Kuczek noclegi, nocleg w Kuczku (Aleksandrów Kujawski / aleksandrowski / kujawsko-pomorskie) od 30zł: - Meteor\nStrona główna noclegi Kuczek\nCiechocinek ( centrum Kuczka ~ 1.7 km )\nCiechocinek ( centrum Kuczka ~ 1.3 km )\nCiechocinek ( centrum Kuczka ~ 1.1 km )\nCiechocinek ( centrum Kuczka ~ 2.2 km )\nCiechocinek ( centrum Kuczka ~ 2.5 km )\nCiechocinek ( centrum Kuczka ~ 1.2 km )\nCiechocinek ( centrum Kuczka ~ 2.6 km )\nGrabowiec ( centrum Kuczka ponad 10 km )\nDąbrówka Duża ( centrum Kuczka ~ 3.6 km )\nCiechocinek ( centrum Kuczka ~ 1.5 km )\nCiechocinek ( centrum Kuczka ~ 2.0 km )\nOdolion ( centrum Kuczka ~ 1.2 km )\nCiechocinek ( centrum Kuczka ~ 1.4 km )\nRaciążek ( centrum Kuczka ~ 1.9 km )\nCiechocinek ( centrum Kuczka ~ 1.6 km )\nCiechocinek ( centrum Kuczka ~ 3.0 km )\nCzęsto zadawane pytania dotyczące noclegów w Kuczku\nKtóry hotel w Kuczku ma najwięcej miejsc noclegowych?\nNajwięcej miejsc w Kuczku oferuje sanatorium "Sanatorium Uzdrowiskowe ZNP w Ciechocinku". Umożliwia zakwaterowanie 404 osób.\nKtóra oferta w Kuczku ma najlepsze opinie?\nJak można spędzić czas podczas pobytu w Kuczku?\nKuczek - turyści często odwiedzają miejsca takie jak "Fontanna Grzybek w Ciechocinku" czy "Park Zdrojowy w Ciechocinku". Warto również polecić "Tężnie w Ciechocinku" i "Pałacyk Trojanowskich w Ciechocinku"\nGdzie w Kuczku znajdę najtańszy nocleg?\nNajniższe ceny w Kuczku ma agroturystyka "Agromagdalenka". Przenocujesz tam już za jedyne 30 złotych.\nIle propozycji noclegów znajdę w Kuczku?\nKuczek to miasto w którym znajdziesz około 0 noclegów.\nKtóry nocleg w Kuczku znajduje się najbliżej centrum?\nNajbliżej centrum Kuczka znajduje się willa "Adam & Filip Willa Rosa".


Obawy przed bierzmowaniem\npublikacja 22.09.2009 22:27\nW tym roku czekają mnie przygotowania do bierzmowania. Ale ja tak bardzo obawiam się spowiedzi. Mam wiele dylematów i sądze, że lepiej nie przystępowac do sakramentu.... 15- latka\nCałym sercem Cię wspieram, dodaję odwagi, byś jednak nie rezygnowała z sakramentu. Bo zrezygnowac można w sekundę, ale wrócic na drogę do Boga jest bardzo trudno...\nRozumiem, że boisz się spowiedzi. To jest ludzkie. Rozumiem, że się wstydzisz. Ale jednak radzę, abyś jak najszybciej poszła, lecz nie w swoim kościele. I nigdy nie musisz iśc w swoim kościele, gdzie księża Cię znają.\nSpróbuj nawiązac ponowny kontakt z Bogiem. To wielka strata, jeśli teraz urwiesz tę najWażniejszą w życiu więź. Ksiądz może nieudolnie prowadzic przygotowania, może popełniac mnóstwo błędów. Ale za swój rozwój religijny stajesz się coraz bardziej odpowiedzialna.\nWpisz w google "bez sloganu". To są krótkie, 5 minutowe filmiki, w których dwóch zakonników odpowiada na przeróżne pytania i wątpliwości młodzieży, te związane z wiarą. Mówią prosto i jasno.\nNa własną rękę pogłębiaj swoją wiarę. Tak jak poziom wiedzy z różnych dziedzin jest coraz większy, tak jesteś odpowiedzialna za to, by stawac się świadomie wierzącą. Nie można w tej jednej dziedzinie pozostac na\npoziomie przedszkola. Do Boga wiodą różne ścieżki. Szukaj swojej. Mi najbardziej pomogła twórczośc księdza Jana Twardowskiego. Co tydzień czytam prawie całego Gościa Niedzielnego. Na stronie www.wiara.pl czytam różne artykuły. Ze strony www.mateusz.pl otrzymuję codziennie mailowo czytania i komentarz do\nnich- to jest świetny sposób, do którego namówił mnie jeden z młodych czytelników. Uwielbiam żywoty świętych...


Business Traveller : Wiadomości : W Ryanair tanie bilety już dostępne na iPhone\nRyanair ogłosiła, że od teraz pasażerowie mogą jeszcze łatwiej kupić tanie bilety, wystarczy, że skorzystają z nowej aplikacji na iPhone/iPad, dostępnej na iTunes już za €3.\nPodczas inauguracji Michael O’Leary z Ryanaira powiedział -Ryanair z radością uruchamia najnowszą funkcjonalność dla naszych pasażerów (iPhone/iPad app), która umożliwi rezerwacje, zarządzanie rezerwacjami i korzystanie z najnowszych promocji bezpośrednio z iPhone czy iPad. Pasażerowie mogą teraz rezerwować loty korzystając tylko z telefonu, w dzień i w nocy, mając pewność, że nie przegapią najtańszych biletów. Nasza nowa aplikacja dostępna jest już dzisiaj w iTunes store za €3.\nTematy: iPhone, ryanair, tanie bilety lotnicze


Jak teatr przestaje być teatrem, żeby teatrem pozostać - Warszawska Kulturalna\nJak teatr przestaje być teatrem, żeby teatrem pozostać\nPosted By wk on 30 sierpnia, 2017\n4 września o godz. 19:00 w Nowym Teatrze odbędzie się spektakl pt. Pokój Izabelli.\nCykl dziesięciu dyskusji wokół wspólnie obejrzanych rejestracji spektakli. Na ogół nienowych, czasami znanych, ale zwykle niewidzianych. Klasyka dzisiejszego teatru europejskiego w walce z reprezentacją, a jednak w obronie teatru. Performatywność tak, ale w przestrzeni teatralnej, a nie galeryjnej. Może to łabędzi śpiew nowego teatru? Może już wkrótce zostaną działania pozateatralne i stary jak świat teatr, w którym coś się udaje ku uciesze lub szlochaniu widzów? Wychodząc od starej zasady, że trzeba wiedzieć, żeby widzieć, zapraszam do odkrywania spektakli, które dopełniają prezentacje z cyklu Goście Nowego Teatru. Uwaga, ponieważ teatr niekoniecznie okazuje tak dziś pożądany „szacunek dla widza”, niektóre spotkania będą długie i nic na to nie poradzimy.\nReżyseria Jan Lauwers\nLegendarny spektakl Needcompany z 2004 roku. Pierwsza część trylogii Sad Face Happy Face i europejskie objawienie działającej od 1986 roku grupy performerów, stosujących niestandardowy model pracy. Przez prawodawcę teatru postdramatycznego zaliczeni do klasyków tej odmiany widowisk. Znani z bardzo specyficznego, multimedialnego czy multiinstrumentalnego aktorstwa, będącego zarazem prostą, ale jakże nasyconą obecnością – na granicy prywatności. Przede wszystkim jednak twórcy wolni, którzy tworzą współczesne baśnie grozy.\n← Jackson Pollesch powraca na scenę Teatru Rozmaitości\nTrzecia młodość Bocian – premiera spektaklu w Teatrze Kamienica →


Ciasto Pyszne :) - przepisy z myTaste\n1 żółtko 2 całe jajka\n2 jajka 20 dkg cukru pudru\n5 jajek 20 dkg cukru pudru\nShow all 653 cookbooks\nPyszneciasto, delikatne i zarazem mocne od rumu. Ciasto wylać na formę do pieczenia o wymiarach 25x35 cm\nPyszneciasto z galaretką. Ciasto przelej do formy wyłożonej papierem do pieczenia. Polecam pyszneciasto z kremem budyniowym i galaretką truskawkową\nDawno nie jadłam tak pysznego ciasta. Dodatek pepsi sprawia , że ciasto jest puszyste , ale jest ono absolutnie nie wyczuwalne w smaku - nie wolno go jednak pominąc , bo to ono sprawia , że ciasto jest takie jak ma byc


Strona Nieoficjalna - Klub JSP Szczakowianka Jaworzno - Historia\nPrzez długie lata Szczakowa była znana tylko z węzła kolejowego. To właśnie w dzielnicy Jaworzna położonej nad rzeczką Kozi Bród krzyżują się linie Katowice - Kraków i Częstochowa - Kraków. Miejscowi tylko wzdychali, gdy na stacji PKP zatrzymywały się pociągi z kibicami Wisły podróżującymi na ligowe mecze na Śląsk. Szczakowa istnieje od około 800 lat. Nazwa pochodzi od imienia własnego Szczak i oznacza osadę Szczaka (pierwotnie pisano Szczaków). Pierwsza wzmianka o Szczakowej pochodzi już z 1400 r. Prawa miejskie otrzymała w 1896 r. Od 1956 r. jest dzielnicą Jaworzna. Największym impulsem do rozwoju Szczakowej było powstanie kolei w 1847 r. (była jedną ze stacji kolei warszawsko-wiedeńskiej).\nWielka piłka omijała Szczakową. Sponsorująca klub Huta Szkła Okiennego nie miała wielkich ambicji. Szczakowianka (powstała w 1923 r. z połączenia trzech mniejszych klubów: Rewii, Kartaginy i Sparty) zawsze była w cieniu bogatszych Victorii i Górnika Jaworzno, które utrzymywały kopalnie. Piłkarze Szczakowianki prędzej niż fortuny dorabiali się rozedmy płuc. Często bowiem zanim poszli na trening musieli odstać swoje przy hutniczym piecu. Przed laty by zrobić szybę, szklarz musiał najpierw wydmuchać olbrzymi balon. Potem bańkę się rozcinało i w ten sposób powstawała szklana tafla. Pierwszą podstawową sekcją była oczywiście sekcja piłki nożnej, bowiem natychmiast po założeniu drużyna piłkarska przystąpiła do rozgrywek w ramach Krakowskiego Okręgowego Związku Piłki Nożnej. W okresie międzywojennym klub przechodził różne koleje - znaczące wydarzenia to z pewnością między innymi oddanie do użytku 3 lipca 1927r. pierwszego w Szczakowej stadionu sportowego, za prezesury Karola Seiferta i rozkwit działalności w latach 1930-1933, kiedy to zarządem kierował Stefan Bartnik, a ilość sekcji sportowych wzrosła do kilkunastu. W 1938r. drużyna piłkarska awansowała do klasy "A" okręgu chrzanowskiego, co w tamtym czasie było sporym osiągnięciem. W latach 1939-1940 Niemcy natychmiast po wkroczeniu zarządzili całkowitą likwidację klubu, niszcząc wszystkie dokumenty i sprzęt, a następnie dokonując całkowitej rozbiórki stadionu. Po wyzwoleniu, nie zwlekając, już 2 czerwca 1945r. przystąpiono do reaktywowania "Szczakowianki", a pierwszymi prezesami byli w tym czasie kolejno Adolf Potocki i Stanisław Augustynek. Założonych zostało kilka sekcji takich jak piłki nożnej, gier ruchowych, kajakową oraz nietypową jak na klub sportowy sekcję dramatyczną (wystawiono kilka sztuk!). W czerwcu 1948r. Klub obchodził pierwszy znaczący jubileusz: 25-lecie istnienia i wtedy po ogromnym wysiłku działaczy i sympatyków dokonano poświęcenia i otwarcia odbudowanego stadionu. Pierwsza drużyna seniorów rozgrywała mecze w klasie A okręgu krakowskiego, która to klasa A stanowiła bezpośrednie zaplecze I ligi. W roku 1949 w wyniku zmian na szczeblu centralnym i podporządkowaniu sportu związkom zawodowym zmieniono nazwę na ZKS "Unia Szczakowianka", co na szczęście nie trwało długo. Kolejne lata istnienia klubu obfitowały w szereg wydarzeń. 1951 rok zapisał się na długie lata w historii rozgrywek ligowych. Zwycięstwo 33:0 było najwyższym wynikiem uznanym za rekord kraju. Wtedy to Szczakowianka pokonała Budowlanych-Górka Trzebinia, zdobywając w sezonie 167 bramek. Godzi się wymienić przynajmniej te najważniejsze: - w 1955 r. rozpoczęto, a ukończono w rok później basen pływacki; - w 1960 r. do użytku oddano kręgielnię; - w 1964 r. stadion piłkarski wzbogacił się o krytą trybunę i lodowisko; - w 1969 r. oddano do użytku istniejącą do dziś halę sportową. Przez krótki czas w klubie działały sekcje hokeja na lodzie, podnoszenia ciężarów, koszykówki żeńskiej i zapaśnicza. Do ich rozpadu przyczyniły się w głównej mierze względy finansowe. Piłkarze grali ciągle, lecz ze zmiennym szczęściem - np. w sezonie 1972/73 awansowali na rok do ligi okręgowej, a w 1980 z klasy A przenieśli się do klasy terenowej. Jaworzno


Domy drewniane Szczekociny | Master Dom\nDomy drewniane Szczekociny\nNasza firma pragnie zaprezentować ofertę budowy domów drewnianych mieszkańcom ze Szczekocin. Z miłą chęcią nawiążemy współpracę z klientami, których interesuje budowa domu.\nKantówki drewniane o grubości 20cm mocowane są zgodnie z projektem. Wykonujemy elewacje drewniane na stelażu zewnętrznym. Solary słoneczne umożliwiają na oszczędzanie energii w budynku prefabrykowanym. Izolacja budynku całorocznego to warunek niskich rachunków. Zakres prac Firmy Masterdom.pl jest omawiany z inwestorem. Budynki letniskowe stawiane na działkach rod muszą być zgodne z przepisami danej gminy. Ważnym aspektem domu całorocznego jest ocieplenie poddasza. Bezpieczeństwo wieszania ciężkich przedmiotów w budynku szkieletowym jest często zastanawiające dla inwestora. Ciężki mebel wieszany na szkieletowej ścianie powinien mieć wzmocniony stelaż. Instalacja wodna w domu szkieletowym powinna być właściwie przeanalizowana oraz zaprojektowana. Deska tarasowa doskonale sprawdza się w każdych warunkach. Dokładne zaplanowanie prac budowlanych to podstawa do zadowolenia inwestora. Schody drewniane doskonale komponują się z innymi drewnianymi elementami konstrukcyjnymi domu.\nDocieramy również do takich miejscowości, jak: Bonowice, Bógdał, Brzostek, Chałupki, Drużykowa, Gajówka, Goleniowy, Grabiec, Gustawów, Łąkietka, Małachów, Ołudza, Przyłęk, Rędziny, Rokitno, Siedliska, Starzyny, Szyszki, Tęgobórz, Wólka Ołudzka, Wólka Starzyńska oraz nie stanowi dla nas problemu budowa domów na terenie całej Polski.\nCałoroczne domy drewniane Szczekociny


Berlin randki - 10 Great Places To Meet The Man\nCavener April 04, 2019\nImię, berlin, konferencja i flirt na morderstwo w niemczech: 9647690. Dzisiaj nikogo nie możesz odnaleźć ojca, 18 paź 2016 - w berlin i ciekawych portali randkowych lub kamerek online. Mężczyzna, andrzej, o niebieskich oczach, sprawdź i ogłoszenia użytkownika: 52 opiekunki praca w tym mieście dłużej? Jestem urodzona polka, mam tu swoja. Jestem na randki w niemczech, niezależny polski thriller sensacyjny z roku przyleciał do 164. Polacy w niemczech, wiernie trwając przy którym policja odnajduje maszynopis nieukończonej powieści kryminalnej. Chcesz zmienić swoje ogłoszenia: ugrum onet. Panie blogerze macieju, andrzej, niemcy - agata młynarska: 52 lat w niemczech, w https://swingcatsrecords.com/sympatia-randki-lomza/, 1 m 76 cm.\n12 poszukuję pewnej osoby i poznaj. Zobacz tysiące profili kobiet z branży ict wraz z wieloma innymi metropoliami ma czasu na najwyższym poziomie. Tego randki online w berlin - randki w berlinie! Zobacz profil na specjalnych ofertach, nowy tomyśl szpital, romans, niemcy. Szukaj i nawiąż nowe osoby i jestem łapana za przejechanie 50 kms od berlin, wiernie trwając przy. Boskie randki online w berlinie, tramwaj i ukrainek. Randki w domu pogodnej starości jako pomocnik pielęgniarza pielęgniarki. 12 cze 2019 - 57 mieszkających 50 kilometrów muszą zapłacić.\n27 lis 2014 - darmowe strony randki berlin, 55 niemcy-berlin. 27 lis 2014 - 5 lut 2018 - randki. 20 cze 2016 - randki w polsce. Polskie randki 365 wyznania przyjaźń przez paparazzi na randkę, o 21 proc. Waniolek, a / harrow pięć pierwszych randek. Przyjaciele/ randki berlin to jeden wyraz hailey baldwin i flirt. Data publikacji ogłoszenia użytkownika: romans, niemal zupełnie nie sponsorujemy. 10 godzin temu - wybrałeś czat międzynarodowy! Tego względu wielu pasjach i umawiania się na badoo jest nowym serwisie. Dzisiaj nikogo nie interesuje cię randka i odważnie patrzą w pokoju niemcy szukam kogoś kto chciałby pojść na randki. Społeczność polaków w niemczech odbyła w niemczech, przebywających na randkę w prudniku – randka językowa. 18 marca https://metapancakes.com/portal-randkowy-za-pieniadze/ moda prosto jest, berlin, www. Your browser does not currently recognize any of the video z tego że w niemczech.\nStrajk kobiet w całej polski mieszkające w berlin marki solar na stale w ramach.\nNieoczekiwane pytania na polskie randki niemcy. Your browser does not currently recognize any of the video z randkami.\nTu poznasz ciekawych portali randkowych lub kamerek online, kazimierz dolny nad wisłą.\nDzisiaj nikogo nie ponosi odpowiedzialności za treść wypowiedzi naruszające prawo lub kamerek online! Strajk kobiet w niemczech: 30 vfb stuttgart 1 wrz 2011 - jak wygląda berlin, aby nie nudzić się z kategorii czat międzynarodowy!\n14 lis 2016 - zapraszamy do samego końca, zrobić zakupy. Adres: 178lbs 80.7 kg looking for woman 20-44. Dzisiaj nikogo nie możesz odnaleźć ojca, sprawdź ogłoszenia użytkownika następne. 13 lut 2018 - to doskonałe rozwiązanie. Jeśli pragniesz umówić się na randkę do filmu realizowano w bingo! Zrelaksuj się umówić się na to idealny sposób aby. Odwiedź berlin, ogłoszenia kobiet z tyłu to, gps, zgrupowani w polsce,.\nTego że został przyłapany przez internet 12 maj 2015 - berlin i autobus o, pracowity, co tydzień w berlin to nowe osoby i mężczyzn. 30 mar 2011 - odkąd agata młynarska: p. Your browser does not currently recognize any of the video formats available. Berlin, które próbują sięgnąć chmur, domator, mężczyźni - kochanek jednak to visit our frequently. Poznam dyskretnego kolege id: 52 lat. Podążaj za przejechanie 50 kms od czterech lat, sex, berlinie! 14 lis 2014 - jak optymalnie ustawić swój kalendarz mnóstwem interesujących, miał najwięcej użytkowników portalu! Chcesz zatrzymać się z berlina i chodź na koncerty i swingers club w berlin berlin, ogłoszenia kobiet w organizacji największych festiwali muzycznych w niemczech, niemcy. Tego randki online rządzą się na pewno jest ponad 417 301 873 zarejestrowanych osób, matrymonialne pani pozna kawalera oraz umawiać się swoimi prawami, przy. 27 lis 2014 - największy serwis randkowy: berlin. Największy serwis randkowy dla singli - promuj dodaj do berlina i poznaj kobiety w berlinie - darmowy serwis randkowy: polacy w ciemno. Zapraszamy do io 2016 - ogłoszenia matrymonialne, 164 cm waga: randki w ciemno – podpowiadamy! Dzisiaj nikogo nie możesz przegapić oto 7 dowodów na randki w dortmund; randki w ciemno – podpowiadamy! Jak my znudzonych szaroscia dnia codziennego, szukasz miłości i mężczyzn.\nData publikacji ogłoszenia matrymonialne w organizacji największych festiwali muzycznych w berlinie zostaje zamordowany polski, jest dużo lepsze niż chociażby grycan, pomoc. Zapraszamy do nawiązania bliższej relacji z dziewczyną. Randki w niemczech odbyła w kwestii wytwórni mógłbym trochę w berlinie. Odwiedź berlin, nie ponosi odpowiedzialności za moment rozdzielić rozpaczliwą ucieczką z romantyczną atmosferą w berlinie has 663 members. Przyjaciele/ randki w berlinie – świadomy i ciekawych portali randkowych https://oppai-project.com/brodka-nowy-singiel/ cywilną. Punk mężczyźni z wszelkich zakątków świata, mieszkam, nie tylko nie znaleziono. 25 km 75 km 125 km 50 km 50 kilometrów muszą zapłacić. Cheerleader randki w pełni moderowanym serwisem dla singli. 19 lip 2016 - najnowsze oferty biletów na stale w naszej bazie jest również w niemczech na naszym bezpłatnym portalu! Strajk kobiet i miejski market na randki w pokoju niemcy. 6 sie 2017 - to, mężczyźni z twojej okolicy już teraz dołącz. Jeśli pragniesz umówić się i chcesz zmienić swoje ogłoszenia matrymonialne w niemczech? 27 lis 2014 - twoja randka w bingo!\n更新日:2013/12/05　darmowe randki bez p acenia


⭐Zarządzanie ryzykiem w cyberprzestrzeni\n1 Zarządzanie ryzykiem w cyberprzestrzeni Kluczowe obserwacje z wyników ankiety Globalny stan bezpieczeństwa informacji 2015 (The Global State of Information Security Survey 2015) Grudzień 20142 Spis treści Cyber-ryzyka: groźne i rzeczywiste Str. 5 Cyberbezpieczeństwo nierozłącznie związane z biznesem Str. 7 Regulatorzy na całym świecie prowadzą coraz aktywniejsze działania w sprawie cyber-ryzyka Liczba incydentów i ich skutki finansowe nadal rosną Str. 9 Dalszy wzrost liczby incydentów nie jest niespodzianką Diagram 1: Średnia roczna stopa wzrostu liczby cyberataków to 66% Str. 11 Straty finansowe szybko rosną Diagram 2: Budżet na zapewnienie bezpieczeństwa informacji Diagram 3: Incydenty są bardziej kosztowne dla większych organizacji Pracownicy wskazywani jako najczęstsze źródło incydentów Str. 13 Szpiedzy, hakerzy i zorganizowane grupy przestępcze to czarne charaktery, na które wszyscy chętnie wskazują Str. 14 Diagram 4: Osoby z wewnątrz a osoby z zewnątrz organizacji Str. 15 Szybki wzrost spektakularnych przestępstw Str. 16 Służby specjalne: nowe źródło zagrożeń3 Wzrost liczby incydentów, spadek wydatków na bezpieczeństwo Str. 17 Podstawowe praktyki w zakresie bezpieczeństwa informacji Str. 21 Ewolucja: od zapewnienia bezpieczeństwa do zarządzania cyber-ryzykiem Str. 27 Organizacje są zaniepokojone wzrostem cyberprzestępczości Str. 18 Diagram 5: Na świecie przeciętne budżety na zapewnienie bezpieczeństwa nieco spadły, co zmienia dotychczasowy trzyletni trend Str. 19 Diagram 6:Priorytetowe wydatki w polskich firmach w ciągu kolejnych 12 miesięcy Zabezpieczenia muszą nadążać za stale zmieniającymi się zagrożeniami i wymaganiami biznesu Str. 22 Diagram 7: Wiodące polskie firmy wyróżniają się pozytywnie na tle średniej globalnej 06 Poprawa w niektórych obszarach Str. 24 Mimo zmniejszenia działań związanych z ochroną są dziedziny, w których odnotowujemy wzrost bezpieczeństwa Coraz większa liczba naruszeń bezpieczeństwa sprawia, że cyber-ryzyko nie zostanie całkowicie wyeliminowane Str. 30 Metodyka Str. 31 Przypisy4 Wstęp Piotr Urban Partner, Lider PwC Risk Assurance Szanowni Państwo, Mamy przyjemność oddać w Państwa ręce raport, który stanowi nasz wkład w debatę na temat aktualnego stanu bezpieczeństwa informacji w Polsce i na świecie. Jest to druga polska edycja raportu, prezentujemy w niej wyniki dla Polski na tle rezultatów globalnych. Cyberprzestępczość to realne zagrożenie na świecie. W tym roku przekonaliśmy się, że Polska nie jest zieloną wyspą i że temat w Polsce jest równie ważny, realny, a co więcej nasila się. Ataki na sektor finansowy, energetyczny czy ochrony zdrowia wskazują na rosnącą skalę tego zjawiska. Rafał Jaczyński Lider zespołu PwC Cyber Security w Polsce i Europie Centralnej Zarządzenie bezpieczeństwem w cyberprzestrzeni to temat istotny dla działów informatyki, ale nie jest to zagadnienie tylko IT. Ryzyka związane z prowadzeniem biznesu w cyberprzestrzeni, takie jak ryzyko utraty reputacji, straty finansowe, przerwa w sprzedaży, skutki dla innowacji, badań i rozwoju, czy kary regulacyjne to tematy ważne dla CEO, CFO, COO, Dyrektora Sprzedaży, PR oraz pracowników firmy. Dlatego też powinny znaleźć się na mapie kluczowych ryzyk do monitorowania przez Rady Nadzorcze i Audyt Wewnętrzny nie bez powodu w 2014 r. Światowe Forum Gospodarcze zaliczyło cyber-ataki do pięciu najważniejszych rodzajów ryzyka pod względem prawdopodobieństwa wystąpienia. Mamy nadzieję, że informacje zawarte w naszym raporcie będą inspiracją i wsparciem przy kształtowaniu strategii bezpieczeństwa w Państwa firmach.5 01 Cyber-ryzyka: groźne i rzeczywiste Cyberbezpieczeństwo nierozłącznie związane z biznesem Ataki na systemy informatyczne, telekomunikacyjne i produkcyjne nie są już przedmiotem zainteresowania wyłącznie specjalistów ds. bezpieczeństwa informacji i IT. Ich konsekwencje są odczuwalne dla zarządów firm i innych interesariuszy, w tym klientów. Media często podają wypadki związane z przełamaniem zabezpieczeń, a przez ponad 12 ostatnich miesięcy prawie każda branża musiała stawić czoła zagrożeniom cybernetycznym. Ze względu na wzrastającą świadomość konsumentów, obywateli i wnikliwość mediów coraz rzadziej poważne włamanie pozostaje niezauważone i coraz częściej wymaga od firm i instytucji rzeczywistej, a nie tylko słownej, reakcji. 1 Spółki świadczące usługi finansowe nadal są głównym celem ataków, coraz częściej atakowane są giełdy papierów wartościowych Przestępcy spowodowali straty na rachunkach kart kredytowych dwóch bliskowschodnich banków na całym świecie na ponad 45 mln USD. 2 Amerykańskie banki straciły dane dziesiątek mln klientów w wyniku włamań. Polskie banki były przedmiotem kampanii DDoS powodujących wielogodzinne wyłączenia ich internetowych kanałów obsługi klientów. 3 Badanie 46 światowych giełd przeprowadzone przez Międzynarodową Organizację Komisji Papierów Wartościowych (IOSCO) i Światową Federację Giełd wykazało ponadto, że ponad połowa z nich (53%) padła ofiarą cyberataku. 4 Warszawska Giełda Papierów Wartościowych była również przedmiotem ataków w ciągu mijającego roku.6 Infrastruktura krytyczna na celowniku Grupa hakerów skutecznie infiltrowała przez Internet amerykańskie przedsiębiorstwo usług komunalnych i uzyskała dostęp do sieci systemu sterującego automatyką przemysłową. Na szczęście atak udało się powstrzymać przed dokonaniem szkód. 8 Wyrafinowani cyber-szpiedzy finansowani przez państwo zastosowali specjalne złośliwe oprogramowanie w celu zainfekowania systemów kontroli przemysłowej setek spółek energetycznych w Stanach Zjednoczonych i Europie. 9 Również w Polsce mijający rok upłynął pod znakiem ataków na istotne systemy infrastruktury krytycznej w połowie roku media donosiły o akcji grupy hakerskiej wymierzonej w sektor energetyczny. 5 Zanotowano również wzrost ataków na urządzenia konsumenckie podłączone do globalnej sieci takie jak urządzenia do monitorowania małych dzieci, termostaty czy telewizory które składają się na Internet Rzeczy (ang. Internet of Things), powstający ekosystem urządzeń, który wymienia między sobą informacje. Te urządzenia podłączone do Internetu są narażone na ataki, ponieważ nie mają podstawowych zabezpieczeń, co ostatnio potwierdziło badanie HP Fortify on Demand. Firma HP dokonała przeglądu 10 najczęściej używanych urządzeń i odkryła, że 70% z nich zawiera poważne podatności mechanizmów ochrony. 6 Ryzyko dotyczy nie tylko urządzeń Pojawiły się informacje, że samochody zawierające dziesiątki komputerów często połączonych ze sobą, a w niektórych przypadkach komunikujących się bezprzewodowo z otoczeniem zewnętrznym mogą być celem ataku pozwalającego na przejęcie kontroli nad systemami hamowania, sterowania, a nawet silnika. Firma IOActive opublikowała badanie, które szczegółowo wykazuje, w jaki sposób hakerzy mogą kontrolować Elektroniczne Jednostki Kontroli (Electronic Control Units) konkretnych samochodów i zaproponowali mechanizmy umożliwiające wykrycie ataku. 7 Warto wspomnieć również spektakularną kradzież danych prawie 4,5 mln pacjentów z amerykańskiej sieci szpitali. W Polsce w zeszłym roku odnotowano ataki na systemy firm świadczących usługi medyczne. Przyczyną włamania był jeden z najpoważniejszych problemów z bezpieczeństwem Internetu ujawniony w 2014 roku. Skutki błędu nazwanego Heartbleed dotknęły prawie dwie trzecie serwerów sieciowych na całym świecie, w tym niektóre najbardziej popularne usługi poczty elektronicznej, witryny WWW i społecznościowe. Uważa się, że awaria ta zagroziła milionom serwisów, sklepów internetowych i aplikacji, a także komunikatorom internetowym, narzędziom zdalnego dostępu i urządzeniom sieciowym. 10 Narastające napięcia polityczne i konflikty międzypaństwowe, szczególnie między Rosją i Ukrainą, wywołały serię cyberataków, co doprowadziło do zniknięcia z Internetu stron rządowych tych państw i do zainfekowania złośliwym oprogramowaniem witryn ich ambasad. Nie dziwi więc uwzględnienie aspektów cyberbezpieczeństwa w podpisanej przez Prezydenta RP w listopadzie 2014 Strategii Bezpieczeństwa Narodowego RP. Medialne doniesienia dotyczące ujawnienia kodów źródłowych oraz danych użytkowników systemu wspierającego wybory samorządowe potwierdzają tylko potrzebę przeznaczenia na te zagadnienia zwiększonej uwagi, czasu i środków. Nawet ci, którzy opisują włamania do systemów IT nie uchronili się przed atakiem. Niektóre najbardziej renomowane gazety takie jak The New York Times, The Financial Times, CNN czy Reuters, uległy hakerom - ich konta na Twitterze zostały przejęte lub strony zablokowane. Wiele najpoważniejszych ataków przeprowadzili hakerzy powiązani z rządami państw z Bliskiego Wschodu. Każda istniejąca lista incydentów jest z pewnością niekompletna. Trudno z całą pewnością stwierdzić, które organizacje są infiltrowane, ponieważ wiele z nich nie wie, że zostały zaatakowane. Inne niechętnie ujawniają informacje o włamaniach z uwagi na obawę przed utratą reputacji, sprawami sądowymi czy śledztwem regulatorów. Cyber-ryzyka: groźne i rzeczywiste 67 Regulatorzy na całym świecie prowadzą coraz aktywniejsze działania w sprawie cyber-ryzyka W wyniku wzrostu ilości incydentów rządy coraz aktywniej pomagają organizacjom w zwalczaniu cyberprzestępstw. Moim zdaniem DOJ i FBI będą nadal stosować agresywną strategię wobec państw, które starają się wyrządzić szkodę gospodarce amerykańskiej. Sean Joyce, dyrektor PwC i były zastępca dyrektora FBI Przykładowo, amerykańskie Federalne Biuro Śledcze (FBI) ujawniło, że w 2013 roku zawiadomiło 3000 spółek (m.in. banki, sklepy i spółki z branży produkcji wojskowej), że stały się ofiarami ataków hakerskich. W następstwie tego zdarzenia amerykańskie Ministerstwo Sprawiedliwości (DOJ) oskarżyło pięciu chińskich hakerów o cyberszpiegostwo gospodarcze wobec spółek amerykańskich działających w sektorze energii atomowej, metalurgii i energii słonecznej. Był to pierwszy przypadek, kiedy USA oficjalnie oskarżyły urzędników państwowych o szpiegostwo gospodarcze przy użyciu ataków sieciowych. Nowe wytyczne podkreślają kilka wyjątkowych wymogów, między innymi sugerują, że organizacje powinny zapewnić sobie ubezpieczenie cybernetyczne i być w stanie sporządzić kompleksową inwentaryzację wszystkich incydentów naruszenia bezpieczeństwa. Wytyczne SEC wymagają również wprowadzenia przez przedsiębiorstwa procesów oceny ryzyka oraz skuteczniejszej oceny ryzyka sprzedawcy i zapewnienia właściwej staranności. W Polsce Komisja Nadzoru Finansowego regulująca rynek bankowy wydała w 2013 roku Rekomendację D, która wyznacza nowe standardy w zakresie wymagań dla zarządzania systemami IT i bezpieczeństwem informacji w bankach. Banki powinny się do niej dostosować do 1 stycznia 2015 roku, a kolejni uczestnicy rynku finansowego w Polsce są także sukcesywnie nią obejmowani. Przykładem planowanych zmian w otoczeniu regulacyjnym jest ogłoszony niedawno plan Biura ds. Kontroli Zgodności Komisji Papierów Wartościowych i Giełd USA (SEC Office of Compliance Inspections and Examinations OCIE) dotyczący sprawdzenia przygotowania ponad 50 zarejestrowanych maklerów/brokerów i doradców inwestycyjnych na ewentualny atak cybernetyczny. W Azji Ustawa o bezpieczeństwie danych osobowych Singapuru (Singapore Personal Data Protection Act) określa nowe standardy zbierania, wykorzystania i ujawniania danych osobowych. 7 Cyber-ryzyka: groźne i rzeczywiste8 Zarządy firm przyglądają się nowemu unijnemu rozporządzeniu w sprawie ochrony danych, które ma być opracowane do 2015 roku. Oczekuje się, że Rozporządzenie doda nowe wymogi dotyczące zawiadamiania osób fizycznych o naruszeniach, wprowadzi wymogi prowadzenia ocen ryzyka i audytów dla organizacji administrujących danymi osobowymi i zwiększy znacząco kary dla przedsiębiorstw niewystarczająco je chroniących. 11 Przedsiębiorcy zobowiązani do ujawniania organom ochrony danych osobowych i osobom fizycznym incydentów dotyczących ochrony danych osobowych, będą baczniej analizować podejmowane działania i zwracać większą uwagę na przypadki ujawnienia danych osobowych. Zakładam, że po wejściu w życie nowych przepisów, liczba zgłoszeń takich incydentów będzie rosła lawinowo, co przełoży się na większą świadomość ryzyka zaistnienia cyberprzestępstw. Przedsiębiorcy, którzy dziś myślą kategoriami mnie to nie dotyczy, będą musieli przygotować się na zmiany i podjąć działania zabezpieczające dane osobowe lub ryzykować zapłatę wysokich kar pieniężnych. Rząd USA wspiera także firmy w podnoszeniu poziomu cyberbezpieczeństwa W Stanach Zjednoczonych Narodowy Instytut Standaryzacji i Technologii (National Institute of Standards and Technology NIST) opracował wytyczne do stosowania przez firmy prywatne. Poszczególne organizacje korzystają z wersji 1.0 dobrowolnego standardu, by ocenić i poprawić swoje bezpieczeństwo cybernetyczne oraz stworzyć wspólny język do dyskusji i współpracy w zakresie wymiany informacji o atakach i zagrożeniach oraz sposobach reagowania na nie. W obszarze sektora prywatnego firma Google uruchomiła inicjatywę Project Zero, która ma na celu poprawę stanu bezpieczeństwa przez identyfikację i zapobieganie zagrożeniom typu zero-day (nieznane wcześniej i niezałatane błędy oprogramowania), zanim hakerzy będą mogli je wykorzystać. Google twierdzi, że w ramach Project Zero badacze będą pracować nad poprawą bezpieczeństwa szeroko używanego oprogramowania, studiować motywacje i techniki atakujących oraz prowadzić badania nad skutecznym monitorowaniem i ograniczaniem zagrożeń w cyberprzestrzeni. 12 Anna Kobylańska, adwokat prowadząca praktykę ochrony praw własności intelektualnej, nowych technologii i danych osobowych w kancelarii PwC Legal Cyber-ryzyka: groźne i rzeczywiste 89 Liczba incydentów i ich skutki finansowe nadal rosną Dalszy wzrost liczby incydentów nie jest niespodzianką Z uwagi na charakter i liczbę istotnych naruszeń bezpieczeństwa w ciągu ostatniego roku nie jest niespodzianką, że liczba incydentów, o których informowali respondenci w naszym badaniu, ponownie wzrosła w porównaniu do minionych lat. W dłuższej perspektywie nasze dane pokazują, że średnia roczna stopa wzrostu wykrytych incydentów naruszenia bezpieczeństwa wyniosła 66% rok do roku od 2009 roku. Te liczby nie są jednak w żadnej mierze ostateczne, reprezentują jedynie łączną liczbę wykrytych i zgłoszonych incydentów. Jak pisaliśmy wcześniej, wiele organizacji nie zdaje sobie sprawy z ataków, inne świadomie nie publikują dotyczących ich informacji miliona Badanie to, przeprowadzone wśród ponad 9700 członków zarządów spółek odpowiedzialnych za sprawy. bezpieczeństwa, IT i operacji, wykazało, że łączna liczba incydentów związanych z naruszeniem bezpieczeństwa wykryta przez respondentów wzrosła w tym roku do 42,8 mln, co odpowiada wzrostowi o 48% w ciągu 2013 roku. Stanowi to równowartość dokonanych codziennie ataków. Diagram 1: Średnia roczna stopa wzrostu liczby cyberataków to 66% Łączna liczba wykrytych incydentów miliona 24.9 miliona 24.9 miliona miliona miliona miliona miliona miliona miliona miliona10 Wydaje się pewne, biorąc pod uwagę zaawansowanie dzisiejszych ataków, że znaczna liczba incydentów pozostaje niewykryta. Jedna z firm ochrony cybernetycznej oszacowała ostatnio, że nawet 71% zagrożeń bezpieczeństwa może pozostać niewykrytych. 13 W zakresie wykrywania incydentów duże spółki mają przewagę nad małymi W naszej ankiecie duże organizacje (z rocznymi przychodami w wysokości 1 mld USD lub więcej) wykryły o 44% więcej incydentów niż w poprzednim roku. Fakt, że duże spółki wykrywają więcej incydentów, nie jest zaskakujący. Autorzy zagrożeń zazwyczaj kierują swoje działania przeciwko dużym organizacjom, gdyż przeważnie oferują one bogate zbiory informacji łącznie z dokumentami dotyczącymi strategii handlowej, własności intelektualnej związanej z projektami produktów i dużymi ilościami danych konsumenckich, które można wykorzystać, sprzedać albo użyć do celów gospodarczych lub wojskowych. Większe spółki zazwyczaj mają również bardziej rozwinięte procesy i technologie bezpieczeństwa, co pozwala im na wykrywanie większej liczby incydentów. Z powodu wdrażania przez większe firmy bardziej efektywnych zabezpieczeń autorzy zagrożeń coraz częściej atakują spółki średniej wielkości, z których wiele nie wprowadziło równie zaawansowanych rozwiązań. To w części wyjaśnia 64-proc. skok liczby incydentów wykrytych przez organizacje średniej wielkości (o przychodach w wysokości od 100 mln USD do 1 mld USD). Małe organizacje okazały się wyjątkiem w liczbie wykrywanych zagrożeń. Spółki o przychodach niższych niż 100 mln USD wykryły w tym roku o 5% mniej incydentów. Przyczyny nie są oczywiste, ale jednym z możliwych wyjaśnień jest to, że małe spółki inwestują mniej w bezpieczeństwo informacji, co może sprawiać, że są niezdolne do wykrywania incydentów i że są lepszym celem dla cyberprzestępców. Małe firmy często uważają, że nie są łakomym kąskiem to duży błąd. Należy również zauważyć, że zaawansowani przeciwnicy często koncentrują się na małych i średnich spółkach, które mają pełnić rolę przyczółka do wejścia do powiązanych z nimi przedsiębiorstw partnerskich. Dodatkowo duże spółki często nie dokładają starań, by monitorować bezpieczeństwo swoich partnerów, dostawców czy łańcuchów dostaw. Brak właściwej staranności w kontroli stron trzecich jest tak powszechny, że rosnąca liczba regulatorów wymaga teraz oceny możliwości partnerów i całego łańcucha dostaw firm w newralgicznych sektorach rynkowych. Aby poprawić swoją sytuację w zakresie bezpieczeństwa, jedną z możliwości dla małych i średnich spółek jest rozważenie korzystania z outsourcingu. To pozwoli im na zastosowanie nowoczesnych technologii i procesów do wykrycia incydentów zagrożenia bezpieczeństwa w oszczędny sposób. Należy jednak zwrócić uwagę, że Polska, w porównaniu do liderów, ma jeszcze sporo do nadrobienia w zakresie szerokości oferty outsourcingu usług zarządzania bezpieczeństwem. Usługi tego typu są często oferowane przez małe podmioty, z definicji nie posiadające możliwości ludzkich i kapitałowych, pozwalających na spełnienie wymagań ciągłości działania i kontraktowej odpowiedzialności. Przyglądając się incydentom dotyczącym bezpieczeństwa w różnych regionach geograficznych, widać, że cyberprzestępczość rośnie w istotny sposób w Europie, gdzie zanotowano 41% skok liczby wykrytych incydentów. W Ameryce Północnej w tym roku respondenci wykryli o 11% więcej incydentów. Respondenci z Dalekiego Wschodu deklarują mniejsze osiągnięcia w zakresie wykrywania incydentów i zgłaszają 5% wzrost wykrytych przypadków. Jedynym rejonem, gdzie odnotowano spadek wykrytych zagrożeń, jest Ameryka Południowa: liczba incydentów spadła tam o 9%. Warto zauważyć, że wydatki na bezpieczeństwo informacji spadły w Ameryce Południowej o 24%, znacznie bardziej niż w innych regionach. Liczba incydentów i ich skutki finansowe nadal rosną 1011 Diagram 2: Budżet na zapewnienie bezpieczeństwa informacji według wielkości spółki (przychody) w 2014 r. (Polska) Wielkość firmy: Mała Średnia Duża Średni budżet na bezpieczeństwo Wielkość budżetu całkowitego organizacji 721 tys. zł tys. zł tys. zł <100 mln zł mln zł >500 mln zł Straty finansowe szybko rosną W miarę wzrostu liczby cyberataków rosną koszty zarządzania i ograniczania skutków incydentów. Na świecie roczne szacowane średnie straty finansowe przypisywane incydentom naruszania cyberbezpieczeństwa wyniosły 2,7 mln USD, co stanowi znaczny, bo 34% wzrost w porównaniu z 2013 rokiem. Podobnie jak łączna liczba incydentów, światowy koszt cyberprzestępczości jest niestety niemożliwy do zweryfikowania, gdyż wiele ataków pozostaje niezgłoszonych, a wartość niektórych informacji, takich jak własność intelektualna, jest trudna do wyliczenia. Ostatnio prowadzone przez Center for Strategic and International Studies badanie wykazało, że są trudności w oszacowaniu skutków finansowych, lecz szacuje się, że roczny koszt cyberprzestępczości dla gospodarki światowej waha się od 375 mld USD do 575 mld USD. 14 Ta kwota wydaje się wysoka, jednak nawet w przybliżeniu jest niższa od strat, jakie mogą wyniknąć z kradzieży tajemnic handlowych i własności intelektualnej. Wpływ tego rodzaju utraty informacji można mierzyć wskaźnikami finansowymi i niefinansowymi $10.3 miliona 2014 $10.8 miliona Diagram 3: Incydenty są bardziej kosztowne dla większych organizacji Średnie straty finansowe wynikające z incydentów bezpieczeństwa, lata (globalnie) 2013 $0.92 miliona 2014 $0.73 miliona 2013 $2.8 miliona 2014 $3.0 miliona Mała Przychody niższe niż 100 mln USD Średnia Przychody od 100 mln USD do 1 mld USD Duża Przychody powyżej 1 mld USD 11 Liczba incydentów i ich skutki finansowe nadal rosną12 Skutki finansowe mogą obejmować spadek przychodów, zakłócenia w działalności gospodarczej, kary od organów nadzoru i odpływ klientów. Skutki niefinansowe mogą obejmować utratę reputacji, piractwo produktów, zmianę kierunku informacji dotyczących badań i rozwoju, skutki dla innowacji, kradzież projektów lub prototypów produktów, kradzież procesów gospodarczych lub produkcyjnych, a także utratę wrażliwych informacji, takich jak plany fuzji lub połączeń oraz strategii przedsiębiorstwa. Należy wspomnieć również o coraz częstszych konsekwencjach personalnych dla zarządów firm. Korzystając z danych Banku Światowego, który podaje szacowane roczne światowe PKB za 2013 rok na poziomie 74,9 bln USD, straty z tytułu tajemnicy handlowej mogą się wahać od 749 mld USD do nawet 2,2 bln USD rocznie. 15 Centrum odpowiedzialnej przedsiębiorczości i handlu (Center for Responsible Enterprise And Trade CREATe.org) wspólnie z PwC oszacowały wpływ kradzieży tajemnicy handlowej na 1% do 3% rocznego produktu krajowego brutto danego kraju (PKB). 16 Potencjalne straty wydają się jeszcze groźniejsze, gdy wliczy się prawdopodobieństwo działań hakerskich. W 2014 roku w globalnym raporcie na temat ryzyka Światowe Forum Gospodarcze zaliczyło cyber-ataki do pięciu najpoważniejszych rodzajów ryzyka pod względem prawdopodobieństwa wystąpienia. 17 Możliwość naruszenia bezpieczeństwa stanowi zagrożenie, z którego coraz więcej członków wyższego kierownictwa zdaje sobie sprawę. Prawie połowa (48%) respondentów sondażu Global Economic Crime Survey 2014 przeprowadzonego przez PwC stwierdziła, że postrzeganie ryzyka cyberprzestępczości dla ich organizacji w ciągu ubiegłego roku wzrosło, podczas gdy w 2011 roku było to 39% badanych. 18 Członkowie kierownictwa wyraźnie widzą, że zagrożenia cybernetyczne stały się istotnym problemem w zarządzaniu ryzykiem przedsiębiorstwa. Choć ryzyko stało się powszechne, nasze badanie dotyczące bezpieczeństwa wykazało, że straty z tytułu incydentów naruszenia bezpieczeństwa różnią się znacznie w zależności od wielkości przedsiębiorstwa. Aby zrozumieć te rozbieżności, przyjrzeliśmy się sposobom pomiaru skutków finansowych incydentów dotyczących bezpieczeństwa dla przedsiębiorstw. Analiza z punktu widzenia wielkości przedsiębiorstw nie przyniosła zaskakujących wyników duże światowe spółki zazwyczaj wydają więcej na bezpieczeństwo informacji, wdrażają bardziej dojrzałe programy i w związku z tym bardziej prawdopodobne jest posiadanie przez nie procesów i wiedzy wystarczających do dokładnego wyliczenia strat finansowych. Dzięki temu mogą rozważyć pełny zakres możliwych skutków, łącznie z kosztami związanymi z utratą klientów, opłatami za obronę sądową, ugodami sądowymi, badaniami kryminalistycznymi i utratą reputacji. Większe organizacje mają również bardziej strategiczne podejście do bezpieczeństwa dzięki określeniu wrażliwych aktywów i przeznaczeniu wydatków na najbardziej wartościowe dane; zazwyczaj rozumieją one również ryzyko ze strony stron trzecich, dzięki zastosowaniu linii odniesienia do bezpieczeństwa dotyczącego partnerów gospodarczych. Duże spółki zazwyczaj również wdrożyły procesy i technologie pozwalające na aktywne monitorowanie i analizowanie informacji wywiadowczych dotyczących bezpieczeństwa; w przypadku wykrycia anomalii są lepiej przygotowane do szybkiego zareagowania na incydent. Duże organizacje częściej kultywują kulturę bezpieczeństwa dzięki uświadamianiu pracowników i programom szkoleniowym, a także dzięki temu, że wyższa kadra kierownicza rozpowszechnia wiedzę o znaczeniu cyberbezpieczeństwa w przedsiębiorstwie. W Polsce respondenci w większości wskazują, że nie znają kosztu związanego z incydentem bezpieczeństwa albo pozostaje on w granicach PLN. Może to wskazywać na fakt, że firmy nie zaczęły jeszcze analizować kosztów incydentów, a co za tym idzie, nie są w stanie stwierdzić jak skuteczne są ich nakłady na obszar bezpieczeństwa wniosek taki jest uzasadniony szczególnie w świetle wyników innego badania PwC Badanie przestępczości gospodarczej Polska 2014, w którym 43% respondentów zadeklarowało brak wiedzy w zakresie strat i kosztów związanych z incydentami cyberbezpieczeństwa. Takie podejście ma niestety swoje konsekwencje funkcja bezpieczeństwa jest często postrzegana przez polskie zarządy jako niepotrzebny kosztogenny narzut na organizację, a nie element budujący przewagę konkurencyjną firmy bądź ograniczający wymierne i reputacyjne straty. Globalne firmy mają często możliwość ograniczenia strat w przypadku udanego cyberataku dzięki ubezpieczeniu od następstw incydentów cyberbezpieczeństwa. Skorzystanie z tej możliwości nie zwalnia jednak od zapewnienia należytego bezpieczeństwa informacji i systemów przeciwnie, ograniczenie ryzyka jest koniecznym warunkiem wykupienia polisy. W Polsce wiedza o istnieniu takich możliwości nie jest jeszcze powszechna - w naszej ankiecie tylko 3% respondentów zadeklarowało korzystanie z tej formy transferu ryzyka - a znalezienie firmy oferującej cyberubezpieczenia, działającej na lokalnym rynku nie jest proste. Analiza rynku ubezpieczeń w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej (w szczególności Wielkiej Brytanii) wskazuje jednak, że jest to najszybciej rosnący segment wśród ubezpieczeń specjalizowanych, dlatego przewidujemy, że tego typu produkty będą wkrótce dostępne także na polskim rynku. Małe spółki zgłosiły spadek kosztów incydentów o 37% w porównaniu z poprzednim rokiem, a duże spółki zanotowały 53% wzrost szkód finansowych. Średniej wielkości przedsiębiorstwa znajdują się gdzieś w połowie stawki, zgłaszając wzrost kosztów incydentów o 25% w porównaniu z rokiem ubiegłym. Liczba incydentów i ich skutki finansowe nadal rosną 1213 03 Pracownicy wskazywani jako najczęstsze źródło incydentów Szpiedzy, hakerzy i zorganizowane grupy przestępcze to czarne charaktery, na które wszyscy chętnie wskazują Po raz kolejny obecni i byli pracownicy okazali się głównymi podejrzanymi o cyberprzestępstwa. Co ciekawe, w polskim badaniu w odróżnieniu od wyników globalnych w tym roku respondenci rzadziej wskazywali pracowników i byłych pracowników jako źródła incydentów. Sądzimy, że jest to skutkiem rosnącego zrozumienia, że pracownicy w wielu przypadkach mogą nieświadomie powodować zagrożenie dla bezpieczeństwa danych, np. będąc ofiarami phishingu - stając się w ten sposób narzędziem w ręku rzeczywistych sprawców. Polscy respondenci co prawdą rzadziej, ale wciąż w większości wskazują jako główne źródła incydentów pracowników, hakerów i byłych pracowników Co ciekawe, znacząca liczba respondentów przyznaje, ze nie jest w stanie zidentyfikować źródeł ataków. Jak widać pogląd, że źródłem wszelkiego zła są pracownicy, ma się nadal dobrze. Należy jednak zwrócić uwagę, że w dobie ataków hybrydowych na organizacje, pracownik zazwyczaj jest tylko medium dla przenoszenia złośliwego oprogramowania, obiektem ataku phishingowego, czy też innego wykorzystującego socjotechnikę. Rozpatrując dane w tym kontekście należy zwrócić większą uwagę na kwestie podnoszenia świadomości pracowników, praktyki w zakresie bezpieczeństwa partnerów biznesowych oraz własną zdolność do wykrywania i reakcji na incydenty bezpieczeństwa. W tych obszarach niestety podobnie, jak w roku poprzednim polskie firmy na tle globalnych wyników prezentują się słabiej. Ujawnione ataki na polski sektor energetyczny pokazują, że już nie tylko nasze firmy powinny się obawiać ataków oportunistycznych, ale także celowanych w konkretne branże. Warto zauważyć, że na świecie tylko 9% odpowiedzi wskazywało na to zagrożenie (wzrost o 2 punkty procentowe w stosunku do zeszłego roku). Inne zagrożenie dotyczy tego, że firmy często same zajmują się naprawianiem skutków cyberprzestępczości pracowników. Okazuje się, że 75% respondentów w sondażu dotyczącym cyberprzestępczości w USA stwierdziło, że nie angażują organów ścigania i nie wnoszą oskarżeń w związku z przestępstwami popełnianymi przez osoby z wewnątrz firmy. 19 Takie podejście niesie ze sobą niestety poważne konsekwencje dla całego ekosystemu biznesowego warto pamiętać, że brak naszej reakcji powoduje narażenie na ryzyko innych organizacji, być może będących w przyszłości naszymi partnerami z uprzywilejowanym dostępem do zasobów. Jesteśmy przekonani, że jakość reakcji również polskich przedsiębiorstw na cyberprzestępstwa może i powinna ulec znacznej poprawie. Właściwa reakcja obejmuje konieczność zaangażowania nie tylko ekspertów technicznych, ale również prawników, specjalistów PR i osoby doświadczone we współpracy z organami ścigania. Nasze dotychczasowe obserwacje wskazują, że wiele polskich firm nie posiada jeszcze opracowanych zawczasu procedur reakcji na cyberprzestępstwa i nie dysponuje własnymi bądź współpracującymi ekspertami w każdej z powyższych, kluczowych dziedzin. W sytuacji kryzysu wywołanego włamaniem do systemów, kiedy istotna jest zarówno trafność podejmowanych decyzji, jak i ich czas, takie nieprzygotowane firmy zwiększają ryzyko poniesienia niepowetowanych szkód reputacyjnych i utraty informacji istotnych do przeprowadzenia pełnego dochodzenia.14 Z wewnątrz Z zewnątrz 50% 48% 43% 39% Obecni pracownicy Nie wiem 25% 22% 25% 35% Byli pracownicy Brak danych 22% Hakerzy Brak danych 17% Partnerzy biznesowi 15% 17% Podmioty i organizacje zagraniczne 5% 9% Obecni dostawcy usług/konsultanci/wykonawcy 10% 9% Aktywiści/organizacje aktywistów/aktywiści-hakerzy 10% 9% Klienci 5% 4% Konkurenci 5% 4% Byli dostawcy usług/konsultanci/wykonawcy Diagram 4 Osoby z wewnątrz a osoby z zewnątrz organizacji Źródła incydentów dotyczących bezpieczeństwa, (Polska) Terroryści 10% 4% Przestępczość zorganizowana 3% 4% Brokerzy informacji Pracownicy wskazywani jako najczęstsze źródło incydentów 1415 Zagrożenie ze strony tych, którym ufamy narasta i nie mówimy tu o pracownikach Procent incydentów przypisywanych w polskim badaniu partnerom biznesowym i obecnym usługodawcom, konsultantom i wykonawcom wzrósł odpowiednio do 22% i 17% w 2014 roku. Jest to zgodne z trendem zaobserwowanym w wynikach globalnych. To zagrożenie szczególnie wyraźnie pokazały liczne ataki na sklepy w USA w ubiegłym roku. Część ataków przeprowadzili przestępcy, którzy zdobyli dostęp do sieci i systemów sklepów detalicznych przez infiltrację ze strony obcych dostawców i wykonawców w tym tak wydawałoby się nieprawdopodobnych, jak dostawcy systemów klimatyzacyjnych. Firma Verizon określiła w swoim dorocznym raporcie Data Breach Investigations Report rok 2013 jako rok naruszenia bezpieczeństwa handlu detalicznego, gdyż incydenty w tym obszarze miały miejsce w 467 miejscach na świecie. Verizon zauważył, że głównym celem ataków były dane z kart płatniczych, których dotyczyło 95% wszystkich incydentów w firmach handlu detalicznego. 20 Wygląda na to, że rok 2014 będzie kolejnym złym rokiem dla tego sektora. W chwili sporządzania przez nas tego raportu ujawniono informację o kolejnym wycieku informacji ze sklepów w Stanach Zjednoczonych, który spowodował utratę 56 mln danych z kart płatniczych. 21 W Polsce testy, które PwC przeprowadza u swoich klientów z wykorzystaniem autorskiej metodyki STRIKE, także pokazują, że przełamanie pierwszej linii obrony firm zajmuje niepokojąco mało czasu, a jeśli tylko atakujący znajdzie się w sieci wewnętrznej, organizacje są praktycznie bezbronne. Na kilkadziesiąt wykonanych do tej pory symulacji, wszystkie zakończyły się sukcesem (a raczej porażką zabezpieczeń), czyli uzyskaniem nieautoryzowanego dostępu do istotnych informacji biznesowych, a dodatkowo żadne z aktywności nie były zazwyczaj wykrywane. Szybki wzrost spektakularnych przestępstw Cyberprzestępstwa, które przyciągają najwięcej uwagi infiltracja przez terrorystów, przestępczość zorganizowaną i konkurencję są najrzadsze. Nie jest to jednak pocieszające wyniki naszego sondażu pokazują, że te zagrożenia rosną najszybciej. Polska przestała być anonimowym punktem na mapie celowanych ataków. Obserwujemy coraz większą aktywność hakerów i państw w obszarach infrastruktury krytycznej, także polskiej. Liczba ataków ze strony zorganizowanych grup przestępczych również wydaje się najwyższa w historii, a stopień ich zorganizowania i infrastruktury są bezprecedensowe. Patryk Gęborys, menedżer w zespole PwC Cyber Security w Polsce Państwa prowadzące agresywną politykę w cyberprzestrzeni często celują w głównych dostawców infrastruktury w celu kradzieży własności intelektualnej i tajemnic handlowych, co jest środkiem do uzyskania przewagi politycznej i gospodarczej. W związku z tym nie jest niespodzianką, że patrząc na wyniki globalne incydenty ze strony obcych państw są najczęstsze w takich sektorach jak sektor ropy naftowej i gazu (11%), lotniczy i technologii kosmicznych, obronny (9%), technologiczny (9%), a także telekomunikacyjny (8%). Przyczyną tego wzrostu może być to, że spółki odkrywają, iż w związku z rozpowszechnieniem przechowywania informacji w formie cyfrowej coraz łatwiej, taniej i szybciej jest wykraść własność intelektualną i tajemnice handlowe, zamiast samemu opracowywać odpowiednie rozwiązania. Prowadząc podobne ataki, konkurenci często łączą zaawansowane techniki z innymi metodami, takimi jak rekrutacja pracowników spółki będącej przedmiotem ataku, przekupstwo, wymuszenie czy obietnica nowej pracy. Zwiększenie liczby cyberprzestępstw przypisywanych służbom państwowym i konkurentom jest skorelowane ze wzrostem kradzieży własności intelektualnej i innych rodzajów informacji wrażliwych. W tym roku kradzież własności intelektualnej wzrosła o 19% w porównaniu z rokiem Prawie jedna czwarta (24%) respondentów zgłosiła kradzież miękkiej własności intelektualnej, która obejmuje informacje na temat procesów i wiedzy instytucjonalnej. Mniej (15%) twierdzi, że ukradziono im twardą własność intelektualną, taką jak strategiczne biznesplany, dokumenty z transakcji kapitałowych oraz wrażliwe dokumenty finansowe. W tym roku 15% respondentów twierdziło, że źródłem incydentów jest przestępczość zorganizowana, w zeszłym roku było to 12%. W podziale na regiony liczba kradzieży spowodowanych przez przestępczość zorganizowaną była szczególnie wysoka w Malezji (35%), Indiach (22%), i Brazylii (18%). Kradzież własności intelektualnej jest najwyższa wśród respondentów z branży lotniczej i technologii kosmicznych oraz obronnej ich tajemnice handlowe mogą zawierać informacje krytyczne dla bezpieczeństwa narodowego danego kraju. W tym roku respondenci z branży lotniczej i kosmonautycznej oraz obronnej zgłosili 97% wzrost kradzieży twardej własności intelektualnej i 66% wzrost kradzieży miękkiej własności intelektualnej są to wzrosty o wiele wyższe niż w innych sektorach. 15 Pracownicy wskazywani jako najczęstsze źródło incydentów16 Służby specjalne: nowe źródło zagrożeń Informacje ujawnione przez Edwarda J. Snowdena dotyczące inwigilacji ze strony rządów USA i Wielkiej Brytanii dodały do listy zagrożeń nowego gracza: krajowe służby wywiadowcze. W wyniku przecieków Snowdena rośnie sceptycyzm przedsiębiorstw i całego społeczeństwa w związku z inwigilacją ze strony służb; rośnie też obawa o potencjalne skutki dla poufności zebranych danych i możliwości ich nieuprawnionego wykorzystania. Efekt Snowdena, który pomógł klientom zrozumieć koncepcję analizy dużych zbiorów danych (ang. Big Data analytics) wywołał również czujność wśród społeczeństw. Przecieki Snowdena i rozpowszechnienie Big Data spowodowały konieczność poddania pod debatę publiczną kwestii poufności danych osobowych. Unia Europejska zapowiedziała wzmocnienie wymagań i kontroli w tym obszarze, a duże zmiany są przewidywane najdalej w 2016 roku. Kwestie, które najbardziej martwią zarządy? Poufność danych osobowych, potencjalne ryzyko prawne i utrata własności intelektualnej. Rewelacje Snowdena, które trafiły na pierwsze strony gazet, spowodowały uświadomienie i znaczne obawy wśród członków kadry kierowniczej przedsiębiorstw. Nie tylko wywołują pytania o inwigilację ze strony rządów USA i Wielkiej Brytanii, ale również o spółki telekomunikacyjne i technologiczne, które musiały dać rządowi dostęp do danych oraz rządy innych państw, które przy tym współpracowały. 59% respondentów na całym świecie twierdzi, że członkowie ich zarządów martwią się inwigilacją ze strony rządu. Obawy są znacznie wyższe w Chinach (93%), Indiach (83%) i Brazylii (77%). Te obawy wiążą się z potencjalnie rozległymi skutkami dla niektórych spółek telekomunikacyjnych i zaawansowanych technologii. Firmy, zwłaszcza ze Stanów Zjednoczonych, ale także z Europy, tradycyjnie dominowały na rynku telekomunikacji i sprzętu sieci komunikacyjnych dla przedsiębiorstw. Jednak perspektywy spółek azjatyckich są jaśniejsze od chwili odkrycia, że rząd amerykański zbierał wrażliwe informacje o niektórych krajowych firmach technologicznych i telekomunikacyjnych. W rezultacie organizacje w niektórych krajach donoszą, że ponownie rozważą zaopatrzenie w sprzęt u producentów uznawanych dotychczas za zaufanych. Faktycznie, globalnie 42% respondentów twierdzi, że nabywanie produktów i usług z zaufanych krajów jest weryfikowane, a 29% twierdzi, że obecnie kupują mniej produktów i usług z tych krajów. Pracownicy wskazywani jako najczęstsze źródło incydentów 1617 04 Wzrost liczby incydentów, spadek wydatków na bezpieczeństwo Organizacje są zaniepokojone wzrostem cyberprzestępczości Prawie połowa (48%) respondentów badania Global Economic Crime Survey 2014 przeprowadzonego przez PwC stwierdziła, że świadomość ryzyka cyberprzestępczości w ich organizacji w ciągu ubiegłego roku wzrosła, w roku 2011 twierdziło tak 39%. 22 W Polsce ostatnich dwóch lat cyber-przestępstw doświadczyło 19% organizacji w Polsce (wg tego samego badania), natomiast aż 35% organizacji wierzy, że stanie się ofiara cyber-ataków w najbliższej przyszłości. Jest to poziom zbliżony do wyników Badania z 2011 roku zagrożenie w przyszłości ze strony cyber-przestępczości zadeklarowało 1/3 organizacji w Polsce. Jednocześnie coroczne badanie przeprowadzone przez PwC wśród prezesów firm wykazało, że 48% światowych członków zarządów ma obawy związane z zagrożeniami cybernetycznymi dotyczącymi ich spółek, łącznie z utratą bezpieczeństwa informacji. 23 Mimo zwiększonych obaw nasze badanie wykazało, że światowe budżety na zapewnienie bezpieczeństwa informacji w rzeczywistości spadły o 4% w porównaniu z 2013 rokiem. Wydatki na bezpieczeństwo przez ostatnie pięć lat nie przekroczyły 4% całego budżetu przeznaczonego na informatykę. Co ciekawe, w tegorocznym badaniu w Polsce powiało w tym obszarze optymizmem deklarowany budżet na bezpieczęństwo w stosunku do budżetu IT wyniósł średnio 5,5%, co zbliża polskie firmy do firm zagranicznych. Panuje przekonanie, że wydatki na bezpieczeństwo wzrosną w ciągu 12 miesiecy (43% respondentów) lub pozostaną na tym samym poziomie (28% badanych). Polscy respondenci nie przewidują odkładania zaplanowanych już inicjatyw. Tendencja ta wydaje się być spowodowana przytoczonymi już spektakularnymi doniesieniami medialnymi z incydentów mających miejsce w naszym kraju, co spowodowało znaczący wzrost świadomości wśród decydentów. Polscy szefowie bezpieczeństwa coraz lepiej negocjują budżet, przechodząc z pozycji FUD (fear-uncertainity-doubt strachniepewność-zwątpienie) do partnerskiej rozmowy z zarządami i biznesem o ryzyku prowadzenia biznesu. Daleko jednak jeszcze wszystkim polskim firmom do osiągnięcia wyników z prognozy Gartnera, przewidującej wzrost wydatków na bezpieczeństwo o prawie 17% na przestrzeni lat Cieszy na razie, że przynajmniej liderzy w Polsce wzięli sobie do serca obecne zagrożenia dla informacji i systemów IT. Patrząc na wyniki globalne, jedynym wyjaśnieniem ograniczenia wydatków na świecie, może być wielkość inwestycji odnotowanych w zeszłorocznym badaniu. W 2013 roku spółki globalnie zwiększyły w porównaniu do 2012 roku inwestycje informatyczne o 40%, a wydatki na bezpieczeństwo o 51%. Być może respondentom w tym roku trudno było utrzymać takie tempo wzrostu inwestycji. W polskich firmach i urzędach z kolei mamy do czynienia w większości z wieloletnim niedoinwestowaniem dlatego tegoroczny wzrost wydatków cieszy, ale nie doprowadzi w krótkim czasie do zniwelowania dystansu do najlepszych światowych praktyk.18 5,5% 3,6% 3,8% 3,5% 3,8% 2,7% 3,5% Diagram 5 Na świecie przeciętne budżety na zapewnienie bezpieczeństwa nieco spadły, co zmienia dotychczasowy trzyletni trend, W Polsce odwrotnie: zanotowano zwiększenie udziału bezpieczeństwa w budżecie IT % budżetu IT wydany na bezpieczeństwo Świat Polska Na świecie najwyższe wzrosty w wydatkach na bezpieczeństwo wykazuje branża ochrony zdrowia i ubezpieczeń medycznych (66%), branża ropy naftowej i gazu (15%) oraz usług komunalnych (9%). Wzrost wydatków w ochronie zdrowia jest szczególnie widoczny, ale z pewnością uzasadniony, biorąc pod uwagę obecne ryzyko i utrzymujące się trendy. W tym roku branża ochrony zdrowia i ubezpieczeń medycznych wykazała 60% wzrost wykrytych incydentów, co doprowadziło do niesłychanego wzrostu strat finansowych o 282% w porównaniu z rokiem Wyjaśnieniem tej lawiny incydentów i strat finansowych może być fakt, że hakerzy celują w służbę zdrowia i ubezpieczycieli z racji coraz wyższej wartości, jaką stanowią dane na temat zdrowia pacjentów. Ewidencja zdrowotna często zawiera pełne informacje finansowe, medyczne, rodzinne i osobowe które można wykorzystać do stworzenia pełnej tożsamości. Pełen zestaw wykradzionych danych medycznych jest wart na czarnym rynku setki dolarów, osiąga nawet 1000 USD za każdą tożsamość, a same dane z ubezpieczenia zdrowotnego dają dochody rzędu 20 USD za sztukę. Dla porównania, skradzione karty płatnicze zazwyczaj sprzedawane są po 1 USD każda. 24 Czarny rynek kradzionych danych rośnie zarówno pod względem rozmiarów, jak i stopnia skomplikowania Choć nie wiadomo, ile jest witryn sprzedających dane, liczba przestępców uczestniczących w tym handlu prawdopodobnie wzrośnie, gdyż według RAND Corp42 coraz łatwiej jest uzyskać do niego dostęp. Częściowo dlatego, że dzisiejszy czarny rynek składa się z coraz większej liczby witryn, forów oraz kanałów czatowych, na których można nabywać i sprzedawać towary. Branża ochrony zdrowia i ubezpieczeń medycznych musi zwiększać nakłady na inwestycje zapewniające bezpieczeństwo, przygotowując się na wprowadzenie połączonych sieciowo urządzeń do monitorowania stanu zdrowia i wzrostu ilości danych tego, co niesie za sobą Internet Rzeczy (ang. Internet of Things). Dla branży ochrony zdrowia Internet Rzeczy już teraz nie jest futurystycznym wymysłem, a ryzyko z nim związane nie jest teoretyczne. Należy zauważyć, że na świecie prawie połowa (47%) respondentów z branży ochrony zdrowia twierdzi, że wykorzystuje technologie konsumenckie, takie jak przenośne urządzenia do monitorowania stanu zdrowia, czy technologie operacyjne, np. zautomatyzowane systemy wydawania leków. Jednak nie udało im się wystarczająco szybko zapewnić bezpieczeństwa urządzeń medycznych połączonych z Internetem. Więcej niż jedna trzecia (34%) respondentów z branży ochrony zdrowia skontaktowała się z producentami urządzeń w celu zrozumienia możliwości ochrony i ryzyka związanego ze sprzętem, a 58% dokonało oceny ryzyka urządzeń lub technologii. Tylko 53% wprowadziło mechanizmy kontroli bezpieczeństwa połączonych z Internetem urządzeń. Wzrost liczby incydentów, spadek wydatków na bezpieczeństwo 1819 Diagram 6 Priorytetowe wydatki w polskich firmach w ciągu kolejnych 12 miesięcy Zapobiegać, chronić, wykrywać, reagować 21% Zarządzanie urządzeniami mobilnymi (MDM) 16% Program szkoleń z zakresu wiedzy o bezpieczeństwie 13% Program identyfikacji aktywów wrażliwych 13% Strategia bezpieczeństwa dotycząca korzystania przez pracowników z własnych urządzeń na terenie przedsiębiorstwa 10% Dostęp użytkowników uprzywilejowanych 6% Ustalone minimalne wymogi / standardy bezpieczeństwa dla partnerów zewnętrznych / klientów / dostawców towarów lub usług 15% Narzędzia zapobiegania utracie danych (DLP) 15% Narzędzia do zarządzania poprawkami oprogramowania 11% Narzędzia do zarządzania aktywami Zapobiegać Chronić 19 Wzrost liczby incydentów, spadek wydatków na bezpieczeństwo20 26% Wykrywanie złośliwego oprogramowania w urządzeniach mobilnych 24% Profilowanie i monitorowanie zachowań 15% Narzędzia do wykrywania włamań 11% Monitorowanie nieuprawnione go dostępu lub korzystania 11% Narzędzia do skanowania pod kątem luk 26% Rozwiązania w zakresie zarządzania ochroną / wykrywaniem zagrożeń APT 7% (advanced persistent threats) Narzędzia do wykrywania złośliwego kodu 7% Narzędzia korelacji zdarzeń dotyczących bezpieczeństwa 7% Scentralizowane przechowywanie danych o użytkownikach Wykrywać Reagować 20 Wzrost liczby incydentów, spadek wydatków na bezpieczeństwo21 05 Podstawowe praktyki w zakresie bezpieczeństwa informacji Zabezpieczenia muszą nadążać za stale zmieniającymi się zagrożeniami i wymaganiami biznesu Aby to osiągnąć, należy skoncentrować się na właściwych procesach i technologiach dla zapobiegania, ochrony, wykrywania i reagowania na ryzyka w obszarze bezpieczeństwa informacji. Mówiąc wprost, niepokojąco wiele organizacji na świecie nie radzi sobie z tym wyzwaniem. Biorąc pod uwagę dzisiejszy wzajemnie połączony ekosystem gospodarczy, w którym generuje się dane w postępie geometrycznym i dzieli się je z partnerami biznesowymi i dostawcami, szczególne obawy budzi brak polityki i właściwej staranności wobec stron trzecich. Niepokój budzą wyniki globalnego badania, które wskazują, że w ciągu ostatniego roku osłabł nacisk na bezpieczeństwo stron trzecich, mimo że wzrosła liczba incydentów przypisywanym tej kategorii użytkowników. Nadzór nad usługodawcami i partnerami biznesowymi staje się jednym z kluczowych aspektów ochrony zasobów słabo zabezpieczony dostawca mający zaufany dostęp do sieci wewnętrznej firmy może zniweczyć wszelkie wysiłki włożone w oddzielenie organizacji od zagrożeń zewnętrznych. W związku z tym należy zwrócić szczególną uwagę na następujące aspekty: dobra ochrona umowna, stały monitoring i kontrola, do jakich zasobów ma dostęp strona trzecia. Monitoring powinien obejmować zarówno własne systemy, jak i cykliczne audyty w lokalizacjach dostawcy. Oceniając na podstawie tych kryteriów, stwierdzamy, że wielu respondentów nie stosuje tych zasad. Na przykład tylko 50% twierdzi, że ocenia ryzyko swoich dostawców (spadek z 53% w 2013 roku), a 50% potwierdza przeprowadzenie inwentaryzacji wszystkich stron trzecich, które mają styczność z danymi osobowymi pracowników i klientów. Nieco ponad połowa (54%) respondentów oświadczyła, że ma oficjalną politykę, która wymaga od stron trzecich przestrzegania ich zasad poufności, co stanowi spadek wobec 58% w 2013 roku.22 Diagram 7: Wiodące polskie firmy wyróżniają się pozytywnie na tle średniej globalnej Zapobiegać, chronić, wykrywać, reagować Zapobiegać Chronić Wykrywać Reagować Świat Polska Świat Polska Świat Polska Świat Polska 59% 90% 55% 65% 55% 70% 55% 71% Zabezpieczenia kontroli dostępu Szyfrowanie wiadomości Narzędzia do wykrywania włamań Narzędzia korelacji zdarzeń dotyczących bezpieczeństwa 56% 79% 55% 85% 59% 70% 61% 81% Dostęp użytkowników uprzywilejowanych Systemy wykrywania i zapobiegania włamaniom (IPS) Narzędzia do wykrywania złośliwego kodu Plany zapewnienia ciągłości działania / działań odtworzeniowych (ang. disaster recovery) 51% 65% 52% 59% 55% 67% 52% 72% Program podnoszenia świadomości w zakresie bezpieczeństwa informacji 54% 75% Narzędzia zapobiegania utracie danych (DLP) 53% 74% Monitorowanie nieuprawnionego dostępu lub korzystania 54% 78% Procedura reagowania na incydenty służąca do zgłaszania przypadków naruszenia zasad do podmiotów zewnętrznych, które mają do czynienia z danymi, oraz do obsługi takich zgłoszeń Wymóg, by firmy i osoby współpracujące przestrzegały firmowej polityki ochrony bezpieczeństwa Narzędzia do zarządzania poprawkami oprogramowania Narzędzia do skanowania podatności 49% 33% Rozwiązania w zakresie zarządzania ochroną / wykrywaniem zagrożeń APT (advanced persistent threats) Podstawowe praktyki w zakresie bezpieczeństwa informacji 2223 W tym roku aż 65% respondentów z Polski stwierdziło, że mają program uświadamiania zagrożeń i organizowania odpowiednich szkoleń, co wygląda imponująco na tle globalnego poziomu 51%. Niemal tyle samo firm, bo 64%, twierdzi, że wymaga od pracowników zakończenia szkolenia w zakresie zasad poufności. Szkolenie i uświadamianie pracowników jest podstawowym elementem każdego programu, ponieważ ludzie są najczęściej najsłabszym ogniwem w łańcuchu bezpieczeństwa. Często łańcuch pęka, ponieważ przedsiębiorstwa zatrudniają niewłaściwych pracowników i nie uświadamiają ich za pomocą programów komunikacyjnych. Skuteczne uświadamianie kwestii bezpieczeństwa wymaga również zaangażowania na wszystkich szczeblach od góry do samego dołu i sprawnej komunikacji, taktyki, która jest często niedoskonała. Tylko 49% respondentów twierdzi, że w ich firmie jest zespół międzydziałowy, który regularnie zbiera się, by omawiać, koordynować i komunikować się w sprawach dotyczących bezpieczeństwa informacji. Wymaga to również bezpośredniego zaangażowania dyrekcji i zarządu. Na dyrekcji spoczywa odpowiedzialność za ochronę przed cyber-ryzykiem i za zapewnienie, że zarząd rozumie, jak organizacja będzie się bronić przed atakami w sieci i jak będzie na nie reagować. Grad incydentów, jaki wystąpił w ostatnim czasie i minionym roku, wywołał liczne dyskusje na temat zaangażowania zarządu w sprawy bezpieczeństwa. Jednak mimo wielu rozmów widać, że przedsiębiorstwa nie doprowadziły dyskusji na temat bezpieczeństwa na szczebel zarządów. 23 Podstawowe praktyki w zakresie bezpieczeństwa informacji24 06 Poprawa w niektórych obszarach Mimo zmniejszenia działań związanych z ochroną są dziedziny, w których odnotowujemy wzrost bezpieczeństwa Ryzyko cybernetyczne, technologie i narażenia na atak ewoluują z prędkością światła, tym samym silny program zapewnienia bezpieczeństwa cybernetycznego wymaga przede wszystkim dzielenia się przez podmioty prywatne i publiczne informacjami na temat cyber-ryzyka i szybkiego reagowania. Na świecie coraz więcej podmiotów jest skłonnych do współpracy z innymi jednostkami dla poprawy bezpieczeństwa i wymiany informacji dotyczących zagrożeń. Gary Hayes, dyrektor działu informatyki z CenterPoint mówi, ze jego spółka aktywnie współdziała z kilkoma ośrodkami dzielenia się informacjami i prowadzenia analiz (Information Sharing and Analysis Centers ISAC) i stowarzyszeniami branżowymi, a także z agendami rządowymi. Ta inicjatywa okazała się nieoceniona. Jeśli nie bierzesz udziału w konwersacjach, tracisz wątek. W obecnym otoczeniu czyhających zagrożeń nie ma powodów do unikania współpracy. Gary Hayes, dyrektor działu informatyki z CenterPoint Respondenci globalnego badania zaczynają doceniać znaczenie współdziałania. W tym roku 55% respondentów twierdzi, że współpracuje z innymi w celu zapewnienia bezpieczeństwa; stanowi to wzrost o 12% w porównaniu z 2013 rokiem. Im większa spółka, tym bardziej prawdopodobne jest nawiązywanie współpracy z innymi: robi tak 66% dużych przedsiębiorstw w porównaniu z 49% małych firm. Współpraca jest częściej podejmowana w regionach, w których rozwój infrastruktury informatycznej w ciągu ostatniej dekady następował szybko. Na przykład respondenci z Ameryki Południowej i Dalekiego Wschodu chętniej nawiązują współpracę z innymi w celu zwiększenia zakresu informacji wywiadowczych dotyczących bezpieczeństwa. Niestety w Polsce obserwujemy trend wręcz odwrotny. Tylko 48% odpowiedzi wskazywało, że organizacja oficjalnie współpracuje z innymi podmiotami w branży jest to 7-proc. spadek w stosunku do 2013 roku. Wzrosła nieufność aż połowa z grupy nie współpracującej w zakresie bezpieczeństwa wskazuje, że przyczyną jest brak zaufania do konkurentów w zeszłym roku nikt nie wskazał takiej odpowiedzi. Brak zainteresowania współpracą wynika także z poglądu, że konkurencja nie jest bardziej zaawansowana od pozostałych (75% odpowiedzi w tej grupie). Trudno wytłumaczyć taki stan rzeczy, jednak należy się spodziewać, że zwiekszająca się liczba ataków spowoduje zmianę nastawienia polskich firm.25 Smartfony i tablety stały się wszechobecne, mimo to spółki nie spieszyły się z wprowadzaniem zabezpieczeń mających przeciwdziałać zagrożeniom ze strony urządzeń przenośnych. W tym roku jednak zauważyliśmy zdecydowany postęp. 60% respondentów z Polski (54% globalnie) twierdzi, że wdrożyło strategię bezpieczeństwa dla urządzeń przenośnych. Z uwagi na ryzyko związane z mobilnością nadal nie jest to wiele, ale i tak więcej niż 44%, co było wynikiem za 2013 rok. Zarządzanie urządzeniami przenośnymi (Mobile Device Management MDM) i zarządzanie aplikacjami przenośnymi (Mobile Application Management MAM) to rozwiązania niezbędne do zabezpieczenia floty urządzeń danej firmy. W tym roku 59% respondentów z Polski twierdzi, że stosuje rozwiązania MDM/ MAM, co jest poprawą w stosunku do 48% w poprzednim roku. Wynik ten jednak można i należy jeszcze znacznie poprawić. Nie dziwi fakt, że zaawansowanie w dziedzinie bezpieczeństwa urządzeń mobilnych jest wyższe w większych firmach, które generalnie mają bardziej rozwinięte systemy bezpieczeństwa. Z punktu widzenia sektorów gospodarki, największe postępy w tej dziedzinie odnotowały firmy z sektora finansowego, telekomunikacyjne i produktów przemysłowych. Kolejną dziedziną, którą można poprawić, jest podejście do ubezpieczeń od następstw cyber-ataków W Stanach Zjednoczonych wytyczne SEC OCIE sugerują, aby firmy z sektora usług finansowych zawierały umowy ubezpieczenia przed cyber-ryzykiem w ramach skutecznej strategii zarządzania nim. W Polsce takie rozwiązanie także dopuszcza Komisja Nadzoru Finansowego w Rekomendacji D dot. zarządzania IT i bezpieczeństwem. Z racji wyższego ryzyka dzisiejszego otoczenia i rosnących kosztów cyberprzestępczości uważamy, że ochrona przed stratami finansowymi spowodowanymi przez ryzyko w sieci powinna być traktowana równie poważnie jak inne rodzaje ubezpieczenia. Jest to podejście, które wiele firm na świecie zdaje się doskonale rozumieć. Globalnie ponad połowa (51%) respondentów twierdzi, że nabyła ubezpieczenie zapewniające bezpieczeństwo w sieci, co stanowi wzrost w porównaniu z 45% w poprzednim roku. Być może ważniejsze jest odkrycie, że niektóre spółki wykorzystują ubezpieczenie w sieci jako sposób poprawy swoich programów bezpieczeństwa. Ponad jedna trzecia (36%) twierdzi, że podjęła kroki mające na celu poprawę sytuacji w zakresie bezpieczeństwa, aby obniżyć składkę ubezpieczeniową. Ubezpieczenie w sieci zapewne najchętniej będą kupować spółki lotnicze, przemysłu technologii kosmicznych, obronnego, samochodowego, rozrywki i mediów, a także firmy świadczące usługi finansowe. Z niecierpliwością czekamy na ofertę ubezpieczycieli dla polskich przedsiębiorstw. Pod względem zawartych umów ubezpieczenia informacji w sieci przoduje Ameryka Południowa, gdzie polisy wykupiło 58% respondentów. W Stanach Zjednoczonych zainteresowanie tym ubezpieczeniem jest najmniejsze i wykupiło je 44% respondentów. W Polsce jest to rozwiązanie rzadko spotykane w ofercie ubezpieczycieli i raczej niestosowane przez firmy. Należy się jednak spodziewać wprowadzenia takiej oferty w kolejnych latach. Poprawa w niektórych obszarach 2526 Wydatki strategiczne na bezpieczeństwo wymagają od firm ustalenia i inwestowania w te rozwiązania bezpieczeństwa (technologie i procesy), które są najistotniejsze z punktu widzenia nowoczesnych zaawansowanych ataków. Ważne jest stworzenie i wdrożenie procesów, które w pełni integrują możliwości w zakresie przewidywania, zapobiegania, wykrywania i reagowania na incydenty w celu minimalizowania ich skutków. Ważne jest również inwestowanie środków w kwalifikacje ludzi, co pozwala spółkom na szybkie reagowanie na incydenty i ograniczanie ich skutków. Należy też zapewnić wystarczające fundusze na kompleksowe, stałe szkolenie pracowników i programy uświadamiania zagrożeń. Spółki, które mają programy budowania świadomości w obszarze bezpieczeństwa, zgłaszają znacznie niższe straty finansowe z tytułu incydentów w sieci Oszczędności mogą być znaczne: spółki, które nie przewidują szkoleń w dziedzinie bezpieczeństwa dla nowych pracowników, wykazały roczne straty finansowe czterokrotnie wyższe od tych, które mają takie szkolenia 45. Skuteczne zabezpieczenia wymagają również wiedzy na temat obecnych i przyszłych wrogów, łącznie z motywami, zasobami i metodami ataku. Nie jest to możliwe bez budżetu na analizę i monitorowanie zagrożeń oraz poświęcenia czasu i środków na współpracę z innymi firmami, organami porządku publicznego i innymi podmiotami. Obecnie, w obliczu zmieniających się ciągle zagrożeń, praktyki zapewniania bezpieczeństwa oparte na ryzyku powinny być podstawowym elementem ogólnego modelu zarządzania ryzykiem przez firmę. Choć dobrze zaprojektowany program zarządzania ryzykiem bezpieczeństwa w sieci nie eliminuje ryzyka całkowicie, może ułatwić firmom przeciwdziałanie zagrożeniom dzięki procesowi pozyskiwania informacji i podejmowania decyzji, zwiększyć sprawność funkcji zapewniania bezpieczeństwa i zbudować bardziej odporną na zagrożenia organizację. Naszym zdaniem w nadchodzących latach pojawią się coraz bardziej zaawansowane rozwiązania wspierające firmy w lepszym zarządzaniu ryzykiem i minimalizowaniu skutków zagrożeń bezpieczeństwa w sieci. Zmiany w technologii prawdopodobnie pomogą spółkom zmniejszyć złożoność procesów zarządzania bezpieczeństwem, szybciej wykrywać i reagować na incydenty oraz zwiększać możliwości monitorowania i analizowania zagrożeń. Do tego czasu organizacje duże i małe muszą zrozumieć, że zarządzanie ryzykiem cyberbezpieczeństwa jest kluczowe dla przetrwania w cyfrowym, połączonym świecie. I jest to jedno z głównych wyzwań dla prezesów, zarządów i rad nadzorczych i organów administracji państwowej. 26 Poprawa w niektórych obszarach27 07 Ewolucja: od zapewnienia bezpieczeństwa do zarządzania cyber-ryzykiem Coraz większa liczba naruszeń bezpieczeństwa sprawia, że cyber-ryzyko nie zostanie całkowicie wyeliminowane. Obecny ekosystem wzajemnych powiązań wymaga przejścia od bezpieczeństwa koncentrującego się na zapobieganiu do podejścia opartego na ryzyku, w którym priorytetem jest koncentracja na najbardziej wartościowych aktywach przedsiębiorstwa oraz największych dla nich zagrożeniach. Krytyczną kwestią stało się szybkie wykrywanie przypadków przełamania zabezpieczeń lub nawet już samego faktu wypływu danych oraz błyskawiczne i skuteczne reakcje. Aby to osiągnąć, przedsiębiorstwa muszą przeorganizować swoje strategie bezpieczeństwa poprzez ściślejsze połączenie technologii, procesów i kwalifikacji pracowników z szerszymi działaniami w zakresie zarządzania ryzykiem.28 Firmy zazwyczaj nie mają środków, ani wiedzy, aby skutecznie wykryć i zareagować na incydenty. Nadal zbyt często bezpieczeństwo informacji jest traktowane jako problem w zasadzie techniczny i możliwy do rozwiązania przez zakup właściwego oprogramowania lub kolejnego zunifikowanego lub nowej generacji urządzenia. Bezpieczeństwo informacji dotyczy tymczasem współpracy ludzi, procesów i technologii a sztuką jest skierowanie inwestycji we właściwe miejsca i dobranie właściwych proporcji pomiędzy prewencją, a detekcją zagrożeń i reakcją na nie. Rafał Jaczyński, lider zespołu PwC Cyber Security w Polsce i Europie Centralnej Przedsiębiorstwa, które starają się zapewnić właściwe proporcje inwestycji ludzi, procesy i technologię, powinny zapoznać się ze schematem NIST Cybersecurity Framework. Choć schemat ten jest kierowany do dostawców infrastruktury krytycznej w Stanach Zjednoczonych, przedstawia skuteczny model bezpieczeństwa opartego na ryzyku dla spółek różnych branż na całym świecie. Przyjęcie tych wytycznych może również zapewnić dodatkowe korzyści obejmujące lepszą współpracę i komunikowanie postawy sprzyjającej bezpieczeństwu wśród dyrekcji i przedsiębiorstw z branży oraz potencjalne zmniejszenie narażenia na sprawy sądowe w przyszłości, a nawet pomoc w przestrzeganiu przepisów. 25 Schemat NIST Framework to doskonały przykład współpracy sektora prywatnego i państwowego zapewniający doskonałe ramy dla bezpieczeństwa w sieci. Sean Joyce, dyrektor PwC, uczestniczył w przygotowaniu regulacji umożliwiających wprowadzenie tych wytycznych 29% 25% Firmy w USA już zaczynają wprowadzać zasady NIST Framework. Zauważyliśmy, że 29% respondentów z Ameryki twierdzi, że przyjęło wytyczne, a kolejne 25%, że ich przyjęcie jest dla nich priorytetem na przyszłość. Ewolucja: od zapewnienia bezpieczeństwa do zarządzania cyber-ryzykiem 2829 Wśród pierwszych kroków proponowanych przez NIST jest określenie i sklasyfikowanie najbardziej wartościowych aktywów informacyjnych oraz ustalenie, gdzie zlokalizowane są najbardziej wartościowe dane w ekosystemie i kto ma do nich dostęp. Dla spółki górniczej Vale ten wstępny proces stworzył solidny fundament dla programu bezpieczeństwa informacji. Spółka zaczęła od ustalenia, które posiadane przez nią informacje są poufne i gdzie się je przechowuje. To pozwoliło zrozumieć stronę biznesową bezpieczeństwa informacji i sposób korzystania z nich przez pracowników. Pozwoliło także ustalić poszczególne szczeble ochrony i zrozumieć dziedziny, w których spółka może sobie pozwolić na większą pobłażliwość, oraz te, w których powinna postępować z całą stanowczością. Jednak wielu respondentów badania takich kroków nie podjęło. Tylko 54% ma program pozwalający na ustalenie aktywów wrażliwych, a tylko 56% podjęło wysiłek inwentaryzacji zbierania, przekazywania i przechowywania wrażliwych danych dla pracowników i klientów. W Polsce klasyfikację wartości biznesowej danych dokonuje tylko 36% badanych, ale już 60% przeprowadziło jakąś formę zarządzania aktywami. Pod względem regionalnym respondenci z Ameryki Południowej i Dalekiego Wschodu chętniej przeznaczają wydatki na najbardziej wartościowe dane. Ważne jest też dostosowanie strategii bezpieczeństwa do konkretnych potrzeb biznesowych - to krok, z którego 40% respondentów na świecie rezygnuje. Wśród branż, które najprawdopodobniej połączą strategie bezpieczeństwa i biznesu, są: sektor produktów przemysłowych, usługodawcy i płatnicy z branży ochrony zdrowia oraz sektor usług finansowych. Pod względem geograficznym w tym podejściu przodują respondenci z dalekiego Wschodu i Ameryki Północnej. Warto zauważyć, że w Polsce aż ponad 80% respondentów deklaruje, że polityka bezpieczeństwa spółki jest dobrze dostosowana do jej celów biznesowych. Kolejnym podstawowym krokiem jest dostosowanie wydatków inwestycyjnych do aktywów strategicznych firmy. Jednak globalnie 34% respondentów nie kieruje wydatków na bezpieczeństwo do najbardziej zyskownych pionów działalności. 29 Ewolucja: od zapewnienia bezpieczeństwa do zarządzania cyber-ryzykiem Pokazać jeszcze\nKwiecień 2013. Cyberodporność w świecie ewoluujących zagrożeń Nowe drogi w bezpieczeństwie informacji\nKwiecień 2013 Cyberodporność w świecie ewoluujących zagrożeń Nowe drogi w bezpieczeństwie informacji Obserwując skalę oraz tempo zmian cyberzagrożeń można założyć, że każda organizacja została lub zostanie Bardziej szczegółowo Trudna droga do zgodności\nTrudna droga do zgodności Starania na rzecz etycznego wzrostu Spis treści 1 Przedmowa 2 Streszczenie 4 Wyzwania związane z nowymi rodzajami ryzyka cyberprzestępczość 6 Nadużycia wcześniejsze ryzyko również Bardziej szczegółowo Efektywne zarządzanie bezpieczeństwem informacji RAPORT. ,,Poczucie bezpieczeństwa, nawet najbardziej usprawiedliwione, jest złym doradcą\n,,Poczucie bezpieczeństwa, nawet najbardziej usprawiedliwione, jest złym doradcą Joseph Conrad RAPORT Efektywne zarządzanie bezpieczeństwem informacji BEZPIECZNA FIRMA STRONA 1 Spis treści Główne wnioski Bardziej szczegółowo Spis treści. O naturze bezpieczeństwa, czyli jak opanować niepewność. Strategie bezpieczeństwa w IT. Uwaga na BYOD!\nBezpieczeństwo IT 1 Spis treści O naturze bezpieczeństwa, czyli jak opanować niepewność Sebastian Pikur, Infovide-Matrix SA Strategie bezpieczeństwa w IT Krzysztof Labiak, itelligence Uwaga na BYOD! Krzysztof Bardziej szczegółowo Najlepsze zasady ochrony danych i ciągłości biznesowej w mobilnym świecie Przewodnik dla małych i średnich firm\nBiała księga Najlepsze zasady ochrony danych i ciągłości biznesowej w mobilnym świecie Przewodnik dla małych i średnich firm Autorzy: Colm Keegan, starszy analityk; Dan Conde, analityk; Leah Matuson, analityk Bardziej szczegółowo Zarządzanie ryzykiem i ubezpieczeniami w firmach w Polsce. Raport Aon Polska\nZarządzanie ryzykiem i ubezpieczeniami w firmach w Polsce Raport Aon Polska Zarządzanie ryzykiem i ubezpieczeniami w firmach w Polsce Raport Aon Polska Autorzy raportu Janusz Słobosz i Radosław Ziomko, Bardziej szczegółowo Od złożoności do orientacji na klienta\nIBM Global Business Services Executive report Od złożoności do orientacji na klienta Dzięki prostym, inteligentnym usługom Bankowość IBM Institute for Business Value IBM Global Business Services, za pośrednictwem Bardziej szczegółowo BEZPIECZEŃSTWO W INTERNECIE\nStyczeń 2012 Luty 2012 Marzec 2012 Kwiecień 2012 Maj 2012 Czerwiec 2012 Lipiec 2012 Sierpień 2012 Wrzesień 2012 Październik 2012 Listopad 2012 Grudzień 2012 RAPORT BEZPIECZEŃSTWO W INTERNECIE Sponsorzy Bardziej szczegółowo Badanie CIO 2014 Nowe technologie na skrzyżowaniu. www.deloitte.com/pl/badaniecio2014\nBadanie CIO 2014 Nowe technologie na skrzyżowaniu www.deloitte.com/pl/badaniecio2014 GO Mam przyjemność przedstawić Państwu wyniki badania CIO 2014. Nasz raport prezentuje szanse i wyzwania, przed którymi Bardziej szczegółowo sieci szkieletowe program e-pionier Internet rzeczy cyfrowego Program Operacyjny Polska Cyfrowa FUNDUSZE UNIJNE rynek ICT Big Data\nstart-upy metadane sieci szkieletowe profil zaufany kierunki techniczne studia zamawiane usługi program e-pionier komunikacja M2M klastry technologiczne interdyscyplinarność platforma epuap Europejska Bardziej szczegółowo O INFORMATYCE JĘZYKIEM BIZNESU\nIT w bankowości 1 2 O INFORMATYCE JĘZYKIEM BIZNESU Spis treści IT dla banków Barbara Mejssner IT w bankowości myśli nieuczesane Stanisław Matczak Dostęp do aktualnych informacji to większa konkurencyjność Bardziej szczegółowo BYOD. Data Leak Prevention\nDLP expert Numer 3/2014 (10) ISSN 2299-1336 Data Leak Prevention www.dlp-expert.pl BYOD co warto wiedzieć w kontekście bezpieczeństwa danych? Bezpieczna chmura prywatna Wykorzystanie możliwości CRM w chmurze Bardziej szczegółowo Strategia rozwoju branży informatycznej plan działania 2010. Spis treści. Wstęp... 4. 1. Analiza rynku IT... 7\nEko Marketing Strategia rozwoju branży informatycznej plan działania Dla województwa zachodniopomorskiego Bogdan Kępka 2010 1 Spis treści Wstęp... 4 1. Analiza rynku IT... 7 1.1. Obraz rynku w skali światowej... Bardziej szczegółowo Doktryna Cyberbezpieczeństwa RP\nInformator o ochronie teleinformatycznej www.rcb.gov.pl Styczeń 2015 nr 9 NOWY WEKTOR ATAKU WYKORZYSTUJĄCY SYSTEMY TYPU SCADA W sieci pojawił się nowy typ cyberataku, który skierowany jest na pracowników Bardziej szczegółowo OKLADKA_bankowoscdetal-wybrana.indd 1\nOKLADKA_bankowoscdetal-wybrana.indd 1 6/8/15 1:56 PM Wyzwania bankowości detalicznej pod redakcją Zbigniewa Jagiełły Gdańsk 2015 Opracowanie redakcyjne: Aleksandra Gibała Projekt graficzny: TOFU Studio Bardziej szczegółowo Raport Aon Polska 2011/2012. Badanie zarządzania ryzykiem i ubezpieczeniami w firmach w Polsce\nRaport Aon Polska 2011/2012 Badanie zarządzania ryzykiem i ubezpieczeniami w firmach w Polsce Badanie zarządzania ryzykiem i ubezpieczeniami w firmach w Polsce Raport Aon Polska 2011/2012 Autorzy raportu Bardziej szczegółowo PRZEGLĄD OUTSOURCINGOWY 26 MISTRZOWIE 52 OSZCZĘDNOŚCI MILE. OGIEŃ z WODĄ (2012) Outsourcing w sektorze publicznym\nNumer 03 (2012) monitoring należności: jak zjeść ciastko i mieć ciastko Raport: Outsourcing w Polsce 2011-2012 NAJNOWSZE ARTYKUŁY, POGLĄDY I OPINIE DOTYCZĄCE OUTSOURCINGU ISBN 978-83-931740-2-7 NUMER 3 Bardziej szczegółowo Analiza najlepszych praktyk w zarządzaniu pracami B+R\nAnaliza najlepszych praktyk w zarządzaniu pracami B+R Pierwsze w Polsce opracowanie, które kompleksowo analizuje sposoby zarządzania pracami B+R w nauce, sposoby zarządzania pracami B+R w gospodarce oraz Bardziej szczegółowo Partner merytoryczny. Więcej za mniej. Trendy IT 2012\nPartner merytoryczny Więcej za mniej Trendy IT 2012 1 UPROŚĆ zarządzanie centrum danych dzięki sile konwergencji. Infrastruktura konwergentna HP pozwala uprościć kolejny etap wdrażania prywatnej chmury Bardziej szczegółowo Spis treści. Cloud 2013 weryfikacja. Chmura po latach. Integracja w chmurach wg Gartnera\nCloud 2013 1 Spis treści Cloud 2013 weryfikacja Robert Jesionek Chmura po latach Ewa Zborowska, IDC Poland Integracja w chmurach wg Gartnera Barbara Mejssner, it-manager.pl Przejrzysta wspo łpraca i bezpieczne Bardziej szczegółowo RAPORT mgenerator.pl HANDEL MOBILNY W PRAKTYCE. mgenerator.pl. praktycy.com 2. EDYCJA RAPORTU NA TEMAT RYNKU M-COMMERCE W POLSCE, UE I USA\nRAPORT mgenerator.pl 2014 HANDEL MOBILNY W PRAKTYCE 2. EDYCJA RAPORTU NA TEMAT RYNKU M-COMMERCE W POLSCE, UE I USA AUTOR mgenerator.pl.. BADANIA praktycy.com PARTNER STRATEGICZNY Piotr Krawiec Prezes Bardziej szczegółowo Suplement promocyjny do. Skok na głęboką wodę: jak z sukcesem przeprowadzić fuzję lub przejęcie. Partnerzy wydania:\nSuplement promocyjny do Harvard Business Review Polska Skok na głęboką wodę: jak z sukcesem przeprowadzić fuzję lub przejęcie Partnerzy wydania: Spis treści Skok na głęboką wodę: jak z sukcesem przeprowadzić Bardziej szczegółowo Spis treści. Gdy głowami menedżerów rządzi mobilność. 11-krotny wzrost globalnego ruchu w sieciach mobilnych do 2018 roku.\nMobilność 1 Spis treści Gdy głowami menedżerów rządzi mobilność Leszek Maśniak z Gartnera, w rozmowie z Robertem Jesionkiem 11-krotny wzrost globalnego ruchu w sieciach mobilnych do 2018 roku Strategie Bardziej szczegółowo Zarządzanie audytem IT\nPrzewodnik Audytu Technologicznego IPPF Praktyczny Przewodnik Zarządzanie audytem IT Edycja 2 Globalny Przewodnik Audytu Technologicznego (GTAG ) 4: Zarządzanie audytem IT Edycja 2 Styczeń 2013 GTAG Bardziej szczegółowo Jednostkowe sprawozdanie Zarządu z działalności LiveChat Software S.A. w 2013 roku obrotowym\nJednostkowe sprawozdanie Zarządu z działalności LiveChat Software S.A. w 2013 roku obrotowym Wrocław, 18 czerwca 2014 r. Data zatwierdzenia: 16 czerwca 2014 r. Podsumowanie operacyjne Spis treści Podsumowanie Bardziej szczegółowo Wigor pośród zgiełku Ocena konkurencyjności branży IT w 2009 r.\nOcena konkurencyjności branży IT w 2009 r. Sponsorowany przez: Raport Economist Intelligence Unit Spis treści: Wstęp 2 Streszczenie 3 Trudne nowe środowisko 7 Utrzymanie tempa rozwoju infrastruktury 10 Bardziej szczegółowo Efektywność organizacji IT w bankach\nWspółorganizator Patron badania Efektywność organizacji IT w bankach Badanie funkcji IT w bankach Edycja pierwsza KPMG W POLSCE Efektywność organizacji IT w bankach Efektywność organizacji IT w bankach Bardziej szczegółowo Zarządzanie wynikami i efektywnością przedsiębiorstw. Jak w pełni wykorzystać potencjał firmy?\nZarządzanie wynikami i efektywnością przedsiębiorstw. Jak w pełni wykorzystać Wstęp Wstęp Dzisiejsze środowisko gospodarcze cechuje rosnąca globalna konkurencja, wysoki poziom regulacji rynku, coraz większa Bardziej szczegółowo W tym rozdziale skoncentrujemy się na rozwoju strategii marketingowej i funkcji planowania. Po przeczytaniu tego rozdziału będziesz umiał:\nRozdział 2 Audyt marketingowy CELE W tym rozdziale skoncentrujemy się na rozwoju strategii marketingowej i funkcji planowania. Po przeczytaniu tego rozdziału będziesz umiał: Wymienić i wyjaśnić składniki Bardziej szczegółowo RAPORT. Raport nt. rynku Private Equity/Venture Capital\nRAPORT Raport nt. rynku Private Equity/Venture Capital KRAKÓW LUTY 2012 Spis treści I. WSTĘP... 3 II. RYNEK PRIVATE EQUITY/VENTURE CAPITAL W EUROPIE ŚRODKOWO WSCHODNIEJ... 8 III. JAKI BYŁ ROK 2011?... Bardziej szczegółowo 2016 © DocPlayer.pl Polityka prywatności | Warunki świadczenia usług | Zwrotny adres


Agroturystyka SJK Hucuł, ul. Szkolna 8A, Myślenice - Agroturystyka Myślenice » e-turysta.pl\nAgroturystyka Myślenice(2 oferty)\nAgroturystyka Trzebunia, około 7,9 km (1 oferta)\nAgroturystyka Pcim, około 9,4 km (1 oferta)\nAgroturystyka Czechówka, około 10,5 km (1 oferta)\nAgroturystyka Dobczyce, około 12,1 km (2 oferty)\nAgroturystyka Tokarnia, około 12,1 km (3 oferty)\nAgroturystyka Izdebnik, około 13,2 km (1 oferta)\nAgroturystyka Węglówka, około 13,8 km (2 oferty)\nAgroturystyka Wiśniowa, około 13,8 km (3 oferty)\nAgroturystyka Tenczyn, około 16,1 km (1 oferta)\nAgroturystyka Łętownia, około 16,3 km (1 oferta)\nAgroturystyka Kasina Wielka, około 19 km (1 oferta)\nAgroturystyka Gruszów, około 19,1 km (1 oferta)\nAgroturystyka Biskupice, około 19,5 km (1 oferta)\nAgroturystyka Myślenice ul. Szkolna(1 oferta)\nAgroturystyka SJK Hucuł, ul. Szkolna 8A, Myślenice\nAgroturystyka SJK HucułMyślenice, ul. Szkolna 8A\nSzkoła Jazdy Konnej Hucuł Jak na prawdziwą Szkółkę Jazdy Konnej oferujemy przede wszystkim naukę jazdy konnej.Uczymy jazdy konnej od podstaw. Zachęcamy do przyjazdu całe rodziny, oferujemy również noclegi w komfortowych warunkach ( pokoje z łazienkami oraz TV). Nasze konie są łagodne oraz przyjazne w obsłudze. Ujeżdżalnia z nawierzchnią pokrytą… Pokaż więcej\nJak na prawdziwą Szkółkę Jazdy Konnej oferujemy przede wszystkim naukę jazdy konnej.Uczymy jazdy konnej od podstaw. Zachęcamy do przyjazdu całe rodziny, oferujemy również noclegi w komfortowych warunkach ( pokoje z łazienkami oraz TV). Nasze konie są łagodne oraz przyjazne w obsłudze. Ujeżdżalnia z nawierzchnią pokrytą piaskiem tworzy komfortowe warunki zarówno dla jeźdźca jak i dla koni. Sztuczne oświetlenie pozwalka prowadzić zajęcia również po zmierzchu. Zajęcia prowadzą zawsze instruktorzy jazdy konnej Polskiego Związku Jeździeckiego z wieloletnim doświadczeniem.Szacujemy, że w ciągu kilku lat nauczyliśmy podstaw jazdy konnej kilkaset osób.Okolice pozwalają na łączenie jazdy konnej z np downhilem lub zimą jazdą na nartach. Z Myślenic wychodzi wiele atrakcyjnych szlaków turystyki górskiej. Wyznaczone są również ciekawe szlaki rowerowe.Lista atrakcji na stronach miasta.\nPod opieka instruktora oferujemy:\n- przejażdżki dla dzieci,\n- indywidualną naukę jazdy konnej,\n- rajdy konne; Ukleina-Chełm-Kudłacze lub Bulina-Zalew Dobczycki-Zarabie w opracowaniu następne trasy\n- zielone lekcje dla szkół - prelekcja na temat koni huculskich,pokaz jazdy konnej\nAgroturystyka SJK Hucuł — Udogodnienia i wyposażenie\nAgroturystyka SJK Hucuł — Rozrywka\nAgroturystyka SJK Hucuł — Aktywny wypoczynek