Trendy. Internetowe Czasopismo Edukacyjne - PDF\nDownload "Trendy. Internetowe Czasopismo Edukacyjne"\nMateusz Józef Olejnik\n1 Trendy Internetowe Czasopismo Edukacyjne nr 3/2011\n2 Spis treści: 1. Bożena Mossakowska Pedagog w zmieniającej się szkolnej rzeczywistości Iwona Fechner-Sędzicka Ciekawe i skuteczne metody nauczania w edukacji wczesnoszkolnej Małgorzata Taraszkiewicz Współpraca szkoły i rodziców na rzecz dziecka zdolnego Sebastian Wasiołka Media w edukacji - czemu warto się przyjrzeć Danuta Pyrdoł Od scenariusza do oceniania jak organizować pracę w grupie zróżnicowanej Andrzej Grzybowski, Krzysztof Wojewodzic O krok dalej technologie informacyjne w indywidualizacji nauczania\n3 Bożena Mossakowska Pedagog w zmieniającej się szkolnej rzeczywistości Spis treści: 1. Zadania pedagoga szkolnego wynikające z nowych uregulowań prawnych. 2. Pedagog szkolny jako specjalista w zakresie udzielania pomocy psychologicznopedagogicznej w szkole ogólnodostępnej. 3. Wspomaganie nauczycieli i rodziców w podejmowaniu działań wobec uczniów potrzebujących wsparcia psychologiczno-pedagogicznego. Wśród niektórych dyrektorów, nauczycieli, a także samych pedagogów szkolnych, rola tego szkolnego specjalisty jest niedoceniana i nie w pełni wykorzystywana. Zmiany w edukacji, związane głównie ze sposobem myślenia i organizowania pomocy psychologiczno pedagogicznej w szkołach, pokazują natomiast, jak ważna jest jego rola.. 1. Zadania pedagoga szkolnego wynikające z nowych uregulowań prawnych Dla przypomnienia podam, że funkcja pedagoga szkolnego pojawiła się w 1973 roku. Pierwsze uregulowania prawne dotyczące zadań pedagoga zostały opracowane dwa lata później (1975 rok) 1. Przez ostatnią dekadę pedagodzy organizowali swoją pracę i podejmowali różne działania w szkole na podstawie Rozporządzenia MENiS z dnia 7 stycznia 2003 roku 2. Zadania w nim zawarte zostały uszczegółowione, w stosunku do poprzedniego rozporządzenia i podkreślona została rola pedagoga, między innymi w rozpoznawaniu indywidualnych potrzeb uczniów, określaniu form i sposobów udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej uczniom, w tym uczniom z wybitnymi uzdolnieniami oraz organizowaniu i prowadzeniu różnych form tej pomocy dla uczniów, rodziców i nauczycieli. Rozporządzenie to obowiązuje jeszcze w szkołach podstawowych ( z wyjątkiem oddziałów przedszkolnych w nich funkcjonujących) i ponadgimnazjalnych do 2012 roku. W najnowszym Rozporządzeniu 3 MEN zadania dla psychologa i pedagoga szkolnego zostały zapisane wspólnie, w jednym paragrafie (29). Ministerstwo Edukacji Narodowej zrezygnowało z podziału 1 Zarządzenie Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 7 listopada 1975 r. w sprawie pracy nauczyciela pedagoga szkolnego. 2 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 stycznia 2003 r., w sprawie zasad udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach. 3 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 listopada 2010 r., w sprawie zasad udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach 2\n4 zadań dla tych specjalistów, a także je skomasowało. Wymienione zostały tylko trzy następujące zadania: 1. prowadzenie badań i działań diagnostycznych dotyczących poszczególnych uczniów, w tym diagnozowanie indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych, a także wspieranie mocnych stron uczniów; 2. minimalizowanie skutków zaburzeń rozwojowych, zapobieganie zaburzeniom zachowania oraz realizacja różnych form pomocy psychologiczno-pedagogicznej w środowisku szkolnym i pozaszkolnym poszczególnych uczniów; 3. prowadzenie terapii indywidualnej i grupowej. Prawodawca podkreślił również znaczenie pracy zespołowej wszystkich nauczycieli i specjalistów pracujących w szkole i szczególną rolę nauczycieli w udzielaniu pomocy p-p. Jest to ważne, ponieważ bardzo często nauczyciele sądzili, że działania pedagogiczne i psychologiczne są zarezerwowane tylko dla specjalistów. Po raz pierwszy zrezygnowano z wpisania w zakres obowiązków pedagoga szkolnego działań dotyczących organizowania pomocy materialnej, która nie jest formą pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Jeszcze do niedawna pedagodzy sygnalizowali,, że w niektórych szkołach pełnią funkcję administracyjno socjalną, rozliczając bezpłatne obiady czy stypendia szkolne. Czy w związku ze zmianami nastąpi obniżenie statusu pedagoga? Czy zamysłem ustawodawcy była chęć podniesienia rangi nauczycieli w świadczeniu pomocy psychologiczno pedagogicznej kosztem pedagoga szkolnego? Od 1 września 2011 roku w przedszkolu i oddziałach przedszkolnych w szkole podstawowej, w gimnazjum oraz placówce oświatowej pomocy psychologiczno-pedagogicznej udzielają wszystkie osoby prowadzące zajęcia z uczniem: nauczyciele, wychowawcy, zaś wśród specjalistów: psycholodzy, pedagodzy, terapeuci, logopedzi, doradcy zawodowi. 3\n5 2. Pedagog szkolny jako specjalista w zakresie udzielania pomocy czno pedagogicznej w szkole ogólnodostępnej Pedagog szkolny zawsze współpracował z całą społecznością szkolną oraz lokalną, między innymi z wieloma instytucjami, działającymi na rzecz rodziny, dzieci i młodzieży. Często sam pukał do różnych drzwi, aby znaleźć właściwą pomoc dla uczniów w swojej placówce. Bardzo ważnym partnerem szkoły jest poradnia psychologiczno pedagogiczna, dlatego pedagog powinien nie tylko wiedzieć, jakie są zadania tej placówki, na czym polegają działania podejmowane przez pracowników poradni na rzecz dzieci i młodzieży, rodziców/opiekunów, nauczycieli, ale również stale z nią współpracować. Odpowiednie zapisy znajdują się Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 listopada 2010 r. w sprawie szczegółowych zasad działania publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych, w tym publicznych poradni specjalistycznych. W momencie wejścia w życie przytoczonych przeze mnie rozporządzeń, rolą pedagoga szkolnego jest przede wszystkim pośredniczenie w wymianie informacji, kontakcie nauczycieli z różnymi placówkami. Będzie więc on naprawdę koordynatorem organizowanej pomocy p-p oraz działalności wychowawczej i profilaktycznej szkoły. Oczywiście nadal powinien pracować z uczniami, ale głównie z tymi, z którymi, z różnych merytorycznych względów, nauczyciel nie może (inne formy i metody pracy). Będzie mógł dobrze zaplanować swój czas i poświęcić go uczniom i ich rodzicom, szczególnie potrzebującym indywidualnych spotkań. Pedagodzy szkolni to przecież często wysoko wykwalifikowana kadra trenerów, terapeutów prowadzą zajęcia specjalistyczne (terapię pedagogiczną, socjoterapię, zajęcia logopedyczne), są instruktorami różnych programów: edukacyjnych, wychowawczych, profilaktycznych. Jedną z form pracy pedagoga szkolnego może być superwizowanie pracy wychowawczej nauczycieli/wychowawców. W trakcie szkolnych superwizji, wspólnie z wychowawcami omawia on sukcesy i trudności, służy wsparciem merytorycznym i psychicznym. 4 Zadaniem zespołu, o którym mowa w nowym rozporządzeniu o pomocy psychologiczno pedagogicznej 5 jest podejmowanie działań mediacyjnych. Pedagog szkolny to często 4 Polecam uwadze Czytelników program Golden Five dla uczniów klas I gimnazjów i wychowawców, w którym elementem pracy instruktora z wychowawcami jest superwizja: (http://www.ore.edu.pl/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=130&itemid=917) 4\n6 pierwsza i jedyna osoba, która zmierza się z trudnymi sytuacjami rodzinnymi swoich uczniów, bądź konfliktami rówieśniczymi. Wielu pedagogów jest nierzadko specjalistami w zakresie mediacji i wykorzystuje swoje umiejętności w rozstrzyganiu sporów np. między dorastającymi uczniami a ich rodzicami, szczególnie na etapie gimnazjalnym i ponadgimnazjalnym. Gabinet pedagoga szkolnego jest też często jedynym miejscem do spokojnych, czasem trudnych rozmów z uczniami, nauczycielami, rodzicami! W każdej szkole pojedynczy uczniowie bądź grupy, wymagają indywidualnego podejścia, zarówno w sferze dydaktyki jak również wychowawczej i opiekuńczej. Największą grupę stanowią uczniowie ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się. O specjalnych potrzebach edukacyjnych tych uczniów często informują nauczycieli sami rodzice, dostarczając do szkoły opinie o dysleksji, dysortografii czy dysgrafii, z publicznej lub niepublicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej. Opinia, którą opracowuje poradnia p-p, powinna zawierać niezbędne informacje: diagnozę poziomu rozwoju, w tym indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych, mocne strony ucznia oraz zalecane formy pomocy. Uzyskując taką wiedzę nauczyciele i specjaliści szkolni mogą planować i udzielić uczniowi i jego rodzicom odpowiedniej pomocy psychologicznopedagogicznej. Niestety w interpretacji opinii psychologicznych nauczyciele napotykają duże trudności, ponieważ nie wszyscy posiadają odpowiednią wiedzę. Jeśli w szkole pracuje psycholog, wesprze nauczycieli swoją fachową wiedzą. Jeśli nie, kompetencje te powinien przejąć pedagog szkolny. Wskazane jest, aby na szkoleniowej radzie pedagogicznej zapoznał nauczycieli z terminologią występującą w opiniach i orzeczeniach oraz wyjaśnił problemy uczniów związane z opisanymi w nich deficytami, czy zaburzeniami.. Jeśli nauczyciel ma dostosować wymagania edukacyjne do możliwości ucznia, powinien rozumieć, co kryje się pod różnymi sformułowaniami, np: deficyty rozwojowe, lateralizacja skrzyżowana, dysleksja ; na czym polegają zaburzenia: motoryki małej i dużej, percepcji wzrokowej, słuchowej itp. Dzięki tym informacjom, nauczyciel uczący np. geografii czy matematyki, będzie wiedział, że uczeń ze skrzyżowaną lateralizacją może mieć problemy przy 5 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 listopada 2010 r., w sprawie zasad udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach 5\n7 rozwiązywaniu zadań wymagających prawidłowej orientacji przestrzennej. Do tej pory nie wszyscy pedagodzy szkolni skłonni byli podjąć się tego zadania. Obecnie w szkole, gdzie jest pedagog, zmobilizują ich do tego sami nauczyciele i praca w zespołach szkolnych w sprawie ucznia SPE. 3. Wspomaganie nauczycieli w podejmowaniu działań wobec uczniów potrzebujących wsparcia psychologiczno-pedagogicznego Zgodnie z nowym modelem organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej, pedagog szkolny jako specjalista razem z nauczycielami tworzą Zespół powołany dla uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Jak powinno to wyglądać w praktyce? Może się zdarzyć, że pedagog będzie uczestniczył we wszystkich Zespołach działających w szkole. Czy to możliwe? Rozporządzenie MEN wskazuje jedynie, że zespoły w szkole powołuje dyrektor i to on decyduje, jakie i ile powstanie.. Czy utworzone zostaną zespoły klasowe, na których będą omawiani wszyscy uczniowie danej klasy, wymagający pomocy psychologiczno-pedagogicznej, czy też oddzielne zespoły dla uczniów zdolnych, uczniów ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się itp. Z mojego doświadczenia wynika, że w dużej szkole bardziej zasadne jest tworzenie zespołów klasowych. Przykład: W gimnazjum, w którym pracuję, jest 21 klas. Przygotowując się do wdrażania nowych zadań w zakresie udzielania pomocy psychologiczno pedagogicznej, wspólnie z psychologiem i nauczycielem terapii pedagogicznej dokładnie przeanalizowałyśmy wszystkie opinie i orzeczenia wydane przez poradnie psychologiczno - pedagogiczne. Sporządziłyśmy dla każdego wychowawcy wykaz, który zawierał informacje o każdym zdiagnozowanym uczniu: datę wydania opinii/orzeczenia, diagnozę i wskazania do pracy w szkole. Był to materiał roboczy niezbędny na spotkania zespołów klasowych, powołanych dla uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Pedagog szkolny jako specjalista pracujący z każdym uczniem potrzebującym pomocy p-p, powinien więc uczestniczyć we wszystkich zespołach. Jest to duża trudność organizacyjna szkoły logistyczna i czasowa. Tym bardziej, że w wielu szkołach obecność pedagoga będzie nadal wykorzystywana jako pogotowie ratunkowe, np. to pedagog szkolny prowadzi 6\n8 rozmowę profilaktyczną w związku ze złym zachowaniem ucznia na lekcji, podejmuje natychmiastową interwencję w przypadku uczniowskiej bójki, opatruje rozbity nos, ponieważ nie ma w szkole pielęgniarki itd. Być może w wielu szkołach pedagog będzie również koordynatorem pracy zespołów, zależy to jednak od różnych czynników. W tym wypadku również wiemy, że dyrektor szkoły/placówki powołuje koordynatora i przydziela dodatkowe zadania wszystkim nauczycielom. Praca zespołów w moim gimnazjum szkole pokazała, jak ważna jest wymiana informacji między nauczycielami, specjalistami i rodzicami. Przykład: Podczas jednego ze spotkań nauczyciele zgłaszali uwagi dotyczące dziwnego zachowania ucznia. Wychowawca zaprosił rodziców chłopca i uzyskał informację, że uczeń został zdiagnozowany i ma Zespół Aspergera, prowadzona jest też specjalistyczna terapia. Za zgodą rodziców, nawiązałam (pedagog szkolny) kontakt z terapeutą chłopca, uzyskując wiele cennych informacji dotyczących możliwości pracy z nim na lekcjach (szczególnie w zakresie socjalizacji np zapewnienie stałego miejsca w klasie, włączenie do pracy w grupach zadaniowych, dbanie o dobre relacje z rówieśnikami). Zorganizowałam również szkolenie dla całej rady pedagogicznej nt. Zespołu Aspergera. Było to bardzo zasadne, ponieważ wszyscy w szkole mają kontakt z chłopcem (nauczyciele pełnią dyżury na przerwach, podczas obiadów w stołówce szkolnej, uczą w ramach zastępstw, dyżurują w bibliotece itp.). Prelegentka była praktykiem (prowadzi terapię dzieci autystycznych i z Zespołem Aspergera) i w przystępny sposób przekazała radzie wiele cennych informacji teoretycznych i praktycznych, jak się zachowywać wobec ucznia, czyli np.: przekazywać konkretne i dosłowne komunikaty, uprzedzać o zastępstwach, nie zwracać uwagi na mimikę twarzy, pozytywnie wzmacniać (często chwalić i nagradzać), rozwijać jego potencjał (wykorzystać mocne strony, szczególne uzdolnienia i zainteresowania np. geografią, sportem) i dostosować wymagania edukacyjne dla ucznia z takim zaburzeniem (wymagania muszą być realne, nie mogą wykraczać poza możliwości poznawcze dziecka). 7\n9 Nadal więc rola pedagoga szkolnego w zakresie organizowania doskonalenia nauczycieli, czy to w ramach rady szkoleniowej, czy samokształceniowej jest bardzo ważna. Równie istotna jest wymiana informacji i doświadczeń, a przede wszystkim dobra współpraca z rodzicami. W dalszym ciągu pedagog szkolny wspiera nauczycieli w bezpośredniej pracy z uczniami, ponieważ w nowej i starej rzeczywistości pomaga przeprowadzić diagnozę szkolną. Zadanie to ułatwia mu, często samodzielnie przygotowana ankieta dla rodziców uczniów, którzy rozpoczynają edukację w danej szkole. Warto zwrócić uwagę na następujące informacje: kto jest opiekunem prawnym dziecka (ważne ze względu na ochronę danych osobowych) oraz pewność, komu szkoła może udzielać informacji dotyczących ucznia tylko rodzicom, czy np. babci, dziadkowi, konkubentowi?; mocne strony dziecka (co lubi robić, czym się interesuje); zaobserwowane trudności (co sprawia dziecku problemy; czy uczęszczał na dodatkowe zajęcia, np. terapeutyczne, rozwijające zainteresowania, zdolności, itp.); stan zdrowia ucznia. Szkolny specjalista może opracować i przeprowadzić ankiety wśród uczniów na temat ich zainteresowań i trudności na jakich zajęciach pozalekcyjnych chcieliby rozwijać swoje zainteresowania, czy też z jakich przedmiotów potrzebują wsparcia celem uzupełnienia wiedzy, nadrobienia zaległości. Opracowane wyniki ankiet są ważnym źródłem wiedzy na temat uczniów oraz nieocenione w planowaniu różnych form pomocy psychologicznopedagogicznej i opracowaniu Planu Działań Wspierających 6. PAMIĘTAJMY! Pomoc psychologiczno-pedagogiczna udzielana na terenie szkoły jest dobrowolna. Rodzice mają prawo nie wyrazić zgody na objęcie swojego dziecka działaniami wspierającymi. Jedną z form pracy pedagoga szkolnego jest również wspomaganie wychowawcy w przeprowadzeniu zajęć integracyjno-adaptacyjnych dla uczniów. Prowadzący zajęcia wychowawca i asystujący mu pedagog mają możliwość poznać wychowanków oraz zaprezentować siebie i przedstawić uczniom swoją ofertę edukacyjno - wychowawczą 6 Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 listopada 2010 r., w sprawie zasad udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach. 8\n10 (między innymi zasady zachowania, pracy, oczekiwania). Dla pedagoga szkolnego stanowi to jednocześnie wartość dodaną. W czym pomocny może być jeszcze pedagog szkolny? Może wspomóc nauczycieli w opracowaniu przedmiotowego systemu oceniania pod kątem dostosowania wymagań edukacyjnych z zakresu poszczególnych przedmiotów nauczania. Jest to szczególnie ważne, gdy w szkole są uczniowie SPE. Powyższy opis nie wyczerpuje listy zadań szkolnego specjalisty. W każdej szkole, która ma możliwość zatrudnienia pedagoga, pełni on różne role doradcy, mediatora, konsultanta, inicjatora i realizatora różnych oddziaływań wychowawczych, wspierających i opiekuńczych. Koleżanki i koledzy podkreślają, że aby sprostać takiej różnorodności i ilości zadań, muszą cały czas dbać o doskonalenie swojej wiedzy i umiejętności. Bardzo ważna i pomocna dla nich jest również dobra współpraca całej rady pedagogicznej i postawa dyrektora, nadająca odpowiednią rangę ich pracy. Na zakończenie, odpowiadając na zadane (sobie) na początku artykułu pytanie: Czy może nastąpić obniżenie statusu pedagoga? Nie widzę takiego niebezpieczeństwa. Raczej, mimo lakoniczności i ogólności zadań, zawartych w rozporządzeniu MEN, rola szkolnego specjalisty nie maleje. A jego status, mam nadzieję, rośnie wprost proporcjonalnie do liczby zadań i obowiązków! 9\n11 Iwona Fechner-Sędzicka Ciekawe i skuteczne metody nauczania w edukacji wczesnoszkolnej Spis treści 1. Podręcznik dziś nie wystarczy. 2. Jak wykorzystać inteligencje wielorakie w pracy z każdym uczniem? 3. Obserwacje, doświadczenia, eksperymenty w świetle nowej podstawy programowej 4. Tytułem podsumowania Ciekawe i skuteczne metody nauczania w edukacji wczesnoszkolnej. Realizacja nowej podstawy programowej wymaga od nauczycieli innego spojrzenia na nauczanie oraz poszukiwania nowej koncepcji pracy. Nowoczesny pakiet edukacyjny w postaci kolorowych książek i ciekawych pomocy dydaktycznych nie zachęci uczniów do nauki. To wyzwanie dla kreatywności nauczyciela, który powinien umożliwić uczniom rozwój uwzględniając ich zainteresowania i zdolności. Wymaga to nie tylko zaangażowania i pasji, ale również podejmowania intelektualnych wyzwań oraz poszukiwania metod pracy koncentrujących się na różnicowaniu i indywidualizacji. 2. Podręcznik dziś nie wystarczy. Oferta książek edukacyjnych powiększa się co roku. Coraz trudniej wybrać podręcznik zaspokajający oczekiwania nie tylko nauczyciela, ale również ucznia. Należy jednak pamiętać, że każdy podręcznik jest tak dobry, jak nauczyciel, który go używa. Jest on tylko narzędziem ułatwiającym pracę nauczycielom, porządkującym materiał dydaktyczny. Zdarza się jednak, że nauczyciele poświęcają zbyt dużo uwagi podręcznikowi, nadmiernie skupiają się na wypełnianiu kart pracy i ćwiczeń, zapominając o innych pomocach, materiałach i metodach pracy pobudzających wyobraźnię ucznia. Takie postępowanie prowadzi do rutyny i nudy, niszczy kreatywność nauczyciela i dziecka. 3. Jak wykorzystać inteligencje wielorakie w pracy z każdym uczniem? Wykorzystanie na zajęciach teorii Howarda Gardnera prowadzi do autentycznego nauczania opartego na zainteresowaniach i preferencjach uczniów. Znajomość profilu inteligencji każdego dziecka w klasie pozwala nauczycielowi zaprojektować zajęcia w taki sposób, aby aktywności podejmowane przez uczniów pozwalały im gromadzić pozytywne doświadczenia edukacyjne, odkrywać, co robią najlepiej, zarządzać własną nauką. Jednym ze sposobów wykorzystania teorii Gardnera jest tworzenie w klasie tzw. centrów (ośrodków, stacji) nauki, czyli miejsc koncentrujących się wokół różnych inteligencji. Uczniowie podejmujący aktywność w ośrodkach, nie tylko uczą się zgodnie ze swoimi preferencjami, ale mają szansę wypróbowania się w innych dziedzinach. Różnicowanie na zajęciach opierające się na centrach nauki nie polega na przygotowaniu tych samych zajęć w wersji trudniejszej (dla uczniów zdolnych) i wersji łatwiejszej (dla pozostałych), ale na 10\n12 nauczaniu zgodnym z zainteresowaniami i stylami uczenia się. Jak wygląda to w praktyce? Za przykład posłużyć może poniższy plan zajęć poświęcony tematyce morza. Temat zajęć: Morska przygoda. Na dzisiejszych zajęciach wybierzemy się w podróż żaglowcem po morzu. Celem naszej podróży będą porty, w których wykonacie różne zadania. Możecie pracować indywidualnie, w parach lub grupach. Zdecydujcie sami, w której porcie się zatrzymacie. Możecie również odwiedzić kilka z nich i wykonać inne zadania. Port 1 (rozwijanie inteligencji ruchowej): Na żaglowcu każdy marynarz wykonuje różne prace. Wymyślcie, jakie zadania Wy będziecie wykonywać i przedstawcie je za pomocą ruchu pozostałym żeglarzom. Odgadnijcie, kto jest, za co odpowiedzialny. Zaprojektujcie zestaw ćwiczeń fizycznych przygotowujący załogę do wypłynięcia w morze. Port 2 (rozwijanie inteligencji muzycznej): Szanty to pieśni śpiewane na żaglowcach podczas pracy w celu synchronizacji czynności wykonywanych przez grupy żeglarzy. Śpiewane były zwykle przez załogę a cappella lub ton nadawał szantymen. Wysłuchajcie kilku pieśni i napiszcie swoją własną. Wybierzcie szantymena, który będzie nadawał ton i chór odpowiadających mu żeglarzy. Port 3 (rozwijanie inteligencji wizualno-przestrzennej): Zaprojektujcie i wykonajcie mapę połowów. Zaznaczcie na niej ławice ryb oraz trasę, po której będzie poruszał się żaglowiec. Oznaczcie na mapie kierunki świata. Wymyślcie i wykonajcie własny gwiazdozbiór, który wskazywał będzie żeglarzom drogę do domu w nocy. Nadajcie mu nazwę. Port 4 (rozwijanie inteligencji językowej): Wykonajcie mapę mentalną do tematu Morska przygoda. Umieście na niej rysunki związane z hasłami. Port 5 (rozwijanie inteligencji matematyczno-logicznej): Opracujcie plan dnia obowiązujący na żaglowcu. Określcie szczegółowy harmonogram zajęć. Przedstawcie go za pomocą osi czasu. Port 6 (rozwijanie inteligencji przyrodniczej): Korzystając z książek, atlasów, czasopism znajdujących się w porcie poszukajcie informacji na temat zwyczajów i życia wybranych stworzeń morskich. Sklasyfikujcie rośliny, ryby lub inne zwierzęta morskie w zależności od wielkości, kształtu, koloru lub innych kryteriów. Zaprojektujcie plakaty i przygotujcie wystawę. Po wykonaniu zadań wszystkie grupy prezentują wyniki swojej pracy. W trakcie prezentacji uczniowie mogą zadawać pytania, uzupełniać wypowiedzi, dyskutować. Praca w oparciu o centra nauki nie ma nic wspólnego z siedzeniem w ławce i przyswajaniem wiedzy podawanej przez nauczyciela. Uczniowie pracują różnymi metodami aktywnymi, począwszy od pracy w parach, grupach, poprzez symulacje, instrukcje, gry, zabawy, metody oparte na twórczym myśleniu i działaniu, po doświadczenia i obserwacje. Samodzielnie podejmują decyzję odnośnie sposobu pracy oraz rodzaju aktywności. Projektowanie zajęć w oparciu o teorię inteligencji wielorakiej wymaga jednak pewnych zmian zarówno w sposobie myślenia nauczyciela jak i organizacji przestrzeni edukacyjnej. Po pierwsze ustawienie ławek w klasie trzeba odejść od tradycyjnego ustawienia w rzędach, ponieważ nie daje to możliwości pracy w grupach, a ta jest niezbędna dla współdziałania i rozwijania umiejętności interpersonalnych. 11\n13 Po drugie każde centrum może reprezentować kilka inteligencji na początek można ograniczyć się do mniejszej ilości stanowisk i stopniowo dodawać kolejne. Po trzecie warto zadbać o to, by uczniowie pracowali z rozmachem, wykorzystywali duże arkusze papieru i ciekawe materiały wpływa to na podniesienie poczucia własnej wartości oraz rozwija wizualnie. Atrakcyjne dla uczniów jest także stosowanie na zajęciach wyszukanego nazewnictwa centra nauki mogą być raz portami i zespołami eksperckimi, innym razem stacjami badawczymi, laboratoriami, instytutami, itp. w zależności od tematyki lub podejmowanych w nich działań. Po czwarte warto być interaktywnym zadbać o wszystkie obszary, w których uczniowie mogą być praktyczni (Uczysz o pieniądzach, ważeniu, mierzeniu? Pozwól uczniom bawić się w sklep!) I wreszcie, po piąte warto określać ramy czasowe dla poszczególnych działań wprowadza to porządek w grupie, mobilizuje do lepszej organizacji pracy, uczy aktywnego słuchania, szacunku dla innych, rozwija umiejętności intrapersonalne. Kolejną efektywną metodą pracy z uczniami na I etapie edukacyjnym wykorzystującą wiedzę o inteligencji wielorakiej jest projekt edukacyjny. Stosowanie jej przez nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej jest szczególnie zasadne, ponieważ pozwala ona różnicować pracę. Wybór tematu, form pracy, sposobów prezentacji i zadań do wykonania wynika z zainteresowań uczniów i powstaje przy ich współudziale niekiedy zupełnie spontanicznie. Metoda projektu opiera się na naturalnej ciekawości dziecka, uczy stawiania pytań, komunikowania się, interakcji, rozwiązywania problemów. Czas przeznaczony na realizację projektu powinien być na tyle długi, by uczniowie mogli zrealizować zadania, ale na tyle krótki, by nie stracili zainteresowania nimi. Projekty mogą mieć charakter zadań realizowanych przez miesiąc, tydzień, dzień a nawet 1-2 godziny. Krótkie działania wymagają równie starannego przemyślenia i przygotowania, a ich realizacja może zostać powiązana, np. z zadaniem domowym. Przykładem takiego czterogodzinnego projektu jest Niezwykły świat owadów zajęcia realizowane w klasie II, na terenie Instytutu Biologii UMK (Muzeum Przyrodnicze). Pierwszym etapem było przygotowanie przez uczniów, w ramach pracy domowej, arkuszy obserwacyjnych (co będzie przedmiotem obserwacji ustaliliśmy wspólnie). Arkusze miały różny charakter: jedni skupiali się na wyglądzie i budowie, inni na pomiarach, jeszcze inni koncentrowali się na miejscach, z jakich pochodzą owady. Kolejnym etapem była praca w oparciu o arkusze uczniowie obserwowali eksponaty zgromadzone w Instytucie (owady z różnych stron świata) i wypełniali je danymi. Kolejne zadanie wykonywane było już w klasie - polegało na wykorzystaniu zebranych informacji i przygotowaniu w grupach map mentalnych. Uczniowie dobrali się w trzy grupy zadaniowe, zgodnie z danymi, które zgromadzili. Zakończeniem projektu była wystawa zorganizowana na terenie szkoły, na której uczniowie zaprezentowali: arkusze obserwacyjne zgromadzone w jeden wspólny Dziennik, gotowe mapy mentalne oraz prace plastyczne wykonane różnymi technikami (zadanie dodatkowe). 12\n14 Przykładem wykorzystania metody projektu na dwóch godzinach lekcyjnych są zajęcia w klasie III - Drzewa wokół nas klon, kasztanowiec i lipa. Zadaniem uczniów było zebranie materiałów do albumu. Uczniowie dobrali się w grupy zadaniowe: 1 grupa dokonywała pomiarów (z wykorzystaniem różnych miar miara krawiecka, nietypowe miary stopy, klamerki do bielizny, itp.) i sporządzała odbitki (kory, liści), 2 grupa rysowała drzewa (kształt korony, kolor liści, owoce, kwiaty, najbliższe otoczenie), 3 grupa pisała twórcze teksty w formie prezentacji drzewa ( Jestem lipą ). Po wykonaniu zadań przez wszystkie grupy, uczniowie w klasie przygotowali album, który systematycznie wzbogacany był przez kolejne karty oraz zdjęcia dotyczące innych drzew. Realizacja pierwszego projektu jest najtrudniejsza, każdy kolejny to podążanie za pomysłami dzieci, które są niedościgłymi ekspertami w poszukiwaniu atrakcyjnych tematów i zadań do wykonania. Za przykład posłużyć tu może projekt Wynalazki i ich wynalazcy realizowany w klasie III. Celem głównym projektu było: rozwijanie twórczego myślenia i zainteresowań uczniów oraz wdrażanie do korzystania z różnych źródeł informacji. Wynalazkami wybranymi wstępnie przez uczniów do projektu były: kompas, papier, lampa naftowa, telefon, samolot, aspiryna, żelazko (w trakcie realizacji projektu uczniowie zainspirowani poszukiwaniami dołożyli kolejne wynalazki kusza, proch, banknoty, balon). Projekt realizowany był przez okres 1 miesiąca. Realizacja projektu poprzedzona była wyjściem do muzeum na wystawę prezentującą stare eksponaty. Uczniowie pracowali w czterech grupach: I grupa odpowiedzialna była za stworzenie Klasowej księgi wynalazców i ich wynalazków, II grupa za przygotowanie wystawy na terenie szkoły Wpływ wynalazków na życie ludzi (plakaty, ulotki, informacje, zaproszenia, ekspozycja wykonanych przedmiotów), III grupa za przygotowanie krótkich przedstawień na temat wynalazców i zaprezentowanie jej uczniom klas I i II (zadaniem uczniów było wejście w rolę wybranej postaci, poznanie ciekawostek z jej życia, przygotowanie rekwizytów, stroju z właściwej epoki, charakteryzacji), IV grupa - zajmowała się tworzeniem rebusów i gier planszowych dla uczniów klas młodszych, które wykorzystane zostały do zabaw w trakcie w/w prezentacji wynalazców. Przed przystąpieniem do projektu opracowany został harmonogram działań, zasady pracy, omówione zostały wszystkie zadania oraz sposób prezentacji i oceny grup. Uczniowie zapoznani zostali z bibliografią (przygotowana przez nauczyciela biblioteki szkolnej) oraz stronami internetowymi i programami multimedialnymi dla dzieci prezentującymi temat. Wystawa i zajęcia dla młodszych uczniów spotkały się z dużym zainteresowaniem całej społeczności szkolnej, a Klasowa księga wynalazców i ich wynalazków stała się na długo jedną z najpoczytniejszych książek w klasie. 3. Obserwacje, doświadczenia, eksperymenty w świetle nowej podstawy programowej Dziecięce eksperymentowanie to kolejny sposób na poznawanie świata. Doświadczenia i eksperymenty przeprowadzane z dziećmi na zajęciach nie muszą być trudne, największą wartość ma w sobie samo eksperymentowanie, zachęcanie uczniów do stawiania pytań, (Czego chcę się dowiedzieć?, Jak to zbadam?) i poszukiwania na nie odpowiedzi. A. Einstein powiedział Pierwsze lekcje nie powinny zawierać niczego poza tym, co jest eksperymentalne 13\n15 i interesujące do zobaczenia. Ładny eksperyment jest sam w sobie bardziej wartościowy niż dwadzieścia wzorów wydobytych z naszych umysłów. Pomysłów na badania i doświadczenia w klasach I-III jest mnóstwo. Dla przykładu przedstawię kilka z nich, nie wymagają one specjalnych pomocy, a sprawiają uczniom wiele satysfakcji Eksperyment 1 Moje zmysły (oko) Pomoce: plastykowy kubek, 16 spinaczy biurowych, kartka i ołówek Uczniowie dobierają się w pary i siadają naprzeciw siebie przy stoliku. Pośrodku stołu stoi plastykowy kubek. Uczniowie wrzucają kolejno, za pomocą wyprostowanej ręki osiem spinaczy biurowych do kubka. W I próbie mają otwarte oczy, w drugiej próbie mają jedno oko przysłonięte. Zadaniem uczniów jest zaobserwowanie, jak przysłonięte oko wpływa na celność rzutów oraz porównanie swoich wyników. Eksperyment II Moje ciało (czas reakcji) Pomoce: prosty, długi patyk (miarka), pisaki w dwóch kolorach Uczniowie dobierają się w pary. Jeden uczeń siada na krzesełku, drugi (trzymający pionowo przed sobą patyk) staje w odległości 30 cm. Na określony sygnał (np. już ) uczeń stojący wypuszcza patyk z ręki. Zadaniem ucznia siedzącego na krześle jest jak najszybsze chwycenie patyka. Każdy ma 3 próby, kolejne chwyty zaznaczane są pisakiem na patyku (każde dziecko ma swój kolor). Na koniec uczniowie porównują wyniki. Kto ma lepszy czas reakcji? Eksperyment III Moje ciało (Jestem kwadratem, czy prostokątem?) Pomoce: ołówek, miarka krawiecka, kartka i ołówek Uczniowie dobierają się w pary. Pierwsza osoba staje prosto z wyciągniętymi w bok prostymi rękoma. Zadaniem drugiej osoby jest dokonanie 2 pomiarów: wzrost, rozpiętość ramion (od palca serdecznego prawej ręki do palca serdecznego lewej ręki). Po dokonaniu i zanotowaniu pomiarów uczniowie zamieniają się rolami. Po zakończeniu porównują wyniki i odpowiadają na pytanie z tytułu eksperymentu. 4. Tytułem podsumowania Skuteczna realizacja podstawy programowej wymaga od nauczyciela otworzenia się na nowe trendy w edukacji. Nauczanie oparte na tradycyjnym przekazywaniu wiedzy poprzez wykład nie zdaje dziś egzaminu. Współcześni uczniowie mają wiedzę w zasięgu ręki wystarczy wejść do sieci i za pomocą jednego kliknięcia odkryć jej nieograniczone zasoby. Różnorodność w Internecie w postaci gier, zabaw, filmów, zdjęć, animacji jest bezkonkurencyjna, dlatego warto z niej korzystać i przenosić ją do klasy szkolnej, tworząc środowisko stymulujące uczniów do rozwoju. Taka zmiana nauki w przygodę da uczniom i nauczycielom zadowolenie i satysfakcję. Bibliografia: 1/ Alan Maley, Project with young learners, Oxford Uniwersity Press, / Judy Harris Helm, Lilian G. Katz Mali badacze. Metoda projektu w edukacji elementarnej, CODN, /Howard Gardner, Inteligencje wielorakie. Nowe horyzonty w praktyce; przeł. Andrzej Jankowski, MT Biznes,\n16 Małgorzata Taraszkiewicz Współpraca szkoły i rodziców na rzecz dziecka zdolnego Spis treści 1. Wprowadzenie 2. Kto bardziej jest odpowiedzialny za wspieranie rozwoju dziecka jego zdolności i talentów nauczyciele czy rodzice? 3. W jaki sposób nauczyciele i rodzice mogą wspierać utalentowane dzieci? 4. Jak wspierać rodziców w poznawaniu teorii wielorakich inteligencji? 5. O wyobraźni pedagogicznej, czyli jak patrzeć na dziecko w sposób panoramiczny 6. Nauczyciele w służbie rodzicom zdolnych dzieci 7. Podsumowanie 1. Wprowadzenie Zakończył się ogłoszony przez Ministerstwo Edukacji Narodowej Rok Odkrywania Talentów rok pełnienia przez szkołę jej szczególnej misji, polegajacej na udzielaniu wszystkim dzieciom pomocy w rozwoju ich talentów i umiejętności. Jednak prace nad tą problematyką trwają nadal. Ośrodek Rozwoju Edukacji realizuje projekt Opracowanie i wdrożenie kompleksowego systemu pracy z uczniem zdolnym, którego jednym z zagadnień jest współpraca szkoły i rodziców na rzecz dziecka zdolnego. Z problematyką opieki nad dzieckiem zdolnym wiążą się istotne wątpliwości, można więc na ten temat postawić interesujące pytania, które moim zdaniem padają zbyt rzadko. Pierwsze fundamentalne pytanie: Kto bardziej jest odpowiedzialny za wspieranie rozwoju dziecka jego zdolności i talentów nauczyciele czy rodzice? I drugie, nie mniej ważne: W 15\n17 jaki sposób każda ze stron może wpływać na wspieranie utalentowanych dzieci czy poprzez stawianie diagnoz lub hipotez diagnostycznych, czy dostarczanie właściwej stymulacji i materiału do rozwoju dziecka? 2. Kto bardziej jest odpowiedzialny za wspieranie rozwoju dziecka jego zdolności i talentów nauczyciele czy rodzice? Na pierwsze pytanie nasuwa się prosta odpowiedź: odpowiedzialność za wspieranie rozwoju dziecka i wykorzystanie jego potencjału ponoszą nauczyciele i rodzice. Jednak nauczyciele do realizacji swego zadania powinni być profesjonalnie przygotowani. Mają też sposobność obserwowania dziecka w wymiarze często większym niż jego rodzice. Zwłaszcza w przedszkolu i klasach I III spędzają z dziećmi więcej godzin dziennie niż niejednokrotnie rodzice w ciągu tygodnia! Rodzice, nie mając fachowych podstaw teoretycznych, w procesie wychowania posługują się głównie intuicją, modelami wychowawczymi, które znają, realizują także osobiste ambicje i aspiracje, często własne niespełnione marzenia. Ale obserwują dziecko od urodzenia i przebywają z nim w rozmaitych sytuacjach, więc bardzo dużo o nim wiedzą i znają je pod wieloma względami. Odpowiedzialność zatem jest podzielona, ale nie jest równa, ponieważ każda ze stron odpowiada za inne obszary oddziaływania na dziecko i jest ekspertem w innej dziedzinie wspierania dziecka. 3. W jaki sposób nauczyciele i rodzice mogą wspierać utalentowane dzieci? Wydaje się, że do panoramicznej diagnozy dziecka muszą być przygotowani nauczyciele. Powinni umieć rozpoznawać profile rozwojowe i wiedzieć, w jaki sposób wspierać dziecko całościowo jak wydobywać i pielęgnować ujawniane talenty, jak korygować i kompensować ewentualne problemy, aby nie przeszkadzały i nie hamowały rozwoju dziecka. Wielu rodziców, z którymi rozmawiam, opowiada, że szkolny obraz dziecka jest zupełnie inny niż ten, jaki widzą w domu. Bardzo często też nauczyciele i rodzice inaczej interpretują zachowania dziecka. Nauczyciele skarżą się, piszą uwagi, kiedy widzą, jak dziecko rysuje w zeszytach czy na sprawdzianach. Uznają te zdarzenia za przejaw braku koncentracji lub lekceważenia zadania. Natomiast dla rodziców takie zachowanie dziecka często oznacza 16\n18 manifestację jego kreatywności i zdolności wizualno-plastycznych. Aby pozytywnie rozwiązywać tego rodzaju sprawy, niezbędna jest dobra komunikacja między nauczycielami i rodzicami. Pamiętajmy, że komunikacja nie jest li tylko umiejętnością rozmawiania czy formułowania wypowiedzi. Komunikacja to sztuka porozumiewania się, słuchania i traktowania siebie wzajemnie z szacunkiem. Jest znacznie bardziej efektywna, kiedy nauczycielom i rodzicom przyświeca ten sam cel. A w omawianej sytuacji cel jest jednoznacznie wspólny i wskazuje konieczność wspierania rozwoju dziecka. Dla diagnozy zdolności i talentów lub stawiania hipotez diagnozujących najważniejsze jest zharmonizowanie pozytywnych cech dziecka, nie zaś jego wad! Wręcz niezbędne jest stworzenie listy manifestacji niezwykłych cech, zachowań i umiejętności z obszaru szkolnego i pozaszkolnego dlatego tak ważna jest komunikacja. Pamiętajmy, że część zachowań może się przejawiać tylko w przestrzeni domowej, część jedynie w szkole. Być może nauczyciele powinni poprosić rodziców o taką listę lub przekazać im ją do wypełnienia. Z całą pewnościa jednak diagnozowanie wyjaśnienień. powinno być poprzedzone przeprowadzeniem rzetelnych 4. Jak wspierać rodziców w poznawaniu teorii wielorakich inteligencji? Jestem zdania, iż na pierwszych spotkaniach nauczycieli z rodzicami w szkole, rodzice powinni otrzymać informacje na temat różnorodności przejawów zdolności i talentów u dzieci, w tym także w ich niedojrzałej formie! W praktyce mobłoby to przebiegać jako szczegółowe omówienie teorii, np. wielorakich inteligencji Howarda Gardnera, połączone z miniwarsztatem, na którym rodzice poćwiczyliby hipotezy diagnozujące, nauczyliby się 17\n19 scalać manifestacje zdolności i talentów oraz interpretować je zgodnie z teorią Gardnera. Dałoby to wypracowanie wspólnego języka porozumiewania się i interpretacji zdarzeń oraz określania profilu inteligencji dziecka. Warto podkreślić, iż to, co jest niezwykłe w teorii Howarda Gardnera i jej rozwiązaniach praktycznych, to założenie, że każde dziecko (każdy człowiek) ma własny profil wielorakich inteligencji i że każdy profil jest dobry! Rodzic może powiedzieć: moje dziecko cechuje wysoki poziom inteligencji językowej i muzycznej, słabiej wypada w tym i w tym. To, że w innych dziedzinach osiąga gorsze rezultaty, nie dyskwalifikuje ani dziecka, ani rodzica. Każdy ma prawo do własnego profilu! To cudowne, że każdy jest inny. Przecież z małych dzieci wyrastają dorośli, którzy realizują się w różnych zawodach nie można być takim samym jak inni, a zróżnicować się dopiero po ukończeniu szkoły! Z doświadczenia wiem, że dla wielu rodziców spojrzenie na dziecko przez pryzmat teorii wielorakich inteligencji jest wielkim odkryciem, ponieważ uczy ona patrzenia na dziecko, jakie ono jest a nie takie, jakim chcieliby je widzieć rodzice. Zwłaszcza na niektóre rodzaje wielorakich inteligencji należy zwrócić specjalną uwagę. W tradycyjnej szkole szczególnie cenione są inteligencje językowo-lingwistyczna i matematyczno--logiczna. Jeżeli dziecko ma profil o wysokich parametrach w tych dziedzinach, zapewne będzie odnosić szkolne sukcesy. Inne rodzaje inteligencji, np. kinestetyczna, intrapersonalna czy interpersonalna, w szkole nie są szczególnie cenione dzieci za ich przejawy otrzymują nawet uwagi i niskie oceny. Dlatego rodzice dzieci o nieszkolnych profilach inteligencji są tym mocno zaniepokojeni i zatroskani o bliższą i dalszą przyszłość swoich dzieci. Prowadzę wykłady dla rodziców dzieci, które uczęszczają na zajęcia w ramach Uniwersytetu Dziecięcego. Rodzice bardzo aktywnie interesują się wieloma tematami: Jak rozpoznawać zdolności i talenty u dzieci? Jak wspierać te talenty, aby dziecko rozwijało się harmonijnie i wyrastało na zdolnego, ale też i szczęśliwego człowieka? Jak nie narzucać dziecku własnych oczekiwań? Czy dziecko, które ma dysleksję lub słabe stopnie z określonego przedmiotu szkolnego, może być utalentowane? Otrzymuję od rodziców wiele informacji zwrotnych i podziękowań, m.in. za Gardnera. Niektórzy piszą, że inaczej spojrzeli na swoje dziecko, na jego zachowanie. Zrozumieli, że nie wszyscy muszą wyrosnąć na profesorów prawa, bo któż by nas wtedy bawił, wzruszał i skłaniał 18\n20 do refleksji, projektował wynalazki i dostarczał emocji z aren sportowych czy scen. Podkreśllam więc jeszcze raz, że początkiem dobrej współpracy i dzielenia się odpowiedzialnością za wspieranie talentów dziecka jest dobra komunikacja i zrozumiały dla obu stron kontekst interpretacyjny po to, by mówić wspólnym językiem i rozumieć się, realizując wspólny cel. Warto też wiedzę rodziców wzbogacić o tematykę dotyczącą charakterystycznych problemów związanych z dominantami inteligencji i ich wpływie na ogólny obraz funkcjonowania dziecka. Innymi słowy: należy uświadomić rodzicom, że nawet jeśli pewna cecha dziecka nie znajduje akceptacji, może ona być spójna z całym systemem profilu dziecka i jego linią rozwoju, np.: - dziecko o dominancie matematyczno-logicznej może przejawiać pewne lekceważenie dla spraw związanych z ekspresją artystyczną, ruchem fizycznym lub mieć kłopoty z wyrażaniem emocji czy nawiązywaniem interakcji społecznych; - dziecko kreatywne może mieć trudności z organizacją czasu, respektowaniem obowiązków; - dziecko o dominancie intrapsychicznej może sprawiać wrażenie wycofanego, mało aktywnego i słabo przedsiębiorczego. Nie znaczy to, że należy zlekceważyć ten stan rzeczy i pozostawić bez reakcji brak chęci do aktywności fizycznej czy bałagan lub słabe funkcjonowanie społeczne. Jak najbardziej trzeba się tym zająć, ale w odpowiedni sposób. Zakładam, że nauczyciele wyposażeni są w taką wiedzę, a rodzice muszą ją sobie przyswoić (docelowy może być rodzicielski coaching bardzo dojrzała forma wspierania rozwoju dziecka!). Zarówno nauczyciele, jak i rodzice powinni umieć dostosować metody wychowania 19\n21 i nauczania do określonego profilu dziecka, ponieważ każde z nich uczy się nieco inaczej i potrzebuje nieco innych zabiegów wychowawczych! Być może nauczyciel mógłby przygotować materiał informacyjny dla rodziców i polecić im odpowiednie lektury, a na kolejnych zebraniach omawiać je w dyskusji z rodzicami. Ta forma współpracy nie powinna być lekceważona, ponieważ jest szczególnie użyteczna przy formułowaniu planów rozwoju dziecka, chociażby podczas pisania IPET. 5. O wyobraźni pedagogicznej, czyli jak patrzeć na dziecko w sposób panoramiczny Warto poruszyć inny ważny wątek edukacyjny, istotny zarówno dla nauczycieli, jak i rodziców. Bywa, że specjalne uzdolnienia i talenty, które choć tkwią w człowieku, to parafrazując słowa A. Maslowa domagają się ujawnienia, a mogą nawet zostać nieodkryte z powodu trudności i problemów związanych z nieodpowiednim spełnianiem przez dziecko oczekiwań jego opiekunów, wychowawców i nauczycieli. Obserwuje się bowiem pewną skłonność do zajmowania się u dziecka tym, czego nie ma, zamiast tym, co ma. Tak zwane braki manifestowane przez dziecko, np. w postaci nieosiągania właściwych postępów w nauce (matematyce, ortografii czy skokach przez kozła), zawężają pole widzenia osobowości dziecka w pełnym obrazie. Paradoksalnie więc w następstwie koncentracji na brakach u dziecka są one wręcz wzmacniane (amplifikowane), a tymczasem pozytywny potencjał pozostaje niezauważony i nikt się nim nie zajmuje. Można by to zjawisko potraktować jako nadopiekuńczość pedagogiczną, gdyby jej efektem nie było zatracanie talentów dzieci. Wiele problemów rozwojowych, traktowanych jako braki, rozwiązuje się jednak samoistnie, co wynika z prawa rozwoju. Przekonują o tym życiorysy wielu ludzi, np. prof. Roberta J. Sternberga z Tufs University, który został uznany za jednego z najwybitniejszych psychologów poznawczych i jest ekspertem od kreatywności i inteligencji. Sternberg wspomina, że przez trzy lata nauki w szkole podstawowej był miernym uczniem, a w testach osiągał fatalne wyniki IQ. Gdy miał 10 lat, trafił na nauczyciela, który z niewyjaśnionych dla niego powodów, jak sam mówi, uwierzył w niego i odtąd zaczęło mu iść coraz lepiej. Być może był to efekt skoku rozwojowego, a być może wystąpił efekt Pigmaliona lub efekt odpowiedniego doboru metod edukacyjnych do potrzeb i możliwości oraz profilu rozwojowego. Warto przypomnieć sobie tzw. zasadę wspólnego losu, w przypadku oddziaływania na dzieci absolutnie nie do przecenienia! Zgodnie z tą teorią losy dziecka zależą w dużej mierze od kompetencji, nastawień i przekonań ich wychowawców i nauczycieli. 20\n22 Niebagatelne znaczenie ma też wyobraźnia pedagogiczna, czyli umiejętność patrzenia na dziecko w sposób panoramiczny. Proponuję dwie opowieści w celu uelastyczniienia wyobraźni pedagogicznej i nauczenia się, jak widzieć dziecko w panoramicznej perspektywie. Nieśmiała Tosia Tosia jest nieśmiała, zamknięta w sobie. W pierwszym roku pobytu w przedszkolu bawiła się sama, mimo że nauczycielki starały się nakłonić ją do zabaw grupowych (tzn. rozwijać u niej zachowania społeczne). Dziewczynka jednak odmawiała, wolała bawić się samodzielnie rysowała, cicho odpowiadała na pytania, kiedy były kierowane bezpośrednio do niej. Tosia jest uważnym obserwatorem i udziela odpowiedzi nad wyraz dojrzałych. Kiedy słuchała opowieści o przekształcaniu się poczwarki w motyla, zamiast okazać oczekiwaną radość i zachwyt, zapytała, płacząc: A co się stało z poczwarką?. Kiedy babcia chciała kupić jej nową lalkę, oświadczyła: Dziękuję, mam już jedną (z pewnością są to wypowiedzi niezwykłe dla dziecka). Tosia też pięknie rysuje. Być może będzie artystą lub filozofem? Zbilansujmy jej cechy: bardzo wrażliwa, wręcz nadwrażliwa, introwertywna, refleksyjna, uzdolniona artystycznie. Czy można zabiegami pedagogicznymi uczynić z niej superlidera? Można, ale po co? Nie będzie on na pewno odzwierciedleniem jej potencjału! Wrażliwa Zosia Perfekcyjna i przewrażliwiona Zosia od urodzenia z łatwością popada w skrajne emocje. Nie mówiła w ogóle, dopóki nie nauczyła się mówić doskonale pełnymi zdaniami i wielokrotnie złożonymi. Kiedy coś nie dzieje się zgodnie z jej oczekiwaniami lub nie uda jej się długo przygotowywana praca, wpada w szał, rzuca wszystkim i obraża się na cały świat (w bezpiecznych warunkach domowych, bo w szkole nie sprawia kłopotów wychowawczych, a wręcz nie umie sobie poradzić z agresją innych dzieci). Brawurowo wykonuje przestrzenne kompozycje, projekty domów z klocków, papieru czy plasteliny albo za pomocą programu komputerowego. Tworzy też komiksy na komputerze. Ma wielką wyobraźnię, ogromny zasób słów i rozległą wiedzę ogólną, którą zdobywa dzięki Internetowi i rozmowom z innymi. Swobodnie używa słów ze słownika dorosłych, szybko się uczy nowych pojęć, dopytując o znaczenie, kiiedy napotyka nowe słowo. Lubi matematykę, ma niezwykłe poczucie humoru oraz wysoki iloraz inteligencji (130 IQ). 21\n23 Jest bardzo sprawna ruchowo, zręczna, osiąga bardzo dobre rezultaty w wielu dziedzinach. Po bilansie można postawić hipotezę, że dziecko rozwija się w kierunku językowo-artystyczno- -ruchowym. Być może wybierze zawód projektanta, reżysera lub aktora? Można oczywiście próbować temperować jej charakter i osłabiać perfekcjonistyczną naturę, ale czy ten zabieg nie zablokuje rozwoju jej potencjału? Obie dziewczynki, aby rozwijać swoje talenty, potrzebują właściwego wsparcia. Wymagają właściwej pomocy edukacyjnej a to kolejny duży problem w zakresie wspierania talentów dzieci. Z jednej strony pomoc ta polega na odpowiednim korygowaniu i kompensowaniu problemów w przypadku określonych trudności, np. zakłóceń integracji sensorycznej, problemów emocjonalnych, dysleksji, i w tym zakresie nauczyciel w zasadzie powinien pełnić rolę doradcy pierwszego kontaktu oraz pomagać w kierowaniu rodzica z dzieckiem do odpowiedniego specjalisty, np. psychologa, ortoptyka, specjalisty IS. Z drugiej strony dziecko zdolne powinno otrzymać wsparcie w postaci określonych działań, zajęć, właściwej organizacji przestrzeni życiowej dla szlifowania zdolności i talentów. Pomoc taka może przyjąć następujące formy, które są już powszechnie znane: zaoferowania dziecku udziału w zajęciach pozalekcyjnych; przydzielenia nauczyciela tutora (opiekuna); przygotowania dla dziecka na lekcjach zadań o zwiększonym poziomie trudności; proponowania udziału w konkursach, olimpiadach i udzielanie wsparcia w przygotowaniach do nich; 22\n24 wypłacania stypendium naukowego za wysokie osiągnięcia w nauce i/lub sportowego za osiągnięcia w tej dziedzinie; organizacji indywidualnego programu nauki. 6. Nauczyciele w służbie rodzicom zdolnych dzieci Opieka nad dzieckiem lub uczniem zdolnym, sprawowana w poradni lub szkole, powinna być świadczona również poprzez przez rodziców, ale we właściwy sposób. Czasem trzeba ochronić dziecko przed zbyt inwazyjnymi rodzicami, którzy za pośrednictwem swoich dzieci chcą realizowaćj swój własny plan niespełnionych marzeń i narzucają dziecku swoje ideały i cele. To dość trudna sytuacja, zwłaszcza że najważniejsze jest poczucie radości i szczęścia dziecka. Jeśli dziecko jest nieszczęśliwe, bo musi chodzić na treningi tenisa, daje tym samym ważny sygnał, że realizowany przez rodziców plan rozwoju jest mu obcy. Dlatego lepiej jest po prostu spytać: Co byś chciał robić najbardziej, gdybyś mógł? Kiedyś na takie pytanie usłyszałam odpowiedź 12-latka: Chciałbym chodzić na lekcje tańca, ale mama uważa, że to nie dla chłopców. Inne problemy pojawiają się, gdy dziecko pochodzi z rodziny dysfunkcyjnej. W takiej sytuacji trzeba je wesprzeć szczególnie, gdyż u progu rozwoju napotyka na poważne trudności, np. z powodu kłopotów finansowych rodziców nie ma środków na książki, komputer, wyjazdy na obozy naukowe itp. Dla rozwoju dziecka fundamentalną sprawą jest poczucie bezpieczeństwa, jednak w tym przypadku rodzina nie może mu tego zapewnić. Z badań nad tzw. efektem mnożnikowym wynika, że wystarczy jedna pomocna dłoń, jedna życzliwa osoba, która wspiera dziecko, aby jego rozwój przebiegał prawidłowo 7. 7 Naukowcy uniwersytetu w Yorku przeprowadzili badania warunków życia dzieci i młodzieży dla organizacji charytatywnej CPAG (Child Poverty Action Group). Podstawą były dane z 2006 roku, uwzględniające 43 różne kryteria, podzielone na siedem grup, takie jak: opieka zdrowotna, subiektywne samopoczucie fizyczne i psychiczne, stosunki dzieci z rodzicami i rówieśnikami, środki materialne (poziom zamożności), zachowanie (stopień zagrożenia przemocą), stopień wykształcenia oraz warunki mieszkaniowe i środowisko. W rankingu 29 państw (UE plus Islandia i Norwegia) najlepiej wypada Holandia, przed krajami skandynawskimi. Spośród państw postkomunistycznych dzieciom najlepiej wiedzie się w Słowenii (miejsce 7.), Czechach, Słowacji i Estonii (miejsca ). Polska jest na miejscu 20., zaś Wielka Brytania na 24. (wyprzedza tylko Rumunię, Łotwę, Litwę i Maltę). Niemcy są na miejscu 8., a Francja na 15. Polska wypada najlepiej w dziedzinie opieki zdrowotnej (śmiertelność niemowląt, otyłość, aktywność fizyczna) oraz oświaty. W obu tych kategoriach zajmuje miejsce 23\n25 Większość rodziców jest dumna z posiadania utalentowanego dziecka. Mimo to mają prawo być nieco przerażeni, kiedy uświadomią sobie odpowiedzialność, która na nich spoczywa. Rodzice nie muszą wiedzieć, jak wspierać swoje utalentowane dzieci radą powinni im służyć specjaliści: nauczyciele, pedagodzy, psychologowie. 7. Podsumowanie Reasumując, wsparcie dziecka zdolnego płynące zarówno ze strony szkoły i innych specjalistów, jak i jego rodziców jest procesem skorelowanych działań stron uczestniczących w procesie wychowawczym. Wszycy zaangażowani w to działanie muszą nauczyć się współpracować ze sobą w pełnym znaczeniu tego słowa i szerokim rozumieniu tego procesu. Powinni pamiętać, że wspieranie zdolności i talentów nie jest jednoroczną akcją, ale formowaniem człowieka spełnionego i szczęśliwego. Bibliografia 1. H. Gardner, M.L. Kornhaber, W. K. Wake, Inteligencja: wielorakie perspektywy, WSiP, Warszawa H. Gardnem, Inteligencje wielorakie, Wydawnictwo Laurum, Warszawa S. Simmons, J.C. Sommons, Jak określić inteligencję emocjonalną, Dom Wydawniczy REBIS, Poznań M.Taraszkiewicz, A. Karpa, Jak wspierać zdolnego ucznia, WSiP, Warszawa P.G. Zimbardo P.G., F.L. Ruch Psychologia i życie, PWN, Warszawa Law of common fate, zob. Zimbardo, Najgorszy wynik Polska uzyskała w subiektywnej kategorii fizycznego i psychicznego samopoczucia dzieci i młodzieŝy oraz w kategorii materialnych warunków Ŝycia w obu tych kategoriach zajmuje dopiero 26. miejsce. Nasz kraj został teŝ umieszczony na dalekim, 23. miejscu w kategorii warunków mieszkaniowych i środowiska ( Gazeta Prawna z 21 kwietnia 2009 r.). 24\n26 Sebastian Wasiołka Media w edukacji czemu warto się przyjrzeć Spis treści 1. Wstęp 2. Zmiany? Oby na lepsze Ułatwienia w życiu 4. Działania wielozadaniowe - czy są efektywne? Fakty i mity 5. Warto poznać i korzystać - Portal scholaris 6. Prezentacja portalu 7. Prezentacja interaktywna 8. Praca w trybie off-line 9. Praca z edytorem treści 10. Podsumowanie 1. Wstęp Któż z nas nie chciałby, aby proces nauki był lekki, łatwy i przyjemny? Pewnie nie raz przedstawiano nam wizję urządzeń w całości realizujących proces nauczania, wyposażonych w słuchawki, po założeniu których usłyszane treści edukacyjne automatycznie zapisują się w mózgu, lub następstwa zażycia magicznej pigułki, która uaktywnia nadprzyrodzone zdolności przyswajania informacji. Wspomniane próby zdobycia informacji i przetworzenia ich w wiedzę można przenieść do wątków powieści z gatunku science fiction 8 lub traktować jak opowieści z bajki. Artykuł zawiera wskazówki, w jaki sposób wykorzystać naturalne umiejętności współczesnego ucznia w posługiwaniu się Technologiami Informacyjno-Komunikacyjnymi (TIK) oraz informacje na temat praktycznego stosowania nowych technologii i kanałów przekazu informacji w edukacji. Jako wzór posłużył portal Scholaris 9 zaprezentowane zostały możliwości połączenia pracy dydaktycznej nauczyciela z internetowym portalem edukacyjnym oraz wybrane przykłady wykorzystania portalu Scholaris w procesie lekcyjnym. 2. Zmiany? Oby na lepsze... Proces nauczania wymaga zaangażowania oraz właściwej organizacji czasowo- - przestrzennej. Oznacza to przede wszystkim duże nakłady własnej pracy, ale może być ona uatrakcyjniona, między innymi dzięki wielokanałowemu przekazowi informacji, pobudzającemu wiele zmysłów, a przez to zwiększającemu prawdopodobieństwo zapamiętania informacji. Bardzo często młodzi ludzie zaczynający edukację mają oczekiwania i wyobrażenia o szkole zupełnie różne od zastanej rzeczywistości. Dobrą ilustracją tego zjawiska jest film Hibernatus, w którym odnaleziony zostaje człowiek zamrożony przez ponad pół wieku w bryle lodu. Z obawy przed szokiem psychicznym związanym ze zmianami cywilizacyjnymi, jakie zaszły w międzyczasie, postanowiono odtworzyć warunki panujące w chwili jego 8 Ang.: fantastyka naukowa. 9 Narodowy System Edukacji Wirtualnej Scholaris. 25\n27 zaginięcia, również w szkole, która idealnie nadawała się do tego celu. Francuska komedia z wyśmienitą rolą Louisa de Funèsa pokazuje konserwatyzm szkoły i jej nieczułość na zachodzące zmiany. Podany przykład nie ilustruje jedynie sprawy wyposażenia szkół w sprzęt i urządzenia TIK, lecz także sposób podejścia do realizacji samego procesu edukacyjnego. Największe zmiany zachodzą w świecie technologii i są najszybciej wprowadzane w życie, wymuszając równocześnie przemiany kulturowe, społeczne czy edukacyjne. Powodują też inne konsekwencje w sferze mentalności człowieka, a które dokonują się najtrudniej i wymagają najwięcej czasu. Są jednak konieczne i nieuniknione, gdyż Społeczeństwo informacyjne to społeczeństwo rozwoju, nie należy zatem spodziewać się w tych obszarach żadnej stabilizacji 10. Analfabetami XXI wieku nie będą ci, którzy nie potrafią czytać i pisać, ale ci, którzy nie będą potrafili się uczyć, oduczać i uczyć na nowo 11 to chyba najtrafniejsze określenie czasów, w których obecnie się znajdujemy, oraz zadań, jakie stawia przed nami nowa technologia. Kształtujemy nasze narzędzia, a potem one kształtują nas 12 stąd konieczność stałego doskonalenia i zmiany własnego warsztatu pracy, przede wszystkim jednak świadomego korzystania ze zdobyczy techniki. Przemiany w obszarach społecznych, kulturowych i mentalnych pozostają we wzajemnych interakcjach i tak należy je postrzegać, a główną rolę w ich kreowaniu odgrywają media, które nie stanowią jedynie przedłużenia danego zmysłu, ale ośrodkowego układu nerwowego. Proces edukacji należy zatem rozpatrywać wieloaspektowo. Dotychczasowe relacje nauczyciel uczeń zostały wzbogacone (lub zakłócone) przez wiele czynników zewnętrznych, których intensywność oraz charakter może decydować o sukcesie lub porażce, a tym samym o losach każdego ucznia. Warto zatem, aby nauczyciel wzmacniał swoją czujność pedagogiczną i przemawiał do uczniów językiem dla nich zrozumiałym, wykorzystując w świadomy sposób narzędzia TIK oraz przede wszystkim zdrowy rozsądek. Wbrew pozorom pokolenia Cyfrowych Tubylców oraz Cyfrowych Imigrantów, pomimo różnych systemów wartości, oczekiwań, aspiracji i osobistych doświadczeń, dużo łączy i mogą one bardzo wiele się od siebie nauczyć. Ci pierwsi z łatwości uruchomią i będą posługiwać się tabletami, ipadami, urządzeniami przenośnymi oraz platformami e-learningowymi, portalami edukacyjnymi itp. Mają natomiast poważne problemy 10 J. Morbitzer, Od maszyn dydaktycznych do mikrokomputerów i Internetu, [w:] Komputer w edukacji, red. naukowy J.Morbitzer, Uniwersytet Pedagogiczny, Kraków A.Toffler, Future Shock, Zysk, Warszawa McLuhan M.: Zrozumieć media. Przedłużenia człowieka. Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, Warszawa\n28 z utrzymywaniem właściwych relacji międzyludzkich często nie potrafią się odnaleźć w społeczeństwie i wykazują niewielką empatię, w skrajnych przypadkach przeradzającą się w narcyzm. Wzajemna współpraca może zatem przynieść korzyści każdej ze stron, trzeba tylko, jak w przypadku każdej komunikacji, znaleźć odpowiedni kanał transmisyjny i język przekazu. 3. Ułatwienia w życiu Twórca eutyfroniki 13, prof. Józef Bańka, zauważył częste występowanie zjawiska, które nazwał syndromem łatwości życia 14. Pokazuje ono, że dostęp do technologicznie nowych urządzeń i nowoczesnych gadżetów spowodował duże techniczne uproszczenie codziennego życia, ułatwienie wywiązywania się z obowiązków, przy jednoczesnym minimalizowaniu pracy fizycznej wykonywanej przez człowieka. Towarzyszy temu zminimalizowany wysiłek umysłowy, co ma poważne konsekwencje moralne, powodując zaburzenia w systemie wartości człowieka, który poprzez osiąganie określonych celów powinien nie tylko zdobywać dobra, ale też uczyć się przezwyciężania trudności. A zatem nadmierne ułatwienie życia jest negatywnym ubocznym skutkiem rozwoju technologicznego, powodującym degradację środowiska psychicznego człowieka w warstwie fizycznej i intelektualnej. Każdy z nas otrzymuje codziennie setki informacji o nowych urządzeniach, rozwiązaniach czy technologiach. Przeważnie odbywa się to w połączeniu z kreowaniem stylu ich używania. Tworzone są reklamy informujące na przykład, że korzystanie z mobilnego Internetu daje nam mnóstwo przyjaciół i sprawia, że stajemy się rozchwytywani w każdym towarzystwie. Podobnie korzystanie z nowego modelu telefonu pozwala pokonać wszystkie dotychczasowe problemy i zdobyć uznanie w gronie rówieśników, a może nawet zaimponować (często przechytrzyć) przełożonego lub nauczyciela. Otrzymując setki informacji o sposobach ulepszenia życia, nabycia większej sprawności, szybkości i efektywności działania, wiele osób próbuje przenieść podobny styl bycia również na obszar edukacji. 4. Działania wielozadaniowe - czy są efektywne? Fakty i mity Dlaczego młodzi ludzie tak szybko i często wierzą w kierowane do nich z ekranu telewizyjnego obietnice łatwego zysku? Zaskakująca jest siła przekazu medialnego i jego wpływu na człowieka, a w szczególności na młodego odbiorcę, który w żaden sposób nie jest przygotowany na wielokanałowy przekaz informacji, bardzo często zmanipulowany. Media rywalizują ze sobą, walcząc o nasz czas i uwagę. Pojawiają się i wymierają jak żywe organizmy opisane przez Darwina 15. Dlatego trudno młodemu człowiekowi, który jednocześnie podłączony jest do sieci Internet, skupić się na wykonywaniu jednej czynności. Ilość możliwości stwarzanych przez to medium jest tak ogromna, że pozostaje ono cały czas w zasięgu ręki (czyt. myszki) człowieka, powodując, że odbiorca dostosowuje rytm własnego życia do oferowanego mu przekazu Eutyfronika nauka zajmująca się zagadnieniami ochrony podstawowych wartości ludzkich w świecie cywilizacji technicznej. 14 Bańka J.: Cywilizacja-Obawy-Nadzieje. Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa P. Levinson, Nowe, nowe media, Wydawnictwo WAM, Warszawa ibidem. 27\n29 Temat wielozadaniowości mózgu należy wstawić między mity 17. Skupienie się na nauce przy włączonym i podłączonym do Internetu komputerze powoduje, że proces uczenia staje się niemal niewykonalny. Kiedy grupa studentów otrzymała zadanie wyszukania informacji i przetworzenia ich w programie analitycznym, studenci biegli w używaniu komputera i Internetu w pierwszej kolejności zainstalowali komunikatory, następnie co pewien czas zaglądali do poczty internetowej i śledzili wiadomości w serwisach internetowych. Całkowicie przyjęli realia portali społecznościowych, nie zauważając, że czas na wykonanie zadania minął. Zadanie, które z pozoru wydawało się łatwe, jednak w założonym przez nich czasie, i to znacznie przekraczającym limit potrzebny na jego realizację, nie zostało wykonane i mało kto potrafił wyjaśnić, co się stało. Podobna sytuacja przytrafiła się praktykantkom, które odbywały staż w firmie. Rozpoczęły naukę do egzaminu magisterskiego zbyt późno, bo na kilka dni przed obroną. Pytane o powody, odpowiadały, że nie potrafiły wcześniej wygospodarować czasu na przygotowanie się, choć zagadnienia znane im były od dłuższego czasu. Pierwsze przypuszczenie, jakie powstało, łączyło się z imprezowym trybem studenckiego życia, ale okazało się nietrafne, a po szczegółowej analizie rozkładu dnia studentek wnioski nasunęły się same ilość godzin spędzanych on-line oraz zaangażowanie w portale społecznościowe i komunikację z przyjaciółmi pochłaniały je całkowicie. Zjawisko to trafnie zostało nazwane trwałym, częściowym rozkojarzeniem uwagi, czyli stanem nieustannego bycia zajętym, zwracania uwagi na wszystko bez skoncentrowania się na czymkolwiek 18. Wielozadaniowość zapewnia Cyfrowym Tubylcom natychmiastową gratyfikację i przesuwa realizację celów długoterminowych w przyszłość. Wykonywanie wielu czynności w jednym czasie stwarza wrażenie szybszej pracy, jednak badania jednoznacznie dowodzą, że proces przełączania się mózgu z jednego zadania na drugie pochłania czas, który zmniejsza jego wydajność, a chroniczna i intensywna wielozadaniowość może opóźniać odpowiedni rozwój kory mózgowej, odpowiedzialny m.in. za rozumowanie abstrakcyjne i planowanie czasoprzestrzenne Warto poznać i korzystać - Portal scholaris Przedstawione wyżej informacje są niezbędne dla nauczyciela podejmującego pracę z uczniami w środowisku sieciowym. Należy zdawać sobie sprawę z faktu, że młodzi ludzie oczekują wszystkiego natychmiast (zob. pkt Ułatwienia w życiu ) oraz wydaje im się, że różne czynności można wykonywać jednocześnie (zob. pkt Wielozadaniowość fakty i mity ). Wielu z nich będzie próbowało w tym samym czasie przeglądać Internet, prowadzić ze znajomymi rozmowy on line, słuchać muzyki i rozwiązywać zadania, nie widząc wielkiego problemu marnotrawienia czasu. Nauczyciel nie powinien biernie obserwować poczynań uczniów, lecz stanowczo pilnować terminowości wykonania zadań oraz jakości rozwiązywanych prac. Rozpoczynając pracę z uczniami, należałoby przygotowywać ich na sytuacje, które będą towarzyszyły im w trakcie nauki, i zastanowić się nad przeprowadzeniem ćwiczenia pokazującego, jak może zakończyć się źle przemyślana praca wielozadaniowa. Zaoszczędzi się 17 John J. Medina, 12 principles for surviving and thriving at work home and school, Wydawnictwo Prószyński Media, Warszawa G. Small, G. Vorgan, ibrain: Surviving the Technological Alteration of the Modern Mind, Wydawnictwo Wesper, Poznań ibidem. 28\n30 w ten sposób czas na tłumaczenie i wyjaśnianie wiele razy tego samego zagadnienia. Jako przykład może posłużyć film 20 pokazujący roztargnienie, a następnie rozgoryczenie, które towarzyszy człowiekowi źle pojmującemu wielozadaniowość. Wyposażeni w wiedzę o funkcjonowaniu mechanizmów pracy w sieci, spróbujmy prześledzić możliwości oferowane przez portal Scholaris. Korzystanie z portalu może odbywać się w różnych wariantach. 6. Prezentacja potrtalu Portal Scholaris stanowi nowoczesne narzędzie dydaktyczne, wspomagające proces nauczania w szkole. Zapewnia dostęp do bogatej bazy zasobów edukacyjnych umożliwiających pracę na wszystkich etapach kształcenia, z większości przedmiotów, w tym na realizację ścieżek międzyprzedmiotowych. W portalu znajduje się kilka tysięcy animacji, slajdów, tekstów, symulacji, gier dydaktycznych, filmów, zdjęć, ilustracji oraz ćwiczeń sprawdzających do wykorzystania na lekcji, aby urozmaicić i wzbogacić każde zajęcia szkolne. Na rysunku 1. pokazano widok strony głównej portalu. Można wyróżnić w nim 3 obszary: Rysunek 1. Strona główna portalu Scholaris 1) Menu górne zawiera panel nawigacyjny umożliwiający korzystanie z funkcjonalności portalu: logowanie, współpraca z portalem, mapa witryny oraz opcje przeszukiwania zawartości portalu. 2) Menu lewe pozwala na przełączanie się pomiędzy funkcjonalnościami portalu, m.in. na uruchomienie zaawansowanej przeglądarki zasobów ( Zasoby portalu ), przeglądarki zasobów zewnętrznych ( Zasoby zewnętrzne/linki ), przeglądanie wykazu podręczników na stronach MEN, uruchomienie narzędzia do tworzenia zasobów, wysyłanie i odbieranie wiadomości, przegląd instytucji współpracujących oraz zarejestrowanie się w portalu. 3) Menu prawe wyświetla zasoby edukacyjne portalu lub informacje wybrane z panelu nawigacyjnego. Dzięki mechanizmom wspierającym użytkowników w pracy z zasobami edukacyjnymi łatwo jest odnaleźć potrzebne materiały i następnie wykorzystać je na swoich zajęciach, realizując dany przedmiot lub zagadnienie. Do tego celu wykorzystuje się wyszukiwarkę, wpisując słowo kluczowe i/lub zawężając wyniki poszukiwań za pomocą specjalnie przygotowanych filtrów/kryteriów wyszukiwania, tj.: 20 YouTube: dostęp\n31 a) typ zasobu podstawowe typy zasobów, które najczęściej są wykorzystywane na zajęciach lekcyjnych to: o symulacje, animacje zagadnienia tematyczne przedstawione w postaci praktycznych, animowanych przykładów. Najczęściej wykorzystuje się je do zaprezentowania zjawisk lub zagadnień trudnych do przeprowadzenia w rzeczywistości (przykład); o prezentacje multimedialne sekwencje ilustracji lub zdjęć opatrzonych narracją (przykład); o teksty opisy merytoryczne i metodyczne dotyczące prezentowanego zagadnienia (przykład); o e-lekcje elektroniczne lekcje zawierające część podającą, często w postaci filmów, narracji, animacji, oraz część sprawdzającą w postaci ćwiczeń interaktywnych, dzięki czemu uczniowie mogą pracować z nimi samodzielnie, np. w domu (przykład); o zdjęcia, ilustracje obiekty lub elementy uzupełniające omawiane zagadnienia (przykład); o gry, ćwiczenia sprawdzające interaktywne elementy pozwalające na sprawdzenie wiadomości podczas edukacyjnej gry (przykład); o filmy przedstawiające doświadczenia lub zjawiska, bardzo trudne lub czasochłonne, by zaprezentować je w szkolnym laboratorium (przykład), b) nazwa przedmiotu dostępna jest większość przedmiotów szkolnych, c) etap edukacyjny przedszkole oraz I, II, III i IV etap kształcenia. Na rysunku 2. przedstawiono menu pojawiające się po wybraniu kryterium Typ zasobu z menu górnego. Rysunek 2. Kryterium Typ zasobu Po zaznaczeniu pojedynczego elementu lub kilku elementów następuje automatyczne filtrowanie bazy zasobów, dzięki czemu w prawym menu pojawią się tylko zasoby spełniające założone kryterium. Równocześnie pojawia się okienko z zaawansowaną wyszukiwarką, pozwalającą na doprecyzowanie zapytania. Na rysunku 3. pokazano okienko z zaawansowaną wyszukiwarką. 30\n32 Rysunek 3. Zaawansowane wyszukiwanie zasobów Dzięki możliwości precyzyjnego kierowania pytań do bazy danych bardzo łatwo jest odnaleźć zasoby pasujące do danego tematu lub zagadnienia oraz przeprowadzić sortowanie według jednego z kryteriów. Trybu prezentacyjnego nie należy mylić z wykładem, gdyż ta forma prowadzenia zajęć nie jest atrakcyjna dla uczniów. W czasie jednej z konferencji profesor prowadzący sesję naukową pytał prelegentów: Ma pan prezentację czy coś do powiedzenia?. Rzeczywiście, łatwo przekształcić prezentację w wykład, czyli sposób przekazywania informacji z notatek nauczyciela do notatek ucznia, bez przechodzenia przez mózg jednego ani drugiego 21 i zanudzić wszystkich słuchaczy. Dlatego zasoby portalu Scholaris w pełni integrują się z urządzeniami prezentacyjnymi, tj. tablicą interaktywną, a dodatkowo niektóre z nich zostały wyposażone w moduły dedykowane właśnie pracy z tablicą. Wynika stąd drugi sposób pracy z portalem. 7. Prezentacja interaktywna Każdy zasób znajdujący się w portalu Scholaris może zostać odtworzony na tablicy interaktywnej i z jej wykorzystaniem zaprezentowany na zajęciach lekcyjnych. Również inne urządzenia wspomagające pracę z tablicą, tj. tablety, systemy do głosowania itp., można zintegrować z portalem Scholaris. Nie ma znaczenia producent czy technologia, w jakiej tablica interaktywna została wykonana, a także maksymalna rozdzielczość, jaką obsługuje projektor zasoby zamieszczone w portalu odtwarzają się w dowolnej konfiguracji. Równie skutecznie można zatem prezentować zasoby na tablicy optycznej, laserowej, ultradźwiękowej, analogowej czy elektromagnetycznej, z projekcją przednią lub tylną liczy się jedynie pomysłowość nauczyciela i dopasowanie do omawianego zagadnienia na lekcji. Dodatkowo w portalu zamieszczono specjalne rodzaje zasobów, które posiadają dedykowane panele narzędziowe, uzupełniające funkcjonalności tablicy interaktywnej, dzięki czemu praca z tablicą staje się jeszcze łatwiejsza. Należą do nich m.in. ekran interaktywny (przykład) oraz lekcja interaktywna (przykład). Na rysunku 4. pokazano przykład panelu narzędziowego wspomagającego pracę z tablicą interaktywną, zawartego w lekcji interaktywnej. 21 D.Tapscott, Cyfrowa dorosłość. Jak pokolenie sieci zmienia nasz świat, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa\nPedagog w zmieniającej się szkolnej rzeczywistości\nBożena Mossakowska Pedagog w zmieniającej się szkolnej rzeczywistości Spis treści: 1. Zadania pedagoga szkolnego wynikające z nowych uregulowań prawnych. 2. Pedagog szkolny jako specjalista w zakresie\nCiekawe i skuteczne metody nauczania w edukacji wczesnoszkolnej\nIwona Fechner-Sędzicka Ciekawe i skuteczne metody nauczania w edukacji wczesnoszkolnej Spis treści 1. Podręcznik dziś nie wystarczy. 2. Jak wykorzystać inteligencje wielorakie w pracy z każdym uczniem?\nMałgorzata Taraszkiewicz Współpraca szkoły i rodziców na rzecz dziecka zdolnego Spis treści 1. Wprowadzenie 2. Kto bardziej jest odpowiedzialny za wspieranie rozwoju dziecka jego zdolności i talentów nauczyciele


auto uderzyło w latarnie : Lublin112.pl Wiadomości z Lublina i regionu. Lublin, Lubelskie, Lubelszczyzna\nTag: auto uderzyło w latarnie\n07:04 14 lutego 2014\nTagi: al. witosa, auto uderzyło w latarnie, lublin, lublin112.pl, wypadek na witosa,\nW piątek około godz 6 na al. Witosa na wysokości Obi auto marki Honda uderzyło w słup latarni. Jedna osoba trafiła do szpitala. Do zdarzenia doszło na wysokości marketu Obi. Około 40-letni […]


Blog Brylantina: Recenzja - Błoto do włosów z glinką Ghassoul, włosy słabe, zniszczone, wypadające, Afryka SPA Bielenda\nAutor: Brylantina Blog o 21:09\nAlabastrowa Panna 5 grudnia 2013 21:18\nchętnie wypróbuję ;) wydaje się ciekawy ;)\nkinga b. 5 grudnia 2013 21:56\nAngelika Musiał 5 grudnia 2013 21:58\nCzyli warto wypróbować ;)\nOla G 5 grudnia 2013 22:23\nNie spotkałam się jeszcze z takim błotem do włosów. Będę musiała się za nim rozejrzeć bo wydaje się być ciekawe;)\nKarolina K 5 grudnia 2013 22:31\nBłoto do włosów hoho co to już nie wymyśla ;) Jak tylko znajde w drogerii to napewno kupie ;)\nczarna 5 grudnia 2013 23:11\nAnonimowy 6 grudnia 2013 01:24\nbłoto do włosów;D\nlu ciam 6 grudnia 2013 07:46\nooo chętnie wypróbuje :)\nMagdalena B 6 grudnia 2013 09:46\ntesprawy 6 grudnia 2013 10:56\nA jest ten produkt w jakimś większym opakowaniu? Bo zapowiada się ciekawie.\nRossnett 6 grudnia 2013 17:10\nCamilla Sarah 6 grudnia 2013 23:48\nOglądałam je w naturze wiele razy miałam je w koszyku po czym lądowało znowu na półce hmm... cyba warto zaryzyować nabłyszczenie też lubię a moje włosy niestety są matowe :(\nBlogerka Justyna 7 grudnia 2013 00:04\nszkoda, że zapch pozostaje, ale jeśli daje takie efekty.. ;D\nPatrycja Charlotte 7 grudnia 2013 16:20\nMoże z powodu efektów się skuszę :)\nP.S. Aniołki są fajne, ale 5h chodzenia w tą i z powrotem męczy T_T\nPamela Basara 7 grudnia 2013 19:55\nAleksandra Gniazdowska 8 grudnia 2013 13:49\nNatalia Paszkowska 8 grudnia 2013 20:55\nChyba skuszę się żeby wypróbować:P\nisiaQ 8 grudnia 2013 22:16\nmuszę spróbować, bo brzmi ciekawie :)\nDeja Eva 10 grudnia 2013 12:20\nPTYSIA 10 grudnia 2013 19:08\nJak przeczytałam błoto, to pomyslałam, że to maseczka, a tu taka niespodzianka :)\nnika88 10 grudnia 2013 22:28\nPierwszy raz widzę błotko do włosów:) Myślałam, że to tylko do twarzy i ciała są maski z błotem, a jednak do włosów też ;)\nNatalia Ładosz 11 grudnia 2013 20:23\nWygląda ciekawie, chętnie bym wypróbowała ;)\nNightHunter 13 grudnia 2013 17:48\nrudaczerwień 14 grudnia 2013 01:24\nAnna A 19 stycznia 2014 12:54\nchetnie go kupie jak spotkam bo mam problem z przetłuszczającymi się włosami do tego suche końcówki :(


Europa Francja Prowansja Riwiera Francuska, Lazurowe Wybrzeże Cannes Cannes Restauracje Fred L'Ecailler\nNr 92 wśród 659 Restauracje w lokalizacji Cannes $$ - $$$\nFrancuska, Owoce morza, Śródziemnomorska Place de l'Etang, Cannes, Francja+33 4 93 43 15 85Strona internetowa\nPokaż też MapaSatelitarna Aktualizacje mapy są wstrzymane. Przybliż, aby zobaczyć zaktualizowane informacje. Wyzeruj przybliżenie Trwa aktualizowanie mapy… Wróć do mapy Omówienie 4,0 Liczba recenzji: 251Doskonałe42%B. dobre37%Średnie11%Złe7%Okropne3%Teraz otwarte12:00 - 14:30N - So12:00 - 14:3019:00 - 22:30Wszystkie godziny KUCHNIE Francuska, Owoce morza, Śródziemnomorska, Europejska CENA $$ - $$$OCENY ObsługaJedzenieWartośćAtmosferaLOKALIZACJA Place de l'Etang, Cannes, FrancjaWszystkie szczegóły Ulepsz to ogłoszenieCzy w tej restauracji są dostępne wysokie krzesła dla dzieci?Tak Nie Nie wiem Czy ta restauracja jest odpowiednia na lunch?Tak Nie Nie wiem Czy ta restauracja jest odpowiednia na kolację?Tak Nie Nie wiem Czy w tej restauracji są serwowane dobre posiłki dla wegetarian?Tak Nie Nie wiem Czy w tej restauracji są serwowane dobre posiłki bezglutenowe?Tak Nie Nie wiem Czy w tej restauracji są serwowane dobre posiłki dla wegan?Tak Nie Nie wiem Czy w tej restauracji jest dostępna bezpłatna sieć Wi-Fi?Tak Nie Nie wiem Czy ta restauracja specjalizuje się w kuchni halal? Tak Nie Nie wiem Czy jest to koszerna restauracja? Tak Nie Nie wiem Czy w tej restauracji jest bar?Tak Nie Nie wiem Dziękujemy za pomoc! Zanim się wylogujesz, opisz swoje wrażenia. Napisz recenzjęRecenzje (251)Oceny podróżnych Doskonałe13B. dobre4Średnie0Złe0Okropne1Typ podróżnegoRodzinyParyWyjazd w pojedynkęBiznesowaZnajomiOkres roku Mar–majCze–sieWrz–lisGru–lutJęzyk Wszystkie języki polski (18)francuski (164)angielski (53)Więcej języków Język polski (18)francuski (164)angielski (53)włoski (15)niemiecki (7)rosyjski (7)duński (1)holenderski (1)norweski (1)szwedzki (1)turecki (1)Zobacz opinie podróżnych: 1 z 10 wśród 18 recenzji\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNiecharlespLarnaka, Cypr9593Zrecenzowano 1 tydzień temu Wspaniałe, świeże i uprzejmyWięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNieStephanie A103Zrecenzowano 4 tygodnie(-i) temu z urządzeń przenośnych Wspaniałe owoce morza!Jak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNieJames_MF5552YTWindermere, Florida, United States157Zrecenzowano 10 czerwca 2017 Pod każdym względem wyjątkowe doznania kulinarne.Jak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNieE BHongkong, Chiny2613Zrecenzowano 29 maja 2017 z urządzeń przenośnych Wspaniałe owoce morza, miła obsługa!WięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNieReneeEG384Zrecenzowano 16 maja 2017 z urządzeń przenośnych magnifiqueWięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNiesashabootMoskwa, Rosja124Zrecenzowano 11 kwietnia 2017 z urządzeń przenośnych Pycha! Najlepsza restauracja w mieście!WięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNieAlexander D5713Zrecenzowano 16 marca 2017 z urządzeń przenośnych Super smaczneJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNietackingmandyCannes, Francja98Zrecenzowano 12 grudnia 2016 Dobre jedzenieWięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNieDeleste7771218Zrecenzowano 12 września 2016 z urządzeń przenośnych Niesamowite dla miłośników rybJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNieMaserocheRiffa, Bahrajn6225Zrecenzowano 26 sierpnia 2016 z urządzeń przenośnych Bardzo dobre ryby restauracjiWięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.\nPoprzednieNastępne12Trwa aktualizowanie listy... W okolicy Pobliskie restauracjeLe DuplexLiczba recenzji: 142 w odległości 0,08 km La Dolce VitaLiczba recenzji: 38 w odległości 0,02 km Creperie De La CroisetteLiczba recenzji: 70 w odległości 0,89 km Pobliskie atrakcjePlage du MartinezLiczba recenzji: 154 w odległości 1,14 km Palm Beach CasinoLiczba recenzji: 112 w odległości 0,25 km Notre Dame des PinsLiczba recenzji: 12 w odległości 0,8 km St. Michael the Archangel ChurchLiczba recenzji: 11 w odległości 0,84 km Pytania i odpowiedziUzyskaj szybką odpowiedź od pracowników i klientów obiektu Fred L'Ecailler.Uwaga: pytanie zostanie opublikowane na stronie Pytania i odpowiedzi.Weryfikacja: Wskazówki dotyczące publikacjiPrześlij


Chomiki - Szkolnictwo.pl\tuczę się z serwisem www.cousowy.pl\nChomik syryjski – odmiana black banded\nG. Fischer , 1817\nChomiki (Cricetinae) – podrodzina gryzoni z rodziny chomikowatych .\nDo rodziny chomikowatych zalicza się blisko 300 gatunków zwierząt. Chomiki właściwe są bliskimi krewnymi norników , suwaka i szczura piżmowego . Zewnętrznie nie są zbytnio podobne do swych krewniaków. Zwierzęta bardziej podobne do chomików takie jak: mysz domowa , mysz leśna i inne z rodziny Muridae są bardzo dalekimi krewnymi chomików. Z licznej grupy chomików tylko niektóre gatunki można uznać za zwierzęta domowe. Należą do nich chomik syryjski , chomik Roborowskiego , chomik chiński , chomik Taylora, chomik dżungarski i podgatunek chomika dżungarskiego, chomik Campbella . Hodowane w domach chomiki mają swych krewnych żyjących na wolności.\n1 Główne cechy budowy anatomicznej\n3 Podział chomików\n3.1 Duże chomiki\n3.2 Chomiki średniej wielkości\n3.3 Chomiki karłowate\nChomiki posiadają 16 zębów . 2 siekacze i 6 trzonowców rozstawione na dole i na górze. Siekacze nie posiadają korzenia, dlatego rosną przez całe życie chomika. Zwierzę może je ścierać, jedząc twardy pokarm. Tuż przy obu stronach warg znajdują się pojemne torby policzkowe. Są tak duże, że po napełnieniu przekraczają podwojony obwód głowy. Służą do transportu pożywienia. Zwierzę opróżnia je pocierając je przednimi kończynami. Żołądek chomika składa się z dwóch komór. W pierwszej komorze następuje wstępne trawienie, natomiast w głównej komorze pokarm przechodzi ostateczne trawienie.\nPodstawowym pokarmem jest specjalistyczna mieszanka dla gryzoni . Jako dodatek żywieniowy podaje się:\nNasiona; pszenica , owies , kukurydza , jęczmień oraz pestki słonecznika i dyni (dwa ostatnie w małych ilościach).\nWarzywa; marchew , buraki , rzepa , brokuła , endywia , szpinak , liście kalafiora , pietruszka oraz brukselka , (ostatnie podaje się tylko chomikom, które skończyły 12 tygodni) .\nOwoce; jabłko , gruszka , winogrona .\nZioła; krwawnik pospolity , gwiazdnica pospolita , starzec zwyczajny , koniczyna , mniszek pospolity , tasznik pospolity , liście maliny .\nInne; rodzynki , gotowane jajko , ciasto owocowe (wszystko w małych ilościach).\nOwady – Chomiki też bardzo chętnie jedzą larwy mącznika . Należy im podawać 3-4 owady dziennie żeby uzupełnić potrzebne białko.\nNie wolno chomików karmić: kruchą sałatą , solonymi orzeszkami i słodyczami oraz gotowanymi jarzynami.\nDo ścierania zębów mogą służyć gałązki z drzew owocowych ( jabłoni czy gruszy ).\nJedynym przedstawicielem dużego chomika w Europie i Azji jest, występujący również w Polsce, chomik europejski (Cricetus cricetus). Ma wielkość świnki morskiej , ze względu na specyficzny tryb życia nie nadaje się zupełnie do trzymania w domu.\nDo tej grupy chomików zaliczany jest chomik syryjski (Mesocricetus auratus). Kwestia czy rumuński chomik (Mesocricetus newtoni) o czarnej sierści na brzuchu jest odrębnym gatunkiem, czy tylko północnym podgatunkiem chomika syryjskiego nie została do końca rozstrzygnięta.\nChomik bałkański (Cricetulus migratorius) również pochodzi z Europy. Do tego samego rodzaju (mimo że zamieszkuje Azję) zalicza się chińskiego chomika pręgowanego (Cricetulus griseus). Niektóre chomiki zaliczane są do grupy karłowatych tylko ze względu na anatomię , gdyż posiadają pokaźne rozmiary. Największy z nich to chomik Tscherskia triton, podobny do szczura z powodu bardzo długiego ogona. Calomyscus bailwardi do złudzenia przypomina mysz. Jednak Tscherskia triton, Calomyscus bailwardi oraz zaliczany do karłowatych niewielki chomik Eversmanna (Allocricetulus eversmanni) bardzo rzadko sprowadzane są do Europy. Coraz częściej w handlu spotykne są krótkoogonowe chomiki karłowate. Chodzi tu przede wszystkim o chomika dżungarskiego (Phodopus sungorus sungorus), nazywanego też syberyjskim. Jego wschodni podgatunek to karłowaty chomik Campbella (Phodopus sungorus campbelli). Najmniejszym przedstawicielem karłowatych chomików jest chomik Roborowskiego (Phodopus roborovskii). Jest on także najmniejszy spośród wszystkich chomików.\nCricetus (jedynym przedstawicielem jest Cricetus cricetus – chomik europejski )\nTscherskia (jedynym przedstawicielem jest Tscherskia triton)\n↑ Cricetinae w: Integrated Taxonomic Information System ( ang. )\n↑ A. Poor: Subfamily Cricetinae ( ang. ). Animal Diversity Web. [dostęp 20 marca 2010].\n↑ Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Cricetinae. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. ( ang. ) [dostęp 12 listopada 2009]\nInne hasła zawierające informacje o "Chomiki":\nChomiki Chomiki Chomik syryjski – odmiana black banded Systematyka Domena eukarionty Królestwo zwierzęta Typ strunowce Podtyp kręgowce Gromada ssaki Podgromada ssaki żyworodne Szczep łożyskowce Rząd gryzonie Rodzina chomikowate Podrodzina Chomiki Nazwa systematyczna Cricetinae G. Fischer , 1817 Rodzaje AllocricetulusCansumysCricetulusCricetusMesocricetusPhadopusTscherskia Chomiki ...\nTchórz stepowy ...\nEwolucja ssaków ...\nKrętek blady ...\nNowe Zoo w Poznaniu (m.in. modliszki , karaczany brazylijskie, ślimaki afrykańskie , patyczaki , herkulesy),Pawilon drobnych ssaków (m.in. szynszyle , Chomiki europejskie , kururo ),Woliery ssaków drapieżnych (m.in. pantery śnieżne , pandy małe , żbiki , ostronosy ...\nUstawa o ochronie zwierząt w celu wykorzystania w doświadczeniach naukowych, w szczególności myszy, szczury, świnki morskie, Chomiki syryjskie (złote), króliki, psy, koty, przepiórki, w miejscach zatwierdzonych lub zarejestrowanych ...\nstep i osły. Małe roślinożerne gryzonie, takie jak: pieski preriowe, świstaki, susły, norniki, Chomiki, ryją nory i w nich się chronią. Mała ilość stepowych dużych ...\nInne lekcje zawierające informacje o "Chomiki":\nChów i hodowla zwierząt (plansza 14) zdolności naśladowania mowy ludzkiej Zaliczamy do nich między innymi: psy koty króliki gołębie rybki akwariowe papugi Chomiki kanarki pawie strusie bażanty świnki morskie żółwie ...\nSsaki - die Säugetiere część 1 (plansza 4) e height=380 width=770 > chomik – der Hamster Hamster brauchen viel Bewegung. Chomiki potrzebują dużo ruchu. Der Hamster braucht einen großen Käfig mit Klettermöglichkeiten. Chomik potrzebuje ...\nSsaki (plansza 7) and thick, silky fur. Myszy i świnki morskie są podobne do chomików. Chomiki są małe, mają krótkie ogony i nogi, puchate uszy i gęste, ...


KK, lulu 21.02.2018 18:11\nTo święto państwowe. Zostało uchwalone przez Sejm 3 lutego 2001 roku w odpowiedzi na apele m.in. środowisk kombatanckich.\nSkąd się wzięła data święta: 1 marca? Jak podaje IPN, właśnie tego dnia w 1951 r. w mokotowskim więzieniu "komuniści strzałem w tył głowy zamordowali przywódców IV Zarządu Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość – Łukasza Cieplińskiego i jego towarzyszy walki, którzy tworzyli kierownictwo ostatniej ogólnopolskiej konspiracji kontynuującej od 1945 roku dzieło Armii Krajowej".\nTak będzie wyglądać Muzeum Żołnierzy Wyklętych. Ma zwracać uwagę z daleka. Posępne wnętrze też robi wrażenie >>>\nI chociaż PiS oraz IPN podkreślają głównie niepodległościowy i antykomunistyczny wymiar działalności tzw. "wyklętych", a ich kult chętnie celebrują narodowcy, to od kontrowersji nie da się uciec. Sprzeciw budzi m.in. lansowanie na bohatera Zygmunta Szendzielarza ps. "Łupaszka", którego oddziały zostały oskarżone o mordowanie Litwinów. Warto przywołać też działania podhalańskiego oddziału Józefa Kurasia "Ognia". Ogniowców oskarża się o mordy na Żydach oraz zbrodnie i grabieże dokonywane na słowackiej ludności. Inną postacią, o której nie można przy tej okazji zapomnieć jest Rajmund "Rajs" Bury. Prokuratorzy IPN uznali, że działania "Burego" nosiły znamiona ludobójstwa.\n- opisywała w rozmowie z "Newsweekiem" 81-letnia pani Eugenia.\nDzień pamięci o żołnierzach wyklętych to oczywiście uroczystości na szczeblu państwowym i wojewódzkim. Prezydent Andrzej Duda wręczy tego dnia nominacje generalskie.\nTego dnia organizowane są też rekonstrukcje historyczne, msze święte, ale nie tylko. W wielu miastach Polski odbędzie się Ogólnopolski Bieg Pamięci Żołnierzy Wyklętych "Tropem Wilczym". Wydarzenie zaplanowano na 4 marca.\nW Opolu zaplanowano m.in. odsłonięcie pomnika ku czci ofiar Służby Bezpieczeństwa na ścianie budynku przy ul. Krakowskiej 53. Przez Warszawę przejdzie marsz z pochodniami, organizowany przez Młodzież Wszechpolską. Wyruszy o godz. 19.00 spod Rakowieckiej 37.\nListę wydarzeń w Narodowym Dniu Pamięci Żołnierzy Wyklętych będziemy aktualizować.\nIPN w Bydgoszczy przygotował plakat oraz pocztówki promujące Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych:\nDzień pamięci żołnierzy wyklętych 2018 IPN\ni zaproście na obchody rodziny ofiar burego ,ognia czy Łupaszki\nnie będą czuli się osamotnieni w tym dniu\nBeatyfikować. Jak leci..\nŻołnierze wyklęci, czyli tacy, co walczyli z komunistami oraz z ludnością cywilną, a także (według pis) tacy, co współpracowali z Niemcami (Brygada Świętokrzyska). No nie wiem nie wiem.... czy robienie takiego święta, to dobry pomysł....\nbędziemy czcic jak zwykle nie tych co powińnismy tym razem zwyczajnych bandziorów ktorym się nie podobało że wojna już się skonczyła.---więc kontynuowali walkę z rodakami\nWiększość to bandyci z bronią którzy oczekiwali na Andersa na białym koniu i trzecią wojnę światową,a żeby żyć to mordowali kogo popadło i czekali .Skończyła się amunicja i kasa to wycięli ich inni bandyci,którzy mieli broń i amunicję i poparcie władzy,większość to pseudo- partyzanci co kradli kury całe życie.\nBandyci wyklęci na zawsze przeklęci. Za wojny nauczyli się zabijać i grabić, po niej nie umieli robić nic innego. Czas zapomnieć.\nChociaż z drugiej strony - wołomin w latach '90 też miał takich "żołnierzy"...


Dj na 18 i podobne imprezy\nWitam . Czy orientuje sie ktos z was ile kosztuje wynajecie dobrego dja na impreze typu urodziny . Dobry dj mam na mysli takiego ze swoim wlasnym w miare profesjonalnym sprzetem , swiatłami itp grajacego dobre taneczne utwory umiejacego rozbawic publike , a nie chłopaczka z laptopem programem virtual dj puszczajacymi techno i glosnikami komputerowymi .\nMusic Trance/Club - Dj Ravenus :)\nWitam wszystkich, jak wiadomo mieszkam w Brzegu, tworze muzyke trance/club ;)\nPracuje na FL studio 7 + fx i sample atx ;]\nZajmuje sie tym od ponad roku a oto moich kilka produkcji ;):\ndj Ravenus - One On Me (Radio Edit)\nAndain - Beautiful Things (dj Ravenus Remix)\ndj Ravenus - Long Way To Home\ndj Ravenus & dj Hubb - Salam Arabian (Extendend Mix)\nEmi - Anima Libera (dj Ravenus Remix)\njak narazie to na tyle. Jak sie spodoba dodam moje przyszłe produkcje :)\nPozdrawiam dj Ravenus.\n[02.02.2008] Dj Matush, Dj Manic, Dj Prince\n[02.02.2008] dj Matush, dj Manic, dj Prince - ostatnia impreza karnawału w klubie Big Star!\nChcielibyśmy Was zaprosić serdecznie na OSTATKI W KLUBIE BIG STAR! czyli imprezę klubową jaka się odbędzie 2 lutego 2008 r. w klubie Big Star w Brzegu w woj. Opolskim.\n* dj Matush - stał się dzięki swojej osobowości, płynnej technice miksowania, wyjątkowej selekcji muzycznej oraz konsekwencji jednym z najbardziej docenionych dj'ów na polskiej scenie klubowej, a dzięki sukcesom własnych produkcji zyskał respekt także jako producent i remikser w Polsce jak i zagranicą. Zaczynał w 1990 roku od funky i hip-hop zdobywając mistrzostwo Polski w scratch'u, co dało mu możliwość występu na mistrzostwach świata 1996 w Rimini we Włoszech. W połowie lat 90-ych zaczął stopniowo zmieniać swoje preferencje muzyczne w kierunku muzyki "house" grając ...\n[08.12.2007 r.] B-day Dj Ziro - MIKOŁAJKI 2007\nChcielibyśmy Was zaprosić serdecznie na MIKOŁAJKOWĄ imprezę klubową jaka się odbędzie 8 grudnia 2007 r. w klubie Big Star w Brzegu w woj. Opolskim.\nRezydent klubu dj Ziro (www.djziro.pl) rozkręci imprezkę, to jego B-day! Dla Was i dla niego z tej okazji zagra także dj Manic\n* Audycja na żywo w RadioFTB.pl\nNa sali dance jak co tydzień zagra dj Prince!\n5 wejsciówek na impreze Dj Hazel - SHOW TIME!\nChcesz wejściówkę zupełnie za free ? nic prostszego wyślij email: na adres redakcja(małpa)brzeg24.pl w temacie wpisz konkurs. Dla pierwszy 5 osób mamy wejściówki na piątkową imprezę w dyskotece Big Star. Wyślij email pamiętaj wejściówki czekają.\nStart o 21:00 zagrają dj Hazel, dj Ziro, dj Manic oraz dj Prince. Więcej informacji na temat imprezy na stronie bigstarclub.pl. Zapraszamy !!\nDj lub zespół na każdą impreze\ndj lub ZESPÓŁ gra dla Państwa na weselach,studniówkach,balach sylwestrowych,imprezach integracyjnych,czyli wszelakich imprezach okolicznościowych . Zapraszam . Jeszcze wolne terminy na andrzejki i bal sylwestrowy.\n/przenoszę do odpowiedniego działu/\n2.10.2010 Dj Matius B-day Party & Baloon Show\n2.10.2010 dj Matius B-day Party & Baloon Show w klubie Big Star !\nSerdecznie zapraszamy wszystkich na kolejną imprezę w klubie Big Star ! dj Matius B-day Party & Baloon Show czyli urodzinowa impreza dj'a Matiusa na której dodatkowo zostanie zamontowane mnóstwo balonów które stworzą typowo urodzinowy klimat ! Za sterami Big Star dj's TEAM!\n* dj Matius (exclisive B-day set! )\nPosiada 1 sale taneczną oraz 2 bary gdzie można spokojnie ugasić pragnienie. Lokal posiada profesjonalne nagłośnienie i oświetlenie, a za klimat na sali electro-house/trance odpowiada dj Matius. Klimatu oraz wystroju nie da się opisać to trzeba samemu zobaczyć! Posiadamy profesjonalna obsługę oraz ochronę, która ...\nZESPÓŁ & DJ NA KAŻDĄ IMPREZE\nZESPÓŁ & dj NA KAŻDĄ IMPREZE www.zespolenduro.pl\n[8.04]Cafe Michelle:Music Night in Wonderlanad with DJ MELLO\nZapraszamy na kolejną imprezę kultowego już cyklu "Music Night in Wonderlanad". Tym razem w niezwykłą, muzyczną podróż zabierze was dj Mellow, prawa dłoń dj'a FEEL-X (KALIBER 44, SIŁA-Z-POKOJU). Asystować go będzie nasz rezydent dj Mingis.\ndj MELLOW- pochodzi z Tychów (woj. Śląskie) Od 2000 roku gra i organizuje imprezy głównie na terenie południowej Polski. Do tej pory zagrał min. w takich miastach jak: Opole, Kraków, Zakopane, Gliwice, Katowice, Bielsko-Biała, Rybnik, Lublin, Wałbrzych,Warszawa, Żory, Pszczyna, Oświęcim, Bielsko-Biała, Łódź, Mielec, Bochnia. Uczestnik cyklu imprez SUMMER JAM 2006, WINTER JAM 2008, oraz trasy PRZYSTAŃ ŻYWIEC 2007\nSupportował czołowych artystów polskiej sceny HH: O.S.T.R , HEMP GRU, FENOMEN, ABRA DAB, MOLESTA, FISZ, PEJA. Grał imprezy z czołowymi polskimi dj-ami: dj FEEL-X, dj 600Volt, dj – SMASTER, dj BART, dj TRAKMAJSTER , dj BLACK , dj BAMBUS. W jego setach usłyszeć można mieszankę r&b, dancehall-u, ...\nvocals - acapella - utwór DJ.Tomcraft - Mind\npotrzebuję wokal, acapelle oraz utwór już w sumie stary. dj Tomcraft - Mind.\nJest to jesen z moich ulubionych starych kawałków i dlatego chce zrobić jego remix.\nJeśli macie jakieś konkretne linki, to bardzo bym prosił, Pozdrawiam [ Dodano: 2009-01-27, 12:23 ] a w sumie utwór już mam... interesuje mnie wokal. z gory dzieki :)\nZapraszamy wszystkich spragnionych imprezy na dobrym poziomie. Osoby poniżej 21 roku życia zapraszamy po osiągnięciu oczka ;-).\ndj MS - początki jego fascynacji muzycznych sięgają połowy lat 90 tych, kiedy to do Polski zaczęły napływać nagrania zza oceanu takich wykonawców jak eric b, arrested development, slick rick czy też... gang starr; przez 7 lat drążył wiedzę w zakresie hiphopu, jego korzeni jak i pobocznych stylów muzycznych; w międzyczasie spróbował swoich sił jako producent, wydając w roku 99, wraz z przyjaciółmi nielegalny album-demo; w 2002 roku współpraca z dj-sklepem umożliwiła mu pierwszy, namacalny kontakt ze sprzętem djskim; od tego czasu konsekwentnie szlifował swoje umiejętności techniczne jak również poszerzał horyzonty muzyczne; z początku w swoich setach prezentował techniczno - elektroniczną, francuską odmianę house (motorbass, phonique, i -cube); wraz z upływem czasu jego kolekcja vinyli powiększała się ...