⭐NAUKI EKONOMICZNE tom XIV\nNAUKI EKONOMICZNE tom XIV\nDownload "NAUKI EKONOMICZNE tom XIV"\n1 Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Płocku NAUKI EKONOMICZNE tom XIV Funkcjonowanie i rozwój przedsiębiorstw w gospodarce rynkowej pod red. Jacka Grzywacza i Sławomira Kowalskiego PŁOCK 20112 REDAKCJA NACZELNA WYDAWNICTWA PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W PŁOCKU REDAKTOR NACZELNY prof. zw. dr hab. Krzysztof A. Kuczyński SEKRETARZ REDAKCJI mgr Katarzyna Atemborska REDAKCJA NAUKOWA TOMU prof. dr hab. Jacek Grzywacz doc. dr inż. Sławomir Kowalski RECENZENT prof. dr hab. Krzysztof Marecki Copyright by Wydawnictwo PWSZ w Płocku ISSN: X DRUKARNIA Mazowieckie Centrum Poligrafi Wojciech Hunkiewicz ul. Piłsudsikiego 2a Marki tel fax3 SPIS TREŚCI EKONOMIA, ZARZĄDZANIE I FINANSE Jacek Grzywacz, Beata Orłowska-Drzewek Pranie pieniędzy w internecie...7 Monika Burżacka Raje podatkowe sposobem na legalną optymalizację podatkową...19 Mariola Szewczyk Jarocka Analiza wybranych metod bezpośrednich i pośrednich służących do badania szarej strefy...31 Sylwia Lipińska-Tyburczy Franchising na rynku międzynarodowym...45 Paweł Kaczmarczyk Badania ekonomiki usług telekomunikacyjnych w grupie klientów indywidualnych - analizy statystyczne w przekrojach kategorii połączeniowych...55 Eliza Bandera Konsolidacja giełd papierów wartościowych na świecie...65 Jerzy Łaszczuk Struktura kapitału i jej wpływ na ocenę przedsiębiorstw na przykładzie PGNIG S.A...81 Jan R. Kalinowski Kontrakt menedżerski jako elastyczna forma zatrudniania. Charakterystyka umowy o zarządzanie na podstawie polskiego prawa i praktyki zatrudnieniowej...89 Bożena Wasiak Znaczenie szkolenia pracowników marketingu w banku...97 POLITYKA REGIONALNA I ROLNICTWO Elżbieta Gąsiorowska Specjalne strefy ekonomiczne jako sposób na zdynamizowanie rozwoju gospodarczego w regionach Ludmiła Będzikowska Rolnictwo polskie 5 lat po akcesji do unii europejskiej Sławomir Kowalski Wpływ wspólnej polityki rolnej na rynek zbóż w polsce4 SPIS TREŚCI Piotr Michalik Lokalizacja gospodarstw agroturystycznych w powiecie płockim WSPÓŁPRACA MIĘDZYNARODOWA Непочатенко O.О., Непочатенко O.А. Діагностика активів і зобов язань в управлінні платоспроможністю сільськогосподарських підприємств Мальований М.І. Ретроспектива розвитку «держави загального добробуту» Рибчак В.І. Економіко-правові заходи детінізації підприємницької діяльності Рибчак О.С. Основні напрями побудови стратегії детінізації економіки україни5 EKONOMIA, ZARZĄDZANIE I FINANSE6 7 Jacek Grzywacz Beata Orłowska-Drzewek NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 PRANIE PIENIĘDZY W INTERNECIE 1. Czym jest pralnia? Działalność grup przestępczych przynosi ich przedstawicielom ogromne, niekontrolowane wręcz dochody, wzbudzające powszechne pożądanie, ale również zainteresowanie ze strony organów ścigania. Nie ulega zatem wątpliwości, że podstawową troską bosów mafijnych jest ukrycie nielegalnych źródeł pochodzenia takich dochodów i skuteczne zalegalizowanie ich. Wagę tego problemu potwierdza fakt stale rozrastającej się na świecie działalności przestępczej, dotykającej różnych dziedzin życia gospodarczego i społecznego. Wobec takiego stanu rzeczy można zaryzykować wręcz stwierdzenie, że świat jest jedną wielką pralnią przynoszącą niepowetowane straty (zarówno w skali mikro, jak też makro), wśród których warto chociażby wymienić: utrata dobrej opinii przez instytucję finansową, w której ulokowano środki pochodzące z nielegalnej działalności, dotkliwe skutki złych decyzji finansowych podejmowanych przez skorumpowanych pracowników takich instytucji, zachwianie równowagi w systemie finansowym ze względu na wielkość kwot, jakie wchodzą w grę: im większa ilość brudnych pieniędzy krąży w systemie, tym większa staje się potencjalna korupcja, obniżenie dochodów państwa z tytułu podatków, zachwianie ładu gospodarczego i społecznego, eliminowanie z rynku uczciwych przedsiębiorców wskutek zachwiania uczciwej konkurencji, spadek atrakcyjności inwestycyjnej państwa, spowodowany m. in. niekorzystnym wizerunkiem na arenie międzynarodowej, wpływ skorumpowanych polityków na procesy legislacyjne, podporządkowane interesom grup przestępczych. Widać zatem, że pranie pieniędzy to nie tylko proceder ekonomiczny czy kryminalny, ale również polityczny. Prowadzi on do nierównowagi ekonomicznej, zmniejsza zaufanie inwestorów oraz rozkłada od wewnątrz cały system gospodarczy. Wobec powyższych spostrzeżeń warto zastanowić się, czym jest właściwie pralnia pieniędzy? Samo określenie pranie brudnych pieniędzy ma stosunkowo krótką historię, pojawiło się bowiem dopiero w drugiej połowie lat 70. w związku ze śledztwem w sprawie Watergate. Również w USA użyto w 1982 roku po raz pierwszy tego terminu w kontekście prawnym. Od tego momentu pojecie to przyjęło się jako określenie fachowe o sprecyzowanym znaczeniu, zostało także zaakceptowane i włączone do języka prawniczego na całym świecie. 78 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Warto zauważyć, że istnieje wiele definicji procederu prania pieniędzy, jednak najbardziej czytelna i zrozumiała wydaje się ta sformułowana przez Ośrodek Szkolenia Departamentu Skarbu USA, który określił, że pranie pieniędzy jest procesem, za pomocą którego dochody uzyskane przypuszczalnie z działalności przestępczej są przekazywane, przekształcane, wymieniane albo też łączone z legalnymi funduszami w celu ukrycia lub zatajenia prawdziwego charakteru źródła, ukierunkowania przepływu lub własności tych dochodów. Celem procesu prania pieniędzy jest nadanie pozorów legalności funduszom uzyskanych z działalności pozaprawnej lub działań z nią powiązanych. 1 Definicja ta nie jest jednak wystarczająca dla potrzeb legislacyjnych, w związku z tym zachodziła konieczność sformułowania prawnych norm regulujących to zagadnienie. Pozwala natomiast jasno i logicznie uzmysłowić sobie czym jest proceder prania brudnych pieniędzy podkreśla wszystkie jego najważniejsze charakterystyki. Z definicji tej jednoznacznie wynika, że wszystkie techniki prania mają trzy wspólne cechy. Fundamentalną kwestią jest oczywiście konieczność ukrycia prawdziwego źródła pochodzenia dochodów oraz tożsamości właściciela Po drugie, kluczowe jest również zachowanie stałej kontroli nad czyszczonymi dochodami, zaś aspektem koniecznym dla skutecznego wyprania pieniędzy jest zmiana formy dochodów, najczęściej z gotówki na depozyty bankowe lub też różnego rodzaju inwestycje. Aby lepiej zrozumieć zasady przeprowadzania procederu prania pieniędzy warto wspomnieć, że składa się on z trzech zasadniczych faz: 1. Umiejscawianie (lokowanie, lokata) jest najistotniejszymi zarazem najtrudniejszym etapem całego procesu. Obejmuje ono fizyczne wprowadzenie nielegalnych środków do systemu finansowego bądź zakup różnego rodzaju przedmiotów (rzeczy, aktywów) majątkowych. Celem tej fazy jest uniemożliwienie konfiskaty tych środków oraz ukrycie środków przestępstwa. 2. Maskowanie (warstwowanie, ukrywanie, odkładanie) ma na celu ukrycie nielegalnego źródła pochodzenia środków wprowadzanych do systemu finansowego. Na tym etapie występuje duża liczba transakcji, przy czym są to głównie transfery na różne konta do różnych banków. 3. Integracja (legalizacja, włączanie) faza ta ma na celu stworzenie pozorów legalnego pochodzenia środków. Wszystkie metody, które są tu stosowane służą umieszczaniu brudnych pieniędzy w legalnym obrocie gospodarczym i co się z tym wiąże poddanie takich środków opodatkowaniu. W fazie tej dochodzi do zasymilowania nielegalnie pozyskanych środków z innymi, pochodzącymi z legalnych źródeł, dzięki czemu przestępca może ponownie uzyskać dostęp do oczyszczonych funduszy, nie ryzykując sankcji karnych. Warto wreszcie zwrócić uwagę na podmioty biorące udział w procederze prania pieniędzy, wśród których należy przede wszystkim wymienić: szeroko ujęty system bankowy wraz z różnorodnymi instytucjami finansowymi, podmioty uczestniczące w operacjach kapitałowych, firmy konsultingowe, doradztwa inwestycyjnego, budowlane, pośrednicy finansowi, brokerzy, maklerzy, kasyna, 1 J. Grzywacz, Pranie pieniędzy, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, Warszawa 2010, s. 16 89 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 podmioty zajmujące się działalnością gospodarczą i handlową, która charakteryzuje się dużym obrotem gotówkowym i trudniejszymi do oszacowania przychodami, w szczególności: obrót biżuterią, wypożyczanie i sprzedaż samochodów oraz jachtów, podmioty zajmujące się obrotem dziełami sztuki, biura turystyczne, sklepy z luksusową odzieżą, usługi transportowe, handel nieruchomościami, usługi gastronomiczne. Pogłębianie wiedzy na temat zjawiska prania pieniędzy oraz liczne próby jego definiowania (np. zalecenia Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy FATF, dyrektywy Wspólnoty Europejskiej) przyniosły wiele pozytywnych skutków w walce z tym procederem. W momencie ustalenia, że pranie pieniędzy jest procesem trójfazowym i posiada wspólne cechy, zaopatrzono instytucje zajmujące się zwalczaniem czyszczenia świadków pieniężnych w przydatną wiedzę dla znajdywania najsłabszych punktów w działaniach przestępców. Śledząc historyczne losy rozwoju pralni, w tym stosowanych metod i technik należy zauważyć, że pod wpływem przemian gospodarczych, stale zwiększana jest odległość dzieląca miejsca pozyskiwania nielegalnych środków pieniężnych od miejsc, które wykorzystywane są do ich legalizacji. Sprzyjają temu następujące zjawiska: procesy prywatyzacyjne zachodzące na jednocześnie w różnych częściach świata, ciągły rozwój giełd finansowych, rozwój technologii informatycznej wykorzystywanej w usługach bankowych, wzrost udziału w światowym rynku finansowym firm, w tym funduszy inwestycyjnych i banków korespondencyjnych z rajów podatkowych, duży popyt na inwestycje zagraniczne, finansowane przez sektor bankowy. Wszystko razem sprawia, że trudno jest już dzisiaj wyobrazić sobie rozwój metod legalizowania brudnych pieniędzy bez wykorzystania technik internetowych. Internet bowiem, zważywszy na posiadane cechy i duże możliwości stawia przestępców praktycznie w sytuacji bez wyjścia. Skutecznie zachęca do wykorzystywania komputerów, ale również jednocześnie zmusza wręcz do tego rodzaju rozwiązań. 2. Cyberlaudering, czyli internetowa pralnia Śledząc historię rozwoju przestępczości dotyczącej prania pieniędzy widać, że częściej proceder ten był związany z różnego rodzaju wysiłkiem fizycznym, wyrazem którego była m. in. konieczność transportowania gotówki w różne miejsca na świecie. 2 Tymczasem, obecnie trudno się już obejść bez Internetu, gwarantuje on bowiem bezpieczeństwo, szybkość, anonimowość, swobodne porozumiewanie się, poszukiwanie informacji, a także po prostu naukę. Te niezwykłe wręcz cechy znakomicie odpowiadają przestępcom zamierzającym wyprać środki pochodzące z nielegalnej działalności. Pralnia pieniędzy zaczęła zatem szybko przenosić się do tzw. cyberprzestrzeni, która ze wspaniałego źródła informacji platformy komunikacyjnej przerodziła się w uczestnika cyberlauderingu, czyli prania przestępczych pieniędzy za pomocą Internetu. Warto przy tym, zauważyć, że autorem tego określenia jest amerykański pisarz science fiction, William Gibson. Już w 1982 roku przedstawił on swoją wizję świata 2 M. Botner, Cyberlaudering, froomkin/seminar/papers/bortner.htm,10 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU połączonego za pomocą globalnej sieci komputerowej, w ramach której każdy mógł swobodnie się poruszać. Do cyberprzestrzeni zalicza się również telefonię komórkową i inne media cyfrowe. Dzisiaj tylko z Internetu korzysta na całym świecie ponad półtora miliarda ludzi, zaś w samych tylko Stanach Zjednoczonych handel on line w 2009 roku miał wartość znacznie przekraczającą 200 miliardów dolarów i na całym świecie rozwija się on w bardzo szybkim tempie. 3 Dzięki rozwiniętym, różnorodnym technologiom szyfrowania danych służących ochronie użytkowników sieci informatycznych przed wrogimi atakami na nasze oszczędności, wyśledzenie drogi jaką pokazuje pieniądz w tej sieci jest praktycznie niemożliwe. Przykładowo, najczęściej stosowany przez branżę Internet Payment Systems one-way- -privacy pozwala jedynie na określenie źródła pochodzenia pieniądza, ale ich dalszy los pozostaje całkowicie utajniony. 4 Dlatego, w dobie dobrze rozwiniętego prawodawstwa mającego na celu walkę z konwencjonalnym praniem brudnych pieniędzy i dużej skuteczności organów ścigania w jego egzekwowaniu, następuje powolna erozja tradycyjnych metod prania. Zamiast tego przestępcy coraz częściej jeden za drugim zaczęli przerzucać się na transfery elektroniczne. Szacuje się, że w USA każdego dnia dochodzi do przelewów internetowych o wartości przekraczającej 2 tryliony (!) dolarów, z czego nawet 300 miliardów rocznie może być zamieszane w proceder prania.5 Używanie tradycyjnych metod prania pieniędzy wiąże się jak wiadomo wraz ze skuteczniejszym wykrywaniem tego rodzaju przestępstw przez organy ścigania. Stąd właśnie takie duże zainteresowanie Internetem i możliwościami, które za sobą niesie. Po pierwsze, jest łatwo dostępny. Po drugie, gwarantuje depersonalizację kontaktów klienta z instytucją. Po trzecie, zapewnia szybkość i minimalne koszty realizacji transakcji. Po czwarte, czyni identyfikację i rejestrację transakcji o wiele bardziej skomplikowanymi, niż w przypadku tradycyjnych kontaktów klienta i instytucji. Chęć powiększania zysków przez instytucje finansowe i ostra konkurencja na rynku skłania je do oferowania usług, które niestety przestają chronić system bankowy przed napływem przestępczych funduszy. Ponadto należy zauważyć, że obecnie mamy do czynienia z dynamicznym rozwojem tzw. e-banków, które funkcjonują prawie wyłącznie w systemach informatycznych, zaś bezpośredni kontakt z klientem jest utrudniony, czy wręcz niemożliwy. W połączeniu z niezwykłą efektywnością systemów elektronicznych pozwalających na dokonanie transakcji w parę sekund powoduje, że cyberlaudering staje się nadzwyczaj atrakcyjny. Warto zastanowić się zatem, dlaczego dalszy rozwój i rozrost cyberprzestrzeni może sprawić tak wiele problemów organizacjom powołanym do wykrywania i zwalczania pralni. Po pierwsze, rozwój cyberprzestrzeni prowadzi do coraz większej wirtualizacji systemu finansowego i czasami wręcz przejmuje funkcje banków w pośrednictwie przepły- 3 oraz Forrester, com 4 Pranie pieniędzy, M. Botner, op. cit. 1011 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 wu środków pieniężnych (istnieją już systemy, które pozwalają na przesłanie funduszy bezpośrednio między dwiema osobami). Powolne wypieranie tradycyjnych banków z rynku sprawia, że tracą one możliwość wykonywania swojego kluczowego zadania w procesie identyfikowania podejrzanych transakcji. Po drugie, wobec istnienia dużej ilości zróżnicowanych systemów obsługujących płatności elektroniczne, ustanowienie jednolitych reguł proceduralnych dotyczących wykrywania podejrzanych transakcji staje się trudne i niekiedy wręcz niemożliwe. Po trzecie, stosowana przez banki zasada KYC (Know Your Customer poznaj swojego klienta) w celu przeciwdziałania oszustwom, praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, ze względu na spadające wciąż ilości transakcji zawieranych osobiście może tracić na znaczeniu i skuteczności. Po czwarte, brak faktycznej współpracy międzynarodowej dotyczącej ustanowienia jednolitych reguł i standardów w obszarze systemu finansowego, spowoduje ucieczkę kapitału do państw, które najbardziej liberalnie traktują wszelkie podejrzane zjawiska finansowe. Już pod koniec lat 90-tych jeden z najbardziej wpływowych autorytetów w świecie informatyki, Bill Gates stwierdził, że rozwój internetowych technologii związanych z bankowością i transferem pieniędzy zniweczył wszelkie wysiłki agencji rządowych skierowane przeciwko praniu brudnych pieniędzy podejmowane w czasie przynajmniej ostatnich 25-lat. 6 Słowa te w żaden sposób nie straciły na aktualności wobec wagi i skali problemu dotychczasowego wykorzystywania przez przestępców tego rodzaju technologii informatycznych. 3. Rodzaje transakcji funkcjonujących w wirtualnym świecie Istnieje wiele sposobów prania brudnych pieniędzy przez Internet, ale łączą je te same cechy, czyli anonimowość adresata i nadawcy oraz anonimowość transakcji. Aby potwierdzić prawdziwość wymienionych cech można posłużyć się przykładem handlarza narkotyków mieszkającego w Stanach Zjednoczonych. Wynajął on osobę, której zadaniem było deponowanie drobnych kwot w kilku różnych bankach, w różnych miastach, pod różnymi nazwiskami. W tym samym czasie ta osoba również wypłacała zdeponowane środki pieniężne i z powrotem deponowała w banku, tylko tym razem na elektronicznych kontach, wykorzystujących e-cash. W ten sposób nielegalne pieniądze zostały zamienione z postaci nielegalnej fizycznej w postać legalną elektroniczną, a sposób doprowadzenia do takiego stanu był nie do wyśledzenia. Wynajętym osobom, ów handlarz, płacił również za pośrednictwem Internetu, pozostając anonimowym. 7 Istnieją dwa rodzaje cybertransakcji: przypisane i nieprzypisane. Transakcje przypisane wymagają zaakceptowania transakcji, a tym samym emitent zobowiązany jest do posiadania konta bankowego, dzięki któremu można go zidentyfikować. Dlatego dla osób zajmujących się praniem pieniędzy ten rodzaj transakcji nie jest korzystny. Natomiast transakcje nieprzypisane nie wymagają akceptacji płacącego i nie musi on kontaktować się z emitentem. Emitent musi przyjąć wyemitowane przez siebie cyberpieniądze. 6 J. Konikowski, Pranie brudnych pieniędzy w Internecie, Magazyn Internet, listopad 1999, s12 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU E-cash Prawdziwą rewolucję zrobiła holenderska firma z Amsterdamu. DigiCash wprowadzając na rynek system elektronicznej gotówki, tak zwany e-cash. Wyróżnia go wśród innych systemów płatności on-line, że w dużym stopniu odzwierciedla płatności tradycyjnym pieniądzem. Substytutem pieniędzy w tym przypadku są cyfrowe banknoty, które mają określony nominał, numer seryjny oraz zabezpieczenie przed sfałszowaniem, czyli cyfrowy podpis emitenta. Owe banknoty są jednorazowego użytku, ponieważ przechowywanie takiego banknotu na dysku komputera groziłoby jego kopiowaniem i fałszowaniem. Emitentami cyfrowych banknotów są miedzy innymi Bank Australii, fiński bank Merita oraz Deuche Bank. Korzyści wynikające z korzystania z systemów e-cash, są następujące: użytkownik ma stały, całodobowy dostęp do pieniędzy oraz transakcje są anonimowe. 8 W celu zamiany pieniądza na cyfrowy banknot, należy założyć konto w banku emitenta takiego banknotu, a następnie za pośrednictwem Internetu lub modemu wypłacić sobie pieniądze w formie banknotu zapisując, pobrany banknot na dysku komputera. Następnie chcąc dokonać płatności przez Internet wybieramy produkt, a system e-cash dokona płatności pieniądzem zgromadzonym na naszym dysku komputera. Tym sposobem do banku emitenta transferowana jest wiadomość o dokonaniu płatności banknotem cyfrowym i banknot ten jest natychmiast wycofywany z użytku, zaś bank przesyła na konto sprzedawcy odpowiednią kwotę i potwierdza transakcję. Użytkownicy systemu e-cash mogą również swobodnie obracać swoimi pieniędzmi, a więc przelewać je o dowolnej porze na dowolne konto innego użytkownika systemu. Co więcej, twórcy e-cash szczególną uwagę zwrócili na ochronę prywatności użytkowników, wobec czego wszystkie transakcje są anonimowe. Nie jest możliwa jakakolwiek identyfikacja płacącego. Natomiast w przypadku płatności kartą kredytową dane z każdej transakcji muszą być rejestrowane w dokumentach banku. Digital Cash Kolejnym przykładem cybertransakcji jest digital cash, elektroniczna gotówka. O ile w świecie rzeczywistym liczą się banknoty, ich fizyczna postać jako nośnik wartości, to w świecie wirtualnym znaczenie mają ich numery one bowiem określają z jakimi cyfrowymi monetami lub banknotami mamy do czynienia i jakie środki transferujemy. Za pomocą właśnie tych numerów można kupować za pośrednictwem Internetu rożne usługi lub produkty. Używając do płatności digital cash płacący wysyła sprzedawcy niepowtarzalny numer seryjny, który reprezentuje określoną wartość. Płatność ta może odbywać się za pośrednictwem systemu CyberCoin i w przeciwieństwie do poprzednio omawianego systemu użytkownik nie musi posiadać konta w banku emitenta. Może on samodzielnie je tworzyć za pomocą programu Wallet (z ang. portfel, który przetwarza realne pieniądze dostępne za pośrednictwem karty kredytowej na elektroniczne). 9 8 E-cash, 9 Pranie pieniędzy, op. cit. 1213 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 Smart cards Są to karty wyglądające jak tradycyjne karty kredytowe, z wbudowanym układem mikroprocesorowym. Karty te ładowane są w bankach, w których użytkownik posiada rachunek bankowy. Istnieją również nieprzypisane smart cards, które mają przypisany konkretny rachunek bankowy i służą jedynie do gromadzenia na nich pieniędzy, a nie do ich wypłacania. Karty te umożliwiają transfer pieniędzy z innych kart lub źródeł, na przykład przez Internet. Transakcje dokonywane za pomocą nieprzypisanej smart cards są nie do wykrycia, ponieważ taka transakcja może odbyć się bez pośrednictwa banku czy instytucji finansowej. Dlatego też są one często używane do prania brudnych pieniędzy. W tym wypadku przestępca transferuje pieniądze z karty do siebie na komputer, a następnie przesyła je na inną kartę, przy czym transakcja ta jest całkowicie anonimowa co sprawia, że wykrycie źródła pochodzenia pieniędzy jest niemożliwe. Żaden bank nie gromadzi bowiem danych dotyczących takich transferów, gdyż te znajdują się wyłącznie w komputerach adresata i nadawcy pieniądza. Jak taka operacja wygląda w praktyce? Załóżmy, że jakiś użytkownik Internetu jest handlarzem narkotyków lub pośrednikiem organizacji przestępczej osiągającej ogromne zyski z handlu bronią czy innych dziedzin. Dzięki sieci może on regulować faktury, zamawiać towar oraz dokonywać szeregu innych transakcji, na przykład pobrać dowolną kwotę pieniędzy ze smart cards na dysk swojego komputera, a następnie przesłać ją na inną kartę, w dowolnym punkcie świata. W ten sposób pieniądze pochodzące ze sprzedaży narkotyków, powiedzmy w Kolumbii, w ciągu kilku minut znajdują się w Szwajcarii i odwrotnie. Operacja odbywa się oczywiście anonimowo, bez ingerencji tradycyjnych instytucji finansowych. Banki nie zbierają danych dotyczących tego rodzaju transferów. Nie mają bowiem dostępu do takich danych, ponieważ znajdują się one wyłącznie w komputerach nadawcy i odbiorcy środków. Należy przy tym pamiętać, że każde oderwanie się od systemu bankowego sprawia, że wykrycie procederu jest mniejsze. 10 Praktycznie niemożliwe również jest zlokalizowanie i wyśledzenie transakcji, w przypadku skorzystania z cyberbanków typu offshore. 4. Praktyczne wykorzystanie internetowej pralni Jedynym warunkiem skorzystania z dobrodziejstw e-cash jest przekształcenie tradycyjnych środków w ich elektroniczna odmianę. Znany jest przykład pewnego handlarza narkotyków ze Stanów Zjednoczonych, który za pośrednictwem specjalnie wynajętego kuriera przelewał na różne konta bankowe, w różnych miastach, pod różnymi nazwiskami drobne kwoty by nie budzić podejrzeń. Był to długotrwały i czasochłonny proces. Następnym krokiem było ponowne przetransferowanie niewielkich sum znajdujących się już na rachunkach bankowych, do banków internetowych oferujących usługe e-cash. Dzięki tym zabiegom brudna gotówka zmieniła swoją formę na cyfrową i stała się nienamierzalna w ten oto sposób dealer narkotykowy uzyskał możliwość anonimowego opłacania swoich kontrahentów drogą internetową i korzystania z legalnych wirtualnych środków, mając jednocześnie pewność, że ani on ani jego transakcje i odbiorcy pieniędzy nie zostaną wyśledzeni Tamże14 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Podobnie sytuacja wygląda, jeśli spojrzymy na możliwości przestępcy dysponującego dużymi nielegalnymi zyskami i korzystającego ze smart cards. Za pośrednictwem sieci może on w kilka sekund pobrać uprane kwoty ze swojej karty na dysk komputera przesłać na druga kartę, niezależnie od tego, jak daleko znajduje się odbiorca. Naturalnie wszystko może odbyć się bez uczestnictwa tradycyjnych instytucji finansowych, całkowicie anonimowo tym bardziej, że jeśli przestępcy wykorzystują banki cybernetyczne typu offshore, mają wówczas pełną gwarancję ukrycia transakcji przed organami ścigania. Innym sposobem wykorzystywanym do celów prania pieniędzy jest potocznie nazywany money- mules. Proceder ten polega na wykorzystaniu legalnych rachunków bankowych nieświadomych posiadaczy tych kont w celu przetransferowania brudnych pieniędzy, przykładowo z jednego państwa do drugiego. W tym celu przestępcy najpierw tworzą fikcyjne witryny internetowe najczęściej z ofertami pracy. Za korzystanie z tych ofert należy uiścić zapłatę. W ten sposób nieświadomy użytkownik podaje przestępcom prawie wszystkie swoje dane. Przy pomocy takich narzędzi jak phishing, trojany bankowe czy keyloggery pracze uzyskują swobodny dostęp do rachunku bankowego swojej ofiary. 12 Mając już kontrolę nad takim kontem przestępcy mogą już praktycznie bez żadnych ograniczeń wykorzystać go do procederu prania, natomiast właściciel konta bez własnej woli staje się uczestnikiem tego przestępstwa i na dodatek najłatwiej wykrywalnym. W czasie prowadzonego dochodzenia ma zamrożone konta bankowe i musi niestety udowadniać swoją niezmienność. Ciekawym wreszcie sposobem prania pieniędzy w Internecie są internetowe kasyna. Tysiące stron jaskrawej grafiki próbują zachęcić internautów do gry prezentując statystyki wygranych gier, a także zapewniając o bezpieczeństwie witryny, różnych oficjalnych certyfikatach i licencjach. Szata graficzna wirtualnych kasyn w większości przypadków przypomina prawdziwe kasyna, ich obroty również mogą być porównywalne. Szacuje się, że już w 2002 roku amatorzy internetowego hazardu stracili 3 miliardy dolarów, wobec tego wartość wszystkich gier musi być o wiele wyższa i ocenia się ją na ok. 6 miliardów dolarów. 13 Wobec wielu nadużyć ze strony witryn kasyn internetowych amerykańska Izba Reprezentantów wielokrotnie usiłowała ograniczyć, a nawet zakazać ich działalności, jednak bez wyraźnego skutku. Niemniej, w rzeczywistości wiele (nawet do 75%) z kasyn internetowych zarejestrowanych jest w egzotycznych miejscach, takich jak Antiqua i Barbuda. Wysiłki legislacyjne Amerykanów w niewielkim stopniu zatem rozwiązałyby ten problem. Kraje akceptujące takie witryny czerpią z kolei duże zyski ze swojej otwartości. Na wyspach Antigua i Barbuda roczna licencja za prowadzenie wirtualnego kasyna wynosi dolarów. Klienci kasyn też nie mogą narzekać rządy tych państw pobierają 3% podatku od wygranej w kasynie (dla porównania w Polsce jest to kwota kilkadziesiąt razy wyższa). 14 Najprostszym schematem prania pieniędzy w wirtualnym kasynie jest założenie dla niego konta bankowego oficjalnie przeznaczonego do obsługi przepływów pieniężnych 12 M. Maj, Internauci walczą z praniem pieniędzy w sieci, dn r. 13 P. Lilley, Brudne interesy, Helion, Warszawa 2006, s A. Zdziałek, Zakazany biznes kwitnie w sieci, Chip 17 listopada 2008r., 1415 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 od i do klientów kasyna. Jest to jednak znakomity pretekst do częstego przyjmowania, jak i wypłacania pieniędzy z różnych stron świata. Zalecanym miejscem wyboru banku jest tu oczywiście jeden z zakątków świata, w którym prawo skutecznie chroni tajemnicy bankowej. 5. Walka z cyberlauderingiem Przestępczość wykorzystująca Internet ma zróżnicowany charakter i jednocześnie daleki zasięg. Niektóre z przestępstw zostały po prostu przeniesione z życia do sieci. Na przykład, wyłudzenia pieniądze są przekazywane za pośrednictwem Internetu. Według statystyk FBI w roku 2007 w Stanach Zjednoczonych codziennie zgłaszano ok. 40 spraw związanych z naruszaniem prawa w Internecie i każdego roku liczba ta niestety rośnie. Jeszcze kilka lat temu liczba tego typu zgłoszeń w ciągu roku nie przekraczała 700, natomiast już w 2008 roku doszła do 140 dziennie. Jest to tylko 10% wszystkich wykrytych włamań, kradzieży i defraudacji w sieci. Przypadki te są niestety rzadko zgłaszane z powodu strachu przed utratą dobrej opinii lub wizerunku bądź też są bagatelizowane, ze względu na pewność, że ich sprawcy i tak nie zostaną ujęci. 15 Liczba popełnianych przestępstw wzrasta co tydzień prawie o 5% i tylko 2% spraw o naruszenie prawa w sieci kończy się wyrokiem skazującym. Głównym powodem takiej sytuacji są luki prawne, ponieważ obowiązujące regulacje nie są dostosowane do nowej rzeczywistości. Roczna wartość wszystkich wykrytych transakcji związanych z praniem pieniędzy sięga 300 miliardów USD. Zastanawiające jest przy tym, że nieufność wobec bezpieczeństwa w Internecie dotyczy nawet społeczeństwa amerykańskiego, w którym dostęp do sieci jest sprawa niezwykle powszechną. 16 W obliczu dynamicznego rozwoju Internetu oraz możliwości jakie ze sobą niesie warto zadać pytanie, czy istnieje jakiś sposób na cybernetycznych praczy. Odpowiedź jest trudna, ale jedno jest pewne tradycyjne metody zwalczania tego typu przestępstw nie wystarczą. Poza tym, projekty służące przeciwdziałaniu praniu w cyberprzestrzeni znajdują się nadal głównie w fazie badań i testowania. Na pewno jednak ich stosowanie musi opierać się w jakimś stopniu na kontroli sieci i ograniczeniu wolności internautów. Pierwsze kroki w kierunku zwalczania internetowych nadużyć już poczyniły australijskie organy ścigania tworząc projekt pod nazwą auto SUSR. Celem tego projektu jest zidentyfikowanie cech oraz elementów dotyczących podejrzanych transakcji przeprowadzanych w sieci. Dane te miały by być przetworzone odpowiednim programem komputerowym i wykorzystywane przez banki i inne instytucje finansowe w celu sprawdzenia przeprowadzonych transakcji. Innym programem, który ma działać podobnie jak autosusr jest również australijski program AUSTRAC. Program ten po umieszczeniu go w systemie bankowym ma przeglądać przeprowadzone transakcje i w oparciu o wskaźniki wykrywać nielegalne operacje. Natomiast amerykański projekt net-smurfing ma pomóc w wykryciu drobnych wpłat dokonywanych przez tzw. smurfingów, czyli osoby wynajęte przez praczy pieniędzy w celu wprowadzenia nielegalnych środków pieniężnych, do systemu finansowego Przestępczość, Tamże. 17 M. Bartosiewicz, Cyberlaundering pranie brudnych pieniędzy w Internecie, 1516 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Rozwiązaniem wspomagającym walkę z praniem brudnych pieniędzy są również takie programy jak Metrosoft Fundware AML, stworzony dla obsługi funduszy inwestycyjnych, czy SAS AML Solution. Oprócz typowych metod istnieje również system, który bazuje na analizie statystycznej i behawioralnej. Wykrywa on działania klientów odbiegające od dotychczasowych i w ten sposób pozwala na wykrycie nietypowych operacji. Tego typu rozwiązanie często jest połączone z bazą danych, co pozwala wykrywać różnego rodzaju zmiany nie tylko na poziomie profilu klienta, ale również na rachunku i transakcji. 18 Zmiany zmierzające do zmniejszenia popełnianych przestępstw w sieci, powinny rozpocząć się w bankach oraz instytucjach finansowych. Każda z tych instytucji powinna wdrożyć system monitorujący przeprowadzone transakcje oraz sygnalizujący przeprowadzenie nietypowych transakcji. Powinna również stworzyć grupy do analiz i zapobiegania. Aby zrealizować te zadania, instytucje te muszą mieć dobrze wyszkoloną i wykwalifikowaną kadrę oraz odpowiednie oprogramowanie. 19 Rządy Stanów Zjednoczonych i krajów europejskich również podejmują próbę walki z cyberlaunderingiem, ale niestety bez większych rezultatów. Powodem jest anonimowość użytkowników oraz fakt, że niektóre transakcje odbywają się bez pośrednictwa banków. Na dodatek, elektroniczny pieniądz nie zna granic i może swobodnie przemieszczać się wędrując po całym świecie, zaś prawo już nie jest ponadnarodowe, tylko każdy kraj ma własne uregulowania, co dodatkowo utrudnia pracę nad rozwiązaniem tego problemu. Wsparciem w tej kwestii ma być grupa FATF utworzona przez G-7, która ma tworzyć skuteczną politykę walki z procederem prania brudnych pieniędzy i finansowania grup terrorystycznych. Jednym, dość nietypowym pomysłem FATF jest zatrudnienie byłych praczy jako doradców i konsultantów. Pomysł wydaje się dość dziwny, ale może być skuteczny. Jednym ze znanych byłych przestępców wcielonych do FATF jest Kenneth Rijock, były prawnik jednego z największych amerykańskich banków. Kenneth zajmował się w przeszłości praniem pieniędzy pochodzących z handlu bronią. W 1980 roku został aresztowany i skazany na 25 lat więzienia. Po dwóch latach zdecydował przyłączyć się do organów ścigania i obecnie pomaga w rozwiązywaniu różnych spraw związanych z procederem prania brudnych pieniędzy. 20 Obserwując rozwój technologii informatycznej trudno oprzeć się stwierdzeniu, że rozwiązania ograniczające przestępczość internetową muszą być równie rewolucyjne jak samo zjawisko cyberlaunderingu. Z pewnością wymaga to specyficznych uregulowań prawnych. Jest tylko zasadniczy problem: kto ma je wprowadzać i na jakim obszarze. Internet jest bowiem ponadnarodowy, zaś w każdym kraju prawo jest inne. Niezbędne są więc właściwe, specyficzne wręcz uregulowania prawne oraz współpraca międzynarodowa, gdyż pieniądz elektroniczny nie zna pojęcia granic i może być przekazywany w dowolny punkt świata. Podsumowanie 18 A. Bielewicz, Krytyczny problem brudnych pieniędzy, 19 A. Bielewicz, Pranie to wyzwanie, 20 Przestępczość, op. cit. 1617 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 Nie ulega wątpliwości, że rozwój przestępczości zorganizowanej na świecie jest w istotnym stopniu stymulowany przez możliwości, jakie stwarzają nowoczesne techniki informatyczne. Coraz skuteczniej bowiem ułatwiają ukrywanie ogromnych wpływów uzyskiwanych z różnorodnych przestępstw, przekształcając je w wyprane środki, zasilające prywatne na ogół konta bankowe. Można zaryzykować wręcz stwierdzenie, że rozwój informatyzacji sprzyja w niemalże jednakowym stopniu pozytywnym tendencjom dotyczącym wzrostu społeczno-gospodarczego, jak też niestety praktykom przestępczym. W świetle spostrzeżeń związanych z wykorzystywaniem Internetu w procesie prania pieniędzy trudno jest oczekiwać, że nawet intensywne wysiłki służące zwalczaniu tego zjawiska spowodują gwałtowne ograniczenia tego rodzaju zjawiska. Jest ono tym bardziej niebezpieczne, że grupy przestępcze z powodzeniem korzystają dzisiaj z usług znakomitych informatyków, dobrze poruszających się również w tematyce prawnej normującej zasady funkcjonowania rozwiązań informatycznych. Taka sytuacja nie oznacza oczywiście automatycznej przegranej w walce z pralnią internetową. Wymaga to jednak wzmożonego wysiłku organów ścigania, w tym autentycznej współpracy międzynarodowej. Problem powstaje przy funkcjonowaniu rajów podatkowych, ale i w tym wypadku jak potwierdza praktyka można dość skutecznie oddziaływać na rządy takich państw. Pojawia się to coraz częściej w podejmowaniu przez nie współpracy z organami ścigania i międzynarodowymi organizacjami powoływanymi do zwalczania opisywanego rodzaju przestępczości. Należy wreszcie zauważyć, że stale otwarta pozostaje lista możliwości i rozwiązań skutecznie zwalczających wykorzystanie przestrzeni wirtualnej do prania pieniędzy. W ramach tej listy warto zwrócić uwagę na wykorzystywanie hakerów i były przestępców do walki z pralnią. Przyszłość pokaże, czy tego rodzaju sposoby przyniosą trwałe rezultaty. Bibliografia: 1. Bartosiewicz M., Cyberlaundering pranie brudnych pieniędzy w Internecie, webpark.pl/b1.htm#4,dn r. 2. Bielewicz A., Krytyczny problem brudnych pieniędzy, html,dn r. 3. Bielewicz A., Pranie to wyzwanie, Pranie. to.wyzwanie.html,dn r. 4. Botner M., Cyberlaudering, bortner. htm, E-cash, 6. Forrester, 7. Grzywacz J., Pranie pieniędzy, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, Warszawa Konikowski J., Pranie brudnych pieniędzy w Internecie, Magazyn Internet, listopad Lilley P., Brudne interesy, Helion, Warszawa Maj M., Internauci walczą z praniem pieniędzy w sieci, dn r. 13. Pranie pieniędzy,18 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU 14. Przestępczość, dn r. 15. Zdziałek A., Zakazany biznes kwitnie w sieci, Chip 17 listopada 2008r., artykuly/trendy/2008/zakazany-biznes-kwitnie-w-sieci LAUNDERING MONEY IN THE INTERNET Key words: laundering money, cyberspace, cyberlaudering, virtual transactions Summary The practice of laundering money is functioning practically in every state, irrespective of ruling sociopolitical relationships and the degree of the development, in different for of course straining. Undoubtedly, a great threat to the economy of the given country is creating entering illegal means into the economic system, whereas the entire problem is being initiated in the financial system, mainly through the agency of banks. The growth of the threat is being stimulated with the technological development, in it of computings and the Internet, since is leading for intensive and of mushroom growth of the peculiar type of crime, with which in the cyberspace, popularly it is called the money laundering of cyberlaudering. 1819 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 Monika Burżacka RAJE PODATKOWE SPOSOBEM NA LEGALNĄ OPTYMALIZACJĘ PODATKOWĄ Wstęp Obecne uwarunkowania rynkowe wymuszają na przedsiębiorcach poszukiwanie coraz bardziej wyrafinowanych metod zarządzania, w tym w sferze podatków. Planowanie podatkowe w czasach kryzysu jest traktowane jako swoista forma oszczędzania. Tym samym, przenoszenie aktywności gospodarczej w regiony charakteryzujące się dogodnymi warunkami, jak niskie podatki czy stosowne uregulowania prawne odnośnie tajemnicy bankowej jest naturalnym odruchem, zwłaszcza w sytuacji, gdy nie jest to sprzeczne z obowiązującym prawem. Z drugiej jednak strony, istnienie obszarów oferujących określone przywileje podatkowe tożsame jest z odpływem kapitału z państw, gdzie zakres i poziom opodatkowania jest niewspółmiernie większy. To powoduje zachwianie zasad uczciwej konkurencji podatkowej. Niestety, nieustannym problemem jest brak wypracowanych spójnych uregulowań o charakterze międzynarodowym w tym zakresie, chociaż prace nieprzerwanie trwają już od 9 kwietnia 1998 roku, kiedy Rada OECD 1 opublikowała raport pt. Szkodliwa konkurencja podatkowa. Powstające zjawisko globalne Istota raju podatkowego Zjawisko raju podatkowego określane jest w literaturze przedmiotu i praktyce gospodarczej w różnorodny sposób. Najczęściej używa się takich pojęć jak: oaza podatkowa, tax haven, offshore financial center czy tax planning. Pojęcie raju podatkowego jest niełatwe do zdefiniowania. Na przestrzeni lat wypracowano jednak pewne kryteria umożliwiające wyodrębnienie obszarów sprzyjających szkodliwej konkurencji podatkowej. Mimo, że pojęcie raju podatkowego nie znajduje zastosowania w prawie międzynarodowym czy krajowych aktach prawnych, jest ono dobrze znane i nieustannie na tym tle toczą się burzliwe dyskusje zarówno w sferze teorii oraz praktyki gospodarczej. W 1998 roku OECD stworzyło listę czynników decydujących o uznaniu danego systemu za szkodliwy w kwestii konkurencji podatkowej, w tym: 1. niski poziom lub brak opodatkowania określonych rodzajów dochodów; 1 Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) jest międzyrządową organizacją gospodarczą, powołaną do życia w 1960 r. na mocy Konwencji Paryskiej, której podstawowym celem jest promowanie polityki nastawionej na: osiągnięcie możliwie najwyższego, trwałego wzrostu gospodarczego, zatrudnienia oraz standardu życia w państwach członkowskich, przy jednoczesnym utrzymaniu stabilizacji finansowej, przyczynianie się do zdrowej ekspansji gospodarczej w krajach członkowskich, jak również w krajach nieczłonkowskich, co oznacza współdziałanie na rzecz równomiernego rozwoju gospodarczego, oraz promowanie rozwoju handlu światowego, opartego na wielostronnych niedyskryminacyjnych zasadach, zgodnie ze zobowiązaniami międzynarodowymi. [por.] 2 Harmful Tax Competition. An Emerging Global Issue, 1920 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU 2. brak przejrzystości systemu podatkowego, w tym niejasności regulacji lub brak nad nimi kontroli finansowej stwarzającej niektórym podatnikom przywileje podatkowe; 3. brak aktywności administracji danego kraju do uczestniczenia w wymianie informacji podatkowych, a w szczególności odmowa udzielenia informacji administracjom innych państw o dochodach transferowanych. 3 T. Lipowski z kolei, określa raj podatkowy w bardziej precyzyjny sposób, traktując go jako państwo lub terytorium, charakteryzujące się: bardzo niskimi podatkami lub ich brakiem, udziałem w porozumieniach mających na celu unikanie podwójnego opodatkowania, dzięki czemu zmniejszają się obciążenia fiskalne ale często możliwe jest podejmowanie działań sprzecznych z prawem, brakiem kontroli dewizowej i ograniczeń dewizowych, stabilną sytuacją polityczną i ekonomiczną, nowoczesną infrastrukturą komunikacyjną, dobrze skonstruowanym i szczelnym sektorem bankowym, gwarantującym ochronę tajemnicy bankowej, liberalnym systemem prawnym, swobodnym dostępem do kapitału. 4 Należy zatem wnioskować, iż pojęcie to ma bardzo szerokie znaczenie, dotyczy dogodności prowadzenia na tym terenie aktywności gospodarczej, nie tylko w aspekcie podatkowym. 2. Powody poszukiwania rajów podatkowych Zjawisko globalizacji powoduje znoszenie barier handlowych przy jednoczesnym natężeniu przepływu kapitału pomiędzy krajami, wszystko w celu zwiększenia międzynarodowej efektywności gospodarczej. Można jednak zauważyć, że niektóre z państw ewidentnie wykorzystują tę sytuację. Stwarzając szczególnie korzystne warunki w zakresie stosowanej polityki podatkowej, przyciągają inwestorów z całego świata (tabela 1 i rysunek 1). 3 A. Kośmider, Szkodliwa konkurencja podatkowa nowy problem światowy, Biuletyn Skarbowy, nr 1/ T. Lipowski, Raje podatkowe a unikanie opodatkowania, C. H. Beck, Warszawa 2004, s21 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 Tabela 1. Wysokość obciążeń podatkowych w relacji do PKB w wybranych krajach Meksyk 21, ,5 Chile 22, ,2 Turcja 24, ,59821 Stany Zjednoczone 26, ,9551 Korea 26, ,57459 Australia 27,0598 n.a. Japonia 28,14828 n.a. Irlandia 28, ,80369 Szwajcaria 29, ,26806 Republiki Słowackiej 29, ,34342 Kanada 32, ,07423 Grecja 32, ,44501 Hiszpania 33, ,71576 Nowa Zelandia 33, ,02353 Izrael 33, ,38547 Polska 34,28952 n.a. Portugalia 35,2476 n.a. Luksemburg 35, ,46857 Wielka Brytania 35, ,34377 Czechy 36, ,78649 Islandia 36, ,10608 Niemcy 36, ,99111 Słowenia 37, ,89511 Holandia 39,09071 n.a. Węgry 40, ,05579 Norwegia 42, ,04692 Austria 42, ,76583 Finlandia 43, ,10072 Francja 43, ,8954 Włochy 43, ,52331 Belgia 44, ,21935 Szwecja 46, ,37081 Dania 48, ,15922 Źródło: Tax revenues fall in OECD countries, 2122 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Rysunek 1. Wysokość obciążeń podatkowych w relacji do PKB Źródło: Tax revenues fall in OECD countries, Z powyższych zestawień wynika wyraźna dysproporcja w zakresie opodatkowania w poszczególnych krajach. Trudno wyobrazić sobie szczególne zainteresowanie się przedsiębiorców taki krajami jak: Dania, Szwecja czy Belgia, gdzie obciążenia fiskalne są wyjątkowo wysokie. Sprawa między innymi dotyczy podatku CIT, którego stawki jak pokazuje tabela 2, tylko w samej Europie są niezwykle zróżnicowane. 2223 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 Tabela 2. Stawki podatku CIT w Unii Europejskiej Podatek od firm (CIT) Dynamika zmian w relacji do 2000 roku Belgia Bułgaria Czechy Dania Niemcy Estonia Irlandia Grecja Hiszpania Francja Włochy Cypr Łotwa Litwa Luksemburg Węgry Malta Holandia Austria Polska Portugalia Rumunia Słowenia Słowacja Finlandia Szwecja Wielka Brytania Norwegia Islandia Wartość średnia dla UE 31,9 23,5 23,2-8,7 Źródło: 2324 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Za to szczególnym zainteresowaniem inwestorów cieszyły się Wyspy Dziewicze, Kajmany czy Bermudy, gdzie liczba firm w 2006 roku, w przeliczeniu na 1000 mieszkańców była imponująca i wynosiła odpowiednio: , oraz 213 5, co świadczy o wyjątkowo przychylnych uwarunkowaniach prowadzenia tam działalności gospodarczej. W tym miejscu nasuwa się wniosek, że światowa recesja i zaostrzona walka konkurencyjna powodują konieczność skutecznej redukcji kosztów, tak więc poszukiwanie sposobów optymalizacji podatkowej jest zjawiskiem bardzo powszechnym i zupełnie zrozumiałym. 3. Klasyfikacje rajów podatkowych Nieustanne kontrowersje i dyskusje związane z tematyką rajów podatkowych powodują różnorodność poglądów, definicji, a co za tym idzie aktów prawnych. Poszczególne kraje opracowują swoje własne zestawienia, oparte o własne kryteria, co sprawia, że nie ma jednego, ogólnoświatowego spisu w tej materii. Jedynym spójnym międzynarodowym opracowaniem akceptowanym przez większość krajów jest lista stworzona przez OECD. Wynika to z faktu, iż zjawisko oaz podatkowych jest bardzo dynamiczne i trudne do jednoznacznej diagnozy. Każdy podmiot poszukujący raju podatkowego ma odrębne wymogi i kieruje się odmiennymi kryteriami, a wybór właściwego miejsca nie jest dokonany raz na zawsze. Ponadto podatnik w każdej chwili może przenieść swoją działalność z dotychczasowej oazy na inną. To powoduje, że listy oaz podatkowych posiadają najczęściej charakter otwarty, dzięki czemu mogą być modyfikowane. Polski system podatkowy reguluje zagadnienie rajów podatkowych od 2000 roku, wraz z wejściem w życie Rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 11 grudnia w sprawie określenia krajów i terytoriów stosujących szkodliwą konkurencję podatkową. Lista liczyła wówczas 40 rajów podatkowych, tj. krajów i terytoriów stosujących szkodliwą konkurencję podatkową, ponadto listę 12 krajów i terytoriów stosujących szkodliwą konkurencję podatkową w zakresie transakcji dotyczących usług o charakterze administracyjnym oraz innych świadczeń o charakterze niematerialnym, oraz listę 11 krajów i terytoriów stosujących szkodliwą konkurencję podatkową w zakresie transakcji dotyczących usług o charakterze finansowym. 6 Tekst tego rozporządzenia został uchylony 14 czerwca 2005 roku, wraz z wejściem w życie Rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 16 maja 2005 r. w sprawie określenia krajów i terytoriów stosujących szkodliwą konkurencję podatkową dla celów podatku dochodowego od osób prawnych, co prezentuje tabela 3. 5 Tax havens and development. Status, analyses and measures, Official Norwegian Reports 2009, s Dz.U nr 115 poz25 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 Tabela 3. Lista krajów stosujących szkodliwą konkurencje podatkową Księstwo Andory Anguilla - Terytorium Zamorskie Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej Antigua i Barbuda Aruba - Terytorium Królestwa Niderlandów Wspólnota Bahamów Królestwo Bahrajnu Barbados Belize Bermudy - Terytorium Zamorskie Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej Brytyjskie Wyspy Dziewicze - Terytorium Zamorskie Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej Wyspy Cooka - Samorządne Terytorium Stowarzyszone z Nową Zelandią Wspólnota Dominiki Gibraltar -Terytorium Zamorskie Korony Brytyjskiej Grenada Guernsey/Sark/Alderney - Terytoria Zależne Korony Brytyjskiej Hongkong - Specjalny Region Administracyjny Chińskiej Republiki Ludowej Jersey - Terytorium Zależne Korony Brytyjskiej Kajmany - Terytorium Zamorskie Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej Republika Liberii Księstwo Liechtensteinu Makau - Specjalny Region Administracyjny Chińskiej Republiki Ludowej Republika Malediwów Wyspa Man - Terytorium Zależne Korony Brytyjskiej Republika Wysp Marshalla Republika Mauritiusu Księstwo Monako Montserrat - Terytorium Zamorskie Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej Republika Nauru Antyle Niderlandzkie - Terytorium Królestwa Niderlandów Niue - Samorządne Terytorium Stowarzyszone z Nową Zelandią Republika Panamy Niezależne Państwo Samoa Republika Seszeli Federacja Sant Christopher i Nevis Saint Lucia Saint Vincent i Grenadyny Królestwo Tonga Turks i Caicos - Terytorium Zamorskie Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych - Terytorium Nieinkorporowane Stanów Zjednoczonych Republika Vanuatu Źródło: Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 16 maja 2005r. w sprawie określenia krajów i terytoriów stosujących szkodliwą konkurencję podatkową dla celów podatku dochodowego od osób fizycznych, Dz. U. z 2005r., Nr 94,poz26 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Potwierdzeniem wzmożonej kontroli transakcji z podmiotami z krajów stosujących szkodliwą konkurencję podatkową jest zastrzeżenie Ustawodawcy, iż umowy przekraczające określone limity 7 powodują obowiązek sporządzania dodatkowej dokumentacji, zawierającej: określenie funkcji, jakie spełniać będą podmioty uczestniczące w transakcji (uwzględniając użyte aktywa i podejmowane ryzyko); określenie wszystkich przewidywanych kosztów związanych z transakcją oraz formę i termin zapłaty; metodę i sposób kalkulacji zysków oraz określenie ceny przedmiotu transakcji; określenie strategii gospodarczej oraz innych działań w jej ramach - w przypadku gdy na wartość transakcji miała wpływ strategia przyjęta przez podmiot; wskazanie innych czynników - w przypadku gdy w celu określenia wartości przedmiotu transakcji przez podmioty uczestniczące w transakcji uwzględnione zostały te inne czynniki; określenie oczekiwanych przez podmiot obowiązany do sporządzenia dokumentacji korzyści związanych z uzyskaniem świadczeń - w przypadku umów dotyczących świadczeń (w tym usług) o charakterze niematerialnym. Dokumentacja może zawierać również inne dokumenty, zestawienia ofert itp., które to dokumenty wykażą rynkowy charakter warunków ustalonych przez strony. Termin jest dowolny, jednak podatnik ma obowiązek przedstawienia takiej dokumentacji w terminie 7 dni od dnia doręczenia żądania przedstawienia takiej dokumentacji organowi podatkowemu. Jak się jednak okazuje, wspomniane regulacje nie zniechęcają polskich przedsiębiorców do poszukiwania terytoriów umożliwiających optymalizowanie ich obciążeń podatkowych. Okazuje się, że lista rajów podatkowych w przypadku Francji ma zupełnie odmienny kształt, a działania ograniczające dostęp do rajów podatkowych są w tym przypadku prowadzone szczególnie dynamicznie. Fakt ogłoszenia własnej listy tego rodzaju obszarów, stanowi podstawę nakładania dotkliwych sankcji na przedsiębiorstwa stosujących takie rozwiązania, w tym podniesienie z 35 % do 50 % podatku od tzw. biernych dochodów (dywidend, odsetek, opłat licencyjnych) pochodzących krajów, które znalazły się na czarnej liście czy brak możliwości skorzystania z 95% ulgi przy spłacie dywidend przez spółki-córki mających siedziby w oazach podatkowych. Należy jednak zaznaczyć, że opublikowana przez Francję lista rajów podatkowych jest regularnie uaktualniana w przypadku, gdy któreś ze wskazanych krajów zdecyduje się na współpracę z Francją w zakresie wymiany informacji dla celów podatkowych. 8 W efekcie ciągłych, konsekwentnych prac i kolejnych porozumień, we francuskim wykazie znalazło się już tylko 18 państw uznanych za niewspółpracujące, a wśród nich: Panama, Kostaryka, Gwatemala, Filipiny, Belize, Brunei, Liberia, Dominika, Wyspy Cooka, Wyspy Marszalla, Montserrat, Nauru, Niue, Grenada i St Lucia. Ponadto na liście można znaleźć obszary takie jak Anguilla, St Kitts i Nevis euro dla świadczenia usług, sprzedaży, udostępnienia wartości niematerialnych i prawnych, euro w pozostałych przypadkach27 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 oraz St Vincent i Grenadyny, które OECD zaliczyła już do grupy obszarów współpracujących, jednakże obszary te nie podpisały jeszcze z Francją stosownych umów. Urugwaj i Vanuatu, które z kolei widnieją na szarej liście OECD, nie zostały umieszczone na liście francuskiej, gdyż oba te obszary podpisały z Francją umowy dotyczące wymiany informacji podatkowych. 9 W spisie nie widnieje zatem żadne państwo europejskie, w tym Luksemburg (unijne prawo zabrania nakładania podwyższonych podatków na kraje Wspólnoty) i Szwajcarii, którą jeszcze niedawno Francja oskarżała o brak współpracy w zakresie wymiany informacji podatkowych. Rząd Francji zdecydował się nie umieszczać Szwajcarii na liście po tym, jak zagroziła ona zerwaniem rozmów w sprawie unikania podwójnego opodatkowania. Wydaje się jednak, że przez szereg lat odnotowywano relatywnie niską skuteczność instrumentów prawnych, stosowanych indywidualnie przez poszczególne państwa, mających na celu minimalizację strat w dochodach publicznych, na skutek wykorzystywania rajów podatkowych. Efektywne przeciwdziałanie wykorzystywaniu rajów podatkowych wymaga koordynacji działań legislacyjnych w szerokim aspekcie międzynarodowym. Jedynie wspólna, konsekwentnie wdrażana polityka może przyczynić się do ukrócenia tego, jakże nieustannie powszechnego procederu. Szczególna rola przypada tutaj Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) 10, która na bieżąco dokonuje weryfikacji listy rajów podatkowych, biorąc za kryterium fakt podjęcia współpracy w zakresie wdrażania międzynarodowych standardów podatkowych. Efektem prowadzonych działań jest raport 11, wyszczególniający cztery zasadnicze kategorie krajów, co prezentuje tabela 4. 9 Bercy a boucle sa liste des paradis fiscaux, Le Figaro, R. Krasonodębski, Raje podatkowe w XXI wieku, Prawo i podatki, styczeń 2006, s A Progress report on the jurisdictions surveyed by the OECD global forum in implementing the internationally agreed tax standard, org/dataoecd/50/0/ pdf 2728 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Tabela 4. Lista rajów podatkowych według OECD stan na dzień Kraje, które przyjęły i realizują opracowane przez OECD międzynarodowe normy podatkowe Andora*), Anguilla, Antigua i Barbuda, Argentyna, Aruba, Australia, Austria, Wyspy Bahama, Bahrajn, Barbados, Belgia, Belize, Bermudy, Brazylia, Brytyjskie Wyspy Dziewicze, Brunei, Kanada, Kajmany, Chile, Chiny, Wyspy Cooka, Cypr, Czechy, Dania, Dominika, Estonia, Finlandia, Francja, Niemcy, Gibraltar, Grecja, Grenada, Guernsey, Węgry, Islandia, Indie, Indonezja, Irlandia, Wyspa Man, Izrael, Włochy, Japonia, Jersey, Korea, Liechtenstein, Luksemburg, Malezja, Malta, Wyspy Marshalla, Mauritius, Meksyk, Monako, Holandia, Antyle Holenderskie (istniejące do 2010 roku), Nowa Zelandia, Norwegia, Filipiny, Polska, Portugalia, Katar, Federacja Rosyjska, Saint Kitts i Nevis, St Lucia, St Vincent i Grenadyny, Samoa, San Marino, Seszele, Singapur, Republika Słowacka, Słowenia, Republika Południowej Afryki, Hiszpania, Szwecja, Szwajcaria, Turcja, Wyspy Turks i Caicos, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych. Raje podatkowe, które porozumiały się z OECD w kwestii przyjęcia międzynarodowych standardów podatkowych, ale nie dotrzymują ustaleń Pozostałe centra finansowe, które zobowiązały się do przyjęcia międzynarodowych norm podatkowych, ale jeszcze nie wprowadziły znaczących zmian Liberia, Montserat, Nauru, Niue, Panama, Vatuatu. Kostaryka, Gwatemala, Urugwaj. Jurysdykcje, które odmawiają współpracy w zakresie wdrażania międzynarodowych standardów podatkowych Brak** *) Zgodnie z Raportem OECD z dnia2 kwietnia 2009 roku, zaznaczone obszary były zaliczane do rajów podatkowych **) Zgodnie z Raportem OECD z dnia2 kwietnia 2009 roku, w grupie tej znalazły się: Kostaryka, Malezja, Filipiny, Urugwaj Źródło: opracowanie własne na podstawie: A Progress report on the jurisdictions surveyed by the OECD global forum in implementing the internationally agreed tax standard, Powyższe zestawienie sugeruje jednoznacznie, że lista rajów podatkowych widocznie zmniejsza swoje rozmiary z roku na rok. To wszystko za sprawą podpisywanych licznych porozumień dotyczących wymiany informacji podatkowych pomiędzy poszczególnymi krajami, co prezentuje rysunek 2. 2829 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 Rysunek 2. Liczba podpisywanych porozumień w sprawie wymiany informacji podatkowych w latach Źródło: Fighting tax evasion, rajów podatkowych dostrzega również Międzynarodowy Fundusz Walutowy, który w 2008 roku w raporcie prezentuje zestawienie 46 krajów i obszarów, jednakże przyjęte kryteria odbiegają od tych stosowanych przez OECD. Podobnie sytuacja kształtuje się w przypadku Organizacji ds. Sprawiedliwości Podatkowej (ang. Tax Justice Nettwork 12 - TJN), która w 2007 roku w opracowaniu pt. Identifying Tax Havens and Offshore Financial Centres określiła obszary stosujące szkodliwe praktyki podatkowe. Zaprezentowane zestawienia jednoznacznie wskazują na brak spójnych klasyfikacji sporządzanych przez poszczególne kraje i organizacje rajów podatkowych. Z całą pewnością należy jednak stwierdzić, że zjawisko to osiągnęło niemałe rozmiary, powodując dość nienaturalną alokację kapitału w poszczególnych obszarach na świecie. Przykładem mogą być tutaj maleńkie Kajmany, w których wartość aktywów banków stanowiła w 2006 roku mld dolarów, co stanowiło 724% PKB, oczywiście dzięki statusowi raju podatkowego. To czyni to państewko poważnym centrum finansowym świata. Przykłady tego typu można mnożyć. Słusznym wydaje się zatem inicjowanie dyskusji, a w konsekwencji odpowiednich działań mających na celu przeciwdziałanie szkodliwej konkurencji. Nienaturalny odpływ kapitału rodzi bowiem oczywiste i niestety poważne konsekwencje dla finansów publicznych, a w przypadku Polski nie pozostaje to bez znaczenia. 12 Organizacja postuluje przejrzystość finansów międzynarodowych 2930 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Podsumowanie Uchylanie się od podatków zagraża budżetowi każdego państwa. To oznacza z całą pewnością mniej środków na infrastrukturę i usługi, takie jak edukacja i zdrowie, obniżenie poziomu życia w gospodarkach rozwiniętych i rozwijających się. Należy jednak zaznaczyć, że konsekwencje spadku dochodów podatkowych dla krajów rozwijających się są większe niż dla bogatych gospodarek, z uwagi na to, że wpływy z podatków w krajach rozwijających się już na ogół niskie, co pogłębia jedynie problemy w sferze finansów publicznych. Zgodnie z szacunkami OECD podczas ostatniego szczytu G20, straty szacowane przez rząd USA sięgają 100 miliardów dolarów rocznie, co nie odbiega od statystyk innych krajów, gdzie kwoty liczonych strat oscylują wokół miliardów euro. w przypadku Polski, rocznie z polskiego systemu podatkowego bezpowrotnie wypływa 3 4 mld dolarów rocznie. 13 To jedynie potwierdza, że pojęcie patriotyzmu podatkowego staje się coraz bardziej obce. Bibliografia: 1. Bercy a boucle sa liste des paradis fiscaux, Le Figaro, Fighting tax evasion, Raport OECD, 3. Harmful Tax Competition. An Emerging Global Issue, Raport OECD, 4. Kośmider A., Szkodliwa konkurencja podatkowa nowy problem światowy, Biuletyn Skarbowy, nr 1/ Krasonodębski R., Raje podatkowe w XXI wieku, Prawo i podatki, styczeń Lipowski T., Raje podatkowe a unikanie opodatkowania, C. H. Beck, Warszawa 2004, s Molga T., Raj utracony, Wprost, 3/ Tax havens and development. Status, analyses and measures, Official Norwegian Reports Tax revenues fall in OECD countries, Raport OECD, TAX HAVENS THE WAY TO LEGAL TAX OPTIMIZATION Keywords: tax haven, tax haven, tax optimization, tax planning Summary Tax planning in times of crisis is regarded as a method of saving. Thus, the transfer of economic activity in regions with excellent conditions, like low taxes and the relevant legislation regarding banking secrecy is a natural reaction, especially in situations where it does not conflict with the law. On the other hand, tax evasion threatens budget of each state. It certainly means less money for infrastructure and services such as education and health, lower living standards in developed and developing countries. It should be noted, however, that the consequences of the decline in tax revenue for developing countries are higher than for the rich economies, due to the fact that tax revenues in developing countries have generally low, which only exacerbated the problems in the public finances. 13 T. Molga, Raj utracony, Wprost, 3/2011 (1458) 3031 Mariola Szewczyk Jarocka NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 ANALIZA WYBRANYCH METOD BEZPOŚREDNICH I POŚREDNICH SŁUŻĄCYCH DO BADANIA SZAREJ STREFY Wprowadzenie W literaturze naukowej można znaleźć wiele różnych, często zbliżonych do siebie, ale czasami wykluczających się definicji szarej strefy. Różnorodność ujęć definicyjnych wynika z różnych celów, jakie przyświecają poszczególnym badaczom. Do gospodarki nieoficjalnej 1 zaliczamy wszystkie dziedziny aktywności gospodarczej, które nie są objęte systemami rejestracji i mierzenia produktu społecznego. Od dawna nauki społeczne interesowały się nielegalnymi działaniami towarzyszącymi gospodarce, tj. oszustwami, defraudacjami, malwersacjami, nielegalną produkcją czy nielegalnym handlem alkoholem, narkotykami, ludźmi. W podręcznikach problematykę tę umieszczano w rozdziałach poświęconych polityce społecznej, w mniejszym stopniu interesowała się nią ekonomia, która zbyt mało uwagi poświęcała analizie takich zachowań, jak unikanie podatków czy parapodatków. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych nastąpił przełom, gdyż ekonomiści amerykańscy dostrzegli fakt występującego w dużej skali zjawiska unikania podatków oraz manipulacji i oszustw finansowych. Zjawisko zaczęło nabierać charakteru masowego procesu. Przełom nastąpił z chwilą opublikowania pracy P. M. Gutmanna 2, która jest uważana za podstawową i wręcz klasyczną wśród ekonomistów zajmujących się gospodarką nieformalną. Praca Gutmanna rozpoczęła całą serię badań na temat gospodarki nieoficjalnej w krajach zachodnich. W porównaniu z krajami zachodnimi w polskiej literaturze ekonomicznej zainteresowanie gospodarką nieformalną pojawiło się w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych XX wieku. Natura i mechanizm tego zjawiska zmieniały się wraz ze zmianami instytucjonalno prawnymi sfery działalności gospodarczej. Przed 1989 r. występowanie gospodarki nieformalnej związane było z wieloma ograniczeniami i zakazami prowadzenia działalności gospodarczej. Po 1989 r. wprowadzenie gospodarki rynkowej pociągnęło za sobą nasilenie konkurencji, wymuszającej podnoszenie efektywności działalności gospodarczej przedsiębiorstw. Jednocześnie potrzeby reformującej się gospodarki musiały być zaspokajane przez pozyskiwane dochody publiczne. 1 Pojęcia: gospodarka nieoficjalna, gospodarka nieformalna, będą traktowane jako zamienniki semantyczne określenia szara strefa. 2 Zob. P. M. Gutmann, The Subterranean Economy, Financial Analysts Journal, vol. 33, November December,32 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU 1. Definicja szarej strefy Mnogość określeń odnoszących się do nierejestrowanej działalności gospodarczej, ich zabarwienie publicystyczne, a niekiedy i kolokwialne, prowadzi do kontrowersji i sporów terminologicznych oraz utrudnia sformułowanie jednoznacznej, syntetycznej i powszechnie akceptowanej definicji zjawiska szarej strefy. W literaturze znaleźć można wiele różnych, często zbliżonych do siebie, ale czasami wykluczających się definicji gospodarki nieoficjalnej. Różnorodność ujęć definicyjnych wynika z różnych celów, jakie przyświecają poszczególnym badaczom, z odmiennej optyki postrzegania rzeczywistości społeczno gospodarczej, innych założeń metodologicznych i konwencji badawczych. W artykule będą używane zamiennie następujące terminy: szara strefa, gospodarka nieoficjalna, gospodarka nieformalna. Zdecydowano się na trzy powyższe określenia, aby uniknąć monotonii stylistycznej. Będą one traktowane jako substytuty semantyczne. W literaturze przedmiotu istnieje ponadto kilkanaście określeń nieoficjalnej części gospodarki, których używają autorzy różnych prac. Oto niektóre z nich: 3 shadow economy zacieniona gospodarka (Schneider 2004), informal economy nieformalna gospodarka (ILO 2002), grey economy szara gospodarka (Alderslade, Talmage, Freeman 2006), unofficial economy gospodarka nieoficjalna (Alexeev, Pyle 2003), hidden economy gospodarka ukryta (Bhattacharyya 1999), black economy czarna gospodarka (Dallago 1990), underground economy gospodarka podziemna (Feige 1989), parallel economy gospodarka równoległa (Del Boca 1981), undeclared work praca niezgłoszona (European Commission 1998), uregistered economy gospodarka nierejestrowana (Smith 1994), non observed economy gospodarka nieobserwowalna (OECD 2002), unprotected economy gospodarka niechroniona (ILO 2002). W Polsce w ostatnich latach dominuje termin szara strefa. Posługują się nim P. Glikman, L. Zienkowski i inni badacze naszej gospodarki okresu transformacji. Ta rozmaitość używanych terminów, a także niejednorodność stojących za nimi konotacji wynika również z dość krótkiego okresu badań nad gospodarką nieoficjalną oraz relatywnie niewielkiego jeszcze dorobku badawczego w tym zakresie. Towarzyszy temu kilka perspektyw poznawczych ujmowania zjawiska gospodarki nieformalnej w krajach rozwiniętych. Są to: perspektywa ekonomiczna, perspektywa antropologiczna, perspektywa socjologiczno polityczna. 3 Przyczyny pracy nierejestrowanej, jej skala, charakter i skutki społeczne pod red. M. Bednarskiego, E. Kryńskiej, K. Patera, M. Walewskiego. Raport przygotowany na zlecenie Departamentu Rynku Pracy Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach projektu Przyczyny pracy nierejestrowanej, jej skala, charakter i skutki społeczne współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego. Wykonawcy projektu: Instytut Badań i Spraw Socjalnych, Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS), CASE Centrum Analiz Społeczno Ekonomicznych Millward Brown SMG/ KRC, Warszawa 2008, s33 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 W perspektywie ekonomicznej gospodarka nieformalna jest przedmiotem zainteresowania zarówno badaczy, jak i uczestników życia gospodarczego z następujących powodów 4 : 1. Ma ona niewątpliwy udział w kształtowaniu się dobrobytu narodowego. Na ten udział ma wpływ nierejestrowana część produktu narodowego brutto. Oficjalne dane statystyk krajowych są zaniżone o towary i usługi sektora nieoficjalnego. Ten znaczący błąd w obliczeniach ma dwojakie znaczenie. Poznawcze, gdyż zniekształca nasze wyobrażenie o rzeczywistości, przydając temu wyobrażeniu walor wiedzy pewniejszej, niż by na to zasługiwała. Praktyczne, gdyż jego konsekwencją może być błędna polityka gospodarcza, a także polityka społeczna. 2. Jest ona częstokroć znaczącym obszarem aktywności, który nie jest opodatkowany. Z punktu widzenia zadań fiskalnych państwa stanowi potencjalny obszar zasilania budżetu, zarówno państwowego, centralnego jak i samorządowego, lokalnego. 3. Gospodarka nieoficjalna, ujawnia pośrednio wiele ważnych cech gospodarki formalnej. Są to te cechy, które świadczą o nieprzystosowaniu istniejącej, konkretnej gospodarki kraju do rzeczywistego społeczeństwa ten kraj zamieszkującego. Chodzi tu zarówno o cele systemu ekonomiczno społecznego, leżące u jego podstaw wartości, jak o stosowne instrumentarium. W perspektywie antropologicznej gospodarka nieformalna jest postrzegana jako zespół określonych działań jednostek ludzkich. Ludzie ci pełnią określone role społeczne; w szczególności istotne są tu role zawodowe, których zakres jest odrębny lub krzyżujący się ze sobą. W perspektywie antropologicznej gospodarka nieformalna ukazywana jest jako przejaw dewiacji, a nawet jako przejaw patologii zawodu i roli. Dewiację tę można ujmować i analizować w jej ekonomicznych uwarunkowaniach i w społecznym kontekście. Styka się ona w ten sposób z perspektywą ekonomiczną i społeczną, ukazując jej przejawy. 5 Perspektywa socjologiczno polityczna ukazuje gospodarkę nieformalną jako wynik konfliktu między sferą publiczną a prywatną, między konstruktywistycznymi cechami systemu a zachodzącymi w nim spontanicznymi procesami, między ładem organizacyjnym i formalnym a ładem instytucjonalnym i nieformalnym. Bezpośrednim powodem rozwoju tej gospodarki jest nadmiernie restrykcyjny system fiskalny, przekraczający poziom akceptacji obciążeń podatkowych, a zwłaszcza podatków dochodowych przez znaczne grupy społeczne. Źródłem czego jest również zbyt duża liczba przepisów, instytucji wcielających je w życie i kontrolujących zachowania społeczne. 6 Wszystkie te formy aktywności gospodarczej traktowane są jako reakcja na społeczną nieadekwatność oficjalnych struktur gospodarczych. Narastała ona od dawna, w pierwszym okresie szczególnie w sferze struktur administracyjno państwowych, oddzielających formalne aspekty demokracji od rzeczywistego uczestnictwa obywateli. Wymienione trzy perspektywy mają charakter analityczny i porządkujący. Przy badaniu gospodarki nieformalnej nie sposób rozłączyć je od siebie. Zwłaszcza odnotowany 4 P. Kozłowski, Gospodarka nieformalna w Polsce, Instytut Nauk Ekonomicznych, PAN, Warszawa 2004, s Ibidem, s P. Kozłowski, Gospodarka nieformalna, op. cit., s34 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU w ostatnim dwudziestoleciu wzrost gospodarczego znaczenia gospodarstw domowych i wspólnot sąsiedzkich jest wyrazem rosnącego znaczenia gospodarki nieformalnej. W tym miejscu można wyodrębnić dwa podstawowe rodzaje definicji, odnoszących się do działalności gospodarczej nie ujmowanej w oficjalnych statystykach 7 : węższe, zgodnie z którym do gospodarki nieoficjalnej zalicza się te sfery aktywności gospodarczej, które powinny być objęte rejestracją i ekonomiczno finansową kontrolą państwa, lecz jej umykają (praca na czarno, nielegalny handel, np. narkotykami, wszelkiego rodzaju transakcje bez rachunku z ręki do ręki, oszustwa podatkowe); szersze, w którym do gospodarki nieoficjalnej zalicza się te wszystkie dziedziny aktywności gospodarczej, które nie są objęte systemami rejestracji i mierzenia produktu społecznego; w tym ujęciu do gospodarki nieoficjalnej wchodziłyby wszelkie nierejestrowane rodzaje działalności gospodarczej, przy czym bez znaczenia jest to, czy są one legalne (jak prace domowe, uprawa ogródków działkowych, sąsiedzka wymiana usług itp.), półlegalne (np. zgodne z literą prawa wytwarzanie dóbr i usług z nielegalnie uzyskanych materiałów i surowców, przekroczenie zakresu koncesji udzielonej na prowadzenie określonej działalności gospodarczej), czy wręcz nielegalne (np. niezgodna z obowiązującymi przepisami produkcja towarów i świadczenie usług przy wykorzystaniu materiałów i komponentów otrzymanych z sektora oficjalnego, produkcja i dystrybucja narkotyków, nielegalny handel bronią, pędzenie bimbru). Natomiast definicja, która zawiera w sobie wielość perspektyw pozwalających na głębszy ogląd przedmiotu badań i pozbawiona jest cech wiążących ją jedynie z określonym miejscem i czasem sformułowana przez G. Marsa brzmi: Nieformalna działalność gospodarcza polega na takim przepływie zasobów do indywidualnych osób na ich prywatny użytek, który nie pojawia się w oficjalnych rozliczeniach albo występuje w nich, ale pod innymi tytułami i który pozostaje w związku z działalnością zawodową i oficjalnie zarobkową tych osób. Zasoby te mogą pochodzić bezpośrednio z wykonywanej pracy, z miejsca zatrudnienia lub też mogą pochodzić ze źródeł zewnętrznych pozostających w związku z wykonywaną przez jednostkę pracą 8. 2.Bezpośrednie i pośrednie metody badania szarej strefy w gospodarce Pojawienie się w obszarze zainteresowań badaczy nowego zjawiska wywołuje naturalną tendencję do określenia jego ilościowych rozmiarów, dynamiki i tendencji rozwojowych. Podstawowy problem metodyczny związany z pomiarem gospodarki nieoficjalnej wynika z samej natury zjawiska, którego konstytutywną, immanentną cechą jest unikanie wszelkich form rejestracji i urzędowej ewidencji. Skąpy materiał statystyczny i faktograficzny utrudnia przeprowadzenie wiarygodnych, dających się zweryfikować empirycznie szacunków skali i rozmiarów nieoficjalnej działalności gospodarczej. Różnorodność ujęć definicyjnych stwarza problemy związane z brakiem porównywalności przeprowadzonych szacunków, utrudniając postęp metodyczny w badaniach nad gospodarką nieoficjalną. 7 B. Mróz, Gospodarka nieoficjalna w systemie ekonomicznym, SGH, Warszawa 2002, s G. Mars, Cheats at Work. An Anthropology of Workplace Crime, Londyn 1984, s35 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 Inną kwestią jest różnorodność stosowanych metod badawczych i technik estymacji ilościowej, odnoszących się do różnych obszarów gospodarki nieoficjalnej, dających fragmentaryczne i bardzo zróżnicowane, często wręcz nieporównywalne wyniki. Nie bez znaczenia jest również dynamika wewnętrzna gospodarki nieoficjalnej, wynikająca z jej wysokiej elastyczności i reaktywności na zjawiska i tendencje ujawniające się w sektorze oficjalnym. Mimo trudności metodycznych wysiłki zmierzające do ilościowego przedstawienia gospodarki nieoficjalnej i tendencji jej rozwoju zasługują na uwagę i niewątpliwie przyczyniają się do lepszego zrozumienia fenomenu nierejestrowanej działalności gospodarczej, rzucając nieco światła na sektor działający w cieniu. W obiegu jest wiele procedur metodycznych oraz sposobów kwantyfikacji rozmiarów i dynamiki sektora nieformalnego. Można dokonywać prób ich systematyzacji w różnych układach i przekrojach. Jedna z bardziej znanych klasyfikacji wyodrębnia podział na dwie grupy metod: bezpośrednie i pośrednie, przyjmując jako kryterium sposób zdobywania informacji i przeprowadzania badań. Wykres 1. Metody szacowania rozmiarów gospodarki nieoficjalnej metody pomiarowe bezpoœrednie poœrednie badania gospodarstw domowych badania podatkowe analiza rozbie noœci miêdzy wydatkami a statystyk¹ dochodów mikroekonomiczne analizy rynku pracy badania ankietowe rynku pracy metody monetarne bezpoœrednie badania rynków cz¹stkowych metody ekonometryczne metody oparte na bilansach zu ycia niektórych materia³ów i surowców metody wieloczynnikowe poœrednie analityczne metody cz¹stkowe metody delfickie Źródło: Opracowano na podstawie: B. Mróz, Gospodarka nieoficjalna w systemie ekonomicznym, SGH, Warszawa 2002, s36 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Metody bezpośrednie opierają się na zbieraniu informacji od podmiotów uczestników gospodarki nieoficjalnej poprzez reprezentatywne badanie ankietowe, analizę próbek wylosowanych deklaracji podatkowych, wywiady, obserwację uczestniczącą itp. 9 Zasadniczy walor metod bezpośrednich polega na ilości i jakości szczegółowych informacji możliwych do uzyskania przy posługiwaniu się ich różnymi wersjami. Natomiast, ich zasadniczy mankament wynika z faktu, iż trudno jest oczekiwać od osób zaangażowanych w gospodarkę nieoficjalną odsłonięcia wszystkich tajników swojego działania oraz udzielenia rzetelnych i wiarygodnych odpowiedzi. Wadą metod bezpośrednich jest ich daleko idący subiektywizm oraz fakt, iż mają charakter fragmentaryczny, co uniemożliwia dokonanie szacunku całokształtu aktywności w gospodarce ukrytej. Nie pozwalają też, przynajmniej na obecnym etapie, dokonać szacunku tempa i kierunków rozwoju gospodarki nieoficjalnej w dłuższych okresach. Zaletą tych metod jest natomiast fakt, że dostarczają szczegółowych informacji o konkretnych formach i przejawach gospodarki nieoficjalnej, pozwalają poznać ich wewnętrzną strukturę i mechanizmy napędowe. Badanie gospodarstw domowych polega na doborze próby gospodarstw domowych i ich ankietowaniu na temat powiązań z szarą strefą (nieformalny rynek pracy, zakup lub produkcja dóbr i usług w gospodarce ukrytej itp.). Wadą tych metod jest występowanie tzw. filtru świadomościowego, który powoduje, że respondenci zafałszowują swoje wypowiedzi o związkach z szarą strefą. Zaletą jest możliwość oceny zaangażowania w gospodarkę ukrytą na podstawie ankietowania jej bezpośrednich uczestników. Za główny mankament należy uznać zbyt daleko idący subiektywizm ankietowanych w określaniu własnego dochodu pochodzącego z gospodarki ukrytej. Istotą metody badań podatkowych jest drobiazgowa kontrola zeznań podatkowych na podstawie oficjalnych rejestrów służb podatkowych. Wykorzystanie tej metody przynosi pewne niedoszacowanie szarej strefy, polegające na konwencjonalnym przypisaniu pewnych typów dochodu osobom identyfikowanym jako pracujące. Badaniem objęte są tylko osoby wypełniające zeznania podatkowe, a skutki tego faktu są tylko częściowo eliminowane przez wykorzystanie arbitralnego mnożnika. Największą wadą tych badań jest nieprecyzyjność pomiaru i fakt, że uwzględnia się tylko osoby składające zeznania podatkowe. W celu oszacowania rozmiarów nierejestrowanej działalności gospodarczej wykorzystuje się również analizy rynku pracy. Celem tych badań jest oszacowanie rozmiarów szarej strefy z punktu widzenia procesów zachodzących na rynku pracy z uwzględnieniem takich zagadnień, jak 10 : przyczyny podejmowania pracy w gospodarce nieoficjalnej, częstotliwość i rodzaje prac wykonywanych w formie nierejestrowanej, charakterystyka społeczno demograficzna osób wykonujących pracę nierejestrowaną, szacunek dochodów uzyskiwanych z pracy nieoficjalnej, charakterystyka gospodarstw korzystających z pracy nierejestrowanej. Bezpośrednie badania rynków cząstkowych odnoszą się do wybranych segmentów gospodarki nieoficjalnej (np. nielegalna produkcja alkoholu, narkotyków, czarny rynek 9 B. Mróz, Gospodarka nieoficjalna..., op. cit., s B. Mróz, Gospodarka nieoficjalna..., op. cit., s37 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 walutowy). Problemów metodycznych nastręcza moment przejścia od szacunku konkretnych sfer gospodarki ukrytej do oceny jej globalnych rozmiarów. Na ogół stosuje się tutaj dwie metody: 1. Sporządzenie mapy szarej strefy przez zestawienie konkretnych obszarów gospodarki nieformalnej. 2. Wykorzystanie mnożników umożliwiających szacunek globalnych rozmiarów gospodarki ukrytej na podstawie szacunku cząstkowego, dotyczącego konkretnej sfery nieoficjalnego życia gospodarczego. 3. W pierwszym przypadku pułapką metodyczną jest niebezpieczeństwo podwójnego liczenia, ponieważ niektóre sfery gospodarki nieoficjalnej mogą na siebie zachodzić, w drugim natomiast problemem jest kwestia doboru odpowiedniego mnożnika (ryzyko narażenia się na zarzut arbitralności). Metoda delficka polega na wykorzystaniu ocen i sądów ekspertów. Stosuje się ją m.in. rozsyłając ankietę pocztową wśród losowej próby ekspertów szarej gospodarki. Pytania ankiety dotyczą rozmiaru tej strefy w poszczególnych sektorach i zawodach, udziału pełno i częściowo zatrudnionych, czasochłonności działalności w szarej gospodarce. Wadą tej metody jest stosunkowo mała wielkość próby oraz trudność oszacowania zafałszowań świadomościowych związanych z bezpośrednim uczestnictwem w szarej gospodarce. Metody pośrednie (wskaźnikowe) wykorzystują ślady, jakie gospodarka nieformalna zostawia w różnych wielkościach i wskaźnikach ekonomicznych. Dotyczy to na przykład badania rozbieżności między dochodami i wydatkami, analiz rynku pracy oraz metod monetarnych. Analiza może być przeprowadzana na poziomie makroekonomicznym (bada się wówczas rozbieżność między dochodem narodowym wykorzystanym, przyjmując różnicę jako szacunek gospodarki nieoficjalnej), bądź mikroekonomicznym (porównuje się strukturę dochodów z wydatkami i zasobnością gospodarstw domowych). Niekiedy metody te opierają się na wnikliwej analizie przepływów międzygałęziowych i bilansów materiałowych, dostarczając danych umożliwiających wnioskowanie o niektórych sferach nierejestrowanej działalności gospodarczej. Analiza rozbieżności pomiędzy wydatkami a statystyką dochodów to badanie różnic między faktycznymi wydatkami a oficjalną statystyką dochodów, opierająca się na wnikliwej analizie systemu rachunków społecznych. Badania te często ujawniają, że wydatki są większe od dochodów. Zaobserwowaną rozbieżność przypisuje się aktywności w gospodarce ukrytej. Analiza ta może polegać na 11 : szacunku produktu krajowego brutto (PKB), badaniu budżetów gospodarstw domowych. Szacunek PKB polega na analizowaniu systemu rachunków społecznych, które zwykle ujawniają, że wydatki są większe od dochodów. Także badania budżetów gospodarstw domowych wykazują na ogół wyższy poziom wydatków niż dochodów. Uzyskane w wyniku badania próby losowej rezultaty przenosi się na całą populację. Metody te są wprawdzie stosunkowo łatwe w stosowaniu, ale mają jednak wiele poważnych wad. Wspomniane rozbieżności są pochodną wielu czynników i nie muszą być właściwym miernikiem nieoficjalnych form działalności gospodarczej. Traktowanie rozbieżności między oficjalnie deklarowanymi dochodami a statycznie uchwytnymi 11 Metodologia badań szarej strefy na rynku usług turystycznych. Praca zbiorowa pod red. T. Smugi, Instytut Koniunktur i Cen Zagranicznych, Warszawa 2005, s38 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU wydatkami jako miary gospodarki nieoficjalnej może być obarczone błędem, ponieważ nie uwzględnia zakupów dokonywanych na rynku nieoficjalnym. Sytuację dodatkowo komplikuje to, iż w gruncie rzeczy nie wiemy, które dochody wykorzystywane są do dokonywania zakupów na rynku nieoficjalnym: rejestrowane, nierejestrowane, czy pochodzące z upłynniania nagromadzonych zasobów gospodarstw domowych. Makroekonomiczne analizy rynku pracy są badaniami rozbieżności pomiędzy wielkością oficjalnego i faktycznego zatrudnienia. Faktyczny poziom aktywności ekonomicznej określa się na podstawie analizy szeregu danych empirycznych dotyczących przeszłości. Można dokonać zagregowanych szacunków ukrytego zatrudnienia w całej gospodarce, lub w pierwszym etapie dokonać tych obliczeń dla poszczególnych gałęzi gospodarki, a następnie je zagregować. Metoda ta dostarcza wielu interesujących informacji, ale ma też swoje słabe strony. Przede wszystkim dość wątpliwe jest założenie wyjściowe, że różnice między oficjalnym, a faktycznym stopniem aktywności zawodowej przypisać należy uczestnictwu w gospodarce nieoficjalnej; w rzeczywistości są one wynikiem oddziaływania wielu innych czynników (np. zmian w polityce społecznej państwa w odniesieniu do bezrobotnych). Metoda ta nie uwzględnia też pracy na dwóch i więcej etatach, jak również wielu innych kombinacji i poziomów zaangażowania w gospodarce nieoficjalnej. Kolejną ważną grupą metod pośrednich są metody monetarne. Opierają się one na śladach, które nieformalna działalność gospodarcza pozostawia w sferze pieniężnej. O rozmiarach szarej strefy świadczy różnica między rzeczywistym popytem na pieniądz, a popytem nominalnym. Metody te zakładają, że wszystkie transakcje w szarej strefie dokonywane są w gotówce. Wzrost popytu na banknoty ma świadczyć o wzroście szarej strefy. Metody te podobnie jak pozostałe metody rezydualne pomijają wpływ innych czynników niż gospodarka nieformalna na obserwowane rozbieżności. Jedną z odmian metod monetarnych jest metoda opracowana przez P. M. Gutmanna badająca relację pomiędzy popytem na pieniądz gotówkowy a popytem na depozyty bankowe. Przyjmuje ona następujące założenia 12 : 1. Jedynym środkiem wymiany w szarej strefie jest gotówka. 2. Istnieje okres bazowy, w którym wielkość szarej strefy była równa Szybkość obiegu gotówki w gospodarce oficjalnej i szarej strefie jest taka sama. 4. Stosunek gotówki do depozytów istniejący w okresie bazowym pozostałby w dalszym okresie niezmieniony, gdyby nie wzrost szarej strefy. W metodzie tej można wyróżnić następujące etapy: 1. Obliczenie ilorazu: gdzie: C 0 ilość gotówki w okresie bazowym, D 0 wielkość depozytów w okresie bazowym. 12 Zob. P. Gutmann, The Subterranean Economy, Financial Analysts Journal, November December39 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, Na podstawie założenia w pkt. 4 oblicza się ilość gotówki oficjalnej w okresie t: C NBt = αd t gdzie: C NBt ilość gotówki oficjalnej w okresie t, α to iloraz ilości gotówki w okresie bazowym do wielkości depozytów w okresie bazowym, D t wielkość depozytów w okresie t. 3. Przyjmując wielkość Ct jako całkowitą ilość gotówki w okresie t można obliczyć ilość gotówki używanej w szarej strefie: C Bt = C t C NBt gdzie: C Bt ilość gotówki używanej w szarej strefie w okresie t, C NBt ilość gotówki oficjalnej w okresie t, C t całkowita ilość gotówki w okresie t. 4. Korzystając z dochodu narodowego (Y t ) i przyjmując, że ilość pieniądza w gospodarce oficjalnej (M NB ) wynosi: M NB = C NBt + D t oblicza się szybkość obiegu pieniądza w gospodarce oficjalnej w okresie t: gdzie: V t szybkość obiegu pieniądza w gospodarce oficjalnej w okresie t, Y t dochód narodowy w okresie t, C NBt ilość gotówki oficjalnej w okresie t, D t wielkość depozytów w okresie t, M NB ilość pieniądza w gospodarce oficjalnej. 5. Korzystając z założenia w pkt. 3 estymuje się wielkość szarej strefy w okresie t: Y Bt = V t C Bt gdzie: Y Bt dochód narodowy nieoficjalny w okresie t, V t szybkość obiegu pieniądza w gospodarce oficjalnej w okresie t, C Bt ilość gotówki używanej w szarej strefie w okresie t, 3940 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Próbą przezwyciężenia słabości monetarnych szacunków P. M. Gutmanna jest metoda opracowana przez E. L. Feige, określana w literaturze mianem podejścia transakcyjnego 13. Punktem wyjścia w tej metodzie jest ilościowa teoria pieniądza i równanie Fishera. MV = PT gdzie: M strumień pieniądza, V szybkość obiegu pieniądza, P poziom cen, T liczba transakcji. Dochód narodowy można obliczyć odejmując od całkowitej wartości wszystkich transakcji w gospodarce dochód narodowy wykazany w oficjalnych danych statystycznych. Metoda ta ma również swoje słabości i ograniczenia: nie uwzględnia transakcji barterowych dokonywanych bez pośrednictwa pieniądza, nie uwzględnia zmian w zwyczajach i sposobach dokonywania zakupów przez nabywców oraz pomija wprowadzanie nowych, innowacyjnych sposobów płatności, traktuje zmiany relacji między ilością pieniądza w gospodarce a rozmiarami transakcji jako miernik rozmiarów gospodarki nieoficjalnej. Ogólną słabością wszystkich odmian metod monetarnych jest to, iż są one jednoczynnikowe, ponieważ opierają się na jednej zmiennej wyjaśniającej proces wzrostu gospodarki ukrytej. Metody te pozwalają badać tylko dynamikę gospodarki nieoficjalnej, przyjmując wątpliwą hipotezę dotyczącą tak zwanego okresu bazowego, w którym nie ma gospodarki nieoficjalnej. Niewątpliwą zaletą tych metod jest ich przejrzystość i dzięki wystandaryzowanej metodyce, możliwość dokonywania porównań międzynarodowych. Niedoskonałości podejścia monetarnego próbowano przezwyciężyć, rozwijając ekonometryczne metody szacowania gospodarki nieoficjalnej. Celem tych metod jest oszacowanie wpływu, jaki wywierają różne czynniki na wielkość popytu na pieniądz gotówkowy (banknoty i bilon). Dąży się do określenia zależności między popytem na pieniądz gotówkowy a opodatkowaniem dochodów osobistych. Wśród metod ekonometrycznych można wyróżnić metodę miękkiego modelowania, polegającą na stosowaniu ilościowego szacowania modeli regresji ze zmiennymi nieobserwowalnymi. Wadą tej metody jest trudny do uniknięcia subiektywizm w doborze wskaźników indukcyjnych i dedukcyjnych. Procedura nadawania określonych wag obciążona jest również sporą dozą arbitralności, co może wypaczać ostateczne wyniki. Główną zaletą jest natomiast możliwość oszacowania dynamiki zmiennej nieobserwowalnej. W grupie metod opartych na bilansach zużycia materiałów lub surowców do najczęściej stosowanych należą analizy zużycia energii elektrycznej. Metoda Kaufmanna wykorzystuje możliwość empirycznego ustalenia relacji między zużyciem energii elektrycznej i wytworzoną produkcją. Skoro w krótkim okresie elastyczność produkcji względem zużycia energii elektrycznej jest bliska jedności, na podstawie powyższej relacji uzyskanej 13 Zob. L. E. Feige, Defining and Estimating Underground and Informal Economies: The New Institutional Economics Approach, University of Winsconsin Madison, Madison41 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 w roku bazowym, można obliczyć wielkość produkcji w roku badanym. Różnica między tą wielkością, a produkcją wykazywaną oficjalnie, uznawana jest za szarą strefę. Inną wersję tej metody przedstawiła M. Lacko. Wychodząc z założenia, że znaczna część działalności w szarej strefie ma miejsce w gospodarstwach domowych, przeprowadziła ekonometryczną estymację zużycia energii elektrycznej w tych gospodarstwach jako funkcji wielu zmiennych, między innymi rozmiarów gospodarki nieformalnej przypadającej na jedną osobę w gospodarstwie domowym. Za jeden ze wskaźników świadczących o rozmiarach szarej strefy uznała relację wydatków na cele publiczne i programy opieki społecznej do PKB. Kolejną grupą metod pośrednich są metody wieloczynnikowe, które nie ograniczają się do uwzględniania tylko jednego symptomatycznego wskaźnika. Opierają się one na założeniu, że istnieje wiele przyczyn oraz wiele przejawów i skutków występowania szarej strefy, które należy uwzględnić w modelach. W wieloczynnikowym modelu Multiple Indicators Multiple Causes można wyróżnić dwa segmenty dotyczący pomiaru i zawierający zestaw równań strukturalnych. Pierwszy łączy zmienne nieobserwowalne ze wskaźnikami dającymi się zaobserwować. Drugi przedstawia zależności przyczynowe między zmiennymi nieobserwowalnymi. Zmienną zależną, nieobserwowalną jest gospodarka ukryta. Wpływa na nią wiele zmiennych, będących jednocześnie wskaźnikami tej gospodarki 14. Jako jedną z metod wieloczynnikowych należy uznać badanie monitorujące styl życia i konsumpcję właścicieli przedsiębiorstw. Podstawową zaletą metod wieloczynnikowych jest uwzględnianie i analizowanie wielu czynników wpływających na gospodarkę nieoficjalną, natomiast zasadnicze mankamenty to umowność i arbitralność wielu założeń oraz trudności z prawidłowym doborem czynników określających ilościowe rozmiary gospodarki ukrytej. Obok zasygnalizowanych wcześniej metod bezpośrednich, istnieją także pośrednie analityczne metody cząstkowe. Można do nich zaliczyć kontrole ewidencji działalności gospodarczej, kwitów i faktur, weryfikacje ksiąg i rejestrów handlowych oraz sprawozdawczości finansowej, a także badanie gospodarstw domowych dotyczące częstotliwości kupowania bez rachunków i ich udziale w zakupach w sektorze prywatnym ogółem. Do pośrednich metod delfickich należą szacunki ekspertów podatkowych i informacje doradców rachunkowych, inwestycyjnych, księgowych i rewizyjnych oraz administratorów. 14 B. Mróz, Metody pomiaru gospodarki nieoficjalnej, Ekonomista 2001, nr 1, s42 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Tabela 1. Zalety i wady pomiary gospodarki nieoficjalnej Metody Plusy Minusy Bezpośrednie Badania gospodarstw domowych Informacje zaczerpnięte bezpośrednio u źródła, od podmiotów uczestniczących w gospodarce nieformalnej Subiektywizm i ograniczona wiarygodność respondentów Badania podatkowe Łatwość dotarcia do materiałów źródłowych (zeznania podatkowe) Ograniczona przydatność (nie obejmują podmiotów niezarejestrowanych) Badania ankietowe rynku pracy Możliwość uzyskania szerokiego zakresu informacji od podmiotów, funkcjonujących na nieoficjalnym rynku pracy Problematyczna wiarygodność odpowiedzi respondentów, zwłaszcza na pytania dotyczące ich uczestnictwa w gospodarce ukrytej Bezpośrednie badania rynków cząstkowych Możliwość uzyskania szczegółowych informacji o konkretnych formach i przejawach gospodarki nieoficjalnej Fragmentaryczność badań; trudności z uogólnieniem wyników Pośrednie Analiza rozbieżności między wydatkami a statystyką dochodów Relatywna łatwość stosowania Niebezpieczeństwo automatyzmu interpretacyjnego (traktowanie wszelkich rozbieżności jako rezultatu działalności w szarej strefie) Makroekonomiczne analizy rynku pracy Możliwość lepszego rozpoznania faktycznych relacji między popytem a podażą na rynku pracy (z uwzględnieniem zatrudnienia nierejestrowanego) Silne uzależnienie wyników od sformułowanych hipotez wyjściowych Metody monetarne Łatwość pozyskania niezbędnych informacji, możliwość dokonywania porównań międzyokresowych Arbitralność i subiektywizm przyjętych założeń; pomijanie wpływu innych czynników wpływających na podaż pieniądza Metody ekonometryczne Przejrzystość i elegancja formalna Subiektywizm w doborze wskaźników; silne uzależnienie wyników od przyjmowanych założeń i hipotez wyjściowych Metody oparte na bilansach zużycia niektórych materiałów i surowców Metody wieloczynnikowe Pośrednie analityczne metody cząstkowe Relatywna łatwość stosowania i pozyskania niezbędnych informacji Uwzględnienie wpływu wielu czynników na gospodarkę nieoficjalną Różnorodność wykorzystywanych źródeł informacji Zbyt silne uzależnienie od jednej zmiennej objaśniającej; arbitralność i subiektywizm przyjętych założeń Umowność i arbitralność przyjmowanych założeń Fragmentaryczność badań; trudności z uogólnianiem i syntezą wyników badań Źródło: Opracowano na podstawie: B. Mróz, Gospodarka nieoficjalna w systemie ekonomicznym, SGH, Warszawa 2002, s43 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 Podsumowanie Szara strefa występuje w każdej dziedzinie gospodarki i nie da się jej wyeliminować, można jedynie starać się ją ograniczać. Aby zbadać wielkość szarej strefy w rożnych aspektach życia ekonomicznego, politycznego itp. badacze powinni stosować jednocześnie kilka metody badawczych. Być może wtedy dogłębnie uda się odpowiedzieć na nurtujące nas pytania związane z gospodarkę nieoficjalną. Bibliografia 1. Feige L. E., Defining and Estimating Underground and Informal Economies: The New Institutional Economics Approach, University of Winsconsin Madison, Madison Gutmann P., The Subterranean Economy, Financial Analysts Journal, November December Gutmann P. M., The Subterranean Economy, Financial Analysts Journal, vol. 33, November December, Kozłowski P., Gospodarka nieformalna w Polsce, Instytut Nauk Ekonomicznych, PAN, Warszawa Mars G., Cheats at Work. An Anthropology of Workplace Crime, Londyn Metodologia badań szarej strefy na rynku usług turystycznych. Praca zbiorowa pod red. T. Smugi, Instytut Koniunktur i Cen Zagranicznych, Warszawa Mróz B., Metody pomiaru gospodarki nieoficjalnej, Ekonomista 2001, nr Mróz B., Gospodarka nieoficjalna w systemie ekonomicznym, SGH, Warszawa Przyczyny pracy nierejestrowanej, jej skala, charakter i skutki społeczne pod red. M. Bednarskiego, E. Kryńskiej, K. Patera, M. Walewskiego. Raport przygotowany na zlecenie Departamentu Rynku Pracy Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach projektu Przyczyny pracy nierejestrowanej, jej skala, charakter i skutki społeczne współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego. Wykonawcy projektu: Instytut Badań i Spraw Socjalnych, Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS), CASE Centrum Analiz Społeczno Ekonomicznych Millward Brown SMG/ KRC, Warszawa THE ANALYSIS OF DIRECT AND UNDIRECT METHODS CHOSEN TO VERIFY BLACK ECONOMY Key word: black economy, direct metering mode of black economy, undirect metering mode of black economy Summary In contemporary economy we can distinguish black economy. This phenomenon, due to its peculiarity, is difficult to be studied, verified, compared and analysed. Quite many present-day researchers are trying - with various results - to dissect black economy of development area in many fields and branches of life. It is a natural thing that the presence of Â such phenomenon in the interests of researchers generates natural trends Â to describe its quantitative parameters, dynamics and development trends. Basic methodical problem connected with the assessment of informal economy, results from the phenomenon itself, the inherent and constitute - ve feature of which is to escape every form of registration and official 4344 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU record. Minor statistics and factographic data makes beleva - ble economies of scale cannot be the subject of empirical verification as well as informal economic activity. 4445 Sylwia Lipińska-Tyburczy NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 FRANCHISING NA RYNKU MIĘDZYNARODOWYM Wprowadzenie Zaostrzona konkurencja, nasycenie rynku macierzystego produktem lub tez recesja mogą skłaniać przedsiębiorstwa do poszukiwania zagranicznych rynków zbytu dla swoich towarów i usług. Motywy rynkowe mogą być jedną z przyczyn umiędzynarodowienia działalności przedsiębiorstw, czyli internacjonalizacji. Pod pojęciem internacjonalizacji rozumie się każdy rodzaj działalności gospodarczej podejmowanej przez przedsiębiorstwo za granicą. 1 Jedną z form internacjonalizacji działalności podmiotu gospodarczego jest franchising, strategia dająca wielu polskim przedsiębiorstwom przede wszystkim możliwość zaistnienia i osiągnięcia przewagi konkurencyjnej nie tylko na rynku lokalnym, ale również globalnym, oferującym nowe możliwości rozwoju. Współpraca franchisingowa ułatwia ekspansję zagraniczną, ponieważ daje możliwości pominięcia niektórych czynników ograniczających wejście na rynki zagranicznie, takie jak niedobór środków finansowych, niedysponowanie odpowiednią kadrą menedżerską i brak doświadczenia w prowadzeniu działalności międzynarodowej. 1. Internacjonalizacja a franchising Internacjonalizacja przedsiębiorstwa następuje w wyniku oddziaływania różnych motywów, a zawsze w celu odniesienia z tego tytułu korzyści. Jedną z najważniejszych decyzji przy realizowaniu strategii internacjonalizacji jest wybór formy działalności na rynkach zagranicznych. Przedsiębiorstwa mogą korzystać z wielu sposobów rozpoczynania działalności: od prostego eksportu, poprzez sprzedaż licencji, franchising, joint venture, aż do inwestycji typu green field. Rysunek 1 ilustruje formy internacjonalizacji w zależności od zaangażowania kadry i kapitału w działalność zagraniczną. 1 J. Rymarczyk, Internacjonalizacja i globalizacja przedsiębiorstwa, PWE, Warszawa 2004, s46 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Rysunek 1. Formy internacjonalizacji i globalizacji przedsiębiorstw w układzie fazowym Źródło: J. Rymarczyk, op. cit, s Jak wskazuje badanie modeli biznesu polskich przedsiębiorstw, głównym sposobem internacjonalizacji jest eksport (na rynkach Unii Europejskiej 95% wskazań, w Rosji 92% wskazań, pozostałe rynki 88 % wskazań). Kolejną stosowaną przez polskie przedsiębiorstwa strategią wejścia na rynki zagraniczne jest posiadanie własnej filii handlowej. Pozostałe formy internacjonalizacji, takie jak licencjonowanie, franchising, join venture nie cieszą się zbyt dużą popularnością Umiędzynarodowienie przedsiębiorstwa poprzez franchising Franchising jest strategią wejścia na rynek zagraniczny, która tylko w wyjątkowych sytuacjach wymaga niewielkiego kapitału, najczęściej jednak środki finansowe nie są angażowane. Dość często określana jako strategia kontraktowa, ze względu na zawarcie kontraktu z partnerem zagranicznym, który może dotyczyć różnych form współpracy w dłuższym zakresie. 3 Franchisodawca, który zamierza rozwinąć swoją działalność poprzez wejście na rynek zagraniczny, może skorzystać z kilku form, które ilustruje tabela 1. 2 T. Gołębiewski (red.), Modele biznesu polskich przedsiębiorstw, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 2008, s E. Duliniec, Marketing międzynarodowy, PWE, Warszawa, s47 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 Tabela 1. Formy franchisingu stosowane przy ekspansji na zagraniczne rynki zbytu FORMA Sieć punktów stanowiących wyłączną własność dawcy franchisingu Franchising bezpośredni Filie Generalna umowa franchisingowa Przedsiębiorstwo kontrolowane Joint venture Charakterystyka Franczyzodawca uruchamia na danym rynku sieć punktów własnych, które mogą stanowić bazę powstania w przyszłości jednostek franchisingowych. Franchisodawca po zawarciu umowę indywidualnie z każdym z biorców franchisingu, pomaga oraz wspiera przy uruchomieniu jednostki franchisingowej. Strategię można realizować na dwa sposoby: 1. Działalność franchisodawcy prowadzona jest bezpośrednio na danym rynku, natomiast zadaniem filii jest jedynie obsługa jednostek franchisingowych 2. Filia stanowi bazę regionalną, zajmując się obsługą systemu franchisingowego na danym terenie Forma ta pozwala subfranchisodawcy na otwarcie własnych punktów, prowadzenie subfranchisingu lub też realizować obydwie możliwości. Subfranchisodawca pełni role dawcy całego lokalnego systemu franchisingowego, reprezentując franchiso-dawcę na swoim terenie. Funkcjonowanie przedsiębiorstwa kontrolowanego pomaga w realizacji przynajmniej jednej z poniższych funkcji: - franchisodawca może bezpośrednio prowadzić działania na wybranym terenie, - franchisodawca może przyznać przedsiębiorstwu kontrolowanemu generalne prawa franchisingowe, dzięki czemu może ono otwierać własne jednostki albo prowadzić subfranchising, - przedsiębiorstwo kontrolowane może być związane ze wspólnikiem w ramach join venture, - przedsiębiorstwo kontrolowane może zostać wykorzystane jako baza regionalna, obsługująca subfarnchisobiorców lub subfranchisodawców na danym terenie. Powiązanie join venture pozwala franchisodawcy rozwinąć działalności na terenie innego kraju, jak i określonego regionu. Zanim firma join venture będzie mogła tworzyć na danym rynku system franchisingowy, franczyzodawca powinien wynegocjować swój udział w przedsięwzięciu oraz sposób finansowania własnych działań. Źródło: Więcej: M. Mendelssohn, D. Acheson, Franchising, Poltex, Warszawa 1992, s Umiędzynarodowienie przedsiębiorstwa poprzez franchising niesie ze sobą sporo korzyści, jak i ograniczeń. Zdecydowanie, jedną z ważniejszych zalet dla przedsiębiorstwa tworzącego sieć franchisingową na świecie jest rozszerzenie programu swych działań marketingowych na kolejne rynki, współpracując z miejscowymi partnerami i co ważne przy niewielkich nakładach inwestycyjnych. 4 (tabela2). 4 E. Duliniec, op. cit48 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Tabela 2. Podstawowe korzyści i ograniczenia zastosowania franchisingu jako strategii wejścia na rynki zagraniczne KORZYŚCI OGRANICZENIA - Inwestycje ograniczone - Wykorzystanie miejscowych zasobów i umiejętności - Dobre motywowanie partnerów - Możliwość ugruntowania globalnego wizerunku marki, dzięki segmentowi klientów mobilnych międzynarodowo - Potrzeba kontroli jakości i standardów marketingowych - Potrzeba kontroli finansów - Potrzeba szkolenia partnerów - Możliwe zagrożenie dla globalnego wizerunku marki wskutek międzynarodowych reperkusji lokalnych błędów Źródło: E. Duliniec, op. cit., s. 125 Zarządzanie międzynarodową siecią franchisingową wymaga doświadczenia oraz wiedzy na temat rynku docelowego. Ekspansja zagraniczna systemu powinna być ekonomicznie uzasadniona, albowiem wszystkie błędne decyzje mogą zaszkodzić zarówno reputacji marki za granicą, jak i w kraju. Nie bez zasadne wydaje się zatem, że warunkiem umiędzynarodowienia systemu franchisingowego jest posiadanie przez franchisodawcę solidnej i dobrze prosperującej bazy we własnym kraju. 5 Kolejną ważną kwestią jest dostosowanie przez organizatora sieci międzynarodowej trybu działania do miejscowych praktyk, obowiązujących przepisów gospodarczych, zwyczajów i kultury. 6 W tym celu niezbędna jest gruntowna wiedza zaczerpnięta nie tylko z opracowań, analiz i opowieści, ale także z własnego doświadczenia uzyskanego w wyniku przeprowadzenia przedsięwzięć pilotażowych. Podejmując wyzwanie ekspansji za rynki zagraniczne franchisodawca ważne jest znalezienie odpowiednich partnerów biznesowych na rynkach docelowych, posiadających niezbędną wiedzę o specyfice tych rynków. Prowadząc działalność we własnym kraju trudno o odpowiedzialnych i lojalnych partnerów, a za granica zadanie to może okazać się jeszcze trudniejsze. Podobne wyzwanie dotyczy pozyskiwania i selekcji odpowiednich franchisobiorców. Niewątpliwie, dodatkowym utrudnieniem w rozwoju międzynarodowego systemu franchisingowego są bariery językowe oraz konieczność tłumaczenia wszystkich dokumentów ma języki urzędowe krajów franchisobiorców. Podsumowując, przedsiębiorstwa wykorzystujące franchising jako strategię wejścia na rynki zagraniczne powinny brać pod uwagę nie tylko uwarunkowania ekonomiczne panujące w danej gospodarce, ale również takie czynniki jak mechanizmy rynkowe, zachodzące zmiany społeczne oraz bariery językowe. Umiędzynarodowienie działalności 5 M. Mendelssohn, Jak zorganizować międzynarodową sieć franczyzingową, Poltex, Warszawa 1992, s B. Fuchs, Franchising w handlu międzynarodowym, [w:] Międzynarodowe prawo handlowe, red. M. Pazdan, B. Fuchs, Difin, Warszawa, s49 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 polskich systemów franchisingowych sprzyja rozpoznawalności ich produktów i usług poza granicami kraju oraz rozszerzeniu rynków zbytu. 3. Ekspansja polskich systemów franchisingowych Znaczący wzrost ekspansji polskich systemów franchisingowych za granicę to przełom 2007/2008. Jak wskazuje raport PROFIT system, w okresie tym, 40 polskich franchisodawców z sukcesem sprzedawało licencje na prowadzenie działalności poza Polską (co stanowiło 9 proc. wszystkich sieci franchisingowych w Polsce), a kolejnych 38 planowało dopiero rozwinąć swoją sieć sprzedaży zagranicą. 7 Ekspansję polskich systemów franchisingowych za granicę ilustruje rysunek 2. Rysunek 2. Ekspansja zagraniczna polskich systemów franchisingowych w latach Źródło: Raport o franczyzie w Polsce 2010, PROFIT system, Warszawa 2010, s. 48 W 2010 roku z prowadzenia działalności franchisingowej za granicą zrezygnowało 11 franczyodawców, 8 co nie zmienia jednak faktu, że ekspansja zagraniczna polskich systemów franchisingowych wykazuje tendencję wzrostową. Jak ilustruje rysunek 2 systemów franchisingowych typu outbound 9 jest obecnie 72, co stanowi prawie 11 proc. wszystkich sieci franchisingowych w Polsce. Ilość systemów franchisingowych ilustruje rysunek 3. 7 M. Wiśniewski, Raport o franchisingu i systemach agencyjnych, Franchising Nr 5/ M. Korcz, M. Skubiszewski, Coraz więcej licencji, coraz więcej franczyzobiorców, Franchising Nr 3 (73)/2011, s System franchisingowy typu outbound rodzimy system prowadzący działalność poza granicami kraju. 4950 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Rysunek 3. Liczba systemów franchisingowych w Polsce (prognoza) Źródło: M. Korcz, M. Skubiszewski, op. cit. Warto zauważyć, że główne kraje, gdzie otwierane są jednostki franchisingowe to: Rosja, Czechy, Słowacja, Ukraina, Litwa, na dalszych miejscach znajdują się Węgry, Estonia, Łotwa, Austria i Niemcy. 10 Rysunek 4. Kierunki zagranicznej ekspansji polskich systemów franchisingowych Źródło: P. Otto, Franczyza idzie za granicę, Dziennik Gazeta Prawna Nr 223 (2854)/2010, z dnia 17 listopada Raport o franczyzie w Polsce 2010, op. cit. 5051 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 Co ciekawe, niektórym franczyzodawcom udało się dotrzeć nawet na tak egzotyczne rynki jak Liban (Big Star), Chiny (Tatuum) czy Arabia Saudyjska (dziecięce Coccodrillo). 11 Zdecydowanie, największym powodzeniem na międzynarodowym rynku gospodarczym cieszą się handlowe systemy franchisingowe działające w branży odzieżowej i obuwniczej (rysunek 4 i 5). Polska firma odzieżowa Roy z Żywca, która 26 maja 2007r. uruchomiła w Moskwie już swoją 3 placówkę franchisingową, z zamiarem otwarcia kolejnych. 12 Rysunek 5. Ekspansja polskich systemów franchisingowych za granicę wg. branż (%) w 2006 roku Inne; 4% Gastronomia; 4% Fryzjerstwo, kosmetyka; 4% Kosmetyki, biżuteria; 8% Odzież i obuwie; 72% Ar t. spożywcze i przemysłowe; 8% Źródło: P. Mazurkiewicz, Polskie firmy uwierzyły w moc franczyzy, Rzeczpospolita z dnia 22 lutego 2007r. Coraz częściej z umiędzynarodowienia działalności poprzez franczyzę korzystają systemy z branży gastronomicznej i spożywczej. W 2010r. polskie sieci franchisingowe zaplanowały otwarcie 200 placówek na rynku zagranicznym, przede wszystkim w krajach sąsiadujących z Polską. (tabela 3). 11 P. Otto, Polskie firmy franczyzowe zarzucają sieci za granicą, Dziennik Gazeta Prawna nr 223 (2854) z dnia Roy rozwija sieć sprzedaży w Polsce, Puls Biznesu Nr 99(2354)/52 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Tabela 3. Plany ekspansji zagranicznej polskich sieci Marka Liczba sklepów za granicą Kierunek rozwoju Plany na przyszłość CCC 33 *Czechy 10 w 2010r., docelowo 70 sklepów w Czechach Gino Rossi 22 *Litwa *Węgry *Ukraina *Rosja *Niemcy *Gruzja *Czechy Kolejne otwarcia Tatuum 45 *Rosja *Ukraina. *Węgry *Niemcy *Litwa *Rumunia *Czechy *Dubaj W 2010r. po jednym w Petersburgu i Szanghaju Coyoco 1 *Budapeszt W 2010r. sklep w Petersburgu Żabka 80 *Czechy Inglot 60 *USA *Europa Atlantic 71 *Rosja *Czechy *Ukraina 500 sklepów w ciągu 5 lat, wejście na Słowację Kolejne otwarcia franchisingowych sklepów Top Secret 10 *Ukraina Kolejne otwarcia; nie podają liczby placówek Brand New Products 2 *Ukraina Kolejne sklepy franchisingowe Źródło: P. Otto, Brytyjczycy chcą robić zakupy w Żabce, Dziennik Gazeta Prawna Nr 255(2631)/2010. Można zatem się spodziewać, że stopień umiędzynarodowienia polskich sieci franchisingowych będzie w przyszłości dynamicznie wzrastać, podbijając rynki europejskie, ale również globalne. Podsumowanie Doświadczenia płynące z rynku potwierdzają, że rynek franchisingu w Polsce wykazuje cały czas tendencję wzrostową. Rośnie zatem liczba rodzimych systemów franchisingowych oraz chętnych do poprowadzenia działalności w ramach takiej umowy. Sukcesy odnoszone na rynku krajowym, ale także narastająca konkurencja powodują, że coraz częściej polskie sieci franchisingowe decydują się wejść na rynek zagraniczny, co oznacza internacjonalizację ich działalności. Wykorzystanie franchisingu jest sposobem na pokonanie barier wejścia na rynki zagraniczne, gdzie istnieją zazwyczaj znaczne trudności związane z założeniem działalności gospodarczej (zwłaszcza przez obcokrajowców). Umiędzynarodowienie przedsiębiorstwa poprzez franchising pozwala rozszerzyć rynki zbytu dzięki wejściu na nowe obszary, gdzie wciąż istnieje niezaspokojony popyt na określone produkty lub usługi. Niewątpliwie, poziom internacjonalizacji polskich systemów jest niewielki, jednak cały czas wykazuje tendencję wzrostową. Świadomość korzyści wynikających z zastosowania franchisingu może przyczynić się do wzrostu ekspansji zagranicznej polskich sieci 5253 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 franchisingowych. Warto zatem się zastanowić, czy franchising międzynarodowy ma szansę stać się w przyszłości jedną z głównych strategii rozwojowych przedsiębiorstw. Bibliografia: 1. Duliniec E., Marketing międzynarodowy, PWE, Warszawa Gołębiewski T. (red.), Modele biznesu polskich przedsiębiorstw, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa Korcz M., Skubiszewski M., Coraz więcej licencji, coraz więcej franczyzobiorców, Franchising Nr 3 (73)/ Mazurkiewicz P., Polskie firmy uwierzyły w moc franczyzy, Rzeczpospolita z dnia 22 lutego 2007r. 5. Mendelssohn M., Acheson D., Franchising, Poltex, Warszawa Otto P., Brytyjczycy chcą robić zakupy w Żabce, Dziennik Gazeta Prawna Nr 255(2631)/ Otto P., Franczyza idzie za granicę, Dziennik Gazeta Prawna Nr 223 (2854)/2010, z dnia 17 listopada Otto P., Polskie firmy franczyzowe zarzucają sieci za granicą, Dziennik Gazeta Prawna nr 223 (2854) z dnia Raport o franczyzie w Polsce 2010, PROFIT system, Warszawa Roy rozwija sieć sprzedaży w Polsce, Puls Biznesu Nr 99(2354)/ Rymarczyk J., Internacjonalizacja i globalizacja przedsiębiorstwa, PWE, Warszawa Wiśniewski M., Raport o franchisingu i systemach agencyjnych, Franchising Nr 5/ Mendelssohn M., Jak zorganizować międzynarodową sieć franczyzingową, Poltex, Warszawa Fuchs B., Franchising w handlu międzynarodowym, [w:] Międzynarodowe prawo handlowe, (red.) M. Pazdan, B. Fuchs, Difin, Warszawa. FRANCHISING ON THE INTERNATIONAL MARKET Key words: internationalization, strategy, franchising, international expansion Summary The increasing level of competition, demand saturation on local market as well as the will of Polish managers to get experience on Central-West Europe markets may impact on internationalization of a company. Franchising is one of the strategies allowing a company to get competitive advantage on both local and global markets. International expansion of the Polish franchising systems still shows rising tendency, of which cloth and shoe branches take the lead. Due to the limiting factors the level of Polish franchising networks is still not impressive. 5354 54 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU55 Paweł Kaczmarczyk NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 BADANIA EKONOMIKI USŁUG TELEKOMUNIKACYJNYCH W GRUPIE KLIENTÓW INDYWIDUALNYCH - ANALIZY STATYSTYCZNE W PRZEKROJACH KATEGORII POŁĄCZENIOWYCH Wprowadzenie Podmioty gospodarcze funkcjonujące w sektorze telekomunikacyjnym spotykają się z coraz bardziej wymagającą konkurencją. Operatorzy telekomunikacyjni stoją przed koniecznością stałego doskonalenia procesów decyzyjnych. Jakość podejmowanych przez kadrę menedżerską decyzji a w konsekwencji zachowanie konkurencyjności i egzystencji rynkowej zależy od rzetelności przeprowadzonych analiz i trafności prognoz zapotrzebowania na usługi telekomunikacyjne przedsiębiorstwa. Zachowania gospodarcze tych podmiotów powinny być więc wspierane przez racjonalne procedury, które obniżają poziom niepewności. W związku z tym narasta konieczność stosowania przez operatorów telekomunikacyjnych skutecznych Systemów Wspomagania Decyzji (SWD) przeznaczonych do analizy ruchu telekomunikacyjnego i jego prognozowania. Podstawą budowy takich SWD jest wielowymiarowa statystyczna analiza danych, której celem jest przede wszystkim identyfikacja wszelkich zależności łączących zmienne prognozowane ze zmiennymi objaśniającymi 1. Systemy te powinny również implementować prognostyczne modele (przebiegu popytu na usługi połączeniowe) bazujące na rozpoznanych zależnościach 2. SWD powinny dostarczać operatorom telekomunikacyjnym solidnych przesłanek do kalkulacji cenowych, planowania finansowego, a także efektywnego zarządzania siecią. W przewidywaniu na krótkie i średnie okresy czasu stanowią podstawę planowania operacyjnego. Natomiast w długim okresie powinny stwarzać podstawy decyzji dostosowujących przedsiębiorstwo do zmieniających się warunków makroekonomicznych. Są to przede wszystkim decyzje wdrażania nowych technologii i oferowania związanych z nimi nowych usług. Analiza narzędzi analitycznych i prognostycznych zaimplementowanych w obecnie stosowanych przez operatorów telekomunikacyjnych systemach wspomagania decyzji zachęca do badań nad innymi możliwościami analizy ekonomicznej i związanej z nią procedury prognostycznej w kontekście świadczenia usług telekomunikacyjnych. Celem artykułu jest więc przedstawienie wyników badań w podejściu cogodzinnym, dotyczącym przebiegów zapotrzebowania na usługi operatora telekomunikacyjnego w grupie abonentów indywidualnych w ciągu doby roboczej. Materiał empiryczny 1 P. Dittmann, Prognozowanie w przedsiębiorstwie. Metody i ich zastosowanie, Wolters Kluwer Polska, Kraków 2008, s Istnieje obszerna literatura dotycząca metod prognozowania m.in.: A. Zeliaś, B. Pawełek, S. Wanat, Prognozowanie ekonomiczne. Teoria, przykłady, zadania, PWN, Warszawa 2008; M. Cieślak (red.), Prognozowanie gospodarcze. Metody i zastosowania, PWN, Warszawa 2005; P. Dittmann, I. Dittmann, E. Szabela-Pasierbińska, A. Szpulak, Prognozowanie w zarządzaniu przedsiębiorstwem, Wolters Kluwer Polska, Kraków 2009; M. Sobczyk, Prognozowanie. Teoria, przykłady, zadania, Agencja Wydawnicza Placet, Warszawa56 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU został udostępniony przez jednego z operatorów telekomunikacyjnych. Wykorzystane do analiz dane stanowiły zliczane co godzinę impulsy połączeń wychodzących generowanych przez klientów indywidualnych w ciągu wybranej doby roboczej z okresu roku. Prezentację badań ograniczono do analizy rynku w jednym rodzaju przekrojów tj. kategorii połączeniowych. W ramach analiz badano zatem odrębnie połączenia indywidualne w przekrojach następujących kategorii połączeń: I - sieć Internet (tylko połączenia impulsowe) K sieci komórkowe, LP - lokalne zewnętrzne (poza sieć operatora), LW - lokalne wewnętrzne (do sieci operatora), MM - międzymiastowe, MN - międzynarodowe, P - pozostałe (0 70xx, 0 80xx, 9xx, sieci przywoławcze). Zaprezentowane wyniki analiz poszerzają naukowe podstawy ekonomiki rynku telekomunikacyjnego w badanym zakresie popytu na usługi połączeniowe, mogą stanowić propozycje analityczne badania ruchu telekomunikacyjnego, jak również dostarczają przesłanek do konstrukcji narzędzi prognostycznych. 1. Analizy wpływu kategorii połączenia na zmienność liczby impulsów połączeń wychodzących generowanych przez klientów indywidualnych w ciągu doby roboczej Opisane w tym punkcie opracowania analizy statystyczne są ukierunkowane na weryfikacje następujących tez badawczych: istnieją statystycznie istotne różnice pomiędzy kategoriami połączeń wychodzących wykonywanych przez klientów indywidualnych w ciągu doby roboczej z punktu widzenia liczby naliczanych jednostek taryfikacyjnych, stopnie badanej odmienności są zróżnicowane. Jako narzędzia badawcze do realizacji analiz wykorzystano: zestawienie średnich, pojedynczą metodę analizy wariancji, test NIR, test Kruskala Wallisa oraz test mediany. Obserwowaną mierzalną zmienną objaśnianą jest liczba impulsów. Poszczególne obserwacje tej zmiennej to cogodzinne sumy jednostek taryfikacyjnych połączeń wychodzących realizowanych przez klientów indywidualnych w ciągu doby roboczej, przy czym wektor obserwacji ma wymiary 8736x1. W charakterze czynnika klasyfikacyjnego wystąpiła kategoria połączenia jako zmienna niemierzalna (jakościowa), przyjmująca 7 poziomów. W tabeli 1 i na rysunku 1 przedstawiono warunkowe średnie arytmetyczne dla poszczególnych kategorii połączeń. 5657 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 Tabela 1. Zestawienie średnich liczb impulsów połączeń wychodzących generowanych przez klientów indywidualnych wg kategorii w ciągu doby roboczej Kategoria połączenia Średnia warunkowa Liczba obserwacji I 94, K 599, LP 738, LW 445, MM 275, MN 86, P 63, Ogół grup 329, Źródło: Obliczenia własne. Rysunek 1. Średnie liczby impulsów połączeń wychodzących wykonywanych przez klientów indywidualnych wg kategorii w ciągu doby roboczej Średni pomiar I K LP LW MM MN P Źródło: Opracowanie własne. Średnie arytmetyczne na poszczególnych poziomach czynnika klasyfikacyjnego wykazują wyraźną odmienność liczbową. Wyjątek stanowią zbliżone średnie liczby impulsów dla kategorii połączeń: Internet, międzynarodowe i pozostałe. Największa liczba jednostek taryfikacyjnych połączeń wychodzących w grupie klientów indywidualnych w ciągu doby roboczej naliczana jest w ramach połączeń lokalnych poza siecią badanego operatora. Najmniejszą liczbę jednostek taryfikacyjnych połączeń wychodzących w grupie klientów indywidualnych w ciągu doby roboczej odnotowuje się w kategorii pozostałe 5758 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Sformułowano analityczną hipotezę zerową o całkowitym braku oddziaływania czynnika klasyfikacyjnego na zmienność zmiennej objaśnianej. Założono więc, że kategoria połączenia nie ma wpływu na liczbę jednostek taryfikacyjnych połączeń wychodzących generowanych przez klientów indywidualnych w ciągu doby roboczej, tzn. że SSB (ang. Sum Squares Between suma kwadratów międzygrupowych odchyleń zmiennej zależnej) nie różni się istotnie od zera: H 0 : E (SSB) = 0, przy zawsze prawostronnej hipotezie alternatywnej H 1 : E (SSB) > 0. W związku z weryfikacją hipotezy zerowej zadeklarowano poziom istotności α = 0,05 i przeprowadzono procedurę pojedynczej metody analizy wariancji. Wpływ czynnika klasyfikacyjnego na zmienność zmiennej objaśnianej oceniono w oparciu o wyniki rachunku dekompozycyjnego oraz rachunku weryfikacyjnego (tab. 2.) Tabela 2. Wyniki pojedynczej metody analizy wariancji liczby impulsów połączeń wychodzących wykonywanych przez klientów indywidualnych wg kategorii w ciągu doby roboczej SK pom. grupami df grup ŚK pom. grupami SK reszt df reszt ŚK reszt F p , , , ,6 802,4090 0,0000 Źródło: Obliczenia własne. Dla s 1 = 6 oraz s 2 = 8729 z tablic statystycznych rozkładu FS(6; 8729) odczytano przy deklarowanym poziomie istotności α = 0,05, krytyczny poziom statystyki F 0,05; 6; 8729 = 2,0996, co wyznacza przedział odrzuceń H 0 2,0996; ). Obliczona wartość statystyki F = 802,4090 bardzo wyraźnie znajduje się w przedziale krytycznym i dlatego są jednoznaczne podstawy odrzucenia założenia, że nie występuje oddziaływanie kategorii połączenia na zmienność liczby jednostek taryfikacyjnych. Czynnik klasyfikacyjny wpływa na zmienność objaśnianej zmiennej w sposób statystycznie istotny. Ze względu na to, że decyzje weryfikacyjne, podjęte na podstawie testu F dotyczą wszystkich par średnich warunkowych, ocenę istotności różnic w konkretnych parach średnich warunkowych przeprowadzono z zastosowaniem testu NIR (najmniejszej istotnej różnicy). Wyniki obliczeń przedstawia tab59 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 Tabela 3. Wyniki testu NIR Kategoria połączenia I K LP LW MM MN P I 0, , , , , , K 0, , , , , , LP 0, , , , , , LW 0, , , , , , MM 0, , , , , , MN 0, , , , , , P 0, , , , , , Niezacienione efekty są istotne z p < 0,0500 Źródło: Obliczenia własne. Dwoma parami średnich warunkowych, dla których nie można odrzucić hipotezy zerowej o braku istotnej różnicy są pary: Internet - międzynarodowe oraz międzynarodowe - pozostałe. Krytyczne poziomy istotności (w pierwszym przypadku p = 0,557428, a w drugim p = 0,083946) znacznie przewyższają poziom zadeklarowany (p = 0,0500). Najmniejszą istotną statystycznie różnicą pomiędzy liczbami impulsów badanych kategorii połączeń jest różnica pomiędzy kategorią Internet i pozostałe (p = 0,020629). W pozostałych parach kategorii różnice są statystycznie rzecz biorąc bardzo duże (p = 0,000000). Stopnie badanej odmienności są zatem zróżnicowane. Założenie o braku różnic pomiędzy liczbami impulsów w poszczególnych kategoriach połączeń wychodzących wykonywanych przez abonentów indywidualnych w ciągu doby roboczej, sprawdzono również z wykorzystaniem dwóch testów nieparametrycznych: testu Kruskala-Wallisa i testu mediany. Test Kruskala-Wallisa oparty jest nie na średnich, lecz na rangach. Jako zmienną niezależną (grupującą) przyjęto kategorię połączenia. Zmienną zależną są cogodzinne pomiary liczby jednostek taryfikacyjnych. Sumy rang wiązanych na poszczególnych poziomach zmiennej niezależnej przedstawiono w tab. 4. Tabela 4. Wyniki testu Kruskala-Wallisa Kategoria połączenia liczba obserwacji Suma rang I K LP LW MM MN P Źródło: Obliczenia własne. 5960 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Każda próba ma liczebności większe niż 5, więc statystyka testu Kruskala-Wallisa ma rozkład chi-kwadrat. Z tablicy rozkładu χ 2, dla przyjętego poziomu istotności α = 0,05 i k 1 = 6 stopni swobody odczytano wartość krytyczną. Przedziałem odrzuceń hipotezy zerowej jest przedział. Obliczona wartość χ 2 (statystyka H = 1832,232) wyraźnie znajduje się w przedziale krytycznym i dlatego są jednoznaczne podstawy odrzucenia założenia o braku różnic pomiędzy kategoriami połączeń z punktu widzenia liczby generowanych impulsów wychodzących przez klientów indywidualnych w ciągu doby roboczej. Z wykorzystaniem mediany (znalezionej w uszeregowanym rosnąco szeregu obserwacji) wynoszącej 127 przeprowadzono procedurę drugiego ze wspomnianych testów nieparametrycznych. Ustalono poziom α = 0,05 i zweryfikowano hipotezę, że liczba impulsów wychodzących generowanych przez abonentów indywidualnych w różnych kategoriach połączeń w ciągu doby roboczej nie różni się od siebie istotnie. Zebrane pomiary liczby impulsów w poszczególnych kategoriach połączeń podzielono na wartości mniejsze bądź równe medianie i wartości większe od mediany. Wyniki tych prac zaprezentowano w tabeli 5. Tabela 5. Wyniki testu mediany Zmienna zależna Impulsy I K LP LW MM MN P Razem mediana obserwowane 854, , , , , , , ,000 oczekiwane 625, , , , , , ,512 obserwowane - oczekiwane > mediana obserwowane 228, , , , , , , , , , , , ,000 37, ,000 oczekiwane 622, , , , , , ,488 obserwowane - oczekiwane razem obserwowane -228, , , , , , , , , , , , , , ,000 Źródło: Obliczenia własne. Z tablic rozkładu chi-kwadrat dla α = 0,05 i k 1 = 6 stopni swobody odczytano krytyczną wartość, co wytycza przedział odrzuceń hipotezy zerowej. Z wykorzystaniem liczebności oczekiwanych wyznaczono wartość statystyki chi- -kwadrat równą 1378,576, która ewidentnie znajduje się w przedziale odrzuceń H 0. 6061 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, Analizy wpływu kategorii połączenia na rozkład liczby impulsów połączeń wychodzących generowanych przez klientów indywidualnych w ciągu doby roboczej Celem opisanej tutaj analizy statystycznej jest sprawdzenie następująco sformułowanych tez badawczych: rozkłady liczby wychodzących jednostek taryfikacyjnych generowanych przez klientów indywidualnych w poszczególnych kategoriach połączeń w ciągu doby roboczej różnią się w sposób statystycznie istotny, stopnie odmienności rozkładów są zróżnicowane. Do realizacji analizy zastosowano: skategoryzowane histogramy oraz test Kołmogorowa-Smirnowa dla dwóch prób. Strukturę impulsów wg przedziałów ich cogodzinnej liczby przedstawiono na rysunku 2. Przedziały ustalono z rozpiętością 200 oraz prawostronnie domknięto. Rysunek 2. Rozkłady liczby jednostek taryfikacyjnych połączeń wychodzących realizowanych przez abonentów indywidualnych wg poszczególnych kategorii w ciągu doby roboczej Źródło: Opracowanie własne. Wizualizacja rozkładów liczby impulsów nie pozwala na wyłonienie kategorii połączeń, które wykazywałyby podobieństwa. Wszystkie kategorie wizualnie różnią się od siebie. Różnice w kształtach rozkładów poszczególnych grup pomiarów sprawdzono z wykorzystaniem testu Kołmogorowa-Smirnowa. Przy poziomie istotności α = 0,05, dla każdej pary kategorii połączeń wychodzących wykonywanych przez klientów indywidu- 6162 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU alnych w ciągu doby roboczej zweryfikowano hipotezę zerową, że rozkłady impulsów nie różnią się między sobą istotnie: przy alternatywnej hipotezie H 0 : F 1 (x) = F 2 (x), H 1 : F 1 (x) F 2 (x), F 1 (x) dystrybuanta cechy w pierwszej populacji, F 2 (x) dystrybuanta cechy w drugiej populacji. Z tablicy rozkładu λ Kołmogorowa (granicznego) dla α = 0,05 odczytano wartość krytyczną K(1 0,05) = 1,358. Maksymalne różnice w częstościach skumulowanych wraz z empirycznymi statystykami dla każdej pary prób, w której realizowane było porównanie podano w tab. 6. Tabela 6. Wyniki testu Kołmogorowa-Smirnowa dla poszczególnych par kategorii połączeń wychodzących wykonywanych przez klientów indywidualnych w ciągu doby roboczej Pary kategorii połączeń Największa różnica między wartościami wskaźników proporcji skumulowanych Wartość empiryczna statystyki λ Liczebność grupy 1 Liczebność grupy 2 Źródło: Obliczenia własne. 62 I K 0, , I LP 0, , I LW 0, , I MM 0, , I MN -0, , I P -0, , K LP 0, , K LW -0, , K MM -0, , K MN -0, , K P -0, , LP LW -0, , LP MM -0, , LP MN -0, , LP P -0, , LW MM -0, , LW MN -0, , LW P -0, , MM MN -0, , MM P -0, , MN P 0, ,63 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 We wszystkich porównywanych parach prób otrzymane wartości empiryczne statystyki λ Kołmogorowa (kolumna 3) są wyższe od wartości krytycznej. Pozwala to na odrzucenie hipotezy o jednakowych rozkładach zebranych pomiarów. Stopnie zróżnicowania nie są jednakowe (różne wartości statystyki λ). Najbardziej zbliżone do wartości krytycznej, statystyki λ otrzymano dla następujących par kategorii połączeń: Internet pozostałe (λ = 3,022419), Internet - międzynarodowe (λ = 4,143316). Świadczy to o tym, że różnice w tych rozkładach są oczywiście istotne, ale jednocześnie najmniejsze spośród wszystkich badanych. Najbardziej zróżnicowanymi rozkładami liczby jednostek taryfikacyjnych są rozkłady w parach: komórki pozostałe (λ = 15,932751), lokalne poza pozostałe (λ = 15,912735) oraz lokalne wewnętrzne pozostałe (λ = 15,372303). We wszystkich najbardziej zróżnicowanych parach kategorii występują połączenia pozostałe. Świadczy to o dosyć nietypowym rozkładzie jednostek taryfikacyjnych w ramach tego typu połączeń. Podsumowanie Wyniki analizy opisanej w punkcie pierwszym niniejszego opracowania świadczą o istotnym statystycznie wpływie kategorii połączenia na zmienność liczby jednostek taryfikacyjnych generowanych przez abonentów indywidualnych w ciągu doby roboczej, a także niejednakowych różnicach w poszczególnych parach porównawczych kategorii połączeń. Efektem analizy opisanej w punkcie drugim jest pozytywna weryfikacja tezy o istotnych statystycznie różnicach pomiędzy kategoriami połączeń ze względu na rozkład liczby impulsów w analizowanej grupie abonenckiej i rodzaju doby oraz niejednakowym stopniu ich odmienności. Bibliografia: 1. Cieślak M. (red.), Prognozowanie gospodarcze. Metody i zastosowania, PWN, Warszawa Dittmann P., Dittmann I., Szabela-Pasierbińska E., Szpulak A., Prognozowanie w zarządzaniu przedsiębiorstwem, Wolters Kluwer Polska, Kraków Dittmann P., Prognozowanie w przedsiębiorstwie. Metody i ich zastosowanie, Wolters Kluwer Polska, Kraków Luszniewicz A. (red.), Statystyka w zarządzaniu, Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku, Białystok Luszniewicz A., Słaby T., Statystyka z pakietem komputerowym STATISTICATM PL, teoria i zastosowanie, Wydawnictwo C.H. BECK, Warszawa Mynarski S., Analiza danych rynkowych i marketingowych z wykorzystaniem programu STA- TISTICA, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków Sobczyk M., Prognozowanie. Teoria, przykłady, zadania, Agencja Wydawnicza Placet, Warszawa Zeliaś A., Pawełek B., Wanat S., Prognozowanie ekonomiczne. Teoria, przykłady, zadania, PWN, Warszawa64 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU RESEARCH IN ECONOMICS OF TELECOMMUNICATION SERVICES WITHIN THE GROUP OF INDIVIDUAL CLIENTS - STATISTICAL ANALYSIS OF CONNECTION CATEGORIES Key words: demand for telecommunication services, number of impulses, economics of telecommunication market, individual clients, working day of 24 hours. Summary This article includes description of analysis results of the each-hour demand for telecommunication operator services within the individual client group during a working day of 24 hours against connection categories. One presented an economy-based substantiation of conducting the undertaken research, as well as results of analyses of category influence on the run of connection services within the group of individual clients, and the author s findings based on these analyses. 6465 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 Eliza Bandera KONSOLIDACJA GIEŁD PAPIERÓW WARTOŚCIOWYCH NA ŚWIECIE Wstęp Nasz świat zdążył przyzwyczaić się do zjawiska globalizacji dotykającego wszelkich sfer aktywności społecznej, gospodarczej czy kulturowej. W ostatnich latach procesy globalizacyjne w szczególny sposób wpłynęły na różne sfery rynków finansowych. Stosunkowo nowym zjawiskiem jest konsolidacja w międzynarodowym sektorze giełdowym. Jeszcze kilkanaście lat temu większość giełd była własnością państwową lub organizacją działającą na zasadzie non profit. Obecnie giełdy działają jak zwykłe przedsiębiorstwa, których celem jest maksymalizacja zysku. Czynniki takie jak konkurencja między giełdami czy innowacje technologiczne sprawiły, że coraz częściej dochodzi do sytuacji, gdy giełda przejmuje inną giełdę bądź dwie giełdy łączą się poprzez fuzję. Wynikiem konsolidacji sektora giełdowego jest powstawanie międzynarodowych grup giełdowych, które nie tylko zrzeszają typowe giełdy papierów wartościowych, ale coraz częściej prowadzą również rynki instrumentów pochodnych czy giełdy towarowe. W opinii wielu analityków, w przyszłości możliwe jest powstanie jednej globalnej giełdy działającej całą dobę i obejmującej swym zasięgiem cały świat. Najbardziej spektakularnymi przykładami procesów konsolidacyjnych na światowych giełdach są: fuzja NYSE (New York Stock Exchange) z europejskim Euronext oraz fuzja NASDAQ z grupą giełdową OMX. Te dwa bezprecedensowe połączenia zaowocowały powstaniem pierwszych transatlantyckich grup giełdowych. Analizując temat konsolidacji światowych giełd, jednoznacznie stwierdzić można, że jest to proces niezakończony, a wręcz przeciwnie, zjawisko to będzie nadal postępować i przybierać nowe formy. 1. Pojęcia i rodzaje giełd Nie istnieje uniwersalna definicja giełdy, choć jedną z najpopularniejszych jest ta, która określa giełdę jako regularne, odbywające się w określonym miejscu i czasie, podporządkowane określonym normom i zasadom spotkania osób pragnących zawrzeć transakcję kupna-sprzedaży, których przedmiotem są dobra zamienne, przy czym ceny w tych transakcjach ustalane są na podstawie popytu i podaży i podawane do publicznej informacji. 1 Giełdy można podzielić z uwzględnieniem różnych kryteriów. Ze względu na przedmiot handlu wyróżnić można trzy rodzaje giełd: giełdy pieniężne, giełdy towarowe i giełdy usługowe. Giełdy pieniężne można podzielić na: giełdy papierów wartościowych i giełdy finansowych instrumentów pochodnych. Tego typu podział jest elastyczny, ponieważ bez problemu można wskazać giełdy towarowo pieniężne 2. 1 J. Czekaj, Rynki, instrumenty i instytucje finansowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 65, 2 W. Bień, Rynek Papierów Wartościowych, Centrum Doradztwa i Informacji Difin, Warszawa 2008, s66 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Giełdy, a w szczególności giełdy papierów wartościowych, mają ogromne znaczenie w gospodarce. Giełda papierów wartościowych ma za zadanie zasilać przedsiębiorstwa w kapitał, wyceniać kapitał, a także określać aktualny stan gospodarki. Bardzo ważną cechą giełdy jest efektywność transakcji, co oznacza że transakcja zawierana jest po najlepszej cenie. Drugą ważną cechą jest eliminacja ryzyka kredytowego, gdy obie strony transakcji mają pewność że druga strona jest wypłacalna. 3 Oprócz giełdy papierów wartościowych, istnieją również giełdy towarowe, na których dochodzi do handlu najróżniejszymi towarami takimi jak kawa, złoto czy ropa. Stosunkowo od niedawna dynamicznie rozwijają się giełdy instrumentów pochodnych. Instrumenty pochodne są to instrumenty, których wartość zależy od wartości innego instrumentu instrumentu bazowego. Instrumentem bazowym mogą być np. akcje, stopy procentowe, waluty, indeksy ekonomiczne i inne podstawowe papiery wartościowe. Do najbardziej znanych instrumentów pochodnych należą kontrakty terminowe (forward i futures), a także opcje. Współczesne giełdy nie ograniczają się do handlu tylko towarami bądź tylko papierami wartościowymi. Od dłuższego czasu można obserwować tworzenie się giełd mieszanych, gdy np. giełdy towarowe proponują również handel instrumentami pochodnymi na waluty bądź indeksy akcji. Giełdy towarowe również proponują kontrakty terminowe i opcje na praktycznie wszystkie towary. Regulowany obrót instrumentami finansowymi odbywa się nie tylko na tradycyjnych giełdach papierów wartościowych, ale także na rynku pozagiełdowym (over-the-counter OTC). Rynek pozagiełdowy jest częścią rynku regulowanego na którym handluje się prawie wszystkim instrumentami finansowymi. Warto zaznaczyć że na rynku OTC nie stawia się tak dużych wymagań wobec instrumentów finansowych jak na tradycyjnej giełdzie. Najbardziej znanym rynkiem pozagiełdowym był przez długi okres Nasdaq, w Polsce istnieje Centralna Tabela Ofert 4. Oprócz rynków regulowanych, istnieją także rynki nieregulowane. Mowa tu o sieci komunikacji elektronicznej (Electronic Comunication Networks ECN). Tradycyjnym giełdom coraz bardziej dają się we znaki także alternatywne platformy obrotu, tzw. MTF (Multilateral Trading Facilities), takie jak Chi-X czy BATS. Kuszą one inwestorów dostępem do akcji z wielu krajów oraz tańszą, szybszą i bardziej anonimową realizacją zleceń. Pierwsza z nich ma już ponad 16-proc. udział w obrocie europejskimi akcjami. To więcej niż którykolwiek z tradycyjnych parkietów 5. Rynki nieregulowane zaczęły intensywnie rozwijać się w drugiej połowie lat 90 XX wieku po zmianach w regulacjach prawnych. Poprzez całkowicie elektroniczny system transakcyjny niewykorzystujący pośredników znacznego zwiększyła się szybkość i obniżyły koszty zawieranych transakcji. Dodatkowo alternatywne systemy obrotu nie dość, że gwarantują obniżenie kosztów, to jeszcze zapewniają anonimowość obrotu. Omawiając różnego rodzaju giełdy, nie można zapomnieć o instytucji, bez której giełdy nie mogłyby funkcjonować, mowa tu o depozytach i izbach rozliczeniowych. W obecnych czasach papier wartościowy jest tylko papierem z nazwy. W rzeczywistości 3 E. Ostrowska, Rynek kapitałowy. Funkcjonowanie i metody oceny, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2007, s. 48, 4 5 G. Siemionczyk, Konsolidacja globalnych giełd nabiera rozpędu, Rzeczpospolita67 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 istnieje on jako cyfrowy zapis na odpowiednim nośniku danych. Z chwilą wprowadzenia instrumentów finansowych do obrotu giełdowego potrzebna jest instytucja która prowadziłaby ich ewidencje. Instytucje tego typu to depozyty papierów wartościowych i izby rozliczeniowe. Oprócz podstawowych funkcji, czyli rozliczania i ewidencjonowania, instytucje tego typu świadczą usługi dodatkowe, takie jak chociażby obsługa wypłat dywidendy. Natomiast z uwagi na specyfikę instrumentów pochodnych istnieją izby rozliczeniowe specjalizujące się w instrumentach pochodnych. 2. Światowy rynek giełdowy Światowy rynek giełdowy obejmuje bardzo dużą liczbę giełd różnego typu. Organizacja zrzeszająca największe giełdy świata, World Federation of Exchanges, na koniec grudnia 2010 roku miała zarejestrowanych 51 największych giełd świat. Liczba ta określa tylko giełdy najlepsze, które spełniły wygórowane kryteria członkostwa dotyczące organizacji rynku i regulacji prawnych. 51 największych giełd świata notowało na swoich rynkach ponad 45,5 tysiąca spółek o łącznej kapitalizacji osiągającej prawie 55 bilionów dolarów 6. Największe giełdy najczęściej operują w światowych centrach finansowych w Stanach Zjednoczonych, Azji i Europie. Istnieje wiele sposobów analizowania giełd w celu oceny ich wielkości, potencjału i pozycji. Pierwszym czynnikiem, który określa wielkość giełdy jest kapitalizacja rynku akcji, czyli wartość rynkowa wszystkich notowanych na giełdzie spółek. Wykres 1. Kapitalizacja rynku akcji największych giełd - grudzień 2010r. (bln USD) SIX Sw iss Exchange Shenzhen SE Deutsche Börse Australian SE BM&FBOVESPA National Stock Exchange India Bombay SE TSX Group Hong Kong Exchanges Shanghai SE NYSE Eur. (Europe) London SE Group Tokyo SE Group NASDAQ OMX NYSE Euronext (US) , , , , , , , , , , , , , , ,8 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: World Federation of Exchanges, statistics/ytd-monthly 6 Domestic Market Capitalisation, Number of listed companies 6768 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Z powyższego wykresu przedstawiającego piętnaście największych giełd papierów wartościowych pod względem kapitalizacji rynku akcji wynika ogromna dysproporcja pomiędzy Nyse Euronext a pozostałymi giełdami. Należy pamiętać, że NYSE pracowała na swoją pozycję latami i stała się globalną marką rozpoznawalną wszędzie na świecie. Należy zauważyć, że w pierwszej dziesiątce znajdują się aż cztery giełdy z Europy i tylko dwie giełdy ze Stanów Zjednoczonych. Kolejnym czynnikiem, który może dostarczyć informacji o giełdzie jest liczba notowanych spółek. Nie należy jednak tej informacji przeceniać. Bo to indyjska giełda ma najwięcej notowanych spółek, ponad 5 tysięcy, ale całkowita wartość spółek notowanych na giełdzie w Bombaju jest dużo niższa niż innych giełd z mniejszą ilością notowanych spółek (największa giełda NYSE Euronext (US) wykazuje notowanych spółek). Jednak wraz ze wzrostem gospodarki indyjskiej rosnąć będzie również wartość spółek notowanych na Bombay SE, co w perspektywie kilku lat może sprawić, że indyjska giełda będzie w ścisłej światowej czołówce. Wykres 2. Największe giełdy papierów wartościowych świata na podstawie liczby notowanych podmiotów- grudzień 2010r. Bursa Malaysia NYSE Euronext (Europe) Shenzhen SE Osaka SE Hong Kong Exchanges National Stock Exchange India Korea Exchange Australian SE Tokyo SE Group NYSE Euronext (US) NASDAQ OMX London SE Group BME Spanish Exchanges TSX Group Bombay SE Źródło: Opracowanie własne na podstawie World Federation of Exchanges, Okazuje się że, duża liczba notowanych spółek nie zawsze oznacza, że giełda jest światowym liderem. Dla przykłady Nasdaq OMX jest dopiero piąty pod tym względem, ale za to ma w swoich szeregach największe korporacje warte setki miliardów dolarów. Kolejnym ważnym czynnikiem decydującym o pozycji giełdy jest wartość dokonanych transakcji. Im wyższa wartość dokonanych transakcji, a co za tym ich ilość, tym le- 6869 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 piej, ponieważ przekłada się to na płynność danej giełdy. Wyższa płynność rynku sprawia zaś, że inwestor może szybko kupić i sprzedać dany papier wartościowy. Wykres 3. Największe giełdy papierów wartościowych świata na podstawie wartości transakcji na rynku akcji grudzień 2010r. (bln USD) Źródło: Opracowanie własne na podstawie World Federation of Exchanges, Analizując wykres 3. można zauważyć że największa całkowita wartość transakcji występuje na giełdach funkcjonujących w tak zwanych światowych centrach finansowych (Nowy Jork, Londyn, Tokio i Frankfurt). Dwaj amerykańscy potentaci, Nasdaq i NYSE, mocno odstają od reszty giełd, co związane jest również z większą popularnością inwestycji giełdowych w Stanach Zjednoczonych. Można zaryzykować stwierdzenie, że światowy rynek giełdowy został zdominowany przez kilka dużych giełd, które są poza wszelką konkurencją. Wypada zauważyć że największe giełdy, które już dominują, w krótkim czasie zaczną korzystać z konsolidacji podmiotów prowadzących giełdy, co pozwoli im o wiele bardziej efektywnie walczyć o klienta Przyczyny konsolidacji giełd By jasno określić przyczyny konsolidacji giełd, trzeba spojrzeć na nie jak na normalne przedsiębiorstwa. W tym miejscu trzeba wyraźnie zaznaczyć, że giełda to rynek, zgodnie z definicją podaną na początku rozdziału. Trzeba rozróżnić rynek giełdowy od podmiotu prawa, który jest właścicielem i organizatorem rynku giełdowego. Najlepiej 7 Dushyant Shahrawat, Where Exchange Consolidation Is Headed: Five Players. That Will Dominate the Market, TowerGroup Take-Aways70 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU wyjaśnić to na przykładzie polskiej giełdy. Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie jest spółką akcyjną powołaną przez skarb państwa, a jej celem jest organizacja rynku giełdowego na którym dochodzi do obrotu różnymi instrumentami finansowymi. Konsolidacją giełd można nazwać łączenie się np. dwóch podmiotów prawa, które prowadzą rynki giełdowe. Coraz częściej dochodzi również do łączenia się rynków giełdowych, co uważane jest za właściwą konsolidację giełd. W latach dziewięćdziesiątych XX wieku bardzo nasiliły się procesy globalizacyjne, co zwiększyło konkurencję między giełdami. Większe wymagania inwestorów i członków giełd wymusiły na giełdach szukanie bardziej wydajnych form organizacji. Pierwszą innowacją była zmiana struktury własnościowej. Do tej pory giełdy miały charakter narodowy i były dumą poszczególnych gospodarek krajowych. Zaczęto przekształcać giełdy z organizacji non-profit w normalne przedsiębiorstwa, które kierują się maksymalizacją zysku. 8 Giełdy rozpoczęły procesy prywatyzacyjne i emitowały swoje akcje jak normalne spółki. Doprowadziło to do sytuacji, w której akcjonariusze giełd wymagali od nich ciągłego zwiększania zysków i normalnej strategii biznesowej ukierunkowanej na rozwój. Przekształcenia własnościowe giełd nazywa się demutualizacją, co oznacza odchodzenie od typowego modelu własności członkowskiej na rzecz własności inwestorskiej. 9 Demutualizacja giełd wiąże się oczywiście z emisją własnych akcji. Emisja akcji przez giełdy dała im możliwość pozyskania nowego kapitału na rozszerzenie działalności. Pierwszą giełdą na świecie która przeszła demutualizację była giełda w Sztokholmie (Stockholm Stock Exchange), a stało się to w 1993 roku. 10 Tabela 1. Przekształcenia własnościowe na wybranych giełdach Giełda Rok demutualizacji Rok emisji akcji Stockholm Stock Exchange London Stock Exchange Deutsche Börse BME Spanish Exchanges Borsa Italiana NYSE NASDAQ Tokyo Stock Exchange Australia Stock Exchange Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych World Federation of Exchanges oraz danych zawartych na stronach internetowych poszczególnych giełd Od 1993 roku większość giełd przeszła proces demutualizacji i większość z nich zdecydowało się na emisje własnych akcji. Proces ten wpłynął na zwiększenie konkurencji między giełdami, które jako spółki musiały szukać nowych możliwości zwiększania dochodów. 8 Reena Aggarwal, Sandeep Dahiya, Demutualization and Public Offerings of Financial Exchanges, Georgetown University, Listopad 2005, s. 1, 9 A Lidia, Procesy konsolidacji giełd w Europie z perspektywy Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie, BANK I KREDYT 5/2003, s. 52, 10 Reena Aggarwal, Demutualization and Corporate Governance of Stock Exchanges, Georgetown University, Czerwiec 2002, s. 1, 7071 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 Kolejnym motywem konsolidacji jest nasilona konkurencja w sektorze giełdowym, która zmusiła giełdy do walki o klienta. 11 Z jednej strony, inwestorzy chcieli niższych prowizji, a z drugiej strony, emitenci szukali tańszych sposobów na gromadzenie kapitału. Dodatkowo akcjonariusze chcieli, żeby giełda przynosiła większe zyski. Najwięksi inwestorzy instytucjonalni, tacy jak: banki inwestycyjne, fundusze inwestycyjne czy fundusze emerytalne zaczęły szukać możliwości dywersyfikacji portfela inwestycyjnego. Inwestorzy instytucjonalni poszukiwali tańszych i atrakcyjniejszych form inwestowania. Giełdy, obniżając opłaty, przyciągały największych emitentów z całego świata, a ci przyciągali za sobą największych inwestorów. Najwięksi emitenci, tacy jak korporacje międzynarodowe, poszukiwali bardzo płynnych rynków mogących zapewnić im wielomiliardowy kapitał. Inwestorzy chcieli mieć również tańszy dostęp do zagranicznych rynków, co wymusiło na giełdach obniżanie kosztów działalności międzynarodowej. Giełdy zaczęły obniżać koszty poprzez zwiększenie skali działalności. 12 Rosnące wymagania klientów giełd zmusiły je do zawierania strategicznych sojuszy. Konsolidację giełd nie tylko powoduje zwiększona konkurencja ze strony tradycyjnych giełd, ale także rozwój sieci komunikacji elektronicznej (Electronic Comunication Networks ECN) i alternatywne platformy obrotu, tzw. MTF (Multilateral Trading Facilities). ECN i MTF jako alternatywne rynki pozagiełdowe, które gwarantują handel w pełni elektroniczny, brak jakichkolwiek pośredników i niskie koszty, bez problemu zaczęły konkurować z tradycyjnymi giełdami. 13 Kuszą one inwestorów dostępem do akcji z wielu krajów oraz tańszą, szybszą i bardziej anonimową realizacją zleceń. Kolejnym ważnym czynnikiem, który przyczynił się do konsolidacji giełd jest rozwój nowoczesnych technologii. Rozwój internetu i daleko posunięta informatyzacja sprawiły, że giełdy musiały rezygnować z tradycyjnego handlu parkietowego i przenosić transakcje do automatycznych systemów transakcyjnych. Wprowadzenie elektronicznych systemów transakcyjnych przyczyniło się również do obniżania kosztów działalności. Opracowanie i wdrożenie elektronicznego systemu transakcyjnego jest bardzo kosztowne i czasochłonne. O wiele prościej jest kupić już opracowany i sprawdzony system albo też pozyskać go przez fuzje, niż budować go od początku. Sprzedaż systemów transakcyjnych wpłynęła na zacieranie się różnic pomiędzy giełdami, co z kolei stworzyło warunki do większej współpracy 14. Bardzo ważnym czynnikiem wpływającym na konsolidację giełd, szczególnie w Europie, było wprowadzenie euro. Wspólna waluta zlikwidowała ryzyko kursowe w inwestycjach poza granicami kraju. Euro dało również możliwość, by biura maklerskie i banki oferowały swoje usługi klientom zagranicznym. Poprzez zacieranie różnic pomiędzy giełdami inwestorzy zaczęli patrzeć na giełdy w innych krajach w odmienny sposób. Europejska waluta sprawiła, że ewentualna fuzja dwóch giełd byłaby o wiele prostsza. 11 L Pawłowicz., Wierzba R., Rynki finansowe wobec procesów globalizacji, Gdańska Akademia Bankowa przy Instytucie Badań nad Gospodarką Liniową / CeDeWu, Gdańsk/Warszawa 2003, s. 14, 12 J Hamon., B. Jacquillat, Ch. Saint-Étienne, Global Stock Exchange Consolidation, The Newsletter of the French Council of Economic Analysis, , 13 B. Harvey Exchange, Consolidation and Models of International Securities Regulation, Duke Journal of Comparative and International Law, Vol , s. 154, 14 Randy Grossman The Inevitable Exchange Consolidation, Wall Street and Technology72 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU Za jedną z najważniejszych przyczyn konsolidacji giełd uważa się zmiany w regulacjach prawnych głównie Stanów Zjednoczonych i Unii Europejskiej. W Stanach Zjednoczonych w 1998 roku wprowadzono rozwiązania prawne dotyczące alternatywnych systemów obrotu (MTF). 15 Regulacja ta wprowadziła definicje MTF i w świetle prawa rozpoznała tego rodzaju rynek. Rozwiązanie to miało zagwarantować większe bezpieczeństwo inwestycji i zwiększenie konkurencji pomiędzy MTF i tradycyjnymi giełdami w Stanach Zjednoczonych. Drugą amerykańską regulacją prawną jest znowelizowana w 2005 roku Regulation National Market System (Regulation NMS). 16 Regulacja NMS miała za zadanie wzmocnienie konkurencji między giełdami i zarazem wzmocnienie współpracy między nimi. Z perspektywy Unii Europejskiej bardzo ważne było wprowadzenie w 1993 roku Dyrektywy Rady 93/22/EWG 17 dotyczącej usług inwestycyjnych w papiery wartościowe. Dyrektywa ta wprowadziła zasadę jednolitej licencji. Zgodnie z dyrektywą podmiot, który uzyskał odpowiednią licencję w jednym kraju Wspólnoty, mógł świadczyć usługi inwestycyjne w pozostałych krajach Wspólnoty, bez konieczności uzyskania dodatkowej licencji. Dyrektywa 93/22/EWG została zastąpiona w 2004 roku przez dyrektywę 2004/39/WE (Markets in Financial Instruments MiFID). 18 Mifid utrzymał zasadę jednolitej licencji i wprowadził dodatkowe rozwiązania poprawiające przejrzystość rynku. 19 Analizując powyższe informacje można wskazać wiele czynników, które skłaniają giełdy do konsolidacji. Głównymi z nich są 20 : Połączenie z konkurentem działającym w tej samej branży, co powoduje przyrost udziału w rynku (np. Deutsche Börse kupił International Securities Exchange.) Poszerzenie oferty produktowej. (np. LSE kupił Börse Italiana ) Wzmocnienie pozycji na rynkach zagranicznych. (np. dzięki połączeniu NYSE z Euronext NYSE uzyskania znacznie lepszy dostęp do rynku europejskiego) Dywersyfikacja przychodów (np. Nasdaq nabył OMX między innymi ze względu na jego działalność handlową w zakresie technologii; europejskie giełdy nabywają udziały w największych izbach rozliczeniowych takich jak Clearstream, Crest, LCH Clearnet) Standaryzacja wiedzy na temat technologii oraz zdobywanie nowych platform handlowych (np. NYSE kupił Archipelag ze względu na rozwiniętą technologię dopasowywania transakcji) 15 Regulation of Exchanges and Alternative Trading Systems, Exchange Act Release No , 63 Fed. Reg. 70,844 (Dec. 22, 1998), 16 Regulation National Market System, Exchange Act Release No , 70 Fed. Reg. 37,496 (June 29, 2005), 17 Dyrektywa Rady 93/22/EWG z dnia 10 maja 1993 r.w sprawie usług inwestycyjnych w zakresie papierów wartościowych, (Dz.U.UE L z dnia 11 czerwca 1993 r.), /39/WE w sprawie rynków instrumentów finansowych, 19 Planning for MiFID, Financial Services Authority, Listopad 2005, s. 15, Na podstawie: - Dushyant Shahrawat, Where Exchange Consolidation Is Headed: Five Players. That Will Dominate the Market, TowerGroup Take-Aways ; - Randy Grossman The Inevitable Exchange Consolidation, Wall Street and Technology73 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, Korzyści i bariery konsolidacji giełd Jest wiele korzyści płynących z konsolidacji giełd. Pierwszą jest powstanie ujednoliconych systemów transakcyjnych, kiedy kilka giełd korzysta z tej samej kompatybilnej platformy transakcyjnej. 21 Jednak stworzenie, utrzymanie i ulepszanie takiego systemu jest bardzo kosztowne. Z drugiej jednak strony wprowadzenie tego typu platform transakcyjnych pozwoliło na znaczne obniżenie kosztów zawierania transakcji. Na wprowadzeniu tego typu systemów bardzo skorzystały banki i firmy inwestycyjne działające na połączonych giełdach. Za przykład może posłużyć tu sytuacja, gdy bank inwestycyjny używa tego samego systemu, by kupić różne instrumenty finansowe na różnych giełdach. Używanie jednolitych systemów transakcyjnych znacznie zredukowało koszty transakcji międzynarodowych, przyciągnęło nowych inwestorów i zwiększyło liczbę transakcji tym samym zwiększając płynność rynku, czyli możliwość szybkiego sprzedania bądź kupienia instrumentu finansowego. 22 Handel tym samym papierem wartościowym na kilku giełdach połączonych tym samym systemem transakcyjnym korzystnie też wpływa na stabilność ceny tego instrumentu. Konsolidacja giełd otwiera przed inwestorem nowe rynki, co skutkuje lepszą dywersyfikacją portfela inwestycyjnego i zapewnia dostęp do nowych instrumentów finansowych. Z punktu widzenia emitenta, konsolidacja pozwala na bardziej efektywne pozyskiwanie kapitału. Również akcjonariusze połączonych giełd czerpią korzyści ze zwiększonych przychodów i z redukcji kosztów działalności. 23 Reasumując, konsolidacja giełd poprawia płynność rynku, obniża koszty działalności oraz koszty transakcji, zapewnia dostęp do nowych rynków i instrumentów finansowych, pozwala na bardziej efektywne pozyskiwanie kapitału i zwiększa potencjał giełdy. Opisując proces konsolidacji oraz jego motywy należy również wskazać czynniki, które hamują proces łączenia giełd. Trzeba przede wszystkim zwrócić uwagę na to, że giełdy są instytucjami nadzorowanymi, dlatego też ewentualna konsolidacja napotyka na różnice prawne w funkcjonowaniu rynków w poszczególnych krajach. Każdy kraj posiada własne prawo dotyczące rynków kapitałowych, własną instytucję, która rynek nadzoruje. Ewentualny inwestor, chcąc dokonywać transakcji, musi zapoznać się z wieloma regulacjami prawnymi. Do tego dochodzą również różnice w systemach podatkowych i w standardach rachunkowości. Ewentualna konsolidacja nasuwa również pytania, co do sposobu rozliczania na międzynarodowych giełdach. Kolejną barierą w procesie konsolidacji giełd jest podwyższenie kosztu informacji. Jeśli dla przykładu akcja danej spółki jest dostępna dla inwestorów w kilku krajach, to informacje dotyczące danej spółki muszą zostać przetłumaczone i dostarczone do kilku krajów jednocześnie. Inwestorzy handlujący w obcym kraju napotykają na różnice kulturowe i bariery językowe. W większości krajów, których funkcjonują giełdy, istnieją również izby rozliczeniowe bądź podobne instytucje zajmujące się rozliczaniem transakcji. Konsolidacja giełd musi iść w parze z konsolidacją instytucji rozliczeniowo depozytowych. Skonsolido- 21 J. McAndrews, Ch. Stefanadis, The Consolidation of European Stock Exchanges, Federal Reserve Bank of New York, Current Issues in Economics and Finance, Volume 8 Number 6, June 2002, s. 2, 22 Stock Exchange Merger and Liquidity, Ulf Nielsson, Columbia University, 2007, s. 5, 23 Consolidation of Stock Exchanges, European listed companies reiterate their views, European Association of Listed Companies, , s. 1, 7374 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU wane giełdy korzystające z wielu instytucji rozliczeniowych nie osiągają założonego obniżenia kosztów transakcyjnych. 24 Może też dojść do sytuacji, w której organ nadzorczy nad giełdą po prostu nie chce się zgodzić na fuzję bądź inną formę konsolidacji. Uzasadnienie dla tego typu decyzji najczęściej sprowadza się do argumentów o fundamentalnej roli giełdy w gospodarce narodowej. Inne motywy są bardzo często motywami politycznymi. Na połączenie największych giełd mogą również nie pozwalać instytucje antymonopolowe (antytrustowe). 5. Etapy konsolidacji giełd Analizując procesy zachodzące na światowych giełdach, nie da się nie zauważyć, że konsolidacja jest procesem etapowym. Trzeba zaznaczyć w tym miejscu, że różne giełdy są na rożnych etapach konsolidacji, a jeszcze inne na razie nie biorą udziału w tym procesie. Za pierwszy etap konsolidacji można przyjąć zmiany w regulacjach prawnych mających na celu liberalizację gospodarki i wprowadzenie przepisów zaostrzających konkurencję pomiędzy giełdami. Zmiany w regulacjach prawnych zapoczątkowują drugi etap, który można nazwać przekształceniami własnościowymi w strukturach giełd. Opisana wcześniej demutualizacja i prywatyzacja giełd narodowych, a także zmiana modelu biznesowego na model dla zysku są tego konsekwencją. Zmiany w strukturach własnościowych zapoczątkowały etap trzeci, czyli łączenie giełd wewnątrz jednego kraju. Dla przykładu, można podać rynek w Hiszpanii, gdzie jedna firma Bolsas y Mercados Españoles (BME) jest operatorem wszystkich giełd i systemów finansowych w Hiszpanii. Obecnie BME obejmuje ponad 20 spółek zależnych, spośród których niektóre z najbardziej znanych to Bolsa de Madrid, Bolsa de Barcelona, Bolsa de Bilbao, Bolsa de Valencia, AIAF Mercado de Renta Fija, MEFF, IBERCLEAR, MAB, Visual Trader BME Consulting, BME Innova, BME Market Data and Infobolsa. 25. Etap czwarty to konsolidacja giełd w wymiarze ponadnarodowym, czyli łączenie się dwóch lub więcej giełd z różnych krajów. Konsolidacja międzynarodowa najczęściej odbywa się pomiędzy giełdami tego samego regionu geograficznego. Przykładem konsolidacji międzynarodowej może być Euronext lub OMX. Euronext powstał w wyniku fuzji giełd w Paryżu, Amsterdamie, Brukseli, Lizbonie oraz giełdy instrumentów pochodnych w Londynie (Liffe) 26. Drugim przykładem jest OMX powstały w wyniku fuzji giełd skandynawskich i bałtyckich. Kolejnym etapem, który dokonuje się na naszych oczach jest konsolidacja międzykontynentalna (transatlantycka). Do typowych barier przy tego typu aliansach dochodzą jeszcze różne strefy czasowe i odległość. Tego typu konsolidacja zapoczątkowana została w 2007 roku, kiedy to giełda Nowojorska (NYSE) przejęła Europejską grupę giełd Euronext. Odpowiedzią na to było połączenie amerykańskiego NASDAQ z europejskim OMX. Taki rodzaj konsolidacji jest bardzo spektakularny i powoduje wiele implikacji. Można jednoznacznie stwierdzić że konsolidacja międzykontynentalna 24 K. Żukrowska (red.), Unia Europejska i Stany Zjednoczone wobec wyzwań globalizacji, AGH Oficyna Wydawnicza, Warszawa75 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 będzie kontynuowana, a do już powstałych transatlantyckich giełd dołączać będą nowe giełdy o zasięgu regionalnym. Rysunek 1. Etapy konsolidacji giełd Źródło: Opracowanie własne Rysunek 1. przedstawia wszystkie znane etapy konsolidacji giełd, przy założeniu, że nie jest wymagane przejście wszystkich etapów. Możliwe są też sytuacje, gdy giełda po przejściu demutualizacji od razu wejdzie w skład międzykontynentalnej grupy giełdowej. 6. Problem nadzoru i regulacji prawnych Globalizacja rynków finansowych, demutualizacja giełd i w końcu konsolidacja giełd na całym świecie wywołuje wiele problemów prawnych. Fala różnych form konsolidacji giełd przelała się w ostatnich latach przez rynki finansowe na całym świecie. Giełdy łączą się ponad granicami państw i wchodzą na rynki instrumentów pochodnych. Łączenie się tradycyjnych giełd z giełdami instrumentów pochodnych wymaga ujednolicenia wymagań i regulacji dotyczących funkcjonowania takiego rynku i ulepszenia organów nadzorczych, które nadzorują tego typu struktury hybrydowe. 27 Powstanie międzynarodowych giełd, szczególnie w Europie, postawiło pytania, jak nadzorować tego typu podmioty i do których regulacji prawnych mają się one stosować. 27 Derivatives Markets and Cash Markets, International Organization Of Securities Commission (IOSCO), Paryż , s. 3, 7576 ZESZYTY NAUKOWE PWSZ W PŁOCKU W przypadku giełd Euronext i OMX problem rozwiązano, zachowując krajowe nadzory i regulacje prawne, czyli każda giełda wchodząca w skład Euronext czy OMX stosuje się do regulacji rynku macierzystego. Wymagana przy tego typu konsolidacji jest współpraca pomiędzy narodowymi instytucjami nadzorczymi. W ciągu ostatnich trzech lat coraz więcej amerykańskich giełd zaczęło poszukiwać okazji do fuzji i przejęć w Europie. Efektem tego zainteresowania była w 2007 roku fuzja NYSE z Euronext. Powołanie pierwszej transatlantyckiej giełdy wywołało debatę o nadzór nad pierwszą tego typu giełdą. Pojawiły się również obawy o to, że krajowe instytucje nadzorcze będą rozszerzać swoją działalność poza swoją jurysdykcję. Dlatego też przed połączeniem NYSE i Euronext doszło do spotkania przedstawicieli instytucji nadzorczych ze Stanów Zjednoczonych i krajów Euronext. Efektem spotkania było zacieśnienie współpracy pomiędzy organami nadzorczymi oraz pozostawienie modelu nadzoru krajowego. Z ciekawą inicjatywą wystąpił rząd Wielkiej Brytanii, który w odpowiedzi na coraz to nowe propozycje przejęcia londyńskiej giełdy (LSE - London Stock Exchange) zapowiedział przedstawienie nowej ustawy dającej większe uprawnienia dla brytyjskiego nadzoru. Na mocy tej ustawy brytyjski nadzór finansowy miałby prawo zawetować zmiany, które skutkowałyby rozprzestrzenieniem się prawa z innych krajów na rynek brytyjski. Powołanie międzynarodowych i międzykontynentalnych giełd powinno skutkować ujednoliceniem międzynarodowych regulacji prawnych. Tam, gdzie ujednolicenie prawa nie byłoby możliwe, powinno dochodzić do współpracy pomiędzy organami nadzorującymi giełdy. Dotychczas procesy łączenia się giełd najbardziej widoczne były w Unii Europejskiej i Stanach Zjednoczonych. Nadzór nad giełdami w UE nadal jest rozproszony na wszystkie kraje członkowskie. Stworzenie ewentualnego wspólnego nadzoru w krajach UE niesie ze sobą tyle samo obaw, co ewentualnych korzyści. Na pewno większa współpraca pomiędzy organami nadzorującymi w Europie i Stanach Zjednoczonych jest jednak jak najbardziej uzasadniona. Prawodawcy powinni zrozumieć, że z chwilą powołania międzynarodowych giełd wykrywanie i zapobieganie nadużyciom stało się trudniejsze. 7. Negatywne aspekty konsolidacji giełd Pomimo wielu pozytywnych aspektów połączeń, konsolidacja giełd nie przynosi jedynie samych pozytywnych efektów. Zmiany wywołane przez globalizacje sektora giełdowego wymuszają na instytucjach wprowadzanie nowych regulacji prawnych. Konsolidacja stawia przed organami nadzorczymi nowe wyzwania. Międzynarodowe grupy giełdowe dają większe możliwości dokonywania operacji nielegalnych z uwagi na utrudnione kontrolowanie takiego rynku. Przeciwnicy konsolidacji używają argumentu o odpływie inwestorów i emitentów z regionalnych giełd, które nie biorą udziału w konsolidacji 28. Rok 2008 stał się rokiem kryzysu finansowego na światowych rynkach. Kryzys rozpoczął się od zapaści na rynku kredytów hipotecznych w Stanach Zjednoczonych i szybko zainfekował giełdy amerykańskie, które zanotowały ogromne spadki. Spadki na 28 Dushyant Shahrawat, Where Exchange Consolidation Is Headed: Five Players. That Will Dominate the Market, TowerGroup Take-Aways77 NAUKI EKONOMICZNE, TOM XIV, 2011 amerykańskich giełdach niemal natychmiast przeniosły się również na rynki europejskie. Praktycznie, każda giełda odczuła spadki w Stanach Zjednoczonych. Kryzys bardzo dobitnie pokazał, jak bardzo światowe giełdy są ze sobą połączone. Wielu analityków uważa, że większe połączenia między giełdami będą skutkowały rozprzestrzenianiem się negatywnych sytuacji, takich jak kryzys finansowy, na cały świat. 8. Udane i nieudane przykłady konsolidacji giełd. Przyszłość światowego rynku giełdowego. Od kilkunastu lat można obserwować procesy konsolidacyjne na światowym rynku giełdowym. Tylko pomiędzy 2005 i 2007 rokiem doszło do 15 znaczących połączeń o wartości 42 bilionów USD. Rezultatem szału połączeń jest radykalna zmiana obrazu światowego rynku giełdowego. Rysunek 2. Konsolidacja największych światowych giełd w latach Źródło: Dushyant Shahrawat, Where Exchange Consolidation Is Headed: Five Players. That Will Dominate the Market, TowerGroup Take-Aways Pokazać jeszcze\nwirtualne waluty Warszawa, lipiec 2014 r.\nwirtualne waluty Warszawa, lipiec 2014 r. Spis treści Definicje... 2 Wstęp... 3 I. Wprowadzenie... 5 Pieniądze usieciowione... 6 Nie tylko bitcoin, czyli rodzaje wirtualnych walut... 9 Czy Bitcoin poddaje Bardziej szczegółowo I Ty możesz zostać inwestorem\nI Ty możesz zostać inwestorem WSTĘP Coraz częściej w życiu codziennym spotykamy się z pojęciami, które do niedawna dla większości z nas nie miały większego znaczenia. Duża część tych terminów ma związek Bardziej szczegółowo nr 3/2014 luty Kobiety NOWEJ GENERACJI POLSKA w strefie Euro Jak zarobić NA DYWIDENDZIE DROGA do podatkowego raju\nnr 3/2014 luty Kobiety NOWEJ GENERACJI Jak zarobić NA DYWIDENDZIE POLSKA w strefie Euro DROGA do podatkowego raju 2 3 SKN Stratolog Uniwersytet Łódzki Wydział Zarządzania Katedra Zarządzania Przedsiębiorstwem Bardziej szczegółowo KOMPUTEROWE SYSTEMY BANKOWE\nKOMPUTEROWE SYSTEMY BANKOWE 1. Definicje banków: Bank jako przedsiębiorstwo Bank to przedsiębiorstwo usługowe, którego działalność polega wyłącznie na udzielaniu kredytów i zdobywaniu środków potrzebnych Bardziej szczegółowo Stop unikaniu opodatkowania przez korporacje Przewodnik sprawiedliwość podatkowa a rozwój\nStop unikaniu opodatkowania przez korporacje Przewodnik sprawiedliwość podatkowa a rozwój Instytut Globalnej Odpowiedzialności IGO jest organizacją pozarządową typu think and do tank, reprezentującą perspektywę Bardziej szczegółowo RAPORT. Perspektywy rozwojowe MOBILE ONLINE W POLSCE\nRAPORT Perspektywy rozwojowe MOBILE ONLINE W POLSCE Przedmowa Rewolucja. W tym jednym słowie zawarte jest wszystko to, czego jesteśmy świadkami w obszarze internetu. To przede wszystkim zasługa wszechobecnego Bardziej szczegółowo Unia gospodarcza i walutowa oraz euro\nZROZUMIEĆ POLITYKĘ UNII EUROPEJSKIEJ Wspieranie stabilności, wzrostu gospodarczego i dobrobytu w Europie Unia gospodarcza i walutowa oraz euro Dobrze funkcjonująca unia gospodarcza i walutowa oraz silne Bardziej szczegółowo ELEKTRONICZNE METODY PŁATNOŚCI. ISTOTA, ROZWÓJ, PROGNOZA\nPoradnik KLIENTA USŁUG FINANSOWYCH Bartłomiej Chinowski ELEKTRONICZNE METODY PŁATNOŚCI. ISTOTA, ROZWÓJ, PROGNOZA Warszawa 2013 Publikacja została wydana nakładem Komisji Nadzoru Finansowego Komisja Nadzoru Bardziej szczegółowo Konsekwencje wprowadzenia euro dla zarządzania ryzykiem walutowym w polskich przedsiębiorstwach\nUNIWERSYTET EKONOMICZNY WE WROCŁAWIU WYDZIAŁ ZARZĄDZANIA, INFORMATYKI I FINANSÓW STUDIA PODYPLOMOWE MECHANIZMY FUNKCJONOWANIA STREFY EURO Konsekwencje wprowadzenia euro dla zarządzania ryzykiem walutowym Bardziej szczegółowo cash MAnAGeMenT SpoSóB na optymalizację kosztów\nNIEZALEŻNY DODATEK TEMATYCZNY DYSTRYBUOWANY WRAZ Z RZECZPOSPOLITĄ Finansowanie Potrzeby, możliwości, instrumenty Kontrola należności Ochrona przepływów gotówkowych Analiza płynności Zbadaj kondycję Twojej Bardziej szczegółowo 2 Warunki prowadzenia firm w Polsce Raport Związku Przedsiębiorców i Pracodawców\n2 Warunki prowadzenia firm w Polsce 4 Warunki prowadzenia firm w Polsce Streszczenie Sytuacja makroekonomiczna Polski w 2012 roku była postrzegana jako dobra. W 2012 roku Polska osiągnęła najwyższy wzrost Bardziej szczegółowo Wizja zrównoważonego rozwoju dla polskiego biznesu\nWizja zrównoważonego rozwoju dla polskiego biznesu Wizja zrównoważonego rozwoju dla polskiego biznesu 2050 Spis treści Wizja zrównoważonego rozwoju dla polskiego biznesu 2050 str. 06 1. Wstęp 2. Polska Bardziej szczegółowo INSTYTUT GOSPODARKI ŚWIATOWEJ. Europejski rynek finansowy jako rynek międzynarodowy. Elżbieta Chrabonszczewska Nr 303\nINSTYTUT GOSPODARKI ŚWIATOWEJ Europejski rynek finansowy jako rynek międzynarodowy Elżbieta Chrabonszczewska Nr 303 Warszawa 2010 Recenzent Barbara Liberska Prace i materiały Instytutu Gospodarki Światowej Bardziej szczegółowo Kondycja finansowa Polaków\n31 Kondycja finansowa Polaków Temat zadłużenia Polaków co jakiś czas powraca na tapetę. Jak wynika z badań BIG InfoMonitor, w pierwszym kwartale tego roku pobiliśmy niechlubny rekord zadłużenia. Kwota Bardziej szczegółowo POLITYKA MIGRACYJNA POLSKI stan obecny i postulowane działania. Dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 31 lipca 2012 r.\nPOLITYKA MIGRACYJNA POLSKI stan obecny i postulowane działania Dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 31 lipca 2012 r. Opracowanie: Zespół do Spraw Migracji. Redakcja: Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Bardziej szczegółowo Doradztwo gospodarcze PLUS. czerwiec 2010 r. PLUS 1\nDoradztwo gospodarcze czerwiec 2010 r. PLUS PLUS 1 Spis treści 4. Rozciąganie czy skracanie horyzontów planowania? 11. Rentowność a koniunktura gospodarcza 16. O czym należy pamiętać, gdy zdecydujemy się Bardziej szczegółowo Trzeci etap reform. J aki system podatko wy. Jaros³aw Neneman Rados³aw Piwowarski. www.case.com.pl 1\nTrzeci etap reform J aki system podatko wy Jaros³aw Neneman Rados³aw Piwowarski www.case.com.pl 1 Prezentowane stanowiska merytoryczne wyra aj¹ osobiste pogl¹dy autora (autorów) i niekoniecznie s¹ zbie Bardziej szczegółowo Źródła finansowania małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce\nSZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA W WARSZAWIE STUDIUM DYPLOMOWE Kierunek: Finanse i bankowość Źródła finansowania małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce Krzysztof Borawski Nr albumu: 23059 Praca magisterska napisana Bardziej szczegółowo Utworzenie partnerstwa polsko-szwajcarskiego na rzecz lepszych rozwiązań w dialogu społecznym i podatku VAT w Polsce. Streszczenie raportów i analiz\nUtworzenie partnerstwa polsko-szwajcarskiego na rzecz lepszych rozwiązań w dialogu społecznym i podatku VAT w Polsce Streszczenie raportów i analiz 2 d 1 Projekt współfinansowany przez Szwajcarię w ramach Bardziej szczegółowo POLSKO-JAPOŃSKA WYŻSZA SZKOŁA TECHNIK KOMPUTEROWYCH. Krzysztof Dobosz. Handel elektroniczny. skrypt dla uczestników kursu\nPOLSKO-JAPOŃSKA WYŻSZA SZKOŁA TECHNIK KOMPUTEROWYCH Krzysztof Dobosz Handel elektroniczny skrypt dla uczestników kursu Notka biograficzna Dr inż. Krzysztof Dobosz pracuje na stanowisku adiunkta na Wydziale Bardziej szczegółowo Analiza dotycząca Eksportu usług oraz produktów ICT. Analiza dotycząca eksportu usług oraz produktów ICT raport Informatyka polską specjalnością\nAnaliza dotycząca eksportu usług oraz produktów ICT raport Informatyka polską specjalnością 1 Departament Gospodarki Elektronicznej Ministerstwo Gospodarki Publikacja została przygotowana przez Zespół Bardziej szczegółowo JAK WŁADZE LOKALNE MOGĄ WSPIERAĆ PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ\n1 E W A B O Ń C Z A K K U C H A R C Z Y K K R Z Y S Z T O F H E R B S T K R Z Y S Z T O F C H M U R A JAK WŁADZE LOKALNE MOGĄ WSPIERAĆ PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ FUNDACJA INICJATYW SPOŁECZNO-EKONOMICZNYCH POLSKA Bardziej szczegółowo nie taki LEASING straszny\nnie taki LEASING straszny 11 redakcja Izabela Nieznańska autorzy tekstów Michał Bednarczyk Dominika Kaczmarek Monika Kaczmarek Agnieszka Lipińska Izabela Nieznańska Marta Rakowska Paulina Stafińska Agnieszka Bardziej szczegółowo Jednolity Obszar Płatności w Euro- SEPA\nJednolity Obszar Płatności w Euro- SEPA Wpływ zmian na rynku płatności na użytkowników usług płatniczych Dr hab. Remigiusz W. Kaszubski- Koordynator Krajowy Programu SEPA w Polsce Dominika Duziak- Z-ca Bardziej szczegółowo Jednolity Obszar Płatności w Euro- SEPA\nJednolity Obszar Płatności w Euro- SEPA Wpływ zmian na rynku płatności na podmioty prowadzące działalność gospodarczą Dr hab. Remigiusz W. Kaszubski- Koordynator Krajowy Programu SEPA w Polsce Dominika Bardziej szczegółowo CZYNNIKI ATRAKCYJNOŚCI PÓŁNOCNOEUROPEJSKIEGO MODELU KAPITALIZMU. IMPLIKACJE DLA POLSKI\nGrzegorz Gołębiowski Piotr Szczepankowski CZYNNIKI ATRAKCYJNOŚCI PÓŁNOCNOEUROPEJSKIEGO MODELU KAPITALIZMU. IMPLIKACJE DLA POLSKI Wprowadzenie Dyskusja nad wyborem skutecznego i atrakcyjnego modelu gospodarczego Bardziej szczegółowo Koncepcja wspólnych obszarów walutowych\nMICHAŁ LACHOWICZ Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, Kolegium Zarządzania i Finansów, doktorant Koncepcja wspólnych obszarów walutowych 1. Wstęp Wspólny obszar walutowy to terytorium obejmujące kraje lub Bardziej szczegółowo Wyzwania firm. biznes w chmurach. listopad 2010\naktualne trendy Praktyczne narzędzia studia przypadków Wyzwania firm WWW.wyzwaniafirm.pl listopad 2010 nowe spojrzenie na it Nowe wyzwania biznesowe wymagają zastosowania innowacyjnych rozwiązań technologicznych Bardziej szczegółowo REGULACYJNA ROLA PAŃSTWA NA RYNKU KREDYTÓW KONSUMPCYJNYCH W POLSCE\n7 REGULACYJNA ROLA PAŃSTWA NA RYNKU KREDYTÓW KONSUMPCYJNYCH W POLSCE 7.1. WPROWADZENIE W ostatnich latach rynek kredytów konsumpcyjnych odgrywa coraz większą rolę w gospodarce światowej. Wielkość zadłużenia Bardziej szczegółowo Rynek pożyczek pozabankowych\nWarszawa, maj 2015 Spis treści 1 Wstęp... 2 1.1 Definicja klienta firmy pożyczkowej.... 6 2 Dystrybucja pożyczek.... 7 2.1 Korzystanie z placówek... 7 2.2 Wizyta u klienta.... 7 2.3 Droga internetowa... Bardziej szczegółowo 2016 © DocPlayer.pl Polityka prywatności | Warunki świadczenia usług | Zwrotny adres