Raport ewaluacyjny Akademia 3R\nWystąpienie Pani Marszałek Gabrieli...\nBIEDRONKA - case study - Album Supe...\nby Polanest 11319 views\nADONIS - funkcjonalnosci i scenariu...\nRaport ewaluacyjny projektu Związku Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć pn. "Akademia 3R - pilotażowy program edukacyjny na rzecz kształtowania zrównoważonych wzorców konsumpcji w zakresie ograniczenia ilości odpadów opakowaniowych wśród młodzieży.\nE WA LUAC Y J NY\npilotażowy program edukacyjny na rzecz\nkształtowania zrównoważonych wzorców\nkonsumpcji w zakresie ograniczenia ilości\nodpadów opakowaniowych wśród młodzieży\nRedakcja i skład (na podstawie projektu Jerzego Tchórzewskiego):\nDesign i identyﬁkacja wizualna projektu „Akademia 3R˝:\nŁukasz Dąbrowiecki Tchórzewski\nPublikacja została przygotowana przez / Copyright by:\nKraków, wrzesień 2010\nRaport został przygotowany przez / Copyright by:\nul. Sławkowska 26a, 31-014 Kraków http://zielonasiec.pl w ramach kampanii\nPublikacja powstała przy współudziale partnerów projektu „Akademia 3R˝:\nRegions for Recycling and Sustainable Resource management http://www.acrplus.org\nOśrodek Działań Ekologicznych „Źródła˝ http://zrodla.org\nul. Sławkowska 12, 31-014 Kraków www.zielonasiec.pl\nProjekt „Akademia 3R” realizowany jest w ramach kampanii:\nScenariusze zajęć oraz ćwiczenia z projektu „Akademia 3R˝ są dostępne licencji Creative Commons:„Uznanie\nRaport ewaluacyjny projektu „Akademia 3R” dostępny jest na na licencji Creative Commons: „Uznanie\nautorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 2.5 Polska˝. Polska”. Treści zawarte w publikacji moż-\nautorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 2.5 Treści zawarte w publikacji można kopiować\nina kopiować i rozpowszechniać w celach niekomercyjnych pod warunkiem podania źródła i autorstwa.\nrozpowszechniać w celach niekomercyjnych pod warunkiem podania źródła i autorstwa.\nWydrukowano na papierze makulaturowym\nNiniejszy raport jest poświęcony ewaluacji ekologicznego projektu edukacyjnego Akademia 3R, reali-\nzowanego przez Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć. Opracowanie przedstawia ocenę realizacji\nzałożonych efektów – rezultatów projektu, szczególnie rezultatów miękkich. Analizie poddano rów-\nnież zebrane w trakcie monitoringu opinie uczestników i realizatorów projektu (to jest nauczycieli\ni edukatorów) na temat projektu Akademia 3R (jego założeń, form realizacji, narzędzi) oraz przebie-\ngu wzajemnej współpracy.\nRaport składa się z trzech zasadniczych części:\n1. Analizy danych z monitoringu, prowadzonego równolegle z działaniami edukacyjnymi. W zakres\nmonitoringu wchodziła ocena zaangażowania w projekt nauczycieli, uczniów, ich rodziców i środo-\nwisk szkolnych, ocena narzędzi edukacyjnych (scenariuszy i ćwiczeń zawartych w pakiecie eduka-\ncyjnym, strony ekonsument.pl, gier internetowych i konkursu) oraz innowacje wprowadzone przez\nnauczycieli i zaproponowane przez nich modyﬁkacje. Dane te, zebrane za pomocą kwestionariuszy\nwywiadu, zostały wstępnie opracowane przez edukatorów w formie dwóch raportów z monitoringu.\n2. Opracowania wyników ankiet ewaluacyjnych, wypełnionych przez nauczycieli realizujących projekt\nna początku i na końcu roku szkolnego.\n3. Relacji ze spotkania ewaluacyjnego, podsumowującego projekt pilotażowy. Podczas spotkania\nedukatorzy wraz z pracownicami projektu i ewaluatorką dokonali oceny projektu (jego założeń\ni harmonogramu, poziomu osiągnięcia „miękkich” rezultatów projektu, współpracy z biurem\nprojektu i ze szkołami) oraz wypracowali propozycje rozwiązań dla najistotniejszych problemów,\njakie pojawiły się w trakcie realizacji projektu.\nNa końcu raportu znajduje sie krótkie podsumowanie, zawierające wnioski i rekomendacje dotyczące\nkierunków zmian w projekcie. Uzupełnieniem raportu są wykorzystane w ewaluacji narzędzia badaw-\ncze, które zostały umieszone w załącznikach.\nEwaluatorka pragnie wyrazić wdzięczność dla pracowników biura projektu Akademia 3R za współ-\npracę, okazaną pomoc oraz możliwość uczestnictwa w ciekawej i społecznie potrzebnej inicjatywie\nAnaliza raportów z monitoringu projektu akademia 3R 9\nMonitoring I 11\nOceny edukatorów 15\nMonitoring II 17\nOceny i informacje nauczycieli 17\nOceny edukatorów 21\nOcena efektów działań edukacyjnych. Ewaluacja ex ante i ex post na podstawie ankiet wypełnia-\nnych przez nauczycieli 23\nEdukacja w zakresie gospodarki odpadami 24\nZnajomość zasady 3R wśród uczniów i nauczycieli 25\nGospodarka odpadami w szkole 27\nOczekiwania nauczycieli względem efektów Akademii 3R w szkole i poziom ich spełnienia 32\nOcena projektu w oczach edukatorów: mocne i słabe strony, propozycje rozwiązań problemów.\n(Na podstawie notatek ze spotkania ewaluacyjnego) 35\nMocne i słabe strony projektu 35\nProblemy napotykane w trakcie realizacji projektu oraz propozycje ich rozwiązania 38\nPodsumowanie: ocena osiągnięcia rezultatów projektu - wnioski i rekomendacje 43\nOcena osiągnięcia rezultatów projektu 43\nWnioski z badań i rekomendacje 44\nAneks - monitoring, ankiety 45\nZgodnie z deﬁnicją Polskiego Towarzystwa Ewaluacyjnego ewaluacja jest rozumiana jako:\n• ocena wartości projektu z zastosowaniem określonych kryteriów w celu jego usprawnienia, rozwoju\nlub lepszego rozumienia,\n• zbieranie, analiza oraz interpretacja danych na temat znaczenia i wartości projektu przy zwróceniu\nuwagi na zagadnienia istotne dla zainteresowanych,\n• ocena efektywności, skuteczności, oddziaływania, trwałości i zgodności projektu w kontekście\nzałożonych celów, porównywanie rezultatów projektu ze wstępnymi zamierzeniami.1\nZespół przygotowujący projekt Akademia 3R pragnął w pilotażu sprawdzić efektywność projektu, w tym\npoziom osiągnięcia celów projektu przy zastosowaniu przyjętej formuły działań. Efektem ewaluacji\ni pilotażu miało być określenie optymalnej konstrukcji projektu edukacyjnego, kształtującego\npostawy i decyzje konsumenckie w zakresie postępowania z odpadami opakowaniowymi.\nCELE PROJEKTU AKADEMIA 3R\nGłównym celem projektu Akademia 3R jest ograniczanie ilości powstających odpadów opakowanio-\nwych w Polsce poprzez:\n• edukację dzieci i młodzieży w wieku 7-16 lat w zakresie odpowiedzialnego postępowania z odpadami;\n• zwiększenie aktywności dzieci i młodzieży oraz ich nauczycieli w zakresie podejmowania konkret-\nnych działań proekologicznych w swoich środowiskach lokalnych.\nREZULTATY PROJEKTU AKADEMIA 3R\nZgodnie z założeniami projektu Akademia 3R niepoliczalne efekty realizacji projektu to:\n• Podniesienie świadomości i odpowiedzialności ekologicznej dzieci i młodzieży za otoczenie przy-\n• Zwiększenie poziomu wiedzy ekologicznej odbiorców projektu w zakresie postępowania z odpadami.\n• Ukształtowanie i utrwalenie nawyków i zachowań proekologicznych dzieci i młodzieży w zakresie\n• Upowszechnienie interaktywnych i modelowych metod nauczania dzięki udostępnieniu dla wszyst-\nkich potencjalnych odbiorców przygotowanych materiałów dydaktycznych i edukacyjnych.\n1 Pobrano dnia 14.09.2010 r. ze strony http://www.pte.org.pl/x.php/1,155/O-ewaluacji.html.\nMETODY I TECHNIKI ZASTOSOWANE W EWALUACJI PROJEKTU AKADEMIA 3R\nWymienione wyżej efekty realizacji projektu, z uwagi na ich jakościowy i niepoliczalny charakter, na-\nleży uznać za rezultaty miękkie. Jako takie były one badane w sposób jakościowy – zbieranie danych\nodbyło się z użyciem narzędzi zawierających głównie pytania otwarte bądź półotwarte. Założono,\nże rezultaty będą mierzone za pomocą specjalnie opracowanych narzędzi - ankiet, kwestionariuszy,\nwywiadów strukturalizowanych - skierowanych do bezpośrednich odbiorców projektu (uczniów i na-\nuczycieli biorących udział w projekcie), a także do jego realizatorów (edukatorów odpowiedzialnych\nza przeprowadzenie zajęć). Z uwagi na pilotażowy charakter projektu zastosowano kilka form ewalu-\nacji jednocześnie, by sprawdzić ich efektywność i wybrać najlepsze rozwiązanie dla przyszłych edycji\nPo pierwsze, nauczyciele zakwaliﬁkowani do projektu zostali poproszeni o wypełnienie ankiet na po-\nczątku i na końcu udziału w Akademii 3R. Ankieta – w podobnym brzmieniu w obu edycjach – badała\nstan wiedzy, postawy i działania bezpośrednich i pośrednich uczestników projektu przed rozpoczę-\nciem jego realizacji w szkołach i po jej zakończeniu. W założeniu badanie ankietowe miało dostar-\nczyć porównywalnych danych o sytuacji przed i po realizacji projektu w szkołach od 180 nauczycieli.\nPo drugie, przeprowadzono monitoring działań edukacyjnych. Edukatorzy zostali poproszeni o spo-\nrządzenie raportów po uprzednim przeprowadzeniu wywiadów z nauczycielami biorącymi udział w\nprojekcie. Wywiady monitorujące były przeprowadzone przez edukatorów w dwóch etapach:\nI wywiad został przeprowadzony przez edukatorów w lutym 2010 r. i dotyczył okresu X-XII 2009\nr. Poruszono w nim kilka wątków z zakresu realizacji projektu, takich jak: ogólna ocena programu\n(w tym ocena stopnia odpowiedzialności nauczyciela za prowadzenie projektu w klasie, ocena pro-\nwadzonych przez edukatora zajęć wprowadzających, ocena pakietu edukacyjnego, innowacyjności\nzastosowanej formy projektu, informacje o sposobie użycia przez nauczyciela narzędzi edukacyjnych,\nocena pomysłu na konkurs), informacje nt. pracy ze scenariuszami zajęć (liczba przeprowadzonych\nzajęć, ocena atrakcyjności i popularności proponowanych zajęć, ich efektywność w zakresie motywo-\nwania uczniów do podjęcia dalszych działań, propozycje zmian, stosowane zadania domowe), infor-\nmacje na temat aktywności nauczyciela, jako realizatora projektu w środowisku szkoły (zainicjowane\nformy działań, zaistnienie projektu w świadomości środowiska szkoły, reakcje otoczenia - środowiska\nszkolnego i rodziców, w tym zaangażowanie poszczególnych grup w projekt i działania ekologiczne).\nII wywiad miał miejsce w marcu 2010 r. i oceniał działania zrealizowane w okresie I-III 2010 r.\nWywiad ten był poświęcony pracy z narzędziami edukacyjnymi – scenariuszami zajęć, ćwiczeniami\naktywizującymi i konkursem. Powtórzenie większości pytań z poprzedniego wywiadu pozwoliło na\nuchwycenie zmiany postaw nauczycieli, wzrostu ich wiedzy i umiejętności pracy z tymi narzędziami\noraz wpływu zastosowanych form pracy na aktywizację uczniów w zakresie działań proekologicznych.\nPytania dotyczące konkursu miały pozwolić na zgromadzenie informacji i ocen na temat organizacji\ntego wydarzenia w poszczególnych szkołach i w całym projekcie.\nKwestionariusze wywiadu stanowią załącznik nr 1 i 2 do niniejszego raportu.\nNa podstawie informacji uzyskanych w wywiadach monitorujących edukatorzy opracowali raporty\nz monitoringu I i II według przesłanego wzoru. Raporty były sporządzane przez edukatorów na\npodstawie danych zgromadzonych podczas wywiadów. W ten sposób dane uzyskane w wywiadach z\nnauczycielami zyskały komentarz oparty na doświadczeniach i obserwacjach edukatorów, czyli osób\nzaangażowanych w projekt, ale będących na zewnątrz szkoły, jako środowiska realizacji projektu.\nZastosowanie w kwestionariuszach wywiadu i we wzorach raportu pytań otwartych i półotwartych\nimplikuje zastosowanie analizy treści, jako głównej metody opracowania danych.\nJako trzecią formę zorganizowano spotkanie ewaluacyjne, będące jednocześnie podsumowaniem\npozostałych działań ewaluacyjnych. Podczas dwudniowych warsztatów edukatorzy i personel biura\nprojektu dyskutowali o projekcie; jego założeniach, formach realizacji, wykorzystanych narzędziach,\nosiągniętych rezultatach, a także o współpracy z biurem projektu. W spotkaniu brała też udział\newaluatorka, której zadaniem było zaprezentowanie opracowanych danych, uzyskanych za pomocą\nnarzędzi ewaluacyjnych oraz przeprowadzenie dyskusji na następujące tematy: ocena założeń pro-\njektu (jego konstrukcji, celów rezultatów i działań oraz ich adekwatności do grupy docelowej), jego\nharmonogramu, ocena poziomu osiągnięcia „miękkich” celów projektu; ocena współpracy z biurem\nAkademii 3R, w tym przepływu informacji i dostępu do nich, ocena procedur administracyjnych, do-\nkumentacji; ocena współpracy ze szkołami oraz zasadności organizowania projektów całorocznych.\nDla zgłaszanych podczas dyskusji i zdiagnozowanych w trakcie ewaluacji problemów uczestnicy spo-\ntkania mieli zaproponować rozwiązania, możliwe do zastosowania w kolejnej edycji Akademii 3R.\nANALIZA RAPORTÓW Z MONITORINGU PROJEKTU AKADEMIA 3R\nMerytoryczna zawartość raportu z monitoringu I\nJak wyjaśniono w rozdziale dotyczącym zastosowanej metodologii ewaluacji, na podstawie ankiet\nprzeprowadzonych w I i II etapie monitoringu edukatorzy przygotowywali raport, bazując na wzorze\nzawierającym listę pytań. Wymuszały one nie tylko zsyntetyzowanie odpowiedzi nauczycieli, ale\ntakże opatrzenie zebranych w wywiadach informacji komentarzem na temat pracy nauczycieli oraz\nobecności i oddźwięku projektu w świadomości otoczenia projektu (środowiska szkolnego, rodzi-\nców, mediów, władz lokalnych itd.). Wyniki tego badania zostały w niniejszym raporcie prezentowa-\nne według tej samej logiki. Poniższe tabele prezentują zakres danych uzyskanych od nauczycieli i\numieszczonych w raportach oraz odnoszących się do nich komentarzy edukatorów. Analiza informacji\nuzyskanych z raportów została zaprezentowana w układzie zgodnym ze strukturą poniższych tabel.\nRAPORT Z MONITORINGU I\nOCENY I INFORMACJE NAUCZYCIELI OCENY EDUKATORÓW\nForma realizacji projektu Współpraca z nauczycielami\nOcena narzędzi edukacyjnych pod względem Praca nauczycieli (sposób realizacji działań\nmerytorycznym, atrakcyjności oraz skuteczności projektowych, zaangażowanie, efekty pracy)\nw aktywizowaniu do zmian postaw konsumenc-\nOcena scenariuszy zajęć i ćwiczeń, w tym wska- Ocena aktywności i chęci zmian postaw konsu-\nzanie najbardziej aktywizujących menckich nauczycieli i uczniów (w porównaniu\ni zachęcających do podejmowania dalszych z rozpoczęciem projektu)\ndziałań; propozycje modyﬁkacji tych narzędzi\nZastosowane sposoby zaangażowania społecz- Oddźwięk realizacji projektu w środowisku\nności szkolnej w projekt – wydarzenia i akcje, szkolnym\nktóre objęły całą społeczność szkoły\nUczestnictwo rodziców w projekcie – formy\nwspółpracy i aktywizacji, ciekawe inicjatywy\nRAPORT Z MONITORINGU II\nLiczba zajęć i ćwiczeń aktywizacyjnych, prze- Zaobserwowane w szkole zmiany, będące efek-\nprowadzonych przez nauczycieli w I kwartale tem Akademii 3R\nOcena pakietu edukacyjnego, jako zbioru narzę-\ndzi edukacyjnych do samodzielnego wykorzysta-\nnia przez nauczyciela\nOceny uczniów i nauczycieli nt. atrakcyjności\ni skuteczności ćwiczeń aktywizujących i ich\nSposób wykorzystania informacji zebranych z\nużyciem narzędzi zaproponowanych\nw pakiecie edukacyjnym (wywiady, audyty,\nkwestionariusze badające ilość powstających\nodpadów opakowaniowych i gospodarkę odpa-\ndową w otoczeniu uczniów)\nInnowacje wprowadzone przez nauczycieli do\ndziałań projektowych (nowe zajęcia, ćwiczenia,\nZainteresowanie konkursem Ocena zaangażowania uczniów, nauczycieli czy\nspołeczności szkolnej w przygotowanie pracy\nOcena organizacji i regulaminu konkursu konkursowej\nŹródła i sposoby motywacji uczniów do udziału\nTam, gdzie informacje zawarte w raporcie nie udzielały pełnej odpowiedzi na pytania stawiane\nw monitoringu, prezentacja wyników z raportów została wzbogacona o bardziej szczegółową\nanalizę wyników ankiet.\nOCENY I INFORMACJE NAUCZYCIELI\nWiększość nauczycieli wysoko oceniła formę projektu. Do jego mocnych stron zaliczono:\n• ujęcie tematu postaw konsumenckich, pokazujące, jak wiele zależy od nas samych i w jaki\nsposób (często bardzo prosty) można zmienić swoje zachowania i stać się konsumentami\nbardziej przyjaznymi środowisku,\n• aktywizującą rolę Akademii 3R w procesie zmiany na rzecz odpowiedzialnego gospodarowania\n• współpracę edukator-nauczyciel-uczeń-szkoła,\n• aktualność tematyki w regionie (wskazana w woj. kujawsko-pomorskim),\n• to, że edukator przyjeżdżał na zajęcia do szkoły,\n• różnorodność środków aktywizujących i pomocy dydaktycznych zawartych w pakiecie\n• zmuszanie młodych ludzi do reﬂeksji, pobudzanie do aktywnego działania w szkole i poza nią,\n• rozpoczynanie edukacji ekologicznej już od klas najmłodszych, co daje szansę na dalszy\nrozwój w kolejnych klasach,\n• możliwość dowolnego wyboru scenariuszy zajęć przez nauczycieli.\nSłabe strony przyjętej formy projektu, jakie wskazali nauczyciele, to:\n• scenariusze przygotowane pod kątem prowadzenia zajęć dodatkowych, nie powiązanych\nbezpośrednio z treściami programu nauczania, co przy napiętej podstawie programowej\nstwarza problemy (zauważone w woj. małopolskim),\n• zbyt duża odpowiedzialność nauczyciela za projekt (zgłaszane w woj. wielkopolskim,\n1 zgłoszenie w woj. śląskim).\nJak widać przeważały opinie pozytywne, a uwagi negatywne były rzadkie i dotyczyły właściwie\njednego obszaru – obciążenia nauczyciela pracą. Niemniej zasadne wydaje się być rozważenie za-\nproponowania w pakiecie edukacyjnym sposobów powiązania scenariuszy, ćwiczeń aktywizujących\ni pomysłów działań z treściami podstawy programowej.\nOcena narzędzi edukacyjnych\nNauczyciele w trakcie wywiadu oceniali narzędzia edukacyjne – pakiet edukacyjny, stronę internetową\nekonsument.pl oraz gry multimedialne - pod względem merytorycznym, atrakcyjności oraz skuteczności\nw aktywizowaniu do zmian postaw konsumenckich, przy czym ten ostatni aspekt był najrzadziej poru-\nszany w raportach, gdyż nauczyciele mieli problemy z odpowiedzią na tak zadane pytanie.\nNajwięcej ocen pozytywnych zebrał pakiet edukacyjny w formie segregatora. Było to jedyne narzę-\ndzie, z którego skorzystali niemal wszyscy nauczyciele (poza kilkoma przypadkami z Wielkopolski).\nPakiet jest kompleksowy, łatwy w użyciu, wyczerpuje tematykę 3R, spełnia założone cele wychowaw-\ncze i edukacyjne, zachęca młodzież do aktywności i dzielenia się wiedzą z rówieśnikami, inspiruje\nnauczycieli do poszukiwania innych form pracy. Pojawiły się też sygnały o problemach – język scena-\nriuszy jest zdaniem części nauczycieli za trudny dla najmłodszych dzieci, również forma graﬁczna pa-\nkietu nie odpowiada odczuciom estetycznym tak młodych osób, co utrudnia dzieciom odbiór treści.\nRysunki są też mało czytelne dla dzieci niepełnosprawnych (z raportu z woj. łódzkiego).\nStronę ekonsument.pl nauczyciele traktowali głównie, jako źródło wiedzy, przydatne podczas przy-\ngotowywania się do zajęć. Informacje zawarte na stronie były również pomocne, gdy nauczyciele in-\nformowali o projekcie środowisko szkolne (w szczególności dyrekcję i nauczycieli). Strona stanowiła\ncenne źródło wiedzy o konkursie na reportaż.\nGry multimedialne były wykorzystywane tylko przez niektórych nauczycieli (np. w woj. podlaskim po-\nłowa nauczycielek wcale nie zajrzała do zakładki z grami, choć otrzymały informację o ich istnieniu).\nZazwyczaj stosowali je jako zadanie domowe albo zajęcie na lekcjach informatyki. Część nauczycieli\nsama grała w gry i zachęcała do tego uczniów. Tam, gdzie gry były powszechnie stosowane, okazały\nsię najlepiej dobranym narzędziem do grupy odbiorców (por. raport z woj. mazowieckiego).\nPrzeszkodę w korzystaniu z gier i strony internetowej stanowił utrudniony dostęp do sal informatycz-\nnych w szkołach (np. jedna sala na całą szkołę).\nOcena scenariuszy zajęć i ćwiczeń\nW tym punkcie nauczyciele byli proszeni o wskazanie scenariuszy i ćwiczeń najbardziej aktywizujących\ni zachęcających do podejmowania dalszych działań oraz o zaproponowanie modyﬁkacji tych narzędzi.\nPoniższy schemat obrazuje popularność scenariuszy oraz to, czy aktywizowały one uczniów. Ciemnym\nkolorem i szerokim segmentem piramidy oznaczono scenariusze najbardziej popularne, im jaśniejszy\nkolor i węższy segment, tym mniej dany scenariusz był popularny. W dymkach znalazły się komenta-\nrze nauczycieli i edukatorów do poszczególnych scenariuszy.\nZabierz główę na zakupy\nReklama - sprzedawanie marzeń\nO odpadach opakowaniowych\nScenariusze uznane za najbar-\ndziej aktywizujące proekologicz-\nEkologiczne zakupy - co to znaczy? nie w zakresie decyzji konsu-\nSymbole ekologiczne menckich.\nPo 1-2 wskazań na te scenariu-\nReanimacja - wrzucać sze jako najmniej aktywizujące\nczy naprawiać do działań proekologicznych.\n- kto to\nOceny poszczególnych scenariuszy zależą od wieku odbiorców. Scenariusze zakładające dyskusje i\npodejmowanie decyzji są lepiej oceniane i bardziej aktywizujące w klasach starszych. Z kolei sce-\nnariusze i ćwiczenia oparte na grach i zajęciach plastycznych lepiej sprawdzają się w klasach młod-\nszych. Jak już wspomniano część scenariuszy jest zdaniem nauczycieli niedostosowana do odbiorców\nnajmłodszych. Jeden z nauczycieli zasugerował wprowadzenie elementów multimedialnych lub ﬁl-\nmów, by uczynić scenariusze łatwiejszymi w odbiorze dla dzieci. W ocenie nauczycieli dobrym po-\ndejściem jest uświadamianie uczniom ich odpowiedzialności za własne decyzje (np. konsumenckie).\nZdaniem niektórych scenariusze są dobrym punktem startowym do tworzenia własnych scenariuszy\nlekcji. Wadą scenariuszy w opinii części nauczycieli (z woj. dolnośląskiego) jest ich zaplanowanie na\n2 godziny lekcyjne, gdyż w niektórych szkołach nie jest możliwe zorganizowanie takich zajęć.\nNauczyciele z woj. łódzkiego zaproponowali uczniom szereg działań pozalekcyjnych i domowych, m.\nin. wspólne wyjście do marketu w celach edukacyjnych, rozmowy z rodzicami i dziadkami o zakupach,\nodpadach, monitoring domowych odpadów, stworzenie reklamy przedmiotu codziennego użytku.\nSposoby zaangażowania społeczności szkolnej\nW tym pytaniu chodziło o wydarzenia i akcje, które objęły całą społeczność szkoły. Ilość przedsięwzięć\ni nakład pracy nauczycieli stanowi przesłanki do oceny ich zaangażowania w realizację projektu.\nW woj. wielkopolskim dyrekcja szkół, nauczyciele i uczniowie klas nie objętych projektem oraz ro-\ndzice zostali jedynie poinformowani o realizacji Akademii 3R. Zastosowano formy bierne, jak gazetki\nszkolne, plakaty, informacje na spotkaniach z rodzicami (tzw. wywiadówkach). Reszta personelu\nszkoły nie była zainteresowana uczestnictwem w projekcie: „uważa, że to ich nie dotyczy skoro\nto projekt edukacyjny dla uczniów”. Najciekawszą formą działania angażującego nauczycieli była\nwycieczka na składowisko odpadów.\nRównież w woj. podlaskim inicjatyw było niewiele. Do najciekawszych należały wywiady w sklepi-\nkach szkolnych. Plusem jest natomiast przychylność dyrektorów szkół i ich przekonanie, że „projekt\nrealizuje się przyjemnie”.\nTakże w woj. śląskim wystąpiło duże zróżnicowanie zaangażowania społeczności szkolnej w projekt Aka-\ndemia 3R. Obok inicjatyw takich, jak podejmowano w szkołach z innych regionów, pojawił się pomysł\nszycia worków na stroje gimnastyczne z wykorzystaniem używanych materiałów, np. starych zasłon.\nW woj. łódzkim podjęto akcje okolicznościowe, jak kiermasz świąteczny produktów wytworzonych\nprzez uczniów z odpadów, wystawa zabawek wykonanych z odpadów, wystawy plakatowe na koryta-\nrzu, przygotowanie prezentacji multimedialnych dla innych klas oraz wywiady z pracownikami szkoły\ni podpisanie z nimi kontraktów dotyczących działań ekologicznych, pasujących do ich zakresów\nobowiązków. Personel szkoły oraz pracownicy sklepików szkolnych podejmowali różnorakie działania\nindywidualne związane ze swoją pracą. Nauczyciele zwykle ograniczali się do dwustronnego druko-\nwania. Selektywna zbiórka odpadów i surowców wtórnych była efektem wcześniej realizowanych\nW woj. dolnośląskim w jednej szkole podpisano kontrakt angażujący całą społeczność szkolną w dzia-\nłania. W wielu szkołach odbyły się akcje wymiany zabawek, książek, kilka szkół rozpoczęło zbiórkę\nsurowców wtórnych, zaczęło oszczędzać papier.\nW woj. kujawsko-pomorskim, oprócz inicjatyw podobnych do wyżej wymienionych, w szkołach odby-\nły się pokaz mody ze śmieci, ozdabiane toreb ekologicznych oraz ekologiczne pakowanie prezentów.\nW woj. zachodniopomorskim w jednej ze szkół zorganizowano przedstawienie kukiełkowe (kukiełki\nbyły wykonane z odpadów) dla rodzin uczniów, a personel szkoły przygotował poczęstunek dla gości.\nW innej szkole powstało koło ekologiczne, w jeszcze innej odbyła się olimpiada szkolna poświęcona\nwiedzy o założeniach i działaniach Akademii 3R. W kilku szkołach stworzono szkolne strony interne-\ntowe z informacjami o projekcie.\nW woj. lubelskim szkoły przeprowadziły audyt odpadowy i postanowiły ograniczyć ilość produkowa-\nnych śmieci. Wprowadzono też zdrową żywność do sklepików szkolnych. Szkoły bardzo często chwa-\nliły się udziałem w projekcie, zamieszczając logo Akademii 3R na stronie www szkoły lub na tablicy\ninformacyjnej przy wejściu do budynku.\nW woj. małopolskim oryginalnym działaniem był happening „Świat papieru” połączony z warszta-\ntami papieru czerpanego, które objęły wszystkich uczniów szkoły. Nauczyciele podczas kartkówek\nwykorzystują jednostronnie zapisane kartki do ponownego użycia, a zaopatrzeniowiec kupuje pro-\ndukty z recyklingu i materiały w dużych opakowaniach na zlecenie sekretariatu.\nSzkoły woj. mazowieckiego wyróżniły się takimi inicjatywami, jak zbiórka elektrośmieci, zbiórka\nnakrętek plastikowych, konkurs na własne symbole ekologiczne, konkurs na fraszkę o tematyce 3R,\nloteria fantowa z używanymi zabawkami oraz zbiórka zabawek, przekazanych następnie do domu\ndziecka, warsztaty eko-biżuterii z odpadków, tworzenie alfabetu 3R. Inicjatywą zwiększającą odpo-\nwiedzialność uczniów były zorganizowane w jednej ze szkół spotkania, podczas których dzieci ze\nstarszej klasy uczestniczącej w projekcie uczyły młodszych zasad 3R.\nJak pokazuje powyższy przegląd, pomiędzy szkołami, w których realizowano projekt, wystąpiło duże\nzróżnicowanie pod względem zaangażowania społeczności szkolnej. Niewątpliwie jednak w każdym\nregionie wśród nauczycieli i uczniów znalazły się osoby kreatywne i zaangażowane.\nUczestnictwo rodziców w projekcie\nNauczyciele zastosowali różnorodne formy współpracy i aktywizacji oraz ciekawe inicjatywy angażu-\njące w projekt rodziców. Najczęściej wybierali formy bierne, jak poinformowanie rodziców o realizacji\nprojektu Akademia 3R i jego zasadach. Z form czynnych najpopularniejsze było zaangażowanie\nrodziców w pomoc w wykonaniu zadania domowego (segregacja śmieci, szycie toreb, zbieranie\nsurowców wtórnych itd.) albo przeprowadzenie ankiet na temat konsumpcji i gospodarowania\nodpadami. W niektórych szkołach rodzice wzięli czynny udział w organizacji różnego typu akcji,\nprzedstawień i happeningów. Część rodziców (jak w woj. wielkopolskim), choć wyrażała zrozumienie\ndla potrzeby prowadzenia projektu ekologicznego, wykazywała przesyt i zmęczenie „wałkowaniem\nwciąż tej samej tematyki”. Niskie zaangażowanie rodziców w projekt nauczyciele tłumaczyli ogólnym\nniskim zainteresowaniem niektórych osób sprawami szkolnymi. W Lublinie odbyła się wycieczka klaso-\nwa z rodzicami w miejsce związane z ochroną środowiska i wykorzystywaniem odpadów. Z kolei w jednej\nze szkół woj. dolnośląskiego uczniowie zamiast prezentów mikołajkowych od rodziców otrzymali pierwszą\nratę na wycieczkę szkolną.\nZróżnicowane i na ogół niskie zaangażowanie rodziców w projekt nie stanowi zagrożenia dla projek-\ntu. Rodzice są beneﬁcjentami pośrednimi projektu i jako tacy są informowani o zasadach 3R przez\nswoje dzieci. Część z nich jest w różny sposób angażowana w działania ekologiczne i z pewnością\npomoc w wykonaniu zadań domowych skłania ich do reﬂeksji nad własnymi decyzjami konsumenc-\nkimi. Należy też pamiętać, że według danych ogólnopolskich, 97% rodziców doroczne, zazwyczaj\n1- lub 2- krotne uczestnictwo w wywiadówce, uznaje za wystarczające zaangażowanie w kontakt\nze szkołą, do której uczęszcza ich dziecko. Trudno, zatem oczekiwać powszechnego zaangażowania\nrodziców w akurat tę inicjatywę edukacyjną.\nOcena współpracy z nauczycielami\nTen aspekt był oceniany głównie w pierwszym etapie monitoringu. W większości województw układa-\nła się ona dobrze. Na ogół nie było problemów z umawianiem spotkań (wyjątkiem było województwo\npodlaskie, gdzie 3 nauczycieli odmówiło spotkania w celu przeprowadzenia ankiety i zostały one\nwypełnione podczas rozmów telefonicznych). W województwie podlaskim, zachodniopomorskim i\nmałopolskim edukatorzy zwrócili uwagę na dużą pomoc części nauczycieli w przygotowaniu i pro-\nwadzeniu warsztatów z edukatorem – nauczyciele przygotowali sale i sprzęt, aktywnie uczestniczyli\nw zajęciach i pomagali zaktywizować uczniów. Wielu nauczycieli wykazywało zainteresowanie pro-\njektem i jego celami, aktywnie działało na rzecz włączenia w działania projektowe jak największej\nczęści społeczności szkolnej. Odbywało się to w formie przedstawienia założeń projektu dyrekcji,\ngronu pedagogicznemu i rodzicom uczniów, organizacji działań dla całej szkoły. Nauczyciele, którzy\nw ocenie edukatorów zaangażowali się w niewielkim stopniu, tłumaczyli się zazwyczaj brakiem cza-\nsu, przeładowaniem materiału szkolnego lub dłuższą chorobą. W województwie mazowieckim kilkoro\nnauczycieli już na wstępie zapowiedziało, że nie będą mieli czasu w pełni realizować projektu i będą\nwybiórczo korzystać z pakietu edukacyjnego.\nW tym aspekcie edukatorzy oceniali sposób realizacji działań projektowych przez nauczycieli, ich za-\nangażowanie oraz efekty ich pracy. W każdym z tych wymiarów zaistniało duże zróżnicowanie. Część\nnauczycieli była bardzo aktywna i swoim zaangażowaniem zarażała uczniów, ich rodziców i personel\nszkoły. W woj. lubelskim niektórzy prowadzili zajęcia ze scenariuszami 3R również dla klas nie obję-\ntych projektem. Najbardziej aktywni to z reguły osoby, które od lat podejmują realizację różnych pro-\ngramów i projektów edukacyjnych z zakresu ekologii (takie informacje zawierał m. in. raport z woj.\nłódzkiego). Część nauczycieli niestety nie wykazała inicjatywy albo nie potraﬁła zachęcić uczniów\ndo aktywnego udziału w projekcie. Niektórzy nauczyciele ograniczyli się do pracy z jedną klasą i nie\nbyli zainteresowani włączaniem społeczności szkolnej do działań projektowych (co zostało wskazane\nm. in. w raporcie z woj. dolnośląskiego).\nW tym punkcie raportu pojawił się szereg ciekawych zagadnień, które powinny być wzięte pod uwagę\ni skorygowane w dalszej realizacji projektu (już po okresie pilotażu). Po pierwsze, co zostało wskaza-\nne w raporcie z województwa zachodniopomorskiego, niektórzy nauczyciele nie przyswoili sobie wła-\nściwej hierarchii działań: 1. Ograniczać, 2. Używać ponownie, 3. Odzyskiwać. W konsekwencji główny\nnacisk w swojej pracy z uczniami kładli na segregację odpadów. Należy przywiązać większą wagę do\nwpojenia nauczycielom poprawnej sekwencji na etapie poprzedzającym pracę z uczniami (podczas\nszkoleń). Po drugie (co zostało zauważone w woj. małopolskim) zaangażowanie nauczycieli i efekty\nich pracy były w pewien sposób uzależnione od wieku uczniów i ich nastawienia. Połowa nauczycieli\nzaangażowanych w projekt pracujących w szkole podstawowej wykazała się dużym zaangażowaniem\ni osiągnęła bardzo dobre rezultaty (m. in. trwałe przyswojenie wiedzy przez dzieci z klas I-III). W\nklasach IV-VI brak sukcesów w realizacji projektu był wynikiem postawy uczniów, którzy według słów\nedukatora „przychodzą do szkoły w celach towarzyskich – odsiedzieć swoje”. Z kolei w gimnazjum\nnawet duże zaangażowanie nauczycieli nie zawsze przekłada się na dobrą realizację projektu, gdyż\nuczniowie wykazują „niechęć i opór do robienia czegokolwiek...”.\nOcena aktywności i chęci zmian postaw konsumenckich nauczycieli i uczniów\nDla tego aspektu bazę do porównań stanowiła sytuacja w momencie rozpoczęcia projektu. W kon-\ntekście chęci zmiany postaw jeszcze silniej zaznacza się zależność wskazana przez edukatora z woj.\nmałopolskiego – większą aktywność w tym zakresie wykazują nauczyciele i uczniowie szkół podsta-\nwowych. Część gimnazjalistów nie została przez swoich nauczycieli przekonana do zmiany postaw,\ngdyż ci ostatni nie wykazali dostatecznej aktywności. Zaangażowanie najmłodszych dzieci widać\ntakże w innych województwach (np. w wielkopolskim).\nEdukatorka z woj. dolnośląskiego zauważyła, że „...tylko nauczyciel identyﬁkujący się z programem\njest w stanie wpłynąć na uczniów i włączyć szkołę w działania 3R”. Potwierdzają to przykłady przy-\ntoczone w raporcie z woj. zachodniopomorskiego. Nauczyciele, którzy nie są przekonani do idei 3R i\nnie potraﬁą poradzić sobie projektem przyczyniają się do zmarnowania zapału dzieci, wzbudzonego\npodczas zajęć z edukatorem (z raportu z woj. dolnośląskiego).\nBardzo wysokie oceny wystawił nauczycielom edukator z woj. lubelskiego, który zaobserwował duży\npostęp w zakresie wiedzy i postaw u ich podopiecznych. W woj. mazowieckim edukator stwierdził\nzaistnienie zmian w każdej szkole, choć na zróżnicowanym poziomie. Dzieci głośno deklarowały sto-\nsowanie zasad 3R.\nOddźwięk realizacji projektu w środowisku szkolnym\nEdukatorzy oceniali to zagadnienie na podstawie wywiadów i własnych obserwacji w szkole. Od-\ndźwięk jest bardzo różny i mocno uzależniony od aktywności nauczyciela: w niektórych przypadkach\nzaangażowana jest cała szkoła, w innych tylko uczniowie z klasy objętej projektem, ewentualnie ich\nrodzice. Niektórzy nauczyciele mieli dopiero w planach działania upowszechniające wiedzę o Akade-\nmii 3R. Najczęściej stosowane formy angażowania społeczności szkolnej to plakaty, gazetki szkolne,\npojemniki do segregacji odpadów, informacje dla rodziców na zebraniach, akcje okolicznościowe\n(np. przedświąteczne kiermasze prezentów z odpadów). Najciekawszą formę opisano w raporcie z\nwoj. łódzkiego: uczniowie jednej ze szkół przeprowadzili ankietę z pracownikami szkoły i doprowa-\ndzili do podpisania z tymi osobami kontraktów dotyczących działań ekologicznych pasujących do ich\nLiczba zajęć i ćwiczeń aktywizacyjnych, przeprowadzonych przez nauczycieli w I kwartale 2010 r.\nEdukatorzy mieli przedstawić średnią liczbę zajęć przeprowadzonych w klasach na terenie ich wo-\njewództwa oraz podać przykłady dużych odstępstw od średniej na plus i na minus. W większości\nwojewództw średnia mieściła się w przedziale między 3 a 4. Niektórzy edukatorzy wyodrębniali reali-\nzację scenariuszy i ćwiczeń aktywizacyjnych, ale wielkości były podobne. Najambitniejsi nauczyciele\nprzeprowadzali po 10 zajęć, a w woj. dolnośląskim prowadzili również zajęcia dla klas nie objętych\nprojektem. W każdym województwie byli nauczyciele, którzy w I kwartale nie zrealizowali żadnych\nzajęć. Przykładowo w Wielkopolsce żadnych zajęć nie odbyły 4 z 12 klas ze szkół podstawowych\ni 50% klas gimnazjalnych. Z kolei ćwiczenia aktywizacyjne zostały zastosowane w zaledwie 1 wiel-\nkopolskim gimnazjum i w 5 szkołach podstawowych. W woj. mazowieckim w 8 klasach nie odbyły się\nżadne zajęcia organizowane przez nauczyciela.\nOcena pakietu edukacyjnego\nNauczyciele zostali poproszeni o ocenę pakietu edukacyjnego, jako zbioru narzędzi edukacyjnych do\nsamodzielnego wykorzystania przez nauczyciela.\nPakiet był oceniany bardzo pozytywnie, podobnie jak w pierwszym monitoringu. Treści w nim za-\nwarte są wszechstronne i komplementarne. Pakiet nie wymaga od nauczyciela długich przygotowań.\nNauczyciele chętnie z niego korzystali i deklarowali chęć powrotu do pakietu i wykorzystania ćwiczeń\ni scenariuszy, z którymi jeszcze nie pracowali. Główną przyczyną niekorzystania z pakietu w więk-\nszym zakresie był brak czasu w szkole na zajęcia inne niż realizacja podstawy programowej. Wielu\nnauczycieli realizowało scenariusze i ćwiczenia edukacyjne na zajęciach pozalekcyjnych. W aspekcie\nwychowawczym mocną stroną pakietu i projektu jest nacisk kładziony na odpowiedzialne podejmo-\nwanie decyzji, co pomaga dzieciom i młodzieży zrozumieć, że mają oni realny wpływ na zmniejszenie\nilości powstających odpadów.\nNauczyciele i uczniowie zgłosili szereg pomysłów na ulepszenie pakietu. Uczniowie z woj. dolno-\nśląskiego zwrócili uwagę, że nauczyciele kserują materiały z pakietu, by móc je wykorzystać na\nlekcji. Zasugerowali modyﬁkację niektórych elementów pakietu – przygotowanie kilku zestawów,\nutwardzonych, umożliwi wielokrotne korzystanie z tych samych narzędzi. Ponownie pojawiła się\nuwaga o niedostosowaniu pakietu dla dzieci najmłodszych, mających trudności w czytaniu i nie\nrozumiejących niektórych pojęć związanych z 3R. Zaproponowano dodanie elementów baśniowych,\nfantastycznych, co uczyni pakiet bardziej atrakcyjnym dla małych dzieci oraz włączenie do pakietu\nﬁlmów edukacyjnych. Również dla młodzieży gimnazjalnej nauczyciele modyﬁkowali treści i formy\nzaproponowane w pakiecie. W woj. małopolskim pojawił się pomysł, by w ramach projektu pomagać\nszkołom organizować wycieczki np. do zakładu segregacji odpadów. Jedna z nauczycielek z woj. za-\nchodniopomorskiego zaproponowała, by obok scenariuszy w języku polskim pojawiło się kilka w jęz.\nangielskim, co pomoże poszerzyć zasób słownictwa w tym języku o tematykę ekologiczną.\nOcena ćwiczeń aktywizujących\nW ankiecie poproszono nauczycieli, by podali swoje i uczniów oceny ćwiczeń aktywizujących. Ocena\nmiała być dokonywana w trzech wymiarach: atrakcyjności, skuteczności i efektywności.\nPoniżej znajduje się analiza typów ćwiczeń – ich słabych i mocnych stron. Gdzieniegdzie pojawiły się\npropozycje udoskonalenia ćwiczeń, co zostało tu przytoczone. Omówiono też efektywność ćwiczeń\naktywizujących, rozumianą, jako stymulowanie do podjęcia działań ograniczających powstawanie\nodpadów opakowaniowych w klasie, szkole i w domach uczniów. Ponieważ nie wszyscy edukatorzy\nopisali ten punkt w raporcie zgodnie z poleceniem, szczegółowa analiza atrakcyjności, skuteczności\ni efektywności ćwiczeń w ocenach nauczycieli i uczniów znalazła się w następnym rozdziale.\nZajęcia plastyczne – wysokie oceny: przystępne, łatwe do wykonania, lubiane przez dzieci, angażują\nuczestników, nie obciążają nauczyciela.\nZagadki logiczne (np. krzyżówka, labirynt) – pod względem atrakcyjności bardzo różnie oceniane\nw poszczególnych regionach, za trudne dla najmłodszych. Atut stanowi zróżnicowanie tych form i\nniewielka ilość czasu potrzebna na ich przeprowadzenie.\nZadania ortograﬁczne (np. rebusy) – chętnie wykorzystywane, ale zbyt trudne dla najmłodszych\ndzieci, a przez część uczniów i nauczycieli uznawane za mało atrakcyjne. Atuty takie jak w przypadku\nAnkiety, kwestionariusze – często wykorzystywane, przez nauczycieli uznane za ciekawą formę wstę-\npu do dyskusji, pozwalają sprawdzić, jak wygląda sytuacja odpadowa w otoczeniu. Odpowiednie\nnarzędzia w pracy z młodzieżą, daje im poczucie, że mogą coś zmienić.\nDebaty, rozmowy, spotkania z gośćmi – forma edukacji dobrze odbierana zarówno przez nauczycieli,\njak i uczniów, angażująca i pozwalająca wyrażać własne zadnie, zadawać pytania, umożliwia zapo-\nznanie się ze stanowiskiem różnych osób spoza szkoły (np. rodziców, przedstawicieli przedsiębiorstw\nodpadowych). Niektórym te formy sprawiały trudności organizacyjne.\nPomysły na działania (np. akcje wymian, budowa kompostownika, giełda pomysłów) – chętnie wyko-\nrzystywane narzędzie, angażujące społeczność szkoły i nauczycieli, pozwalające młodzieży wykazać\nsię. Ta forma działań daje duże pole dla kreatywności nauczycieli i uczniów.\nGry planszowe – szczególnie przydatne w pracy z młodszymi dziećmi, nauczyciele chętnie korzystali\ni chwalili przygotowanie gier. Dla dzieci możliwość wygranej jest dodatkowym atutem, pomagającym\nw przyswajaniu treści. Sugerowano skonstruowanie gier dla większej ilości dzieci.\nNajbardziej efektywne ćwiczenia aktywizujące to:\nAnkiety – jasno pokazują jak wygląda problem i co można zrobić, by go ograniczyć. Pomagają zmie-\nnić nawyki i nastawienia wyniesione z domu.\nZajęcia plastyczne i działania manualne – ich efekty były wykorzystywane podczas szkolnych akcji\n(np. pchlich targów).\nNiektóre pomysły na działania, np. rozstawianie koszy do segregacji i pojemników do selektywnej\nzbiórki odpadów – zachęca szersze grono do korzystania z nich.\nCzęść dopowiedzi w raportach dotyczących tej kwestii była nie na temat (wskazywano efektywne\nscenariusze zajęć, albo nie podawano uzasadnienia wyboru danego ćwiczenia).\nSposób wykorzystania informacji zebranych z użyciem narzędzi zaproponowanych w pakiecie\nElementami pakietu edukacyjnego są wywiady, audyty, kwestionariusze badające ilość powstających\nodpadów opakowaniowych i gospodarkę odpadową w otoczeniu uczniów. Pracownicy ZS PZS pragnęli\ndowiedzieć się, czy informacje zebrane przy ich użyciu są wykorzystywane do dalszej pracy, a jeśli\ntak, to w jaki sposób.\nCzęść nauczycieli przyznała, że nie wykorzystuje zebranych danych, ale ma nadzieję, że zapoznanie\nsię z nimi zachęciło uczniów do segregowania odpadów w domach.\nPośród sposobów wykorzystania informacji znalazły się: ich prezentacja podczas godziny wychowaw-\nczej, spotkania z rodzicami, przedstawienia, obchodów „Dnia Ziemi” lub apelu szkolnego, publikacja\nw gazetkach szkolnych, gazecie lokalnej, na stronie internetowej szkoły lub umieszczanie na gazet-\nkach ściennych czy plakatach. Informacje były też upowszechniane w reportażach konkursowych.\nJak już wspomniano, w jednej ze szkół z Dolnego Śląska, na podstawie wywiadu, audytu i kwestio-\nnariuszy przygotowano kontrakt, podpisany przez uczniów i obowiązujący całą społeczność szkolną.\nInnowacje wprowadzone przez nauczycieli do działań projektowych\nWywiady i raport miały dostarczyć wiedzy o innowacjach wprowadzanych do projektu przez na-\nuczycieli – o nowych zajęciach, ćwiczeniach, działaniach. W kilku województwach edukatorzy nie\nstwierdzili zaistnienia jakichkolwiek innowacyjnych działań projektowych – nauczyciele korzystali z\nzaproponowanych rozwiązań. Były też województwa, w których zainicjowano po kilka ciekawych i\nnowych działań. Poniżej zaprezentowano wybór najciekawszych form.\n1. Woj. dolnośląskie:\n• warsztaty ekologicznego pakowania prezentów (z wykorzystaniem surowców wtórnych),\n• przedstawienie teatralne „Pogromcy śmieci 3” poświęcone kwestii zmniejszenia ilości\nodpadów, które miało swoją premierę na apelu dla całej szkoły; (przedstawienia były\nprzygotowywane również w szkołach w innych województwach),\n• spoty radiowe - wymyślane i nagrywane przez dzieci, nadawane w szkolnym radiowęźle,\nkonkurs na piosenkę o tematyce 3R i spot reklamowy „telewizyjny” propagujący 3R,\n• koszulki z postaciami 3R, w których uczniowie chodzili do szkoły i wzbudzali zaintere-\nsowanie całej społeczności szkolnej.\n2. Woj. mazowieckie\n• stworzenie mapy rozmieszczonych na osiedlu pojemników do segregacji surowców wtórnych.\n3. Woj. małopolskie\n• całodzienne zajęcia dla uczniów wszystkich klas: warsztaty dotyczące produkcji papieru\nczerpanego oraz produkcji i przetwarzania szkła (prezentacja).\n4. Woj. podlaskie:\n• spotkania otwarte i projekcje ﬁlmów o tematyce odpadowej i ekologicznej dla całej społecz-\n5. Woj. śląskie:\n• szycie toreb na zakupy ze starych zasłon,\n• wykorzystanie odpadów ze sklepu warzywnego do dokarmiania zwierząt w paśniku.\n6. Woj. zachodniopomorskie:\n• dla klas gimnazjalnych – konkursy dla wszystkich uczniów szkoły, zgodnie z każdą zasadą\nAkademii 3R, z naciskiem na drugą zasadę - „reuse”. Uczniowie mieli zastanowić się, co\nnadaje się do ponownego użycia i w jaki sposób można to wykorzystywać oraz wymy-\nślić i zaprezentować sposób, w jak oni w życiu codziennym mogą wykorzystywać ponownie\nprzedmioty. Był to pomysł pani Anety Bierkowskiej z Gimnazjum nr 43 ze Szczecina,\n• zagadki bądź kolorowanki sytuacyjne, które tworzą historię, komiks. Taką historię można\nwykorzystać do napisania przez dzieci na języku polskim opowiadania na temat tego, co\nwidzą na rysunkach, czy tak należy postępować. Ta forma ćwiczeń pozwoli nauczycielom\nklas 1-3 na zachowanie ciągłości prowadzonych zajęć i prowadzenie zajęć z różnych przed-\nmiotów w ramach jednego scenariusza. Umożliwi to dzieciom lepsze zrozumienie tematu\ni większą identyﬁkację z poruszanym problemem „Wtedy dzieci »żyją« tym tematem, bo\non przewija się przez wszystkie praktycznie lekcje, które mają, np. w danym dniu.” Był to\npomysł pani Uli Lis z SP nr 64.\n• akcja polegająca na zgromadzeniu na placu boiska „góry” opakowań odpadowych, czy sa-\nmych butelek szklanych, czy plastikowych, aby zadziałać na wyobraźnię dzieci. „Takie dzia-\nłanie unaoczni dzieciom, jak dużo tych śmieci tak naprawdę jest i że są to ich śmieci, nie\nkolegów z innego osiedla.” Była to propozycja pani Beaty Rucińskiej z SP nr 2 z Goleniowa.\nFormą podsumowania realizacji projektu w szkołach, a jednocześnie sposobem na zmotywowanie\ndzieci i młodzieży do czynnego działania był konkurs na reportaż z przewidzianymi atrakcyjnymi\nnagrodami (wycieczki, nagrody rzeczowe dla klasy i poszczególnych uczniów). Nie wszystkich taka\nforma przekonała do podjęcia wyzwania. W każdym województwie do projektu zrekrutowano 15-18\nklas. Poniższa tabela prezentuje liczbę klas, które wzięły udział w konkursie. Tylko w połowie woje-\nwództw do konkursu przystąpiło ponad 50% klas. Największe zainteresowanie konkursem wystąpiło\nw woj. małopolskim, lubelskim i dolnośląskim, najmniejsze – w podlaskim i łódzkim.\nWojewództwo Liczba klas, które przystąpiły do konkursu\nOcena organizacji i regulaminu konkursu\nDla większości nauczycieli regulamin był zrozumiały. Również organizacja nie budziła zastrzeżeń.\nSzczególnie podobały się nagrody. Nauczyciele z woj. dolnośląskiego zwracali uwagę na zbyt trud-\nny temat, który sprawiał, że udział w konkursie wymagał dużego nakładu ich pracy, a w mniejszym\nstopniu pracy uczniów. Nauczycielom z woj. małopolskiego i zachodniopomorskiego problem spra-\nwił krótki termin, choć w tym drugim województwie edukatorka zauważyła, że większość prac była\nprzygotowywana na ostatnią chwilę. W raporcie z woj. śląskiego stwierdzono, że konkurs jest dobrze\nzgrany z przebiegiem roku szkolnego i wystawianiem ocen.\nŹródła i sposoby motywacji uczniów do udziału w konkursie\nNie wszystkie raporty zawierały informację na ten temat. Pojawiły się też informacje, że nauczyciele\ncelowo rezygnowali z podejmowania tej inicjatywy, ponieważ „prowadzone działania robią z myślą o\nśrodowisku, a nie o nagrodach” (z raportu z woj. śląskiego). Może to świadczyć o nieuświadamianiu\nsobie przez tych nauczycieli roli pozytywnych bodźców i współzawodnictwa w utrwalaniu pozytyw-\nnych postaw i zachowań.\nW woj. łódzkim edukatorka zdiagnozowała, że w wypadku gimnazjalistów narzucona forma projekcji ﬁl-\nmowej, przerastająca ich możliwości, zadziałała demotywująco. Podobny skutek miał brak przekonania\nu młodzieży, że ich działania, np. segregacja odpadów, ma sens, skoro śmieciarka odpady ze wszystkich\npojemników zbiera do jednej komory, a oni niewiedzą, co się z tymi śmieciami dzieje dalej.\nMotywatorami zewnętrznymi były przede wszystkim przeprowadzone zajęcia z edukatorem, a także\nnagrody, zwłaszcza wycieczka, oraz oceny (jak w woj. małopolskim). W wypadku uczniów z woj.\nwielkopolskiego uczestnictwo w konkursie było pochodną wewnętrznej motywacji uczniów, inspiracji\nedukatora i zaangażowania nauczycieli. W woj. łódzkim źródłem motywacji było zainteresowanie\nuczniów tematem. W woj. zachodniopomorskim motywację wewnętrzną uczniów wzmocniło przyzna-\nnie ocen za aktywne włączenie się w działania konkursowe. W woj. dolnośląskim dużą motywacją\nbyła sama forma zadania dla gimnazjów – możliwość przygotowania ﬁlmu z wykorzystaniem nowinek\nOgólnie rzecz biorąc, przygotowywanie prac konkursowych najsprawniej szło tam, gdzie to sami\nuczniowie podjęli decyzję o udziale w konkursie – czuli się odpowiedzialni za własną decyzję. Często\nzdarzało się, że ich postawa wpływała motywująco na społeczność szkolną i skutkowała zaangażo-\nwaniem innych osób w przygotowanie pracy konkursowej.\nZaobserwowane w szkole zmiany, będące efektem AKADEMII 3R\nEdukatorzy prowadzący w szkołach drugą edycję warsztatów mieli okazję zaobserwować zmiany, jakie\nzaszły pod wpływem Akademii 3R. W każdej szkole zaobserwowano pojawienie się jakichś nowych\nefektów działań projektowych. Zwykle były to:\n• gazetka ścienna,\n• kosze do segregacji odpadów (w szkołach, w których nie było ich przed rozpoczęciem\n• wystawy prac plastycznych dotyczących gospodarki odpadami,\n• rozwieszone plakaty Akademii 3R.\nW kilku szkołach z woj. lubelskiego władze zaangażowały się w pełni we wdrożenie standardów 3R. Z\nkolei w woj. małopolskim edukator zaobserwował wprowadzenie w wielu szkołach pudełek śniadanio-\nwych. W jednej ze szkół w woj. zachodniopomorskim rodzice czynnie włączyli się w akcję segregacji\nodpadów niebezpiecznych. Edukator z woj. dolnośląskiego zauważył w szkole uczniów w koszulkach\nz postaciami z Akademii 3R.\nKilkoro edukatorów odnotowało wzrost wiedzy uczestników warsztatów, np. w ponad połowie klas\nrealizujących projekt w woj. mazowieckim dzieci potraﬁły wyjaśnić zasadę 3R.\nOcena zaangażowania uczniów, nauczycieli czy społeczności szkolnej w przygotowanie pracy kon-\nkursowej została zaprezentowana w części dotyczącej informacji i ocen uzyskanych od nauczycieli.\nOCENA EFEKTÓW DZIAŁAŃ EDUKACYJNYCH.\nEWALUACJA EX ANTE I EX POST NA PODSTAWIE ANKIET\nWYPEŁNIANYCH PRZEZ NAUCZYCIELI\nEwaluacja ex ante i ex post to dwa typy ewaluacji, różniące się celem i momentem wykonania. Pierw-\nsza jest prowadzona przed rozpoczęciem realizacji projektu i służy ocenie adekwatności planowanych\ncelów i działań do istniejącej sytuacji. Druga ma miejsce po zakończeniu projektu, a jej zadaniem jest\nokreślenie zaistnienia zaplanowanych efektów i ich trwałości. Łączne stosowanie tych dwóch typów\newaluacji daje walor porównywalności i pozwala określić, na ile projekt wpłynął na zmianę sytuacji w\nzakresie oddziaływania projektu w kierunku zgodnym z założonymi celami. Warunkiem uzyskania owej\nporównywalności jest po pierwsze zastosowanie narzędzi mierzących te same zjawiska (w miarę możli-\nwości - podobnych narzędzi), po drugie zebranie danych o porównywalnej grupie obiektów.\nW pilotażu Akademii 3R założono taki dwuetapowy model ewaluacji, który miał zapewnić porówny-\nwalność danych. W obu edycjach badania – we wrześniu i w maju - zastosowano niemal identyczne\nnarzędzie ewaluacyjne - ankiety, o wypełnienie, których poproszono taką samą liczbę nauczycieli\nbiorących udział w projekcie. W założeniu obie ankiety mieli wypełnić ci sami nauczyciele. Tak się\njednak nie stało. Nie udało się również zebrać równiej ilości ankiet z obu tur. Ankietę wrześniową\nwypełniło 160 nauczycieli, majową – 92 (dwie ankiety były niekompletne, dlatego pominięto je\nw analizie), przy czym ankietę końcową wypełniło 22 nauczycieli, których nie ma pośród nazwisk\nwpisanych w ankiecie inaugurującej. Oznacza to, że na potrzeby ewaluacji dysponujemy 68 obserwa-\ncjami pozwalającymi na porównanie stanu w dwóch pomiarowych punktach czasu, a więc tylko 43%\nzakładanej próby nadaje się do analizy.\nPomimo opisanego problemu należy uznać, że ponad czterdziestoprocentowa stopa zwrotu daje\npodstawy do wyciągania wniosków z ewaluacji. Trzeba jednak pamiętać, że niska liczebność pró-\nby nie pozwala na głębszą analizę statystyczną i podawanie wyników w procentach. Dlatego też\nprezentacja zjawisk i zmian, jakie zaszły w szkołach objętych projektem pod wpływem działań\nprowadzonych w ramach Akademii 3R, będzie miała charakter opisowy.\nW ankiecie ewaluacyjnej poruszono szereg zagadnień, związanych z działalnością szkoły w zakresie\ngospodarki odpadami oraz związanych z tą tematyką działań edukacyjnych. Spytano o to, czy do tej\npory w szkole była prowadzona kampania edukacyjna dotycząca ograniczania powstawania odpadów\ntrwająca dłużej niż trzy miesiące, a jeśli tak, to, jakie działania związane z ograniczeniem powsta-\nwania odpadów były prowadzone w poprzednim roku szkolnym (2008/2009). Zadano pytanie, czy\nuczniowie zostali zapoznani z zasadą 3R i - jeśli ją znają - w jaki sposób stosują ją w szkole. Przy\nokazji sprawdzono, czy nauczyciele wiedzą, jak przedstawia się hierarchia postępowania z odpa-\ndami wg zasady 3R. Następnie zadano szereg pytań na temat gospodarki odpadowej w szkole: czy\nna terenie szkoły znajduje się kompostownik, jak jest wykorzystywany papier, czy w szkole istnieje\nmożliwość selektywnej zbiórki odpadów i jak jest ona zorganizowana, czy jest prowadzona zbiórka\nodpadów niebezpiecznych. Pojawiły się też pytania dotyczące gospodarki odpadowej prowadzonej\nprzez pracowników sekretariatu szkoły, biblioteki szkolnej, zaopatrzeniowca oraz właściciela i per-\nsonel sklepiku szkolnego. Na koniec spytano, jakie są oczekiwania nauczycieli względem realizacji\nprogramu Akademii 3R w roku szkolnym 2009/2010?\nAnkieta końcowa różniła się kilkoma szczegółami. Na początku pytano o to, czy w roku szkolnym\n2009/2010 była prowadzona inna, niż Akademia 3R, ponad trzymiesięczna kampania edukacyjna\ndotycząca ograniczania powstawania odpadów, a jeśli tak, to, jakie działania były prowadzone w jej\nramach. Ankietę kończyło pytanie o to, czy Akademia 3R spełniła oczekiwania nauczycieli w zakresie\nredukcji odpadów opakowaniowych w szkole.\nEDUKACJA W ZAKRESIE GOSPODARKI ODPADAMI\nDo projektu zostało zaproszone liczne grono nauczycieli ze szkół, dla których Akademia nie była\npierwszym kontaktem z długotrwałą kampanią edukacyjną dotyczącą ograniczania powstawania od-\npadów. W 2/5 szkół reprezentowanych przez nauczycieli, którzy zostali zrekrutowani do projektu, w\nlatach poprzedzających pilotaż Akademii 3R, prowadzona była kampania edukacyjna o tej tematyce,\ntrwająca dłużej niż trzy miesiące.\nLICZBA SZKÓŁ, W KTÓRYCH REALIZOWANO PRO-\nnie JEKT ODPADOWY W ROKU SZKOLNYM 2008/2009\nWykres 1. Na podstawie ankiet ewaluacyjnych wypełnionych przez nauczycieli we wrześniu 2009 r., N=160.\nAnaliza ankiet wypełnianych na początku projektu wykazała, że działania związane z ograniczeniem\npowstawania odpadów w roku szkolnym 2008/2009 były prowadzone także w szkołach, w których\nnie realizowano w tym czasie żadnej długotrwałej kampanii edukacyjnej. Najwięcej szkół prowadziło\nzbiórkę baterii (41), makulatury (35) lub puszek aluminiowych (22). 19 nauczycieli zgłosiło, że w\nroku szkolnym 2008/2009 prowadzony był projekt dotyczący odpadów albo innych projekt ekolo-\ngiczny zaproponowany przez organizację pozarządową. W niemal 10% szkół objętych projektem po-\njemniki do segregacji pojawiły się przed rozpoczęciem Akademii 3R. Po 6 szkół organizowało zbiórkę\nelektrośmieci i kartridży do drukarek. Zaskakującą informacją jest ta o bardzo niskim udziale szkół\nw „Sprzątaniu Świata”, co obrazuje poniższy wykres. W kategorię „inne” połączono nieliczne wska-\nzania, takie jak: zbiórka nakrętek, zabawek, budowa kompostownika, promocja toreb wielorazowego\nużytku czy organizacja konkursu ekologicznego.\nDZIAŁANIA PROWADZONE Z OGRANICZENIEM\nPOWSTAWANIA ODPADÓW PROWADZONE W ROKU\n41 35 22 19 15 12 6 6 6\nWykres 2. Na podstawie ankiet ewaluacyjnych wypełnionych przez nauczycieli we wrześniu 2009 r., N=160. Na-\nuczyciele mogli udzielić więcej, niż jednej odpowiedzi.\nZNAJOMOŚĆ ZASADY 3R WŚRÓD UCZNIÓW I NAUCZYCIELI\nW przypadku zagadnienia znajomości zasady 3R zasadne jest analizowanie wyłącznie odpowiedzi tych\nnauczycieli, którzy wypełnili obie ankiety, bowiem jedynie wtedy możliwa jest ocena efektywności\ndziałań projektowych. Na pytanie, czy uczniowie zostali zapoznani z zasadą 3R we wrześniu twierdząco\nodpowiedziało 20 nauczycieli, w tym 15 spośród tych, w których szkołach prowadzony był wcześniej\nprojekt o tematyce odpadowej (wśród 68 nauczycieli, którzy wypełnili obie ankiety, 28 wskazało, że w\nszkole był już realizowany ponad trzymiesięczny projekt o tematyce odpadowej). Pozostałych 5 nauczy-\ncieli, którzy odpowiedzieli, że uczniowie zostali zapoznani z zasadą 3R stwierdziło równocześnie, że w\nich szkole nie realizowano takiego projektu. Dane pozyskane za pomocą ankiety nie dają odpowiedzi,\nskąd uczniowie dowiedzieli się o zasadzie 3R. Pod koniec realizacji Akademii 3R nauczyciele stwierdzili,\nże uczniowie wszystkich klas objętych projektem zostali zapoznani z zasadą 3R.\nSpośród dwudziestu szkół, w których uczniowie już przed pilotażem Akademii 3R byli zapoznani z\nzasadą 3R, tylko w jednej zasada nie była realizowana przez dzieci i młodzież. W pozostałych 19,\na także w 4, w których zasada 3R nie była popularyzowana przed rokiem szkolnym 2009/2010, po-\ndejmowane były różne inicjatywy zgodne z tą zasadą. Najpopularniejszą formą było prowadzenie\nselektywnej zbiórki odpadów (17 wskazań, z czego 3 w szkołach nie zapoznanych z zasadą 3R). 7\nszkół miało podpisaną umowę z Organizacją Odzysku REBA i prowadziło stałą zbiórkę zużytych ba-\nterii. Trzech nauczycieli zadeklarowało, że ich uczniowie zwracają uwagę na produkty, które kupują,\nsprawdzają ekoznaki, nie kupują nadmiernie, tyle samo, że w szkole odbywają się kiermasze podręcz-\nników. Po dwóch nauczycieli odpowiedziało, że w szkole wykorzystuje się odpady do wykonywania\nprac plastycznych, w tym towarów na świąteczne kiermasze oraz że uczniowie wykorzystują do końca\nzeszyty i piszą w nich dwustronnie, zbierają czyste kartki do zapisywania, unikają drukowania lub\ndrukują dwustronnie. W jednej szkole uczniowie zbierają plastikowe nakrętki i uszyli sobie torby na\nzakupy, w innej korzystają z pojemników na śniadanie (lunchboxów) i kubków wielorazowego użytku.\nW dwóch szkołach stosowano jednocześnie po 4 różne rozwiązania ekologiczne.\nW badaniu kończącym realizację pilotażu Akademii 3R w szkołach, uczniowie, znając zasadę 3R,\nbyli o wiele aktywniejsi pod względem podejmowania inicjatyw proekologicznych. Choć znalazły\nsię szkoły (4), w których uczniowie nie wykazywali zmian postaw w kierunku ograniczania produk-\ncji odpadów, to zdecydowana większość podejmowała 2 lub 3 typy działań (odpowiednio 19 i 20\nszkół), a najbardziej aktywni uczniowie nawet 5 czy 6 (po 2-3 szkoły). Najbardziej popularnymi\ndziałaniami były segregacja i selektywna zbiórka odpadów (40 wskazań, osobno wyróżniono szkoły,\nktóre miały podpisaną umowę na odbiór zbieranych baterii z Organizacją Odzysku REBA). Równie\npopularne było stosowanie produktów wielorazowego użytku: szklanych kubków, lunchboxów, bu-\ntelek zwrotnych i innych opakowań wielorazowych, toreb z tkanin, worków na buty, czy używanie\nwymiennych wkładów do długopisów. W 29 szkołach uczniowie starali się ograniczać konsumpcję:\nzwracali uwagę na kupowane produkty, ich oznaczenia (ekoznaki), nie kupować nadmiernie; wzrosła\nteż popularność odpowiedzialnego gospodarowania papierem. W 19 szkołach wzrosła popularność\norganizowania kiermaszów i wymian książek, podręczników i czasopism, zaczęto organizować wy-\nmiany zabawek. Wśród innych rozwiązań pojawiły się przedsięwzięcia angażujące innych członków\nspołeczności szkolnej, takie jak tworzenie z odpadów ozdób, kart pocztowych i innych produktów na\nkiermasze świąteczne, ograniczenie odpadów wytwarzanych przez szkolne sklepiki i wprowadzenie do\nnich „odpowiedzialnych” produktów oraz organizacji happeningów, festynów i akcji informujących\nspołeczność szkolną o zasadzie 3R.\nW JAKI SPOSÓB UCZNIOWIE STOSUJĄ\nW SZKOLE ZASADĘ 3R?\n40 40 29 22 19 17\nWykres 3. Na podstawie ankiet ewaluacyjnych wypełnionych przez nauczycieli w maju 2010 r., N=68. Nauczyciele\nmogli udzielić więcej, niż jednej odpowiedzi.\nAby ocenić skuteczność działań edukacyjnych spytano, czy nauczyciele wiedzą, jak przedstawia\nsię hierarchia postępowania z odpadami wg zasady 3R. Realizacja projektu niestety nie wpłynęła\nznacząco na wzrost wiedzy nauczycieli w zakresie zasady 3R. Również liczba osób uważających, że\nzasada Reduce-Reuse-Recycle sprowadza się do zbierania i przetwarzania odpadów, właściwie nie\nuległa zmianie. W świetle tych informacji zrozumiałe są negatywne sygnały płynące z monitoringu.\nSkoro ponad 1/3 nauczycieli niepoprawnie identyﬁkowała zasadę 3R i nie potraﬁła ułożyć poszcze-\ngólnych działań we właściwej hierarchii, zrozumiałe jest, że część uczniów nie otrzymała właściwego\nkomunikatu od nauczycieli prowadzących projekt w szkole. Tłumaczy to częściowo fakt, iż działania\nrecyklingowe były istotą aktywności części klas biorących udział w Akademii 3R. Również uczniowie,\nktórzy nie wykazywali większego zaangażowania w popularyzowanie i wdrażanie w życie zasady 3R,\nmogli być zdezorientowani rozbieżnością przekazu od edukatora i od nauczyciela, błędnie rozumie-\njącego zasadę 3R.\nCZY NAUCZYCIELE ROZUMIEJĄ ZASADĘ 3R?\n• WRZESIEŃ 2009 • MAJ 2010\n41 43 8 7 4 10 15 8\npoprawna najważniejszy inne brak\nodpowiedź jest recycling odpowiedzi\nWykres 4. Na podstawie ankiet ewaluacyjnych wypełnionych przez nauczycieli we wrześniu 2009r. i w maju\n2010r., N=68. Nauczyciele mogli udzielić każdorazowo tylko jednej odpowiedzi.\nGOSPODARKA ODPADAMI W SZKOLE\nW szkołach objętych projektem nastąpiła duża zmiana pod względem prowadzenia świadomej gospo-\ndarki odpadami. O ile przed rozpoczęciem pilotażu Akademii 3R w niewielu szkołach przywiązywano\nwagę do sposobu gospodarowania materiałami i odpadami, o tyle pod koniec jego realizacji wpływ\ndziałań edukacyjnych na społeczność szkolną był zauważalny.\nNa początku realizacji projektu kompostowniki istniały w 10 szkołach. Tam, gdzie go nie było, na-\nuczyciele z reguły nie potraﬁli odpowiedzieć, dlaczego tak jest. Do najczęstszych wyjaśnień należały\nbrak miejsca na jego urządzenie (11 wskazań), osoby, która by się tym zajęła (4 odpowiedzi) albo to,\nże szkoła nie wytwarza odpadów organicznych (nie ma kuchni, co najwyżej catering – 3 odpowiedzi).\nPod koniec realizacji projektu sytuacja pod tym względem uległa bardzo niewielkiej poprawie: na 68\nszkół kompostowniki funkcjonowały w 14. Tym razem ponad połowa nauczycieli potraﬁła wyjaśnić\nten stan rzeczy, przy czym na ogół wskazywano takie same przyczyny, jak poprzednio (brak miejsca\n– 18 wskazań, brak odpowiedniej bądź chętnej osoby – 10 odpowiedzi, brak odpadów – 6 szkół).\nZbadano, jak w szkołach objętych projektem przedstawiało się wykorzystanie papieru. Dane wska-\nzują, że sytuacja w tym zakresie uległa poprawie. Najpopularniejszą metodą oszczędzania papieru\nbyło dwustronne drukowanie. Nieco mniejszą popularnością cieszyło się używanie e-wersji dokumen-\ntów (prowadzenia korespondencji elektronicznej, powiadamiania nauczycieli i rodziców e-mailami\no sprawach szkoły, wprowadzenia elektronicznego dziennika). Jest to jednak zrozumiałe w świetle\nzróżnicowanego dostępu do komputerów i internetu w szkołach. W trakcie trwania projektu niemal\ndwukrotnie wzrosła liczba szkół, w których w sekretariacie wykorzystywany jest papier makulaturowy.\nPodobnie miała się sytuacja pod względem liczby szkół, w których użyty papier jest gromadzony i\nWYKORZYSTANIE PAPIERU W SZKOLE\n35 47 43 54 0 2 0 1 2 1 14 26 6 11\ne-wersje drukowanie ograniczenie tablice zmniejszenie użycie zbieranie\ndokumentów dwustronne kserowania suchościeralne rozmiaru papieru użytegopapieru\nczcionki z recyklingu do ponownego\nw dokumentacji w sekretariacie użycia\nWykres 5. Na podstawie ankiet ewaluacyjnych wypełnionych przez nauczycieli we wrześniu 2009 r. i w maju 2010\nr., N=68. Nauczyciele mogli udzielić więcej, niż jednej odpowiedzi.\nW ramach badania gospodarki odpadami spytano nauczycieli, czy w szkole istnieje możliwość selek-\ntywnej zbiórki odpadów: szkła, papieru, plastiku, metalu, odpadów biodegradowalnych, odpadów\nniebezpiecznych, w tym ZSEE (zużyty sprzęt elektryczny i elektroniczny). W porównaniu z począt-\nkiem roku szkolnego 2009/2010 w szkołach, w których prowadzono projekt, zwiększyła się liczba\nrodzajów odpadów, które podlegały selektywnej zbiórce. Wyjątkiem były odpady biodegradowalne.\nSzczególnie duży wzrost liczby szkół, w których segregacji i selektywnej zbiórce podlega zużyty\nsprzęt elektryczny i elektroniczny może być pozorny, bowiem wyjątkowo wielu nauczycieli we wrze-\nśniu nie wiedziało, co dzieje się z tego typu odpadami w ich szkole (21; w maju na to pytanie nie\npotraﬁło odpowiedzieć 8 nauczycieli).\n24 33 44 51 31 42 18 24 12 7 59 65 25 46\nszkło papier plastik metal odpady odpady ZSEE\nWykres 6. Na podstawie ankiet ewaluacyjnych wypełnionych przez nauczycieli we wrześniu 2009r. i w maju\n2010r., N=68. Nauczyciele mogli udzielić więcej, niż jednej odpowiedzi.\nNauczyciele zostali również poproszeni o podanie, czy i w jaki sposób personel szkoły, mający wpływ\nna zakupy i gospodarkę odpadami, podejmuje działania na rzecz ograniczenia produkcji odpadów.\nWe wrześniowej edycji badania ponad połowa nauczycieli (37 wskazań) stwierdziła, że w sekretaria-\ncie szkoły personel stosuje rozwiązania ekologiczne, ale na ogół nie podano konkretnych przykładów.\n15 nauczycieli nie potraﬁła odpowiedzieć, czy w sekretariacie podejmuje się tego typu działania. W\nmaju aż 56 nauczycieli stwierdziło, że w sekretariacie prowadzi się jakieś działania z zakresu ekolo-\ngicznej gospodarki odpadami.\nSzkolny zaopatrzeniowiec to osoba, która ma największy bezpośredni wpływ na aspekty ekologiczne\nzakupów dokonywanych dla placówki. Jest wiele możliwości dokonania zakupów proekologicznych, np.\ncertyﬁkowanej żywności, materiałów biurowych z certyﬁkatami przyjaznymi środowisku i z recyklingu,\nużywanego sprzętu elektronicznego zamiast nowego, biodegradowalnych środków czystości, energo-\noszczędnych świetlówek. Niemal połowa nauczycieli zakwaliﬁkowanych do projektu nie zdawała sobie\nsprawy z tego, czy i w jaki sposób zaopatrzeniowiec uwzględnia aspekt ekologiczny dokonując zaku-\npów. Prawie 2/5 zaopatrzeniowców nie zwracało uwagi na ekologiczność wyborów. Jedynie w 5% ba-\ndanych szkół działaniem proekologicznym był zakup świetlówek. Inne działania ekologiczne w zakresie\nzaopatrzenia szkoły były rzadkością. Pod wpływem działań projektowych sytuacja uległa polepszeniu.\nPrawdopodobnie przyczyniły się do tego prowadzone przez uczniów audyty oraz akcje informujące o\nzasadzie 3R i możliwych sposobach jej stosowania. W efekcie liczba nauczycieli nieposiadających wie-\ndzy o tym, czy zaopatrzeniowiec w swej pracy kieruje się dobrem środowiska, zmniejszyła się o połowę.\nZ kolei wśród zaopatrzeniowców liczba osób kupujących świetlówki, biodegradowalne środki czystości\nczy materiały biurowe z biocertyﬁkatem, wzrosła do dwudziestu kilku procent.\nnie prowadzi żadnych działań 3R\nkupuje uzywany sprzęt dla szkoły\nkupuje produkty w opakowaniach 0\nnadających się do ponownego użytku 6\nkupuje produkty w opakowaniach zbiorczych\nkupuje materiały biurowe z biocertyﬁkatem\nkupuje biodegradowalne środki czystości\nkupuje papier z recyklingu\nCZY ZAOPATRZENIOWIEC ZWRACA UWAGĘ\nNA ASPEKTY EKOLOGICZNE ZAKUPÓW\n0 DOKONYWANYCH DLA SZKOŁY?\noszczędnie gospodaruje materiałami\nWykres 7. Na podstawie ankiet ewaluacyjnych wypełnionych przez nauczycieli we wrześniu 2009 r. i w maju 2010\nSklepik szkolny jest miejscem, w którym uczniowie samodzielnie podejmują decyzje konsumenckie,\ndlatego tak ważne jest, by była w nim realizowana zasada 3R. Przykładowe formy, w jakich właściciel\nszkolnego sklepiku może umożliwić dzieciom i młodzieży odpowiedzialne ekologiczne kupowanie, to\nsprzedaż lokalnej i ekologicznej żywności, napojów w opakowaniach wielokrotnego użytku, unikanie\nworeczków foliowych i innych obciążających środowisko opakowań. Przed rozpoczęciem realizacji Aka-\ndemii 3R sytuacja pod tym względem wyglądała bardzo źle – jedynie w 3 szkołach spośród 58, w których\nfunkcjonował sklepik, oferowane były lokalne produkty albo napoje w odzyskiwalnych opakowaniach.\nPodobnie, jak w przypadku działalności zaopatrzeniowca, w trakcie realizacji projektu w szkole sytuacja\nuległa poprawie, choć nie tak widocznej, jak w poprzednio omawianym zakresie. 16 sklepików zaprze-\nstało używania torebek foliowych, 13 oferuje lokalną żywność, 7 – napoje w opakowaniach przetwa-\nrzalnych. Tylko jeden z poproszonych o to właścicieli sklepów szkolnych odmówił wdrożenia zasady 3R.\nwłaściciel sklepiku odmówił wspołpracy, 0 CZY W SKLEPIKU SZKOLNYM\nnie był zainteresowany wdrożeniem zasady 3R 1 REALIZOWNA JEST ZASADA 3R?\nw szkole nie ma sklepiku\nklasa przeprowadziła audyt sklepiku\nw sklepiku sprzedawana jest lokalna żywność\nwłaściciel kupuje produkty hurtowo 0\nw opakowaniach zbiorczych 1\nsklepik zamiast TETRA-PACKów sprzedaje 1\nw opakowaniach nadających się do odzysku\nsklepik nie korzysta z torebek foliowych\nWykres 8. Na podstawie ankiet ewaluacyjnych wypełnionych przez nauczycieli we wrześniu 2009r. i w maju\nTakże biblioteka szkolna może w swej działalności kierować się zasadą 3R i przez to promować ją\nw środowisku szkolnym. Nauczycieli biorących udział w projekcie spytano o to, czy szkolna biblioteka\nprowadzi kampanie zachęcające do wypożyczenia książek i czasopism, czy organizuje kiermasze wy-\nmiany podręczników szkolnych lub inne działania, które mogą mieć wymiar ekologiczny? Spośród 68\nszkół zaangażowanych w Akademię 3R, na początku realizacji projektu w 58 bibliotekach były orga-\nnizowane takie działania. Do końca realizacji pilotażu liczba takich bibliotek wzrosła do 63. Można,\nzatem uznać, że pośród pracowników szkoły nieprowadzących bezpośrednio dydaktyki, pracownicy\nbibliotek odznaczali się postawą najbardziej zbliżoną do zasady 3R. Poniższy wykres prezentuje ro-\ndzaje aktywności, prowadzone przez biblioteki szkolne i szkoły, które łączyły w sobie aspekt promocji\nczytelnictwa i ograniczania konsumpcji czy też ponownego używania wydawnictw. Warto odnotować\nszczególnie duży wzrost liczby placówek organizujących kiermasze książek i podręczników.\nDZIAŁANIA BIBLIOTEK SZKOLNYCH Z ZASADĄ 3R\n9 11 43 51 8 14 4 13\nkonkurs kiermasze książek, kampanie zbiórka książek\nekologiczny podręczników zachęcające do i czasopism\nWykres 9. Na podstawie ankiet ewaluacyjnych wypełnionych przez nauczycieli we wrześniu 2009r. i w maju\nOCZEKIWANIA NAUCZYCIELI WZGLĘDEM EFEKTÓW AKADEMII 3R W SZKOLE\nI POZIOM ICH SPEŁNIENIA\nWe wrześniowej ankiecie nauczycielom zadano pytania o oczekiwania, jakie mieli względem reali-\nzacji programu Akademii 3R w roku szkolnym 2009/2010. Udzielone odpowiedzi informują o tym,\nco było dla nich największym atutem projektu. Analiza poniższego wykresu pozwala wyróżnić kilka\ngrup oczekiwań. Po pierwsze nauczyciele spodziewali się, że projekt pomoże im zaktywizować spo-\nłeczność szkolną (11 wskazań), zainspirować ich do działania (5 odpowiedzi) poprzez pogłębienie\nświadomości ekologicznej jej uczestników (uczniów, rodziców nauczycieli – niemal połowa wskazań).\nTego typu oczekiwania są zbieżne z celami projektu, dlatego ich spełnienie byłoby dla uczestników\nprojektu podwójną korzyścią. Po drugie część nauczycieli oczekiwała, że udział w projekcie wzbogaci\nich warsztat pracy – 12 wskazań dotyczyła poznania nowych metod pracy, kolejne 11 – zdobycia\nnowych wiadomości, 6 – otrzymania pakietu edukacyjnego. Ta grupa oczekiwań była stosunkowo łatwa\ndo spełnienia. Trzeci typ oczekiwań dotyczył wsparcia dla nauczyciela ze strony edukatorów albo\nszkoły: 5 wskazań dotyczyło pomocy przy realizacji programu, 2 nauczyciele szczególnie doceniali\nfakt, że w szkole odbędą się zajęcia prowadzone przez edukatorów. Ostatnia grupa – niecałe 10%\nnauczycieli – liczyło na to, że realizacja projektu pozwoli wdrożyć zasadę 3R w społeczności szkolnej.\nwspółpraca między szkołą a NGO 1 OCZEKIWANIA NAUCZYCIELI\nWOBEC REALIZACJI AKADEMII 3R\nwprowadzenie Akademii do całej szkoły 1\nzajęcia prowadzone przez edukatorów 2\nwdrażanie zadsady 3R 5\npomoc przy realizacji programu 5\ninspiracja do działań 5\npakiet edukacyjny 6\nwzbudzenie poczucia potrzeby\nnowe wiadomości 11\nnowe metody pracy 12\npogłębienie świadomości ekologicznej\nuczniów, nauczycieli, rodziców\n„Wykres 10. Na podstawie ankiet ewaluacyjnych wypełnionych przez nauczycieli we wrześniu 2009r., N=68.\nNauczyciele mogli udzielić więcej, niż jednej odpowiedzi.”\nPytanie w ankiecie majowej dotyczyło nieco innej, węższej tematyki. Nauczyciele mieli odpowiedzieć,\nczy Akademia 3R spełniła ich oczekiwania w zakresie redukcji odpadów opakowaniowych w szkole.\nOgromna większość (81%) nauczycieli biorących udział w projekcie (spośród tych, którzy wypełnili\nobie ankiety) była w pełni zadowolona z jego efektów w kontekście zmniejszenia ilości odpadów\nwytwarzanych przez szkołę. Dalsze 12% było tylko częściowo zadowolonych. Trzeba jednak pamiętać,\nże około połowy nauczycieli uczestniczących w realizacji projektu nie odesłała ankiety podsumowu-\njącej. Trudno zatem jednoznacznie ocenić, czy projekt Akademia 3R był pod tym względem sukcesem\ni czy tak oceniały go osoby, które miały największy wpływ na efekty projektu edukacyjnego.\nnie spełniły się oczekiwania\nnauczycieli / brak odpowiedzi\noczekiwania nie wpełni\nWykres 11. Na podstawie ankiet ewaluacyjnych wypełnionych przez nauczycieli w maju 2010 r., N=68.\nNauczyciele mogli udzielić tylko jednej odpowiedzi.\nOCENA PROJEKTU W OCZACH EDUKATORÓW: MOCNE I SŁABE\nSTRONY, PROPOZYCJE ROZWIĄZAŃ PROBLEMÓW.\n(Na podstawie notatek ze spotkania ewaluacyjnego.)\nSpotkanie ewaluacyjne odbyło się we wrześniu 2010 r. Składało się z 2 części. W pierwszej odbyła\nsię prezentacja danych ewaluacyjnych, zebranych w trakcie trwania projektu, obrazujących stopień\nosiągnięcia twardych i miękkich celów projektu. Prezentacje stały się inspiracją do dyskusji na te-\nmat oceny projektu. Drugą część spotkania, obok dyskusji, stanowiły warsztaty poświęcone ocenie\nzałożeń i harmonogramu projektu, ocenie poziomu osiągnięcia miękkich celów projektu, a także\nwspółpracy z biurem Akademii 3R oraz ze szkołami.\nMOCNE I SŁABE STRONY PROJEKTU\nZAŁOŻENIA I HARMONOGRAM PROJEKTU\nEdukatorzy stwierdzili, że działania projektowe zostały zaplanowane adekwatnie do grup doce-\nlowych. Scenariusze zajęć, ćwiczenia aktywizujące oraz konkurs są dopasowane do możliwości\ni percepcji uczniów szkół podstawowych i gimnazjów. Są też odpowiednie do potrzeb i możliwości\nnauczycieli. Choć niektórzy nauczyciele mieli problemy z dostosowaniem konkretnych scenariuszy\ndo warunków danej klasy, pojawiło się też wiele ciekawych i innowacyjnych pomysłów na działania.\nZdaniem edukatorów warto wypracować sposób upowszechnienia nowych pomysłów na działania.\nBędzie to stanowiło rodzaj wsparcia dla nauczycieli.\nForma projektu całorocznego została uznana przez edukatorów za adekwatną formułę działań eduka-\ncyjnych, prowadzonych we współpracy ze szkołą. Całoroczne działania przynoszą trwalsze efekty, niż\nprojekty polegające na jednorazowym spotkaniu, gdyż pozwalają powtarzać przekaz edukacyjny, co\nprowadzi do jego utrwalenia. Umożliwiają również długotrwałe oddziaływanie na postawy uczniów.\nZwrócono uwagę na niedopasowanie harmonogramu projektu do wydarzeń w roku szkolnym, takich\njak ferie czy egzaminy. Również harmonogram działań edukatorów nie był optymalny. Edukatorzy\nzaproponowali rozwiązanie tych problemów, które zostanie zaprezentowane w dalszej części tego\nRola edukatorów i organizacji członkowskich w projekcie została oceniona, jako optymalna. Więk-\nszość edukatorów nie czuła się przeciążona pracą. Wyjątek stanowiły działania związane ze zbiera-\nniem danych do ewaluacji. Ten wątek został opisany bardziej szczegółowo w dalszej części niniej-\nOCENA POZIOMU REALIZACJI MIĘKKICH CELÓW PROJEKTU\nW projekcie założono następujące cele szczegółowe, które ze względu na ich charakter\nnazwiemy celami miękkimi:\n• Podniesienie świadomości i odpowiedzialności ekologicznej dzieci i młodzieży za otocze-\nWystąpienie Pani Marszałek Gabrieli Lenartowicz nt. RPO WSL 2014-2020 na Sesj...\nPolanest ADONIS - funkcjonalnosci i scenariusze zastosowania\nWykonywanie aparatów dwuszczękowych Dawid Bogocz\nRaport Pipe Dreams - dlaczego dotacje ze środków publicznych dla Łukoil w A...


Ferie w "RIXOS"\nHotel naprawdę luksusowy pod każdym względem, szczególnie dla rodzin z dziećmi, wiele atrakcji, zajęć dla dzieci oraz wieczornych koncertów codziennych animacji. Jedzenie dla każdego coś miłego, ogromny wybór dań , deserów itp. Hotel całkowity usługą all inclusive - wszystkie bary , restauracje ...( 5* zasługuje dania i obsługa restauracji rybnej). Pracownicy naprawdę pomocni życzliwi zawsze uśmiechnięci muszę wymienić Pana ze SriLanki - Bhandara człowiek o wielkim sercu - dziękuję.Ja i moja rodzina na pewno tam wrócimy i w Polsce jak i Europie gorąco będę polecał ten hotel RIXOS BAB AL BAHAR !!! - WSPANIAŁY WYPOCZYNEK W TYM HOTELU - TAK TRZYMAĆ!!!…


My, urodzeni w latach 50-60-70-80 FOTKI I ZDJĘCIA\nMy, urodzeni w latach 50-60-70-80 tych, Wspominamy z nostalgią lata 60-70- 80. Wszyscy należeliśmy do bandy osiedlowej i mogliśmy bawić się na licznych budowach. Gdy w stopę wbił się gwóźdź, matka go wyciągnęła i odkażała ranę fioletem. Następnego dnia znowu szliśmy się bawić na budowę. Matka nie drżała ze strachu, że się pozabijamy. Wiedziała, że pasek uczy zasad BHZ (Bezpieczeństwo i Higiena Zabawy). Nie chodziliśmy do prywatnego przedszkola. Rodzice nie martwili się, że będziemy opóźnieni w rozwoju. Uznawali, że wystarczy, jeśli zaczniemy się uczyć od zerówki. Nikt nie latał za nami z czapką, szalikiem i nie sprawdzał czy się spociliśmy. Z chorobami sezonowymi walczyła babcia. Do walki z grypą służył czosnek, miód, spirytus i pierzyna. Dzięki temu nie stwierdzano u nas zapalenia płuc czy anginy. Zresztą lekarz u nas nie bywał, zatem nie miał szans nic stwierdzić. Stwierdzała zawsze babcia. Dodam, że nikt nie wsadził babci do wariatkowa za smarowanie dzieci spirytusem. Do lasu szliśmy, gdy mieliśmy na to ochotę. Jedliśmy jagody, na które wcześniej nasikały lisy i sarny. Mama nie bała się ze zje nas wilk, zarazimy się wścieklizną albo zginiemy. Skoro zaś tam doszliśmy, to i wrócimy. Oczywiście na czas. Powrót po bajce skutkował bezwzględnie karami. Gdy sąsiad złapał nas na kradzieży jabłek, sam wymierzał nam karę. Sąsiad nie obrażał się o skradzione jabłka, a ojciec o zastąpienie go w obowiązkach wychowawczych. Ojciec z sąsiadem wypijali wieczorem piwo – jak zwykle. Nikt nie pomagał nam odrabiać lekcji, gdy już znaleźliśmy się w podstawówce. Rodzice stwierdzali, że skoro skończyli już szkołę, to nie muszą już do niej wracać. Latem jeździliśmy rowerami nad rzekę, nie pilnowali nas dorośli. Nikt nie utonął. Każdy potrafił pływać i nikt nie potrzebował specjalnych lekcji aby się tej sztuki nauczyć. Zimą któryś ojciec urządzał nam kulig starym fiatem, zawsze przyspieszał na zakrętach. Czasami sanki zahaczyły o drzewo lub płot. Wtedy spadaliśmy. Nikt nie płakał, chociaż wszyscy trochę się baliśmy. Dorośli nie wiedzieli, do czego służą kaski i ochraniacze. Siniaki i zadrapania były normalnym zjawiskiem. Szkolny pedagog nie wysyłał nas z tego powodu do psychologa rodzinnego. Nikt nas nie poinformował jak wybrać numer na policję (wtedy MO), żeby zakablować rodziców. Oczywiście, chętnie skorzystalibyśmy z tej wiedzy. Niestety, pasek był wtedy pomocą dydaktyczną, a Milicja zajmowała się sprawami dorosłych. Swoje sprawy załatwialiśmy regularną bijatyką w lasku. Rodzice trzymali się od tego z daleka. Nikt z tego powodu, nie trafiał do poprawczaka. W sobotę wieczorem zostawaliśmy sami w domu, rodzice szli do kina. Nie potrzebowano opiekunki. Po całym dniu spędzonym na dworze i tak szliśmy grzecznie spać. Pies łaził z nami – bez smyczy i kagańca. Srał gdzie chciał, nikt nie zwracał nam uwagi. Raz uwiązaliśmy psa na sznurku i poszliśmy z nim na spacer, udając szanowne państwo z pudelkiem. Ojciec powiązał nas później na sznurkach i też wyprowadził na spacer. Zwróciliśmy wolność psu, na zawsze. Mogliśmy dotykać inne zwierzęta. Nikt nie wiedział, co to są choroby odzwierzęce. Sikaliśmy na dworze. Zimą trzeba było sikać tyłem do wiatru, żeby się nie obsikać lub „tam” nie zaziębić. Każdy dzieciak to wiedział. Oczywiście nikt nie mył po tej czynności rąk. Stara sąsiadka, którą nazywaliśmy wiedźmą, goniła nas z laską. Ciągle chodziła na nas skarżyć. Rodzice nadal kazali się jej kłaniać, mówić Dzień Dobry i nosić za nią zakupy. Wszystkim starym wiedźmom musieliśmy mówić Dzień Dobry. A każdy dorosły miał prawo na nas to Dzień Dobry wymusić. Dziadek pozwalał nam zaciągnąć się swoją fajką. Potem się głośno śmiał, gdy powykrzywiały się nam gęby. Trzymaliśmy się z daleka od fajki dziadka. Za to potem robił nam bańki mydlane z dymem fajki w środku. Fajnie się dym później rozchodził po podłodze jak bańka pękła. Skakaliśmy z balkonu na odległość. Łomot spuścił nam sąsiad. Ojciec postawił mu piwo. Do szkoły chodziliśmy półtora kilometra piechotą. Ojciec twierdził, że mieszkamy zbyt blisko szkoły, on chodził pięć kilometrów. Musieliśmy znać tabliczkę mnożenia, pisać bezbłędnie (za 3 błędy nie zdawało się matury z polaka). Nikt nie znał pojęcia dysleksji, dysgrafii, dyskalkulii i kto wie jakiej tam jeszcze dys… Nikt nas nie odprowadzał. Każdy wiedział, że należy iść lewą stroną ulicy i nie wpaść pod samochód, bo będzie łomot. Współczuliśmy koledze z naprzeciwka, on codziennie musiał chodzić na lekcje pianina. Miał pięć lat. Rodzice byli oburzeni maltretowaniem dziecka w tym wieku. My również. Gotowaliśmy sobie obiady z deszczówki, piasku, trawy i sarnich bobków. Czasami próbowaliśmy to jeść. Jedliśmy też koks, szare mydło, Akron z apteki, gumy Donaldy, chleb masłem i solą, chleb ze śmietaną i cukrem, oranżadę do rozpuszczania oczywiście bez rozpuszczania, kredę, trawę, dziki rabarbar, mlecze, mszyce, gotowany bob, smażone kanie z lasu i pieczarki z łąki, podpłomyki, kartofle z parnika, surowe jajka, plastry słoniny, kwasiory/szczaw, kogel-mogel, lizaliśmy kwiatki od środka. Jak kogoś użarła przy tym pszczoła to pił 2 szklanki mleka i przykładał sobie zimną patelnię. Ojciec za pomocą gwoździa pokazał, co to jest prąd w gniazdku. To nam wystarczyło na całe życie. Czasami mogliśmy jeździć w bagażniku starego fiata, zwłaszcza gdy byliśmy zbyt umorusani, by siedzieć wewnątrz. Jak się ktoś skaleczył, to ranę polizał i przykładał liść babki. Jedliśmy niemyte owoce prosto z drzewa i piliśmy wodę ze strugi, ciepłe mleko prosto od krowy, kranówkę, czasami syropy na alkoholu za śmietnikiem żeby mama nie widziała, lizaliśmy zaparowane szyby w autobusie i poręcze w bloku. Nikt się nie brzydził, nikt się nie rozchorował, nikt nie umarł. Żarliśmy placek drożdżowy babci do nieprzytomności. Nikt nam nie liczył kalorii. Nikt nam nie mówił, że jesteśmy ślicznymi aniołkami. Dorośli wiedzieli, że dla nas, to wstyd. Nikt się nie bawił z babcią, opiekunką lub mamą. Od zabawy mieliśmy siebie nawzajem. Bawiliśmy się w klasy, podchody, chowanego, w dwa ognie, graliśmy w wojnę, w noża (oj krew się lała ), skakaliśmy z balkonu na kupę piachu, graliśmy w nogę, dziewczyny skakały w gumę, chłopaki też jak nikt nie widział. Oparzenia po opalaniu smarowaliśmy kefirem. Jak się głęboko skaleczyło to mama odkażała jodyną albo wodą utlenioną, szorowała ranę szczoteczką do zębów i przyklejała plaster. I tyle. Nikt nie umarł. W wannie kąpało się całe rodzeństwo na raz, później tata w tej samej wodzie. Też nikt nie umarł. Podręczniki szanowaliśmy i wpisywaliśmy na ostatniej stronie imię, nazwisko i rocznik. Im starsza książka tym lepiej. Jak się poskarżyłeś mamie na nauczyciela to jeszcze w łeb dostałeś. Jedyny czas przed telewizorem to dobranocka. Mieliśmy tylko kilka zasad do zapamiętania. Wszyscy takie same. Poza nimi, wolność była naszą własnością. Wychowywali nas sąsiedzi, stare wiedźmy, przypadkowi przechodnie, koledzy ze starszej klasy, pani na świetlicy albo woźna jak już świetlica była zamknięta. Nasze mamy rodziły nasze rodzeństwo normalnie, a po powrocie ze szpitala nie przeżywały szoku poporodowego – codzienne obowiązki im na to nie pozwalały. Wszyscy przeżyliśmy, nikt nie trafił do więzienia. Nie wszyscy skończyli studia, ale każdy z nas zdobył zawód. Niektórzy pozakładali rodziny i wychowują swoje dzieci według zaleceń psychologów. Nie odważyli się zostać patologicznymi rodzicami. Dziś jesteśmy o wiele bardziej ucywilizowani. My, dzieci z naszego podwórka, kochamy rodziców za to, że wtedy jeszcze nie wiedzieli jak nas należy „dobrze” wychować. To dzięki nim spędziliśmy dzieciństwo bez ADHD, bakterii, psychologów, znudzonych opiekunek, żłobków, zamkniętych placów zabaw i lekcji baletu. A nam się wydawało, że wszystkiego nam zabraniają!" Łezka się w oku kręci.... Bożena Maroń .


nagrzewnice elektryczne master w serwisie Nasze wiadomości mają klasę!\nArtykuły Poradniki Teksty\nnagrzewnica master z odprowadzeniem spalin GrzejnikGrzejnik (potocznie nazywany kaloryferem z fr. calorif?re) ? wymiennik cieplny typu woda-powietrze lub para-powietrze; element układu Czytaj dalej...\nDodane: 08:53 16- 05- 2019\nnagrzewnice master gazowe Ogólny schemat budowyWymiennik płytowy Ogólny schemat budowy tego typu wymiennika jest zawsze podobny ? składa się on z rzędu płyt, pomiędzy którymi przepływają płyny wymien Czytaj dalej...\nDodane: 02:46 11- 05- 2019\nnagrzewnice master gazowe urządzenie, którego główną funkcją Wymiennik ciepła Wymiennik ciepła ? urządzenie, którego główną funkcją jest wymiana ciepła pomiędzy dwoma (lub więcej) p Czytaj dalej...\nDodane: 11:13 04- 05- 2019\nnagrzewnice elektryczne master Elektryczność a bezpieczeństwoZawód elektryka jest bardzo często zaliczany do profesji, w których niezwykle powszechne spotykane są uszczerbki na zdrowiu. Jest to związane p Czytaj dalej...\nDodane: 11:03 27- 04- 2019\nnagrzewnice master Obecnie najczęściej stosowane są grzejniki płytoweObecnie najczęściej stosowane są grzejniki płytowe zbudowane ze zgrzewanych płyt stalowych. W nowych instalacjach ce Czytaj dalej...\nDodane: 14:58 25- 04- 2019\nnagrzewnica master bez odprowadzenia spalin Ogrzewanie gazemOd kotła węglowego różni go znacząco charakter opału, co pozwala w większym stopniu dokonać automatyzacji procesu spalania. Czytaj dalej...\nDodane: 18:19 01- 04- 2019\nnagrzewnice elektryczne master We współczesnym rozumieniu jest to dostarczenieWe współczesnym rozumieniu jest to dostarczenie ciepła do elementów grzejnych zlokalizowanych w docelowych pomies Czytaj dalej...\nDodane: 12:52 23- 03- 2019\nnagrzewnice mobilne master Ponieważ przenikanie ciepła poprzez konwekcję odbywa sięKonwekcja Osobny artykuł: Konwekcja. Ponieważ przenikanie ciepła poprzez konwekcję odby Czytaj dalej...\nDodane: 14:04 21- 03- 2019\npromiennik olejowy master Działanie ogrzewania podłogowegoOgrzewanie podłogowe jest obecnie standardowym elementem całego systemu grzewczego zamontowanego w różnych budynka Czytaj dalej...\nDodane: 06:40 21- 03- 2019\nnagrzewnice master gazowe Najmniejsze kotły grzewczeMałe kotły grzewcze są bardzo dyskretne i nie są bardzo widoczne w kotłowniach. Dlatego są one chętnie kupowane przez samot Czytaj dalej...\nDodane: 03:27 08- 03- 2019\nnagrzewnice master elektryczne Opisy produktów grzewczych w InternecieProdukty grzewcze mogą być kupowane, a przede wszystkim zamawiane przez Internet. Samo kupowanie takich Czytaj dalej...\nDodane: 01:20 06- 03- 2019\nnagrzewnice elektryczne master Obsługa nowoczesnych kotłów grzewczychObsługa starszych kotłów grzewczych prowadzona jest w klasyczny sposób. Trzeba zawsze uważać na to, aby opał do nich d Czytaj dalej...\nDodane: 11:17 02- 03- 2019\nnagrzewnice gazowe master Obsługa klientów firm grzewczychObsługa klientów firm grzewczych prowadzona jest na różne sposoby. Oczywiście podstawową formą prowadzenia takiej obsłu Czytaj dalej...\nDodane: 11:15 01- 03- 2019


Uprawiał konopie w mieszkaniu swojej siostry | Ząbki Serwis Informacyjny\nadmin | 21 czerwca, 2013\nNa widok policjantów usiłował schować pudełko po papierosach w spodenkach. Zamiast papierosów wewnątrz opakowania funkcjonariusze ujawnili szklaną fifkę nabitą suszem roślinnym oraz torebkę z zawartością marihuany. 23-latek nie tylko posiadał narkotyki, lecz również uprawiał konopie inne niż włókniste w mieszkaniu swojej siostry w Warszawie. Marek S. już usłyszał zarzuty z ustawy o przeciwdziałaniu narkomani, skorzystał też z przysługującego mu prawa i dobrowolnie poddał się grzywnie w wysokości 1500 złotych.\nKilka minut po 21:00 funkcjonariusze wołomińskiej Komendy w Ossowie postanowili wylegitymować młodego mężczyznę, który na ich widok zaczął nerwowo się zachowywać i próbował schować coś w spodenkach. Kontrola posiadanych przez 23-latka przedmiotów w tym pudełka po papierosach wykazała, że wewnątrz zamiast wyrobów tytoniowych znajduje się szklana fifka nabita suszem roślinnym oraz torebka z zawartością marihuany. Chłopak od razu oświadczył, że substancje te należą do niego.\nUstalenia jakie przeprowadzili kryminalni wskazywały, że Marek S. może również uprawiać konopie inne niż włókniste w mieszkaniu siostry w Warszawie. Tam też wraz z zatrzymanym udali się policjanci. Faktycznie na parapecie funkcjonariusze ujawnili trzy doniczki z roślinami konopi, które zostały przez nich zabezpieczone.\n23-latek trafił do wołomińskiej Komendy, gdzie został przesłuchany i usłyszał dwa zarzuty z ustawy o przeciwdziałaniu narkomani, w tym posiadania i uprawy marihuany. Mężczyzna skorzystał z przysługującego mu prawa i dobrowolnie poddał się grzywnie w wysokości 1500 złotych.\nossów, zatrzymanie, marihuana, uprawa Wiadomości, Sąsiedzi Brak komentarzy » Drukuj wiadomość\n« Powołanie Komendanta Komisariatu Policji w Ząbkach (Poprzednia wiadomość)\n(Następne wiadomości) Mecz pokazowy UKS Ząbkovia Ząbki »


„Chcemy boiska i równego traktowania” - Gazeta Jarosławska - Serwis Ziemi Jarosławskiej i Przeworskiej\n„Chcemy boiska i równego traktowania”\nAutor: BK 29.05.2015 Nr: 21/2015\nMieszkańcy i młodzież z Tapina przyszli w czwartek, 21 maja pod Urząd Gminy, aby przypomnieć władzom o swoich potrzebach. Chcą budowy we wsi boiska z prawdziwego zdarzenia, doposażenia świetlicy. Wójt gminy, Bożena Gmyrek dziwi się, że protestujący nie widzą jak wiele samorząd inwestuje w niewielką miejscowość. Podkreśla również, że tempo rozwoju uzależnione jest od sytuacji finansowej Gminy.\n– Przyszliśmy tu przypomnieć pani Wójt i radnym o naszej młodzieży i jej potrzebach. Nie ma u nas boiska sportowego, placu zabaw. Nasze dzieci nie mają możliwości na aktywnego spędzania wolnego czasu – skarżyli się protestujący. Podkreślając, że według nich wieś jest przez władze gminy zaniedbywana.\nOrganizatorzy pikiety przygotowali transparenty, flagi oraz listę postulatów, które ich zdaniem, Gmina powinna spełnić. Wśród nich znalazły się: budowa boisk do piłki nożnej oraz siatkowej, placu zabaw dla dzieci oraz wyposażenia świetlicy wiejskiej m.in. w sprzęt komputerowy.\nOdpowiadając na zarzuty protestujących, dotyczące gorszego traktowania Tapina przez władze gminy, wójt Bożena Gmyrek wymieniała inwestycje, jakie zostały wykonane w miejscowości w ostatnim czasie. Podkreślała ponadto, że mieszkańcy wsi powinni docenić fakt istnienia wyremontowanej świetlicy (działającej w sezonie letnim przez 4 godziny dziennie, natomiast w okresie zimowym przez 8 godzin). Przypominała także protestującym, że w Tapinie działa szkoła podstawowa mimo, że przy 32 uczęszczających do niej uczniach generuje ona spore koszty dla gminy. Wójt zaznaczała również, że we wsi poczyniono wiele innych ważnych inwestycji.\n– Tapin jest w pełni wyposażony w infrastrukturę. Ma pełną sieć wodociągową i kanalizacyjną, asfaltowe drogi i chodnik – mówiła B. Gmyrek.\nWraz z, obecnym na spotkaniu z protestującymi, przewodniczącym Rady Gminy Jerzym Kondratem podkreślali, że ze względu na rolniczy charakter gminy i zamożność jej mieszkańców samorząd ponosi koszty związane z obniżaniem podatków oraz utrzymywaniem niskich cen za wodę i ścieki. A to m.in. jest przyczyną niewielkiej ilości środków, jakimi dysponują władze gminy. Przewodniczący podkreślał jednak, że środki te są dzielone sprawiedliwie między wszystkie miejscowości gminy.\nW dyskusji głos zabrali także inni radni. Wypowiedział się m.in. Jan Karuś, radny z Tapina, który podkreślał, że trudno mu zrozumieć niecierpliwość protestujących. Zapewniał on, że opracowywana jest koncepcja zagospodarowania terenu wsi. Podkreślał przy tym, że protestujący dobrze o tym wiedzieli.


multi | zwieracz.wordpress.com\nPublished 8 Maj, 2012\tHalf-Life , Inne 9 Komentarzy\nTagi: multi, Ricochet 2, tron\nTyle się ostatnio mówi o kontynuacji Ricocheta, że postanowiłem sobie wreszcie zagrać w ten legendarny już tytuł. Jedni go kochają, inni nienawidzą. Wiele osób uważa, że to największa porażka Valve. Jak jest naprawdę?\nKu mojemu zdziwieniu, jest całkiem nieźle. Kilka dni temu odpaliłem Ricochet tylko na chwilę, aby po morderczych 2 godzinach rozgrywki dać w końcu odpocząć swoim zmęczonym palcom i oczom. Ta gra wciąga. Akcja jest szybka i nie daje ani chwili wytchnienia. To nie przelewki, wygrać mogą tylko najlepsi.\nNie wiem jak to bywa na co dzień, ale myślę, że miałem akurat duże szczęście, bo w przeglądarce widniał aż 1 serwer, na którym w dodatku byli ludzie. Około 6 osób prowadziło między sobą bezpardonową walkę na talerze. W grze są ponoć trzy mapy, ale tamten serwer posiadał tylko jedną 24/7. I w sumie chyba bez różnicy, grało się dobrze i mogłem przynajmniej zapamiętać całą mapę( 5 platform na krzyż).\nRicochet jest zupełnie jak wyjęty z Trona. Aż dziwne, że nikt nie zaskarżył Valve do sądu. A może nie czuli żadnego zagrożenia 🙂\nCzytaj dalej ‚Ricochet’