Ermənistanı ayaq üstə qoyacaq “tək millət - iki dövlət”: qurtuluş açarları Bakı və Ankaradadır » Ovqat.com\nKapitulyasiya edən ölkə üçün “Alman möcüzəsi” olmayacaq, yalnız “Türk möcüzəsi”; erməni mediası: “Bizim əyalət düşüncəli liderlərimiz vaxtında Heydər Əliyevlə sülh müqaviləsi imzalamalı idilər...”\n44 günlük Qarabağ savaşında darmadağın olan işğalçı Ermənistanın hazırkı durumu müharibə sonrası faşist Almaniyasını xatırladır. Düzdür, müharibə dünənədək təcavüzkar yarlığı daşıyan ölkənin ərazisində getməyib - Rusiya əngəl olduğu üçün. Ancaq Ermənistan bütün “dolağı ilə” kapitulyasiya yükünün altında qalıb, çünki savaşa yönəltdiyi bütün maddi-texniki və insan resursları ona məxsus idi.\nErmənistan şəkk-şübhəsiz, indikindən qat-qat böhranlı bir duruma tuş gələcək, əgər onun rəhbərləri, hakim elitası, bütövlükdə siyasi elitası 30 illik yanlış Qarabağ siyasətini, əsassız ərazi iddiasından doğan işğalçılıq kursunu və bunun labüd yekunu kimi hazırkı durumu düzgün təhlil edib yeganə doğru qərarı verməsə. Ona görə ki, savaş kapitulyasiyası yalnızca nəticədir, səbəb deyil. Rüsvayçı məğlubiyyətə gətirən səbəblər isə ciddi şəkildə, dərindən analiz edilib dərslər götürülmədikcə durum daha fəna olacaq.\nBunu təkcə biz demirik. Əcnəbi analitiklər və “beyin mərkəzləri” də neçə vaxtdır eyni xəbərdarlıqları edir. Hər necə olmasa, II Dünya müharibəsinin sonucu olaraq çökən faşist Almaniyası məhz verilən doğru qərarın, 3-cü Reyxin müharibə avantürasından düzgün dərs götürmək hesabına alman xalqı dirçələ və inkişaf tapa bildi. Dünya əsl “alman möcüzəsi”nə şahidlik etdi.\nCırtdan Ermənistan üçün isə tək xilas formulu 2+1 ola bilər. Yəni yalnız iki əsas qonşu dövlət - Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin və iqtisadi-ticari əlaqələrin maksimum qısa zamanda və tam həcmdə bərpa edilməsi erməni xalqını düşdüyü quyunun dibindən çıxarmaq gücündədir.\nBaşqa alternativ yol görünmür, olmayacaq - yalnızca “Türk möcüzəsi”. Nə quru sərhədinin olmadığı Rusiya, nə də beynəlxalq erməni lobbisi gəlib erməni xalqını xoşbəxt edəsi deyil. Bunu bacarsaydılar, 30 ildə edərdilər. Ümid ona qalır ki, ermənilər arasında praqmatik düşünən başlar tam tükənməyib.\nMəsələn, Ermənistanın yeni təyin olunmuş iqtisadiyyat naziri Vaan Kerobyan hazırlanacaq uzunmüddətli proqramlarda Azərbaycan və Türkiyə ilə sərhədlərin açılmasından dolayı Ermənistan üçün mühüm imkanlar görür.\n“Sərhədlərin açılması bizə geniş imkanlar yaradacaq: bizim ixracatçılar Rusiyaya və digər ölkələrə məhsullarını bu günə qədər etdiklərindən daha rahat şəkildə ixrac edə biləcəklər. Türk limanları açılacaq və çoxsaylı geniş imkanlar təmin ediləcək. Ola bilsin, Azərbaycan bazarı bizim üçün, Azərbaycan üçün də bizim bazarımız açılacaq. O zaman bundan istifadə edə biləcək insanlara ehtiyac olacaq”, - deyə nazir qeyd edib.\nOnun sözlərinə görə, bölgənin blokadadan çıxmasının yaradacağı bütün üstünlüklərdən istifadə üçün müvafiq proqram hazırlanacaq.\nÖz növbəsində erməni siyasi icmalçı Karina Karapetyan “Sputnuk Armenii”də yazır ki, erməni xalqı “Alman möcüzəsi”nə ümid etməməlidir: “Ermənistanı AFR-lə müqayisə etməzdən əvvəl unutmayaq ki, Almaniya II Dünya müharibəsindən əvvəl də Almaniya idi. Yalnız bir detal: Almaniya bir sıra dövlətlərlə silahlı qarşıdurmaya girməzdən çox əvvəl «Mercedes» istehsalçısı olub. Ermənistan isə özünü ən yaxşı vaxtlarında ”avtomobil sənayesinin lənəti" olan “YerAZ” avtomobilləri istehsal edirdi və onların da mühərriki zavod qapılarından çıxar-çıxmaz sönürdü. İki ölkə həyatının bütün sahələri üzrə paralellər apara bilərik, əmin olun ki, müqayisə əfsus, bizim xeyrimizə olmayacaq".\nSözünə davam edən Karapetyan erməni mental şüurunun qüsurlarına da toxunub: “Alman xalqının yenidən yüksəlişinə kömək edən alman nizam-intizamına gəldikdə, bu, yalnızca xarakterin bir xüsusiyyəti deyil, yüz illərdir tətbiq olunan ”Prussiya sərt təlimi"nın nəticəsidir. Ermənilərə gəlincə, əgər hər bir Ermənistan vətəndaşının özü özünün baş naziri olduğu ən yüksək səviyyədə bəyan edilirsə, hansı qayda-qanundan və tabeçilikdən danışmaq olar? Bütün bunlar erməniləri aşağılamaq üçün yox, vəziyyəti ayıq qiymətləndirmək üçündür. Bənzətmələrin dili ilə danışsaq, bizi yeni “Marşall planı” deyil, böyük alman kansleri Bismarkdan nümunə götürüb həqiqətən güclü, öz yolu ilə gedə biləcək bir Ermənistan yaradacaq erməni Bismark xilas edə bilər".\n“Yaşadığımız faciəyə baxmayaraq, bizim üçün Cənubi Qafqazda tezliklə tamamilə yeni iqtisadi reallığın ortaya çıxacağına inanıram. Bu reallığın ən maraqlı cəhəti isə o olacaq ki, ondan maksimum faydanı məhz Ermənistan götürəcək. Çünki bu günə qədər bizdən ötrü, sadəcə, mümkünsüz olan tamamilə yeni fürsət pəncərələri açılacaq. Tezliklə hamı bunu hiss edəcək”.\n“Yeni Müsavat”ın məlumatına görə, belə bir nikbin proqnozla müstəqil ekspert Eduard Naqdalyan Armİnfo-dakı təhlili məqaləsində çıxış edib.\nErmənistanın hazırkı böhranlı duruma gəlməsinin səbəblərindən söz açan Naqdalyan yazıb: “Təəssüf ki, Ermənistan cəmiyyətində əslində nə baş verdiyi və müharibə zamanı niyə məhz belə bir nəticə əldə etdiyimizlə bağlı təəssüf doğurucu bir anlamazlıq var. Biz 25 ildə mümkün variantlardan ən pisini - status-kvonu qorumağa yönəlik bədnam variantı seçdik. Yəni Azərbaycan ərazilərinin işğalına son qoyaraq problemin birdəfəlik həllindən və sülh müqaviləsi imzalamaqdan imtina etdik. Bu, Ermənistanın ölçüyəgəlməz, faciəvi xarici siyasət səhvi idi. Biz sanki bölgəni idarə edən regional superdövlət kimi davranırdıq - əslində isə coğrafi mühasirədə olan və liliput iqtisadiyyatı deqradasiya edən bir ölkə idik. Biz anlamadıq ki, hərbi qələbənin 1994-cü ildə Azərbaycanla sülh müqaviləsinə çevrilməsi məsələsini dərhal həll etmədən, avtomatik olaraq gələcək böyük partlayışın vaxtı üçün geri sayıma rəvac veririk. Deməli, indiki müharibəni məhz o zaman uduzmuşuq”.\nMüəllif özünün qoyduğu “Kim günahkardır” sualına belə cavab verir: “Cavab aydındır: günahkar - öz əyalət düşüncəsizliyi ucbatından Heydər Əliyevlə vaxtında sülh müqaviləsi imzalamayan liderlərimizdir. Günahkar 25 ildir xalqı ”düşmənə bir qarış torpaq verilə bilməz" yalançı vətənpərvərlik şüarı ilə zəhərləyən bütün erməni siyasi partiyaları, ekspert camiəsi və Ermənistanın mediasıdır. Siz bu şüarın mahiyyətinə diqqət yetirin: Azərbaycan torpaqlarından bir qarışı da Azərbaycana verilməyəcək. Bu ki tam dəlilik və anlaqsızlıq idi..."\nErməni xalqı və onun rəhbərləri heç olmasa, bundan sonra anlaqlı ola biləcəkmi? Özləri bilər. Ancaq gərək unutmasınlar ki, darmadağın Ermənistan ayaq üstə yenə məhz Azərbaycan və Türkiyə hesabına dura bilər. Qurtuluş açarları nə Qərbdədir, nə də Rusiyada. Açarlar Bakı və Ankaradadır...\nAna səhifəyə qayıt Baxış: 2 088 Tarix: 1-12-2020, 09:20\nMillət vəkili: "Minsk Qrupu Paşinyanın cavabını verməlidir"\nErmənistanı növbəti Aprel gözləyir – Millət vəkili


Yərmuk tamamilə Suriya Ordusunun nəzarətinə keçib » "Dünya" informasiya agentliyi\nTarix: 21-05-2018, 12:18 | Çap et\nYərmuk tamamilə Suriya Ərəb Respublikasının nəzarətinə keçib. FaktXeber.com-un WarGonzo-ya istinadla verdiyi məlumata görə, İŞİD terrorçuları tam təslim olublar və rəsmi Dəməşqin şərtlərini qəbul edərək ərazini tərk ediblər.\nBildirilir ki, Dəməşq ətrafında terrorçuların son dayaq məntəqəsindən azı 2300 terrorçu çıxarılıb.\nQeyd edək ki, fələstinli qaçqınların qaldığı Yarmuk düşərgəsi uzun müddətdir ki, terrorçuların nəzarətində idi. Ötən həftə Suriya Ordusunun başlatdığı əməliyyat nəticəsində, düşərgə terrorçulardan tam azad olunub.


Böyük Britaniyanın York hersoqu, şahzadə Endryu Qala Arxeoloji-Etnoqrafik Muzey Kompleksində olmuşdur\nBöyük Britaniyanın York hersoqu, şahzadə Endryu noyabrın 23-də Bakının yaxınlığında Qala Arxeoloji-Etnoqrafik Muzey Kompleksində olmuşdur.\nHörmətli qonağa məlumat verildi ki, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, YUNESKO-nun və İSESKO-nun xoşməramlı səfiri, Milli Məclisin deputatı Mehriban xanım Əliyevanın təşəbbüsü ilə həyata keçirilən bu layihə Azərbaycanın tarixi keçmişinin qorunub saxlanması ilə yanaşı, ölkəmizin turizm mərkəzlərindən birinə çevrilməsinə də xidmət edir. Burada hələ 1988-ci ildə Qala Dövlət Tarix Etnoqrafiya Qoruğu yaradılmışdır. Qoruğun 156 hektar sahəni əhatə edən ərazisində eramızdan əvvəl III minillikdən XX əsrə qədər dövrə aid kurqanlar, sərdabalar, evlər, 4 ovdan, qədim qəsrin qalıqları, 5 məscid, 3 hamam və s. vardır. Bu abidələrin qorunması, eləcə də Abşeronda aşkar edilən arxeoloji tapıntılar hesabına qoruğun daha da zənginləşdirilməsi üçün 2008-ci ildə Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə burada açıq səma altında ilk arxeoloji-etnoqrafik muzey kompleksi yaradılmışdır. İki hektar ərazisi olan muzey kompleksdə Abşeron yarımadasında tapılmış və eramızdan əvvəl III-II minilliklərdən orta əsrlərə qədər dövrü əhatə edən qayaüstü rəsmlər, keramika, məişət və bəzək əşyaları, silah və sikkələr, qədim yaşayış kompleksinin konservasiya olunmuş qalıqları və sair yerləşdirilmişdir.\nYork hersoqu, şahzadə Endryu muzey kompleksini gəzdi, buradakı eksponatlarla tanış oldu.\nQala Dövlət Tarix-Etnoqrafiya Qoruğunun direktoru Fikrət Abdullayev məlumat verdi ki, dünyanın ən qədim insan məskənlərindən olan Azərbaycan ərazisi arxeoloji abidələrlə, maddi-mədəniyyət nümunələri ilə zəngindir. Tarixi abidələr baxımından Abşeron yarımadasının da xüsusi yeri vardır. Abşeron yarımadasının şimal-şərqində yerləşən Qala qəsəbəsində və ona bitişik ərazidə 215 memarlıq və arxeoloji abidə mövcuddur. Abidələrin öyrənilməsinə ötən əsrin 60-cı illərində başlanılmışdır. Qayaüstü rəsmlər mövzusu və süjetlərinə görə çox rəngarəngdir. Burada ov, insanı qurban vermə, nikah, astronomik rəmzlər və sair səhnələr təsvir olunmuşdur.\nMuzey komplekslə tanışlıq zamanı Azərbaycanın ən qədim sənətkarlıq növlərindən sayılan dulusçuluq, nalbənd emalatxanaları da maraq doğurdu.\nHörmətli qonaq qədim abidələrdən olan Qavaldaşa, Şüvəlan, Ağdaş düzü, Xaşaxuna, Zirə yaşayış məskənlərinin planına, qədim toyxana yerinə, tacir evinin maketinə, dəvələrə, Dübəndi və digər ərazilərdə arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar olunmuş tapıntılara, qədim qəbiristanlıqdakı abidələrə də baxdı, muzeyin xatirə kitabına ürək sözlərini yazdı


ABŞ millət vəkilləri Amerika Arşadırmalar Mərkəzinin İsraili baykot etmək planını tənqid edib - Islam Times\nSaturday 18 January 2014 - 22:56\nStory Code : 342604\nİslamtimes -Amerikalı millət vəkilləri Amerika Araşdırmalar Mərkəzini insan hüquqlarını pozması səbəbindən İsraili baykot etmək haqqında qərarını kəskin tənqid ediblər.\n134 Palata üzvü tərəfindən imzalanan məktubda təşkilatın Tel Əvivin fələstinlilərə qarşı zorakı davranış səbəbindən İsrail akademik inistitutlarını baykot etməsi mənfi hal kimi dəyərləndirilib.\nMillət vəkilləri Amerika Araşdırmalar Mərkəzinin yeni seçilmiş rəhbəri Lisa Duggana yazdıqları məktubda deyiblər: “Biz Amerika Araşdırmalar Mərkəzinin İsrail universitet və akademik inistitutlarının baykot etməsi qərarına kəskin müxalifik.”\nDaha sonra deyilir: “Bütün demokratik dövlətlər kimi İsrail də mükəmməl deyil. Ancaq despotic və repressive dövlətlər ilə əlaqələri saxlayıb tək İsrail ilə əlaqələri baykot etmək heç də ədalətli və düzgün qərar deyil.”\nVaşinqton Free qəzetinin əldə etdiyi məktubun bir nüsxəsində deyilir ki, bu ədalətsiz ikili standart artıq 100-dən çox universitet rəhbəri tərəfindən rədd edilmiş və hətta bəzi universitetlər etiraz əlaməti olaraq təşkilatı tərk etmişdilər.\nSenator Peter Roskam tərəfindən hazırlanan bu məktuba 69 demokrat və 65 respublikaçı imza atmışdılar.\nBaykot qərarı İsrailin Fələstinə qarşı tətbiq etdiyi zorakı və işğal siyasətə qarşı etiraz əlaməti olaraq təşkil edilmiş beynəlxalq baykot kompaniyasının tərkib hissəsidir.\nAmerika Araşdırmalar Mərkəzi ABŞ tarixini və mədəniyyətini araşdıran və 4000 alimdən ibarət olan bir təşkilatdır.\nİslamtimes - Amerika Araşdırmalar Asossiasiyasının yeni seçilmiş prezidenti Nyu York Universitetinin Mədəni Analitika şöbəsinin Professoru Liza ...\nMəscidul Əksanı qorumağa davam edəcəyik\nİsrail Qəzza zolağında sərhədləri bağlayıb


Aprel döyüşlərində ermənilərin dağıtdığı tarixi-dini abidələr… – Komitə sədri siyahı açıqladı\n28 İyun 2016 - 13:11\nAprel döyüşlərində ermənilərin dağıtdığı tarixi-dini abidələr… –Komitə sədri siyahı açıqladı\nKomitənin mətbuat xidmətindən verilən məlumata görə, döyüşlər zamanı Ermənistan hərbiçilərinin Ağdam rayonunun Mahrızlı kənd qəbiristanlığına atdığı top mərmiləri nəticəsində 6 qəbir tamamilə dağılıb, 7 qəbrin isə baş və sinə daşları yararsız hala düşüb.\nDini Komitənin sədri Mübariz Qurbanlı bununla əlaqədar olaraq, ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrlərinə etiraz məktubu göndərib. Eyni zamanda ölkədə fəaliyyət göstərən dini konfessiyalar dünya ictimaiyyətinə müraciət edib.\nMəlumatda qeyd olunub ki, bu ilin aprel ayının 5-də Ermənistan silahlı birləşmələrinin törətdiyi təxribat nəticəsində Ağdam və Tərtər rayonlarının ərazilərində başqa sahələrlə yanaşı, XIX əsrə aid olan tarixi-dini abidələr də erməni vandalizminə məruz qalıb, bəzi məscidlərə isə ciddi ziyan dəyib: “Ağdam rayonunun Xındırıstan, Əhmədağalı və Zəngişalı kənd məscidlərinin divarlarında böyük çatlar əmələ gəlib. Tərtərdə atılan top mərmiləri “Cümə” məscidinin divarlarında çatlar əmələ gətirib. Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə atılan mərmilərdən biri Tərtər şəhər “Cümə” məscidinin minarələrindən birini zədələyib. Tarix və mədəniyyət abidələrimizin ermənilər tərəfindən dağıdılması və qəsdən korlanması “Silahlı münaqişə baş verdikdə mədəni dəyərlərin qorunması haqqında" 1954-cü il Haaqa Konvensiyasına, “Arxeoloji irsin mühafizəsi haqqında” 1992-ci il Avropa Konvensiyasına, "Ümumdünya mədəni və təbii irsin mühafizəsi haqqında” UNESCO-nun 1972-ci il konvensiyasına ziddir. Dövlət Komitəsi işğal altında qalmış Azərbaycanın tarixi-dini abidələri ilə bağlı məsələni bundan sonra da diqqət mərkəzində saxlayacaq və Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq aləmə çatdırılması istiqamətində tədbirlərini davam etdirəcək”.


Gəncənin raket atəşinə tutulması nəticəsində şəhərə dəymiş ziyanın qiymətləndirilməsinə başlanılıb\nGəncə şəhəri üzrə işçi qrupun rəhbəri Ədalət Əliyev açıqlamasında bildirib ki, Gəncə şəhəri düşmən təxribatı nəticəsində ən çox raket zərbəsinə məruz qalan ərazilərdən biridir. Onun sözlərinə görə, ilkin hesablamalara əsasən şəhərdə 2000-dən çox fərdi ev və çoxmənzilli binalara ziyan dəyib, xeyli sayda avtomobil yararsız hala düşüb: “Dünəndən etibarən yaşayış və qeyri yaşayış sahələrində qiymətləndirmə işlərinə start verilib. Qiymətləndirmə ev sahiblərinin iştirakı ilə həyata keçirilir. Biz müvafiq texniki müayinə aktları tərtib edəcəyik. Həmin aktlar Komissiyaya təqdim olunacaq. Ola bilər ki, ziyan dəymiş yaşayış və qeyri yaşayış sahələrinin sayı artsın. Dəymiş ziyanın məbləği isə işlər yekunlaşandan sonra mütəxəssislər tərəfindən müəyyən olunacaq. Qiymətləndirmə işləri dekabrın 10-dək tamamlanmalıdır. Ona görə də biz çalışırıq ki, işləri vaxtında yekunlaşdıraq".


İran işğalçını gücləndirir\nVüqar Zifəroğlu: “Faktiki olaraq İran Ermənistanı siyasi nöqteyi-nəzərdən dəstəkləyir”\nİran İslami Şura Məclisi (parlament) İslam Respublikası ilə Ermənistan arasında sərhədyanı əməkdaşlığa dair razılaşmanı təsdiqləyib.Bunu deputat Zəhra Saey bildirib. Onun sözlərinə görə, razılaşma sərhədlərin qonşularla birgə idarə edilməsi planının bir hissəsi olub, Norduz sərhədyanı terminalına da daxildir: “Bu, İranın ticarət balansının dəstəklənməsinə yönəlib. Norduz Ermənistanla ümumi yeganə quru sərhədyanı terminaldır”.\nDeputat qeyd edib ki, rəsmi statistikaya əsasən bu ölkədən Ermənistana 107,35 milyon dollarlıq qeyri-neft məhsulu, bu müddətdə isə Ermənistandan İslam Respublikasına 443,512 min dollarlıq mal ixrac olunub. Müsəlmançılığı unudub qərar vermək bu ola gərək. İran Ermənistanın güclənməsində maraqlıdır.Çünki Ermənistan gücləndikcə Azərbaycanın başı işğalçı ölkəylə mübarizəyə qarışır, nəticədə Güney məsələsi diqqətdən kənarda qalır.\nİranın güclü Ermənistan marağının arxasında nə durur?\n"Oğuz" Müstəqil Araşdırmaçılar Qrupunun rəhbəri Vüqar Zifəroğlu bildirib ki, İran İslami Şura Məclisinin Ermənistanla sərhədyanı əməkdaşlığa dair razılaşmanı təsdiq etməsində qeyri-adi bir şey yoxdur: “Bu, gözlənilən bir məqam idi.Hazırda Ermənistanla İranın ticari münasibətlərin artırılması məsələsi aktualdır. Əldə olunan rəqəmlərə baxsaq görərik ki, bu, heç də az deyil. 2017-ci ilin ilk 6 ayı üçün Ermənistandan İrana mal ixracının həcmi təqribən yarım milyon dollar səviyyəsində olub.Eyni zamanda İrandan Ermənistana qeyri-neft məhsullarının ixracı 107 milyon civarında olub.Bu əlaqələrin daha da genişlənməsi məsələsi gündəmdədir.İran Cənubi Qafqazda və Yaxın Şərqdə öz marağı olan bir gücdür.Bu mənada Qarabağ probleminin mövcudluğu Cənubi Qafqazda həm Ermənistana, həm də Azərbaycana təsir edə bilmək üçün bir alətdir.İran da mütəmadi şəkildə bu vasitədən öz maraqları üçün istifadə edir.Faktiki olaraq İran Ermənistanı siyasi nöqteyi-nəzərdən dəstəkləyir”.\nŞərqşünas bugünlərdə İrandan Azərbaycanla bağlı verilən açıqlamalara toxunaraq qeyd edib ki, bunun arxasında hansısa məqsədlərin olması gözlənilən idi: “İyulun 27-də İranda üç gün davam edən Qarakilsə mərasimi keçirildi. Bu ayin Güney Azərbaycanın Çaldıran məntəqəsində yerləşən Qarakilsə kilsəsində təşkil olundu. Demək olar ki, hər il dünyanın müxtəlif yerlərində yaşayan ermənilərin dini mərasim adı ilə toplaşması bir adətə çevrilib. Məlumatlara görə ötən ay keçirilən mərasimə 5 min nəfərə yaxın İran və dünya erməniləri toplaşıb.İran mütəmadi şəkildə həm iqtisadi-siyasi, həm də mədəni sahələrdə əlaqələrdən istifadə edərək Ermənistana öz dəstəyini ifadə edir.\nBundan əlavə İranın ali dini lideri Ayətullah Seyyid Əli Xamneyinin Ərdəbil vilayəti üzrə nümayəndəsi Seyid Həsən Amulin açıqlamasındadeyib: “İran və Azərbaycan bir millət-iki dövlətdir”, “Ərdəbildə əhli-beyt məktəbinin güclənməsində Səfəvilərin rolu” ilə bağlı konfrans keçirilir. Səfəvilər Azərbaycan və İranın müştərək tarixidir”, “Bakı da Azərbaycanındır, Qarabağ da”, “İran və Azərbaycan Arazın iki qoludur” kimi ifadələr səsləndirib. Onun İranla Azərbaycanın münasibətlərini şərh edən açıqlaması, əslində çox düşündürücü oldu.Təkcə ona görə yox ki, bu açıqlama əslində bizim illərdir İrandan gözlədiyimiz, umduğumuz sözlərin və fikirlərin ifadəsi idi, həm də ona görə ki, zamanla diqqət çəkici idi.Açıqlamadan cəmi bir neçə gün sonra, İran İslami Şura Məclisi Ermənistanla aralarındakı sərhədyanı əməkdaşlığa dair razılaşmanı təsdiqlədi.Sual olunur, bu açıqlama nə idi, bu razılaşmanı təsdiq etmək nə? Əgər İran özünü Azərbaycanla doğrudan da bir millət iki dövlət hesab edirsə və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyirsə, bunu sözdə deyil, əməldə göstərməli idi. Azından Türkiyə kimi Ermənistanla diplomatik əlaqələrinə son qoya bilərdi.İran Cənubi Qafqazda olan konflikt məsələlərdə, xüsusən də 1991-ci ildən sonra Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra Ermənistanın tərəfində dayandı”.\nİranın Ermənistana təsir imkanları varmı?\nVüqar Zifəroğlunun sözlərinə görə, İranın təsir imkanları var: “Məlumdur ki, Rusiya ilə Ermənistanın birbaşa quru yolu yoxdur. Müxtəlif dönəmlərdə Ermənistana rəhbərlik edən şəxslərin açıqlamalarında birmənalı şəkildə göstərilir ki, İran Ermənistana nəfəslik rolunu oynayıb.Nəfəslik rolunu oynayan bir dövlətin kiçik bir dövlətə təsir etmək imkanı əlbəttə ki, var. Sadəcə olaraq İran öz dövlət maraqlarından çıxış edərək və Azərbaycanın güclənməsini istəməyərək Ermənistana hər bir dəstəyini davam etdirməkdədir”.


Su çatışmazlığı ilə bağlı mütəxəssis rəyi -\nSu çatışmazlığı ilə bağlı mütəxəssis rəyi\nSu çatışmazlığı problemi ilə bağlı aparılan diskussiyalara mütəxəssis rəylərinin verilməsi və mövcud durumun real təhlili günün aktual mövzusuna çevrilib.\nMilli Hidrometeorologiya Xidmətinin rəisi Umayra Tağıyeva da bununla bağlı jurnalistlərin suallarını cavablandırıb:\nSual: Kənd təsərrüfatı istehsalının artması quraqlığa səbəb ola bilərmi?\nCavab: Quraqlıq təbii proses olduğuna görə, əksinə, quraqlıq kənd təsərrüfatına təsir göstərə bilər. Təbii ki, suya təlabat ilbəil artsa da, bu amil bu il yaranmış su çatışmazlığının səbəbi deyil.\nƏsas səbəbi təbii meteoroloji hadisə olan quraqlıqla bağlıdır. Belə proseslər çox güman ki, gələcəkdə də təkrar oluna bilər. Və bunu nəzərə alaraq, bizim məqsədimiz belə proseslərin mənfi təsirlərini mümkün qədər azaltmaq olmalıdır.\nBu istiqamətdə bütün səylər birləşməlidir. Bu həm aidiyyəti olan təşkilatların, yerli icra orqanlarının, həm bələdiyyələrin gündəmində əsas məqsədlərdən olmalı, su itkilərinin qarşısı alınmalı, qənaətlə istifadə təmin edilməlidir.\nBu ilin may ayında düşən yağıntının miqdarı çoxillik normadan orta hesabla 2 dəfə az olubsa, iyun ayında 4 dəfəyədək az olub, aran rayonlarında normanın cəmi 11-28 faizini, Qazax-Gəncə bölgəsində və Lənkəran-Astara zonasında normanın 19 faizini, Balakən-Şəki bölgəsində isə 26 faizini təşkil edib. Bu da quraqlığı səciyyələndirən əsas amillərdəndir.\nSual: Quraqlıq proqnozlaşdırılıbmı?\nCavab: Hər il qarölçmə işləri bitdikdən sonra aprel, may və iyun ayları üçün hidroloji proqnoz hazırlanır. Kompleks təhlillərə əsasən həmin dövr üçün Kür çayından daxil olan suyun (Şəmkir su anbarına) çoxillik normadan 40 faizədək az olacağı, Qanıx çayında isə (Mingəçevir su anbarına) 35 faiz normadan az olacağı proqnozu verilib. Faktiki olaraq isə sululuq normadan 33-53 faiz arasında az olub. Buna görə də faktiki müşahidə olunan sululuq bu ilin aprel, may, iyun ayları üçün verilən hidroloji proqnoza yaxın olub. Bir sözlə, bu ilin azsulu keçməsi gözlənilirdi.\nHazırda müşahidə olunan vəziyyət, gözlənilən az sululuğun nəticəsidir.\nKeçmişdə də ayrı-ayrı illərdə müxtəlif dərəcəli quraqlıq qeydə alınıb. Ölkəmizdə 2000, 2001 və 2014-cü illərdə baş vermiş güclü quraqlıq da çayların sululuğuna mənfi təsirini göstərmişdi.\nQeyd edək ki, iqlim dəyişmələri son zamanlar özünü daha uzunmüddətli quraqlıq dövrləri ilə göstərir. Belə ki, Kür çayının sululuğu son 8 ildə normadan az olub, lakin bu il proses daha qabarıq hal alıb.\nOnu da qeyd etmək lazımdır ki, müşahidə olunan su çatışmazlığının əsas səbəbi təbii quraqlıq olsa da, təbii səbəblərlə yanaşı antopogen təsirlərin də olduğunu müşahidə edirik.\n“Aqrar İnkişaf Könüllüləri” Təşkilatının I Ümumrespublika Veb Forumu başlayıb - FOTO


Aİ Rusiyanı Qazaxıstanın suverenliyinə hörmət etməyə çağırıb\nAvropa İttifaqı cümə axşamı Rusiyanı iğtişaşları yatırmaq üçün Qazaxıstana hava-desant qüvvələri göndərməsi fonunda Qazaxıstanın suverenliyinə və müstəqilliyinə hörmət etməyə çağırıb.\nAvropa Komissiyası həmçinin bütün tərəfləri təmkinli olmağa çağırıb.\n“Zorakılığa son qoyulmalıdır. Biz həmçinin bütün tərəfləri təmkinli olmağa və vəziyyəti sülh yolu ilə həll etməyə çağırırıq. Təbii ki, Avropa İttifaqı ölkədə dialoqu dəstəkləmək niyyətindədir və buna hazırdır” - deyə, Aİ nümayəndəsi bildirib.\nKollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının (KTMT) katibliyi cümə axşamı səhər saatlarında Rusiya sülhməramlılarının bölmələrinin Qazaxıstanda tapşırıqları yerinə yetirməyə başladığı barədə məlumat yayıb. Sülhməramlılar kimi Rusiya ölkəyə hava-desant qüvvələrinin bölmələrini göndərib.\nÇərşənbə günü axşam Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayev KTMT ölkələrindən hərbi dəstək istəyib. Təşkilatın Kollektiv Təhlükəsizlik Şurasına rəhbərlik edən Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan bildirib ki, “bu ölkədə vəziyyəti sabitləşdirmək və normallaşdırmaq üçün” Qazaxıstana sülhməramlı qüvvələrin göndərilməsinə qərar verilib.\nEtirazlar yanvarın 2-də avtomobillər üçün yanacaq kimi istifadə olunan maye qazın qiymətinin iki dəfə artırılmasından sonra başlayıb. Çərşənbə günü etirazçılar siyasi tələblər irəli sürməyə başlayıblar.


Kleopatra kimdir - Qoz.Az\nVilyam Şekspir kimdir\nAvq 11 2020\nHəyatı bahasına bir gecə…\nTaxta çıxanda o özünə «Teo Filopator» (yəni atasını çox sevən) rəsmi titulu götürür. Hakimiyətinin ilk illəri 3 illik quraqlıq və 2 illik qıtlıqla yadda qalıb. Kleopatra gözəl təhsil almışdı və bir neçə dildə rahat danışır, fəlsəfəni öyrənmiş, ədəbiyyatla tanış idi və bir neçə alətdə yaxşı çalmağı bacarırdı. Ata-babasından siyasi ağılı miras alsa da, ehtiraslı naturası ona ölkəni lazımi səviyyədə idarə eləməyə mane olurdu. Cisminin odunu söndürməkçün o sarayda çoxlu kişilər saxlayırdı. O vaxtlar bu elə də ayıb sayılmazdı. Müasirlərinin yazdığına görə, Kleopatra öz sevgisinə çox baha, yəni kişinin həyatı bahasına bir qiymət qoymuşdu. Bir gecə Kleopatra ilə keçirməkçün öz həyatını qurban verən divanələr də tapılırdı. Səhəri gün kəsilmiş başlar Kleopatranın sarayının qapılarını bəzəyərdi.\nAzyaşlı qardaşıyla nikahı ona ölkənin idarəsində çox əl verirdi. Amma Ptolomeyi xacə Pofin tərbiyə edirdi. O xalqı Kleopatraya qarşı qiyama qaldıra bilmişdi. Bacı-qardaş, ər- arvad indi ölkəyə olan hüquqlarını qanla sübut eləməyə çalışırdı. Elə bu vaxt səhnəyə Yuli Sezar çıxır. O, bu ölkədən xərac almaqçün hər iki tərəfə qoşunları buraxıb izahat üçün yanına gəlməyi əmr edir. Amma xacə Pofinin kələyi ilə bu əmri Kleopatraya çatdırmırlar. Ptolomey Sezarın qarşısında bacısından şikayət eləməyə çalışsa da, duyuq düşən sərkərdə Kleopatraya da dəvət göndərməyi lazım bilir. Sezarın dəvətini alan Kleopatra paytaxta necə gələcəyini bilmirdi. Gecənin bir aləmi vəfalı nökəriylə birgə şəhərə balıqçı qayığında girir. Nökər onu parça tayı kimi belinə şələləyir. Sonra Sezarın sarayına daxil olub qiymətli yükünü sərkərdənin ayağının altına sərir. Yəqin, bu an xacə Pofinin qorxduğu bir şey baş verir: Sezar Kleopatranın sevgi ovsunu qarşısında dayana bilmir. 19 yaşlı Kleopatranın gözəlliyi qarşısında 52 yaşlı Sezar başını itirmişdi. Hadisələrin belə gedişatını gözləməyən qardaşı Ptolomey hikkəsindən özünü dənizdə boğur, xacə Pofin isə ölkədən qaçır. Tarixə «Kleopatranın müharibəsi» adı altında daxil olmuş bacı-qardaş savaşı belə bitdi.\nAleksandriyada bərqərar olmuş sakitliyi pozmamaqçün Sezar Kleopatranı kiçik qardaşı, xəstəhal 16 yaşlı gənc 13-cü Ptolomeyə ərə verir. O dövrün qanununa görə, qadın ölkəni tək idarə edə bilməzdi. Romada iğtişaşlar baş verir, qan tökülür, amma Sezar heç yerə tələsmir. Borc, maraqlar, vəzifə – hər şey unudulub, hər şey işvəkar çariçanın əlindədir. Vətənini fikirləşib yola düzələndə də Kleopatra onu qaytara bilir: bu dəfə Kleopatra oğlan doğur. Uşağın adını Sezarioni, yəni kiçik sezar qoyurlar.\nRomada heç kimin vecinə deyildi ki, Sezarın nə qədər məşuqəsi var. Amma məşuqəsini belə təntənəylə qəbul edən Sezar respublikanı təhqir eləmişdi. Şəhərdə şayiə gəzirdi ki, Sezar Kleopatranın oğlunu varis elan edəcək. Elə bu şayiələr Sezarın ömrünü qısaltdı. Çar öldürüləndən sonra Kleopatra qaçmalıydı…\nSiyasi gediş, yoxsa sevgi?\nAleksandriyaya qayıdandan bir il sonra qardaşı vəfat edir. Kleopatranı onun ölümündə suçlu bilsələr də, heç nəyi sübut etmək olmur. Oğlunun qəyyumu kimi o, ölkəni əri olmadan da idarə etmək hüququ qazanırdı. Kleopatra Misirin yeganə padşahı olaraq Sezarionu öz varisi elan elədi.\n40 yaşlı Mark Antoni ilə tanış olanda Kleopatranın 29 yaşı vardı. O, Yunanıstan və Kiçik Asiyanı dolaşıb xərac yığarkən onu hər yerdə alqışlayırdılar. Təkcə Kleopatra ona gözlədiyi diqqəti vermirdi. Antoni çariçanı Sezarı öldürənlərlə əlbir olmaqda ittiham edib çoxlu pul qoparmaq fikrindəydi.\nAntoninin xasiyyətini əvvəlcədən öyrənən Kleopatra bu görüşə arxası qızılı rəngə boyanmış, gümüş suyuna salınmış avarları olan al rəngli yelkənli gəmidə gəlmişdi. Kleopatra taxta Afroditanın geyimində oturmuşdu. Yanında erot görkəmində balaca oğlanlar və nimfa geyimində qulluqçu qızlar dayanmışdı. Suda hərəkət eləyəndə fleyta və kifaraların sədası gəlir, ətrafa gözəl qoxular dumanı yayılırdı. 10 il sürəcək sevgi macərası belə başladı…\nTriumviratın dəvətinə cavab olaraq Kleopatra da onu sarayına çağırdı. Antoni yediyi təamların ləzzətinə görə Misir aşpazına bütün şəhəri, Kleopatraya isə bütün dünyanı bağışlaya bilərdi. Artıq Antoni Kleopatranın ayaqlarının altında idi. Antoni onun iki arzusunu reallaşdırır: Roma Sezarionu varis kimi qəbul edir, Kleopatranın bacısı Arsinoya isə Diana məbədində sirli şəkildə öldürülür.\n«Ləzzət teatrı»nın hər gün yenilənən repertuarı\nAntoni bütün işlərini atıb çariça ilə Aleksandriyada eyş-işrətlə məşğul olur. İndi Antoninin kobud instinktlərinə uyğunlaşan Kleopatra ehtiras düşkününə, ən əxlaqsız kurtizankaya çevrilir. O içir, söyüş söyür, erotik mahnılar oxuyur, məşuquyla yumruq davasına çıxır. Kobud romalı kiçik qadının şillələrindən böyük ləzzət alırdı. Onlar tez-tez nökər, matros paltarı geyib şəhərin küçələrində qaçışır, yoldan keçənlərlə, sərxoşlarla dava salır, çox vaxt da döyülüb sonra saraya qayıdandan sonra bədənlərinin göyü sağalmamış yeni ağılsızlığın planını çəkirdilər.\nBir dəfə Kleopatra elan edir ki, 10 milyon sestersiya (o dövrün pul vahidi) içəcək. O, qulağındakı tayı-bərabəri olmayan mirvari sırğanı çıxarıb sirkədə əridir və hamının gözü qarşısında bir nəfəsə içir. Antoni belə qadına məftun olmaya bilməzdi. Onu Kleopatranın cəngindən bircə müharibələr qopara bilərdi.\nAntonidən artıq 3 uşağı olan Kleopatra müharibələr ucbatından 3 il həsrətdə yaşamalı oldu. Amma Asiya torpağına qədəm qoymağa bəndmiş Antoni yenə də «Nil qırağının sirenası»nı yada salır. Bu dəfə Antonini itirməməkçün Kleopatra navazişini, nazını ikiqat eləyir. O, yemir, içmir, gününü ağlamaqla keçirir və ölümcül məyusluq nümayiş etdirirdi. Amma bu dəfə səfərdən qayıdan Antoni qələbələrini onunla qeyd eləyir. Yeni torpaqlar Romaya yox, Kleopatra və onun uşaqlarına paylanır. Roma Senatı və xalq bunu təhqir kimi qəbul edir. Antoni Kleopatranın sevgisindən başqa heç nəyi düşünmək iqtidarında deyildi. Antoni Kleopatranın profili olan pullar sifariş vermişdi, hətta legionçuların qalxanında da Kleopatranın adı yazılmışdı.\nÖz ləzzətləriylə yaşamağa öyrənmiş bu cütlüyü lovğalıq və özünə arxayınlıq məhv elədi. Onlar Romadan gələn təhlükəni elə bil ki, görmürdülər. Anioninin arvadının qardaşı Oktavian Kleopatraya müharibə elan eləyəndə onlar müharibəni başlamamış udacaqlarına əminlikdən məğlub oldular. 50 yaşlı Antoni eyş-işrətdən əldən düşərək qocaya dönmüşdü. Heç qılınc tutmağa da taqəti yoxuydu. Kleopatra isə sərkərdəlik istedadını məhəbbət təcrübəsiylə qarışdırdığından elə bildi ki, dəniz komandanlığını ələ ala bilər. Ona görə sevgilisinin döyüş strateqiyasını anlamayaraq ən lazımlı anda geri çəkilərək döyüşdə məğlub oldu. Başını qatmaqçün şeir yazmağa qurşanan Antonidən fərqli olaraq Kleopatra gələcəyini gözünün qarşısına gətirib öz xilasını düşünürdü.\nLazım gəlsə, Antonini də öldürmək olar\nKleopatra dəniz qırağında öz məqbərəsinin tikintisinə əmr verir. Vaxtı gələndə onu burda bütün cəvahiratıyla birgə yandırmalıydılar. Amma həyat eşqi rahat buraxmırdı. Hindistana getməkçün öz gəmilərini qulların, maşınların, yük heyvanlarının gücü ilə qurudan keçirsə də, Qırmızı dənizə çatan kimi ərəblər bütün gəmiləri yandırırlar. Kleopatra yenə də ruhdan duşmur. Xalqa silah paylatdırır, insanların hərbi ruhunu qaldırmaqçün oğlu Sezarionini əsgərliyə yazdırır. Bütün bunlar köməyə gəlməyəndə o, zəhərlənmək qərarına gəlir. Kleopatraya ağrısız, çapalamasız öldürən zəhər lazımdı. O, ölümə məhkum edilmiş qulların üzərində müxtəlif zəhərləri təcrübədən keçirib, nəhayət ki, özünə layiqini tapır. Kiçik Aspida ilanının zəhəri onu istəyinə daha tez çatdıracaqdı. Ölüm qorxusu hər kəsin həyatının zəhərləyə bilər. Ölümə də meydan oxumaqçün onlar yeni «Ölümə can atanlar cəmiyyəti» yaratdılar. Məqsəd ölümü əhliləşdirmək — ev heyvanı kimi öz əlindən öz fikirlərinlə yedirməklə ram eləmək idi. Kleopatra məzarlıqlarda bayramlar təşkil edir, meyitləri dərmanlayır, balzamlayır, öz əlləriylə içalatını çıxarırdı. O, həyatdan getməyinin hər dəfə yeni ssenarisini yazırdı.\nKleopatra məşuqundan gizli olaraq Oktaviana qiymətli hədiyyələr göndərir. Axı o, həmişə qalibləri sevib. Yaşı 37-ni keçsə də, hələ də öz cazibə qüvvəsinə inanırdı. Üstəlik, qasidin ağzından çıxmışdı ki, Oktavian Kleopatraya çoxdan vurğundu. Lap yaxşı, qoy Avntoni öz başına özü əlac qılsın. Lazım gəlsə, Antonini də öldürmək olar. Kleopatra bilirdi ki, tezliklə Oktavian Aleksandriyaya girəcək və Antonini öldürəcək.\nHəyat məğlubları sevmir\nSarayda dəli kimi ora-bura qaçan Antoninin Kleopatranın xəyanətində şübhəsi yoxuydu. Bu vaxt Kleopatranın göndərdiyi nökərlər çariçanın ölüm xəbərini Antoniyə çatdırırlar. Antoni özünü qılıncın üstünə atır. Onun ölüm xəbəri Kleopatranı vicdan əzabı çəkməyə məcbur edir. O, Antonini sağ, ya ölmüş vəziyyətdə saraya gətirməyi əmr edir. Hələ ölməmiş romalı Kleopatranın ağuşunda sevgilisinin öpüşləri altında dünyasını dəyişir. Antonini dəfn edəndən sonra Kleopatra sarayına keçib çar kimi ölməyi qərara alır. Axı Oktavian Kleopatranı əli-ayağı qandalda triumfal arabanın arxasına bağlanmış şəkildə Romaya gətirmək fikrindəydi. Məğlublara qarşı rəhmsiz olan Kleopatra üçün özünü öldürmək çətin deyildi.\n…Oktavianın adamları Kleopatranı çara layiq bəzənmiş yataqda ölmüş vəziyyətdə tapdılar. Bir az əvvəl Kleopatranın yanına əncir dolu səbət gətirmiş kəndli girmişdi. Amma ilanı otaqda tapmaq mümkün olmadı. Başqa bir versiyaya görə, Kleopatra zəhəri saç sancağında gəzdirirmiş. Onunla birlikdə hər iki qulluqçunun da ölməsi bu versiyanı təsdiqləyir. Çünki bir ilan 3 nəfəri birdən öldürə bilməzdi.\nKleopatranı Antoninin yanında ədəb-ərkanla basdırırlar. Yuli Sezarın və Kleopatranın oğlu Sezarion taxta namizəd kimi edam olunur.\nKleopatranın gözəlliyi ən axmaq miflərdən biridir\nRomantik çalarlar, çoxlu kinofilmlər Kleopatranın əsl simasını anlamağa mane olsalar da, onun ideallıqdan uzaq həqiqi görkəmini təsvir edəcək mənbə yoxdur. Bizim dövrə qədər gəlib çatmış dəmir pullara görə fikir yürütsək, Kleopatra uzun, iti çənəli, buruq saçlı, çapıq alnı, ensiz dodaqları, sivri burnu olan iri gözlü bir qadındır. Antik müəlliflər onun ağlını gözəlliyindən üstün tuturdular. Ona görə balaca — 150 sm-lik boyunu, köklüyünü, yaxşı dantist xidmətinə ehtiyacı olan dişlərini də elə bil görmürdülər. Gözəl Kleopatra obrazı sonradan yaranıb. Ola bilər ki, Kleopatranın gözəlliyi mifdir, özü də ən mənasız əfsanələrdən ən qəribəsi…\nKleopatra, Kleopatra gözəlliyi, məşhur qadınlar


X əsrdə Orta Volqa boyu ərazilərdə «Volqa Bulqarıstanı» və ya «Volqa Bulqariyası» adı ilə məşhur olan iri dövlət qurumunun meydana gəldiyi məlumdur. Bu dövlətin paytaxtı olan Bulqar şəhərinin coğrafi baxımdan əlverişli bir yerdə, yəni Şərqi Avropanın İdil-Oka, Klyazma, Kama kimi böyük çaylarının kəsişdiyi yerdə, Qərbdən Şərqə və Cənubdan Şərqə uzanan karvan yolları üzərində yerləşməsi onun Ön və Orta Asiya, Şərqi Avropa, Çin və Hindistan ilə sıx ticarət münasibətləri saxlamasına şərait yaratmışdı. Sözügedən dövlət və şəhəri yaradanlar bulqar türkləri idilər və onların həmin əraziyə haradan gəldikləri barədə elmdə hələ də vahid fikir yoxdur (Фехнер М. В., 1978, с. 4-6).\nAlimlərin bir qismi bulqarları Şimali Qara dənizin ən qədim sakinləri hesab edirlər (Мерперт Я. Я., 1958, s. 553). Məsələn, N. Y. Merpertin yazdığına görə, türkdilli bulqarlar bu əraziyə hunlaraqədərki dövrlərdə Asiyadan gəlmişdilər (Мерперт Я. Я., 1958, s. 588; Мерперт Н. Я., 1958, s. 553). Lakin yazılı qaynaqlar başqa şeydən xəbər verir.\nƏski qaynaqlarda qədim bulqarlardan Anadolu və Qafqaz sakinləri kimi söhbət açılır. Məsələn, V əsr erməni tarixçisi Moisey Xorenli özündən əvvəl yaşamış Mar Abas Katinaya istinadən qeyd edir ki, Parfiya hökmdarı Arşakın vaxtında böyük iğtişaşlar oldu və bulqarlardan ayrılan böyük bir qol, «Valındır Bulqar» (A. Akopyanın oxunuşunda «Vələndur Bulxar») adında bir adamın rəhbərliyi ilə Kür çayının sahillərinə səpələndi (Хоренаци Мовсес, 1990, кн. II, гл. 9). Tarixçilərin bir qismi bu məlumatı anoxranizm hesab etsə də, bir çoxları onun doğru olduğuna şübhə etmir və deyilənlərin digər mənbələrlə də təsdiqləndiyini diqqətə çatdırırlar (Токарев С. А., 1949, c. 12–36). Bəziləri hadisənin Parfiyalı Valarşakın dövründə baş verdiyini, məhz həmin dövrdə bulqarların ilk qruplarının Şərqi Anadolunun Şara vilayətində məskunlaşdığını hesab edirlər (Гаджиев М. С., 2010, c. 69–78). Hazırda həmin vilayət «Vənənd» adlanır ki, mərkəzi Qars şəhəridir (Арутюнян А. Х., 2012, c. 365–371). Elmi ədəbiyyatda Qars şəhərinin məhz bulqarlar tərəfindən salındığı barədə fikirlər var (Məmmədov K). Q. Qeybullayevin fikrincə isə, bu halda söhbət Kars şəhəri yaxınlığındakı ərazilərdən deyil, Azərbaycanın Ordubad rayonu ərazisindən getməlidir (Qeybullayev).\nBir sıra mütəxəssislər mətndə adı çəkilən Valarşakı II Valarşakla (197-216) eyniləşdirərək hadisənin bizim eranın II əsrində baş verdiyini söyləyirlər (Гаджиев М. С., 2010, c. 69–78). Lakin başqa fikirdə olanlar da var. Belə hesab edilir ki, bulqarların Qafqaz ərazisindən Şərqi Anadolu ərazisinə köçməsi I əsrdə, yəni I Trdatın (54-75) dövründə baş verib (Салмин А. К., 2015, с. 116). Bəzi tədqiqatçılar isə latındilli bir anonim «Salnamə»yə istinadən 354-cü il tarixi üzərində dururlar (Mommsen Theodorvs, ed., 1892).\nHadisənin nə zaman baş verməsindən asılı olmayaraq, fakt budur ki, bu məlumatların yer aldığı yazılı mənbələr əldə olan və bulqarlar barədə məlumat verən ən əski qaynaqlardır və həmin qaynaqlar sözügedən türk boyunun Anadolu ərazisinə Qafqazdan köçdüyünü bildirir. Yəni Qafqaz, o cümlədən Azərbaycan ərazisi bulqarların ilk məskəni kimi qeyd olunur. Deyilənlərin həqiqət olduğunu isə həmin ərazidə bulqarlarla bağlı çox sayda toponimin dövrümüzədək qorunub saxlanılması sübut edir. Bu baxımdan Biləsuvar ərazisindəki Bolqarçay hidronimini misal göstərmək olar. Maraqlıdır ki, həmin bölgədə çox da uzaq olmayan dövrdə Bolqar, Bolqarkənd və Bolqar-Göytəpə adlı toponimlər də mövcud idi (Велиев М. Г., 1924, s. 396; Пагирев Д. Д., 1913, s. 46). Azərbaycanda yaşadığı bilinən kəngərlilərin bir hissəsi bolqarlı adlanırdı (Шопен И., 1852, s. 538).\nBolqarların Qafqaz və konkret olaraq Azərbaycanla bağlılığı hələ də dərindən tədqiq edilməyib. Bununla belə, Şimali Qafqazda bugünə qədər bulqar adını bir qədər fərqli formada balkarların yaşatmaqda olduğu danılmaz faktdır və genetik tədqiqatlar balkarların, eləcə də İdil bulqarlarının bugünkü nəsilləri hesab edilən Kazan tatarlarının genetik baxımdan qohum olduqlarını və öz soykökləri ilə skiflərə qədər uzandıqlarını ortaya qoymuşdur. Avrasiyanın müxtəlif bölgələrinə səpələnmiş müxtəlif skif kurqanlarından aşkar edilmiş skeletlər və onlardan götürülmüş DNT nümunələri üzərində aparılan antropoloji və hərtərəfli genetik analizlər (Поздняков Д. Скифы…) nəticəsində skif türklərinin köklərinin Konya (Türkiyə) yaxınlarındakı Çatal-Höyük mədəniyyətinə (e.ə. IX-VIII minilliklər) qədər uzandığını söyləmək mümkündür.\nŞərq skiflərinə aid materialların analizi zamanı alimlər erkən və sonrakı dövr skifləri arsında əlaqəni müəyyənləşdirə bilmək üçün «approximate Bayesian computation (ABC)» metodundan istifadə etmişlər. Bu metod əsasında aparılan analizlərin nəticəsində məlum olmuşdur ki, onlar bir-birinin sələf-xələfidirlər və iki fərqli əhali qrupunu təmsil etmirlər, yəni eyni ərazidə əsrlərlə yaşamaqda davam etmiş vahid xalqdırlar (Генетики и антропологи.., 2017).\nMaraqlıdır ki, skiflərdə aşkar edilən mitoxondrial haploqruplar bu günün özündə də həm Şərqi (HV, N1, J, T, U, K, W, I, X), həm də Qərbi (A, C, D, F, G, M, Y, Z). Avrasiyanın hazırki yerli əhalisi arasında dominantlıq təşkil edir. Alimlər qrupu tam genomlu SNP markerləri üzrə PCA analizləri aparmış, bu zaman 8 skif genomunu, eləcə də 167 daha qədim və 777 müasir genomu əsas götürmüş və məlum olmuşdur ki, e.ə. I minillikdə Uralda, Qazaxıstanda və Qara dəniz sahillərində yaşamış skiflər öz aralarında genetik bağlarla sıx bağlı olmaqla yanaşı, bu gün həmin ərazilərdə yaşayan türklərin ulu babalarıdırlar, özləri isə həmin ərazilərin son tunc dövrü əhalisinin, onlar vasitəsilə isə Mərkəzi Avropanın eneolit və tunc dövrləri qəbilələrinin, o cümlədən çuxur və kərtmə mədəniyyətlərini, eləcə də Samara mədəniyyətini yaratmış qəbilələrin birbaşa varisləridirlər (Генетики и антропологи.., 2017).\nSibirin türk xalqlarının genetik yapısının O. A. Balaqanskaya və digər tanınmış genetiklər tərəfindən hərtərəfli araşdırması sonucunda ortaya çıxan mənzərə də arxeoloq və tarixçilərin ortaya qoyduqları bir sıra fikirlərə yenidən baxmaq lazım olduğunu göstərir (Балаганская О.А., Балановская Е.В., Лавряшина М.Б., Исакова Ж.Т., Сабитов Ж.М., Фролова С.А., Романов А.Г., Дибирова Х.Д., Кузнецова М.А., Захарова Т.А., Pitchappan R., Урасин В.М., Балаганский А.Г., Баранова Е.Г., Балановский О.П., 2011, c. 12-22).\nBu alimlərin gəldiyi qənaətə görə, Qərbi Avrasiya substratının (R1a1a) 4000 il öncə Sibirdə peyda olmasından sonra keçən dövr ərzində onun tədricən yerli substratlar - Q, eləcə də N1c1 və N1(xN1c1) tərəfindən sıxışdırılması müşahidə edilməkdədir. Hazırda Q substratı Sibirdə orta hesabla 32%, Altay və xakas türklərində isə 18 % təşkil edir. N1c1 və N1(xN1c1) substratı isə bölgənin müxtəlif xalqlarında 2-89 % arasında dəyişir. Türk xalqlarında onun göstəricisi keçən 4000 il ərzində 17-18 faizə çatıb. Nəticədə bu xalqlarda monqoloidlik əlamətləri artmağa başlayıb (Балаганская О.А., Балановская Е.В., Лавряшина М.Б., Исакова Ж.Т., Сабитов Ж.М., Фролова С.А., Романов А.Г., Дибирова Х.Д., Кузнецова М.А., Захарова Т.А., Pitchappan R., Урасин В.М., Балаганский А.Г., Баранова Е.Г., Балановский О.П., 2011, c. 12-22).\nSkif dairəsinə daxil olan alan qəbirlərindən çıxan skeletlərin DNT analizləri sübut edir ki, onlar da skif, sak və sarmatlar kimi R1a haploqrupunun daşıyıcıları olublar. Şimali Qafqaz xalqlarınadan olan osetinlər içərisində bu haploqrupun təmsilçiləri 0,5-0,8 % təşkil edir. Həmin haploqrup inquşlarda 7, İnquşetiyada yaşayan çeçenlərdə isə 8 % təşkil edir. Qaraçaylı və balkarlarda isə bu göstərici 36 faizə çatır. Bu isə o deməkdir ki, alanların, deməli, həm də iskit, sak və sarmatların Şimali Qafqazdakı əsas kötükcələri qaraçay və balkar türkləridir (Клёсов, А. А., 2012, c. 1511-1525).\nRusiya ərazisində aparılan tədqiqatlar tatar və başqırdların da eynən qaraçay və balkarlar kimi skiflərin nəsilləri olduğunu göstərməkdədir. Tatarlarda eynən xəzərlərdə olduğu kimi R1a-Z93 və R1a-Z280 haploqrupları dominantlıq təşkil edir və bu fakt sözügedən türk xalqının köklərinin Qərbi Avrasiya ilə bağlılığına işarə edir. Tatarlar, eləcə də çuvaş türkləri üçün xeyli miqdarda fin-uqor xalqları üçün xarakterik olan N2 və N3 haploqrupları da xarakterikdir ki, bu da keçmişdə regionda baş vermiş qarşılıqlı nigahların nəticəsidir. Elə bu səbəbdəndir ki, mari, mordva, komi və udmurtlar kimi fin-uqor xalqlarında da çox sayda R1a daşıyıcısı müəyyən edilmişdir (Галогруппы татар, башкиp…).\nOrta əsr mənbələri bulqarlardan hun ittifaqına daxil olan türk boylarından biri kimi söz açmaqdadır. Mənbələr Onların Atilla zamanında hun ittifaqı tərkibində döyüşlərdə iştirak etdiyini bildirməkdədir (Németh Gyula, 1991, s. 147). Lakin bu halda söhbət bulqarların hunlara tabe olmasından deyil, müttəfiq kimi çıxış etməsindən gedir.\n493, 499 və 502-ci illərdə bulqarların (Βούλγαροι) Bizansın sərhəd bölgələrinə hücuma keçərək çox sayda qənimət əldə etdiyi bildirilir (Чичуров И. С., 1980, s. 75). Mömin Feofan 501-502-ci illərdə baş vermiş belə hücumlardan bəhs edərkən diqqəti bulqar axınlarının sürətinə çəkərək qeyd edir ki, onlar hücuma keçir və qarşı tərəf bu barədə xəbər tutmamışdan öncə qeri qayıdırdılar (Феофан Исповедник, 1980, 25, 49).\nMənbələr 499-cu ildə Tsurta çayı (Cənubi Osetiya) sahillərində illiriyalılarla bulqarlar arasında baş vermiş savaş və həmin savaşda ölən 4000 nəfər barədə də məlumat verməkdədir. Fəqət bu məlumatdan ölənlərin kimlər olduğu, yəni onlardan neçəsinin hansı tərəfə aid olduğu dəqiqləşdirilmir. Görünür, bu halda söhbət Aristin başçılıq etdiyi illiriyalılardan getməlidir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, İlliriya-Bulqar savaşları barədə məlumatlara Komit Marsellində də rast gəlinməkdədir (Комит Марцеллин, 2010, 86, 119, 120).\nƏn maraqlı məlumatlardan biri də Zaxariya Ritorun qələminə məxsusdur. O, 555-ci ildə yazdığı bir əsərində bulqarlardan söz açarkən onların şəhərləri barədə də bilgi verir (Захария Ритор, 2011, s. 595) və məlum olur ki, bu xalq sovet tarixşünaslığında irəli sürülən iddiaların əksinə olaraq, heç də köçəri olmamış, maldarlıqla yanaşı əkinçilik, şəhər təsərrüfatı və sənətkarlıqla da məşğul olmuşdur.\nEfesli İohanın «Kilsə tarixi»nə istinad edən Suriyalı Mixailin yazdığına görə, Sasani hökmdarı IV Bəhram Çubin rumluların «şah» təyin etdiyi Xosrova qarşı üsyan edərkən Xosrov kömək üçün rumlularaın hökmdarı Mavrikiyə (582-602) müraciət etmiş və o da ona öz növbəsində ona Anadoludan tərkibində bulqar döyüşçülərin də olduğu 2000 əsgər göndərmişdi (Сириец Михаил, 1960, s. 36). Bu məlumatdan belə anlaşılır ki, bulqarların bir hissəsi VI əsrdə, daha dəqiq desək hadisənin baş verdiyi 690-cı ildə də əvvəllər olduğu kimi Anadoluda yaşamaqda davam edirdilər.\nSalnamələrdən belə aydın olur ki, 626-cı ildə bulqarlar İstanbulu mühasirəyə almışdılar. 635-ci ildə isə onların Qubrat xanın başçılığı altında Qara dəniz sahillərində Avar İmperatorluğu ilə savaşa girdikləri, onlar üzərində qələbə çaldıqları, Avar İmperatorluğuna son qoyaraq onun ərazisində Böyük Bulqar Xaqanlığını qurduqları anlaşılır. Qaynaqlar həmin dövlətin paytaxtının Fanaqoriya (Tanaqoriya) olduğunu söyləyir (Кляшторный С. Г., Султанов Т. И., 2009, s. 171-172).\nFeofanın sözlərinə görə, Qubrat xanın 5 oğlu vardı. O, ölümündən öncə onlara Bulqar Xaqanlığının qüdrətinin zəifləməməsi və bulqarların başqalarından asılı vəziyyətə düşməmələri üçün həmişə bir yerdə olmağı və bir-birindən ayrı düşməməyi vəsiyyət etmişdi. Lakin çox çəkmədi ki, oğulları onun bu vəsiyyətini unutdular və bir-biri ilə çəkişməyə başladılar və hərə öz soyuna, uruquna və ərazilərinə ayrı-ayrılıqda başçılıq etməyə başladılar və atalarından miras qalan ölkəni öz aralarında bölüşdürdülər. Qubratın yerinə xan olan böyük oğlu Batbayan ölkənin paytaxtında qaldı. Kotraq adlı İkinci qardaş Tanais çayını keçərək orada hökmdarlıq etməyə başladı. Qubratın üçüncü oğlu Asparux xan isə Dnepr və Dnestr çaylarını aşaraq Dunay çayından şimalda yerləşən Oql adlı əraziyə gəldi və orada Dunay Bulqar dövlətinin əsasını qoydu. Xəzərlərin hücum edə biləcəyindən ehtiyat edən Asparux xan bu ərazini ən təhlükəsiz yer sayırdı. Çünki onun bir tərəfi dərin çayla, digər tərəfi isə keçilməz bataqlıqlarla əhatələnmişdi. Asparux xan rumlularla savaşa girərək onların torpaqları hesabına öz ərazilərini genişləndirdi, Varnanı rumlulardan alaraq orada yaşayan slvyanları özünə tabe etdi. Asparux xanın qurduğu dövlət bu gün də Bolqarıstan adı ilə mövcudluğunu davam etdirməkdədir.\nDördüncü və beşinci oğullar isə İstr (Dunay) çayını keçdilər. Onlardan biri avarlara tabe oldu və Pannoniyada məskunlaşdı. Beşincisi isə Pentapola getdi, rumluların (Bizansın) hakimiyyəti altında olan bu ərazidə məskunlaşdı.\nBeləcə, Böyük Bulqar xanlığı üç hissəyə parçalandı. Bu da bulqarların qısa bir zamanda əski qüdrətini itirməsinə və xəzərlərin hakimiyyəti altına keçməsinə səbəb oldu. 670-ci ildə xəzərlər bulqarlar üzərində qələbə çaldılar və onların ərazilərinə və dövlətlərinə sahib oldular (Рона-Таш Андраш, 2005, s. 117).\nXəzərlər bundan öncə mənbələrdə çox vaxt «hun» adlandırılan suvarların (subar // savir // sabir) başçılıq etdiyi ittifaqa daxil idilər (Гмыря Л. Б.. 2012, s. 3). Qaynaqlardan belə anlaşılır ki, suvarlar və xəzərlər bütün VII əsr boyu həmişə bir yerdə, yəni ittifaqda olmuşlar. Belə hesab edilir ki, Hun ittifaqı dağıldıqdan sonra Qafqazda və ətraf bölgələrdə suvarlarla rəqabət apara biləcək heç bir qüvvə yox idi və bu xalq daim bulqarlarla çəkişmə halında idi (Salmin Anton, 2014). Məhz həmin dövrdə suvarlar və xəzərlər bulqarları yaşadıqları ərazilərdən İdil (Volqa) sahillərinə sıxışdırmağı və onları öz hakimiyyətləri altına almağı bacarmışdılar (Гумилев Л. Н., 2007, s. 261; Golden Peter B., 2008, s. 235). Sonradan xəzərlərlə suvarlar yer dəyişdirdilər və bu dəfə subarlar xəzərlərin başçılıq etdikləri ittifaqa, başqa sözlə Xəzər Xaqanlığına daxil oldular. İslam fütühatı dövründə xəzər və suvarlər da şimala, İtil sahillərinə doğru çəkilməyə məcbur qaldılar. Mənbələrdən belə aydın olur ki, burada bulqar və suvarlar qonşuluqda yaşayırdılar (Димитриев В. Д., 2003). Bulqarlar bugünkü Tatarıstan, suvarlar isə Çuvaşıstan ərazilərində məskunlaşmışdılar. Bunlardan birincisi Kazan tatarlarının, ikincisi isə çuvaş türklərinin etnogenezində önəmli rol oynamışlar.\nElmi ədəbiyyatda yanlış olaraq bulqarları çuvaşların birbaşa sələfləri hesab edirlər (Токарев С. А., 1949, s. 13). Lakin əldə olan məlumatları dərindən təhlil edən A. Salmin bu fikrin doğru olmadığını göstərməklə yanaşı, bulqarlarla Kazan tatarları, eləcə də suvarlarla çuvaşlar arasındakı etnik bağı inandırıcı dəlillərlə ortaya qoymağı bacarmışdır (Салмин А. К., 2015). Çuvaşların bulqarların deyil, suvarların birbaşa varisləri olduğunu bu türk xalqının folkloru da sübut etməkdədir ki, bu barədə irəlidə söhbət açılacaqdır.\nMövzumuz ilə bağlı bir önəmli məsələyə xüsusi diqqət yetirmək və qeyd etmək lazımdır ki, yuxarıda adları çəkilən türk boyları – avarlar, bulqarlar, suvarlar və xəzərlər əslində eyni etnosun ayrı-ayrı boyları idi və bu boyların bir atadan əmələ gəldiklərini həm dövrümüzədək yetişmiş xəzər mənbələri, həm də DNT analizlərinin nəticələri birmənalı şəkildə ortaya qoyur.\nXəzər xaqanı İosif Bizans imperatoruna yazdığı məşhur məktubunda xəzərlərin Toqarmanın (Türkün) 10 oğlundan biri olan Xəzərin nəslindən olduqlarını qeyd etməkdə, Toqarmanın oğullarının adlarını belə sıralamaqdadır: Uyğur, Turis, Oğuz, Bizal (Basil), Tırna, Xəzər, Yanur, Avar, Bulqar, Savir (Suvar) (Плетнева, 1976, с. 7). Maraqlıdır ki, Musa Kağankatlı «Albaniya tarixi» kitabının «Yafəs və Arandan başlayaraq III Vaçaqana qədər Albaniyada, başqa sözlə Azərbaycanda hakim olan hökmdarların siyahısı» adlı VIII fəslində Yafəsdən başlayan və övladları tərəfindən davam etdirilən şahlığın nümayəndələrini sadalayarkən 4-cü sırada Toqarmanın (Türkün) adıını çəkir: «Yafəs, Homer (Kimer), Tiras, Toqarma (Türk)...» (Kalankaytuklu, 1993, s. 19).\nBu fakt bir atanın - Türkün nəslindən gələn avar, bulqar, suvar və xəzərlərin etnogenezinin ilkin mərhələsinin bilavasitə Azərbaycan və Şərqi Anadolu ilə bağlı olduğunu söyləmək üçün tamamilə yetərlidir. Məktubun sonrakı hissəsində söylənilənlər də bu faktı təsdiqləyici mahiyyətdədir. Xaqan yazır ki, ən başda xəzərlər azsaylı və zəif idilər, lakin sonralar özlərindən qat-qat güclü olan boylarla mübarizə aparıb onlara qalib gəldilər, onların torpaqlarına sahib oldular. Onlar qaçır, xəzərlər təqib edirdilər. Bu, rəqiblərin Kuştantiniya yaxınlığındakı Runa çayını keçmələrinə qədər davam etdi. Məktubda qaçanların kimlər olduğu da bildirilir: u-n-n-t-r. Bu məktubda deyilənləri şərh edən alimlər buradakı Runa çayının Dunay, Kuştantiniyanın Konstantinopol (İstanbul), “u-n-n-t-r” kimi oxunan xalqın isə onuyğurlar və ya utiqurlar (otuzuyğurlar), başqa sözlə, uyğurlar olduğu fikrində yekdildilər (Плетнева, 1976, с. 7).\nSöhbətin bu yerində xəzərlərin etnogenezinin ilkin mərhələsinin Azərbaycanla bağlılığını təsdiq edən daha bir tarixi faktı, Təbərinin son dərəcə maraqlı bir məlumatını diqqətə çatdırmağa ehtiyac duyuruq. Salnaməçinin yazdığına görə, Sasani şahı Qubadın ömrünün son illərinədək Aran (Albaniya), Gürcüstan, Vaspurakan, Sisəcan (Sisakan // Zəngəzur) xəzərlərin əlində qalmış..., Qəbələ hunların mərkəzi olmuşdur: «...Buna görə bu əyalətlərlə birlikdə Azərbaycana Xəzər məmləkəti demişlər» (İslam Ansiklopedisi, 1950, s. 90).\nXəzər xaqanı İosifin Yafəs soyundan Toqarmanın oğulları sırasında adlarını çəkdiyi üç nəfər, o cümlədən xəzərlərin soy babası Xəzər və bulqarların soy babası Bulqar haqqında VII əsrdə yaşamış suriyalı salnaməçi İohan Efeslinin «Tarix» əsərində daha qədim mənbələrdən götürülmüş çox maraqlı bir qeyd var. Həmin qeyddə deyilir ki, «Bizans imperatoru Mavrikinin dövründə Daxili İskitiyadan (İskitlər ölkəsindən) üç qardaş öz xalqları ilə birlikdə hərəkətə keçdilər. Qardaşlardan Bulqar adlı biri Roma imperiyasının sərhədlərinə tərəf yollandı. Digər ikisi isə alanların Bersiliya adlandırılan ölkəsində məskunlaşdılar. Bu ərazi sonralar qardaşlardan birinin-Xəzərin adı ilə Xəzər adlanmağa başladı» (Плетнева, 1976, с. 15).\nXəzər xaqanının məktubundan göründüyü kimi, Xəzər xaqanı həm xəzərləri, həm də oğuz, uyğur, bulqar, savir (suvar) və s. türk boylarını Albaniya, yəni Azərbaycan hökmdarının soyu kimi təqdim edir və bununla da türk xalqlarının ilkin etnogenezinin Azərbaycan ərazisi ilə bağlı olduğunu dolayısıyla təsdiq etmiş olur. Bu sırada oğuzlarn da adının çəkilməsi diqqətçəkicidir.\nBulqarların, daha doğrusu, onların birbaşa varisləri olan balkarların və Kazan tatarlarının xəzərlərlə soy ilişgisini də DNT analizlərinin nəticəsləri də təsdiq etməkdədir. Genetik tədqiqatlar xəzərlərin etnogenetik nəsil zəncirində skiflərlə müasir türk xalqları, xüsusən də qaraçaylılar və balkarlar, eləcə də tatarlar və başqırdlar arasında birləşdirici halqa olduğunu göstərir.\nLakin aparılan testlər xəzərlərin R1a–Z93 haploqrupunun daşıyıcısı olan qədim türk soylarından biri olduğunu göstərmişdir. Bu genin daşıyıcılarına Cənubi Sibirdən Qara dəniz sahillərinə qədər yayılan və türk ləhcə və şivələrində danışan bir çox xalqlar arasında, o cümlədən qaraçaylılar, balkarlar, tatarlar, başqırdlar, eləcə də digər iskit dairəsi xalqlarının varisləri arasında sıx-sıx rast gəlinir (Клесов А, 2016, с. 913-922).\n- Onların paralellərinə Orta Asiyada aşkar edilmiş türk kurqanlarında da rast gəlinib (Плетнева С. А., 1999).\nÜzərlərində genetik analizlər aparılmış xəzərlərə aid iki sümük nümunəsi iki fərqli xəndəkli kurqandan tapılmış skeletlərdən götürülmüşdür. Bu məzar abidələrinin hər ikisi barədə yazı dərc edilmişdir və bu yazılarda dəfn edilənlərin antropoloji tipinə də toxunulmuşdur. Kurqanlardan biri Kuteynikov II, digəri Talovıy II məzarlığında yerləşir. Bu məzarlıqlar Rostov vilayətinin cənub-qərbində, Don çayının sol sahilində, Don və Manıç çayları arasındakı ərazidə aşkar ediliblər. Hər iki sümük nümunəsinin analizi dəfn edilənlərin R1a–Z93 haploqrupunun daşıyıcısı olduğunu üzə çıxarmışdır. Ümumilikdə isə aparılan tədqiqatlar nəticəsində xəzərlərin ümumi əcdaddan gələn iki nəsldən ibarət olduqlarını üzə çıxmışdır ki, sözügedən haploqrupu onlardan sadəcə biri daşımışdır. Bu haploqrup genetik sıralamada 1251 indeksi altında qeyd edilir. Digər nəsil isə 1986 indeksi ilə qeyd edilmiş R1a–Z280 haploqrupunun daşıyıcısı olub (Elhaik E., Tatarinova T. V., Klyosov A. A., Graur D., 2014, p. 18-37).\nGörünür, bu halda söhbət tarixi mənbələrdə «ağ xəzərlər» və «qara xəzərlər» kimi tanınan iki xəzər soyundan getməlidir. Genetiklərin apardıqları hesablamalara görə, bu iki soyun ümumi əcdadı 2750-3590 il əvvəl, başqa sözlə, e. ə. II-I minilliklərdə yaşamışdır. Belə hesab edilir ki, R1a–Z93 kök nəsil olmuş, R1a–Z280 isə ondan ayrılmışdır, yəni onun fərqli bir qolu olmuşdur. Çünki R1a–Z93 daha qədimdir və kərtmə mədəniyyətini yaradan xalq da onun daşıyısı olmuşdur. Bu nəslin ən azı 5000 il yaşı olduğu, onun təqribən 8075 il öncə tarix səhnəsinə çıxan daha qədim nəsildən ayrıldığı hesab edilir (Клесов А, 2016, с. 913-922).\nBeləliklə, suvar, bulqar və xəzərlərin eyni atanın üç oğlundan gələn ayrı-ayrı soy və boylar olduğu heç bir şübhə oyatmır. Maraqlıdır ki, bulqarların adı tarixi mənbələrdə ilk dəfə I əsrdə baş vermiş hadisələrlə əlaqədar çəkildiyi halda, suvarların adına «subar» // «subir» formasında e.ə. III minilliklərə aid mixi yazılarda rast gəlinməkdədir. F. Ağasıoğlu haqlı olaraq yazır ki, ən qədim subarlar haqqındakı məlumatlara görə, onlar e. ə. IV-II minilliklərdə İkiçayarası adlanan ərazilərdə, Fəratla Dəclə arasında yaşayırmış. «İkiçayarasına gələn samilər Akkad şəhəri ətrafında güclənib subarları daha yuxarılara sıxışdırdılar. Akkadlı Sarqonun (e. ə. XXIV əsr) yuxarı subar bölgələrinə hücum etməsi barədə yazılar qalmışdır. Sarqonun yaratdığı sami Akkad dövləti Şumer ölkəsini də ələ keçirmişdi… E. ə. II minilliyin əvvəllərində subar torpaqlarına assurların (aşşurların – B.T.) ekspansiyası gücləndi. Bu vaxt İkiçayarasının yuxarı bölgələrinə sıxışdırılan subarlar quzey-doğudan da yeni hurri axınları ilə qarşılaşdı. Beləliklə, aşağıdan sami asur tayfalarının, yuxarıdan qafqazdilli huri tayfalarının arasında qalan subarlar üç qola ayrıldı: batı, orta və doğu qollar. Batı subar boyları 38-ci paralel boyunca batıya çəkilib digər xalqların içində əridi, həmin paralel boyunca doğuya çəkilənlər Urmu hövzəsində yerləşdi, daha sonra xeyli hissəsi Sibir və Türküstan tərəflərə miqrasiya etdi» (Ağasıoğlu, 2005, 155-156).\nAlimlərin yazdığına görə «subar» (Subur, Subartu) adının e.ə. təqribən 2200-cü illərdə Dəclə ilə Balıx çayları arasında qalan bütün Messopatamiyada işlədilməsi, sonrakı dövrlərdə huri dilim «Subar dili» kimi adlandırılması, e.ə. II minillikdə adları «Subartu» olan erkən dövrlər hurilərinin gerçəkdə Quzey Messopatamiyada yaşadığının ortaya qoyulması, hurilərin subarlarla eyniləşdirilməsinə səbəb olmuşdur. Ancaq nə ədəbi, nə də etnik anlamda bu eyniləşdirmənin heç bir dəlili tapılmamışdır (Veenhof K. R.,1982, s 147-160; Esma Öz, 2005, s. 40).\nŞumer və Akkad mənbələrindən götürülmüş bu məlumatlar Şimali Messopatamiyanın, başqa sözlə, Şərqi Anadolu ərazisinin suvarların ilkin Ata yurdu olduğundan, sonralar bu ərazinin huri tayfalarının əlinə keçməsindən və suvarların bir müddət hurilərlə iç-içə yaşadıqlarından xəbər verməkdədir. Çuvaşların məhz həmin suvarların xələfləri olduğunun ən bariz sübutlarından biri də çuvaş türklərinin miflərində qorunub saxlanmış Ön Asiya tanrılarının adlarıdır ki, bu barədə tanınmış çuvaş etnoqrafı Dmitri Madurov «Çuvaşların ənənəvi dekorotiv sənəti və bayramları» adlı monoqrafiyasında (Мадуров, 2004, s. 4-5) məlumat verməkdədir. Alimin yazdığına görə, çuvaşların mədəniyyətində qədim əkinçi xalqların tanrılarının izləri görünməkdədir. Məsələn;\nTurtur (Mes. Tanrı Dumuzinin anası) – Tur Tur (çuv. Tanrılar tanrısı).\nTiamat (Mes. Yeraltı dünyanın şər ruhlarından biri) – Xəyamat (çuv. Yeraltı dünyanın şər ruhlarından biri).\nSoxmet (Misir, yandırıcı günəş və müharibə tanrıçası, tanrı Ptaxın qızı) – Sexmet (çuv. Müharibə tanrıçası. Çuvaş mifologiyasında Messopatamiya ikonoqrafiyasına uyğun olaraq, aslan bədənli, qız başlı varlıq kimi təsvir edilir) (Мадуров, 2004, s. 4).\nBu uyğunluq sistem təşkil etdiyindən onu qətiyyən təsadüf saymaq mümkün deyil. Üstəlik də qədim mixi yazılar çuvaş türklərinin əcdadları hesab edilən suvarların Ön Asiyada, daha dəqiq desək, Messopatamiyada, yəni İkiçayarasında yaşamış olduqlarından soraq verir.\nMaraqlıdır ki, bu gün çuvaşlar arasında yayğın olan şəxs adlarının bir qismi qafqazdilli huri adlarını təkrarlayan teomorf adlardır. Məsələn;\nTilə (çuv.) – Tilla (Hurilərin şimşək tanrısı Tessobanın dana şəklində təsvir edilən oğlu);\nUrey (çuv.) – Urey (Misir-huri qoruyucu ruhu. İlan kimi təsvir edilir);\nŞamakka (çuv.) – Şemike (Hurilərdə günəş tanrısı) və s (Мадуров, 2004, s. 4).\nBeləliklə, çuvaş türklərinin əcdaları hesab edilən suvarların mixi yazılarda haqlarında söz açılan subarlar olduğu anlaşılır və onların ata yurdunun Şərqi Anadolu olduğu anlaşılır.\nArxeoloji tədqiqatlar suvar və bulqarların orta İdil (Volqa) sahillərində VIII əsrdə peyda olduqlarını göstərir. Çox güman ki, bu köçə İslam fütuhatları səbəb olmuşdu (Казаков Е., 1982, s. 390). A. Novoseltsevin də fikrincə, köç VIII əsrdə baş vermişdir (Новосельцев А. П., 1990, s. 75). P. Qolden hesab edir ki, İdil Bulqar dövlətinin formalaşması VIII əsrin II yarısından IX əsrin sonları, X əsrin əvvəllərinə qədər sürən bir dövrdə baş vermişdir (Golden Peter B., 2013, s. 50). Belə hesab edilir ki, bulqarlar həmin ərazidə çoxluqda olmamışlar. Məsələn, Tankeyev qəbirstanlığının materiallarına istinad edən S. Qasımova yazır ki, Volqa Bulqariyasının əhalisinin əsas etnik kütləsi bulqar deyil, başqa mənşəli türk tayfaları və yerli fin uqor xalqlarından – mari, udmurt və komi-permyakların əcdadları təşkil etmişdi. Alimin fikrincə, tatarlara qədərki dövrdə «Volqa Bulqariyasının (Bulqar dövlətinin – B. T) mədəniyyətinin formalaşmasında gəlmə bulqar tayfalarının rolunun böyük olub-olmamasını Böyük Tərxan və ona yaxın olan qəbirstanlıqların materiallarının X-XIII əsrlərə aid Volqa Bulqariyasının abidələri ilə müqayisəsi göstərə bilər» (Qasımova S. Ə., 2014, s. 65).\nTədqiqatçı tamamilə haqlıdır. Bulqarlar, eləcə də suvar və xəzərlər sözügedən ərazilərə köç etməmişdən öncə həmin ərazilərdə adlarını bilmədiyimiz digər türk soy və boyları, başqa sözlə, R1a və R1b haploqruplarının daşıyıcıları minillər idi ki, yaşamaqda idilər və bunun çoxsaylı arxeoloji sübutları var. Söhbət Xvalınsk (e.ə. V-IV minilliklər), Çuxur (e.ə. IV-II minilliklər) və Kərtmə (e.ə. XVI-XII əsrlər) mədəniyyətlərindən gedir.\nTürklərin ulu babalarının, yəni R1b və R1a Y-xromosomlarının daşıyıcılarının eneolit dövründə Avropada qurduqları ilk mədəniyyət kimi hələlik e.ə. V-IV minilliklərə aid Xavalınsk mədəniyyətini gözdən keçirmək daha doğru olar. Hərçənd ki, bir sıra mütəxəssislər bu mədəniyyəti Samara mədəniyyətinin davamı və varisi sayırlar (Клейн Л. С., 2007, с. 94-95). Onların fikrincə, kurqanın prototipi hesab ediləcək dəfn adəti məhz Samara mədəniyyəti dövründə peyda olub.\nXvalınsk kurqanlarından çıxan skeletlərdən götürülən DNT nümunələrinin analizləri çox maraqlı nəticələr vermişdir. Aparılan genetik tədqiqatlar nəticəsində burada da eynən Çatal-Höyükdə olduğu kimi R1b və R1a Y-xromosomlarının dominantlıq təşkil etdiyi məlum olmuşdur. Eyni zamanda Q1a Y-xromosomuna da rast gəlinmişdir ki (İain Mathieson, et al., 2015), bu da türklərin Anadolu (R1b) və Güney Azərbaycandan (R1a) Avropaya köçündən əvvəl həmin ərazidə yaşamış əhalinin kimlər olduğunu anlamağa yardım edir.\nTürklərin R1b Y-xromosomlarının daşıyıcısı olan hissəsinin, yəni protooğuzların Avropada qurduqları daha bir möhtəşəm mədəniyyət e.ə. 3600-2300-cü illəri əhatə edən, başqa sözlə, son eneolit – ilk tunc dövrlərinə aid olan Çuxur mədəniyyətidir. Bu mədəniyyəti Xavalınsk mədəniyyətininin davamı və birbaşa varisi hesab edirlər. Belə hesab etmək üçün ən əsas arqument hər iki mədəniyyətin eyni coğrafi ərazidə (Cənubi Uraldan Dnesyr çayına və şimali Qafqaza qədər uzanan ərazilərdə) peyda olması, ölülərin kurqanlarda arxası üstə basdırılması, onların üzərinə oxra səpilməsi və R1b haploqrupunun dominant olmasıdır. L. Kleyn 1975-ci ildə bu mədəniyyətin qərb qanadını ayrıca qrup kimi gözdən keçirməyi daha məqsədəuyğun saymış (Клейн Л. С., 1975, c. 297-304), daha sonra onun bu fikrini digər arxeoloqlar da qəbul etmiş və Cuxur mədəniyyətinin qərb qanadını «Bucaq mədəniyyəti» adlandırmağa başlamışlar (Иванова С. В., 2012, c. 18-47).\nElmi ədəbiyyatda «Kərtmə mədəniyyəti» adı ilə tanınan mədəniyyət son tunc dövrünə, daha dəqiq desək, e.ə. XVIII–XII əsrlərə aid edilir. Bu fikirlə razılaşmayaraq, onun e.ə. XVI-XII əsrləri əhatə etdiyini söyləyənlər də var (Mallory J. P., Adams Q., 1997). Şərq Avropanın çöl və çöl-meşə zonalarında, əsasən Ural və Dnepr çayları arasında ortaya çıxdığı hesab edilən (Срубная культура, 1990) Kərtmə mədəniyyətinin bəzi abidələrinə Şimali Qafqaz və Qərbi Sibirdə də rast gəlinmişdir. Bu mədəniyyəti kəşf və elmi ədəbiyyata daxil edən V. Qorodtsov olmuş (Городцов В. А., 1905, c. 174-341), sonralar onun fikirlərinə N. Merpert və Y. Çernıx tərəfindən bəzi korrektələr edilmişdir (Мерперт Н. Я., 1968; Черных Е. Н., 1970). Sonuncular Kərtmə mədəniyyətin daxilində bir-birindən bəzi xüsusiyyətlərinə görə fərqlənən iki lokal mədəniyyəti – Pokrovsk və Brejnovsk-Mayevsk mədəniyyətlərini ayırmışlar (Отрощенко В. В., 1994, c. 150-153).\nKərtmə mədəniyyəti kurqanlarındakı skeletlərdən götürülmüş DNT nümunələrinin analizi Kərtmə mədəniyyətini quranlarla «Sintaştlı»ların eyni genləri daşıdığını ortaya qoymuşdur. Belə ki, analizlər «Kərtməli»lərin də eynən «Sintaştlı»lar kimi R1a1a1b2a2a-Z2123 haploqrupunun daşıyıcıları olduğunu üzə çıxarmışdır.\nMəlumat üçün bildirək ki, 3900-3200 il bundan əvvəl yaşadıqları radiokarbon üsulu ilə müəyyənləşdirilmiş 6 skeletdən əldə edilmiş DNT nümunələrinin analizləri nəticəsində onların R1a (R1a1, R1a1a, R1a1a1b2, R1a1a1b2a2a-Z2123) Y-xromosomuna sahib olduqları müəyyə edilmişdir. Daha 14 skeletdən alınan nümunələr nəticəsində «Kərtməli»lərin ana xatti ilə U5a1 (2 nəfər), U5a1f2, U5a2a1, K1b2a, I1a1, T1a1, T2b4, J21a2a, H2b, H3g (iki nəfər), H5b, H6a1a mitoxondrial haploqruplarına aid olduqları məlum olub (İain Mathieson et al., 2015).\nBeləliklə, İdil bölgəsində bulqarlardan öncə də türklərin yaşamış olduğu arxeoloji və genetik tədqiqatların nəticələri ilə təsdiqlənir. Yazılı mənbələrdən həmin dövrdə eyni ərazilərdə yaşamış digər türk soy və boylarının adı da məlumdur. Məsələn, İbn Fədlan və İbn Xordadbeh İdil (Volqa) və Yayık (Ural) çayları arasında məskun olan oğuz və peçeneqlərdən bəhs etmişlər (Материалы по.., 1939, s. 144-145). İbn Rüşt və Gərdizi isə qonşuluqda yaşayan burtaslardan bəhs edərək bulqarların burtas torpaqlarına təşkil etdiyi yürüşlərdən və aldıqları burtas əsirlərdən söz açmaqdadırlar (Ибн-Даста, 1869, s. 24).\nS. Qasımova yazır ki, Böyük Tərxan və Kaybel qəbirstanlıqları tatarlara qədərki dövrdə, demək olar ki, İdil Bulqa dövlətinin ərazisinin mərkəzi hissəsində yerləşirdi. «Lakin, çox maraqlıdır ki, nə birinci, nə də ikinci qəbirstanlığın yanında onlara sinxron olan mərkəzlər yoxdur. Böyük Tərxan tipli qablar bu abidələrin heç birində aşkar edilməmişdir. Böyük Tərxan qəbirstanlığını əhatə edən rayonlarda bu dövrə aid məskənlərin olmamasını onların öyrənilməsi ilə izah etmək çətin olardı. Bir qrup alimlər bunu onunla izah edirlər ki, bu, erkən bulqar tayfalarının təsərrüfat və məişətinin xarakteri ilə bağlı idi. Erkən bulqar tayfaları müəyyən dərəcədə yarımköçəri maldarlar idi ki, bu da Böyük Tərxan qəbirstanlığının dəfn adəti və dəfn inventarının təhlil olunması ilə təsdiqlənir.\nQəbirstanlığın osteoloji materialları içərisində at və qoyun sümükləri üstünlük təşkil edir. Sürünün belə tərkibi köçəri maldar tayfalar üçün (ən çox yayılmış heyvanlar at və qoyun idi) xarakterikdir. Böyük Tərxanın 358 qəbrində bir dənə də balta tapılmamış və (halbuki köçərilər üçün tipik bir haldır) atın parçalara ayrıldığı vəziyyət müşahidə olunmamışdı. Bu arxeoliji materiallar yazılı mənbələrlə də təsdiqlənir» (Qasımova S. Ə., 2014, s. 65).\nRona-Taşın fikrincə, bulqarlar İdil sahillərinə köçməmişdən öncə Şimali Qafqazı və Kuban sahillərini çoxdan tərk etmiş və həmin ərəfədə artıq Donets və Cənubi Buq çayları arasında məskunlaşmışdılar və xəzərlərə tabe idilər. 737-ci ildə Mərvanın başçılıq etdiyi qoşunların xəzərlərə hücumundan sonra onlar İdil çayı istiqamətində hərəkətə keçdilər (Рона-Таш Андраш, 2011, s. 134). Elə həmin dövrdən də bulqarlar xəzərlərin hakimiyyətindən qismən qurtulmuş oldular və yarımüstəqil şəkildə fəaliyyət göstərməyə başladılar. Xəzərlərə sadəcə bac verilirdi.\nXəzərlərə bac verilməsi Almuş xanın dövründə də davam etmişdir. Onun dövründə hər bulqar evindən bir samur dərisi toplanaraq Xəzər xaqanına göndərilirdi. İbn Fədlanın verdiyi məlumatdan belə aydın olur ki, bulqar xanının oğullarından biri xəzər xaqanının sarayında girov kimi yaşayırdı. Bulqarlar ölkələrini genişləndirərək, slavyanları da özlərindən asılı vəziyyətə salmışdı. Bulqar xanı slavyanların knyazının qızına elçi göndərmiş, rədd cavabı alınca, qızı zorla özünə arvad etmiş, knyazı da özündən asılı vəziyyətə salmışdı. Lakin çox çəkmədi ki, qız öldü və bulqar xanı knyazın ikinci qızını istədi. Knyaz qızını ona verməməmk üçün onu başqa bir türk boyu olan eskillərin (sekellərin) xanına verdi (Ибн-Фадлан, 1956, s. 141).\nIX əsrdə bulqarlar öz ərazilərini Kama çayına qədər genişləndirə bildilər (Róna-Tas András, 1996). IX əsrin 60-cı illərində Şimali Qafqazda yaşayan suvarlar da İdil çayı istiqamətində üz tutaraq çay boyu şimala doğru hərəkətə keçdilər və Orta İdilə yetişərək burada məskunlaşdılar. Bu, bulqarların Orta İdildə məskunlaşmasından 1 əsrdən də artıq müddət sonra baş vermişdir. Beləliklə, bulqarlar Orta İdilə VIII əsrin 50-ci illərində, suvarlar isə IX əsrin 60-cı illərində gəlmişdilər. İkincilər çayın sağ sahilinə keşmiş, birincilər isə sol sahildə məskunlaşmışdılar. Onlar qonşu idilər və İdil çayı onların əraziləri arasında sərhədd rolunu oynayırdı (Плетнёва С., 1997, s. 46). Bulqarlar buranın yerli tayfalarını özlərinə tabe etdilər. 965-ci ildə Volqa - Kama çayları ətrafında İdil Bulqar dövlətini yaratdılar. Yeni dövlətin paytaxtı Bulqar şəhəri oldu. Tədricən Bulaqar dövləti suvarların ərazilərini də əhatə etməyə başladı.\nYaşadıqları ərazinin əlverişli coğrafi mövqeyi bulqar və suvarlara İdilin (Volqanın) cənubunda yaşayan xalqlarla bərabər, Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və başqa ölkələrlə ticarət etməyə imkan yaradırdı. Bulqarlar taxıl, xəz dəri, sənətkarlıq məmulatları ixrac edirdilər. Yaxşı inkişaf etmiş Bulqar, Bilyar, Suvar şəhərləri sənətkarlıq və ticarət mərkəzləri hesab edilirdi. Kəndlilərin əksəriyyəti azad torpaq sahibi idi. Burada sənətkarlıq, xüsusilə də dəmirçilik yaxşı inkişaf etmişdi. Sənətkarlar gil, mis, gümüş və qızıldan bəzək əşyaları hazırlayırdılar. Bulqar xanlarının adından pullar kəsilirdi.\nBulqarların təsərrüfat həyatında əsrlər öncələr olduğu kimi yarımköçəri maldarlıq önəmli rol oynamaqda idi. Hələ İordan VI əsr Qara dəniz sahili hun-bulqar soy və bpylarının yaşam tərzini təsvir edərkən yazırdı ki, yayda onlar çöl boyunca səpələnir və mal-qaraları üçün zəruri olan bol sulu və otlu yerlərdə düşərgələr salırdılar (Иордан, 1960, s. 23). Bənzər təsvirlə anonim Suriya salnaməsində də üzləşirik. Orada bildirilir ki, bulqarlar çadırlarda yaşayırlar, keçimlərini maldarlıq, balıqçılıq, və vəhşi heyvanların ovlanması ilə saxlayırlar (Пигулевская Н. В., 1941, s.165). Onların yarımköçəri siması VIII-IX əsrlərdə də dəyişməmişdi. Təsadüfi deyil ki, İbn Fadlan bulqar zadəganlarının yazın gəlişi ilə alaçıqları ilə birlikdə köç yerlərinə yollandıqlarını və uzun müddət çadırlarda yaşadıqlarını bildirməkdədir (Ковалевский А. П., 1956, s. 39).\nBununla belə, bulqarların təsərrüfat həyatının önəmli hissəsini əkinçilk və şəhər sənətkarlığı təşkil edirdi. Belə ki, X-XI əsrlərdə İdil Bulqar dövləti ərazisindəki əsas yaşayış yerləri kimi istehkamı olan böyük şəhərlər, kənd və qəsəbələr çıxış edirdi (Смирнов А. П., 1951, s. 30-31).\nS. Qasımova Böyük Tərxan qəbiristanından tapılmış maddi mədəniyyət nümunələrini təhlil edərək yazır ki, buradan əldə edilmiş dulusçuluq keramikasının formaları kifayət qədər yeknə-səkdir: dolça, küpə, parçalar həmişə alçaq gövdəlidir və əksərən aşağı doğru genələn formaya malikdir. «X-XIII əsrlər keramikası üçün forma müxtəlifliyi xarakterikdir, bununla yanaşı müqayisə olunan formalar (dolça, küpə, parçlar) daha dartılmış proporsiyaları ilə Böyük Tərxan məmulatlarından fərqlənir. Dulusçuluq keramikasının bəzədilməsində əsaslı rolu X-XIII əsrlərdə həm qoyulma texnikası, həm də təsvirə görə kifayət qədər müxtəlif olan ornament demək olar ki yoxdur. Bir sıra Böyük Tərxan qablarının altında möhür vardır ki, təsvirə görə bir neçə variasiyalarla yeddi tipə bölünür». Onun sözlərinə görə, X-əsrlərə aid bəzi sikkələr üzərində A hərfinin çevrilmiş formasına bənzər damğalar mövcuddur (Генинг В. Ф., Халиков А. Х., 1964, s. 164-165; Qasımova S. Ə., 2014, s. 66). «Ümumilikdə qeyd etmək lazımdır ki, Böyük Tərxan qəbirstanlığının keramikası çətin ki X-XIII əsr keramikasının inkişafının əsasında durmuş olsun. Burada çox güman ki, Tankeyev qəbirstanlığında təqdim olunmuş keramika müəyyənedici rola malik idi. Tankeyev qəbirstanlı- ğının dulusçuluq keramikası həm ümumi forma, həm də detallarına görə X-XIII əsrlər Volqa Bulqariyasına daha yaxın idi. Qabların rəngində də böyük yaxınlıq müşahidə edilir. Monqol işğalına qədərki dövrdə Volqa Bulqariyası mədəniyyəti üçün xarakterik müxtəlif təyinatlı – silah, əmək alətlərinin hissələrindən tutmuş bəzək və mərasim əşyalarına qədər – sümük məmulatlarının geniş yayılması idi. Böyük Tərxan qəbirstanlığında sümük məmulatlarının sayı çox azdır və onların təyinatı olduqca məhduddur – bu, ox və oxluqların bir hissəsi idi. Sümük məmulatlarından istifadə Tankeyev qəbirstanlığı üçün səciyyəvidir. Metal və başqa materiallardan hazırlanmış bəzək əşyaları X-XIII əsr abidələrində tez-tez rast gəlinir. Belə ki, bu dövr üçün adi tapıntı müxtəlif forma və variantları olan muncuqlar idi. Məlumdur ki, muncuqlar Böyük Tərxan qəbristanlığı üçün xarakterik deyil, halbuki Tankeyev qəbristanlığında onların sayı çoxdur. Böyük Tərxan qəbristanlığının metal-bəzək əşyaları kifayət qədər orijinaldır və X-XIII əsrlər bəzək əşyaları ilə oxşar deyil» (Генинг В. Ф., Халиков А. Х., 1964, s. 168; Qasımova S. Ə., 2014, s. 66).\nİdil Bulqar dövlətində metalişləmə və zərgərlik də ən çox inkişaf edən sahələrdən biri idi. «Burada muncuqlu sırğalar daha geniş yayılmışdı, onun sadə formasına Tankeyev qəbirstanlığında rast gəlmək mümkündür. Böyük Tərxan qəbristanlığında olduqca tez-tez rast gəlinən tapıntı mis və bürünc qarmaqlar idi ki paltarda düymə kimi istifadə olunurdu. X-XIII əsrlərin materiallarında belə predmetlər mövcud deyil, bu da onunla izah olunur ki, bu dövrdə qarmaq əvəzinə sümükdən olan yarımşar şəkilli və ya bürünc düymələrdən istifadə olunurdu. Döğrudur ki, Böyük Tərxan qəbristanlığının qəbirlərində bürünc düymələrə də rast gəlinir, lakin onlar adətən kiçik, sarşəkilli formada, ornamentsiz olur, lakin X-XIII əsrlər və Tankeyev qəbristanlığının materiallarında damcı və sarşəkilli formada həndəsi və bitki ornamentli böyük düymələr təşkil edir. X-XIII əsrlər bəzəklərin tərkibinin başqa özəlliyi Tankeyev qəbristanlığı üçün də xarakterik olan müxtəlif asması olan səs salan asmalıqların çox olması idi» (Qasımova S. Ə., 2014, s. 66-67).\nBeləliklə, bərəkətli torpaqlarda məskunlaşan bulqarlar oturaq həyat tərzi sürürdülər, əkinçilik (ağ darı, buğda və arpa əkirdilər ), heyvandarlıq, zərgərlik, dəriçilik və kürkçülüklə məşğul olurdular. Dünyanın dörd bir tərəfi ilə ticarət edirdilər. Ticarətlərinin əsasını kürk və dəri məmulatları, müxtəlif növ silahlar, bal və fındıq təşkil edirdi. "Bulqari" adlanan dəri və çəkmələr daha çox məşhur idi.\nBulqar türkləri də İslamdan öncə digər türklər kimi Gök Tenqriyə inanır, onu «Tanqara» adlandırırdılar. Madara qəsəbəsindən tapılmış yazılarda «Tanqra» sözü bulqarların həmin inancından xəbər verir. Bulqarlar Tanqranı maddi deyil, mənəvi-ruhani varlıq hesab edirdilər. Xanların da onun tərəfindən göndərildiyinə inanırdılar. Madara qəsəbəsindən tapılan yazların birində «Tanrı (Tanqara) tərəfindən göndərilən, Tanrıya bənzər Balamir xan» ifadəsi qeyd olunub (Давлетшин Г. М., 1990).\nİdil bulqarları oğuz və karluqlarla yanaşı İslam dinini qəbul edən ilk türk xalqlarından biridir. Bulqar xanı xəlifədən İslam dinini öyrədən alimlər göndərməyi xahiş etmişdi. Xəlifə İdil bulqarlarına bir qrup alim göndərmişdi. Onların arasında qiymətli tarixi məlumatları dövrümüzə qədər gəlib çatmış İbn Fədlan adlı ərəb səyyahı və alimi də var idi. İslam dinini qəbul edən bulqarlar öz milli dəyərlərini İslam dəyərləri ilə birləşdirdilər. Onlar İslam mədəniyyətinin yaranmasında böyük rol oynadılar.İbn Fədlan "Səfərnamə" əsərində qeyd edir ki, Bulqar xanı Şelkey oğlu Almuş islami bilgilər əldə etmək üçün xəzər türklərindən Baştonun rəhbərliyi ilə xəlifə əl-Müqtədirə elçi göndərir.(920). 922-ci ilin mayın 12-də İbn Fədlanın başçılığı ilə Xilafətdən islam alimlər və inşaatçılar Bulqar şəhərinə ayaq basırlar. Saraydakı görüşdə Almış xan xəlifənin şərəfinə 3 dəfə bal şərabı içir.\nİbn Fədlan Almuş xanın islama səmimiyyətlə inandığını və onun «Allahım, bulqar xanı Yaltavarı islah et» duasını etdiyini qeyd edir. İslamdan əvvəlki bir sıra adətlər saxlanılsa da, yeni dinin ritualları ciddi şəkildə yerinə yetirilirdi. Hətta sübh namazını vaxtında qılmaq üçün gecələr oyaq qalınırdı. İbn Fədlan bu səyahəti əsnasına bulqarlarla yanaşı oğuzlar, xəzərlər, başqurdlar, slavlar haqqında dəyərli məlumatlar verir. Özünə Cəfər adını götürən Almuş xan 944-cü ildə oğlu Əhmədi həccə göndərir və eyni zamanda xəlifəyə dəyərli hədiyyələr və bayraq ərmağan edir (Ибн-Фадлан, 1956).\nİdil Bulqar dövləti İslamı dövlət dini edən ilk Türk dövlətidir. Almuş xan isə tarixə İslamı qəbul edən ilk Türk hökmdarı kimi düşmüşdür.\nBulqar Xanlığında eltəbər, buyruq, tudun kimi vəzifələr mövcud olub. Almuş xandan sonrakı bulqar başçılar bunlardır : Mikayıl, Talib ibn Əhməd, Mömin ibn Əhməd, Mömin ibn Əl-Həsən (Давлетшин Г. М., 1990).\nBelə hesab edilir ki, X əsrin əvvəllərində, yəni İslamın qəbulu ilə Bulqar dövlətində əski patriarxal münasibətlər tədricən aradan qalxmış, şəhərləşmə sahəsində nəzərəçarpacaq inkişaf baş vermiş, ədəbiyyat, elm,memarlıq və incəsənət sahəsində yüksəliş müşahidə edilmişdir. Ölkənin baş şəhəri Bulqar şəhəri idi. «Hüdud əl-Aləm» müəllifinin yazdığına görə, bu şəhər lazım gəldiyində 20 min süvari əsgər verə bilirdi (Бартольд В., 1930). Eyni müəllifin yazdığına görə bu yaşayış məntəqəsinin yaxınlığında başqa bir şəhər – Suvar şəhəri də vardı. İbn Fədlanda isə həmin şəhərin adına rast gəlmirik. Görünür, həmin dövrdə Suvar şəhəri hələ salınmamışdı. Əldə olan məlumatlara görə bu şəhərdə əsasən suvarlar yaşayırdı və çox güman ki, onların da bir qismi islamı qəbul etmişdir.\nX əsrin 40-50-ci illərində Bulqar şəhəri hələ kiçik idi və paytaxt rolunu ifa etməklə yanaşı, həm də liman kimi fəaliyyət göstərirdi. Bura qonşu ölkələrdən çox sayda ticarət gəmisi yan alırdı. Xəzər xaqanlığının süqutundan və İdil Bulqar dövlətinin tam müstəqillik əldə etməsindən sonra şəhər sürətlə böyüməyə başladı. Burada çoxlu sayda yük anbarı tikilmişdi ki, bu da ticarətin inkişafına güclü təsir etməkdə idi. Çay quldurlarının basqınından qorumaq üçün limanda hərbi qarnizon və döyüş gəmiləri saxlamaq lazım gəlirdi (Белорыбкин Г. Н., 2003, s. 78 ). Lakin basqınlar təkcə sudan deyil, qurudan da olurdu. Basqınlar daha çox yarıvəhşi talançı rus tayfaları və oğuzlar tərəfindən həyata keçirilirdi. Bu basqınlar zamanı kəndlər yandırılır, kəndlilər qarət edilirdi (Ибн Хаукал Абу-л-Касым, 2009, s. 89–90).\nBulqarların qıpçaqlarla da münasibətləri yaxşı deyildi və bu iki türk boyu arasında tez-tez müharibələr baş verirdi. 1117-ci ildə Bulqar xanı qıpçaqların xanını Aepanı qonaq çağırdı və qonaqlıq zamanı onu və yanındakı bəyləri zəhərlədi. Bu yolla qıpçaq basqınlarının qarşısını almaq mümkün oldu (Полное собрание русских летописей, 2001. Т. 2, s. 285). Lakin çox çəkmədi ki, yenə də ölkəyə rus tayfaları basqın etdi. Qarətçilər çox sayda kəndi və üç şəhəri oda verdilər Yalnız daş hasarları olan Bulqar şəhərinin əhalisi xilas ola bildi (Полное собрание русских летописей, 2001. Т. 1, s. 13).\nXII əsrdən etibarən bulqarlar Qızıl Orda dövlətindən asılı vəziyyətə düşdülər. 1172-ci ildə Qızıl Orda xanı Sain xan İdil sahillərində yeni bir şəhərin – Kazan şəhərinin əsasını qoydu. Zamanla bu şəhər İdil bulqarlarının əsas şəhərinə çevrildi (Полное собрание русских летописей, 1910. Т. 19, s. 36).\n1202-ci ildə Qərbə doğru irəliləməkdə olan tatar qoşunları qışın bitməsini gözləmək üçün İdil Bulqar dövlətinin sərhədlərində qərargah qurdular (Полное собрание русских летописей, 1910. Т. 20, s. 155). Bulqaların başının tatarlarla dərdə girdiyindən istifadə edən yarıvəhşi rus tayfaları knyaz Svyatoslavın başçılığı ilə bulqar torpaqlarına qarətçi yürüş təşkil edərək Oşel şəhərini oda verdi. 1229-cu ildə tatarlar bulqarların gözətçi dəstələrini Yayık (Ural) çayı sahillərindən sıxışdırmağı bacardılar. Belə olan halda bulqarlar əski düşmənləri olan rus tayfalarına yeni təhlükə qarşısında birlikdə müdafiə olunmaq məqsədi ilə müraciət etdilər və müsbət cavab aldılar. Lakin bu «ittifaq» tatarların irəliləyişinin qarşısını ala bilmək üçün yetərli olmadı (Оллсен Т. Т., 2008, .s. 356).\n1231-ci ildə tatarlar Böyük Bulqar şəhərinə yaxınlaşdılar, lakin qış səbəbilə daha çox irəliləmədən şəhər yaxınlarında qərargah qurdular və yazın gəlməsini gözləməyə başladılar (Полное собрание русских летописей, 1963. Т. 28, s. 29), Yazın gəlməsi ilə bir neçə uğursuz hücum cəhdindən sonra isə yönlərini başqa istiqamətə çevirdilər. Beləcə, təhlükə adlamış oldu. Amma bu, çox da uzun sürmədi, belə ki, 1236-cı ildə tatarların əsas qüvvələri Batı xan, Şeybani xan, Tanqut və Sabutayın başçılıq etdiyi qoşunlarla bir araya gələrək Bulqar torpaqlarına daxil oldular (Рашид-ад-дин, 1960, s. 37-38) və öz alınmaz qalası ilə məşhur olan Böyük Bulqar şəhərini fəth etməyi bacardılar. Döyüşlərdə çox sayda bulqar öldürüldü, bir o qədəri də əsir alındı (Джувейни Ала-ад-дин, 1941, s.185).\nBu hadisə dövrümüzədək ulaşmış rus salnamələrinin birində belə təsvir edilir: «(Пришли) безбожники-тотарове, град их сожгоша, плениша всю землю Болгарьскоую, град их Великии взяша и иссекоша вся жены и дети, а инии в полон взяша» (Allahsız tatarlar gəlib Bulqar torpaqlarından od və atəşlə keçdilər, Böyük Bulqar şəhərini oda verdilər, bulqarların arvad və uşaqlarını əsir alıb apardılar).\nBulqarların tatarlara məğlub olmaları və Bulqar şəhərinin tatarların əlinə keçməsi barədə macar keşişi Yulian da məlumat verməkdədir (Аннинский С. А., 1940, s. 83). Əldə olan məlumatlardan belə aydın olur ki, həmin dövrlərdə bulqarlar çox zəifləmişdi və hətta Sabutayın başçılıq etdiyi öncül tatar dəstələrinin təzyiqinə belə davam gətirə bilmək iqtidarında deyildilər (Грумм-Гржимайло Г. Е., 1926, s. 463).\nÇox çəkmədi ki, Bulqar şəhəri yenidən quruldu və yenidən bölgənin əsas ticarət və mədəniyyət mərkəzlərindən birinə çevrildi. Batı xan bu şəhəri özünün qərargahına çevirmişdi və onun 1242-1246-cı illərdə həmin şəhərdə yaşadığı məlumdur. Bu isə o deməkdir ki, həmin dövrlərdə sözügedən şəhər Qızıl Orda xanlığının mərkəzi rolunda çıxış edirdi.\nTatarlar iqtisadiyyatlarını daha da inkişaf etdirə bilmək üçün yeni şəhərlərin salınmasında maraqlı idilər. Bu illər ərzində ətrafda daha bir neçə yeni şəhər salındı. Bunlardan biri də Əjdərxan şəhəri idi. Bulqar şəhəri Berkə xanın dövründə (1257-1266) də Saray şəhəri ilə birlikdə Qızıl Orda şəhərinin iki əsas şəhərindən biri idi (Марко Поло, 1997, s. 193).\nBeləliklə, 1236-cı ildə böyük ölçüdə təxrib edilən Böyük Bulqar şəhəri tatarlar tərəfindən tezliklə bərpa edildi. Elə bu səbəbdən də hazırda həmin ərazidən tapılmış bütün əski kitabələr Qızıl Orda dövrünə aid edilir (Бартольд В. В., 1968, s. 136).\nXIV əsrin II yarısında Qızıl Orda ərazisində xristian tatarlarla müsəlman tatarlar arasında çəkişmələr başlandı. Mərkəzi hökumətin zəifləməsindən istifadə edən xristianlar müsəlmanların hakimiyyətindən qurtarmağa can atır və hər imkanda müsəlmanlara qan uddururdular. Rum ortodoks kilsəsinin firnəsinə uyan xristian əhali cameləri oda verməkdən də çəkinmirdi. Həmin dövrdə əski bir fin-uqor şəhəri olan Moskva xristian tatarların əsas şəhərinə çevrilmişdi. Xristian tatarların əlində olan ərazilər dövrün Avropa mənbələrində «Moskva Tatariyası» və ya «Moskoviya» kimi yad edilsə də, rus tarixşünaslığı tarixi faktları təhrif edərək həmin ərazidə «Rusiya dövləti» və ya «Moskva Rus dövləti» kimi bəhs edir, xristian tatarları da «rus» kimi qələmə verir (Tuncay B., 2016).\n1370-ci ildə Bulqar şəhəri xristian tatarların əlinə keçdi. Şəhər və bulqar torpaqları yenidən təxrib edildi. Ölkənin şəhər və kəndləri talan edildi. 1374-cü ildə Bulqar şəhərinin müsəlman əhalisi xristianlara böyük həcmdə bac-xərac verməklə şəhəri yandırılmaqdan xilas edə bildi.\n1376-cı ildə xristianlar növbəti dəfə Bulqar ərazisinə hücuma keçdilər. Xristianlarla müsəlmanlar arasında qanlı döyüş oldu. Bulqar xanları Osan və Məhəmmədin başçılığı altındakı müsəlman qoşunlar xristianları geri püskürtməyi bacardı (Полное собрание русских летописей, 2004. Т. 25, s. 192).\nBulqarın müsəlman əhalisinin çilələri 1382-ci ildə son buldu. Həmin il Qızıl Orda xanı Toxtamış xristianlar üzərində qələbə çalaraq üsyankar Moskva Tatariyasını mərkəzi hakimiyyətə tabe etməyi bacardı. Bulqar və Kazan şəhərlərindəki xristian tacirlərin mal və mülkləri, o cümlədən gəmiləri müsadirə edildi. Həmin dövrdə Kazan və Bulqar şəhərlərinin əraziləri o qədər böyümüşdü ki, bu iki şəhər artıq vahid bir meqapolisə çevrilmişdi. Elə bu səbəbdən dövrün salnamələrində artıq «Bulqar» və «Kazan» adları sinonim kimi işlədilir (Полное собрание русских летописей, 2000. Т. 11, s. 71). Tədricən «Kazan» adı «Bulqar» adını sıxışdırdı. Bəzi mütəxəssislər bunu həmin dövrdən etibarən Kazanın Bulqar ölkəsinin paytaxtına çevrilməsi kimi şərh edirlər.\n1395-ci ildə xristianlar növbəti dəfə müsəlman şəhərlərinə hücuma keçdilər. Kazan və Bulqar şəhərləri üç ay boyunca xristianlar tərəfindən yağmalandı. Yağmalar 1396-cı ildə son buldu (Полное собрание русских летописей, 1913. Т. 21, s. 417-418).\nBulqar ölkəsinin şəhərləri 1399-cu ildə də yağmalara məruz qalmışdı. Həmin il hücuma məruz qalan şəhərlər arasında Bulqar və Kazanla yanaşı, Jukotin və Keremençuk da var idi (Полное собрание русских летописей, 2001. Т. 6, s. 5-6). Artıq həmin dövrdən etibarən mənbələrdə «Bulqar ölkəsi» ifadəsi tamamilə unudulur və onun əvəzinə «Kazan xanlığı» ifadəsi işlənməyə başlayır. «Tatar» adı isə «Böyük Tatar Xaqanlığının ərazisində yaşayan bütün türk xalqlarının, o cümlədən bulqarların ümumiləşdirici adına çevrilir.\nMəlumat üçün bildirək ki, Böyük Tatar Xaqanlığı, eləcə də onun ayrılmaz tərkib hissələri olan Moskva Tatariyası (Moskva xanlığı) və Kazan xanlığı rus tarixşünaslığının iddialarının əksinə olaraq, XVIII əsrin II yarısına qədər mövcudluğunu sürdürmüşdür. XIV-XVIII əsrlərə aid olan, Avropada basılmış bütün xəritələrin hamısında bugünkü Rusiya ərazisinin tamamının «Böyük Tartariya», başqa sözlə, «Böyük Tatarıstan» adlandığını və 1771-ci ilə qədər «Rusiya» adının işlədilmədiyini görürük. Yalnız həmin ildən sonra Rusiya indiki Peterburq və Moskva şəhərləri arasında yerləşən kiçik bir ərazidə peyda olur. Öncəki xəritələrdə isə həmin kiçik ərazi ya Avropanın bir hissəsi kimi göstərirlir, ya da «Avropa Moskoviyası» (Avropa Moskva dövləti) kimi qeyd edilir. Onun şərqində İsə Böyük Tartariyanın (Böyük Tatarıstanın) önəmli hissəsini əhatə edən «Moskva Tartariyası» (Moskva Tatar dövləti) göstərilir.\nAşağıdakı xəritədə Avropanın bir hissəsi kimi göstərilən Avropa Moskoviyası ilə Moskva Tatar dövləti arasında sərhədlərin haradan keçdiyi dəqiq göstərilib. Bu sərhədd 1772-ci ildə Azov dənizindən Don çayının yuxarı axarı böyunca uzanır və daha sonra isə Novqoroddan keçirdi.