İnformasiyaların çoxaldığı, texnologiyaların gücləndiyi bir zamanda cəmiyyətin inkişaf tendensiyalarına münasibət dəyişir. Tolerant olmaq, informatlaşma mühitində fəaliyyət göstərmək, informasiya cəmiyyətinin fəal üzvünə çevrilmək, kommunikativ bacarıqlara yiyələnmək, ən başlıcası, təfəkkür mədəniyyətinə sahib olmaq, kreativ keyfiyyətləri əxz eləmək qloballaşan dünyada hər kəs üçün həyati tələbata çevrilir. Elə bu səbəbdən də sosial fenomen olan təhsil insanların həyatının ayrılmaz hissəsi kimi onların ehtiyaclarına uyğun qurulmaqla yeni bir müstəvidə formalaşmağa başlayır. Dünyanın, demək olar ki, bütün ölkələrində təhsil inkişaf etdirilir, onun həyati tələbat kimi daimi yeniləşməsi istiqamətində tədbirlər həyata keçirilir. Təhsil humanist və humanitar missiyasını daim insanlara xidmət göstərmək və onların inkişafı naminə özünü yeniləşdirməklə yerinə yetirir.\nBu gün ölkəmizin ictimai həyatında, o cümlədən təhsilində baş verən dəyişikliklər qlobal dünyanın ümumi tələbatından irəli gəlməklə yanaşı, müstəqil Azərbaycanda inkişafyönümlü fəaliyyətlərin nəticəsi kimi meydana çıxır. Əldə olunmuş nailiyyətlər ölkədə aparılmış sosial-iqtisadi sahədə siyasətin məqsədəuyğun şəkildə həyata keçirildiyini aydın göstərir. "Azərbaycan 2020: gələcəyə baxış" İnkişaf Konsepsiyasında qeyd olunduğu kimi, "Son illərdə nəzərəçarpan nailiyyətlərin əldə olunması da bilavasitə ölkəmizin modernləşdirilməsinə istiqamətlənmiş sosial-iqtisadi siyasətlə bağlıdır". Respublikamızın müstəqillik illərində bütün sahələrə aid fəaliyyətlərin təhlilinə, eləcə də inkişaf perspektivlərinə həsr olunmuş bu sənəddə təhsil sisteminə də münasibət bildirilir, onun irəliləyişlər əldə etdiyi göstərilir. Qeyd olunur ki, "Təhsilin məzmunca yeniləşməsinə istiqamətlənmiş islahatlar aparılmış, Azərbaycan təhsilinin Avropa təhsil məkanına inteqrasiyası istiqamətində əhəmiyyətli addımlar atılmışdır".\nLakin bütün bunlar qlobal dünyanın inkişaf sürəti baxımından, eləcə də cəmiyyətin mühüm göstəricisi olan əmək bazarının tələblərinə uyğun olaraq yenidən nəzərdən keçirilməli, boşluqlar aradan qaldırılmalıdır. Bu mənada Respublika Prezidenti İlham Əliyevin 2013-cü il oktyabrın 24-də təsdiq etdiyi "Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası" ölkəmizdə yeni təhsil sisteminin qurulması və bu məqsədlə təhsil islahatlarının uğurla davam etdirilməsi baxımından sosial-iqtisadi əhəmiyyətli sənəd kimi dəyərləndirilir, orada təhsilin bütün pillələri ilə yanaşı, şəxsiyyətin formalaşmasını bir vəzifə kimi qarşıya qoyan ümumi təhsilin yeni müstəvidə inkişaf istiqamətləri müəyyənləşdirilir.\n12 illik məktəbə doğru\nDünyanın təhsil təcrübəsində ümumi təhsil quruculuğunda onun müddətinin müəyyən olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyan problemlərdən biri hesab edilir. Ona görə də ümumi təhsilin müddəti müxtəlif ölkələrdə müxtəlif cür müəyyələşdirilir.\nBu o deməkdir ki, ümumi təhsilin müddətinin konkret olaraq müəyyənləşdirilməsi spesifik xarakter daşıyır və yerli şəraitə uyğunlaşdırılır. Burada yerli şəraitin xüsusiyyətləri, araşdırmaların nəticələri əsas götürülür. Azərbaycanda da ümumi təhsilin müddətinə ayrı-ayrı zamanlarda müxtəlif yanaşmalar olmuşdur: onun bir vaxtlar 10, sonralar 11 illik sistemləri tətbiq olunmuş və bu gün də 11 illik sistemdən istifadə edilməkdədir. Dövlət Strategiyasında göstərildiyi kimi, Azərbaycan ümumi təhsili 12 illik sistemə keçidin astanasındadır. "10 illik icbari ümumi orta təhsil və 2 illik tam orta təhsil modelinə mərhələli şəkildə keçidi təmin etməklə, 12 illik ümumi təhsil sisteminin yaradılması" strateji tədbirlərdən biri kimi nəzərdə tutulmuşdur. Təbii ki, burada başlıca missiya ümumi təhsilin koqnitiv (idraki) xarakterini gücləndirməkdən, digər pillələrlə yanaşı, onun da beynəlxalq təcrübəyə uyğunlaşdırılmasından ibarət olacaqdır. Bu zaman başlıca şərt kimi ölkəmizdəki təhsil şəraiti, vəziyyət əsas götürüləcəkdir.\nDövlət Strategiyasında "məktəbə hazırlıq təhsilinin (1 il) icbariliyinin təmin olunması" müasir zamanda yeni yanaşma tərzi kimi özünəməxsus mahiyyət və məzmun daşıyır. Ümumi icbari təhsil qurularkən onun nəzərə alınması mühüm bir vəzifə kimi meydana çıxır. İcbari təhsilin müddətinin 1 il uzadılması şagird şəxsiyyətinin formalaşdırılmasında, davamlı təhsil üçün zəruri bünövrənin qoyulmasında xüsusi əhəmiyyəti olan amil kimi çıxış edir.\nÜmumi təhsilin "tam orta təhsil səviyyəsində təhsil müəssisələrinin müxtəlif istiqamətlər üzrə bölünməsi" də strateji tədbirlərdən biri kimi nəzərdə tutulur. Hesab edirik ki, burada humanitar ↔ təbiət ↔ riyaziyyat ↔ incəsənət, yaxud humanitar ↔ təbiət ↔ riyaziyyat ↔ incəsənət istiqamətlərində struktur komponentlərindən istifadə etmək mümkündür. Bütün hallarda tam orta təhsil özündən əvvəlki səviyyə ilə müqayisədə diferensial olması, fundamental xarakter daşıması ilə fərqlənir. Cəmiyyətin ali təhsil almaq məqsədindən irəli gələn maraqlarını təmin edir. Belə olduğu təqdirdə müasir dövrümüz üçün az qala ümumi təhsilə alternativ kimi yaranmış repetitorluq tədricən zəifləyərək sıradan çıxa bilər.\n12 illik təhsil sisteminin yaradılmasında onun infrastrukturunun müəyyənləşdirilməsi vacib şərt hesab edilir. Səmərəli infrastrukturun qurulmasında ölkənin sosial-coğrafi şəraitinə uyğun məktəb şəbəkəsinin, eləcə də müvafiq normaların, standartların, praktik əhəmiyyət daşıyan prosedur qaydaların hazırlanması faydalı hesab edilir. Yeni infrastruktur müvafiq maddi-texniki, tədris bazasının yaradılmasını mühüm şərt kimi qarşıya qoyur. Təcrübələr onu göstərir ki, 12 illik təhsil üçün yeni infrastrukturun məqsədyönlü formalaşdırılması qabaqlayıcı sosial-pedaqoji tədbirlərin hazırlanmasını və həyata keçirilməsini tələb edir.\nSəriştə əsaslı standartlar\nDünyanın təhsil tarixində məktəblər həmişə humanist bir missiya daşımışdır. Onlar insanı formalaşdırmaq, inkişaf etdirmək kimi müqəddəs bir vəzifəyə qulluq etmişdir. Zaman-zaman cəmiyyətin ehtiyacları dəyişdikcə məktəblərə olan tələblər də yeniləşmiş, başqa mahiyyət kəsb etmişdir. Uzun illər hafizə məktəbi insanların xidmətində olmuş, əsrlər boyu onların inkişafını şərtləndirmişdir. Yaddaş məktəbinin mahiyyətində akademik biliklər vermək, şagirdləri öyrəndiklərinin həcminə görə dəyərləndirmək üstün yer tutmuşdur. Bu gün sosial mühit dəyişmiş, insanların düşüncə, idrak bacarıqlarına, yaradıcılıq qabiliyyətlərinə ehtiyac yaranmışdır. Aparılmış psixopedaqoji araşdırmalarda da bu problemlə bağlı müasir dövr üçün diaqnostik əhəmiyyət daşıyan nəticələrə gəlinmişdir. Belə ki, müasir dövrdə məktəbin, bütövlükdə təhsilin funksiyası dəyişir. Bu gün "şagirdlərin əqli inkişafı məktəbin başlıca sosial funksiyalarından biri kimi qiymətləndirilir" (Ə.Ə.Əlizadə. Müasir Azərbaycan məktəbinin psixoloji problemləri. Bakı, Pedaqogika, 2004, səh.9). "Müasir təhsil konsepsiyası ənənəvi didaktik sistemdən fərqli olaraq koqnitiv strukturların inkişafı problemini sadəcə olaraq hafizə məkanında deyil, yeni psixoloji məkanda - təfəkkür və hiss məkanında həll edir" (Ə.Ə.Əlizadə. İdrak prosesləri və hisslər. Psixopedaqoji məsələlər. Bakı. 2006, səh.263).\nMüasir məktəbin şagirdlərinin nailiyyəti kreativ bacarıqlarının səviyyəsi ilə ölçülür. Onların məntiqi, tənqidi, yaradıcı təfəkkürünün formalaşması inkişafyönümlülüyün mühüm atributu kimi çıxış edir. Qlobal dünyanın inkişaf etmiş ölkələrindən biri kimi Azərbaycanın məktəblərində bu keyfiyyətlərin olması məntiqəuyğun bir zərurət kimi özünü büruzə verir. Bu səbəbdən də "Azərbaycan 2020: gələcəyə baxış" İnkişaf Konsepsiyasında konseptual olaraq gələcəyin ümumtəhsil məktəbi barədə proqnostik müddəa irəli sürülür və onun həyata keçirilməsi üçün tədbirlər nəzərdə tutulur. "Şagirdlərin idrak fəallığını, ümumi inkişafını ləngidən mövcud "yaddaş məktəbi"ndən "təfəkkür və düşüncə məktəbi"nə keçidin təmin olunması məqsədilə sistemli tədbirlər görüləcəkdir".\nBu müddəa "Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası"nda müəyyən olunmuş beş strateji istiqamətin hər birinə şamil edilir. İstər təhsilin məzmununun yaradılmasında, yüksək nüfuzlu təhsilverənlərin yeni idarəetmə sisteminin formalaşmasında, istərsə də müasir tələblərə cavab verən təhsil infrastrukturunun və yeni maliyyə mexanizmlərinin hazırlanmasında təfəkkür və düşüncə məktəbinə keçidin izlənilməsi diqqətdə saxlanılır.\nMəlum olduğu kimi, artıq 2006-cı ildən ölkəmizdə Milli Kurikulum yaradılmış, onun ardınca fənn kurikulumları hazırlanaraq məktəblərimizin istifadəsinə verilmişdir. Eyni zamanda pedaqoji anlayış kimi təhsil kurikulumları barədə ümumi konseptual fikir formalaşmışdır. Bu fikirlər Təhsil Qanununda belə ifadə edilmişdir: "Təhsil Proqramı (kurikulum) - təhsilin hər bir pilləsi üzrə təlim nəticələri və məzmun standartlarını, tədris fənlərini, həftəlik dərs və dərsdənkənar məşğələ saatlarının miqdarını, pedaqoji prosesin təşkili, təlim nəticələrinin qiymətləndirilməsi və monitorinqinin aparılması sistemini özündə əks etdirən dövlət sənədi"dir. ("Təhsil haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu. Bakı, "Hüquq ədəbiyyatı" nəşriyyatı, 2009, səh.8). Azərbaycanda qəbul olunmuş mövcud kurikulum modelinə təhsilin məzmunu (standartlar), strategiyalar (pedaqoji texnologiyalar), qiymətləndirmə mexanizmləri daxil edilmişdir.\nDövlət Strategiyasında kurikulumlara pedaqoji anlayış kimi müraciət olunmuş, həyata keçiriləcək birinci strateji istiqamətin hədəfi kimi təhsilin bütün pillələri üzrə, o cümlədən ümumi təhsil üzrə kurikulumların inkişaf etdirilməsi qeyd edilmişdir. Bu gün ölkəmizdə yalnız məktəbəqədər və ümumi təhsil pillələrində inkişaf etmiş dünya ölkələrinin kurikulumlarına uyğun kurikulumların hazırlanması təcrübəsi vardır. Digər təhsil pillələrində də belə kurikulumların hazırlanması ciddi pedaqoji problem kimi həllini gözləyir.\nDövlət Strategiyasında strateji hədəflərdən birində "səriştə əsaslı ümumi təhsil standartları və kurikulumlarının hazırlanması" vurğulanır. Bu müddəada standart və kurikulumların ayrıca ifadə olunması, artıq kurikulum anlayışına bir sıra xarici ölkələrdəki kimi, yeni yanaşma tərzinin formalaşdığını göstərir. Standartların kurikulumların strukturundan çıxarılaraq təkmilləşdirilməsi və ayrıca təqdim olunması zərurətini meydana qoyur. Hər halda standartlara ayrıca obyekt kimi yanaşılması onun kurikulumlarla əlaqəsini inkar etmir. Əksinə, onlar arasında bağlılığa daha çox diqqət yetirildiyini qabarıqlaşdırır.\nQlobal dünyada təhsilə qoyulan ümumi tələblərdən biri də onun standartlaşdırılmasıdır. Bu, formalaşan və inkişaf edən şagird şəxsiyyətinin ardıcıl olaraq müşahidə edilməsi və istiqamətləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyan bir prosesdir. Artıq ötən əsrin 70-ci illərindən başlayaraq genişlənən bu sosial proses hazırda daha geniş vüsət almaqla ölkəmizin təhsil həyatında da tətbiq olunmaqdadır. Təcrübələr göstərir ki, yaranmaqda olan təfəkkür məktəbinin inkişaf etdirilməsi məhz bu amillə daha çox bağlıdır. Şagirdin deklorativ biliklər qazanmasından ta yaradıcı fəaliyyətdə təzahür edən qabiliyyətlərinə qədərki inkişaf yolunda hər səviyyənin müşahidə edilməsi məhz standartlara əsaslanmaqla mümkündür. Bu mənada təhsil standartları şagirdlərin inkişafına yönələn və bu inkişafın ardıcıl şəkildə müşahidə olunmasına imkan yaradan bir alət kimi çıxış edir. Təhsil standartları həm məzmuna, fəaliyyətə, həm də nailiyyətə aid olmaqla müxtəlif növdə təsnif olunur. Ölkəmizin Təhsil Qanununda qeyd olunur ki, "Dövlət təhsil standartları təhsilin məzmununu, idarə olunmasını, maddi-texniki və tədris bazasını, infrasturukturunu, təhsil verənlərin keyfiyyət göstəricilərini, hər bir təhsil pilləsində təhsilalanların bilik, bacarıq və vərdişlərinin səviyyəsini müəyyənləşdirir". ("Təhsil haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu. Bakı, "Hüquq ədəbiyyatı" nəşriyyatı, 2009, səh.14). Bu standartlar müəyyən dövrdə sabit qalmaqla sosial-pedaqoji əhəmiyyət daşıyır. Təhsil fəaliyyəti ilə məşğul olanların işinin nizamlanmasında özünün idarəetmə funksiyası ilə çıxış edir. İstər təhsil səviyyəsi, istərsə də ayrı-ayrı fənlər üçün müəyyən olunmuş bu standartlarda şagirdlərin sadəcə əldə edəcəkləri bilik və bacarıqlar deyil, onların şəxsiyyətini keyfiyyət cəhətdən müəyyən edən qabiliyyətlər ifadə olunur. Bunlar artıq müasir təhsil məkanında səriştələr (kompetensiyalar) kimi geniş şəkildə işlənməkdədir. Bu səriştələr şagirdlərdə idraki, hissi-emosional və psixomotor bacarıqlar əsasında formalaşır. Dövlət Strategiyasında Azərbaycan məktəblərinə bu baxımdan münasibət bildirilməklə, ilk növbədə, onun məzmununun səriştələrə əsaslanmaqla qurulmasının vacibliyi qeyd olunur. Göstərilir ki, "Son 30-40 il ərzində elmi-pedaqoji tərəqqi, innovasiyalar və modernləşdirmə nəticəsində praktik bilik və vərdişlərlə zənginləşməyən, sırf nəzəri xarakter daşıyan təhsil öz fundamental əhəmiyyətini itirməkdədir. Bu baxımdan təhsilin məzmununun formalaşmasında akademik biliklərlə yanaşı, praktik bilik və bacarıqların, səriştənin vacibliyi önə çəkilir. Səriştə əldə edilmiş bilik və bacarıqları praktik fəaliyyətdə effektiv və səmərəli tətbiq etmək qabiliyyətidir. O, şəxsin qazandığı bilik və bacarıqların konkret fəaliyyətinin nəticəsinə çevrilməsini təmin edir".\nBütün bunlar isə o deməkdir ki, yeni yaranan təfəkkür məktəbi şagirdlərin səriştəlilik səviyyəsini yüksəltməklə onlarda idraki qabiliyyətlər, hissi-emosional, psixomotor keyfiyyətlər formalaşdırmağı qarşıya ciddi vəzifə kimi qoyur. Bununla yanaşı, şagirdlərin yaşamağa, yaratmağa, kreativ fəaliyyətlə məşğul olmağa marağını artırır. Odur ki, Dövlət Strategiyasında "Səriştəyə əsaslanan şəxsiyyətyönlü təhsil məzmununun yaradılması" müəyyən olunmuş istiqamətlərdən biri kimi qeyd olunur.\nYeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, respublikamızda 1999-cu ildən başlanan təhsil islahatlarında şagird şəxsiyyətinin formalaşmasına yönəlmiş, onların mənafeyinə uyğun, milli və bəşəri dəyərlər əsasında yeni təhsil sisteminin yaradılmasına başlanılmış və bu sahədə xeyli təcrübə əldə edilmişdir. Ümumi təhsildə milli və fənlər üzrə standart və kurikulumların istifadədə olan nümunələri fikrimizi əsaslandırmaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Milli səviyyədə müəyyənləşdirilmiş ümumi nəticələr mahiyyət və məzmununa görə şagirdə yönəlməklə bu gün daha çox aktuallıq kəsb edən səriştələrdir. Artıq həmin səriştələrin hazırlanmasından xeyli vaxt keçir. Yeni təsdiq olunmuş Dövlət Strategiyasında həmin səriştələrin hazırkı dövr baxımından nəzərdən keçirilməsini, onların 12 illik ümumtəhsil məktəbinin strukturuna uyğun olaraq təkmilləşdirilməsini tələb edir. Azərbaycanda minimum standartların hazırlanması dövlət siyasəti kimi həyata keçirilir. Tam orta təhsil pilləsində təlimin istiqamətlər üzrə qurulması istər-istəməz həmin səviyyəyə aid standartların hazırlanması tələbini qarşıya qoyur. Bu gün X-XI siniflər üçün konkret istiqamətlərin müəyyən olunması, heç şübhəsiz, onların məzmununun hazırlanmasını stimullaşdıracaqdır. Həmin siniflərdə zəruri fənlərə aid və istiqamətlər üzrə səriştələrin, minimum standartların hazırlanması həyata keçəcəkdir.\nRespublikamızda təhsilin əsas məqsədi "Azərbaycan dövləti qarşısında öz məsuliyyətini dərk, xalqının milli ənənələrinə və demokratiya prinsiplərinə, insan hüquqları və azadlıqlarına hörmət edən, vətənpərvərlik və azərbaycançılıq ideyalarına sadiq olan, müstəqil və yaradıcı düşünən vətəndaş və şəxsiyyət yetişdirmək"dən ("Təhsil haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu. Bakı, "Hüquq ədəbiyyatı" nəşriyyatı, 2009, səh.8) ibarətdir. Ümumi təhsil bu məqsədin həyata keçirilməsi üçün üzərinə düşən missiyanı yerinə yetirir. Şagirdlərin ümumi təhsil üzrə zəruri bilik, bacarıq və vərdişlərə, eləcə də qabiliyyətlərə yiyələnmələrinə şərait yaradır. Bütövlükdə təhsil prosesinin şagird şəxsiyyətinə yönəlməsini təmin edir. İlk növbədə, bütün təhsil standartlarında şagirdlərin səviyyələr üzrə inkişafına qoyulan tələblər konkret olaraq öz ifadəsini tapır. Bu tələblər şagirdlərin bir şəxsiyyət kimi həm əqli və kommunikativ, həm də fiziki cəhətdən inkişafını əhatə edir.\nİlkin təcrübələr onu göstərir ki, ümumtəhsil fənləri təsadüfi, yaxud ənənələrə əsaslanmaqla seçilməməlidir. Burada sosial şərait, müasir dünyanın inkişaf səviyyəsi, cəmiyyətin tələbatları, ən başlıcası əmək bazarının ehtiyacları nəzərə alınmalı, şəxsiyyətin ayrı-ayrı keyfiyyətləri ilə bağlı bacarıqlarının formalaşmasında lazım olan zəruri bilik, bacarıq və vərdişlərə yer ayrılmalıdır. Bu mənada hər bir fənn müəyyən olunarkən onlara bir vasitə kimi yanaşılmalı, məzmun komponentlərinin inkişafetdirici xarakterdə olması diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır.\nYeni dərsliklərin yaradılması\nDövlət Strategiyasında yeni dərsliklərin yaradılmasına və tətbiq olunmasına səriştəyə əsaslanan şəxsiyyətyönümlü məzmunun yaradılmasının mühüm istiqamətlərindən biri kimi yanaşılır. Ona görə də ümumtəhsillə bağlı müddəalardan birində "Kurikuluma əsaslanan yeni dərsliklərin yaradılması, şagird və müəllimlərin müvafiq dərslik seçiminin təmin olunması" fəaliyyət strategiyasında başlıca vəzifələrdən biri kimi qeyd edilir. Təhsilin tarixi boyu dərsliklərin yaradılması həmişə ciddi pedaqoji problem kimi maraq doğurub, təhsilin məzmununu ifadə edən komponentlərdən biri kimi dəyərləndirilib. Zaman keçdikcə yeniləşməsinə ehtiyac duyulan mühüm pedaqoji obyektlərdən birinə çevrilib. Bu gün də təfəkkür məktəbinin kandarında dayandığımız bir məqamda dərslik probleminin həll olunması son dərəcə vacib olan bir məsələ kimi meydana çıxıb. Nəzərə alsaq ki, müstəqil Azərbaycanda ümumtəhsil məktəbləri üçün dərsliklərin yaradılması sahəsində vahid dövlət siyasəti həyata keçirilir (2005-ci ildə "Ümumi təhsil sistemində dərslik siyasəti" sənədi təsdiq olunmuşdur), eyni zamanda ölkədə dərsliklərin yaradılması sahəsində tarixi ənənələrə söykənən təcrübə vardır. Bundan əlavə, son dövrlərdə yeni təhsil proqramlarına əsasən müasir dərsliklərin hazırlanması istiqamətində xeyli empirik araşdırmalar aparılmış və nümunələr hazırlanmışdır. Bu, ötən islahatçılıq fəaliyyətində təhsilin məzmununun yaradılması baxımından əldə olunmuş nəticələrdən xəbər verir. Lakin dünyanın həyati bacarıqlarla zəngin intellektual təhsil sisteminin formalaşdığı bir zamanda bünövrəsini qoyduğumuz təfəkkür məktəbinin dərslikləri tamamilə yeni prinsiplərlə qurulmalı, informasiyaların, onun vasitələrinin bolluğu şəraitində özünün maraq effekti ilə fərqlənməli və şagirdin ən yaxın dostuna, müsahibinə çevrilməlidir. Təlim materiallarının ən zərurilərinin seçilməsində, şagirdlərin axtarıcılıq, müqayisə, ümumiləşdirmə, sistemləşdirmə, tətbiq etmə, yaradıcılıq bacarıqlarının stimullaşdırılmasında şagirdlər üçün ən doğma olan bir kitaba çevrilməlidir. Dərslik nəticələrə doğru gedən yolda müəllimin bələdçilik fəaliyyətini tamamladığından onun potensial imkanları səviyyəsində qiymət alır. Bu isə istər-istəməz mahiyyət etibarı ilə ölkə üçün konseptual olan bir vəsaitə bəzi subyektiv yanaşılmaların əmələ gəlməsinə gətirib çıxarır.\nBu gün dünyanın intellektual təhsil aləmində istifadə olunan müasir dərsliklərin öyrənilməsinə, Azərbaycan şəraitində istifadə oluna bilən, təfəkkür məktəbinin ehtiyac və tələbatlarına cavab verə bilən dərsliklərin elmi-pedaqoji əsaslarının araşdırılmasına ehtiyac vardır. Bu yanaşma tərzi həm dərsliklərin yaradılmasına, ondan istifadə olunmasına, həm də dərsliklər barəsində fikir mübadilələrinin müəyyən elmi-pedaqoji əsasda aparılmasına şərait yarada bilər. Belə bir prosesdə yaradıcı müəllimin rolu əvəzedilməzdir.\nYaradıcı müəllim amili\nMüəllim həmişə olduğu kimi, bu gün də məktəbdə əsas sima hesab olunur. Onun fəaliyyəti övladlarımızın təlim və tərbiyəsinə xidmət göstərməklə müqəddəslik missiyası daşıyır. Təhsil alan hər kəs özünün gələcəyini müəllimində axtarır. Bu mənada bəşəriyyətin tarixi boyu müəllimin cəmiyyətdə oynadığı rol dəyişmir. Lakin dövr yeniləşdikcə müəllimin funksiyalarına tələblər dəyişir. Qloballaşan dünyada təfəkkür məktəbinin müəllimi necə olmalıdır? Etiraf etmək lazımdır ki, təhsil islahatlarının həyata keçirildiyi müasir zamanda özünün yenilikçi fəaliyyəti, müasir təhsil texnologiyalarına yiyələnmələri ilə seçilən, müəllim müsabiqələrinin iştirakçısı olan, tədris resurslarının hazırlanmasında iştirak edən xeyli müəllimlər vardır. Onlar bizim dünənimizlə bu günümüzü, eləcə də sabahımızı uğurla əlaqələndirən, nəsillərin estafetinin ötürülməsində fəal iştirak edən müəllim kadrları kimi fəxarət yerimizdir. Lakin bu gün ölkəmizdə müəllim kadrlarına olan ehtiyacın ödənilməsi ilə bağlı həyata keçirilən tədbirlər, xüsusilə bu il respublika üzrə 3286 vakant yer üçün verilmiş elana əsasən 18782 sənədin təqdim olunması, müsabiqədə əlavə yerləşdirmə ilə birlikdə 1474 nəfərin keçməsi pedaqoji kadr hazırlığı, onun perspektivləri barədə düşünməyi tələb edir.\nTəhsil islahatına başlanıldığı vaxtdan 14 ilə yaxın bir müddət keçməsinə baxmayaraq ilkin müəllim hazırlığının məzmunu ilə ümumi təhsilin məzmunu və texnologiyaları arasında fərqlər hələ də qalmaqdadır. Bu vəziyyət müəllim hazırlayan təhsil müəssisələrindəki pedaqogika və metodikalar üzrə yeni standart və kurikulumlar hazırlanmasını, müəllimlərin isə yeni müasir kurikulumların tətbiqi ilə bağlı xüsusi təlim kurslarından keçirilməsini bir vəzifə kimi qarşıya qoyur. Dövlət Strategiyasında qeyd olunduğu kimi, "Səriştəyə əsaslanmayan, əmək hazırlığında yetərincə rəqabətli olmayan əmək haqqı sistemi və maddi stimullaşdırma mexanizmlərinin adekvat olmaması təhsildə müəllim amilinin inkişafına mənfi təsir göstərmişdir... Əksər müəllimlərin tədris prosesində tətbiq etdiyi metodlar müasir tələblərdən geri qalır. Bir çox hallarda təhsilalanlara əldə etdiyi bilikləri tətbiq etmək və müstəqil yaradıcı düşünmə qabiliyyətləri aşılanmır".\nŞagirdlər təlim prosesində nə zaman müəllimlərinə qulaq asmırlar? Dərs nə vaxt uşaqları darıxdırır, cansıxıcı olur? Professor Ə.Ə.Əlizadə özünün psixopedaqoji araşdırmalarında belə qanaətə gəlmişdir ki, "Dərsin maraqlı olmaması, şagirdin dərslə maraqlanmaması məktəb üçün özünəməxsus Bermud üçbucağıdır. Bu uçbucağın təsir dairəsində məktəb çox şey itirir. Sinifdə intizamsızlıq halları da bu kökdə əmələ gəlir, təlimdə geridəqalma halları da...". Əslində belə bir vəziyyətin yaranması müəllim fəaliyyətindən qaynaqlanır. Müəllim özünün qeyri-peşəkar, səriştəsiz yanaşmaları ilə belə bir halın əmələ gəlməsini stimullaşdırır, ona rəvac verir. Müşahidə və təcrübələr göstərir ki, səriştəli müəllim pedaqoji prosesin çətinlik simptomunu asanlıqla aradan qaldıra və maraq effekti yarada bilir. Bununla o şagirdlərin ürəyini fəth edir və məhəbbətini qazanır. Bu keyfiyyətlər isə yüksək peşəkarlıq bacarıqları aşılayan müəllim təhsilinin nəticəsində yarana bilər. Görkəmli təhsilşünas Pasi Sahlberq özünün "Fin dərsləri: dünya Finlandiyadakı təhsil dəyişikliklərindən nə öyrənə bilər?" adlı kitabında Finlandiya təhsilindəki irəliləyişlərin səbəbi ilə bağlı belə qənaətə gəlir ki, "Əla müəllimlər və müasir müəllim təhsil sistemi olmasaydı, Finlandiyanın bugünkü beynəlxalq təhsil nailiyyətləri mümkün olmazdı".\nTəfəkkür məktəbinin müəllimi tədqiqatçılığı ilə seçilməli, özünün pedaqoji fəaliyyətinə yaradıcı bir peşə adamı kimi yanaşmalıdır. Bütün mövcud resurslara, strategiyalara yaradıcı münasibət bəsləməli, hər bir addımda özünün şəraitə uyğun hazırladığı metodik mikrosistemlərindən istifadə etməlidir. Fəaliyyətinin layihələşdirilməsindən başlamış uğurlarının qiymətləndirilməsinə qədərki mərhələlərdə müəllimin yaradıcı fəaliyyəti aydın şəkildə görünməlidir. O, şagirdlərinin həyata, davamlı təhsilə hazırlanmasında, bir şəxsiyyət kimi dəyərlərə yiyələnməsində həlledici rolu ilə seçilməlidir. Yaxşı müəllimin əmək haqqı fəaliyyətinə rəğmən müəyyənləşdirilməklə stimullaşdırıcı vasitəyə çevrilməli, onu növbəti uğurlara sövq etməlidir. Müəllimin əməkhaqqı dediyi həftəlik dərs saatlarına görə müəyyənləşsə də, bütövlükdə onun fəaliyyəti daha genişdir. Belə ki, o bəzən bir saat dərs üçün bir neçə saat hazırlaşmalı, məktəb pedaqoji, metodik mühitində fəaliyyət göstərməli olur. Bunlar müəllimin əməkhaqqını fərdi qaydada dəyərləndirməklə stimullaşdırılmasını tələb edir.\nİdarəolunmanın yeni xarakteri\nTarix boyu yaşayıb inkişaf etmiş Azərbaycan məktəbi zaman-zaman özünün töhfələrini vermiş və böyük uğurlar qazanmışdır. Lakin çevik və dərin düşüncə, möhkəm bacarıqların tələb olunduğu müasir dünyada məktəb və təhsilə də tələblər dəyişmişdir. "Məktəb məkanında idrak (psixi) prosesləri konsepsiyasının əsas paradiqmaları inkişafetdirici və tərbiyəedici təlim prinsipləri ilə bağlıdır. Bu iki önəmli prinsipin qovşağında isə müasir məktəb özünün ən başlıca missiyasını yerinə yetirir" ( Ə.Əlizadə. İdrak prosesləri və hissləri. Psixopedaqoji məsələlər. Bakı. 2006, səh 4.). Bu missiya isə öz növbəsində məktəbdə funksional dəyişikliklərin olmasını, düşüncə və təfəkkür məktəbi kimi yeni xarakter almasını tələb edir. Məktəbin istər maliyyələşmə və idarəetmə sisteminin, istərsə də tədris-metodik sisteminin yeni prinsiplər əsasında qurulmasını zəruri vəzifə kimi qarşıya qoyur. Eyni zamanda, təhsil müəssisələrinin idarəetmə səlahiyyətlərinin və təhsilin nəticələrinə görə cavabdehliyinin artırılması, fəaliyyətin monitorinqi və qiymətləndirilməsi, təhsilin keyfiyyətini ölçən göstəricilər sisteminin təkmilləşdirilməsi, təhsilin maliyyələşdirilməsinin onun keyfiyyətinə yönəldilməsi, adambaşına maliyyələşdirmə mexanizminin tətbiqi və bu zəmində stimullaşdırıcı mexanizmlərin gücləndirilməsi və s. istiqamətlərdə islahatların aparılmasının vacibliyini meydana çıxarır.\nBu islahatlar məktəbə rəhbərlik və onun idarə olunmasının demokratikləşdirmə, humanistləşdirmə və humanitarlaşdırma prinsipləri əsasında yenidən qurulmasına təminat verəcək, onun düşüncə və təfəkkür məktəbi kimi inkişafını stimullaşdıracaqdır.\nDövlət Strategiyasından irəli gələn bu vəzifələr həm də ümumtəhsil məktəblərini idarə edən təhsil şöbələrinin yenidən qurulmasını, onların fəaliyyətinin məktəblərlə, ümumiyyətlə, təhsil müəssisələri ilə hesabatlılıq və inkişafın monitorinqi prinsipləri əsasında müasir idarəetmə mexanizmləri əsasında qurulmasını zəruri tələb kimi irəli sürür. Xüsusən bu gün özünü doğrultmayan metodik sistemin, o cümlədən metodkabinetlərin yenidən qurulmasını mühüm vəzifə kimi qarşıya qoyur.\nYeni təhsil sisteminin qurulması onun uğurla təşkil edilməsi və həyata keçirilməsində maraqlı olan tərəflərin əlaqələrinin yeni məzmunda qurulmasını tələb edir. Bu, müasir zamanda ümumi təhsilin başlıca fəlsəfəsini təşkil edən mühüm məsələlərdən biri kimi şəxsiyyətin yetişdirilməsi, davamlı təhsilə hazırlanması missiyasından irəli gəlir. Müəllim belə bir fəaliyyətin həyata keçirilməsində özünün istiqamətverici, əlaqələndirici rolunu yerinə yetirməklə yanaşı, şagirdlərin öyrənmək, tədqiqat aparmaq, yaratmaq və özünüifadə kimi bacarıqlarını stimullaşdırır.\nBu prosesin keyfiyyət baxımından ağırlığı orada maraqlı olan üçüncü tərəfin olmasını tələb edir. Həmin üçüncü tərəf valideynlərdir. Əslində "məktəb-valideyn", yaxud "valideyn-məktəb" əlaqələri mahiyyət etibarilə yeni məsələ deyildir. Lakin onun bu gün uşağın davamlı inkişafına, ümumiyyətlə, məktəbli şəxsiyyətinin formalaşmasına yönəlmiş pedaqoji fəaliyyətə cəlb olunması yeni bir yanaşma tərzidir. Burada valideynlərdən uşaqlarının psixoloji xüsusiyyətləri, öyrəndiyi fənlərin fəlsəfəsi, standartlar, strategiya və qiymətləndirmə mexanizmləri, eləcə də məktəbdəki təlim yükü, öyrənmə fəaliyyəti və sair barədə müəyyən bilgilər almaq, məlumatlanmaq tələb olunur. Odur ki, Dövlət Strategiyasında strateji tədbirlərdən biri kimi "uşaqların davamlı inkişafına yönəlmiş pedaqoji fəaliyyətə dəstək vermək məqsədi ilə valideynlərin sistemli şəkildə pedaqoji-psixoloji maarifləndirilməsi üçün "səriştəli valideynlər" proqramının hazırlanması" nəzərdə tutulur.\nİlkin olaraq belə fikrə gəlmək olar ki, həmin proqram uşaqların səviyyəsi, valideynlərin tələb və ehtiyacına uyğun yaradılmalıdır. Belə olan təqdirdə proqramın hazırlanması, reallaşdırılması, mühüm pedaqoji tədbirlərdən biri kimi, onu tətbiq edən təhsil müəssisəsinin üzərinə düşəcəkdir.\nİstedadlılarla işin yeni mərhələsi\nBu gün məktəbin fəaliyyətində başlıca istiqamətlərdən biri istedadlıların müəyyən olunmasından, onların inkişafına qayğı göstərilməsindən ibarətdir. Məktəb bu vəzifəni yerinə yetirməklə müasir zamanın çox vacib bir problemini həll etmiş olacaqdır. Psixoloqların qənaətinə görə, bu mühüm məsələnin nəzərə alınması çox vacibdir. Cəmiyyət üçün öncül olan bu missiyanın yerinə yetirilməsində son dərəcə diqqətli olmaq əhəmiyyət daşıyır. İstedadlıların çoxu diqqətsizlik ucbatından inkişafdan qalır. Başqa sözlə, "məktəbdə intellektual baxımdan qabiliyyətli uşaqların bir çoxu motivasiya çatışmazlığı ucbatından yaxşı oxumur" (Ə.Ə.Əlizadə. İdrak prosesləri və hisslər. Psixopedaqoji məsələlər. Bakı, 2006, səh. 29). Belə olan təqdirdə necə etmək, hansı texnoloji vasitələrə əl atmaq lazım gəlir?\nTəbii ki, müasir təfəkkür məktəbinin bir başlıca vəzifəsi də qabiliyyəti olan istedadlı uşaqları aşkar etməkdən, onlarla düşünülmüş qaydada ardıcıl və sistemli iş aparmaqdan ibarətdir. Psixoloqların fikrincə, uşaqlara birtərəfli yanaşmaq onların inkişafının düzgün qiymətləndirilməsi baxımından bizi yanlış istiqamətə apara bilər. Ona görə də uşaqların inkişafını düzgün qiymətləndirmək üçün psixoloji metodlardan istifadə etmək, diaqnostik iş aparmaq hazırkı şəraitdə məqsədəuyğun hesab edilir.\nBunun üçün də testologiya nəzəriyyəsi və təcrübəsindən istifadə etmək bu işi elmi əsasda ardıcıl və sistemli aparmaq üçün psixodiaqnostik mərkəzlər yaratmaq, xüsusi indikatorlar və onların əsasında milli testlər hazırlamaq, istedadlıların seçimini həmin metodologiyaya əsasən qurmaq məqsədəmüvafiq hesab edilir.\nNəticə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, ölkəmizdə qəbul olunmuş "Azərbaycan 2020: gələcəyə baxış" İnkişaf Konsepsiyası və "Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası"ndan irəli gələn vəzifə kimi Azərbaycanda "yaddaş məktəbi"ndən "düşüncə və təfəkkür məktəbi"nə keçid inkişafımızın hazırkı mərhələsində müzakirələrin, fikir mübadilələrinin və qabaqcıl beynəlxalq təcrübə əsasında müqayisəli təhlillərin aparılmasını tələb edir. Biz bu məqalədə həmin problemin bəzi məqamlarına toxunduq. Ümidvarıq ki, bu müzakirə aktual bir məsələ kimi davam edəcək, ümumi təhsilin "düşüncə və təfəkkür məktəbi" kimi formalaşmasına töhfə verə biləcək mülahizələrin yaranmasına səbəb olacaqdır.\nTəhsil Problemləri İnstitutunun direktoru, hüquq üzrə fəlsəfə doktoru,\nTəhsil Problemləri İnstitutunun direktor müavini, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru


Prezident, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin Şuşaya səfərini hər kəs kimi mən də səbirsizliklə gözləyirdim. Və hər dəfə Prezidentin azad olunmuş torpaqlarımıza növbəti səfəri barədə ehtimallar irəli sürüləndə, “Şuşaya gedəcək” deyirdim. Amma O, Şuşaya bu tarixi şəhərimizi Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan etdikdən sonra getdi və özü ilə bərabər Milli Mədəniyyətimizin simvol-şəhərinə Azərbaycan Mədəniyyətinin rəmzlərini də qaytardı. Şuşa Azərbaycana qayıtdığı kimi milli mədəniyyətimiz də Şuşaya qayıtdı...\n...Hər dəfə İncəsənət Muzeyinin yanından keçəndə Xurşidbanu Natəvan, Üzeyir Hacıbəyli və Bülbülün güllələnmiş büstlərinə baxıb köks ötürürdüm. Mənim üçün bu büstlər erməni gülləsinə tuş gəlmiz milli mədəniyyətimizin, identikliyimizin, kimliyimizin nümunələri idi... Nə zamansa bu büstlərin Şuşaya “dönəcəyinə” ümid bəsləsəm də, indi mənə nağıl kimi görünən bu anları yaşaya biləcəyimi ağlımdan belə keçirmirdim. Dövlətimə yox, məğlubiyyətin 30 illik acısını daşımağa çətinlik çəkən ürəyimə etibar etmirdim. Bu səbəbdən də şeirlərimin birində\n“Elə yandı için-için\nKülünü görən olmadı…\nBu yeriyən, bu danışan\nÖlünü görən olmadı…\nRuhundakı Qara Bağın\nGülünü görən olmadı -\nŞuşada öldü bu adam,\nLaçında öldü bu adam”, - yazmışdım.\nBu illər ərzində işğal altında olan Şuşadan çəkilmiş foto və video görüntülərə baxa bilmirdim. Hər dəfə baxanda o büstlərə açılan güllələr dəlib keçirdi bəbəklərimi, gözümdən ürəyimə qanlı yollar çəkirdi...\nŞuşa mənim yuxularımın şəhəri idi – hər dəfə saysız-hesabsız güllələrin dəlik açdığı məzar daşlarından süzülən Günəş şüalarına keşik çəkən sahibsiz itlər qarşılayırdı məni yuxularımda...\nŞuşa mənim arzularımın şəhəri idi – xəyallarımın dolanbaclarında azıb qalırdım, mənzilə vara bilmirdim. İndi “daha nə istəyirsən” sualını verirəm özümə... Mənim kimi bu günlərin xiffətini çəkən nə qədər insan arzularıyla birlikdə dəfn olunub? Amma mən yaşayıram, Şuşaya, Qarabağımıza əsl övlad kimi necə sahibləndiyimizə şahidlik edirəm! Allaha şükürlər oldun!\n...Hər dəfə İncəsənət muzeyinin yanından keçəndə güllələnmiş büstlərə gözünün ucuyla da olsun nəzər salmadan keçən gəncləri görəndə təəssüflənirdim, ani bir inamsızlıq sarırdı düşüncələrimi... Amma güvənmədən yaşamağın mümkünsüzlüyünü yaxşı anladığımdan səbrli olmağa, yola davam etməyə çalışırdım. İndisə bizim bacarmadığımızı bacaran, Qarabağın işğalına canıyla, qanıyla son qoyan, Şuşanın, Füzulinin, Cəbrayılın, Qubadlının, Xocavəndin və neçə-neçə yaşayış məskənimizin azad olunmasında bəşər tarixinə yazılacaq misilsiz qəhrəmanlıqlar göstərən, təəccüblənməyi çoxdan yadırğamış dünyanı heyrətə gətirən gəncliyimizi görəndə ani inamsızlığıma görə özümü min yol qınayıram. Amma yox... Bu gənclik gözümün önündə yetişib. İlham Əliyev ilk dəfə prezident seçiləndə 10-15 yaşı olanların bu gün 27-32 yaşı var. Onlar ulu öndərin “Mən fəxr edirəm ki, Azərbaycanlıyam” deyimindən sıyrılıb çıxıblar, azərbaycanlı olmağın qürurunu yaşayaraq böyüyüblər və Azərbaycanın qürurunu qaytarıblar. Bu gənclər dünyanın müxtəlif ölkələrində Azərbaycan bayrağını dalğalandırmağı, himnini səsləndirməyi onların həyatlarının ən böyük mənasına çevirən İlham Əliyevin idarəçiliyinin yetirmələridir. Onlar Böyük Qələbəyə inamını itirməyən, övladlarını Vətən, Vətəni övladları kimi böyüdən zəhmətsevər, fədakar, sədaqətıi, dözümlü, mərd valideynlərin Azərbaycana bəxş etdikləri Bayraq İgidlərdir!\nGələcək gənclərindir! Müstəqil Azərbaycanda, üçrəngli müqəddəs bayrağımızın kölgəsində böyüyən, tərbiyə görən,\n“Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız!\nSəndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz!”, deyərək ölümə meydan oxuyan cəngavərlərindir!\nKeçilməz yollardan varıb keçdilər\nBu qaya igidlər, bu dağ igidlər.\nÜçrəngli bayrağa könül bağlayan,\nBayraqla ucalan Bayraq İgidlər!\n15 Yanvar 2021 19:23 30 933


"Bir Pəncərə" İxraca Dəstək Mərkəzi "İxrac strategiyası" mövzusunda təlim keçirib - AZƏRTAC – Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi\n"Bir Pəncərə" İxraca Dəstək Mərkəzi "İxrac strategiyası" mövzusunda təlim keçirib\nİqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzində (İİTKM) "Bir Pəncərə" İxraca Dəstək Mərkəzinin təşkilatçılığı ilə "İxrac strategiyası" mövzusunda maarifləndirici seminar keçirilib.\nİİTKM-dən AZƏRTAC-a bildirilib ki, "Bir Pəncərə" İxraca Dəstək Mərkəzinin meneceri Nicat Hacızadə Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkədə ixracın asanlaşdırılması və şaxələndirilməsi istiqamətində köklü islahat tədbirlərinin həyata keçirildiyini deyib. Qeyd edib ki, belə təlimlərin mütəmadi keçirilməsində məqsəd ixracatçı sahibkarlara ölkədə aparılan iqtisadi islahatlar, ixrac prosedurlarında olan yeniliklər haqqında, o cümlədən, yerli məhsulların xarici bazarlara çıxarılması, ixracın stimullaşdırılması və sadələşdirilməsi barədə məlumat verməkdir.\nTəlim zamanı ticarətlə məşğul olmaq istəyən sahibkarlara ixrac strategiyasının çərçivələri, ixrac ölkələrində doğru seçim qaydaları izah edilərək, beynəlxalq ticarətin ölkəmiz üçün əhəmiyyəti, ixraca təsir edən amillər, ixrac strategiyalarının seçimi, ixrac üçün planlaşdırılan məhsulların seçimi zamanı əsas tələblər, markaların standartlara uyğunlaşdırılması, görüntü və qablaşdırma, ixrac zamanı markaların adaptasiyası, təbliğat-təşviqat, marketinq kommunikasiyaları mövzularında geniş müzakirələr aparılıb.\nSeminar "Azərsun Holdinq" İnnovasiya və Marketinq departamentinin rəhbəri Ellada Əliyeva tərəfindən aparılıb. Departament rəhbəri deyib ki, bütün sahələrdə baş verən dinamik dəyişikliklər dünya iqtisadiyyatından da yan keçməyib və ona görə də hər bir şirkət öz üzərində bu dəyişimi hiss etməli, buna görə hərəkət etməlidir. Düzgün, vaxtlı-vaxtında qurulan ixrac strategiyaları, ixrac arsenalının genişlənməsi və ixrac olunacaq potensial ölkələrin standart tələblərinə uyğunlaşan, bu istiqamətdə çalışıb yaradılan məhsul portfelləri, məqsədyönümlü qurulmuş təbliğat-təşviqat fəaliyyəti qeyd edilən məqsədlərə çatmaq üçün atılan ən önəmli addımlardandır.\nQeyd edək ki, "Bir Pəncərə" İxraca Dəstək Mərkəzi Prezident İlham Əliyevin 2017-ci il 23 fevral tarixli "Rəqəmsal Ticarət Qovşağı kimi Azərbaycan Respublikasının mövqeyinin gücləndirilməsi və xarici ticarət əməliyyatlarının genişləndirilməsi ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında" Fərmanına əsasən yaradılıb.\nAZERTAG.AZ :"Bir Pəncərə" İxraca Dəstək Mərkəzi "İxrac strategiyası" mövzusunda təlim keçirib


PROTOAZƏRBAYCAN DİLİ DÖVRÜ (E.ə.III minillik - e.ə.I minilliyin birinci yarısı) Dövlət, etnogenez və dilimizin mənşəyi məsələlərinin qoyuluşu Azərbaycan xalqının və onun dilinin mənşəyi hələ də mürəkkəb bir problem olaraq qalmaqdadır. Xalqımızın etnik tarixi ilə alimlər sistemli şəkildə XX əsrdə məşğul olmağa başlamışlar. Bu sahədə əsas mənbə ayrı-ayrı dövrlərin tədqiqinə həsr olunmuş monoqrafiyaların materialları əsasında ümumiləşdirilmiş «Azərbaycan tarixi» kitablarıdır - 1958-ci ildə MEA Tarix institutunun çap etdiyi «Azərbaycan tarixi» (1 cild), 1994-cü ildə Təhsil Nazirliyinin qrifi ilə ali məktəblər üçün dərslik kimi çap olunmuş «Azərbaycan tarixi» və Azərbaycan MEA-nın çoxcildli «Azərbaycan tarixi»nin I cildi (1998). Şübhəsiz, bunlardan əlavə, çoxsaylı məqalələr, dərslik, dərs vəsaiti və monoqrafiyalar da vardır. Yuxarıda qeyd edilən kitablardan birincisində mö’tədil şəkildə qoyulmuş problem (dövlət, etnogenez və dilimizin mənşəyi məsələləri) ikinci və üçüncü kitablarda kəskin ziddiyyət təşkil edən konsepsiyalar kimi inkişaf etdirilmişdir. Xüsusilə son kitabda əsas ideyalar tarixi həqiqətin təhrifindən ibarət olub, xalqın tarixinə zidd ideoloji baxışlardan alınmışdır.\n«Akademik nəşr» və son kitab olduğu üçün biz də bu kitabdan başlayırıq. Kitabın əvvəlindəki «İnstitutdan» başlıqlı bir səhifəlik yazıda deyilir ki, 7 cildliyin 5 cildi 1990-cı ildə artıq hazır idi, lakin «dövrün siyasi konyunkturasından azad deyildi», ona görə də oxuculara təqdim edilən bu kitab 90-cı illərdə «əhəmiyyətli dərəcədə yenidən işlənib düzəldilmişdir».(1; 5) Lakin kitabla tanışlıq göstərir ki, «dövrün konyunkturası» ən mühüm məsələlərdə nəinki aradan qaldırılmamış, əksinə, bir qədər də kəskinləşdirilmişdir. Birinci cild bizə, hər şeydən əvvəl, etnogenez və dil məsələlərini aydınlaşdırmalı idi. Lakin mə’lum olur ki, bu sahədə əsas fikir nəinki 60-cı illərdən irəli getməmiş, əksinə, Sovet dövrünün ən qatı çağlarının ideyaları üzərində daha möhkəm köklənib. Başqa sözlə, tarixi təhrifdən ibarət olan keçmiş qeyri-elmi, sün’i və saxta konsepsiya sanki qəsdən daha da qatılaşdırılmışdır.\nBudur, kitab boyu dövlət, etnogenez və dil məsələlərinin müəllifi İqrar Əliyev 40 səhifəlik «Giriş»də Azərbaycan xalqının mənşəyinin və dilinin hansı etnoslar və hansı etnosların dili əsasında təşəkkül tapdığını belə ümumiləşdirmişdir: «...bir sıra qeyri-müəyyənliklərə, çətinliklərə baxmayaraq, Azərbaycan xalqının etnogenezi konsepsiyası müəyyən dərəcədə, ümumi şəkildə tarix elmimizdə işlənmiş və özünün in’ikasını sanballı «Azərbaycan tarixi»nin 1-ci cildində (Bakı, 1958), «Sovet tarix ensiklopediyası»nda (I,M.,1961), «Böyük sovet ensiklopediyası»nda (3-cü nəşr,I, M.,1969), «Qafqaz xalqları» (II,M.,1981), «Dünya xalqları» (M.,1968), on iki cildlik «Ümumdünya tarixi» (M.,1955-1979) kitablarında və bir sıra digər əsərlərdə tapmışdır. Bu konsepsiyaya görə, Azərbaycan xalqının təşəkkülündə Manna, Atropatena və Qafqaz Albaniyasında məskunlaşmış müxtəlif, o cümlədən Qafqaz və İran dillərində danışan (fərqləndirmə bizimdir - Q.K.) qədim dövr və orta əsrlərin tayfa və xalqları - mannalılar, kaspilər, Atropatena madalıları, albanlar, azərilər və bir sıra digərləri əsas rol oynamışlar». (1; 33) Göründüyü kimi, burada etnogenez və dil məsələlərini «dəqiqləşdirmək» naminə müəllifin qeyd etdiyi, 80-ci illərin əvvəllərindən bu yana keçən, müstəqillik imkanlarına əsaslanan bir ədəbiyyat da yoxdur (Amma gör xalqın tarixinə zidd və zərərli konsepsiya nəzarətsizlik üzündən nə qədər ədəbiyyata yol tapıb!). Manna, Maday, Atropatena, Albaniya dövlətləri tərkibində birləşən tayfalar içərisində bir nəfər də türk yoxdur; hətta farsların iddia etdikləri şəkildə azəri tayfası da irandilli hesab edilir. Deməli, qədim dövrdə və orta əsrlərdə Azərbaycan ərazisində aparıcı tayfalar iran- və qafqazdillilər olmuşlar. Bir qədər sonra görəcəyik ki, Azərbaycan ərazilərində İran və qafqazdilli tayfalar bizim eranın birinci minilliyinin sonlarına kimi aparıcı qüvvə olmuş, II minilliyin əvvəlində birdən-birə etnik simalarını dəyişərək türkləşmişlər. «Əsrlər boyu Azərbaycana gəlmiş müxtəlif dilli tayfa və xalqlar (skiflər, saklar, alanlar, hunlar, sabirlər, xəzərlər, oğuzlar və b.) da Azərbaycan xalqının etnogenezində böyük rol oynamışlar. Azərbaycan xalqının, dilinin formalaşması etnogenezin son mərhələlərində - orta əsrlərdə davam etmişdir».(1;33-34)\nƏgər Manna, Maday, Atropatena və Qafqaz Albaniyasında yaşayan əsas əhali Qafqaz və irandillilər olmuşlarsa, onda «əsrlər boyu» gələn skif, sak, alan, hun, sabir, xəzər, oğuz tayfalarının «böyük rolu» nədən ibarət olmuşdur? Sonrakı izahlardan görəcəyik ki, bunların da əksəriyyəti (skiflər, saklar, alanlar və bəlkə lap elə hunlar da) müəllif düşüncəsinə görə, irandillilər olmuşlar. Etnogenez haqqında hökm verilən həmin sitatda xüsusi qeyd olunur ki, Azərbaycan xalqının və onun dilinin formalaşması «orta əsrlərdə davam etmişdir». Hətta «ilkin orta əsrlərdə» də deyilmir. Hətta «orta əsrlərdə başa çatmışdır» da deyilmir, «davam etmişdir» deyilir. Xüsusiləşmiş «müxtəlif, o cümlədən Qafqaz və İran dillərində danışan qədim dövr və orta əsrlərin tayfa və xalqları» ifadəsinə diqqət yetirək. Adətən, əsası deyib, sonra ikinci dərəcəlini qeyd edərlər. Bu cümlədə isə əsas «müxtəlif» sözü ilə pərdələnmiş, ikinci dərəcəlilər birinci dərəcəli kimi xüsusiləşdirilmişdir. Əsas kütlənin kimlərdən ibarət olduğu «müxtəlif» sözü ilə örtülür, İran və Qafqaz dillilər qabarıq şəkildə nəzərə çarpdırılır. Mənafe və niyyət belə tələb edir. Əgər, doğrudan da, qafqazdillilər bu ölkədə aparıcı qüvvə olmuşlarsa, nə üçün onların Azərbaycan ərazisində bir dəfə əməlli bir qurumuna rast gəlmək olmur? İrandillilərin İran yaylasına e.ə. 8-7-ci əsrlərdə gəldikləri hamıya mə’lumdur. Bəs o vaxta qədər Azərbaycan əhalisi kimlərdən ibarət idi? Bəlkə ərazi boş imiş? Kitabın özündə deyilir ki, «İlk tunc dövründə (e.ə. IV minilliyin ortalarından III minilliyin son rübünədək - Q.K.) az qala bütün Azərbaycan və Zaqafqaziya ərazisinin düzən və dağlıq rayonları əkinçi-maldar qəbilələr tərəfindən tutulmuş, mənimsənilmişdir». (1; 104) Hətta me’marlıq, inşaat sahəsində də aborigen əhalinin varislik işləri arxeoloji materiallarla təsdiq olunur. Bəs bu tayfalar kimlərdən ibarət olmuşdur? Bunu izah etmək əvəzinə, irandillilərin bu ərazilərə gəlişini cidd-cəhdlə qabağa çəkməyə çalışırlar. Başa düşmək olmur ki, İ.H.Əliyev Azərbaycan ərazilərində irandilliləri zorla daha qədimdən yerləşdirməyə çalışanlara nə üçün bu qədər fərəhlə yanaşır. Bəlkə bu, sadəcə tarixçi obyektivliyidir? Sənin vətəninə (əgər belə demək düzgün isə) yadlar daxil olur (hələ bunun doğru olub-olmadığı bir yana), sən də həqiqi tarixi qoyub bunu fərəhlə təbliğ edirsən - bunun nəyi obyektivlikdir? Budur, yenə «Giriş»də oxuyuruq: «Müəllifin (E.A.Qrantovskinin - Q.K.) Şimal-qərbi İran vilayətlərində (Qərbi Azərbaycan - Urmiyayanı sahələr nəzərdə tutulur, amma «Şimal-qərbi İran» deyilir - Q.K.) irandilli tayfaların əvvəllərdə düşünüldüyündən daha qabaq meydana çıxdığını iddia etməyə imkan verən əsaslandırılmış fikri çox böyük əhəmiyyətə malikdir». (1; 28) 1977-ci ildə Moskvada buraxılmış «İran tarixi» kitabı da eyni şəkildə alqışlanır: «...bölgədə (Manna ərazisində - Q.K.) irandilli tayfaların məskunlaşmasının və i.a. nəzərdən keçirildiyi II fəsildə köhnə problemlərə yeni şəkildə baxılmasına imkan verən xeyli maraqlı və mühüm fikirlər irəli sürülmüşdür. Bu, (yə’ni «maraqlı və mühüm fikirlər» - Q.K.) xüsusən irandilli tayfaların mənşəyi, onların İran yaylası ərazisində, o cümlədən Urmiyayanı rayonda məskunlaşması... məsələlərinə aiddir». (1; 28) Oxucu özü görür ki, müəllifi ruhlandıran mühüm məsələ irandilli əhalinin Urmiyayanı ərazilərdə tarixçilər tərəfindən zorla erkən məskunlaşdırılmasıdır. «Son zamanlar bir sıra alimlər irandilli miqrantların Zaqros zonasında, o cümlədən Cənubi Azərbaycan ərazisində məskunlaşmasının arxeoloji cəhətdən əsaslandırılmasına böyük diqqət yetirir».(1; 29) Və s. Bütün bunlar İran tarixçisi üçün maraqlıdır. İ.H.Əliyev isə Urmiyayanı ərazilərə, Zaqros zonasına ona görə belə artıq «diqqət yetirir» ki, hələ e.ə.III minillikdə bu ərazilərdə türk tayfa birliklərinin yaratdığı qədim dövlət barədə tarixçilərin araşdırmaları və tutarlı yazıları var və bütün bu fikirlər sualtı axınla həmin tədqiqat əsərlərinin əleyhinədir. Bəlkə adi oxucu bilmir, amma «Giriş»in müəllifi çox yaxşı bilir ki, köhnə ideologiyanın aldığı ən böyük zərbə bu nöqtədən - Zaqros və Urmiyayanı ərazilərdə ən qədim türk tayfalarının mövcudluğundan başlayır. Beləliklə, İ.H.Əliyev bu qənaətdədir ki, qədim Azərbaycan əhalisi İran və Qafqaz dillərində danışan tayfalardan ibarət olmuşdur və xalqın, onun dilinin formalaşması orta əsrlərdə davam etmişdir (ilkin orta əsrlər eramızın 3-cü əsrindən başlayır və «orta əsrlər» dedikdə kapitalizmə qədərki dövr nəzərdə tutulur; bir çoxları isə kapitalizmin Azərbaycanda XIX əsrin son rübündə inkişafa başladığını iddia edir). İ.Əliyev xalqımızın tarixini aşkar şəkildə təhrif edən bu cür fikirləri ilə millətçi fars tədqiqatçılarından heç nə ilə fərqlənmir. Hələ üstəlik xalqı aldatma üsullarına da əl ataraq yazır: «İran müəlliflərinin əsərlərinin böyük bir hissəsinin ən mühüm nöqsanı onların paniranist xarakter daşımasıdır. Bu əsərlərin müəlliflərindən çoxu üçün «Azərbaycan tarixi» məfhumu yoxdur, bütün müddəalar bir dominant - «İran tarixi» nöqteyi-nəzərindən verilir. Adları çəkilən müəlliflərin çoxu üçün azərbaycanlılar sonradan türk dilinə keçmiş farslardır (məhz farslardır!). Aşkar görünənin əksinə olaraq iddia edilir ki, Azərbaycanın qədim əhalisinin dili fars dili və ya «fars dilinin xüsusi ləhcəsi» olmuşdur və i.a.»(1; 31) «Aşkar görünən» nədir? Böyük bir institut zəhmətlə «Azərbaycan tarixi» yazıb. Özləri əsaslandırmağa çalışırlar ki (əslində, bu «əsaslandırmada» İqrar Əliyevdən başqa, heç kimin «xidməti» yoxdur), Azərbaycanın qədim əhalisi irandillilərdən ibarət olmuşdur. İran alimləri niyə bundan daha bədtərini deməməlidir? Türklərin Azərbaycan ərazisinin ilkin və əzəli əhalisi - aborigenləri olduğunu dişi ilə, dırnağı ilə sübuta yetirənlərin yazılarının hamısı bir tərəfə atılıb, xalqın tarixinə, dilinə həqarətlə baxanlar ön plana çəkiləndə nə cür olmalıdır? Və həm də bilmək olmur ki, müəllif bu sözləri Ezop maneri ilə deməklə dolayı yolla öz ideyasını əsaslandırır, yoxsa müasir farslara demək istəyir ki, mən də sizin kimi Azərbaycanda İran tarixi yazmışam, sonra sizin də bu fikirdə olduğunuzu bildirmişəm. Kitabla tanış olan hər bir şəxs görə bilər ki, bu kitab dövlət, etnogenez və dil məsələlərinə münasibətdə tamamilə İran mövqeyindən yazılıb. Müəllif İran alimlərinin azərbaycanlıların farslardan dönmə və törəmə olduqlarını göstərən fikrinə ona görə «e’tiraz edir» ki, o bu qənaətdədir ki, azərbaycanlılar bilavasitə farslardan yox, dilini və etnik mənsubiyyətini itirməklə irandilli başqa bir tayfadan törəmişlər. Əslində, elə farslar da belə deyirlər - «fars dili» demirlər, «fars dilinin xüsusi ləhcəsi» deyirlər. Şimallı-cənublu Azərbaycan Yer kürəsinin elə bir əlverişli və münbit nöqtəsində yerləşmişdir ki, ilkin bəşər sivilizasiyası ilə birbaşa bağlıdır. «Məşhur Norveç səyyahı Tur Heyerdalın söylədiyi kimi, «Azərbaycanın hələ kifayət qədər öyrənilməmiş mədəniyyət və incəsənəti Mesopotamiyanınkından qədimdir». Məşhur səyyah bu fikri qədim qaya təsvirlərinə əsaslanaraq söyləmiş, həmin təsvirlərlə qədim Skandinaviya xalqlarının və ingilislərin mədəniyyəti arasında uyğun cəhətlər olduğunu görmüşdür. (56; 92) Belə hesab olunur ki, mezolit dövründə (e.ə. XII-VIII minilliklər) Yer üzündə asan əldə olunan təbii sərvətlərin tədricən tükənməsi təsərrüfat formasının dəyişməsinə - maldarlıq və əkinçiliyin inkişafına səbəb olmuşdur. Tarixçilərin qeydlərindən aydın olur ki, Cənubi Azərbaycanın geniş əraziləri hələ 10 min il əvvəldən maldarların və əkinçilərin məskəni idi. Əkinçilik isə oturaq həyat deməkdir. Buna görə də belə hesab olunur ki, məsələn, Qobustanda mezolit-neolit mədəniyyətinin yaradıcıları yerli Azərbaycan qəbilələri və qəbilə birlikləri olmuşdur. Belə bir vaxtda - e.ə.VIII-VII minilliklərdə Zaqros zonasında yerli əhalinin böyük bir hissəsi oturaq həyata keçərək əkinçilik və maldarlıq təsərrüfatını genişləndirir. Mezoliti əvəz edən neolit dövrü (e.ə.VIII minilliyin sonu, VI minilliyin birinci yarısı) «insan həyatında inqilabi səciyyə daşıyan və cəmiyyətdə dərin ictimai nəticələrə gətirib çıxaran köklü dəyişikliklər»in baş verdiyi dövrdür. «Neolit inqilabının» mahiyyəti yalnız təsərrüfatın inkişafından ibarət olmayıb, cəmiyyətdə yaranan sıçrayışla bağlı qiymətləndirilir: »Mezolit-neolit cəmiyyətinin dərinliklərində baş verən əkinçilik və maldarlığa keçid prosesi müntəzəm izafi məhsul yaratdı ki, bu da bəşəriyyət qarşısında ibtidai icma quruluşunun məhvinə yol açdı».(1; 88)\nArtıq eneolit dövründə (e.ə.VI minillikdən IV minilliyin ortalarına qədər) maldarlığın və əkinçiliyin daha da genişlənməsi, təsərrüfatın inkişafı, izafi sərvət toplanması ilə əlaqədar «...qədim Şərqin bə’zi rayonlarında siniflərin və dövlətin meydana gəlməsi üçün zəmin yaranır».(1; 92) Bütün bunlar tarixin təbii gedişidir ki, akademik tarixdə də öz ifadəsini düzgün tapmışdır. Bura qədərki arxeoloji materialların izahı da zəngin və qiymətlidir. Lakin sosial-ictimai münasibətlərə gəldikdə, elə bil, hər şey daş altından çıxır. Azərbaycan ərazisində siniflərin və dövlətin əmələ gəlməsinə, etnoslara və onların dillərinə münasibətdə vəziyyət müdhiş şəkil alır.\nƏvvələn, oxucu bilməlidir ki, e.ə. XXIII əsrdir və akademik tarixə görə, dediyimiz kimi, bu dövrdə Azərbaycanda dövlət anlayışından danışmaq olmaz. Cənubi Azərbaycanın qərb hissəsinin mühüm etnoslarından olan kutilər, müəllifin yazdığına görə, siyasi cəhətdən kor və vəhşi tayfalardan ibarətdir. Təqribən 0,75 səhifəlik, yə’ni bir səhifədən də az mə’lumatda müəllifin kutilər haqqında dediklərinin özəyini bura köçürürük: «Akkad hökmdarı Naramsin (Naram-Suen) artıq e.ə. XXIII əsrin son rübündə Mesopotamiyaya soxulmuş kutilərlə toqquşmalı olmuşdu. Kutilərin başçısı Enridavazir Akkad qoşunlarını məğlub etmiş, Cənubi Mesopotamiyaya gəlib çatmış, orada özünü «dünyanın dörd ölkəsinin hökmdarı» e’lan etmiş, buna dair iri kitabə yazdırmışdı. Kutilər Mesopotamiyada soyğunçuluq və zorakılıq idarə üsulu tətbiq etmişdilər. Onlar şəhərləri dağıdır, çoxlu insan qırırdılar. Qədim yazı kutiləri «Şumer çarlığını dağlara aparan, Şumerə düşmənçilik gətirən, arvadı ərindən, uşaqları valideynlərindən məhrum edən dağ əjdahaları» adlandırır». Siyasi baxımdan kamil olmayan gəlmə tayfalar zəbt olunmuş ölkədə dövlət aparatının mühüm sahələrinin idarə edilməsini yerli zadəganlara həvalə edir və beləliklə, öz mövqelərini zəiflədirdilər.» «Kutilərin Mesopotamiyada təxminən bir əsrlik ağalığı onlar arasında nəsil-tayfa münasibətlərinin dağılması prosesini sür’ətləndirməli idi». (1; 119-120) Başa düşmək olmur ki, bu nə cür tarixçilikdir. Kutilər kimdir və müəllif kimin tərəfindədir? Kutilərdən ona görə danışılır ki, bunlar bizim vətənimizin ən qədim sakinləri, bizim əcdadlarımızdır. İnsanın öz əcdadlarına məhəbbəti olmalıdır. Hələ onların «siyasi baxımdan kamil olmamaları» bir yana, «soxulmaq» nə deməkdir? Adam da öz əcdadı haqqında bu cür söz işlədərmi? Moskvanın buraxdığı bir kitabda olduğu kimi, insanın öz babaları haqqında yaramaz bir sözü (lap mənbə belə desə də) təkrar etməsi nə qədər caizdir? İkinci bir tərəfdən, kutilər siyasi cəhətdən kamil olmasa idilər, Şumer kimi mədəni ölkəni necə işğal edə bilərdilər? Bu böyüklükdə Sovet imperiyası özünü yüz il qoruyub saxlaya bilmədi, mədəni bir ərazini bir əsr idarə etmək zarafatdırmı? Hələ bir nöqsan da tutulur ki, idarəçiliyi yerli zadəganlara tapşırırdılar. Hansı işğalçı bu cür etməyib? İskəndər Atropatenanı (İranla birlikdə) işğal etdikdən sonra idarəçiliyi Atropat əvəzinə, başqa bir fars ə’yanına - Oksidata və sonra da Arsaka tapşırmadımı və onların bacarıqsızlığını görüb iki il sonra yenidən Atropatı öz vəzifəsinə qaytarmadımı? İskəndər də siyasi cəhətdən kamil deyildi? Hələ bir deyilir ki, son kuti hökmdarı Tirikan cəmi 40 gün hakimiyyətdə qala bildi və «XXII əsrin sonunda kutilər Mesopotamiyadan qovuldular». «Qovuldular» sözünü Mesopotamiyanın öz tarixçisi deyə bilər, biz deməməliyik. Hansı işğalçı işğal etdiyi ərazidə axıra qədər duruş gətirə bilib? Deyilir ki, kutilər Şumer şəhərlərini dağıdır, arvadı ərindən ayırırdı. Başqa bir ölkəni işğal edərkən hansı ordu bu cür dağıntısız keçib gedib? «Şumer çarlığını dağlara aparan» sözlərinə nə üçün fikir verilmir? Bu göstərmirmi ki, hakimiyyətin mərkəzi dağlarda - Zaqros zonasında, Azərbaycan ərazisindədir və Şumeri kutilər yerli canişinin rəhbərliyi ilə idarə edirlər? Təəccüblüdür, bundan böyük dövlət ola bilər? Kuti hökmdarı En-Ridavazir sözündə en kahin-hökmdar demək deyilmi? Kuti hökmdarı özünü dörd ölkənin hökmdarı adlandırır, biri öz ölkəsi, biri Şumer, niyə axtarılmır ki, ikisi haradır? Və çox dəhşətli bir şey deyilir - deyilir ki, Şumer üzərindəki yüzillik hakimiyyət kutilərin arasında «nəsli-tayfa münasibətlərinin dağılmasını sür’ətləndirməli idi». Mənbə yüksək dövlət nümunəsi təqdim edir, akademik tarixdə mezolit dövrünün nəsli-tayfa quruluşundan danışılır. Hökmdar o böyüklükdə ərazini qatıb öz ölkəsinə, özünü dörd ölkənin hökmdarı sayır, tarixçi bu böyük gücü quldur kimi qiymətləndirir... Kitabda belə «adi» tayfalardan biri kimi, lullubi tayfaları haqqında da mə’lumat verilir: «Lullubi hakimlərinin özlərinin ilkin yazılı abidələri e.ə.XXIII əsrə aiddir. Onların içərisində ilk növbədə Sarıpulda (Zöhab şəhəri yaxınlığında) qayada həkk olunmuş «çar» Anubaniniyə məxsus olan relyefli kitabəni qeyd etmək lazımdır. Anubanininin kitabəsinə istinadən göstərmək olar ki, ona tabe olan ərazi çox geniş idi. Ehtimal etmək olar ki, bu ərazi Urmiya gölündən İran körfəzinə qədər uzanırdı. Vaxtilə kutilərə məxsus olmuş ərazinin xeyli hissəsi sonralar lullubilərin əlinə keçmişdi. Artıq e.ə. III minilliyin II yarısında lullubilər nəinki Azərbaycan və İranın, habelə Mesopotamiyanın tarixində əhəmiyyətli rol oynayırdılar». (1; 120-121) Ərazisi Urmiya gölündən Fars körfəzinə qədər uzanan, qələbələrini daş kitabələrə yazdıran lullubilər də tarix müəllifinin fikrinə görə, hələ dövlət sahibi deyil, adi işğalçı tayfalardan ibarətdir.\nSon tunc və erkən dəmir dövrünün (e.ə.II minilliyin 2-ci yarısı, e.ə. 1-ci minilliyin başlanğıcı) etnik tərkib və dil məsələlərindən bəhs edilərkən deyilir: «Bizi maraqlandıran zamanın etnodil mənzərəsindən danışarkən göstərmək lazımdır ki, həmin mənzərə, əlbəttə, əvvəlki dövrün şəraitindən bir qədər fərqlənirdi. ...bu dövrdə burada etnik, mədəni və dil baxımından keçmiş dövrlərin nəsilləri - Kavkasion və Aralıq dənizi antropoloji tiplərinə aid olan, Şimal-şərqi Qafqaz ailəsinin dialektlərində (şimalda), hurri, lullubi və digər dillərdə, dialektlərdə (cənubda) danışanların nümayəndələri ilə bağlı olan avtoxton əhali yaşayırdı».(1; 145-146) «Şimali Azərbaycan vilayətlərində əsas əhalinin Şimal-şərqi Qafqaz ailəsi dillərində danışan tayfalardan və tayfa birliklərindən ibarət olduğu şübhəsizdir... Deyilənlər, şübhəsiz, Şimal-şərqi dil ailəsi daşıyıcılarının bir qisminin əsasında tədricən protoalban tayfa ittifaqının təşəkkül tapmasından xəbər verir».(98,147) «Güman etmək olar ki, turukkilər və nikimxilər hurri tayfalarından idilər. Mənbələrdə danışılan uruatrilərin də hurrilərə yaxın olması güman edilir».(1; 147) Müəllifin etnik tərkib və dil məsələlərinə münasibəti belədir. Lakin fikrini daha da möhkəmləndirmək üçün bu məsələyə xüsusi fəsil (VII) həsr etmişdir. Oxucu guya Azərbaycanı bürümüş «Qafqaz və İran dillərində danışan» tayfalara inanır-inanmır, özü bilər, amma bu məqamda - dəmir dövrünün başlanğıcında Azərbaycan əhalisinin əsas kütləsinin dəyişmədiyi, aborigenlərdən ibarət olduğu barədə müəllifin fikri həqiqət kimi qəbul olunmalıdır: «...bu ərazidə (Cənubi Azərbaycan əraziləri nəzərdə tutulur - Q.K.) yerli tayfalar başlıca, üstün etnik massiv olaraq qalmaqda idilər». (1; 166) Öyrənilə bilər ki, bu tayfalar kitab müəllifinin bə’zən mülahizə, bə’zən qəti şəkildə söylədiyi kimi ancaq İran və qafqazdillilərdən ibarət deyilmiş, onda Azərbaycan əhalisinin etnik mənzərəsi tamamilə dəyişə bilər. Amma hələlik 1-ci cilddə bu barədə heç bir işarə yoxdur və hətta aşkar ümid bəslənilə bilən turukkilər də hurrilərə qohum hesab olunur. Hurri-ari yaxınlığı isə müəllifin inamla qeyd etdiyi «faktdır». Bə’zən əvvəlki bölmədə gümanla söylənilənlər bu fəsildə daha inamla «təsbit edilir» və bir yenilik də budur ki, Azərbaycan ərazisində «Sipirmena ölkəsi» deyilən ölkə varmış və əhalisi «qadınlar kimi mırtıldayırmış».(1; 168) 8 səhifəyə yaxın olan bu fəsildə ən böyük «yenilik» tamamilə başqadır: müəllif - İ.H.Əliyev bütün gücünü və arxeoloji materialları toplayaraq irandilli tayfaların e.ə.II minilliyin sonu - I minilliyin əvvəlində Azərbaycana axınını sübuta çalışmışdır: «Mixi yazılarda aydın İran etimologiyasına malik olan onlarla antroponim və toponimə təsadüf edilir. Bizi maraqlandıran ərazidə açıq şəkildə ifadə olunmuş bir çox irandilli ictimai, dini, mədəni-tarixi anlayışlar və s. mə’lumdur». (1; 169) Həm də irandillilər o qədər sür’ətlə ictimai-siyasi üstünlük qazanırlar ki, onların rolu «...qədim Azərbaycan (Mada - Atropatena) xalqının etnogenezində də öz əksini tapır». (1; 169) Müəllifin fikrincə, irandilli tayfalar Cənubi Rusiya çöllərindən Qafqazı aşaraq gəlmişlər; onların bir qismi öz vətənlərində qalmaqda idi və bir qədər sonra onlar da gəldilər. Onlar «kimmerlər, skif, sak tayfaları və başqaları idilər».(1; 169) Deməli, bir sözlə, kimmer, skif, sak tayfaları da irandilli tayfalar imişlər. Müəllif lap aydın yazır: «İran dil ailəsi bir çox ölü və canlı dilləri birləşdirir. Mada, qədim fars, bir çox skif, sarmat, sak tayfa dilləri, avesta dili, orta fars, Parfiya, Soqd, Xarəzm, alan dilləri və başqaları ölü İran dilləri sırasına... aiddir».(98,169) (Bütövlükdə «skif» deyil, «bir çox skif» sözlərini qiymətləndirməmək olmaz). Gəlmə tayfaların irandilli olduğu Azərbaycan ərazisində həmin dövrə aid daha çox at kurqanlarının olması, atəşpərəstlik, mazdaizm və s. ilə əlaqələndirilmişdir. Görünür, türklər ümumən at minmirmiş və atəşpərəstliyin Azərbaycanın aborigen əhalisinə dəxli yox imiş. Bütün bunlarla yanaşı, bir cəhət lap fantastikdir: e.ə.1-ci minilliyin əvvəlində sür’ətlə İran yaylasına və Azərbaycana daxil olan irandillilər sür’ətlə də aborigen əhalini assimilyasiyaya uğratmağa başlayırlar: «Yerli və gəlmə etnik elementlərin uzunmüddətli (?) birgəyaşayışı ümumiyyətlə və bütövlükdə avtoxton qrupların irandilli əhali tərəfindən assimilyasiyaya uğradılması ilə müşayiət edilirdi». (1; 172) «...İrandilli xalqlar əsasən assimilyasiyaya uğramış avtoxton əhalinin nəsillərindən ibarət idi». (1; 173) (E.ə.II minilliyin sonu - I minilliyin əvvəlindən danışılır). Sonrakı dövrə (eramızın XI-XII əsrlərinə) aid mülahizələri də nəzərə aldıqda belə nəticəyə gəlmək olur ki, Azərbaycan ərazisində yaşayan yerli əhali bir neçə dəfə öz etnik simasını və dilini dəyişmişdir - iranlılaşmışdır, türkləşmişdir və s.\nE.ə.III minilliyin ikinci yarısında Urmiya gölünün qərb və cənub-qərb torpaqlarında (Qərbi Azərbaycan) Kutium dövləti meydana gəlmişdir. «Kutilər İkiçayarasını zəbt etməmişdən əvvəl dövlət qurumu yaratmışdılar».(2; 70) Y.Yusifov aydın və sərrast şəkildə söylədiyi bu sözlərlə yanaşı, kuti hökmdarlarının siyahısını da vermişdir: Enridavazir - e.ə. 2225-2205, İmta - e.ə. 2204-2197, İnqeşauş - e.ə.2197-2192, Sarlaq - e.ə.2191-2185, Yarlaqaş - e.ə.2185-2178, Elulumeş - e.ə.2177-2171. Kutilər İkiçayarasında Elulumeşin vaxtında - e.ə. 2175-ci ildə hakimiyyəti ələ almış və Şumeri 100 ilə qədər idarə etmişlər. Qeyd edilən çar sülaləsi onların Şumeri idarə etmələrindən əvvələ aiddir. Deməli, hələ Şumeri özlərinə tabe etmələrindən əvvəl tarix kutilərin 50 illik dövlət qurumu haqqında mə’lumat mühafizə etmişdir. «İkiçayarasının Şumer şəhərləri kuti hökmdarlarının şərəfinə yazılar tərtib edirdilər. Kuti hökmdarı Laharabın (e.ə.2135-2133-cü illər) Sippar şəhərində akkad dilində yazısı aşkar edilmişdir. Kuti hökmdarları Yarlaqanda (e.ə.2120-2113-cü illər) və Siumun (e.ə.2112-2105-ci illər) şərəfinə Umma şəhərində yazı tərtib olunmuşdur. Kuti hökmdarı Puzur-Suenin (e.ə.2127-2120-ci illər) möhürü üzərində Ur şəhərinin adı göstərilmişdir. Kutilərin hakimiyyəti bütün Ur şəhərini bürümüş, Nippur, Sippar, Umma kimi şəhərlər isə onların dayaq məntəqələrinə çevrilmişdi». (2; 70-71) Kutilər haqqında yuxarıdakı suallar mənim öz suallarım idi. Bu mə’lumatları isə professor Yusif Yusifov vermişdir. Niyə akademik nəşrdə bunlar yoxdur? Kutilər bizim xalqın əcdadları sırasına daxil deyilsə, verilmiş qısa mə’lumat nə üçündür, daxildirsə, nə üçün bu kitabdakı hələ onda birini qeyd etmədiyimiz mə’lumat o kitabda yoxdur? Əslində, əksinə olmalı idi: bu, dərslikdir, o, akademik nəşr. Heç kəs inanmaz və mən də inanmıram ki, akademik tarixin müəllifinin bunlardan xəbəri yoxdur. Amma ən ağrılısı da odur ki, bilə-bilə, şüurlu şəkildə xalqın tarixini təhrif edirlər. Son kuti hökmdarı Tirikana qarşı qiyam etmiş Utuhenqalın kitabəsində kutilər əleyhinə deyilən yaramaz sözlər, görünür, akademik tarix müəllifinin xoşuna gəlib və buna görə də onun şərhinə geniş yer verib. Amma onları Y.Yusifov da görüb və yazıb: «Utuhenqalın adına çıxılan kitabədə kutilərin ünvanına mənfi ifadələr işlədilmişdir. Lakin kutilərin ünvanına deyilmiş ittihamları təsdiq edən heç bir əlavə tarixi sənəd qalmamışdır. Əksinə, kutilərin hakimiyyəti illərində Şumerdə mə’bəd tikintisi və bərpası davam edir... Kutilərin hakimiyyəti illərində Yuxarı dənizdən (Urmiya gölü) Aşağı dənizə (Fars körfəzi) kimi uzanan ticarət yollarında əmin-amanlıq bərpa olunmuş, İkiçayarasına xarici müdaxilələrin arası kəsilmiş və Urmiya gölü hövzəsi ilə dinc əlaqələr yaradılmışdı... Utuhenqalın adından yazılmış kitabə kuti sülaləsi hakimiyyətinin ləğv olunmasına bəraət qazandırmaq (fərqləndirmə bizimdir - Q.K.) məqsədini güdürdü». (2; 71-72) Vətən sevgisi, xalq sevgisi, əcdad sevgisi belə olar. Həm də bunlar yalnız sevgi əlamətləri deyil, hədsiz dərəcədə məntiqi və obyektivdir. Bir sübut da budur ki, kutilər Şumerdə güclü ordu saxlamırmış, buna görə də 40 günlük hakimiyyətdən sonra qəfil üsyan zamanı Tirikan əsir düşmüş, lakin mə’nəvi cəhətdən alçaldılsa da, öldürülməmiş, öz ölkəsinə göndərilmişdir. Bütün bunlar e.ə.III minilliyə aiddir. Akademik nəşrdə isə «Azərbaycan ərazisində ilkin siyasi qurumlar» e.ə. birinci minillikdə Manna dövləti ilə başlanır. Aydın olur ki, buradakı «tədqiqat»a əsasən hətta e.ə. II minilliyimiz də dövlət sarıdan boş imiş.\nAkademik nəşrdə e.ə.II minilliyin sonu, I minilliyin başlanğıcı «ibtidai icma quruluşunun intensiv surətdə dağılması, erkən sinifli qurumlara keçid dövrü» sayılır.(1; 142) «Tezliklə cəmiyyətin siyasi cəhətdən təşkilinin yeni forması olan dövlət də meydana gəldi... Bu artıq dəmir dövrü idi».(1; 144) «O dövrdə (e.ə. II minilliyin sonu, I minilliyin əvvəlində - Q.K.) Azərbaycanda qulların olmasını Dovşanlıda, Axmaxıda, Borsunlu və Xanlarda aparılan tədqiqatların nəticəsi təsdiq edir».(1; 156) Deməli, yalnız bu dövrdə (I minilliyin əvvəlində) ibtidai-icma quruluşunun dağılmağa başlaması ilə quldarlıq nümunələri görünməyə başlayır və yalnız bu dövrdə Urmiyaboyu - Zaqrosboyu zonada «ilk kiçik dövlət qurumları, ilk şəhər-dövlətlər» gözə çarpır. Və doğrudur, Assur mənbələri bu siyasi qurumları «ölkələr» adlandırmışdır, həmin ölkələrdə baş şəhər-qalalara «qüvvətli şəhər», «çar şəhəri» demişlər, hətta bu ölkələrin başında «çarlar» durub, amma bütün bunlar, akademik nəşr müəllifinin fikrinə görə, ilk şəhər-dövlət qurumundan başqa bir şey olmayıb. E.ə.III minilliyin birinci yarısı hara, I minilliyin əvvəli hara? Amma birdən müəllif özü məcbur olub yazmalı olur ki: «Güman olunur ki, e.ə.II minilliyin əvvəllərində Aşşur (Assuri) taxtına lullubilər sülaləsi sahib olmuşdu».(1; 125) Kassitlərin Babildə 500 illik hakimiyyəti (e.ə.1595-1155) isə bütün elm aləminə mə’lumdur və s. Çikaqo universitetinin professoru A.Leo Oppenheym Qərbi Asiya sivilizasiya sərhədlərini aşağıdakı kimi müəyyənləşdirmişdir: «Cənub-qərbi Asiya böyük rəngarəngliyə malik coğrafi və ekoloji şəraitlə xarakterizə olunur... Bu sahənin bir neçə təbii və e’tibarlı sərhədi var: Pamirin qərb qolları, Qafqaz dağları və Hind okeanı genişliyi. Qara, Egey və Aralıq dənizlərinin daha əlverişli sulu massivləri - baxmayaraq ki onlar da şimal və qərblə kifayət qədər effektiv izolyasiyanı tə’min edir.» (3; 34) «...biz oxucunun diqqətini ona cəlb etmək istəyirik ki, Mesopotamiyada meydana çıxan mədəniyyət təcrid olunmuş hadisə deyildi (fərqləndirmə bizimdir - Q.K.) və onu əhatə edən aləmdən ayrılmaz idi».(3; 36) A.Leo Oppenheym 20 il üzərində işlədiyi «Qədim Mesopotamiya» (Moskva,1980) əsərində ən azı qədim Babil-Amori sülaləsi dövrünü (e.ə.1894-1595) nəzərə alaraq yazır: «Dağlılar ardıcıl olaraq düzənliyin əhalisinə təzyiq edirdilər. Sonuncular dəf edirdilər, lakin onların müqaviməti siyasi və iqtisadi şəraitdən asılı idi. Dağlılar düzənliyə gah işçi və ya muzdur kimi, gah da işğalçı kimi girirdilər. Bə’zən onlar şəhərləri, bütöv dövləti özlərinə tabe və idarə etmək üçün kütləvi hücumlar təşkil edirdilər. Bu təhlükəyə Babilistan və Assuriya eyni cür yanaşmırdılar. Babillilər Şumer ən’ənələrini davam etdirərək (o öz ifadəsini En-Merkarın tarixində tapmışdı) mədəni tə’sir göstərməyə çalışırdılar (çalışırdılar ki, kontakt zonasında hibrid bufer dövlət səviyyəsi stimullaşdırılsın)...». (3; 38) Düzənlik əhalisi dedikdə İkiçayarası, dağlılar dedikdə Qərbi Azərbaycan - Zaqros dağlarının əhalisi - lullubilər, kutilər nəzərdə tutulur. Mədəni inkişaf az-çox yaxın olmasa, dağ əhalisi İkiçayarası və Assur dövlətlərini bu qədər təzyiq altında saxlaya bilməzdi. Oppenheym burada aşkar şəkildə «bufer dövlət»dən, eyni səviyyəli mədəni inkişafdan danışır, həm də babillilərin Şumer- Uruk hakimi En-Merkarla arattalılar arasındakı neçə yüz il əvvəlki tarixi əlaqəni, dostluq münasibətlərini nəzərə aldıqlarını qeyd edir. Akademik tarixin müəllifi isə Engelsdən uzun-uzadı sitat gətirərək (1; 144) (bu sitat doğrudur öz dövrü üçün) e.ə.II minilliyin son rübünədək Azərbaycanda nəsli-qəbilə quruluşunun, hərbi demokratiyanın davam etdiyini və bu vaxtdan tədricən dağılmağa başladığını arxeoloji materialların gücü ilə sübuta çalışır. Bunun əksinə olaraq, Oppenheymin qeyd etdiyi inkişafı Y.Yusifovun aşağıdakı sözləri də təsdiq edir: «Qeyri-bərabər inkişaf nəticəsində Cənubi Azərbaycanda, xüsusilə onun qərb torpaqlarında sinifli cəmiyyətin yaranması prosesi e.ə.IV minilliyin sonu - III minilliyin əvvəlində başlamışdı. Cənubi Azərbaycanın qərb torpaqları İkiçayarasının quldar cəmiyyətinə yaxın olmuş və orada baş verən iqtisadi-ictimai dəyişikliklər buraya da tə’sir göstərmişdi. Artıq e.ə.III minillikdə Cənubi Azərbaycanda erkən dövlət qurumları təşkil olunmuşdu». (2; 60)\nBütün bunlar göstərir ki, akademik nəşrdə Azərbaycan ərazisində dövlətin yaranma tarixi ən azı 2 min ilə yaxın bir müddətdə geri atılmışdır. Amma məqsəd nədir, bu cür tarix kimin xeyrinədir və kimə xidmət edir, bilinmir. Bir o bilinir ki, Azərbaycanın qədim tarixi köklü şəkildə təhrif edilir, babalarımızın inkişaf səviyyəsi üzərinə qara pərdə çəkilir və hətta bə’zən ünvanlarına nalayiq sözlər söylənilir... İndi keçək etnik tərkib və dil məsələlərinə.\nİlk Azərbaycan dövlətinin birləşdirdiyi tayfaların türk tayfalarından ibarət olduğunu göstərmək üçün müəllif dövlətin adından başlamış, Aratta sözünün türk mənşəli olduğunu inandırıcı dil faktları ilə sübut etmişdir: Şumer-Akkad məktəb lüğətində arattu, aratu sözləri «dağ» mə’nasındadır (Aratta dağ ölkəsi idi). Bu sözün r>l keçidi ilə türk dillərində geniş işlənən Alatay, Altay, Alatey, Alatu sözləri ilə bir kökdən olduğu qeyd edilmişdir. (2; 78) Aratta torpaqlarının qərbində yerləşən lullubilər bir tayfadan deyil, tayfa ittifaqından ibarət olmuş, su və turukki tayfalarını da özündə birləşdirmişdir. (2; 67) E.ə.II minilliyin əvvəlində Urmiya gölü hövzəsində yerləşən turukki (turuki) və su tayfaları əvvəlki dövrdə Aratta dövləti tərkibində olmuşdur. Aratta öz mövqeyini itirdikdən sonra turukkilər gah lullubilər, kutilərlə birlikdə, gah da müstəqil siyasət yeritmişlər. Onlar Assur dövləti sərhədlərində təhlükələr yaradırdılar. Assur hökmdarı I Şamşi-Adad (e.ə.1813-1781) turukkilərə qarşı yürüş təşkil etsə də, onların qarşısını ala bilməmişdir. Assur hökmdarı I İşme-Daqan (e.ə.1781-1757) isə turukkilərlə bağlı hadisələri belə təsvir edir: «O ki qaldı Şuşarra ölkəsinə (turukkilər bu ölkəyə maraqlı və iddialı idilər - Q.K.), siz mənə yazırsınız ki, bu ölkə həyəcan içindədir və biz onu saxlaya bilmərik. Qoy İşar-Lim (qasid) sizə (vəziyyəti) izah etsin. Turukkili Lidaya və bu ölkədə onunla birlikdə olan turukkilər... iki yaşayış məntəqəsini dağıtmışlar. Mən oraya əlavə qoşun gətirdim, onlar dağlara çəkildilər. Mən əhalidən soruşdum və bu qərara gəldim ki, bu ölkə nəzarətə alına bilməz».(2; 73-74) İşme-Daqan turukkilərlə müqavilə bağlamalı olur və turukkiləri sakitləşdirmək üçün onların başçılarından birinin qızını öz oğluna alır. E.ə.1755-ci ildə Babil padşahı Hammurapi də turukki və su tayfaları ilə üzləşməli, onları dəf etməli olmuşdur.\nƏksər tarixçilər bu fikirdədir ki, lullubi (lullume) adı bu tayfaya qonşular tərəfindən verilmişdir, əhalinin öz adı deyil. Y.B.Yusifov bu sözün yamsılama yolu ilə düzəlmiş olduğunu güman edir. Biz də bu fikrin doğru olduğu qənaətindəyik, çünki lullubilərin şumerlərlə yaxın əlaqəsi, dostluq və qardaşlıq münasibətləri, şumerlərin məhz Zaqros zonasından - lullubilər yaşayan ərazidən düzənliyə - İkiçayarasına enmələri onların bir kökdən olduğunu və ya ən azı yaxın qohum olduğunu və hər iki dildə çox işlənən lu - ‘adam’, lulu - ‘adamlar’ sözünün qonşulara yamsılama vasitəsi kimi yerli əhalini bu adla adlandırmağa imkan verdiyini düşünmək üçün əsas ola bilər. Hər halda, Y.Yusifov da bu qənaətdə olmuşdur ki, «...lullubi Azərbaycanın prototürk əhalisinə verilmiş kənar ad olmuşdur» - aydın deyilir: «prototürk əhalisinə.» Lulluların etnik mənsubiyyəti və dili barədə müxtəlif fərziyyələr irəli sürülmüşdür. Lullu dilinin kassi və elam, o cümlədən Qafqaz dilləri ilə qohum olması mülahizəsi ortaya atılmış, lakin bunu sübut edən dəlillər gətirilməmişdir. Bu mülahizələri irəli sürən bə’zi keçmiş qərb alimləri qədim dövrdə türk amilinin varlığına bigənə yanaşmışlar.(2,79) Lullu tayfa ittifaqı biri digəri ilə dil və etnik cəhətdən qohum olan prototürk etnoslarını birləşdirmişdir.\nDərslikdə akademik nəşrin üstündən keçdiyi su tayfası haqqında da geniş mə’lumat verilmişdir. Sular Zaqroş dağlarında və Urmiya gölünün cənubunda yaşamışlar. Etnonimin ilkin formasının sub/suv olduğu göstərilir ki, bu da xalis türk sözüdür. Tarixçilər su tayfasını İkiçayarasının şimalında yaşayan Subir/Cubar tayfa adı ilə eyniləşdirirlər. Çox qəribədir ki, lullular kimi, sular da həm adlarına, həm də xoş münasibətlərinə görə şumerlərə çox yaxın olmuşlar (şumer > suber > sumer > subir...- və ya əksinə - keçidləri suberlərin şumerlərdən qopma olduğunu göstərir). Sular da turukki və lullu tayfa ittifaqına daxil idi. Azərbaycanın qədim və güclü etnoslarından birinin kutilər (yaxud qutilər) olduğunu bildik. E.ə.III-II minilliklərdə kutilər Urmiya gölünün cənub və qərb regionlarında yaşamışlar. Kutilər turukkilər, lullubilər və sularla yaxın münasibətdə olmuşlar. Y.Yusifov göstərir ki, kuti dilinin elam dilinə və ya Qafqaz dillərinə aid olması barədə mülahizə heç bir faktla sübut olunmamışdır. Kuti sözünün sonralar «k» samitinin düşməsi ilə (Z.Yampolski) Azərbaycan ərazisində meydana çıxan uti adı ilə əlaqəsi də özünü doğrultmur. V.Landsberqer kutilərin türk olduğunu yazmış, Kamal Balkan kuti hökmdar adlarının türk mənşəli olduğunu izah etmişdir. Tarixşünaslıqda kassit kimi qeyd edilən, akkadların kaşşu adlandırdıqları kaslar e.ə. XVII əsrdə İkiçayarasının cənubunu (keçmiş Şumer, o dövrkü Babil torpaqlarını) işğal edərək 1115-ci ilədək, təxminən 500 il orada hökmranlıq etmişlər. E.ə. III-II minilliklərdə yaşamış bu etnos tarixdə böyük izlər qoymuşdur. Kassi toponim və antroponimləri, kassilərə məxsus bir sıra sözlər türk dilləri bazasında daha asan izah olunur. Bunlarsız da kassilərin türk arealında geniş yayılması onların türkdilli olduğunu sübut edir.\nY.B.Yusifov araşdırmalarını ümumiləşdirərək yazır: «Beləliklə, Azərbaycanın ən qədim sakinlərindən biri prototürklər olmuş və onlar hələ biri digərindən fonetik cəhətdən fərdiləşməmiş ümumtürk dilində danışmışlar. Lakin bu dövrdə qərb və şərq türk dillərini səciyyələndirən bir sıra fonetik əvəzlənmələr artıq yaranmışdı. Fərz etmək olar ki, prototürklər bu zaman nəinki qədim Azərbaycanın, eləcə də Anadolu yarımadasının və Orta Asiyanın sakinləri olmuş və tədricən şimala doğru hərəkət etmişlər». (2; 78) Türk tayfaları eradan 3 min il əvvəl indiki yunan torpaqlarında - yunanlar hələ o yerlərə gəlmədiyi dövrdə - minillik bir dövlət yaratmış (e.ə.III-II minilliklər arası), e.ə.2000-ci il dairəsində yunanlar gəldikdən sonra bir qədər onlarla yaşayıb, İtaliyaya, Egey adalarına və Qərbi Anadoluya keçmişlər. (5; 3) »Etrüsklar (tursakalar) türk idilər» (Ankara,1992) kitabının müəllifi Adile Ayda göstərir ki, İtaliya ərazisində (e.ə.XX əsr dairəsində) iki türk tayfası - turlar (Turan sözü də buradandır) və sakalar birləşərək tursakaları-etruskları (TRSK - samit kökü həm tursaka, həm də etrusk kimi oxunur) meydana gətirmişdir: «Turlar ile Sakalar birleşir, «Tursakalar» adlı tek millet haline geldikten sonra, Türk geleneklerine uyğun olarak 12 kabileden oluşan bir Devlet kurmuşlardır. Etrafı denizle çevrili bir bölgede hüküm sürmege başlayan bu Devlet, çok keçmeden güclü bir donanma meydana getirerek Yunanlılarla Fenikelileri titretmege başlamıştır».(5;7) Müəllif etrusk dilinin bə’zi fonetik, leksik, morfoloji və sintaktik xüsusiyyətlərini, əlifbalarını və eyni zamanda etruskların dini görüşlərini türklərin dili, qədim əlifbası və dini görüşləri ilə müqayisəli öyrənərək, etruskların türk olduğu qənaətinə gəlmişdir. Ümumiyyətlə, Turan və türk sözləri bir kökdən olduğu üçün turukkilərlə etruskların qohumluq əlaqəsi də düşünülməlidir. İ.Əliyev bu cəhəti bildiyi üçün mövzusuna bilavasitə dəxli olmadığı halda, baltasını uzadaraq uzaqdakı o türk budağını da kəsmək istəmişdir. Dr.R.Oğuz Turkkan Adile Aydanın «Türklerin ilk ataları» (Ankara,1987) əsərinə resenziyasında yazır: «Adile Ayda sadece Pelasq’ların «Etrüskler»le (ve Saka’larla) akraba olduğunu, esas Yunanlılardan (yani Helenlerden) daha önce Yunanıstana girdiklerini ispat ediyor ve açıkca, Pelasqların Yunanlı olmadıklarını, olsa-olsa Yunan medeniyyetinin onlardan ders aldığını vurğulayaraq yazıyor (Romalıların da Etrüsklerin talebeleri oldukları kibi)». (63; 48) Adile Ayda pelaskların dilində TEPAE sözünün ‘təpə’ olduğunu və bu sözü hələ Kolumbdan çox-çox əvvəl Meksikaya və Orta Amerikaya etruskların aparmış olduğunu müəyyən etmişdir. (63; 48)\nİ.Əliyev İran mənşəli əhalinin Azərbaycan və İran ərazisinə yayılmasından böyük həvəslə danışaraq, e.ə.VIII əsrdə İran yaylasına gələn bu tayfanı bə’zən e.ə.II minilliyin sonuna, bə’zən də II minilliyin lap əvvəlinə çəkir: «Təxminən e.ə.II minilliyin sonu, yaxud I minilliyin başlanğıcında Cənubi Rusiya çöllərindən çıxmış irandilli tayfalar İran yaylası vilayətlərində yerləşməyə başlamışdılar».(1; 129) Başqa bir səhifədə isə irandillilərin miqrasiyasını daha əvvələ çəkməyə çalışaraq yazır: «Ön Asiya vilayətlərinə hələ e.ə. II minilliyin birinci rübünün sonlarında müəyyən hind-İran mənşəli əhali kütləsinin gəlməsi məsələsi heç bir şübhə doğurmur». (1; 125) Görün, bu məsələni heç bir cəhətə qısqanclıq göstərmədən Y.B.Yusifov necə obyektiv izah etmişdir: «Son tədqiqatlara əsasən belə bir müddəa irəli sürülmüşdür ki, Şərqi Anadolu, Ön Qafqaz və Şimali İkiçayarası Hind-Avropa tayfalarının ilk vətəni olmuşdur. E.ə.V-IV minilliklərdə burada ümumhind-Avropa (prahind-Avropa) dili mövcud olmuş, e.ə.IV-III minilliklər hüdudunda bu dil dialektlərə (ləhcələrə) parçalanmış və dialektlərdə danışan hindavropalılar tədricən qərbə, şimala və şərqə doğru hərəkət etmişlər. E.ə.III minillikdə ümumhindavropa dilindən ari (hind-İran) dil birliyi ayrılmış və e.ə. II minilliyin sonunda bu dil birliyi də hind və İran dillərinə təcrid olunmuşdur...». (2; 83) Beləliklə, bu mə’lumata və bir sıra başqa əsərlərdən aldığımız təəssürata əsasən qeyd edə bilərik ki, Hind-Avropa, türk, sami, Qafqaz və başqa dil ailələri əslində ilk növbədə Ön Asiyanın sakinləri olmuş və Ön Asiya ərazilərində bir-birindən təcrid olunmuşlar. Hindavropalılar Ön Asiyanı IV minillikdən tərk etməyə başlamış və bir də e.ə. VIII əsrdə geri qayıtmışlar.


Məkkədə baş verən faciədə ölənlərin sayı 753-ə çatıb - VİDEO (YENİLƏNİB)\n25 Sentyabr 2015 00:22\n2 515 Baxış\nMəkkə yaxınlığında Mina dağında izdiham nəticəsində ölənlərin sayı 753-ə çatıb.\nPublika.az xarici mediaya istinadən xəbər verir ki, bu barədə Səudiyyə Ərəbistanı Mülki Müdafiə İdarəsindən bildirilib.\nSon məlumatlara görə, ən azı 890 -a yaxın insan yaralanıb. Hadisə baş verən ərazidə 4 min xilasedici və 220 təcili tibbi yardım maşını işləyir. Mülki Müdafiə İdarəsindən xəbərdarlıq ediblər ki, ölənlərin sayı arta bilər.\nHazırda hadisə yerində 4 mindən artıq xilasedicinin fəaliyyət göstərdiyi bildirilir.\nQafqaz Müsəlmanları İdarəsinin beynəlxalq əlaqələr şöbəsinin müdiri Müqəddəs Payızov Trend-ə bildirib ki, hazırda təqribən 2600 zəvvarımız Mina dağındadır. İdarə rəsmisinin sözlərinə görə, hazırda bütün zəvvarlar Mina dağındadırlar. Onlar 3 gün ərzində burada şeytana daş atmalıdırlar.\nM.Payızov bildirib ki, azərbaycanlı zəvvarlarla telefon danışığı olub. M.Payızovun sözlərinə görə, ölən və yaralılar arasında azərbaycanlılar yoxdur. Mina dağındakı hadisə azərbaycanlı zəvvarlar oradan ötüb keçdikdən sonra baş verib.\nHəcc dövründə baş vermiş ən böyük insidentlər:\n1990-cı il – Məkkədən Mina çadır şəhərciyinə aparan piyada tunelində 1427 zəvvar ölüb.\n1994-cü il – qarışıqlıqda 270 zəvvar ölüb.\n1997-cı il - yanğın nəticəsində 343 zəvvar ölüb və təqribən 1500-ü yaralanıb.\n1998-ci il – izdihamda 118 zəvvar ölüb.\n2001-ci il izdihamda 35 zəvvar ölüb.\n2004-cü il ayin zamanı izdihamda 251 zəvvar ölüb.\n2006-cı il – ayin zamanı izdihamda 345 zəvvar ölüb.\nQeyd edək ki, bir müddət bundan əvvəl Məkkədə baş vermiş faciədə 107 zəvvar ölmüşdü, 238 zəvvar isə xəsarətlər almışdı.


Dekabr - uşağa qalmaq üçün ən məhsuldar aydır » wWw.Qadinlar.Biz ~ Qadınlar Bir Incidir! Populyar Qadın Saytı\nDekabr - uşağa qalmaq üçün ən məhsuldar aydır\nTarix: 21-12-2012, 17:03\nSəs ver: Dekabr - uşağa qalmaq üçün ən məhsuldar aydır. Avropa alimləri tərəfindən aparılan tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, dünyaya gələn uşaqların böyük qismi sentyabr ayına təsadüf edir.\nBurdan belə nəticəyə gəlmək olar ki, dekabr ayı uşağa qalmaq üçün ən məhsuldar aydır. Statistikaya etibar etsək, ən məhsuldar gün dekabr ayının 11-dir, çünki 40 həftənin sonu 16 sentyabra təsadüf edir, bu tarix isə illərdir ki, dünyaya gələn uşaqların sayı ilə əlamətdardır.\nMəhz həmin gün daha çox insan dünyaya göz açmışdır. Alimlərin fikrinə əsasən, qış, xüsusi ilə də dekabr ayı bir neçə səbəbdən məhsuldar hesab olunur: soyuq havada spermanın keyfiyyəti artır və gələcək valideynlərin orqanizmi payız fəsli ərzində topladıqları vitaminləri hələ sərf etməmiş olur. Bundan əlavə, qış bayramları ərəfəsində insanlar daha cazibəli və romantik görünüşə malik olurlar. NoName\nloading... Oğlan uşağına (övladına) necə hamilə qalmaq olar?


Tuyqun Nadirov: "Polis də Azərbaycan vətəndaşıdı, o da qanun çərçivəsində davranmalıdı"\nBu gün "Hilton” otelində AFFA Klublar Komitəsinin iclası keçirilib. Sport7.az saytının məlumatına görə, yeni mövsümöncəsi baş tutan toplantıdan sonra komitə sədri Tuyqun Nadirov jurnalistlərin suallarını cavablandırıb.\n- "Qarabağ”ın iclasda iştirak etməməsinin səbəbini açıqlaya bilərsiniz?\n- Onlar əvvəlcədən xəbər vermişdilər. Məsələlər haqda fikirlərini bildirib, imza etmişdilər. Həm "Qarabağ”, həm də "Qəbələ” avrokuboklarda mübarizəni davam etdirdiyindən, onlara gəlməmələrini təklif etdik. Düzdü, "Qəbələ” rəhbərliyi burda idi. Biz öz növbəmizdə onları təbrik etdik. Sevindirici haldı.\n- Hansı məsələləri müzakirəyə çıxarmışdınız?\n- Mövsüm öncəsi açılış iclası idi. İlk olaraq Premyer Liqanın yeni iştirakçıları olan "Kəpəz”, "Zirə” və "Rəvan”ı salamladıq. Onların gələcəkdə fəal üzvlərə çevriləcəklərinə, təkliflərlə çıxış edəcəklərinə inanıram. Çempionat zamanı yaranacaq suallar isə növbəti iclaslarda müzakirə olunacaq.\nKlublar Komitəsi yarandıqdan sonra əsas məsələlərdən biri oyunların teleyayımı ilə bağlı tenderin keçirilməsiydi. Bu da uzun müzakirələrdən sonra həllini tapdı. İlk dəfə tender elan edildi, satışa çıxarıldı və CBC televiziya kanalı tərəfindən alındı. Təbii ki, bunun qarşılığında telekanal müəyyən məbləğ ödəyəcək və həmin vəsait klubların büdcəsinə keçiriləcək. Bu gün məbləğin az və ya çox olması mühüm deyil. Vacib olan dünyada mövcud praktikadan yararlanıb bu ənənəni başlamaqdı. Çünki klubların bir neçə əsas gəlir sahəsi var ki, biri də yayımdan gələn puldu. Yenə deyirəm, bu proses Klublar Komitəsinin məhsuludu. AFFA və PFL rəhbərliyi KK-nın müraciətini müsbət dəyərləndirdi, yekunda tender elan edildi. Gələcəkdə bu məbləğ yüz minlərlə yox, milyonlarla ölçüləcək. Əvvəllər klub televiziyalara pul ödəyirdi ki, gəlib oyunlarını yayımlasınlar. Sonra bu pulsuz edildi, amma yeni mövsümdən yayıma görə klublar müəyyən məbləğ əldə edəcəklər. Bu da sevindirici haldı.\n- "Topaz” da PFL-lə yenidən sponsorluq müqaviləsi imzaladı. Ümumiyyətlə, yeni sponsorların cəlb edilməsi aktualdımı?\n- Klublar da istəyir ki, çıxış etdiyi liqanın sponsoru olsun. "Topaz”ın rəhbərliyi ilə müəyyən danışıqlar aparıldı. Bu gün "Topaz” Premyer Liqanın sponsoru olacaq, vəsaiti də həmin quruma ödəyəcək. Klublar isə bu məbləğə müdaxilə etməyəcəklər. Ancaq yayım və digər məsələlərdə gəliri klublar götürəcəklər. Təbii ki, klubların da, PFL-in də gəlir mənbələri olmalıdı, əlavə xərclərdən qaçmalıyıq. Fəaliyyətimizdə daha diqqətli olmalıyıq. Yeni mövsümün maraqlı keçəcəyinə inanıram. Yarışı təşkil edən PFL-di, amma KK-də öz tövsiyələri ilə kömək edir.\n- Son günlərdə polis əməkdaşlarının stadionlarda azarkeşlərə qarşı kobud rəftarının şahidi oluruq. Bu məsələnin qarşısını almaq üçün KK-də hansısa müzakirələr aparıldımı?\n- Polis əməkdaşları da öz vəzifələrini yerinə yetirirlər. Ola bilsin ki, xoşagəlməz hadisələr baş versin. Azərbaycanda elə klub yoxdu ki, bu prosesi yaşamasın. KK-nin iclasında da AFFA, PFL və klublar bu məsələ ilə bağlı öz mövqelərini bildirdilər. Bu anlaşılmazlığı aradan qaldırmaq üçün oyundan öncə polis nümayəndəsinin, təcili tibbi yardım təmsilçisinin iştirakı ilə keçirilən iclas zamanı müəyyən müzakirələr aparılsın. Amma bunu daha yüksək səviyyədə etmək olar. Belə ki, mövsüm ərzində 2-3 dəfə AFFA, PFL, klubların birinci şəxsi səviyyəsində oyunlar keçirilən rayonların polis şöbəsinin rəisi, və ya təhlükəsizliyə cavabdeh şəxsin iştirakı ilə iclas keçirilsin. Qanun qarşısında hamı eyni məsuliyyəti daşıyır. Polis də Azərbaycan vətəndaşıdı, o da qanun çərçivəsində davranmalıdı. Belə hallar azarkeşləri küsdürə bilər. Biz indi yayımı müzakirə edirik ki, kütləviliyi artıraq, stadionlara daha çox azarkeş cəlb edək. Amma belə xoşagəlməz hərəkətlər azarkeşləri küsdürür. Oturub danışmalı, ortaq məxrəcə gəlməliyik. Xarici ölkələrdə stadionda polisin xidmətindən imtina ediblər. Amma bu gün biz onlara xahiş edirik ki, gəlib asayişi təmin etsinlər. Çünki hər cür təxribat baş verə bilər. Onların səyi nəticəsində oyunları təhlükəsiz keçiririk. Ancaq azarkeşlə olan xoşagəlməz hallara da yol vermək olmaz.\n- Çempionatın startına 2 gün vaxt qalıb. Bunu əvvəldən müzakirə edib, tədbirlər görmək olmazdı?\n- Vaxt az qalsa da, bu görüşlər keçiriləcək. Media nümayəndələri də hadisələri düzgün mövqedən işıqlandırmalıdılar.\n- CBC kanalı ilk vaxtlarda paytaxtdakı oyunları yayımlayacaq...\n- Kanal nümayəndələri avadanlıqları alıblar. Çox bahalı avadanlıqlardı və həm Bakıdakı, həm də regionlardakı oyunları yayımlamağa imkan verəcək. Ola bilər ki, bir turda 2-3 oyun nümayiş etdirilsin. Amma gələcəkdə stadionlarda stasionar qurğular da quraşdıra bilərlər. Belə olan halda hər dəfə texnikanı hansısa bölgədən Bakıya və ya başqa yerə daşımağa ehtiyac qalmayacaq. Oyunlar yayım xətrinə yayımlanmayacaq. Xarici ölkələrdən mütəxəssislər dəvət edilib. Onlar bir neçə ay burda oturub yayımın yüksək səviyyədə təşkil edilməsində iştirak edəcəklər. Kameraların sayı, eləcə də yayımın keyfiyyəti çox yüksək olacaq. Oyun zamanı statistik məlumatlar, birinci hissədən sonra müsahibələr olacaq, müzakirələr aparılacaq.\n- "Xəzər Lənkəran”la "Neftçi” arasındakı görüşlər bir müddətdi rəqib azarkeşsiz keçirilir.Bu problemin yoluna qoyulması istiqamətində hansısa işlər görülürmü?\n- Bu məsələ hazırkı iclasda müzakirəyə çıxarılmayıb. Növbəti toplantılarda müzakirə olunacağı istisna deyil. Çünki problem hər iki klubun rəhbərliyi arasında müzakirə olunub. Hər iki klub təhlükəsizliyi təmin etmək iqtidarındadı. Əvvəl nə olub, olub.\n- KK-nın fəaliyyətində hansısa yenilik görsənirmi? Oyunların ancaq həftəsonu keçirilməsi, yayımlanması və s. kimi məsələlərdə...\n- Oyunlar artıq həftəsonu keçiriləcək. Ola bilsin 2 yox, 3 gün ərzində olsun. Bunu PFL təyin edir. Əsas odu ki, ictimailəşməyə nə kömək edirsə, onu etməliyik. Hava şəraiti imkan versə, gələcəkdə oyunu bazar günü lap gunorta saatlarında da keçirmək olar. İngiltərədə saat 12:00-dan oynayırlar. Çünki insanlar stadiona həm futbola tamaşa eləməyə, həm də dincəlməyə gəlirlər.\nYeri gəlmişkən, "Xəzər Lənkəran” yeni kampaniyaya start verib. Mövsümün bütün oyunları zamanı neçə matalıq bilet almasından asılı olmayaraq, azarkeşlərinə 2 manat dəyərində pulsuz kontur paylayacaq. Bu mobil şirkətlə klub arasında aparılan danışıqların nəticəsidi. Bu da həvəsləndiricidi. Hələlik kontur biletdən ayrı veriləcək, amma gələcəkdə şifrə elə biletin üzərində olacaq. Çalışmalıyıq ki, azarkeşləri stadionlara cəlb edək. Komandanın heyətində 100 minlik də futbolçu ola bilər, 1 milyonluq da. Əsas gözəl oyun nümayiş etdirməkdi. (apasport.az)


ağlaya bilməmək sözaltı sözlük\n1. biraz yaşlı kişilərin üzləşdiyi durumdur. kişilər tərəfindən mərifət sayılsa da əslində ağlamağı bacarmalıdır insan. başqa yanaşmalar da var. zaman və məkandan da asılıdır. zaman keçdikcə sevgi məsələlərində altdan vurar adamı. uşaqlıqda rahatca ağlaya bilən insan yaş artdıqca həyatın qəhbəliklərilə üzləşdikcə yaxşıca öyrənir ağlamamağı. özləri istəməyənə qədər ortaya çıxmaz o göz yaşları\n29.11.2013 15:37, qalaxsi es dört\n2. (bax: kişi cinsindən olmağın mənfi cəhətləri)\n29.11.2013 15:39, ametu\n3. bu axşam da ağzımı üzümü sikmiş vəziyyətdir.ağalaya bilmirəm.bir ağlasam,o yaşlar süzülsə sakitləşəcəm ancaq bacarmıram.\n30.04.2014 23:15, kholin\n4. özü kimi oğraş şey yoxdu. ağlamağın gəlir, aradan çıxırsan, hər şey hazır, deyirsən ki indi rahatlaşacam. di gəl ki gəlmir də bu gözünü sevdiyim yaşlar\n16.07.2014 03:28, şişi yandırıb kababı yandırmayan adam\n5. artıq uzun müddətdir ağlaya bilmirəm. ha məcbur edirəm o yaş çıxsın o gözdən dirənib ki dirənib. olmur alınmır\n23.12.2014 02:31, chinawoman\n6. ağlaya bilmək də bir şey deyil.\nGözünün suyu elə ovcundadır\nmübariz ol - guya bu elə asandır... deməyə nə var ki)\nağla ya ağlama - her şey onsuzda səndə qalır ehhhh\n12.08.2017 00:11, cangulum\n7. Arada bir insanın ehtiyacı olur ağlamağa. Hər şey üst üstə gələndə, yaşadığın həyatdan sıxılanda, problemlərin arasında çarəsiz qalanda bir qəşəng ağlamaq düşür adamın ürəyinə. Di gəl ki axmır da o yaş. Rahatlaşa bilmirsən qalırsan belə\n13.08.2017 16:52, shemmusi


Şeytan (lən) bu 5 əməldə insanları xüsusilə aldadır!\nBir gün Həzrət Musa (ə) münacat etmək üçün Tur dağına gedir və şeytan (lən) da onun ardınca gedir. Şeytanın davamçılarından biri şeytana deyir: “Məgər Musanın (ə) vəsvəsə olacağına ümid bəsləyirsən?”. Şeytan deyir: “Atasını behiştdən qovmuşam, ümid edirəm ki, onu da yolundan azdırım”.\nŞeytan (lən) özünü Həzrət Musaya (ə) çatdırır və Musa (ə) onu min rəngli papaqla görür. Papağının rənglərindən sual verir və şeytan cavabında deyir: “Ey Musa! Bu rənglərlə insanların qəlbini alıb, aldadıram. Sənin üçün min beş dənə nəsihət sözüm vardır. Qulaq as sənə deyim ki, bunlarda sənin üçün mənfəət vardır”.\nHəzrət Musa (ə) buyurur: “Mənim sənin nəsihətinə ehtiyacım yoxdur”.\nBu zaman Cəbrayil (ə) nazil olur və deyir: “Ondan beş kəlmə eşit və qalanını boş burax ki, qalan sözləri vəsvəsədir”.\nHəzrət Musa (ə) dayanır və deyir: “De”.\nŞeytan (lən) deyir: “Beş əməl vardır ki, mən o beş əməldə insanları aldadıram.\n1. Qəzəblənən zaman özümü Adəm övladına çatdırıram ki, heç bir zaman qəzəbləndiyi zaman qədər ona hakim ola bilmirəm. Ola bilsin ki, iki dəqiqə qəzəblənməsində onları qətlə və ya başqa bir günaha salım. Ona görə də qəzəb zamanı özünü qoru ki, məbada həlak olasan.\n2. Özünə lovğalığı və təkəbbürü yol vermə. Çünki lovğalıq və təkəbbür məni bu bədbəxtliyə salmışdır. O həddə ki, Allah dərgahından qovuldum, Onun və bəndələrinin lənətinə düçar oldum.\n3. Naməhrəm qadınla xəlvət etmə ki, mən bütün qüdrətimi sənin üsyan etməyin üçün işə salaram. Çox az insan xəlvətdə özünü qoruya bilər.\n4. Bacaradığın qədər Allahla nəzir və əhd bağlama ki, mən qüdrətimin çatdığı qədər qoymaram ki, kimsə onun öhdəsindən gəlsin.\n5. O zaman ki, sədəqə verməyi qəsd edərsən – tələs, əks halda səni onun fəzlindən məhrum edərəm”./Deyerler.


Bu gün Ethereum-un qiymətində nələr yaşandı? - Kripto.az\n14 İyun 2018 23:40\n– ETH-in qiyməti dollar qarşısında dəyər itirir, 440 dollara qədər eniş yaşanıb.\n– ETH/USD saatlıq qrafikinə baxdıqda, 480 dollardan aşağı bir eniş kanalı var.\n– Cütlük yuxarı yönlü düzəlişə cəhd edir, bu hərəkət 490 və 500 dollarlıq müqavimət səviyyələrini sınaqdan keçirə bilər.\n– Ethereum-un qiymətinin dollar və Bitcoin qarşısında enişdə olduğunu görürük. ETH/USD yuxarı istiqamətli düzəliş göstərə bilər, lakin 490 dollar səviyyəsi ether üçün çox kritik bir əyri kimi görünür.\n14 iyun Ethereum-un qiyməti ilə bağlı müqavimət səviyyələri\nEthereum-un qiyməti növbə ilə 480, 460 və 450 dollar dəstəklərini rahatlıqla keçdi. 446 dollar səviyyəsində isə alıcı tapdı. Sonra yenidən 460 dollara qədər yüksəldi. Son enişə görə 545 və 446 dollar səviyyələri arasında müəyyənləşən Fibonaççi düzəliş səviyyələrindən fib 23,6 səviyyəsində aşağı istiqamətli qırılma müşahidə edildi.\nLakin Ethereum-un qiyməti 490-500 dollar səviyyəsində ciddi çətinliklərlə üz-üzədir. ETH/USD saatlıq qrafikinə baxdıqda, 480 dollar müqavimətinin aşağısında bir eniş kanalının yarandığını söyləmək olar. Alıcıların qazanclara nəzarət etməsi üçün 500 dollardan yuxarı qiymət hərəkətlərinin görülməsindən ötrü 496 dollar müqavimətindən yuxarı günlük bağlanmalar görmək çox vacibdir.\nQrafikə baxdıqda, qısa müddətdə qiymətin 480 dollardan çox ola biləcəyini görürük. Ancaq 490-495 dollar həcmi ETH-in qarşıdakı günlərdə əhəmiyyətli nəticəsinə səbəb ola bilər.\nSaatlıq qrafikdə MACD-a nəzarət edildikdə, bərpa istiqamətli alıcı bölgəsinə doğru hərəkətlər görülür. RSI isə yuxarı istiqamətli hərəkətlə 40 səviyyədən yuxarıdır.\nEtiketlər : MACD, ETH/USD, saatlıq qrafik


Bütün dünyada Suriya prezidenti Bəşər Əsəd cinayətkar kimi tanınır. Bütün dünya dedikdə təbii ki, ABŞ və onun havadarlarının dünyası nəzərdə tutulur. Avropa, ABŞ kimi şeytanlar Əsədi özündən təcrid ediblər. Onlar belə etiqad edirlər ki, Əsəd cinayətkardır, getməlidir, xalqını illərdir terror edir, hakimiyyəti qəsb etməkdədir. Əlbəttə bu ABŞ, Avropa və onların nökərçiliyini yerinə yetirən Türkiyənin Bəşər Əsədə qoyduğu addır. Onların aləmində Əsəd belə bir adamdır. Çünki o Ərdoğan kimi ABŞ nökəri deyil. Buna görə də onu düşmən elan ediblər.\nBunu anlamaq elə də çətin deyil. Əsədə qarşı danışanların fəaliyyətlərinə baxsaq kifayət edər. Biz Əsədi heç də məsum hesab etmirik. Nə vaxtsa xalq arasında sevilməyə də bilər. Amma bütün dünyada birmənalı olaraq qəbul edilən qanun budur ki, xalqlar bu kimi hallarda öz müqəddəratını həll etməlidir. ABŞ, Nato burnunu xarici ölkələrin siyasətinə, xalqın işinə dürtməli deyil. Suriyada isə görünən odur ki, Əsəd sevilən şəxsdir. Çünki prezident seçkiləri keçirilir, seçkilərdə qalib olur, insanların arasında rahat, cangüdənsiz gəzir, insanlarla görüşür, səmini söhbətləşir.\nBu günlərdə Əsəd İrana səfərə gedib. Bütün dünyada cinayətkar kimi tanınsa da İran Əsədi qəbul etməkdən çəkinmir. Düzdür ki, ABŞ-ın qara siyahisinə düşəndə digər qorxaq siyasət adamları da Əsədi özündən təcrid edirlər. Amma, Rusiya, İran kimi ABŞ-ı vecə almayan dövlətlər çəkinmədən Əsədi qəbul edir, Suriyanın qanuni prezidenti və Suriya xalqını imperializmə qalib gələn xalq kimi tanıyır.\nAmma bir də Əsədi qatil elan edən Ərdoğan kimi münafiqlərə baxın. Adam sionist rejimin təmsilçiləri və Ali Səud rəsmləri ilə görüşür, qucaqlaşır, onlarla görüşmək üçün yalvarıb yaxarır. Halbuki onlar əsil və həqiqi qatillərdir. Biri fələstinli körpələri qətliam edir, digəri isə yəmənli körpələrin qanına susayıb. Görəsən Ərdoğana görə Əsəd qatil hesab edilir, Ali Səud, sionist rejim yaxşıdır? Bəs onların öldürdükləri körpələr insan deyilmi?\nƏsədi qatil hesab edən cəbhəbin bir rüsvayçılığı da bundan ibarətdir ki, Ukraynanın təlxək, matışka prezidenti Rusiya ilə ABŞ, avropaya güvənərək sona qədər dirənməsi öz dövlətini, vətənini qorumaq kimi qiymətləndirilir, amma eyni işi Əsəd görəndə o xayin, cinayətkar hesab edilir.\nİndi Əsədi demək olar ki, ABŞ da boşlayıb. Çünki ona uduzduqlarını çoxdan etiraf ediblər. Co Baydenin olmayan başı da Ukrayna məsələsinə qarışıb. Ukraynada da uduzub gedirlər. Üstəlik ABŞ-a artıq inanmayan Ərdoğan Ukraynaya kömək etməkdən imtina etdiyi halda ABŞ Yunanıstana təzyiqlər göstərir. Təzyiqlər göstərir ki, Ukraynaya hərbi sahədə köməklik göstərsin. Bəli bütün bunlar İran və dostlarının düşmənlər üzərində parlaq və uğurlu qələbəsidir.


Gənclər Fondunda satınalma: Qalib olan şirkətin 64 min vergi borcu var - FOTO » Qlobal.Az\nGənclər Fondu 47,8 min manatlıq satınalma həyata keçirib.\nQlobal.az xəbər verir ki, Fondun keçirdiyi satınalma barədə məlumat bu gün tender.gov.az saytına yerləşdirilib.\nGənclər Fondunun "Koronavirus (COVID-19) infeksiyasının ölkəmizdə yayılmasının və onun törədə biləcəyi fəsadların qarşısının alınmasında könüllülərin iştirakının təmin olunası üçün müxtəlif promo (köynək, papaq və s) malların satın alınması" lotu üzrə keçirdiyi satınalmanın qalibi "PRINT POINT" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti olub.\n"PRINT POINT" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti 2015-ci ildə dövlət reyestrindən qeydiyyatdan keçib.\nŞirkətin hüquqi ünvanı Xətai rayonu, Məhəmməd Hadi ev 73, mənzil 92 ünvanı, qanuni təmsilçisi isə Koroğluyev Mehman Əhəd oğludur.\nMaraqlıdır ki, "PRINT POINT" MMC-nin hazırda dövlətə 64.519 manat vergi borcu var.


Nur-az.com - Paşa Holdinqin 100 milyonluq yeni oteli\nBilgəh qəsəbəsində, Xəzərin sahilində yerləşən beşulduzlu otel «Paşa Holding» şirkətlər qrupunun mülkiyyətinə keçib. Holdinqə daxil olan və otel idarəçiliyi üzrə ixtisaslaşmış «Absheron Hotel Group» MMC hazırda «Bilgah Beach Hotel» adını daşıyan bu mehmanxananı öz otellərindən biri kimi təqdim edir.\nHoldinq oteli yeni yaratdığı «Yeni Bilgəh Oteli» MMC vasitəsilə idarə edəcək. Bu il iyulun 25-də yaradılan şirkətə «Paşa Holding» qrupunun bir çox otelçilik və iaşə müəssisələrinə rəhbərlik edən Vüqar Rəhmətov direktor təyin olunub. Yeni şirkətin nizamnamə kapitalı 100 milyon manatdır.\nOtelin daşınmaz əmlak kimi satıldığı, yaxud onun sahibi olan şirkətin mülkiyyətçisinin dəyişməsi yolu ilə idarəçiliyinin dəyişməsi barədə məlumat verilmir. Bəlli olan budur ki, onun sahibi – «Azinko Holdinq» MMC-yə daxil olan «Sahil Az Ko» Mənzil-Tikinti Kooperativinin nizamnamə kapitalı 48 manatdan 750 min manata qalxıb. Daşınmaz əmlak üzrə ekspertlər hər iki halda əmlakın satışı üzrə dövlət büdcəsinə iri məbləğdə vergi ödənilməli olduğunu düşünürlər. Çünki Vergi Məcəlləsinə görə, bu tipli əməliyyatlarda vergi daşınmaz əmlakın sahəsinə görə hesablanır.\nTikintisinə 2007-ci ildə başlanan otel 2011-ci ildə istifadəyə verildi. Şirkət 2012-ci ildə oteli beynəlxalq mehmanxana idarəçiliyi üzrə məşhur olan Jumeirah şirkətinə ötürdü və 2017-ci ilədək o, «Jumeirah Bilgah Beach Hotel» adı altında fəaliyyət göstərirdi. Bu yaxınlarda isə «Jumeirah Management Services (Baku)» MMC-nin Azərbaycandakı filialı fəaliyyətini dayandırdığını elan edib.\n176 nömrəlik «Bilgah Beach Hotel» dəniz sahilində 9,4 hektar sahədə yerləşir. Mehmanxana kompleksi 17 mərtəbəli binadan, eləcə də kotec tipli 14 ədəd iki mərtəbəli evlərdən (hər birinin sahəsi 156 kvadrat metrdir) ibarətdir. Tikililərin ümumi sahəsi isə 52 min kvadrat metrdən çoxdur. Burada universal kinokonsert zalı, əsas yemək zalı, 7 restoran, diskoteka, açıq kafe, banket zalı, su hovuzu, fitnes mərkəzi, sauna və türk hamamı, yeraltı avtomobil dayanacağı var. Bundan başqa, Xəzər sahili boyunca 300 metrlik çimərlik də otelin özəl istifadəsindədir.\nHazırda «Paşa Holdinq» şirkətlər qrupu iki törəmə şirkəti («Absheron Hotel Group» MMC və «PMD Group» MMC) vasitəsilə Azərbaycanda və Türkiyədə, ən azı, 10 otelin mülkiyyətçisi və idarəedicisidir. Bunlar: «Pik Palace Hotel» (167 nömrə), «Park Chalet Shahdag» (164 nömrə), «Boulevard Hotel Baku» (818 nömrə), «Intourist Hotel Baku» (150 nömrə), «Dinamo Hotel Baku» (29 nömrə), «Four Seasons Hotel Baku» (171 nömrə), «JW Marriott Absheron Baku» (237 nömrə), «Allium Villas Bodrum» (36 nömrə), «Naftalan Hotel Qashaltı» (125 nömrə və 3 villa) və «Şamaxı Palace Hotel»dir (102 nömrə)./azadlig/