərin metod və nəticələrini istifadə edərək, ictimai və mənəvi həyatın hadisələrini izah etməyə çalışırdı. Russo da təxminən bu yolla getmişdir.\nİnsan dünyaya azad gəlib, bəs necə olur ki, o, indi əli zəncirlidir? Necə olur ki, çoxluq azlığa tabedir? Russo bu suallara cavab verərək insanların cəmiyyətdə birləşmək zərurətini təbii şəraitin ağırlığında görürdü. Onun fikrincə insanlar öz acizliyini yalnız qüvvələrini birləşdirməklə aradan qaldıra bilərlər. Ümumi iradə, ümumi yaşayış şərti - hər kəsin hüququndan dövlətin xeyrinə payın ayrılması deməkdir.\nRusso cəmiyyətin quruluşunu canlı bədənə bənzədirdi, Onun başı hakimiyyət, bədən üzvləri isə insanlardır. O, qeyd edirdi ki, cəmiyyət müxtəlif ümumi maraqlar əsasında birləşən sosial qruplardan ibarətdir. Mənafelərin ziddiyyətliliyi qrupları və cəmiyyəti bəzən qarşı-qarşıya qoyur. Cəmiyyətin əsasını iqtisadi münasibətlər təшkil edir. Təbii vəziyyətdən ictimai vəziyyətə keçməsi insanların davranışındakı instinkti ədalət prinsipi ilə əvəz etdi. Nəticədə insan fəaliyyəti əxlaqi xarakter daşımağa başlayır, qabiliyyətləri inkişaf edir, təfəkkür dairəsi genişlənir, hissləri daha incə olur. İnsan, öz təbii azadlığını və hüquqlarıru itirir, əvəzinə isə vətəndaş və əxlaqi azadlıqları qazanır, özü-özünü idarə etmək imkanını əldə edir. Nəhayət, cəmiyyət həqiqi bərabərliyi yaradır, qüvvə və qabiliyyətinə görə fərqlənən insanlar cəmiyyətdə bərabər hüquqludur. Russonun dövlət, suverenitet və hakimiyyət bölgüsü haqqındakı ideyaları da böyük maraq doğurur.\nCəmiyyətin yaranmasında təbii və vətəndaş hüquqların rolunu Hegel cəmiyyət və dövlətin nisbəti dialektikası baxımından işləyib hazırlamışdı. Vətəndaş cəmiyyəti --həyatın maddi şərait sahəsi, təbii zərurətin məhsuludur. Burada fərdlər öz maddi mənafeləri ilə bir-birinə bağlıdırlar. "Hüquq fəlsfəsi" əsərində Hegel vətəndaş cəmiyyətinin dövlətdən əvvəl yaranmasını təsdiqləyir. Cəmiyyətdə fərdlər və onların mənafeləri bir-birinə qarşı qoyulur, bununla belə ümumi məqsədə nail olmaq üçün hər bir kəsin mənafeləri vasitə kimi istifadə edilə bilər.\nHegelin vətəndaş cəmiyyətində, real ictimai münasibətlər, sosial ziddiyyətlər göstərilir. Xüsusi mülkiyyətin azad inkişafı -vətəndaş cəmiyyətinin vacib şərtidir. Hər bir fərdin cəmiyyətdə vəzifələri olduğu kimi, cəmiyyətin də fərdə qarşı vəzifələri var. Cəmiyyətdəki ziddiyyətlərin əsasını fərdi, xüsusi və ictimai mənafelər və dövlət qaydaları arasındakı müxtəliflik təşkil edir. Dövlət daha yüksək inkişaf pilləsində duraraq, əxlaqi bütövlülük, azadlığın gerçəkləşməsi (bu da ideala, ağlın mütləq məqsədinə nail olmaq deməkdir) üçün çalışır.\nHegel qeyd edirdi ki, fəlsəfə, təbiət qanunlarını olduğu kimi öyrəndiyi halda, hüquq və dövlət problemləri haqqında göstərişi fəlsəfənin özündən gözləyir. Əsil vəzifə burada -həqiqətin mümkünlüyünü başa düşməkdir. Təfəkkür və varlıq qanunları eyni olduğu üçün, bu elə ağlın, fəlsəfənin dərk etmək qabiliyyətindən irəli gəlir. Hər bir fərd öz zəmanəsinin övladı olduğu kimi, fəlsəfə də dövrün təfəkkürdə ifadə olunmuş ruhudur. Hobbs və Russonun dəyişilməz, sabit, təbii hüququ, Hegeldə dialektikanın inkişaf qanunlarına əsasən müsbət (vətəndaş) hüququnda tədricən gerçəkləşən azadlıq ideyası ilə əvəz olunur. Bəşər tarixi azadlığın dərkolunması tarixidir. Hüquq -azad iradənin varlığıdır.\nK.Marks və F.Engels cəmiyyətin insanların qarşılıqlı fəaliyyətinin məhsulu olduğunu qeyd edirdilər. Engels "Təbiətin dialektikası" əsərində yazırdı: İnsanlar öz əməllərini tələbatla yox, təfəkkür ilə izah etməyə vərdişlidirlər, əslində isə tarixi prosesin əsas məzmununu həqiqi həyatın istehsalı və təkrar istehsalı təşkil edir. Cəmiyyətin iqtisadi bazisi aparıcı rol oynayır, lakin bununla yanaşı tarixi inkişafa, onun formalarına üstqurumun müxtəlif tərəfləri: dövlət quruluşu, hüquqi formalar və onların insan şüurunda inikası, siyasi, hüquqi, fəlsəfi nəzəriyyələr, dini baxışlar -təsir göstərir.\n"İqtisadi hərəkat zərurətdir və öz yolunda bir çox təsadüflərlə üz-üzə gəlir. Cəmiyyətdə insanlar şüurlu şəkildə, məqsədyönlü fəaliyyət göstərirlər, bununla belə tarixin inkişafı daxili, ümumi qanunlara tabedir. Tarixdə təsadüfün rolu çox böyükdür, amma burada aparıcı rolu iqtisadi münasibətlər oynayır. İqtisadi münasibətlər dedikdə Marks və Engels əmək bölgüsü əsasında insanların yaşamaq üçün təşkil etdiyi istehsal üsulunu, mübadilə, bölgü və istehlakı nəzərdə tuturdular. Buraya əmək vasitələri, o cümlədən texniki və coğrafi şərait də daxildir. İnsan fəaliyyəti predmetli xarakter daşıyır, həqiqi fəaliyyət hissi, subyektivdir.\nOnlar "vətəndaş cəmiyyəti" anlayışını "insan cəmiyyəti" anlayışı ilə əvəz etdilər. Onların fikrincə, istehsal üsulu növləri tarixdə bir-birini əvəz edir, bunun aparıcı tərəfi - mülkiyyət formasıdır. İstehsal üsulunun iki tərəfini məhsuldar qüvvələr və istehsal münasibətləri təşkil edir. İctimai-iqtisadi formasiyanın əsasında istehsal üsulu forması durur, ona uyğun iqtisadi, siyasi, ideoloji və digər münasibətlər formalaşır və inkişaf edir, Tarixdə bir neçə formasiya mövcud olub: quldarlıq, feodalizm, kapitalizm. Formasiyaların bir-birini əvəz etməsinin əsas səbəbi - istehsal üsulunda baş verən dəyişikliklərdir.\nYuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Russo insan cəmiyyətini canlı orqanizmə bənzədirdi. İngilis sosioloqu H.Spenser də bu ideya üzərində dayanaraq, cəmiyyətin sinfi quruluşunu, onun müxtəlif institutlarını, funksional fəaliyyətini canlı orqanizmin yaşamasına uyğunluğundan, təkamül yolu ilə uyğunlaşma qanununa əsasən irəliyə doğru getməsindən bəhs edirdi. Cəmiyyətdə strukturun differensiyalaşması, funksiyaların (vəzifələrin) də differensiallaşmasına gətirilə çıxarır. Sosial təkamül prosesləri təbii və əzəlidir, qarşısı alınmazdır, insan bu prosesləri yalnız təhrif edə və ya ləngidə bilər. Spenser, təkamülün mexaniki sxemini yaradarkən, müəyyən mənada struktur mürəkkəblik problemlərini həll etməyə çalışırdı. O, sosial differensiasiya və inteqrasiya proseslərinin nisbətini baшa düşürdü.\nE.Dürkheym də cəmiyyətdə təkamülçülük ideyalarını qəbul edərkən, onları struktur-funksional yanaşma ilə sıx əlaqədə götürürdü. O göstərirdi ki, cəmiyyət - inteqrasiya edilmiş bütövlükdür, onun hissələri qarşılıqlı asılılıq vəziyyətindədir, sosial reallıq özünəməxsus xüsusiyyətlərə malikdir. Dürkheym, struktur -funksional təhlil metodlarından istifadə etməklə, hər hansı bir sosial hadisənin, sistemin müəyyən tələbatlara uyğun olub-olmamasını müəyyənləşdirməyə çalışırdı. Onun fikrincə ictimai əmək bölgüsünün başlıca vəzifəsi - ictimai həmrəyliyin əsasını yaratmaq, "kollektiv şüur" əsasında qarşılıqlı asılılığı möhkəmləndirməkdir.\nXX əsrin görkəmli sosioloqu T.Parsons, insan cəmiyyətinin formalaşması və inkişafının əsasını sosial fəaliyyətin müxtəlif formalarında görürdü. Ona görə insan fəaliyyəti bütöv bir sistemdir. Bu sistemdə müxtəlif işarə mexanizmləri (dil, dəyərlər), normalar (hamı tərəfındən qəbul edilmiş qaydalar) istifadə edilir, burada özbaşınalıq da mümkündür, çünki bir çox subyektiv iradələr və irrasional hərəkətlər bir-biri ilə toqquşa bilir. Parsonsun fıkrincə, cəmiyyət sistemində mədəni, sosial, şəxsiyyət, orqanizm yarımsistemləri fəaliyyət göstərir. O, mübadilə -dil, hakimiyyət, pul və s. vasitəsilə həyata keçirilir. Müxtəlif fəaliyyət problemləri (funksiyalar) vardır: adaptasiya (uyğunlaşma), məqsədə nail olma, inteqrasiya, strukturun bərpası, gərginliyin aradan qaldırılması. Onlar xüsusi yarım sistemlər vasitəsilə həll olunur (iqtisadi, siyasi, hüquqi, din, əxlaq, ailə, təhsil və s.).\nFransa strukturalizminin başlıca nümayəndələrindən biri, etnoqraf və sosioloq K.Levi-Stros, insan və cəmiyyətin öyrənilməsində subyektiv yanaşmanı rədd edərək, "Fövqəl-rasionallıq" konsepsiyasını irəli sürmüşdür. Burada söhbət, Avropa sivilizasiyası tərəfındən unudulmuş, hissi və rasional başlanğıcların vəhdətinin bərpasından gedir.\nLevi-Stros mədəniyyətin və sosial quruluşların öyrənilməsində informasiya nəzəriyyəsi və struktur linqivistikanın bəzi metodlarından istifadə edərək, müxtəlif şüur formalarının (morfoloji, kollektiv psixoloji və s.) tarixi inkişafını təhlil edirdi. Strukturalizmin nümayəndələri iqtisadi cəmiyyətlərin, sosial sistemlərin, aləmin işarələr vasitəsilə qavranılan, sosial təşkilolunmaya məruz qalan sistemlər olduğunu qeyd edirlər. Belə (mədəni) aləmin elementləri kosmoloji kateqoriyalar və ya müxtəlıf əkslikləri ifadə edən anlayışlar təşkil edir (sağ-sol, yuxarı-aşağı, kişi-qadın, təmiz-natəmiz və s.). Levi Stros, əslində, yalnız «formal transtarixi strukturları» öyrənir, belə yanaşma hər hansı bir dinamika, sosial inkiafı rədd edir. Lakin o sabit struktur və mədəniyyətlərin inkişafının öyrənilməsində böyük fayda gətirə bilir.\nDigər Fransa filosofu, J.Derrida, strukturalizmə yaxın olan mövqedən çıxış edərək, Avropa mədəniyyətinin bütün formalarını, müxtəlif mətnlərin parçalanmasını, bunun daxilində aparıcı anlayışların tapılması yolu ilə öyrənməyə dəvət edir; bu anlayışların müxtəlifliyi, " mətnlərin başqalığını, parçalanmağını" ifadə edir. Söhbət yalnız nitq və dildən deyil, mədəniyyətin bütün təzahür formalarından gedir. Strukturalistlər insan həyatının öyrənilməsində, cəmiyyətin sistem münasibətlərinin, elementlər üzərində üstünlük təşkil etməsi prinsipinin vacibliyini qeyd edirlər.\nKopкунов H.M. История философии npaвa. C.Петepбypг, 1908.\nKpитикa coвpeменной 6ypжyaзной тeopетической coциoлогии. M., 1977, c. 19-43.\nMoтpошиловa H.B. Poждениe и paзвитиe филocoфcкиx идей .M., 1991,c.232-248.\nЧанышев A.H. Kypc лекций no древней философии. M, 1981.\nФилософский энциклопедический словapь. M, 1989.\nSOSİAL FƏLSƏFƏ CƏMİYYƏTIN VARLIĞI HAQQINDA\n7-CI MÖVZU. CƏMIYYƏT VƏ TƏBIƏT\nİnsan cəmiyyəti təbiətin inkişafının müəyyən mərhələsində, onun özünəməxsus şəkildə davamı kimi yaranmışdır. Buna görə də sosial fəlsəfədə təbiət və cəmiyyətin qarşılıqlı münasibətləri məsələsi mühüm yer tutur. Bu mövzunun öyrənilməsi həm də aşağıdakı iki səbəblə bağlıdır: a) bütün dövrlərdə cəmiyyətin mövcudluğu və inkişafı təbiət ilə ayrılmaz əlaqədə baş verir. Bu mənada təbiət cəmiyyətin daimi və zəruri şərtidir, təbiətsiz cəmiyyət mövcud deyildir; b) müasir dövrdə təbiət-cəmiyyət - insan münasibətlərində gərginlik durmadan artmaqdadır. Ekoloji böhran sivilizasiyarın gələcək varlığını ciddi təhlükə altına alır, buna görə də onun həlli labüd və zəruridir.\nBütövlükdə cəmiyyətin formalaşması və inkişafı aşağıdakı üç şərt sayəsində mümkün olur: təbii mühit, əhali artımı və insanların müxtəlif həyat fəaliyyəti formaları.\nCəmiyyət ilə təbiət bir-biri ilə sıx vəhdətdədir. Onlar arasında müəyyən ziddiyyətlər də özünü göstərir. Bunlar həm təbiətin, həm də cəmiyyətin inkişafı üçün hərəkətverici qüvvə rolunu oynayır. Belə ki, insanlar qədimdən daim təbiətlə, təbiət qüvvələri ilə müəyyən mənada mübarizə prosesində inkişaf edirlər. Tarixin bütün dövrlərində bu və ya digər formada çıxış edən təbiət-cəmiyyət ziddiyyətlərinin həlli sivilizasiyanın inkişafına təkan verir. Cəmiyyət təbiətin sirrlərinə yiyələnmək və onun qüvvələrindən öz mənafeləri üçün istifadə etmək yolu ilə irəliləyir.\nTəbii ehtiyatlar cəmiyyətin sərvətidir. Bundan əlavə bütün dövrlərdə demoqrafik proseslərin inkişafı, əhalinin sağlamlığının təmin edilməsi təbii mühit ilə üzvi surətdə bağlıdır. Belə ki, iqlim, hava, su, ərzaq məhsulları və s. insanların həyat fəaliyyətinin bioloji göstəricilərinə, əmək qabiliyyətinə, bir sözlə işçi qüvvəsinin təkrar istehsalı ilə əlaqədar olan bütün proseslərə mühüm dərəcədə təsir göstərir. Nəhayət, ekoloji amillər kompleksi həm də insanların psixoloji, əxlaqi-etik və estetik keyfıyyətlərinə, şəxsiyyətin ahəngdar inkişafına ciddi təsir edir.\nTəbiət-cəmiyyət münasibətləri məzmunca çox geniş olub, aşağıdakı əsas səpkiləri əhatə edir. Hər şeydən əvvəl bunu qeyd etmək lazımdır ki, təbiət insanın mövcudluğunun təbii şəraiti, onun fəaliyyəti üçün məkan etibarilə meydan rolunu oynayır. Bu səpki ən əsasdır və digər istiqamətlərin bir növ onun konkretləşmiş formalarıdır. Bununla yanaşı onlar xeyli dərəcə müstəqil xarakter daşıyır və onları ayrı-ayrılıqda qeyd etmək vacibdir.\nİnsanın təbiətə münasibətinin ikinci formasını qısa şəkildə idraki münasibət kimi göstərmək olar. Bu o deməkdir ki, insan bütün ömrü boyu təbiətin sirrlərini, onun qanunauyğunluqlarını dərk etməyə səy göstərir. Həmin istiqamət təbiətşünaslıq elmlərinin (təbiət haqqında elmlərin) yaranması və inkişafında daha əyani reallaşır. Üçüncü insan təbiətə həm də fəal, qiymətverici münasibət bəsləyir. Qeyd olunan səpki öz ifadəsini bunda tapır ki, insan təbiətə gözəllik mənbəyi, xeyirxahlıq, xoş niyyət mənbəyi kimi yanaşır. Nəhayət, son dövrlərdə insan-təbiət münasibətlərində prinsipcə yeni bir səpki formalaşmış və inkişaf etməkdədir. Bu səpki odur ki, insanda təbiətin qorunub saxlanması üçün getdikcə artan məsuliyyət hissi yaranır. Bu hiss daha çox inkişaf etməkdədir.\nYuxarıda deyilənlər sübut edir ki, insanın təkcə fiziki həyatı deyil, həm də mənəvi həyatı təbiətlə sıx bağlıdır. Buna görə də təbiətin fəlsəfi anlaşılmasında onunla insanların istehsal fəaliyyəti arasında əlaqələr ilə yanaşı, həm də estetik, əxlaqi və qiymətverici tərəfləri araşdırmaq zəruridir.\nTəbiət ilə cəmiyyət arasındakı münasibətlərin xarakteri konkret-tarixi məzmuna malikdir. Bu mənada aşağıdakı tarixi mərhələləri ayırmaq olar:\nBirinci mərhələ ən qədim dövrü əhatə edir. Bu mərhələdə insanlar təbiətin hazır məhsullarından istifadə etməklə, ovçuluq və balıqçılıq ilə məşğul olurdular. Başqa sözlə mənimsəmə iqtisadiyyatının hökm sürdüyü həmin mərhələdə insanlar təbiət qüvvələrindən demək olar ki, tam asılı idilər. Buna görə də onlar təbiətə sitayiş edir, müxtəlif qurbanlar verməklə ondan rəhm diləyirdilər. Həmin dövrdə onların dünyagörüşündə fetişizm, cadugərlik və ovsunçuluq geniş yer tuturdu. İbtidai insan təbiəti ilahiləşdirir, yaşamağın mənbəyini ona itaət etməkdə görürdü.\nİkinci mərhələ təxminən 7-10 min il bundan əvvəl baş vermiş neolit inqilabı ilə başlanmışdır. Onun əsas məzmununu əkinçilik ilə maldarlığın bir-birindən ayrılması, oturaq həyata və yaradılan iqtisadiyyata keçilməsi təşkil edir. Artıq bu dövrdə insanlar təbiətin hazır nemətlərindən istifadə etməklə kifayətlənmir, lazım olan məhsulları və yaşayış vasitələrini özü istehsal etməyə başlayır. Bu bir tərəfdən ictimai inkişafa təkan verdi, digər tərəfdən cəmiyyət ilə təbiət arasında ziddiyyətlərin yaranmasına gətirib çıxartdı. Buna baxmayaraq təbiət ilə cəmiyyət arasındakı münasibətlər yüksələn xətt üzrə inkişaf edir və möhkəmlənirdi.\nÜçüncü mərhələ təxminən XVI-XVII əsrlərdən etibarən özünü göstərir. Onun əsas mahiyyətini maşınlı sənayeyə keçilməsi nəticəsində insanların təbiətə göstərdiyi təsirin güclənməsi təşkil edir. Cəmiyyətin sərəncamında olan texniki vasitələr təkmilləşdikcə sözün əsl mənasında təbiətin amansız istismarı baş verdi. Təbiətdən mərhəmət gözləmək, onu özünə ram etmək bu mərhələnin əsas prinsipini təşkil edir.\nNəhayət, XX əsrin ortalarından etibarən təbiət cəmiyyət münasibətlərində keyfiyyətcə yeni, dördüncü mərhələ özünü göstərir. Onun səciyyəvi cəhətini müasir elmi-texniki tərəqqi şəraitində cəmiyyətlə təbiət arasındakı ziddiyyətlərin kəskinləşməsi təşkil edir. Bu öz ifadəsini müasir ekoloji böhranda, bəşəriyyətin gələcək mövcudluğunun təbii şəraitinin artmaqda olan təhlükəsində tapır.\nFəlsəfi fikir tarixində təbiət-cəmiyyət münasibətlərinə dair çox müxtəlif fikirlər söylənilmişdir. Məsələn, İ.Kant hesab edirdi ki, həm təbiət, həm də insan bir-birilə zəruri, səbəb-nəticə əlaqələrinə daxildir. «Mühakimə qabiliyyətinin tənqidi» əsərində o yazırdı ki, dünyada üzvi və ya teleoloji münasibətlər təsadüfi, spontan (qəfil) hərəkətlər nəticəsində əmələ gəlir. Təbii proseslər üçün təsadüf, teleolojilər üçün isə zərurət xasdır.\nO belə hesab edirdi ki, dünyanın mexaniki, determinist strukturunu, teleoloji mənzərəsini əlaqələndirən amil-təsadüfdür. Hər hansı bir təsisat, o cümlədən cəmiyyət məhz təsadüf üzərində qurulur. Bu, üzvi və qeyri-üzvi aləmləri birləşdirən universal prosesdir. Kant «Səmanın ən ümumi nəzəriyyəsi və tarixi» əsərində, Nyuton mexanikasına əsaslanaraq, Yer kürəsinin əmələ gəlməsi haqqında kosmoqonik fərziyyəsini irəli sürdü. Bu fərziyyəyə görə Günəş sistemi böyük qaz və toz dumanlıqlarından əmələ gəlmişdir. Həmin proses formasız buludların fluktuasiyası, dəyişilməsi əsasında baş vermişdır.\nBeləliklə, Kant universal inkişaf nəzəriyyəsi əsasında özünün cəmiyyəti əhatə edən tarix fəlsəfəsini yaradır. İnsan nəsli, müəyyən bir yerdə yaranaraq, sonralar artır, inkişaf edir və genişlənərək bütöv bir sosiumu (cəmiyyəti) təşkil edir.\nİnsan və təbiətin qarşılıqlı əlaqəsi triada şəklində özünü göstərir: 1) ilk mərhələdə insan, nisbətən ahəngdar şəkildə təbii aləmə daxildir; bu zaman onun cismani-hissi tələbatları cüzi olduğu üçün, o, özünü xeyli dərəcədə xoşbəxt duyurdu (hətta ibtidai insan); 2) sonralar müəyyən gərginlik yaranmağa başlayır. Belə ki, insanlar, daha rahat ekoloji sığınacaq axtararaq, bir-biri ilə toqquşmalı olurlar. Onlar Yer üzünə səpələnirlər, nəticədə bir qrup qabiliyyətlər inkişaf edirsə, digərləri qapanırdı. 3) müasir mərhələdə -gərginlik daha da artır, onun uzun müddət davam edəcəyi gözlənilir, lakin gec-tez təbiət və cəmiyyət arasında ahəngdarlıq yaranacaqdır. Məqsədlər səltənəti olan cəmiyyət özünün təbiət ilə münasibətlərini ağıl və zəka əsasında harmonik şəkildə qurmağı bacaracaqdır. Hazırda qabaqcıl ölkələrin dövlətləri və xalqları bu yolda əhəmiyyətli addımlar atmaqdadırlar.\nTəbiət ilə cəmiyyətin münasibətlərinin izahında üç başlıca cərəyan mövcuddur: coğrafı cərəyan, üzvi məktəb və mədəni-tarixi cərəyan.\nCoğrafı cərəyan nümayəndələri hesab edirdilər ki, insan təbiətin bir hissəsi, onun ali təcəssümüdür, sosial fəlsəfə onu məhz bu cəpkidə də öyrənməlidir. Məsələn, Herder qeyd edirdi ki, insanın mənəvi və əxlaqi başlanğıcları onun təbiəti ilə bağlıdır, günəş sistemi ilə əlaqəli olan daha yüksək qanunlara tabedir. O, belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, «İnsan nəslinin tarix fəlsəfəsini göydən başlamaq lazımdır ki, o, özünə layiq adını qazansın».\nİnsanın təbiətdən asılı olması o dərəcədə güclü gözə çarpır ki, bunu heç sosial fəlsəfənin bir elm olmadığı vaxtda da başa düşüblər. Hələ Platon öz «Respublika» əsərində iqlimin cəmiyyətə təsirini qeyd etmişdi. Aristotel isə iqlimin insan təbiətinə və ictimai idarələrə təsirindən daha ətraflı bəhs edirdi. O, özünün «Politika» əsərində müxtəlif tayfaların xarakterinin yaşadıqları ərazilərin təbiətindən asılı olduğunu göstərərək IV kitabın VII fəslində yazırdı.\n«Soyuq ölkələrdə və Avropa qitəsində yaşayan xalqlar cəsarətli olıır; bununla belə, onlar texniki məharət və fərasət cəhətdən korluq çəkirlər, bəlkə buna görə onlarda azadlıq olsa da, dövlət təşkilatları yoxdur, qonşuların üzərində hökmranlığa qadir deyillər. Asiya xalqları isə, əksinə, məharət və fərasət qabiliyyətlərinə malik olsa da, cəsarətsizdirlər, daim əsarət və asılılıq vəziyyətindədirlər. Yunan tayfaları orta coğrafi vəziyyətdə olduqları üçün həm cəsarətli, həm də fərasətlidirlər, buna görə də yunanlar həmiшə azad olublar, dövlətçiliyə malikdirlər, vahid dövlət yaratmış olsaydılar, digər xalqlar üzərində hökmranlıq da edə bilərdilər».\nBundan başqa Hipokrat bir qədər sonra isə Boden də iqlimin təsirini təsdiqləyirdi. Onun fikrincə, «Nə qədər dövlət varsa, bir o qədər də müxtəlif xasiyyətli insanlar vardır».\nXVIII əsrdə Monteskye, Herder, qismən Volter də cəmiyyət həyatında iqlimin rolundan geniş bəhs etmişlər. Monteskye qeyd edirdi ki, «Şimal ölkələrində xalqlar var ki, onların xeyli uğurları, kifayət qədər əxlaqi dəyərləri, açıq qəlbi var. Lakin cənuba doğru irəlilədikcə, siz mənəviyyat və əxlaqi dəyərlərdən uzaqlaşırsınız: ehtiraslar cilovlanmadıqca, cinayətlər artır, hər bir kəs özü üçün üstünlük qazanmaq istəyir, bu da, öz növbəsində, ehtirasları artırır. Mötədil iqlim şəraitində yerləşən dövlətlərdə xalqlar var ki, öz davranışında, mənfı və müsbət keyfıyyətlərin nisbətində sabit deyillər. Səbəbi - iqlimin özünün qeyri-müəyyənliyindədir».\nEyni fikri müdafiə edən Volter də yazırdı ki, «Hindistanın təbiəti bir çox hallarda bizimkindən fərqləndiyinə görə hind əxlaqı da bizimkindən fərqlənməlidir».\nBoden də iqlimə böyük əhəmiyyət verirdi. O, iqlimin qüdrətli təsirinə həm də torpağı, qidanı və «təbiətin ümumi mənzərəsini» əlavə edirdi. Boden soniıncu amilin insan təxəyyülünə, o cümlədən, dini təsəvvürlərin yaranmasına təsirini xüsusi olaraq öyrənirdi. O, «Sivilizasiya tarixi»nin ikinci fəslində aydın və inandırıcı şəkildə aşağıdakı müddəaları irəli sürür:\n«Avropadan kənarda olan mədəni ölkələrdə təbiətin qüvvələri daha təsirli olub».İkinci müddəa: «Bu qüvvələr böyük zərər gətirdilər, əvvəla, sərvətlər qeyri-bərabər bölünüb, sonra da ki, mənəvi qüvvələr düzgün istifadə olunmayıb, çünki insan daim ancaq fantaziyanı oyada biləcək əşyalara diqqət yönəltməli olub. Keçmişin ibrət dərsini öyrəndiyimizə görə boynumuza alaq ki, qeyri-Avropa ölkələrində elə həddlər çəkilib ki, onları heç bir millət aşa bilmir. Avropanın özündə isə təbiət o qədər zəngin və əzəmətli, torpağı münbit olmasa da, iqlimi soyuq, təbiətin ümumi görünüшü kasad olsa da, Avropalı insan, təxəyyülün məhsulu olan inanclardan uzaqlaşa bildi. Sərvətləri bərabər paylamasa da, nisbi bərabərliyə nail olmağı bacardı.\nDaha qədim tarixə malik olan mədəni ölkələr isə bunu bacarmadılar. Məhz bu səbəbə görə Avropada tarixin inkişafı - təbiətin üzərində insanın hökmranlığının yaradılması tarixi olubsa, Avropadan kənarda bunun əksi özünü göstərmişdir».\nXIX əsrin II yarısında coğrafi mühitin insana təsirindən bəhs edən Ratsel belə yazırdı: «Xarici mühit özünün, həm mənfı, həm də müsbət təsiri ilə şüurumuzun qarşısında canlanır, qiymətləndirilir. Bu təsirin birinci olduğunu həm məntiq, həm də ədalət baxımından qeyd etmək düzgün olar. Aydındır ki, ibtidai adamlar əsasən isti və soyuq ərazilərdə yaşamışdılar».\nMonteskyenin fikrincə ölkənin iqlimi, torpağı və coğrafi vəziyyəti hətta müxtəlif dövlət hakimiyyəti və qanunvericilik formalarının səbəbidir, insanların psixologiyasını və xarakterini müəyyən edir. İsti iqlimdə yaşayan xalqlar qocalar kimi zərif kövrək olurlar, soyuq sərt iqlimdə yaşayanlar isə gənclər kimi igid olurlar1.\nQeyd olunmalıdır ki, coğrafi cərəyan sosial fəlsəfə tarixində böyük bir dövrü əhatə edərək, bu elmin inkişafına əsaslı şəkildə təsir göstərmişdir. O təbii hadisələrin qiymətləndirilməsində təbiətşünaslıq sahələrinin nailiyyətlərindən də istifadə etmişdir. Monteskye, Herder və Bokl isə hətta tarixin qanunauyğunluqlarını dərk etməyə çalışmışlar. Monteskye yazırdı: «Hər hansı bir monarxiyada onu ucalda və ya məhv edə biləcək ümumi əsaslar var; onlar həm mənəvi, həm də təbii ola bilər; hər bir təsadüfı hadisə və ya hərəkət bu əsaslarla bağlıdır; məsələn, əgər böyük dövlət müəyyən bir döyüşdə məhv olubsa, bunun daha ümumi səbəbi vardır ki, nəticədə həmin dövlət süqut edir. Bir sözlə, ümumi axar ayrı-ayrı təsadüflər üzərində hökmranlıq edir».\nBokl da özünün başlıca vəzifəsini tarixi dəqiq elmə çevirmək, onu təbiətşünaslığın səviyyəsinə çatdırmaqda görürdü. «Sivilizasiyanın tarixi» əsərində o, belə yazır: «Mən tarix üçün başqalarının təbiətşünaslıqda etdiyini etmək istəyirəm. Təbiətin ən anlaşılmaz və düzgün olmayan hadisələri əbədi və dəyişilməz qanunlar ilə uzlaşdırılır. Bu, ona görə mümkün olur ki, qabilıyyətli, yorğunluğun nə olduğunu bilməyən adamlar təbiəti, onun qanunlarmı dərk etməyə çalışıblar. Belə bir tədqiqatı cəmiyyətdə də aparmaq lazımdır. Tarixi faktlar ümumiləşdirilə bilərmi? Bu suala birmənalı hə! - deyə bilməyənlər başa düşməlidirdər kı, hər dövrün bu məsələyə münasibəti heç də müsbət olmayıb. Tarixin tərəqqi yolu ilə inkişafı zamanı qanunauyğunluğa, qaydalara inam artır: elə hadisələr də vardır ki, onlar bu qanunlara sığmır, lakin, bu, o demək deyil ki, bunu nə vaxtsa biz izah edə bilməyəcəyik. Tədqiqatçılar buna olan inamı itirmirlər və çətinliklərdən çəkinmirlər; çətinliklər isə sosial hadisələrin mürəkkəbliyindən irəli gəlir».\nCoğrafi determinizm cərəyanının nümayəndələri həm də intellektual faktorun rolunu qeyd edirdilər. Söhbət insan amilindən gedir. İnsan təbii mühit faktorundan istifadə edərək təbiətin üzərində hökmranlıq edir. Bokl insan xasiyyətini belə səciyyələndirirdi: «Bəd adamların hərəkətləri əsasən şər, yaxşı adamların hərəkətləri - əsasən xeyir gətirir, onların hər ikisinın tənzimləndiyi yerdə isə bərabərləşmə baş verir.\nHər bir yeni nəsil əvvəlki fəaliyyətin nəticələrini məhv edir, yenilərini yaradır. Lakin böyük şəxsiyyətlərin ixtiraları ölməzdir, elmi kəşflər - dindən, siyasi partiyadan və s. fərqli olaraq, əbədi yaşayır». Coğrafi determinizm nümayəndələri insanların intellektual, yəni elmi fəaliyyətini cəmiyyətin tərəqqisinin əsası hesab edir, bu amilə yüksək qiymət verirdilər.\nQeyd etmək lazımdır ki, coğrafi məktəb müxtəlif inkişaf mərhələlərindən keçmişdir. Həmin məktəbi təmsil edən baxışlar müasir dövrdə də davam etməkdədir. Bunu geopolitika nəzəriyyəsi və siyasəti sübut edir. Bu nəzəriyyə işğalçılıq siyasətini təbii-coğrafı amillərlə əsaslandırmağa çalışır.\nHəmin nəzəriyyənin müəyyən mənfi cəhətləri də vardır: onun nümayəndələri təbiət qüvvələrini kor, məğlubedilməz, qaçılmaz kimi qiymətləndirir və göstərirdilər ki, onlar insanların taleyini müəyyən edən amildir. Məsələn Bokl qeyri-Avropa xalqlarının təbiət tərəfindən əbədi cəhalət və əsarətə məhkum olunduğunu söyləyirdi. Bu fikirlə razı olmayanlar isə - yəhudi xalqının hər bir dövrdə, hər bir iqlimdə öz milli xüsusiyyətlərini qoruyub saxladığı faktını misal gətirirdilər.\nBaşqa bir nöqsan bu idi ki, coğrafi determinizm nümayəndələri təbii və ictimai qanunlar arasında fərqi unudur, tarixdə dəyişiləni, inkişaf edəni yox, daim və vaxtaşırı, eyni formada təkrarlananı axtarırdılar. Tarix onlar üçün bir növ təbiətşünaslığa çevrilmişdi. Belə ki, Bokl Ketlenin əxlaqi statistikasını, geniş şəkildə tarixi qanunların mümkünlüyünü sübut etmək üçün istifadə edirdi. O, az qala tarixi qanunauyğunluğu, ətraf mühitin hadisələrinə uyğun şəkildə müntəzəm təkrarlanan tarixi hadisələrdə axtarırdı.\nSonra, coğrafi cərəyanın nümayəndələri tarixi qanunlara - sosiologiya, antropologiya və hətta psixologiyanın qanunlarını da daxil edirdilər. Belə halda inkişaf prinsipi tarix fəlsəfəsindən uzaqlaşdırılır.\nÜmumiyyətlə, təbii mühiti, iqlimi, sabit və dəyişilməz hesab etmək olmaz. Burada dəyişikliklər bir qədər ləng olduğu üçün açıq müşahidə edilə bilməsə də, təbiət və cəmiyyətin qarşılıqlı əlaqəsi tarixi onu sübut edir ki, tarixdə coğrafi amilin rolu çox böyükdür. Təbii mühit cəmiyyətin inkişafının zəruri əsasını, müqəddəm şərtini təşkil edir. Tarixi prosesin baş verə bilməsi üçün əhali ilə yanaşı təbii mühitin də olması çox vacibdir. Qeyd edək ki, K.Marks «Kapital» əsərində coğrafı şəraiti tarixi hərəkatın «imkanı» adlandırmışdır. Bu o deməkdir ki, yalnız fəal tarixi amil (insan) həmin imkanı tarixi gerçəkliyə çevirir. Coğrafi mühitin cəmiyyətin inkişafına passiv təsir göstərməsinə baxmayaraq, bu təsir, heç də, Boklun hesab etdiyi kimi, yalnız müəyyən dövrlər və ya Avropa və Amerikanın qabaqcıl xalqlarında və həm də onların yaşadıqları müəyyən mədəniyyət pillələrində baş vermir. Əslində bu təsir fasiləsiz və əbədidir. Bir çox minilliklər bundan əvvəldə olduğu kimi indi də qızmar günəş, şimalın soyuğu insanlara böyük təsir göstərir.\nTəsərrüfat, iqtisadi baxımdan Yer kürəsinin insan tərəfindən mənimsəniməsi artdıqca cəmiyyət ilə təbiətin qarşılıqlı əlaqəsi və asılılığı daha da güclənir. Buna görə də bəşəriyyətin gələcəyi naminə təbii mühitin qorunması zəruri olur.\nMüasir şəraitdə sosial-ekoloji mühitin vəziyyəti əvvəlki dövrlərdə olduğundan daha çox narahatlıq doğurur. Ətraf mühitin qorunmasına qayğı göstərmək hazırda ən mühüm siyasi və sosial problemlərdən birinə çevrilmiş, qlobal xarakter almışdır. İndi ekoloji böhran digər qlobal problemlər ilə vəhdətdə çıxış edərək, beynəlxalq həyata əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir, bəşəriyyətin gələcək mövcudluğunu ciddi təhlükə altına alır. Bu təhlükə haradan irəli gəlir?\nHər şeydən əvvəl göstərilməlidir ki, hazırda insan fəaliyyəti öz miqyasına görə planetar hadisəyə çevrilmişdir. Bu fəaliyyətin hüdudları durmadan artır və getdikcə qeyri-məhdud xarakter alır. İnsan fəaliyyəti təkcə biosferanı əhatə etməklə məhdudlaşmır, o tədricən kosmik fəzanı da qavramaqdadır. Digər tərəfdən bizi əhatə edən biosferanın indiki məhsuldarlıq imkanları ilə ictimai inkişafın artan tələbatı arasında ziddiyyətlər durmadan kəskinləşir. Onların həll edilməsi üçün isə cəmiyyətin malik olduğu elmi-texniki potensialı, habelə insanların təsərrüfat iqtisadi fəaliyyətini məqsədyönlü surətdə istiqamətləndirmək tələb olunur.\nNəhayət, müasir dövrdə bəşəriyyəti əhatə edən təbii mühitdə mənfi istiqamətdə baş verən dəyişikliklər insan ilə ətraf mühit arasında tarixən qərarlaşmış olan müvazinəti getdikcə daha çox pozur. Nəticədə dünyanın hər yerində dərin ekoloji böhran təhlükəsi yaranır.\nMüasir elmi-texniki inqilab da cəmiyyət ilə təbiət arasındakı münasibətlərdə ciddi dəyişikliklər yaradır. Belə ki, müasir elmi-texniki inqilab şəraitində sürətlə genişlənməkdə olan istehsal fəaliyyəti biosferaya, bütövlükdə təbii mühitə mənfi planda təsir göstərən qüdrətli amilə çevrilir. Elm, texnika inkişaf etdikcə texnosfera ilə biosfera arasındakı ziddiyyətlər kəskinləşir. Müasir texniki vasitələr və intensiv texnologiya şəraitində, insanların təbiətə müdaxiləsi durmadan artır, təbiətin sərvət mənbələrindən ölçüyə gəlməz dərədəcədə istifadə etmək imkanı yaranır. Lakin təbiətin «istismar» edilməsi gücləndikcə bir tərəfdən cəmiyyət inkişaf edirsə, digər tərəfdən gələcək nəsillərin həyat fəaliyyətinin təbii əsaslarının məhv edilməsi üçün təhlükə yaranır.\nEkoloji böhran təhlükəsi bizim respublikamızdan da yan keçmir. Azərbaycan keçmiş SSRİ miqyasında kimyalaşmanın mənfi təsirinə ən çox məruz qalan regiondur. Uzun illər ərzində torpağa verilən gübrələrin miqdarı müəyyən olunmuş normalardan çox-çox artıq olmuşdur. Bu, torpağın korlanması, ətraf mühitin və suyun çirklənməsi ilə nəticələnmişdir. Bir çox iri kimya obyektlərinin fəaliyyət göstərdiyi Sumqayıtda ekoloji böhranın göstəriciləri yolverilməz həddi aşıb keçmişdi. Qəbələ RLS-nın fəaliyyəti respublikamızın şimal-qərb zonası rayonları üçün əsl təhlükə mənbəyinə çevrilmişdir. Uzun müddət ərzində Ermənistanın ərazi iddiaları, uydurma Dağlıq Qarabağ problemi, ölkəmizin ərazisinin beşdən birindən çoxunun işğal olunması burada ekoloji vəziyyətə ağır zərbə vurmuşdur. Müstəqillik əldə etdikdən sonra Azərbaycanda ekoloji təhlükənin aradan qaldırılması və ətraf mühitin təmizlənməsinə dair uzunmüddətli proqram həyata keçirilir.\nGörkəmli rus alimi V.I.Vernadski təbiət və cəmiyyətin qarşılıqlı fəaliyyəti nəticəsində yaranmış, biosferin davamı olan noosferdən bəhs edərək yazırdı: insan öz fəaliyyəti nəticəsində biosferin yeni, geoloji vəziyyətini, yeni, mədəni, biokimyəvi enerjini, yəni noosferi yaradıb. Biosfer və onun obyektləri haqqında olan elmlər (təbii, humanitar, texniki) -milyonlarla yeni-yeni faktları tapıb sistemləşdirir. Bu vəziyyət XV-XVII əsrlərdə yaranaraq, indiyə qədər sürətlə davam edir. Nəticədə biosferdə yeni vəziyyət - noosfer (ağıl sferi, sahəsi), baş verir.\nVernadski qeyd edirdi ki, biosferin əsası - canlı təbiətdir. Canlı maddələr və cansız materiya arasında bir uçurum var. Canlı maddə sərbəst enerjinin daşıyıcısı və yaradıcısıdır; bu enerji - biokimyəvi xarakter daşıyır, bütün biosferi əhatə edir və demək olar ki, onun tarixini müəyyən edir. O, kimyəvi elementlərin miqrasiyasnı yaradır, onun həcmini, geoloji əhəmiyyətini göstərir.\nCanlı maddələri əhatə edən hüdudlar daxilində son 10 min ildə bu enerjinin yeni forması yaranmış və sürətlə artmaqdadır. Homo-sapiens nəslinin fəaliyyəti, adi, canlı maddənin biokimyəvi enerjisinin təsirindən çox-çox kənarlara çıxaraq, kimyəvi elementlərin yeni miqrasiyasına səbəb olmuşdur. Vernadski bunu insan mədəniyyətinin enerjisi adlandırırdı; məhz bu enerji noosferi yaradır, o, orqanizmlərin psixiki fəaliyyəti ilə bağlıdır. Beynin inkişafı nəticəsində yaranan ağıl biosferin noosferə keçməsinə səbəb olmuşdur. Bunun üçün bir neçə yüz milyon il vaxt lazım gəlmişdir.\nVernadski, I-ci və II-ci dünya müharibələrinin tarixi hadisələr ilə yanaşı, həm də geoloji hadisələr olduğunu subut etməyə çalışmışdır. O, qeyd edirdi ki, tarixçilər, digər humanitar elmlərin nümayəndələri, bəzən də bioloqlar -biosferin qanunları ilə hesablaşmır, insanın, sərbəst yaşayan, hərəkət edən, öz tarixini yaradan bir varhq olduğunu göstərirlər. Əslində isə insan təbiətdən ayrılmazdır, qidalanmaq, nəfəs almaq zərurəti - bunu sübut edir. Nəzərdə tutaq ki, biosfer anlayışını ilk dəfə olaraq Lamark (XIX əsr) istifadə etməyə başlamışdı.\nHəyat - kosmik hadisədir. Yer üzündəki canlı həyat onun çəkisinin cüzi bir hissəsini təşkil edir; təkamül prosesi yalnız canlıya aiddir, özü də müəyyən istiqamət üzrə gedir, bunun antropogenezə doğru getməsini bir çox alimlər təsdiqləyirlər. Hal-hazırda tarixi proses insan fəaliyyəti ilə müəyyən olunur, bəşəriyyət, insan nəsli, qüdrətli geoloji amilə çevrilmişdir. Odur ki, biosferin də, insanın xeyrinə qurulması problemi artıq həll olunmaqdadır.\nV.Vernadski ilə yanaşı «noosfer» ideyasını qəbul və inkişaf etdirənlərin sırasında E.Le-Rua və T.de Şardeni də göstərmək lazımdır.\nT.de Şarden, antropoloji problemlərə toxunaraq, qeyd edirdi ki, insan təbiətdən ayrılandan sonra öz qarşısına təbiəti fəth etmək məqsədini qoyur. Fərdləşmə- istər ayrı bir şəxsiyyət, istər millət və ya irq səviyyəsində - noosferin həqiqi miqyasını bizdən gizlədir, yer üzündə ruhun əmələ gəlməsinin bioloji izahı yolunun qabağını kəsir. Məsələ bundadır ki, dünyanın bütün elementləri bir-birinə təsir göstərir, müdaxilə edərək, öz «radial qüvvələrini» cəm edirlər. İnsanlarda belə təsir daha güclüdür (sosiallaşma). Buraya təşkilatın «tanqensial enerjisini» də əlavə etmək lazım gəlir. Yer səthinin dairəvi, yumru olması biosferin inkişafı üçün çox əhəmiyyətli olmuşdur. İnsan nəsli dalğavari şəkildə Yer üzündə yayılmağa, inkişaf etməyə başladı, ərazi məhdudluğu onu yığcam formada fəaliyyət aparmağa vadar edir. İnsanın şüuru oyanır, genişlənir, təsiretmə radiusu artır, əmək bölgüsü, istehsal vasitələrinin inkişafı, nəqliyyat və rabitənin yaranması bu imkanları daha da artırır, eqosentrist idealları puç edir. «Hər kəs özü üçün» prinsipi yox, hamının bir istiqamətdə inkişafı və mənən yeniləşməsi baş verir. Geniş üfüqlü gələcəkdə biz yalnız bəşəriyyəti, onun tərəqqisini görməliyik.\nTeyar de Şarden insan nəslinin bütövlüyündə kosmik kökləri də görür (məkan-zaman baxımından). Onun fikrincə, bk birliyin fiziki əsası da var. Söhbət, fərdi reallıqla yanaşı olan kollektiv reallıqdan gedir. İnsanın xüsusi əlaməti isə - onun ruhu, özünüdərki və fəaliyyətıdir. Daha sonra burada elmi qeyd etmək lazımdır. Elm - insan ilə əkizdir. Düşünmək - dünyanı qeydə almaq yox, həm də ondakı bütövlülük əlamətini aşkarlamaq deməkdir. Şarden göstərirdi ki, kollektiv təfəkkür, adamlara irəliyə doğru addımlamağa kömək edir; alimlərin ən böyük arzusu isə -təkamülün hərəkətverici qüvvəsi olan əsas enerjini tapmaqdır.\nDüşünən hissəciklər olan insanların canlı birləşməsi suprareallığı, meqasintezi yaradır. Onu düşündürən belə bir universum, noosfer, fövqəl şüurdur. Burada iki proses gedir - bir-birindən uzaqlaşma və eyni zamanda, kütləviləşmə; bunların qarşısmı almaq üçün dünyanın dəyişilməz, universal mahiyyətini - yəni enerjini, yeni Allahı tapmaq lazımdır. Kollektivə, universuma doğru irəliləyərək, biz təkamülün kulminasiyasına (son həddinə) hansısa ali şüur səviyyəsində nail ola bilərik. Omeqa nöqtəsində qovuşan məkan və zaman insaniləşir, fövqəlinsaniləşir, burada universum və fərdlər bir-birinə qovuşur. Noogenezin nəticəsində Omeqada şüurun sintezi, konverqensiyası gedir.\nTəbiət və cəmiyyətin vəhdətini həm də müasir dövrdə yaranmış ekoloji böhranda görmək olar. Sivilizasiya insan cəmiyyətini hara aparır? Bu suala A.Peççei «İnsani keyfiyyətlər» adlı məruzəsində cavab verməyə çalışır. «Roma klubunun» başçısı A.Peççei müasir dövrün ekoloji fəlakət qorxusundan yazaraq, qeyd edir ki, sənaye, elmi və texniki inqilablar sivilizasiyarın qarşısında bir sıra problemlər yaradır. Əhalinin sürətlə artması, fövqəldövlətlər və geridə qalmış ölkələr arasında uçurumun dərinləşməsi, elmi-texniki inqilabın gözlənilməz sosial nəticələri insan nəslini böyük bir seçim qarşısında qoyur: özünüməhvə doğru getməli və ya arzu və istəkləri ödəmək üçün tam şərait yaratmalı.\nPeççeiyə görə sürətlə silahlanmanın artması, meşələrin qırılması və digər faktlar sübut edir ki, insan, dünyaya özünün gətirdiyi yeniliklərlə uzlaşa bilməsə, öz insani keyfiyyətlərini təkmilləşdirməsə, sivilizasiyanın nəhəng potensialından faydalı şəkildə istifadə edə bilməz. O, uzun illər bu problem üzərində düşündüyünü qeyd edərək, yazır ki, mədəni təkamül, dəyişikliklər insan həyatını dəyişdirə bilər; bunun üçün insan qlobal məsuliyyət hiss etməli, öz hərəkətlərinin nəticələrini qiymətləndirməyi bacarmalıdır.\nİnsanlarda bu qabiliyyət və imkanları uzun illər boyu formalaşdırmaq lazımdır. Hazırda vəziyyət gərgindir, insan nəslinin gələcəyi böyük şübhə altındadır. İnsanı dəyişdirə biləcək Yeni Humanizm yaradılmalı, bu Humanizm inqilabi xarakter daşımalı, yaradıcı və cazibədar olmalıdır. İnsan nəslinin keyfiyyət və qabiliyyətlərini əsaslı şəkildə dəyişdirmək (yaxşılaşdırmaq!) lazımdır. Yeni Humanizmin başlıca keyfıyyətləri - qloballıq hissi, ədalətə məhəbbət və zorakılığa qarşı dözümsüzlük olmalıdır. Bu məqsədlərin öhdəsindən gəlmək üçün insanı, onu bütün imkanlarını öyrənmək lazımdır, çünki həm problemlərin mənbəyi, həm də ümid və arzularımız - insanın özüdür. Nədənsə insan varlığının yalnız maddi, bioloji tərəfləri öyrənilir!\nDigər bir vacib məsələ - insan nəslinin bütövlüyü və dünyanın vahidliyi məsələsidir. Mədəni və siyasi rəngarənglik insan cəmiyyətini daha zənginləşdirir, inteqrasiya, qarşılıqlı asılılıq elə artıb ki, yaşamaq üçün yalnız birləşmək və inkişaf etmək lazımdır. Sistemlilik konsepsiyası - qloballığın ifadəsi və nəticəsidir. Qloballığın digər aspekti də vardır -öncəgörmə (qabağı görmə), layihələndirmə. İnsan, öz gələcək məqsəd və vəzifələrini çox aydın təsəvvür etməlidir, özü də bu bütöv kainat, məkan miqyasında olmalıdır.\nHazırda beynəlxalq münasibətlər miqyasında xalqların qarşılıqlı asılılığı durmadan artır. Bu mənada təkcə milli maraqlara qapanmaq insanların xilası yolunda başlıca əngəldir. Hərbi xərclər, diplomatiya, kəşfiyyat və digər xidmətlərin bürokratik aparatları - yerli hakimiyyətinin məhdud maraq və mənafelərinə xidmət edir. Peççei belə bir qənaətə gəlir ki, hər bir dövlətın, millətin, fərdin gələcəyi yeniləşməlidir. Bu yeniləşmə hər kəsin iştirakının dərəcəsindən asıhdır. Yalnız bu yolla ekoloji böhranı aradan qaldırmaq mümkündür.\nBepнадский B.H. Филocoфскиe мысли нaтypалистa. M., 1988, c.130-162.\nГлобалъныe npoблемы и oбщeчеловеческие ценности. M., 1990.\nMиp философии. M., 1991, h.II.\nMoиceeв H.H. Человек и ноосфepa. M., 1990.\nMoнтecкьe Ш. O дyxe законов. -Избp. npoизведения. M., 1955, c. 159-187.\nПeччeи A. Чeловечecкиe кaчecтвa. M., 1980, c, 117-228.\nPannonopт X. Философия истории. CПб, 1998.\nTeйяр де Шарден. Гимн Bceленнoй. // Утопия и утопическое мышление. M., 1991, c. 300-316.


Ev Siyasət Siyasi məhbus Elvin Abdullayevin doğum günüdür\nBu gün siyasi məhbus, AXCP GK üzvü Elvin Abdullayevin doğum günüdür. O, 23-cü doğum gününü həbsxanada keçirir.\nAXCP Gənclər Komitəsinin üzvü Elvin Abdullayev 1993-cü avqust ayının 27-də Sumqayıtda anadan olub. 2001-ci ildə 249 nömrəli orta məktəbə gedib. 2010-cu ildə orta məktəbi bitirib və Azərbaycan Maaliyə İqtisad kollecinin Bank işi fakultəsinə daxil olub.\n2013-cu ildə kolleci bitirib Azərbaycan Pedoqoji Universitetin tarix fakultəsinə qəbul olub. İkinci kurs tələbəsi olan Elvin Abdullayev “facebook”da hökuməti tənqid edən statuslarına görə 2015-ci ilin yanvar ayının 8-də siyasi sifarişlə həbs olunub.\nCinayət Məcəlləsinin 234.4.3 (külli miqdarda narkotik satışı) maddəsilə ittiham olunan gənc fəal iyunun 1-də Bakı Ağır Cinayətlər Məhkəməsinin hökmü ilə 6 il azadlıqdan məhrum edilib. Elvin Abdullayev məhkəmədə son sözündə deyib:\n“Bu mənim son sözüm deyil. Son söz tanrı dərgahındadır. Mən xoşbəxtəm, mən qalibəm. Bu mənim diktator üzərində qələbəmdir, çünki siyasi məhbusam. Bu ədalətsizliklərin hesabı sorulacaq. Mən heç nəyə görə peşman deyiləm. Çünki cinayət törətməmişəm. Əsl cinayətkarlar oturub vəzifələrdə”.\nXatırladaq ki, Elvin Abdullayev 2015-ci ilin iyunun 1-i Cinayət Məcəlləsinin 234.4.3 (külli miqdarda narkotik satışı) maddəsilə ittiham olunan gənc fəal iyunun 1-də Bakı Ağır Cinayətlər Məhkəməsinin hökmü ilə 6 il azadlıqdan məhrum edilib. 2016-cı ilin oyun ayının 22-sində E. Abdullayevin kasassiya şikayətinə baxan məhkəmə Ağır Cinayətlər Məhkəməsinin çıxardığı qərarı dəyişib.\nQərara əsasən, E. Abdullayevin ittiham olunduğu 234.4.3-cü (külli miqdarda narkotik vasitə əldə etmə, saxlama, satma, daşıma, göndərmə) maddəsinin 234.1-ci (satış məqsədi olmadan narkotik vasitə əldə etmə) maddəsinə tövsif edilib. Onun cəzası 6 ildən 2 il 6 aya endirilib.\nƏvvəlki məqaləABA rəhbəri manat kartlarından dollar çıxarılması üçün komissiyanın artırılmasına bəraət qazandırır\nNövbəti məqalədəRusiya Türkiyəyə çarter uçuşlarını bərpa edir\nSiyasi fəal Mahmud Bilgin Amerikanın Səsi ilə söhbətdə İran Azərbaycanında həbs edilən türk fəalların müdafiəsi istiqamətində göstərilən fəaliyyətlərin yetərli olmadığını vurğulayır. O deyir ki,...\nABŞ-da bir günə 91 min yoluxma təsdiqlənib\nBundan əvvəl oktyabrın 23-də 84 mindən artıq yoluxma rekord qırmışdı Son 24 saat ərzində Birləşmiş Ştatlarda yeni koronavirusa rekord – 91 mindən çox yoluxma qeydə...


Tofiq Yaqublunun qızı keçirdikləri qəzanı anlatdı » "Dünya" informasiya agentliyi\nTofiq Yaqublunun qızı keçirdikləri qəzanı anlatdı\nTarix: 22-01-2014, 08:38 | Çap et\nKeçirdikləri qəzanın şokundan hələ də çıxa bilməyən Nərgiz Yaqublu hadisənin necə baş verdiyini musavat.com-a danışıb: "Hər şey bir anda oldu. Xənəgə kəndinin ərazisindəydik. Hər yer duman idi. Biz də Bakıya tez çatmalıydıq ki, mən məhkəmədən reportajı yazıb, hazırlayım. Kiçik bir körpü vardı, onu keçdiyimiz yadımdadı. Lakin qəfildən yol kənarındakı baryerlərə dəydik və onun üzərindən çox da yüksək olmayan dərəyə düşdük. Bir ağaca dəyib, dayandıq. Hadisə anında kimsənin səsini çıxartmasına da imkan olmadı. Ağaca dəyən kimi, maşın tüstüləndi. Arxamızca gələn maşında "Azadlıq Radiosu"nun müxbirləri varmış. Onlardan da arxada “İsmayıllı işi”ndə həbs olunan dustaqların yaxınlarını geri qaytaran avtobus gəlirdi. Onlar bizim kim olduğumuzu bilmədən yardıma qaçdılar. Sonra bildilər ki, bizik. Əvvəl anamla məni və Xalid bəyi (vəkil Xalid Bağırov- Red.) çıxartdılar. Vəkil də onlarla birlikdə Çingiz Əlini maşından çıxartdı. Hamı düşünürdü ki, maşın indicə partlayacaq... Daha sonra rayondakı müsavatçıları da aradıq, onlar da təcili yardım maşınları ilə gəldilər. Çingiz bəyin durumu çox ağır idi. Maşınlardan biri ilə onu, digəri ilə anamı xəstəxanaya çatdırdıq. Hazırda anamla mən palatadayıq. Anamın ciddi ağrıları var. Lakin həkimlər deyir ki, həyatına təhlükə yoxdur. Mənim də kiçik əziklərdən başqa, problemim yoxdur. Lakin Çingiz bəyin durumu olduqca ağırdır. Həkimlər deyir ki, qarşıdakı saatlar kritik saatlardır. Müsavat rəhbərlərindən Arif Hacılı buradadır. İsmayıllının müsavatçıları, demokratik düşərgənin təmsilçiləri də burdadır”.\nTofiq Yaqublunun ailəsi avtomobil qəzasına düşüb\nSürücü idarəetməni itirib və maşını yol kənarındakı ağaca çırpıb\nYanvarın 21-də Müsavat başqanının müavini Tofiq Yaqublunun ailəsi Şəki məhkəməsindən geri - Bakıya dönərkən avtomobil qəzasına düşüb. Hadisə yerində olan "Azadlıq" radiosunun müxbirinin verdiyi məlumata görə, qəza İsmayıllı rayon mərkəzinin 5 kilometrliyində, Xanagah kəndi ərazisində baş verib: «Duman olduğundan sürücü idarəetməni itirib və maşını yol kənarındakı ağaca çırpıb». Tofiq Yaqublunun həyat yoldaşı Maya Yaqublu ilə sürücü Çingiz Əli İsmayıllı rayon xəstəxanasına yerləşdirilib. Vəkil Xalid Bağırov isə burnundan yüngül yaralanıb. Tofiq bəyin qızı, "Yeni Müsavat"ın müxbiri Nərgiz yaqublu da yüngül xəsarət alıb.\nYanvarın 21-də Şəkidə İsmayıllı hadisələri zamanı həbs olunanların növbəti məhkəməsi keçirilib. Tofiq Yaqublu ötən il yanvarın 23 və 24-də İsmayıllıda baş vermiş aksiyalar zamanı ictimai qaydanı pozmaqda və vətəndaşları iğtişaşlara təhrik etməkdə təqsirləndirilir.


Səhiyyə naziri Oqtay Şirəliyev Kuba nümayəndə heyətini qəbul edib » Tibbqazeti.az\nSəhiyyə naziri Oqtay Şirəliyev COVID-19 pandemiyası ilə mübarizəyə dəstək məqsədilə Kubadan gələn tibb heyətinin rəhbəri professor Dalsi Torres Avilla və Kubanın Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Alfredo Nieves Portuondo ilə görüşüb.\nSəhiyyə Nazirliyinin mətbuat xidmətindən verilən məlumata görə, nazir Oqtay Şirəliyev Azərbaycanın COVID-19 pandemiyası ilə mübarizə və müalicə üsullarından danışaraq, ölkədəki səhiyyə vəziyyəti haqqında məlumat verib, bildirib ki, bu sahədə əldə olunan nailiyyətlər ölkə başçısı İlham Əliyevin səhiyyənin inkişafına göstərdiyi diqqət və qayğının nəticəsidir. Nazir çıxışında kubalı həkimlərin müalicə üsulları və istifadə olunan dərman vasitələri ilə bağlı müsbət nəticələrin əldə olunduğunu xüsusilə vurğulayıb.\nKuba tibb heyətinin rəhbəri, professor Dalsi Torres Avilla çıxışı zamanı Azərbaycanda xəstəxana-müalicə infrastrukturu barədə təəssüratlarından danışıb. Heyət rəhbəri bildirib ki, həkim və orta tibb işçisi potensialının kifayət qədər olması təqdirəlayiq haldır. Bunun yalnız koronavirus xəstələrinin deyil, digər xəstəliklərin də müalicəsinə böyük təsiri olduğunu bildirən Dalsi Torres Avilla kubalı həkimlərin ixtiralarının koronavirus infeksiyasının müalicəsində effektiv təsirlərinin olduğunu da vurğulayıb.\nGörüşdə səhiyyənin digər sahələrində də gələcəkdə əməkdaşlığın məqsədəuyğunluğu xüsusi qeyd edilib.шаблоны для dle 11.2


Kişilərə heç vaxt bu sözləri deməyin » Joy.az - Bizimlə daha rəngarəng\n4 Mart 2015SmilerSevgi8 5077\nƏgər sevgiliniz qapalı, sakit biridirsə, onu belə də qəbul edin. Sən əyləncəni sevirsən, o isə fərqlidir. Ancaq bu, onun əylənə bilmədiyi anlamına gəlmir. "Sən darıxdırıcı və utancaqsan" deməzdən əvvəl iki dəfə düşünün. Bunu desəniz, heç vaxt sizi görmək istəməz. Bundan başqa bu insanlar çox yaxşı həyat yoldaşı olur.\n24 İyul 2016 14:14\ninsanlari almaqa calismaqdan omur tukendi\nBunlari bilimirdim. Xebere gore tesekkurler\nGul Beyaz Atasoy\n16 Mart 2016 00:32\n14 İyun 2015 20:08\nhe en zehlem getdiyim sozlerdi.amma Bax, o qız necə möhtəşəm görünür! sozu yox\naaa biz arada oturub sohbet eliyende qeweng qiz kecende deyirem bax nr qeweng qizdi dememek lazimmiw\nAma o demirki he qewengdi)))))\n4 Mart 2015 14:09