Wywózka i życie na zesłaniu (Kazachstan, Syberia) « WIERZE UFAM MIŁUJĘ\n« Dziś rocznica objawienia dotyczącego obrazu „Jezu, ufam Tobie”\nTrzy filary chrześcijańskiego życia »\nWywózka i życie na zesłaniu (Kazachstan, Syberia)\nPosted by tadeo w dniu 26 lutego 2017\n[Jabłonne, powiat Nowogród Wołyński, Ukraińska SRR, 1932-33]Nasza rodzina była taka raczej pracowita. Mieliśmy swoje gospodarstwo, budynki i tak dalej. Aż tu zaczęła się kolektywizacja, zaproponowali ojcu: – Idź do kołchozu. Tata widział, że żadnej perspektywy w kołchozie nie ma. Oddał więc to gospodarstwo, została nam jedna krowa i jeden konik. A sam ojciec poszedł do wycinki lasu, ścinał drzewa. Zwalał wielkie dęby i tak sobie pracował. A oni zdecydowali, że skoro nie chce iść do kołchozu, tylko poszedł do pracy do liespromhospu, to jest wróg ludu – i do więzienia. Ojca aresztowali, a rodzina – rodzina wroga ludu – na Syberię! I cała polityka. Bez sądu, bez śledztwa, bez niczego. Tata przyszedł z pracy, zjadł kolację i się położył, widzę to jak dzisiaj. Cały dzień ciągał piłę i siekierę, a tam dęby takie. I tylko skończył kolację, słońce zaszło, zaczęło się ściemniać, a ja siedziałem koło stołu i wyglądałem przez okno, i widzę: jakiś człowiek z rusznicą idzie! I już ich dwóch czy trzech wchodzi do domu pod bronią. – Wstawać! Ojciec wstał. – Ubierać się! Ubrał się. – Czapkę brać! Wzięli go za ręce i na dwór. I na tym koniec. Zawieźli go do więzienia w Nowogrodzie Wołyńskim.\ndotyczy także: Kolektywizacja i represje stalinowskie w ZSRR w latach 30.,\n[Jabłonne, powiat Nowogród Wołyński, Ukraińska SRR, 1933 / Karelia]Wezwali nas, był mróz, minus 30 stopni, akurat zaczęły się mrozy. Śnieg. Przyszła, jak wcześniej do ojca, milicja: – Zbierać się, rzeczy zabrać tyle, ile uniesiecie. Dali podwody, kto nie mógł iść, siadł na podwody, a tak to szli ludzie. I pieszo zagnali nas aż do Nowogrodu Wołyńskiego. W Nowogrodzie Wołyńskim zamknęli nas, to były magazyny, cement jeszcze leżał. Zamknęli nas, mrozy, bez niczego, na trzeci dzień wypuścili, załadowali do wagonów towarowych, w których wozili bydło, cement, cegły, komu jaki się trafił wagon. Zamknęli i wieźli, nie wiem, dwa czy trzy tygodnie, pewnie to były trzy tygodnie. Tam też był mróz, gdy nas dowieźli, dali tylko namioty, po jednym na 15 rodzin – długi taki namiot. Śnieg rozgarnęli, podłogi żadnej nie było, postawili dwa piece i nary zrobione z zamarzniętych desek, takich toporem wyrąbanych. I wszystko. Wrzątku można było jeszcze dostać. Zanim dojechaliśmy – nasza rodzina, to jest mama, mamina mama i Ceńkowych dzieci dwoje, bo żona jego uciekła – to dziewczynka mała, co u nas była, Zosia, trzy czy cztery lata miała, jeszcze w wagonie umarła. A babcię dowieźli już tam, do obwodu murmańskiego, i wieźli już do tych baraków, i po drodze umarła, to w śniegu zakopaliśmy. A nas dowieźli.\n[Karelia, 1933]Byliśmy tam więc i tak się udało, że krewni nasi dostali dla nas bilety na statek. Ale pieniędzy starczyło tylko na dwa bilety. I to Polacy nam pomogli, właśnie Polacy; Polak Polakowi to pomagał na zesłaniu. Pojechaliśmy do tego portu, mamy dwa bilety i mama mówi: – Jesteś większy, jakoś dasz sobie radę, a z tym małym co. A co, jeśli go ze statku wyrzucą? Idź, synku, może jakoś to będzie. Idź z powrotem. Poszedłem. A trzeba było iść nie tam, gdzie stała straż, trzeba było iść przez góry, z 15 kilometrów się przedzierać tam, gdzie była zona. Poszedłem tam. A oni pojechali, popłynęli statkiem do Leningradu i z Leningradu już pociągiem na Żytomierszczyznę. A tam już przekazali, że ich szukają. Mama była nielegalna, dziecko w jedno miejsce dała, sama w innym się chowała, nie meldowała się i tak przeżyła. A ja zostałem na Północy. Byłem tam jeszcze 6 czy 7 miesięcy, proszę sobie wyobrazić, ile mnie tam wyzywali, obrażali, zamykali, grozili. A przecież miałem 11 lat. I wiedziałem, że ucieknę. Wiedziałem już, gdzie stoją straże. Uważnie wszystkiego pilnowali. Bo w drugą stronę, w tajgę, tam lasy i błota nie do przejścia, tam nikt nie uciekał, nikt by nie przeszedł. A z tej strony droga, droga w górach, można było się przedostać, choć trzeba było się przeprawić przez rzekę. Jak się rozlewała, przejścia nie było, ale jak wyschła, można było zrzucić ubranie i tak przejść. Pomyślałem: „A niech tam – albo zginę, albo ucieknę”. I proszę sobie wyobrazić: ani pieniędzy, ani porządnego ubrania, ani jedzenia, bez znajomości języka rosyjskiego, bo uczyłem się po polsku, mówiłem po ukraińsku. Dostałem się na statek, wskoczyłem i schowałem się w maszynowni. Chwała Bogu, ludzie tam byli dobrzy, zobaczyli nędzarza, byłem wtedy nędzarzem, zostałem tam u nich w maszynowni, pozamiatam, posprzątam, a oni mi trochę jeść dadzą, każdy po kawałku, bo im też dawali normę. Tak pływałem po Onedze, prawie do Archangielska dopłynęliśmy, potem po Ładodze, sztormy były. Po miesiącu byliśmy w Pietrozawodsku, tam wyszedłem na pokład popatrzeć. Był postój, chciałem zobaczyć, gdzie jesteśmy, i od razu mnie złapali. Zaczęli dopytywać, a ja drugi raz uciekłem. Przyjechałem do Leningradu. Przywykłem, że stoi jeden pociąg, jest jedna stacja, a tam sześć dworców. Musiałem dotrzeć na Ukrainę, do Żytomierza.\nA jak przyszli Sowiety… Pomnę, przyszli do nas – to ojciec żył jeszcze, babcia, mamy to nie było – i wołają na papę: – Antek, Antoni, zaprzęgaj konia i pojedziem. – A gdzie? A była zima, czterdzieści stopni mrozu. Taki mróz był, śnieg był, napadało tak dużo. Zaprzęgali konia. My po prostu nie wiedzieli, babcia i ja, siedzieli i płakali. Gdzie go pognali? A tatę pognali osadników wywozić. Pojechali, potem tata przyjechał, może dziesiąta już była rano. I nawiózł dzieci maleńkich, choreńkich, co ich wywozili. Babcia moja nakarmiła je i powieźli ich na Sybir!\n[Kazachstan, lata 40./50.]Jeden raz my już zbieramy się do szkoły średniej, ze 6 kilometrów. Dyscyplina była taka, że jeżeli w roku tyle a tyle dni przepuścisz, już ciebie nie przyjmą i zostaniesz się już. I my uważali, żeby ni jednego dnia nie przepuścić. Ale ojciec powiedział: — Dzisiaj na pewno nie pójdziecie do szkoły. A ja mówię: — A jakżeż to tak, co nam dyrektor powie, jak tak? I szybko poszedł, a my nie wiemy, o co chodzi. Ja przeżywam, że ja nie będę w szkole. Ojciec potem przychodzi i mówi: — Wilki napadli na owczarnik. Te owczarniki były z gałązek zrobione, a z wierzchu słoma. Wilki rozdarli dach i tam zadusili dwie trzecie owiec, tak że mało co zostało. Strach. Wtedy ojciec powiedział: — To wilki i nie pójdziecie. Już powiedziano dyrektorowi, że wilki tu napadły i my, dzieci, nie możemy iść, bo oni w takim stanie, że oni mogą i dzieci porozdzierać. Ojciec mówił tak, że rano ten ochrannik, który był tam, on miał takie coś jak rusznica, to on tak strzelał, strzelał, mówi: — Ja strzelał i uciekł, bo zobaczył, że dużo tych wilków. I my tak nie poszli w ten dzień do szkoły. A tak już stało jasno, ten śnieg taki biały, ojciec przychodzi i mówi: — Było posiedzenie prawjenia kołchozu, że te wszystkie owce, które poduszone, rozgryzione, to rozdać ludziom jak mięso. Te poduszone. Póki mróz, to wszystko jedno, jeść nie ma co, głód, to na każdy dwór po owcy. To my pobiegli trzech: Tadeusz starszy, Lusia i ja. Trzech pobiegli na tę fermę i ciągniemy. Pociągnęli te owieczki, a ojciec — gdzieś 10–15 minut — i już nie było skóry na niej, już podwieszona gdzieś tam była. I mama porżnęła, i stała robić. Tam mąki takiej trochę było i ona sosu zrobiła, i mięso też jakoś szybko. Ja tak myślę, takiego smacznego sosu ja nigdy w nijakiej restauracji nie miała potem… Takie smaczne to było.\ndotyczy także: Dzieciństwo, dom, rodzina,\n[Kazachstan, lata 50.]Starszy był zdolny (on już był w dziewiątej klasie i już przeszedł do dziesiątej, a wtedy dziesięć było) i mówią do ojca: — Towarzysz Rowiński, u nas pastuch zachorował i trzeba zastąpić. Tadeusz może, u was jest chłopiec, może zastąpić. A oni specjalnie, żeby nie skończył dziesięć klas. Jego jeszcze nie zapisano, on młody, żeby zapisać do kołchozu, ale to już jak potencjalny kołchoźnik. To za 600 kilometrów dalej, tam byli byki, owce i tam nic absolutnie. To co on dostał? Kawałeczek placku, te owcy doił, musiał sam wyżywić się. I już w czas był do szkoły, a tego pastucha nie ma, oni nie dają specjalno, żeby on tam został się. A on parę raz położył się na ziemi i słyszy, może gdzie stuk jakiego pociąga, i tak idzie, i położy się na ziemi, i słucha. Nareszcie gdzieś blisko coś jest takie, że stuk, stuk, stuk, i on znalazł, i tam kolejka szła, on wczepił się na kolejkę i do Omska z Kazachstanu, a z Omska potem do Krasnojarska. I tam, jak raz mówił, chodził do pracy w dzień, z tymi robotnikami, a wieczorem uczył się, i wyuczył się na sędzię, na jurysta.\n[Kul, 1939]Na Syberię wywieźli nawet mojego kolegę — Romka Priomka. Byliśmy z jednego rocznika, teraz on żyje w Polsce. Listy mnie pisał, zdjęcia przysłał, ale jakoś się przerwało nam pisanie. Jego ojciec był leśniczym i rodzina żyła na kolonii, nie w naszej wsi, ale niedaleko — w lesie. Wywieźli ich… Nie wiem po co ich trzeba było wywozić, ale wywieźli… I tylko jedną rodzinę wywieźli z Kula na Syberię. A na Syberii jak Stalin zmarł, to wszystkim powiedzieli, że można jechać — gdzie kto chce. I rodzina Romka od razu pojechała do Polski.\nTarło się kartofle na placki, ale nie było na czym smażyć. Po prostu na płycie, na kuchni kładło się tak i trochę przysmażało się. Buraki i marchewkę jadło się, wszystko, co popadło do rąk. Gospodyni, u której mieszkaliśmy, to była dosyć dobra osoba, zresztą oni tych zsylnych widzieli już 100 lat, jeszcze przy caryzmie wysyłali ludzi, także oni nas nie bali się, nie zwracali się do nas po grubiańsku. Traktowali jak swoich. Był taki wypadek, że nie było czegoś, to ta gospodyni powiada do mnie: – Idi z nami czaj pić. Herbatę piliśmy razem z nimi. Coś tam mogli dać, parę kartofli, buraków, czy marchwi. Ja im coś na ogrodzie pomogłam pokopać, czy wykopać kartofle. Wszystkiego nauczyłam się. Nauczyłam się i krowy paść, i doić. Brali nas do kołchozu od czasu do czasu do pracy. Na przykład, jak kosili, to trzeba było zbierać i wiązać. Szedł już październik, listopad, już mrozy, już śnieg, a u nich nie zebrane w polu słoneczniki. Szło się zbierać te słoneczniki. Miałam ręce do krwi w niektórych miejscach pocięte, jak się to zbierało, te kapelusze słonecznikowe.Nam to się powiodło, że myśmy nie mieszkali w ziemiankach, bo myśmy tak bardzo nie głodowali, jakoś to szło. Jakoś Pan Bóg miał nas w swojej opiece. Byli ludzie w gorszych warunkach niż my. Moja mama bardzo dobrze szyła na maszynie, a u gospodyni, w której mieszkaliśmy, była maszyna. I mama mojej gospodyni coś przerabiała. Zobaczyły te Rosjanki, że moja mama umie szyć i przychodziły do niej, przeróbki przynosiły. Z płaszcza wielkiego zrobić płaszcz na dziecko. Męża spodnie podszyć, czy nowe uszyć. Przychodziły do mamy i coś do jedzenia jej przynosiły, bo przecież pieniędzy nie brała. Nawet jedną śmieszną rzecz powiem. Moja mama miała taki zwyczaj, że pasjanse sobie rozstawiała, karty, wieczorem. Kobiety zobaczyły, to przychodziły: – Maria Pietrowna, pogadaj na kartach. Żeby im powiedzieć, co będzie. I mojej gospodyni mama moja powiedziała. A wtedy już była wojna Rosji z Niemcami i męża tej gospodyni zabrali do wojska. Moja mama powiedziała tej kobiecie, że pani mąż wkrótce będzie w domu. Gospodyni powiada: – A, gdzie, wojna jeszcze się nie prędko skończy. A on przyszedł, co prawda bez jednej nogi, ale przyszedł. I wtedy poszła taka sława, że ta stara Polka umie wróżyć. I co wróży, tak się wykonuje. Ale jak przyszedł jej mąż do domu, to ona nam wypowiedziała mieszkanie.\n[Czkałowo, Kazachstan, lata 30.]Kazachowie nam wcale nie pomagali, oni na nas patrzeć nie mogli. Jak drewno w lesie rąbaliśmy, to oni nam je zabierali. Oni nas po prostu nienawidzili. Przyjeżdżali, bili nas, skargi na nas pisali. Tam im mówili, że pokażcie, kto konkretnie jest taki a taki, to go ukarzemy. Był wielki skandal z tymi Kazachami. Nie chcieli, żebyśmy tutaj byli. A potem jakoś przywykli, zaczęliśmy żyć razem.\nZiemianka była na połowę podzielona, z jednej strony jedni mieszkają, z drugiej strony drudzy. Maleńka to była ziemianka, jedni na drugich mieszkaliśmy. A potem, wiosną, to już kto jak mógł: ścinali drzewa i wstawiali drzwi, żeby wiatr w chatę nie szedł. Las był niedaleko, to kto jak mógł już wtedy. Chrust na plecach nosiliśmy, każdy starał się jakoś żyć.\n[Andriejewka, Kazachstan lata 30.]Byliśmy pod komendanturą. Nie chodziło się z jednej wsi do drugiej, nigdzie nie mogli cię zobaczyć. Nie wolno było wychodzić. A potem – nie wiem, ile to byliśmy pod komendanturą, nie wiem. Ja sama nie byłam, ale rodzice i starsza siostra – byli. Musiało być tak, że ja nie byłam pod komendanturą, bo raz ojciec posłał mnie do drugiej wsi, toczka numer 22, żebym coś kupiła, coś słodkiego, więc nie mogłam być wtedy pod komendanturą.\n[Szrucy, Ukraina; Andriejewka, Kazachstan; lata 30.]Rodzice pracowali na roli. Ojciec pracował w fabryce cukru, mama w kołchozie, przy żniwach pracowali, buraki sadzili, kartofle, wszystko, co w kołchozie było. Ojciec był w fabryce cukru prostym robotnikiem, i mama tak samo. Było nas sześcioro dzieci. Było nam ciężko, nas same siostry były. Ale do 1936 roku, tam, na Ukrainie, żyliśmy dobrze. Mieliśmy dom, konika jednego, krówkę jedną, sad, ogród, i tak pracowaliśmy. Ojciec pracował, mama pracowała, a my byliśmy małe dzieci, choć ja to już do szkoły chodziłam na Ukrainie. A w 1936 roku przyszli i powiedzieli: – Zbierajcie się, wysiedlamy was. Ile czasu dali, nawet nie pamiętam, i kto, co mógł, to i wziął. Wszystko zostało. Przywieźli nas na stację, załadowali do piętrowych wagonów, kto co miał do jedzenia, to wziął, a kto nic nie miał – to i tak pojechał. Jeść nam nie dawali. Wieźli nas dwa tygodnie z czymś. Przywieźli tutaj, na stację Szortandy. Potem dostaliśmy stąd krówkę, i mleko nas uratowało. A kto się nie ratował, bo nie było czym – umierał. Potem nas stąd powieźli 56 kilometrów dalej. A tam pobudowaliśmy takie ziemianki, wycinało się kwadraty takie, składało i ziemianki robili my. Ściany niziutkie takie były, i tylko ściany, ani okien, ani drzwi, nic, pieca nie było, a z wierzchu nakryte to było takim chrustem, gałęziami, co je sami nazbieraliśmy. Mama położyła nas tak w kącie, żeby dalej od okna, bo wiatry silne były. To był step, październik, zimno. Nazbieraliśmy siana, a jego nikt tam nie zbierał, to my go zbierali tylko. A my, dzieci, wszystkie byłyśmy chore. Ojciec z matką trzymali się jakoś. Potem na drugi dzień postawili nam piec, i paliliśmy w nim tą trawą, a to była już zima, zimno, głodno, krowy nie ma czym karmić. Biedowaliśmy. A potem po jakimś czasie ojciec poszedł do pracy. Był tam taki mały warsztat, w którym pracowali więźniowie. To wszystko postawili tam więźniowie. I ojca tam wzięli, a ojciec był stolarz, dobry stolarz był. I wtedy zaczął robić drzwi, okna i wszystko. Wtedy już wstawiliśmy sobie i okna, i drzwi, zrobiło się lepiej – choć śniegu w domu nie było.\n[Andriejewka, Kazachstan lata 30.-40.]Potem – sama nie wiem, jak to powiedzieć – ziemię skądś dali, daleko od tej wsi. Nasza wieś to była toczka numer 19, a nazwa – Andriejewka. I oraliśmy krowami, końmi oraliśmy i bronowaliśmy, i sialiśmy. Jak szliśmy siać, to całą wsią, każdy jeden. A potem dzieliliśmy się wszystkim. Na drugi rok, jakoś to było, że państwo chyba dało traktory i wszystko inne – zaczęliśmy już traktorami i orać, i siać – urodzaj był. Sialiśmy marchew, kartofle, buraka – nie bardzo rosło, bo deszczu było mało, ale już coś przecież było. A potem zrobili kołchoz, i zebrali to ziarno, i wszystkim rozdzielili. Wtedy już zaczęliśmy dobrze żyć, i już było coraz to lepiej i lepiej. Potem pracowałam w tym kołchozie jako brygadzistka. A było głodno i chłodno – nie było się w co ubrać, nie było co jeść. Sialiśmy pszenicę, to weźmiemy jej trochę, a ona zatruta była, żeby jej nie kraść i nie jeść, truli ją, a potem siali. To my weźmiemy tej pszenicy, był taki kocioł w baraku, w kotle tę pszenice odgotujemy, potem na deskę tą pszenice i kto czym mógł – kto jakąś butelką, kto czymś żelaznym, kto kamieniem tą pszenicę tłukł. Rozbijemy tą pszenicę, i całą noc gotujemy. Dzieci śpią i robotnicy, a my pszenicę gotujemy. Dokąd ją ugotujemy – już dzień wstaje, i wszystkim po trochę dajemy. I tak przeżyliśmy jakoś.\ndotyczy także: Codzienność powojenna,\nByli tam prawie sami Polacy, nie było Rosjan. A potem jeszcze z Polski przysłali Polaków, oni byli w 38 toczce, pracowali w oddziale prac wykończeniowych. Robili długopisy, tablice, kałamarze, ramki. To była taka spora, długa hala, jeszcze więźniowie ją budowali. To tam byli Polacy z Polski. Tak pięknie mówili po polsku! A potem – oni długo nie byli, ci Polacy, ale koło nich my trochę nauczyliśmy się mówić po polsku. Bo na Ukrainie rozmawialiśmy przecież po ukraińsku. A jak przysłali ich nam tutaj – oni pracowali z nami w dziale polerki i prac wykończeniowych – to myśmy się koło nich nauczyli po polsku mówić. Ale oni długo tu nie byli. To były takie miłe, dobre dziewczyny. Przyszło jakieś zarządzenie i oni wszyscy wyjechali do Polski. To było jeszcze przed wojną. Wojna zaczęła się 1942, a to było chyba w 1937 czy 1938. Tak się z nimi żegnaliśmy, tak się żegnaliśmy: – My już tak do was przywykli wszyscy, a tu taka rzecz.\nW 41. roku, 14 czerwca, wywieźli dużo osób, tysiące. I wywieźli w 1949, 25 marca. My mieszkaliśmy wtedy na ulicy Puszkina. To dom był prywatny, jednopiętrowy. I już wtedy mówiono, że tej nocy będą wywozić. No, nieoficjalnie mówiono, oczywiście, ktoś komu gdzieś powiedział. Ale ludzie już mniej więcej wiedzieli o tym. I pamiętam, że to było 25 marca, to taki śnieg i woda. To już wiosna. I przejeżdżały samochody po tej ulicy. Ulica ta nie była asfaltowana. I samochody te ciężarowe huczały po tym błocie, śniegu. Rodzice pilnowali: czy ten samochód zatrzyma się, czy dalej pojedzie. Rodzina, dzięki Bogu, została. Ale krewnych i znajomych dużo zostało wywiezionych. Znajoma rodzina (prawie obok mieszkaliśmy), zrobiła tak: mąż poszedł do jednych ludzi, żona do innych, dzieci jeszcze gdzieś. I tam, gdzie była ona, tam przyjechali i zaczęli bić w drzwi i okna – żołnierze. I ona tam ukazała się. Ale przyjechali nie po tę rodzinę, co tam mieszkała, ale przyjechali po jednego studenta, który u nich mieszkał (albo ucznia może). Bo aresztowano jego rodziców – jego rodzice mieszkali na wsi. I oni teraz szukali go. Ale jego nie było wtedy w domu. Wszystkich podnieśli. Tam małe dziecko było i tą naszą sąsiadkę, która nie była mieszkanką tego domu, zapytali, dlaczego ona tu. A ona mówi, że pomaga dziecko pilnować. To ich wszystkich zostawali na miejscu i szukali tego studenta.\ndotyczy także: Pierwsza okupacja sowiecka,\n[Kazachstan, 1940–46]Młodzież chodziła bawić się na wieczory. Chociaż trudne było życie, ale wszędzie się chce żyć, nawet jak czujesz się niedojedzony. Jakieś śpiewki były, jakieś zabawy. My, młodsi, patrzyliśmy jak małpki na tych troszkę starszych, chcieliśmy się z nimi bawić. Czasem było nawet wesoło, chociaż ubrać się nie było w co. Kiedy zaczęła się wojna w 1941 roku do Kuszmurunu, tam gdzie mieszkaliśmy, przywieźli Niemców z Powołża — też wywiezionych. To byli inteligentni ludzie, muzykanci, orkiestra u nich była. Potem przywieźli nam Czeczenów. Jak przyjechali Niemcy i orkiestrę mieli, to chodziliśmy z nimi śpiewać. Potem gdzieś chcieli nas zawieźć z koncertem. Klub był taki w Kuszmurunie i koncerty tam różne były, śpiewy, występowania. Śpiewała tam Ukrainka — pani Bogucka. Miała piękny glos.\n[Przesiedlenie polskich rodzin z Ukrainy do Kazachstanu w 1936 roku]Potem w Kazachstan wysyłali. U nas jeszcze wcześniej mamin brat jechał w Sybir, to jemu tylko czemodan można było wziąć z sobą. A u nas mówili: — To przesiedlenie. Nam dawali krowy wziąć, no — mąki. Łóżko czy co takiego można było brać. I dali nam zapiski, że my chaty porzucamy darmo, a tam nam dadzą chaty. Już nas wysyłają w Kazachstan, dali już dla siostry te zapiski. My chatę porzucili, ogród — wszystko porzucili, a tam nam dadzą darmo i my nie będziemy płacić.\n[Uprawa roli w Kazachstanie]My myśleli, że nie będzie tam nic rodzić, jedna trawa, taka wielka — i ona tak się wyginała. Tak jak wiatr wieje, jak woda falą bije. My paśli krowy i gdzieś tak daleko myśleli, że tam woda. Tam przyjdziemy, nie ma tam wody, a tak samo — słonko piekło krewko. Potem zostali siać wszystko, sadzić — wszystko rosło! I kapusta rosła, i wszystko, no nie było jak lać. Studnię wykopali na ogrodzie, blisko, żeby podlewać — to lali i ogórki, wszystko rosło potem.\n[Transport do Kazachstanu i pierwsze dni po przyjeździe] Jak my przyjechali — to tam nic nie ma. Step, tak jak nam mówili, i jedna studnia wykopana. Znaleźli tam, próbowali — dobrze, woda. I tabliczka stoi: „Posiołek numer 7”. My jechali dziewięć dób w Kazachstan. I razem krowy wieźli, i wszystko — to jak gorod, to nie stawał pociąg tam, a stawał w polu, żeby krowie narwać jakiego pokarmu. No, prawda — dawali siano, czasami dawali. Wszystko jedno — krowa chce zielone, to lato było. 26 maja my jechali, 1936 roku my jechali. No, i jak my już przyjechali, zrzucili nas z maszyny, przy wielkiej pałatce, wielkiej, wielkiej, długiej. Postawili te pałatki na 100 metrów, ja nie wiem, czy więcej, czy mniej, ja nie pomniu, ile metrów było. No, długa. A tam przyjechało nie tylko z naszej wioski, tam dużo przyjechało. I my w te pałatki — wszystkie, wszystkie. Stoi moje łóżko, stół, tutaj drugiego łóżko, trzeciego łóżko, stół — tak dwie łóżki, i stół, dwie łóżki — i stół. I tak my wszystkie w środku spali. Ale gorąco było, słońce tak piekło, że no! Gorąco, gorąco! To my wodę nosili i na pałatki tak wylewali, żeby chłodzenie trochę było.\n[Warunki życia na zesłaniu]My tak miesili, tak kopali ziemię. Po prostu ziemia, glina, ziemia — co jest. I przywozili nam słomy, siano. I miesili, i wyrabiali na takiej formie wielkiej, wielkiej, i suszyli, i wykładali chaty takie z tej ziemi. I wszystkie tak na Ukrainie z drzewa chaty, a tam z ziemi. My tak strachali się, że ta chata rozsunie się, nie będzie stojać. Toż ziemia! No, ale ze słomą przemieszana. A one jeszcze stoją, te chaty, kto dobrze wylepił. To my narobili, ja nie wiem ile, tych chat. My to na wiosnę przyjechali, a potem przyjechali, jeszcze tam przywieźli w Kazachstan, i nam dali jeszcze ludzi. I nam skazali, że nie mniej niż dwanaście dusz żeby było w tej chacie, a chaty maleńkie! Tak chata — ja nie wiem — 3 z połowiną czy 4 metry i 5 metry długa. I tam ścianka, i tam z drugiej taka sama chata. Tam było i po dziesięć dusz.. A na wiosnę jeszcze tyle samo chat postawili.\n[Praca w kołchozie w Kazachstanie]No, zrazu to trudodni pisali. Ot — ja robię, a zapisał mnie trudodzień. Tak całe lato — pracuję, a trudodni piszą. Przyszła jesień: jak jest urodzaj, że pszenicy obrodziło dobrze — to dadzą pszenicy. Jak nie ma urodzaju — to tak było, że pół worka pszenicy! Za całe lato — zarobisz pół worka! O, no kradli, też prawda. No, trudno było — na trudodni mało dawali, mało. No jeden rok taki był, 1938. Na drugi rok bardzo urodziło i pszenicy tej nie było gdzie złożyć, wysypać. Jedna chata, a sień maleńka, a deszcz pada. Oni przywieźli, wysypali na dwór. Chcesz — bierz, nie chcesz — to przechodzi. I bardzo pszenicy bogato przepadło.\n[Donbas, 1943-45]Mnie brali na robotę na Donbas. Mieli iść inni, mężczyźni. A mnie wzięli, bo był plan. Z rodziny mojej tylko mnie wzięli. Nas pięć stąd, z wioski zabrali. Jedna jeszcze żyje, ma 87 lat. Mnie wzięli w 1943 roku, a przyszłam w 1945 roku w jesieni. Mała byłam. Przyszłam tam, naczelnik mówi: – Co ja z tym dzieckiem będę tutaj robił? Dali mnie na kuchni robić, wodę nosiłam, ziemniaki, pomagałam. Dwa lata byłam. A wzięli tak, że z bronią przyszli. W wiosce była kancelaria i jemu, naczelnikowi, podsunęli, żeby dał im ludzi. I on tego nie, tego nie, a posłał nas. Pięć dziewczyn posłał. Same Polki. Mężczyzn brali, z Panki na przykład brali. Zawieźli mnie do Starożyńca, potem do Czerniowiec. W Czerniowcach wsadzili nas na pociąg i zawieźli za Kijów. Tam było rozbite, kolej nie szła. Przechodziliśmy na drugą stronę. Wszystko rozbite bombami i przewieźli nas na drugi pociąg samochodami. Potem już jechaliśmy towarowym. Jak nas przewieźli, przebrali, dali nam ubranie jak więźniom. I każdego do roboty. Mnie na początku, bo ja byłam mała, to mnie dali uczyć. Szkoła to była szkoła zawodowa. Dali odzież. Szyć uczyli i szkoła była. Uczyli też w fabryce, chodziliśmy na fabrykę. Mówili, że to idzie na wojnę. Mnie się tam nie podobało i uciekłam. Z drugiego piętra, wiązałam dwa białe prześcieradła, przywiązałam do łóżka i po prześcieradle spuściłam się. Dwa razy uciekłam, ale dwa razy mnie złapali. Uciekłam do swoich, gdzie były nasze dziewczyny na robocie, na szachcie [kopalni]. Mi było skuczno. Ja jeszcze nie umiałam mówić po ukraińsku. I dwa razy uciekłam.\nEwa Drozdek – Korablowa\ndotyczy także: Represje sowieckie po 1944 roku,\n[Donbas, 1943-45]Potem wzięli mnie na szachtę, do roboty. Puszczali taki cztery deski, taka skrzynia zbita, po cztery ludzie. Jedna do góry szła, jedna na dół. I szła do góry zmiana. Na dole były wagoniki, tam, gdzie wydobywali węgiel, była skóra, żeby nie zamoczyła się, krótka łopatka. I chodziło to. W wagoniki sypało się, kładliśmy to do wagoników. Pracowaliśmy od ósmej do piątej. Pojedliśmy w południe i z powrotem do szachty. Wysokie to było na 70 centymetrów, tylko można było siedzieć, stać człowiek nie mógł. Łopatką brać i zrzucać do dołu. Wyciągali, to człowiek czarny cały był. Czarny człowiek, tylko zęby białe. I kurz i woda, mokro było. Płacić, to nic nam nie płacili, tyle co jeść dali. Rano, na obiad i na wieczór, bezpłatnie w stołówce. Były kartki na cały miesiąc, chleba na nie dawali. A chleb taki był, że jak się go zdusiło, to woda z niego kapała. Na cały dzień, jak dali chleb, to tylko było 500 gram, taki kawałeczek, że naraz można było wszystko zjeść. Nie było co dzielić. Ale oni wyliczali, nie na raz dali, tylko dawali na rano, na obiad i wieczór, żeby trzy raz jeść. Głodno było. Wstawaliśmy rano, chodziliśmy kopać grządki na ziemniaki łopatami. Wtedy dawali nam trochę jeść – krupa perłowa. Jęczmienna ugotowana, trochę cukrem posypana i mlekiem. Za te wykopki dawali nam jeść. Wstawaliśmy o 4, i tak do wpół do ósmej. I jak z powrotem wyszliśmy, to znów tam wracaliśmy. Młody, to chce jeść. A ziemniaki takie sine, suszone, marne. Kładliśmy gotować, do gorącej wody. Jakaś kapusta, jakąś łyżkę smalcu. Dobrze, że po ludziach chodziliśmy kopać, żeby zarobić. Z pracy przyszliśmy na piątą i jeszcze do dziesiątej człowiek pracował.\n[Donbas, Czerniowce, 1945]Wojna się skończyła, nikogo nie puszczali, ale wszyscy uciekali stamtąd. Jak się wojna skończyła, to ja też uciekłam. Szliśmy na początku dwie, z Mariką, ale ona do Polski pojechała, zmarła już. Zgubiłyśmy się w Żytomierzu. Byłam tam chora na tyfus, ostrzygli mnie, wyglądałam jak chłopiec. Zresztą tam wszystkim włosy ścinali, nawet nie ścinali, same włosy wypadały. Nic nie pamiętałam przez dwa tygodnie. Przychodziły koleżanki, pomagały, potem mówiły mi, że ja byłam jak durna. W szpitalu byliśmy. Też rozbity szpital, ale jeść dawali, łóżka były, tylko wody tam mało było. Czaj dawali, ale jak chciało się pić, to nie dawali, nie wiem, dlaczego. Pić się strasznie chciało. Przyszłam do Czerniowiec. A od nas do Czerniowiec jeździli sprzedawać masło, mleko. Ja poszłam tam na bazar i zobaczyłam naszą sąsiadkę. Podeszłam, a ona patrzy się na mnie: – Czy to ty? – Tak, ja. Nie miałam włosów, a wcześniej miałam włosy długie, długi warkocz. A teraz jak chłopiec, przebrana w spodniach i koszuli. Patrzy, jakbym to nie ja byłam. Ona była z furą, z końmi. Wsiedliśmy i przyjechaliśmy do domu. W domu ucieszyli się. Ale brat był mały, nie poznał mnie: – To nie ona!\n[Letowoczne, obwód kokczetawski, Kazachstan, lata 40.-60]Katolicy zawsze zbierali się w niedzielę u kogoś w mieszkaniu i modlili się, odprawiali jakby mszę. Kościołów nie było, księży nie było, różańców nie było, ale modlili się, na palcach rachowali i modlili się. Tam może u kogoś były książki i tak po tych książkach odprawiali mszę. Ja teraz tak wspominam, że to bardzo dziwne było, tak katolicy trzymali się swojej wiary. Nie wolno było, ale każdej niedzieli u kogoś innego modlili się.\n[Letowoczne, obwód kokczetawski, Kazachstan, lata 40.-50.]Chodziłam do szkoły już, ubrania nie było, jeść nie było co, ale co chcę powiedzieć, że tam byli różne narodowości, Niemcy, Kazachy, Polacy, różne, różne… Ale miłość jakaś była między tymi ludźmi i jedni drugiemu dopomagali. Wszystkim było ciężko, ale nie było jakiejś zazdrości, że ten ma, a ja nie mam. Jakaś była miłość między ludźmi.\n[Letowoczne, obwód kokczetawski, Kazachstan, lata 40.-60]W Kazachstanie nie było kartek. Pracowała mama troszeczkę, to troszeczkę otrzymywała pieniędzy. Chleb piekli sami. Ale trzeba było kupić pszenicę. Ziemniaki sadzili sami. Ziemniaki tam bardzo ładne rosły i bardzo smaczne. Tutaj takich ziemniaków nie ma. Tu do ziemniaków trzeba masła, albo śmietany, żeby było smaczne, a tam gotujesz ziemniaki, one tak pachą… Niczego do nich nie trzeba było, nic… Wiśnie tam rosły, ale takie drobniutkie, jabłka też, takie malutkie jabłka były. Ale przywozili, z Ałma Aty przywozili jabłka. Bardzo takie pachnące, smaczne jabłka. Przysyłali w paczkach, kto tam miał, jakich znajomych, albo rodzinę, gdzie rodziły się jabłka, to przysyłali.\nPierwszy dom, to nazywał się ziemianka, podłoga z ziemi była, nie było tam podłogi z desek, wszystko ziemia. Opału nie było takiego, palili słomą. Nanosili. Potem już, kiedy troszeczkę podrosłam, to już zaczęli drzewo przywozić, to drzewem zaczęli palić. Z roku na roku zaczęło być lepiej, ale na początku w tych ziemiankach… Śniegi takie, że jak budynek stał w połowie w ziemi, a druga połowa nad ziemią, to w zimie, gdy były wielkie śniegi, to zasypało budynki, że nic nie widać było, że równo. Idziesz, idziesz po tym śniegu, jak nogą przywaliłaś w komin, to wiedziało się, że chodzi się po budynku. Drzwi robili tak, żeby otwierały się do mieszkania, bo jak zasypie śniegiem, to nie otworzysz. Otwierali drzwi i po troszeczku robili takie tunele. Śnieg do mieszkania potem wynosili. I kopali, jeden drugiego ratował. Bardzo surowe były zimy. Mrozy były do 45 stopni. Tak, że ptaki zamarzały, leci, leci i nagle pada. Były takie burany. Kiedy mróz, to cicho było, wiatru nie było, a kiedy burany, to mrozu nie było. Kiedy mróz, to ludzie nie zamarzali, a kiedy burany, w dwóch metrach nic nie widać i ludzie szli koło swego budynku, dwa metry od swego budynku, to ginęli, nic nie widać i ginęli. Nie potrafili trafić do swojego budynku.\n[Letowoczne, obwód kokczetawski, Kazachstan, lata 30.-40.]W ziemiance było drewniane łóżko, materacy nie było, a słoma naścielona, koc jakiś. Bardzo biednie żyli, nic takiego nie było. Jeden pokój, i tam i kuchnia, i wszystko razem. A koło budynku to jeszcze obowiązkowo trzeba było robić – to się nazywało szałas. Budowali z drzewa, jeszcze czymś nakrywali, żeby tam można było trzymać, jak ktoś miał psa, drzewo, słomę. Trzeba było tam trzymać, bo zasypie śniegiem i nie znajdziesz. Na początku nie było nic, a potem, jak już miałam osiem lat, to mama kupiła młodą krowę. To było już takie bogactwo, bo kiedyś będziemy mieć swoje mleko, taka radość była. Tak szanowaliśmy tę młodą krowę, gdy już miała cielątka, gdy było mleczko, to już głodu nie było. Wtedy lepiej żyć było, można było kupić coś. A na początku, jak przyjechaliśmy, to nikt nic nie trzymał. To były już nie takie roki głodu, jak tutaj w 1933 roku, bo to już było nawet po wojnie. Pamiętam, że w zimie mama szła na pole i pod śniegiem… Rozgrzebała śnieg i szukała zmarzłych ziemniaków, żeby zrobić jakiś placuszek. Bo nie było co jeść.\n[Letowoczne, obwód kokczetawski, Kazachstan, lata 40.-50.]Sąsiadka moja była jedna, ale oni bogaciej trochę żyli niż my. Był u nich ojciec, lepiej żyli niż my. W lecie, kiedy już nauczania nie było w szkole, to u nas były takie działki i tam pracował, kto chciał. Płacili tam. To my w lecie szli na te działki i tam pracowali. Dzieciom to płacili. Trzeba było jakieś zioła powycinać, podruszyć tę ziemię, i tak pracowali na tych działkach. Między nami była Niemka, dziewczyna. My usiedli na obiad odpoczywać, co tam kto miał zaczęli jeść. I ta moja sąsiadka nazwała tę dziewczynę faszystką. Ja tak byłam tym… Tak mnie przykro było, że ona tak powiedziała. Bo dla mnie to było jednakowo, czy ona Niemka, czy ona kto…Człowiek, to człowiek, czego ona faszystka? Ja stanęłam i krzyczę, że nie wolno tak mówić! I ona zaczęła na mnie krzyczeć. Wtedy ja zdjęłam z nogi pantofla i uderzyłam ją. Poszła do domu, powiedziała rodzicom, że ja ją uderzyłam, przyszli rodzice, a ja mówię: – Będę bić, jak ona będzie nazywać faszystką, to będę bić. Po co ją tak nauczyli?\nCałe dzieciństwo tam przeszłam i młodość. Biedno było, głodno, ale wesoło było. Nikt nigdy nie tęsknił. Każdy wieczór zbierali się u nas śpiewali, nikt nie tęsknił. Nie było tak, że co ja mam jutro zjeść, w co ja mam ubrać się? Szli, żeby tańczyć. Młodzież byliśmy, chce się pójść. Ja nie miałam co ubrać. U mamy była sukienka, ja ubrałam tę sukienkę, ale ona na mnie wielka, za szeroka, podwiązałam ją sznureczkiem, założyłam taki sweter i poszłam. Co miałam robić? Chciało się gdzieś wyjść. Widzę te ogrody, te lasy. Jak my w lecie jeździliśmy w lasy zbierać poziomki! Bardzo dużo ich tam było. I zajechali do lasu, to aż pachnie tymi poziomkami. Nazbierali dużo, wiadro, po dwa wiadra, suszyli, ale wtedy tak nie było, jak tutaj, że gotują dżemy, bo cukru nie było. Tam Niemcy nauczyli nas takie dżemy robić, kompoty, bo Niemcy to wszystko wiedzieli. Pamiętam, babcia ugotowała dżemy. Kiedy ziemniaki przekwitną, to takie kwitną, jak jabłuszka, na ziemniakach. Babcia nazbierała ich, kiedy już dojrzeli i ugotowała dżem. Kiedy tutaj przyjechaliśmy, jakoś ich tutaj nie ma, ale było jedno lato, że były te jabłuszka na ziemniakach i nazbierała, ugotowałam dżem. Próbowali, ale nikt nie mógł zrozumieć, co to takiego. Kiwi nie, podobne, ale nie kiwi. Ale bardzo smaczne.\nSpalim, a oni obkrążyli z automatami mieszkanie: – Atwieraj, atwieraj! Nu, otworzyłem w nocy, wpadli. Broń szukają. – Nie szukajcie broni, bo ja nie mam – mówię. Po rusku umiałem rozmawiać. A to jakie byli? Litewskie bandyty! – Zabirajsia, wyjeżdżamy. A taki Grabowski, my razem rośli, wiedział, że mnie wywiozą. Na rower siadł i przyjechał pomóc. Świniaka pomógł zabić, osiemdziesiąt kilo, pomógł opalić. Soli przysypali, miałem po drodze dużo mięsa. Napchałem słoniny w worki, szynki, mięsa miałem. Polędwica jak nasolona, długo trzyma się. Ona twarda, ale mięsa odkroisz, zęby dobre, no, i jechałem jak pan. A brat też jechał, nie miał ni chleba, ni mięsa. Karmiłem ich całą drogę, dwa tygodnie, potem jeszcze dałem połcie słoniny.\nJak nas przywieźli, to było w jesieni, koniec listopada, już śnieg był, mróz był, statek poszedł i więcej nie przyszedł. Na brzeg wypuścili i idź, gdzie chcesz. My mielim pierzyny, położyli się na brzegu i śpimy. Moja żona i mama razem. Mama już miała ponad sześćdziesiąt lat. Z rana wstajem i teraz co? Nikt tam o ciebie nie pytałsia, gdzie chcesz, tam idź. Kupcy przyjechali: – Co chcesz? Do kołchozu czy do przedsiębiorstwa jakiego? Taki Staszek podszedł: – Kak ciebia zwać? –Władysław, a ojciec Jan. – Władysław Iwanawicz, zapiszysz się do Małczanowa. A tak wszystkich nie brali, bo gdy ludzie mieli dużo dzieci, to już kłopot, a ja byłem tylko z żoną i z mamą. Ten Saszka mówi: – Ty chadzi ka mnie. Idź, weźmij woła, kolaska i zabierz swoje rzeczy. Wzielim woła, złożyli rzeczy, zawieźli do majsterni. Tam majsternia w domu, żelazny piec blaszany nagrzeje i tam ciepło było, tam bylim. A Sasza, matka, żonka i dwie dziewczynki w jeden pokój i kuchnia. Ziemi nasypane aż do okien, równo do szyb, to ciepło jak w łaźni. Dwa worki mięsa, my mielim co jeść. Jabłek suszonych dwa worki też zawiozłem, antonówek zawiozłem, ale poczarnieli dużo. Nu, rozdzieliłem te jabłki. A, Jezus Maria, dziękują! Zamarznięte, to smaczne, a dla mnie niepotrzebne, ja najedzony jestem.\n[Szortandy, Kazachstan, lata 30.–40.]Kazachowie bardzo wiele pomagali. Na przykład mama chodziła do Kazachów, oni ją zapraszali do siebie, do domu, sadowili w krześle, zamieni się z nimi na jakiś materiał albo palto lub jeszcze coś innego. Odda im to, a za to dostanie w zamian pszenicę, do tego zaproszą, herbaty zaparzą i napoją, i zapytają o rodzinę. Pytają: — A kto u Pani w domu jest? Mama odpowie: — Dzieci. I wtedy jeszcze nam, dzieciom, coś dadzą, na przykład kazachskie lepioszki, żeby mama nam do domu przyniosła i nakarmiła. Albo mleko dadzą. Bardzo nam Kazachowie pomagali. Można powiedzieć, że ratowali nas przed śmiercią. Bo przecież pracy dobrej nie było, brało się do jakiekolwiek, byleby się wyżywić. Polacy, którzy zostali deportowani w 1941 roku do Kazachstanu, trzymali się od nas na dystans. Mówili, że my jesteśmy wiejskimi Polakami. Trzymali się od nas daleka, sami ze sobą tylko. Z nami nie kontaktowali się zupełnie. Potem pojawiła się możliwość powrotu do Polski i oni wszyscy wrócili.\n[Kazachstan, lata 30.]A tam już, jako w Kazachstanie byli, to ja pamiętam wszystko. W Kazachstanie nas dwie wsie posadzili w jedną chatę. Kozaki jak przyjdą do nas, to oni nie umieją nas rozumieć, i my ich też nie. Tam jak umierali ludzie! Ja pamiętam te mogiły. Jak umrze ktoś, to ludzie takie nasypy jak kopiec kartofli sypią. Mnie już było 5 lat. Rodzice tam pracowali, to pewnie też kolektyw był, ja nie wiem, co to było. Tam było co jeść, tam było. Mama piekła taki chlib. Kozaki przynosili mąkę, bo oni nie umieli nic zrobić. To mama, czy inni ludzie, piekli im chlib. Oni mówili, że to takie dobre. Oni taka dzicz byli! Jak krowa zdechnie czy co, to w takich kotłach gotują. Mama już gotowała dla wszystkich, jedli u nas. Taka dzicz była… A zaraz kto ich wie, już tam naszych ludzi ni ma, pouciekali stamtąd.\n[Konstantinowka, Kazachstan, 1936 i lata 40.]Deportowali mnie z rodzicami w 1936 roku. Nic nie mieliśmy, tylko siebie. Trafiliśmy do Konstantinowki i zamieszkaliśmy z innymi rodzinami w ziemiance. To owoce jakieś nazbieraliśmy, to inne rzeczy, i tak żeśmy żyli z dnia na dzień, ale zaraz mi aresztowali ojca, potem mamę. Aresztowali ją za to, że wzięła trochę garści pszenicy, bo już nie mogliśmy wyżyć. To było w 1942 roku. Nie wiem, dokąd wzięli ojca, co się z nim stało. Jak zostałam i bez mamy, to zaopiekowała się mną obca rodzina. Byłam jak ta przybłęda, miałam 13 lat. Musiałam pracować ciężko, bo czy bym umarła, czy nie, to tej rodziny już bardzo nie interesowało. Dali tylko dach nad głową. Potem mama wróciła — nie pamiętam kiedy, ale to było po wojnie już — i zamieszkałyśmy same we własnej ziemiance, już w Czkałowie.\nW latach 30., czy jeszcze wcześniej, przyszła władza sowiecka. Mówili mamie: – Zgłaszaj się do kołchozu! A ona mówi:- Nie pójdę! Ach tak! A była mama, ojciec, bracia, siostry były, żyliśmy dobrze, trzeba prawdę powiedzieć. Przyszli oni, nocą przyjechał czornyj woron, zabrali – i na Syberię. Część rodziny trafiła do Irkucka, a większość do miasta Bodajbo. Płynie tam rzeka Witim, tam ich zesłali. Ja zostałem u wujka, ojca brata, ale on biednie żył. Jego nie tykali, a nas wtedy na Ukrainie nazywali kułakami. Nie chcesz iść do kołchozu, kułacka ty mordo, to pojedziesz na Syberię! I zabrali ich, przyjechał czornyj woron, i zabrali, z końcami zabrali. Ja zostałem z wujkiem, i tak z nim trafiłem do Kazachstanu. Nie pozwalali nam pisać listów, bez korespondencji, nigdzie nie można było napisać, i nic nie było wiadomo, żywi są, czy martwi, kto go wie, nikt nie wie. I tak ja z wujkiem w 1936 roku jadę do Kazachstanu. Ja jechaliśmy, to był cały eszelon ludzi. I wieźli nas samochód za samochodem w step: pierwsza toczka, druga, trzecia, czwarta, piąta, szósta, siódma, ósma, dziewiąta, dwanaście czy trzynaście toczek było. Wszystkich po toczkach pozasiedlali. Wyładowali na step, a tam jedna studnia. A niektórzy mieli krowy, bo pozwalali brać krowy do Kazachstanu. Wody nie starcza, kolejki całą dobę, bez wody my, bez niczego. A na stepie ostnica i namioty. W namiotach w dzień umrzeć można z duchoty, a w nocy zimno, a tu ludzie z małymi dziećmi, i rób co chcesz. I do jedzenia nic nie było – gdzie chcesz, co chcesz, jak chcesz żyj. I nie puszczali nas nigdzie, komendantura była, za namiot nie masz prawa nigdzie iść. Stoi ich po dwóch, trzech uzbrojonych – pilnują. Myślałem, żeby uciec, a figa – nie ma dokąd. I tak tutaj żyliśmy. W 1936 roku jeszcze pobudowali samany, z gliny robili. Na zimę zbudowali już trochę domów takich glinianych, nie pamiętam, ile. I nakrywali też gliną. W każdym domu taka mniej więcej przestrzeń – małe były te domki, a dziesięć dusz mieszkało, nie mniej. I śpij jak chcesz, i gdzie chcesz. To ze słomy robiliśmy takie wiąchy, i jakoś na tym spaliśmy. Oj, życie było, że nie daj Bóg.\nPięć lat byliśmy w armii pracy w Niżnim Tagilu. Ja mam teraz status uczestnika działań wojennych na froncie, bo pracowałem w fabryce w Tagilu. Każdego dnia wieźli stamtąd na front wagon czołgów. Zaliczyli mi to jako służbę na froncie. Ja nawet pisałem podanie, żeby mnie wzięli do wojska, miałem dość, było tu już tak źle, że życie to było, a jak nie życie. Myślałem, że najwyżej zginę, jak mi sądzone. Napisaliśmy, przyszła nam odpowiedź z komendy uzupełnień: – Jak będzie trzeba, sami was znajdziemy, a póki co pracujcie. I tak skończyła się wojna. Z Tagilu przyjechałem tutaj, byłem żonaty, miałem już rodzinę, i tak żyję do tej pory. Pisaliśmy też podanie do polskiej armii, z kuzynem, kuzyn powiedział: – Chodź, napiszemy do polskiej armii! Bo przyszła polska armia, i brali do wojska. I tak samo przyszła odpowiedź, że o nas wiedzą, że znajdą nas, jak będzie trzeba, a póki co mamy pracować. Nie udało się. A byli tacy, co poszli do polskiej armii i po dziś dzień tam żyją w Polsce, nikt z nich z Polski nie wrócił.\nW pociągu były jakieś nary, kto stary, to leżał, a większość siedziała. Na każdej stacji pozwalali brać wodę – każdy brał, w co miał, ktoś do słoja, ktoś do kanistra. A tak to wody nie było. Przyjeżdżamy na stację, ogłaszają, ile będziemy stać, pół godziny czy dwadzieścia minut: – Nabierajcie wodę, komu trzeba! I ludzie biegną, nabierają wody, żeby była chociaż woda. I tak jechaliśmy do Kazachstanu. Samochodów wtedy nie było, na wozach jechaliśmy, bo nawet konie, nawet bryczki pozwalali brać. Wiem, że nas przywieźli samochodem, a jakim – Bóg wie. Wyładowali nas na stacji, i to pamiętam dobrze, że była ostnica, jeden namiot, i jedna wykopana studnia, i może pół metra wody w nim było. Bydło chciało pić, ludzie chcieli pić, upał, trzydzieści stopni, słońce piecze. Pójdziesz do namiotu, a tam komary, wszędzie obłażą cię jakieś owady. Nie było się gdzie podziać, takie to było życie. Dopiero potem zaczęli stawiać domki, oczywiście, że zrobiło się inaczej. Przyszła zima – nie ma czym palić, to pozwolili jechać po trzcinę na opał, siedem albo osiem kilometrów od wioski ścinaliśmy tę trzcinę. Przywieziesz wiązkę, rozpalisz w piecu, i choć ręce ogrzejesz. I wszystko, jutro znów trzeba za tą trzciną jechać. Zimno, nie ma się w co ubrać. Tu już nie tak było, jak u nas na Ukrainie. Jedziesz bykami, póki zajedziesz do tej trzciny, to zimą cały dzień mija. Wyjedziesz rano, zajedziesz wieczorem, zmarznięty do szczętu. Jeść chcesz – a nie ma co, i zimno.\n[Kamienka, Karaganda, Kazachstan, 1936–46]Rodzice w 1936 roku trafili do wioski w Kazachstanie. Byli przesiedleni z Ukrainy, z żytomierskiego obwodu. Przywieziono ich do tzw. toczki nr 11 — późniejszej Kamienki. Tam zbudowali ziemiankę, tam zamieszkali, ale dwa lata potem — nie wiem dokładnie, jak to się stało, bo była komendantura — przyjechali do Karagandy. To musiało być domówione z władzami, związane z pracą ojca w kopalniach, dlatego że z wioski można było tutaj, do miasta, przyjechać tylko do cięższej pracy. W Karagandzie ja się urodziłem. Ojciec wkrótce znalazł się w trudarmii, a mama pracowała na stołówce. Ale jak ojciec wrócił, to szybko przeprowadziliśmy się do lepszego domu, murowanego.\n[Wywiezienie rodziny męża ze wsi Duda]My mieszkaliśmy po sąsiedztwie z całą mężowską rodziną. Wtenczas wszystkich wywozili, całe wioski. Mało kto zostawał w wiosce z tych, co byli bogatsze czy mieli siłę roboczą. Przyjeżdżali w nocy, zawsze wywozili nocą. I przyjechali tak samo do nich, już ojciec i brat starszy męża byli wywiezieni, matka tylko co ze szpitala wróciła, po operacji ciężkiej. Tam małe dzieci były, dwie siostry i chłopczyk mały, dwie córki i syn. Niewiele dla nich pozwolili zabrać, bo co ona mogła wziąć w nocy? Nic tam takiego nie było, kawałek słoniny, mięsa jakiegoś i chleba bochenek. I wszystko, tak pojechali.\nW Nowosybirsku był ośrodek Związku Patriotów Polskich. Stamtąd do Tomska i do północnej części obwodu tomskiego przyjechała specjalna komisja. Wcześniej wszystkich obywateli polskich zakwalifikowano jako ewakuowanych i wystawiono paszporty. Kiedy przyjechała ta komisja z Nowosybirska i rozpoczęła kontrolę okazało się, że wcześniej wydane paszporty były fałszywe. Dzięki komisji udało się je zamienić na prawdziwe. Jak juz żeśmy dostali nowe paszporty, to niemalże od razu dotarła do nas pomoc humanitarna z Anglii, załatwiona przez polskie władze. Było to głównie jedzenie. Gdyby nie to, to byśmy z głodu zmarli. Normalnie, przydziałowo, na jeden dzień, było 500 gram chleba i woda.W momencie, kiedy zamienili nam paszporty na prawdziwe, postanowiłam wypłynąć ostatnim statkiem z tej północnej części obwodu tomskiego. Na statek czekaliśmy trzy doby, ale wreszcie przypłynął. Był towarowy, a obsługę stanowili Mołdawianie. Jakoś nas wszystkich poupychali i udało mi się dotrzeć do Kołpaszewa. To był ostatni moment, bo rzeka już zamarzała, a samoloty w ogóle wtedy nie latały. W Kołpaszewie kupiłam bilet – wcześniej płynęłam na gapę – i płynęłam dalej. Dotarłam tylko 40 km od Tomska, do osady Moriakowka, bo okazało się, że statek dalej nie popłynie – rzeka zamarzła. A myśmy przecież płynęli do Nowosybirska. Razem z koleżankami trzy dni szłyśmy do Tomska. Dobrzy ludzie nas nocowali. Po przybyciu do Tomska poszłam do fabryki lamp, gdzie znałam jedną z jej pracownic. Dopiero ona nam pomogła. Załatwiła mieszkanie i pracę w fabryce, i tak osiadłam w Tomsku.\nPracowałam 7 lat w aptece we Lwowie, w tym czasie wyszłam za mąż, urodziłam dziecko. I po tych 7 latach znowu mnie deportowali. Przyszli po mnie do pracy, do apteki, i zabrali tak, jak stałam. Mąż mnie szukał cały miesiąc. Prokuratura mu nie odpowiadała, a przecież został z maleńkim dzieckiem. Mnie przesyłano przez kolejne punkty, więzienia i ostatecznie zesłano do Tomska. Jeszcze dwa tygodnie trzymali mnie w więzieniu na Puszkina, aż w końcu śledczy stwierdził, że nie poślą mnie na północ, tylko zostawią w Tomsku. Zapakowali mnie do samochodu i zawieźli tam, gdzie pracowali wszyscy wrogowie ludu – na budowę. Praca była ciężka, marnie płacili. Później zawieźli nas do miejsca zakwaterowania robotników – mnie i jeszcze jedną Estonkę. I jak żeśmy wysiadły, to się okazało, że są tam sami mężczyźni. Jak się dowiedzieli, że ja lwowianka, to powiedzieli, że nas nie puszczą i będziemy musiały z nimi mieszkać. Było ich czterech. Wzięli mnie i Estonkę, dali też pieniądze, żebym mogła wysłać telegram do męża, gdzie jestem. Po tygodniu mąż mnie odnalazł.\n[Pińsk, lata 40.]Jak tutaj przyszli Sowieci — to wszystkich wywozili. Kto jaki majątek, jaką fabrykę miał, to wszystkich wywozili na Syberię. Wywozili nie tylko w 1941 roku, ale i po wojnie, w 1946 i 1947 roku. W nocy przyjeżdżali, zabierali takimi autobusami, które nazywały się „czarna wrona” i człowieka nie było. To było coś okropnego. Z naszej ulicy też zabrali sąsiada. Gdy to się działo to my okiennice zakrywali w oknach. W nocy prawie wszyscy w ubraniu się kładli, bo bali się, żeby nie przyjechali i nie zabrali. I wszyscy byli wrogami narodu. Nikt nie wiedział, za co go zabierają. Ojciec przy Niemcach pracował w porcie — trzebaż było żyć z czegoś przecież, trzeba było gdzieś pracować. A skoro pracował w porcie, to mogli go zabrać, wielu ludzi pozabierali takich, co tam pracowali. Ale nas Bóg oszczędził.\n[Pińsk, 1939]Przed wojną ojciec pracował jako policjant. Jak przyszli Sowieci, postanowił zgłosić się do nich. Poszedł w całej formie policyjskiej, w mundurze. I już go nie puścili. Przyjechali z nim dorożką, ogolił się, siadł na dorożkę i zabrali go, powieźli — nie wiem gdzie. A trzeba było nie iść do nich dobrowolnie, trzeba było uciekać do Polski.\n[Pińsk 1939, Kazachstan 1939–46] A mnie i mamusię na Syberię posłali. Zapakowali nas na furmanki i powieźli na dworzec, gdzie stał pociąg towarowy. Kto majątek miał, sklep swój na przykład, to go zabierali. Jechaliśmy w wagonach towarowych, koło których żołnierze z bronią — nie można było wyjść na dwór. Dużo ludzi pojechało, cały szelon. Jechaliśmy prawie dwa tygodnie… Zawieźli nas do kołchozu. Ja, mama i trzy inne rodziny mieszkaliśmy w jednym domu. Przeżyliśmy tam od 1939 do 1946 roku. Kazachi, bardzo przyjemni ludzie, zapraszali nas na herbatę. Żyliśmy niedobrze. Wszystkie ubrania, jakie mieliśmy, poszły na jedzenie. Problem był z wychodzeniem z domu, bo jedne walonki na dwoje mieliśmy. Jak mama szła do pracy, to ja siedziałem w domu. Mama z pracy przychodziła, to wtedy ja brałem buty i szedłem.\n[Donbas, Ukraina, lata 40.]Przyszło do naczelnika zawiadomienie. Mówił: ja mam rozkaz wziąć do szkoły zawodowej 10-15 chłopców. Kogo złapali, to wzięli. Brali i Polaków, i Ukraińców, już nie Rumunów. Zabrali do pociągu w Storożyńcu. Najpierw na Iwano Frankowsk, Lwów, do stalińskiego obwodu, niżniański rejon. W 21. kopalni pracowałem sześć miesięcy. Pracowałem pod ziemią. Robiliśmy tunele pod ziemią, odkrywaliśmy pokłady węgla, drogę robiliśmy. Maszyna zrywała ściany, my uciekaliśmy. A potem musieliśmy pracować na kolanach, tunel 70-80 centymetrów, a czasem 60 centymetrów, to już wtedy nie można było na kolanach, to na boku leżeliśmy i pracowaliśmy. Ciężka praca. Ale przynajmniej jeść dawali dobrze, kilogram i 200 gram chleba dawali na dzień. I kasza, barszcz, herbata. W końcu zostawiłem wszystko, uciekłem. Pieniądze były, wziąłem chleb i poszedłem na pociąg. Pojechaliśmy na Odessę, na Mołdawię, i przyjechaliśmy. Tutaj była zona, strefa. I tam nas z pociągu zabrali. Przesłuchanie, zabrali dokumenty. Ale zwrócili dokumenty i pojechaliśmy dalej. I tak dojechaliśmy do Czerniowiec, a potem na piechotę do Panki. Taki głodny, bo w pociągu nie było nic jeść. I za pół dnia dotarłem do domu. Rodzice ucieszyli się. Ojca nie było, matka i siostra była w domu. Zapłakali, pocałowaliśmy się.\n[1936, lata 30. Kazachstan, Jużnoje, Kelerowka]W maju 1936 roku przywieźli nas na step – trawa po pas, burzany. Postawili namioty i do tych namiotów wyładowali nas na step. A my krzyczymy, wrzeszczymy. Moja mama miała dziewięcioro dzieci, a zostało jej tylko troje – wszystkie poumierały. Tym dzieciom, co je przywieźli do tego Kazachstanu, do tych namiotów, klimat nie służył, padały wszystkie – każdego dnia wynosili po 30 dzieci. Nie było nawet deski, żeby jakąś trumienkę zrobić, to w szmatkę zawinęli, dziurę wykopali, i pochowali dziecko. Tak pomarły te dzieci. Potem zaczęli robić saman, miesić glinę, i stawiać ziemianki. I w tych ziemiankach na jesień żeśmy zamieszkali wszyscy, a nie było tyle ludzi, żeby ziemianki stawiać, to w jednej takiej chacie po trzy-cztery rodziny żyły. Nie było miejsca, żeby stawiać jakieś łóżka, to porobili półki – i tak kładliśmy się spać. Jeść nie było co, wielkie cierpienie było. Zima przyszła, burzan, dziki mróz: 40 stopni, ponad 40, czasem do 50 stopni. Mężczyźni szli w step, łamali ten burzan wysoki taki, przynosili wiązkami, paliło się je, i tak przeżyliśmy do wiosny. A saman był mokry i ziemianki zaczęły się walić. Który był jeszcze suchszy, to stał saman, a tak – porozwalały się. Potem postawili więcej tych chat, wtedy już każda rodzina miała swój kąt. Tak się męczyliśmy. Zaczęliśmy orać tę celinę. A czym oraliśmy? Traktorów jeszcze wtedy nie było, oraliśmy bykami, sialiśmy bykami, wszystko swoimi rękoma ludzie robili. Męczyliśmy się, męczyliśmy, potem zrobiło się lżej, a potem w 194 roku wojna – masz ci los! W wojnę to była bieda. Nie było co jeść, ojciec miał do wykarmienia dziewięć dusz. Pójdzie do sklepu, przyniesie bułkę, podzieli między nas wszystkich, i wszystko, nie ma. A co jeść? Mama trzy lata słabowała, ludzie się zaziębiali. Klimat taki przecież, zimno cały czas, a wszystko ubranie z siebie posprzedawali, zamienili na jedzenie, dzieci od głodu ratowali. Tak przyszło nam cierpieć strasznie.\n[Polacy z II RP zesłani do Kazachstanu, Jużnoje, 1940-41]W Kelerowce byli Polacy i Niemcy. Niemcy przyjechali razem z nami. Potem przyszła wojna, to ewakuowali z Polski Polaków. Ale oni długo u nas nie byli, pewnie z rok. Jak skończyła się wojna, wyjechali. Żyli tak sobie z nami, przyjęliśmy ich jak trzeba było, nikt ich nie obraził nigdy. Żyli z nami dobrze, a po co im były swoje chaty? Nas kto by do Polski puścił? To przecież Polska, a to Rosja. To jedno, a to drugie. Ot, ja bym teraz i pojechała do Polski, ale po co? A oni byli Polacy, ich tutaj z Polski ewakuowali, oni tu przecież z własnej woli nie przyjechali, a wojna szła, to ich ewakuowali. To oni nie byli uważani za zdrajców, a my byliśmy zdrajcy ojczyzny, rozumie pan? Opowiadałam przecież panu. Nas nie przywieźli po to, żebyśmy tu mieszkali, a żebyśmy tu pozdychali. No, proszę sobie wyobrazić, przywieźli ludzi na step i niczego nie ma, burzan dwa metry w górę, i nic, i namioty. Wyrzucili nas do tych namiotów, i jak chcecie, tak żyjcie. Tylko z bronią chodziła wokół milicja.\n[Pużanki, 1945]Jak przyszli Sowieci, to jak ktoś znał rosyjski, to dawali mu stanowisko. I ojciec stał się przewodniczącym siełsowietu. Ale potem zaczęła się wywózka kułaków – gospodarzy wywozili pracowitych, zamożnych, którzy trzymali ziemię, nie łajdaków jakichś. I ten przewodniczący siełsowietu musiał rozpisać się i powiedzieć – kto bogaty. I ojciec od tego stanowiska odmówił się. Powiedział: – Nie, więcej nie będę w siełsowiecie. Napisał podanie. Mówił: – Nie chcę, pójdę do kołchozu, ale nie będę ludzi wywoził. Boże, jak to strasznie na sąsiada podpisywać się, kiedy wywożą go na Syberię.\n[Podolsk, Kazachstan/ZSRR, 1936 i lata 40.]Rodzice tu przyjechali w 1936 roku z moimi braćmi. Wieźli ich towarowymi wagonami z maleńkimi dziećmi. Nazwali ich wrogami narodu, a oni dopiero co się ożenili. Jacy oni wrogowie, tacy młodzi? Matka płakała: tak biednie żyli, a na siłę ich tu zesłali. Nawet nie mieli co na drogę zabrać, czym dzieci nakarmić. Potem pojawiły się kolejne dzieci, a ziemianka tu w stepie była taka mała, że nie mogliśmy się pomieścić. Spaliśmy na słomie, czasami na zewnątrz tej ziemianki. Zanim te ziemianki były, to początkowo spało się w jamach z ziemi, a po ziemiankach w samanach — takich domkach z gliny, kiziaku. Ojciec był brygadierem w kołchozie, mama wypiekała jakieś placki. Było nam trudno, ciężko, biednie. Do szkoły chodziliśmy w jakichś najgorszych butach, ale się udawało. Pomagaliśmy sobie nawzajem z innymi Polakami.\n[Podolsk, Kazachstan/ZSRR, lata 40. i 50.]Była straszna komendantura. My, jako wrogowie narodu, nigdzie nie mogliśmy iść z tego Podolska, nigdzie nas nie puszczali. Ani nas, ani Niemców, bo i Niemcy z nami tam się znaleźli potem. Ludzie tak biednie żyli, że na chleb brakowało, i nie mogliśmy iść nawet do innej wioski wymienić czegoś na chleb. Potem, jak wyrosło ziarno, to były żarna i na nich się robiło. Z Kazachami, całe szczęście, żyło się dobrze. Oni nam pomagali wyżyć. Od naszej wioski żyli półtora kilometra, ciężko było z nimi rozmawiać, bo nawet nie znali rosyjskiego, ale szybko się zaprzyjaźniliśmy. Potem pojawili się Niemcy i z nimi też dobrze żyliśmy. Między narodami nie było konfliktów, były niemieckie kolonie, ale to Niemcy z Ukrainy byli. Oni tacy sami zesłańcy jak my, więc o wojnę nikt do nich nie miał pretensji, bo to nie oni rozpętali.\n[Podolsk, Kazachstan/ZSRR, lata 50.]W domu rozmawiało się trochę po polsku, trochę po ukraińsku, bo my nie znaliśmy tak polskiego, mieszkaliśmy na Ukrainie przecież. Ale wieczorem modliliśmy się zawsze po polsku. Zakrywaliśmy okna, zbieraliśmy się potajemnie i wspólnie odbywały się modlitwy. Znaliśmy modlitwy, np. Wierzę w Boga, mieliśmy książeczki z pieśniami. Wszystko po polsku. Jak były święta, Boże Narodzenie, Wielkanoc, to zawsze trzeba było się spotkać. Całe rodziny się schodziły, z małymi dziećmi, i śpiewaliśmy Bogu. Na tych modlitwach żeśmy się uczyli czytać po polsku. Mało rozmawialiśmy, ale czytać potrafimy z tych książeczek właśnie. Znamy litery polskie, swobodnie czytamy.\n[Podolsk, Kazachstan/ZSRR, lata 40.]W szkole uczyliśmy się po rosyjsku, ale był też język niemiecki. Było osiem klas. Była geografia, historia, były inne lekcje. Mała to była szkoła, ale chodzili tam wszyscy: i Polacy, i Niemcy, i Rosjanie. Kazachów tam akurat nie było. Wszyscy żyli zgodnie, dobrze. Biednie było, brakowało książek, nie było czym pisać, ale jakoś ta nauka szła. W domu uczyliśmy się czytać po polsku, ale to już potajemnie, gdy modlitwy czytaliśmy. Mnie kazali rodzice, musiałam znać polskie litery, nawet jakbym nie chciała. Pisało się czernidłem, ono się wylewało, nauczyciele krzyczeli za to… Oj, było w tej szkole wesoło czasami.\n[Miejszty, 1944]Dużo ludzi wywozili. My dwa tygodnie w domu nie nocowali, wszystko z domu powynosili, bo u nas był brat na wojnie, który potem został w armii Andersa, a ludzie mówili, że takich będą wywozić. A dużo wywozili, oj — dużo.\n[Rykiszki, lata 50.]Brat Alojzy ani jednego słowa nie umie po polsku. Nie rozmawia, bo nie miał na to czasu. Jak brata Romualda zabrali – on stał się jak tatuś i musiał ciągle pracować, pracować, pracować.Romuald skończył osiem klas i bardzo chciał uczyć się dalej, a jemu powiedzieli: – Ty nie będziesz uczyć się, bo ty jest syn wraga naroda. A on bardzo chciał się stać lotnikiem. Kiedyś jeden chłopak zobaczył, że on czyta książkę po niemiecku i po angielsku. Zaczęło się: – A skąd on te książki wziął? A on dużo zebrał książek kiedy wojna skończyła się. Jeden zbierał granaty, a on książki zbierał, słowniki. Nauczył się czytać i czytał całe noce, my wszystkie spali a on zapalił łuczynka w łaźni i czyta. A potem, kiedy mu powiedzieli, że nie może uczyć się, to w nocy odszedł i mamusia go szukała. Mówił wcześniej, że nie chce żyć w tym kraju, w którym go tak poniżają, pojedzie za granicę, że czytał w książkach, że tam dobrze można żyć. Mamusia mówiła, że on tylko tak sobie gada. Potem przyszło do nas do domu KGB: – Kogo ty masz za granicą? Romualda znaleźli na fińskiej granicy jak stracił przytomność, bo przez dwa miesiące żył bez jedzenia. Drwale znaleźli go wycieńczonego. Zabrali go i on długo nie mówił kim jest. A potem już przyjechali do mamusi NKWD i mówią, że wasz syn teraz otrzyma 10 lat, bo jeszcze nie było 18 lat jemu. I potem jego zostawili tam – Krasnojarski Kraj, Mordowia. Później, jak przyjechał do nas, to mówił: – To moje same szczęśliwe roki tam. Bo tam profesory, uczone wszystkie, wszystkie takie rozumne ludzie w tym więzieniu byli. W politycznym siedział, gdzie same rozumne ludzie byli w tych łagierach. Stalin samych rozumnych ludzi zgubił. Francuzy byli, Angliczanie i Polacy byli, no i Rosjanie. Pisał listy, pierwsze KGB czytało, a potem wszystko zarysowane, zakreślone i potem on po więzieniu przyjechał. Jemu można było przyjechać na pół roku i to wszystko nam powiedział. Powiedział wszystko i pojechał potem.\ndotyczy także: Dzieciństwo, dom, rodzina, Represje sowieckie po 1944 roku,\n[Ukraińska SRR, 1936]Było tak, że to nie nas chciano wysłać, a zupełnie kogoś innego. Ojciec nazywał się Michał Bronisławowicz Frankowski. Już chatę całą opróżniliśmy, nic w niej nie zostało, pusta stała, wszystko, co było, to zabierano ze sobą. Zawieźli już nas na dworzec, zaczęli już nas pakować, wszystkie rzeczy do pociągu, zaczynają nas wyczytywać i okazuje się, że nie ojca imię czytają, o innego Frankowskiego chodziło. No ale co robić, już załadowali nasze rzeczy, komendant podszedł do ojca i mówi: — Jeszcze będziesz dziękować, że tam jedziesz.\n[Kazachstan, Sofijewka, lata 40.]Dziadkowie wszyscy nasi byli tam na Ukrainie, tam poumierali. Nie mieliśmy nawet za co pojechać i ich pochować, nie było pieniędzy, tylko trudodni. Na koniec roku wydawali nam 11-12 rubli, ale co za to można było kupić? Nic. Ojciec mój był pastuchem, chodził koło owiec, nawóz woził z fermy, a mama była dojarką. Potem dostała pracę w piekarni, piekła chleb dla kołchozu. Oczywiście, jak poszła piec ten chleb, to i myśmy go zaczęli jeść, jakąś lepioszkę można było zawsze upiec. Pracowaliśmy w kołchozie za trudodni, przecież wtedy pieniędzy nie płacili, tylko trudodni, stawiali trudnodni, a potem za to liczyli. A pod koniec roku dawali nam po 2 kilogramy ziarna, mieliliśmy je, mieliśmy swoje żarna, piekliśmy chleb, zacierki robiliśmy, hałuszki. Do końca roku wybraliśmy to, cośmy zarobili, a nas było czworo. Najmłodszy, on miał 2,5 roku, a ja miałam 3,5 roku. Zanim nam zrobili dokumenty, żeby nas zawieźć do miasta. Żeby pojechać, musieliśmy mieć przecież dokumenty, i to były 3 kilometry, na bykach musieli jechać ojciec i matka. Zamarzaliśmy, oko mi popękało, a młodszemu bratu zrobiło się coś z sercem i umarł, zawieźli go do szpitala, i tam umarł.\nPamiętam, że mieszkało nas w Sofijewce dużo Polaków: Czerniecki, Lewicki, dwaj bracia Lećkiewicz, Przymorscy, Kędrzewscy, Krasnowscy, dużo, z 15 rodzin. I Ukraińców też dużo było. Nie było tylko Białorusinów, później przyjechali. Porem Niemców zesłali, potem Inguszów. Nie pamiętam, kiedy przyjechali, byłam jeszcze dzieciakiem. Nie pamiętam nawet dokładnie roku, kiedy zesłali Niemców i Inguszów. Ale oni też biednie żyli. Rada wiejska umieściła ich koło nas, po drugiej stronie drogi, biegałam tam do nich, były tam też dziewczyny w moim wieku. Niemcy przyjechali chociaż z jakimiś szmatami, a Czeczni w ogóle goli. Wszyscy mieszkali jedną rodziną, zgodnie żyli, żadnych podziałów tam nie było.\n[obwód żytomierski, Ukraińska SRR, lata 30. i 40.] Jak się zaczęły wywózki, to zaraz przychodzili do poszczególnych kolonii i deportowali. Przychodzili do polskich kolonii i dawali parę godzin albo jeden dzień na spakowanie się i wywozili. To samo ja potem widziałam w niemieckich osadach. W tych polskich i niemieckich osadach żyli też czasami Ukraińcy i Żydzi. Oni nie byli wywożeni. Potem nadeszli Niemcy. Ukraińcom oni nic nie robili, ale Żydów rozstrzeliwali. Kiedyś zrobili taką jamę w ziemi i rozstrzeliwali. Dwa tygodnie ziemia się ruszała, to było straszne.\ndotyczy także: Okupacja niemiecka,\n[Nowa Mysz, pow. baranowicki, rok 1940]A wtedy wywozili na Syberię tych wszystkich polskich osadników, którzy kiedyś byli w wojsku i zwyciężyli cara w 1920 roku. I oni dali im ziemię. I tak mówi ojciec: – Przyjechali do tych ludzi, których mieli wywozić, już tam psy zaczęli szczekać… Ja to nie boję się takich rzeczy mówić i nikogo nie boję się, bo sama jedna, ale to prawda. I przyjechali te enkawudziści – jeden został się z ojcem – poszli do mieszkania i ja nie wiem, skąd ojciec wiedział? czy on to widział? Ale opowiadał, że przyszli i skazali: – Dawaj samogonku, piecz bliny i skwarki stawiaj na żar! A ta kobieta się już trzęsie i zgotuje te bliny, piecze, już tam wszystko przygotowała. A męża od razu wzięli, jako aresztowany, jak ona tam z dziećmi… jak dawała jeść. A potem: – Zbierajcie się! – takie komando. Ona dzieci ubiera, ręce trzęsą się u kobiety, wychodzą na te sanie i jedziem już. A śniegu było dużo i bardzo wielki mróz. Koń po kolana w śniegu. A potem patrzę, co tam leży – jedno dziecko nie wytrzymało i zmarło, a enkawudzista wziął i wyrzucił na śnieg to dziecko. I ja sobie myślę, aż mnie dusza zabolała: – Toż i u mnie takie maleńkie dziecka. Ojciec przyjechał do domu i tak opowiadał.\nPotem, jak już przyszła (znowu) ta radziecka Armia Czerwona, to było już te wyzwolenie, jak oni mówią, przyszło do nas – to było w lipcu 1944 roku. I od razu ta sowiecka włast zaczęła organizować kałchozy. Zabierali od ludzi krowy, konie, wozy, tam jakiś sprzęt gospodarczy i to wszystko zwozili w jedno miejsce. No, ludzie bardzo nie chcieli tych kołchozów, ale kto nie chciał do kołchozu, to jego zapisywali w kułaki. Znaczy, że on jest bogaty, nie chce oddać swego bogactwa. I potem zaczęli wywozić do Rosji. Gdzieś w Czeremchawawa, Kubas, na Sybir, Irkuck i do Kazachstanu. No, z początku wywozili leśników, no, na pewno wywozili urzędników polskich, osadników. Dlatego że u nas było dużo osadników, którzy walczyli po I wojnie światowej i byli jako polskie legiony. I oni mieli tu takie nadziały ziemi, i mieszkali tu, zamieszkiwali te tereny. Niektórych wywieźli już w 1939 roku, od razu, jak przyszli, a których nie zdążyli, to zaczęli od 1946 roku i tak dalej, aż do 1952 roku wywozili.W 1950 roku, jak wyszłam za mąż – a mój mąż był w tym „spisku”, tych kułaków, bo jego ojciec był w więzieniu, a ich wszystkich, całą rodzinę… A ponieważ ja też już byłam w tej rodzinie… W nocy przyjechali, my nic o tym nie wiedzieli, nie mieli w domu nawet chleba, tylko tak na jeden dzień. No, wywieźli do Kazachstanu. Wieźli w takich towarowych wagonach. Ludzie tam płakali i umierali, i było bardzo gorąco, i nie można było… No, jak tam odjechali, już za Moskwę, i w tych stepach, gdzie nie było nigdzie drogi, ni nic, tylko jedna kolej, to można było wyjść na chwilę na świeże powietrze. No, i wieźli nas prawie dziesięć dni. Dlatego że ten pociąg musiał gdzieś zawsze stać na uboczu, jak przechodził taki pociąg, który po tym rozkładzie jazdy musiał jechać. A my musieliśmy ustępować. No, i nareszcie przyjechaliśmy, już na kazachstanskuju obłast – to obwód już na kazachstański iliczowski rajon, i już nas tam rzucili. A ludzi tam było różnych. Tam byli Korejcy, byli Niemcy, których powywozili z Kaukazu już kiedyś, byli Czeczeńcy, Polacy, Białorusini. Jednym słowem, wszyscy byli zapisani, tam, u tego Kazacha komendanta i musieli raz na tydzień iść, i podpisywać się. Wyjeżdżać z tej miejscowości nie można było. Tylko tam. No, a tam dookoła byli pola zasiane tym chłopkiem, to znaczy watam, która rosła tam w naturalny sposób. I trzeba było pracować na tej ziemi od rana – a tam straszne słońce, i niektórzy wprost padali na tym polu, bo było… A tam ziemia robiła się taka twarda jak kamień i trzeba było takimi wielkimi, takimi haczkami – no, nie wiem jak to się nazywa – no, usypywać te krzewy, żeby rosły. A potem takie robili jamki dookoła i polewali. Bo tam wszędzie były takie aryki, takie kanały, które położone były wyżej. I potem na te pole puskano wodę.\nByli tu i Niemcy, a Kazachowie to od nas mieszkali 12 kilometrów, w miejscowości Kagasz. Na początku to nie byli oni dla nas dobrzy. Latem były jagody, my, dzieciaki, poszliśmy zbierać, to oni na swojej ziemi nie pozwolili nawet jagód zbierać. Wyjechali na koniach i nahajkami przepędzili. A potem już dobrze się z nimi żyło. Gościnni byli, jak już normalnie się zrobiło. A na początku to nawet śmiali się z naszych ludzi. Niemcy przyjechali niektórzy w 1936 roku, a niektórzy jeszcze później, już nawet w czasie wojny. Poprzyjeżdżali gdzieś z Powołża, ci Niemcy. To nie byli hitlerowcy, jak ich czasem tu nazywali, to byli zwykli ludzie. Dobrze z nami żyli, zgodnie.\n[Kalinowka, Kazachstan; lata 30.-40.]W 1936 roku przywieźli nas do Kazachstanu pociągiem towarowym, a ze stacji samochodami prosto tutaj, wyładowali 2 kilometry za wsią. To tyle zostało mi w pamięci. Goły step. Była tam wszystkiego jedna chata. Mieszali tam Kazachowie, koczownicy tacy. Tam nas wyładowali i wszystko, trawa taka wysoka, a my tacy mali, wydeptaliśmy dróżki w tej trawie i się bawiliśmy. Postawiliśmy namioty pośrodku stepu. Była jeszcze siostra, a dwaj bracia już tu się rodzili. I tak zaczęliśmy: kto miał siły do pracy, to do roboty, robić ziemianki, saman robić. Robiliśmy samany, takie maleńkie chatki z samanu. Takie mieszkanko było na trzy rodziny, aby przezimować. Trzy rodziny w takiej chatce, więcej nie zdążyliśmy do mrozu zrobić, a zima była nie taka, jak teraz – burzan jak zawieje, to ho ho! Kto wylezie z chaty pierwszy, jeden drugiego odkopuje, bo śniegiem zawiało. Surowe zimy były, a teraz to już jest dobrze. Wtedy – tak to było! Dobudowaliśmy przezimowaliśmy, na lato znów budujemy. Wioseczkę zbudowaliśmy, po cichu, rok, drugi, i już po jednej rodzinie w każdej chatce mieszka. Ojciec jeździł zaprzęgiem. Skądś przywieźli konie, i ojciec woził ten saman, chatki pomagał budować. Potem w 1944 roku jesienią wojna, ojca zabrali na front. A matka od razu umarła. Ojciec poszedł, i po trzech miesiącach matki nie było. Mamina matka, ona mieszkała do wojny z synem, a potem, jak ojca zabrali na front, przyszła do nas, z babcią, stareńka to była babcia. Poszedłem do szkoły, jak lata przyszły. A ojciec wrócił po zakończeniu wojny, w 1945 przyszedł, jesienią. Znalazł drugą matkę, i tak żyliśmy, I z babcią żyliśmy, z Ukrainy przyjechałem ja i siostra, a tu dwaj bracia się rodzili, jeszcze z naszej mamy. A potem, jak ojciec się ożenił, to znów się dzieci porodziły, już z drugiej żony, i tak my żyli.\ndotyczy także: Wojna sowiecko – niemiecka,\nWywieźli nas w 1947 roku. Przyjechali po nas w nocy samochodem, dali około 15 minut czasu, żebyśmy się zebrali do drogi. Myśmy już wtedy spali, zaczęliśmy płakać, a wychodząc z domu przeżegnaliśmy się. Długo staliśmy w wagonach. Wieźli nas jak bydło, w zamkniętych wagonach, pod eskortą żołnierzy z karabinami. To było straszne. Jechali z nami inni Polacy i Białorusini. Najpierw pojechaliśmy przez Moskwę do Nowosybirska i tam przeładowali nas na samochody. Przywieźli nas do miejscowości Żelezianka na Syberii. Mamusię oddzielili, a do pracy w lesie skierowali mnie i siostrę, bo byłyśmy młode. Pomieścili nas w drewnianych barakach, bez łóżek, bez niczego. Nie dostałyśmy żadnych ubrań, ani butów. Wkrótce nadeszły straszliwe mrozy, że od wiatru i śniegu nie było nic widać, a wypluta ślina od razu zamarzała. Było może 50, może 55 stopni mrozu. Wtedy dali nam koce. Do lasu chodziłyśmy w obstawie ludzi z karabinami, chleba dawali nam po 400 deka, do tego była jakaś kasza, z której zostawał na zębach piasek – był straszny głód. Jeśli ktoś nie wyrabiał dziennej normy pracy, to w ogóle nie dostawał jedzenia. Dopiero w 1953 roku mogłyśmy powrócić do domu, ale wtedy już nie było do czego wracać.\nMieszkałyśmy w drewnianym baraku. My i wszyscy, których dowozili na zesłanie. Było bardzo zimno. Ten barak rozdzielony był na dwie części i nawet miał jakiś piecyk, ale nie dało się w nim napalić. Jak chodziliśmy pracować do lasu, to jeszcze było ciemno. Rosjanie krzyczeli po wariacku Ë¶Pracować, pracować!Ë®, a myśmy nic nie widzieli. Trzeba było rozpalać ognisko dla światła i wtedy chociaż można się było trochę ogrzać. Cierpieliśmy głód. Już nie wierzyłam, że kiedykolwiek jeszcze najem się chleba. Zupa, którą nam wtedy dawali… Teraz to bym tego nie zjadła. W tej zupie była tylko jakaś kasza – bardzo mało – i woda. Z pracy wracaliśmy w nocy, byliśmy wtedy bardzo zmęczeni. Było mnóstwo pogrzebów, bo ludzie nie mogli wytrzymać. Dopiero w 1953 roku byliśmy już prawie wolni i mieliśmy tylko wyznaczone miejsce, gdzie mogliśmy chodzić. Umarł Stalin, a niektórzy głupi ludzie po nim płakali. Powtarzałam wtedy, że mógł umrzeć wcześniej. W 1954 roku dołączyła do nas – do mnie i do siostry – mamusia, z którą nas rozdzielili już na Syberii. Potem już było coraz lepiej i zostaliśmy wolnymi pracownikami. Ja zostałam agronomem, później pracowałam w sklepie… Życie jakoś się zaczęło układać, miałam rodzinę i w wieku 54 lat sprowadziłam się do Tomska.\n[Pierwomajka, Sadowoje, Kazachstan, lata 40.]Kazachowie odnosili się do Polaków dobrze. Pomagali, byli ciekawi, kto to są ci Polacy. Zapraszali czasami do siebie, częstowali jedzeniem… Ale ta pomoc nie zawsze wystarczała, bo ludzie bardzo umierali. Jak umarł ktoś zimą, to nawet nie było jak pochować takiego człowieka, taki był mróz, tak zmarznięta ziemia. I takie ciało leżało aż do wiosny, potem się dopiero chowało kości, gdziekolwiek. Zwłaszcza dzieci umierały, dzieci i osoby starsze, które nie miały siły pracować. Ale komendantury to nie obchodziło, Polaków oni mieli za nic.\n[Uljanowka (Ukraińska SRR), Kazachstan, 1936]Rodzinie mojej dali jeden dzień, żeby się przygotować do wyjazdu. Nie powiedzieli, dokąd jest przesiedlenie. Trzeba się było spakować, zabrać wszystko. Rodzice wzięli nawet krowę ze sobą, ale tę krowę już tutaj, w Kazachstanie, zabrano do sowchozu. Jechali dwa tygodnie i zostali wyrzuceni w stepie. To była toczka — kropka, czyli miejscowość na mapie, ale tam nic nie było praktycznie. Mama już zawsze mówiła, że jak ją zaczęło wtedy boleć serce, to tak aż do śmierci ją bolało. Spaliśmy w ziemiankach, jedno obok drugiego. Ciągle była praca, żadnej wolnej niedzieli, bo komendant pilnował. Chorzy mieli najgorzej, bo nie wyrabiali trudodni, a jak nie wyrabiali normy pracy, to nie mieli chleba. Mnóstwo ludzi umierało, i inni mówili wtedy, że to dobrze, że oni już nie będą się męczyć. Niektórzy popełniali samobójstwa, inni wariowali, ale nasza mama była dzielna, wszystko umiała zrobić, pracowała dzień i noc, i nam się udało jako tako przeżyć.\n[Pierwomajka, Sadowoje, Kazachstan, lata 40.]Rodzice przyjechali do gołego stepu. Zrobili sobie takie mieszkanie z ziemi, z gliny, z czego było. Kopali ziemianki, tak jak wszyscy. Żyliśmy bardzo źle, było ciężko, bo była komendantura. Bez pozwolenia nie mogliśmy się ruszyć z wioski. Pracowaliśmy przy sianokosach i innych robotach. Każdy pracował, nawet dzieci, żeby tylko było co jeść, ale często brakowało. Jak się nie pracowało, to się nie dostawało chleba. Po powrocie ze szkoły chodziliśmy z siostrami pomagać oporządzać bydło. Tam byli Polacy, tylko Polacy. Dopiero w Sadowoje, bośmy się potem przenieśli niedaleko od Pierwomajki, byli ludzie z Kaukazu, Ingusze, Czeczeńcy, Niemcy… Polaków było niewielu. Nie mogliśmy za bardzo rozmawiać po polsku, bo się z nas śmiano, pokazywano palcem. Więc w domu tylko mówiliśmy po polsku, a na zewnątrz już tylko po rosyjsku, bo naczelnicy szczególnie nie lubili Polaków, wyzywali nas. Szczególnie jeden z nich, komendant, dawał się nam we znaki, zabierał do łagru, jak ktoś się nie spodobał bardzo. Ludzie już myśleli, żeby go nawet skrycie zamordować, ale on w końcu jakoś zniknął, nikt nie wie, co się z nim stało.\n[Pierwomajka, Karaganda, lata 40.]W 1943 roku ojca zabrali na przymusowe prace do Karagandy. Zabrali też mojego starszego brata Mieczysława. Powiedzieli, że jest wojna i trzeba iść pracować. Odwieźli ich w wagonach towarowych, które były bardzo czarne od węgla. Trafili do kopalni, a brat miał tylko 15 lat wtedy i do wojska nie mógł iść, to wzięli go do pracy. Wielu Polaków wzięli wtedy do Karagandy, każdy musiał pracować dużo, bo w czasie wojny wszystko było dla Armii Czerwonej, dla wojska, i potrzeba było dużo siły roboczej. Ojciec zmarł tam w łagrze z głodu w 1944 roku, a brat przeżył. Ojciec bratu swój chleb oddawał, żeby dzieciak przetrwał. Brata zwolnił naczelnik łagru, kiedy już się nie nadawał do roboty. Przynieśli go do nas do domu. Rzucili na ziemię i powiedzieli do matki — Szukaj mu grobu, bo on niedługo zdechnie. Jakoś go odratowaliśmy. Ale do teraz nie wiemy, gdzie pochowany jest ojciec, gdzie on leży.\nMałe dzieci jechały na zesłanie, małe, rok, pół roku. Wszystkich zabierali, nie patrzyli, całe rodziny brali. Kto przygotował sobie coś do jedzenia, wziął sobie, to dobrze. Ojciec, jak pociąg gdzieś się zatrzymał na stacji – a pociąg mógł długo stać na stacji, dobę, dwie doby – to ojciec przynosił wrzątek, żeby dać dzieciom pić, żeby surowej wody nie pili, bo zachorować mogą. Na stacji ojciec przynosił wodę, wrzątek, jak dawali. A tak do jedzenia, co masz, to będziesz jadł, a jak nie, to nie masz co jeść. Cały miesiąc jechaliśmy, jakoś przeżyliśmy.\n[Stiepnoje, rejon kelerowski, obwód kokczetawski, lata 30.-40.]Żadnej elektryczności nie było, może w województwie, rejonie, to może było. Lampa naftowa, szkiełko, zalewali naftą i paliło się. Naftę przywozili do sklepu i każdy przychodził kupować. A potem, jak już więcej było traktorów, maszyn, to można było. Traktory pracowały na polu, traktorzysta przychodził do ojca i mówi, że trzeba mu buty zreperować. – To przynieś mi za to nafty. Ojciec jemu zrobił walonki, czy coś innego, a tamten przynosił banieczkę nafty. Potem następny przyniósł i tak mieliśmy. Ale ludzie nie mieli, trudno im było.\n[Stiepnoje, rejon kelerowski, obwód kokczetawski, lata 30.-40.]Ziemia była w izbie, glina. A najlepiej posypać jeszcze piaskiem, zamieść. Kto tam myślał o podłodze, z czego zrobić podłogę? Piec zrobili, można było palić i spać na nim. A palić w nim nie ma czym. Słomą, piołunem my palili. Potem już zasieliśmy, pszenicę zebraliśmy i słoma była. I paliliśmy słomą. Ale czym napalisz w taki mróz? Ojciec i brat jeździli tam, gdzie drzewo było. Jakieś 20 kilometrów, może więcej. To popracują w tym kołchozie kilka dni i zapracują, żeby na podwodzie przywieźć. Pojadą, kupią, trochę drzewa przywiozą i jest. Było łóżko, nie na ziemi spaliśmy, zrobiliśmy sobie łóżko. Słomą nakryjemy, i tak można spać. Albo na piecu. Jak napalisz, to ciepło, grzejesz się. I stolik zrobiliśmy, jak ktoś przyjdzie, to żeby zasiąść przy nim. Potem robili jakieś budynki, szkołę, to weźmiesz stamtąd deski jakieś, i zrobisz sobie. Zrobili szkołę, zrobili sklep, żeby można było kupić coś do jedzenia.\n[Stiepnoje, rejon kelerowski, obwód kokczetawski, lata 30.-40.]Skosili pszenicę i kłoski na ziemię spadają. Wszystkich nie zbierają. My, Polacy chodziliśmy, zbieraliśmy w miskę tej pszenicy, żeby zrobić coś jeść. Potem dopiero troszkę podżywiliśmy się. Ale czym palić, jak nie ma czym? Zimą zamarzniesz. Trzeba zbierać drzewo, nosić. A zima wielka. Jak zacznie się od października, to do kwietnia. A temperatury do -50 stopni. Tutaj na Ukrainie nie taki mróz. Przyjechaliśmy, mieliśmy po dwa spodnie wszystkiego. Zamarzali, nogi, wszystko zamarzało. Najgorsze, że było bardzo zimno. Mróz, nogi odmarzały. Tutaj takiego mrozu nie ma, a pojechali tam, nie było czego ubrać. Ojciec zakładał buty, ale przymarzały palce, taki mróz. 40-50 stopni. Co tutaj robić?! Tutaj mówią, że 10-20 to jest bardzo zimno. I tak męczyliśmy się. W nogi, w kolana zimno, przemarzało się. Nogi bolą, wszystko boli, takie mrozy. Potem kupowaliśmy sobie walonki, obuwie. Ale najpierw – za co kupisz, jak nic nie masz? Wszystko zostawiłeś. Chatę zostawiłeś, a wszystko zabrali do państwa, do kołchozu. Chatę rozebrali. Potem kupowaliśmy od Kazachów ciepłe rzeczy. Kożuchy, szuby, które z owiec robią. To ich rodzinne ziemia, oni tutaj z pokolenia na pokolenie żyją. Trzymają dużo owiec. Wyrabiali skórę, taką ciepłą.\n[Stiepnoje, rejon kelerowski, obwód kokczetawski, lata 30.-40.]Chleb dawali na kartki. Przychodziliśmy i braliśmy talony. Po kawałku dawali. Ojciec był wielki, duży, miał więcej niż dwa metry, to on dużo chciał jeść. A ja jeszcze byłem mały. Zmęczę się przy pracy, ręce bolą, wszystko boli, ale jeść mniej mi się chce. Najpierw pracowaliśmy dla państwa, a potem przychodził jakiś człowiek i mówił: – Chodźcie do nas, nam drzewo pociąć potrzeba, zapłacę wam. I my wieczorem, po robocie, a pracowaliśmy po 12 godzin, nie 8, tylko 12 dla państwa pracowaliśmy, potem jeszcze wieczorem poszliśmy, drzewo porżnęliśmy z ojcem, porąbaliśmy. Jeszcze następnego dnia i jeszcze następnego, powiedzmy tydzień pracy, i on nam dawał pieniądze. Kupowaliśmy sobie mleko, chleb, co tam ci trzeba. Zarobiliśmy sobie, na co nam trzeba było.\n[Stiepnoje, rejon kelerowski, obwód kokczetawski, lata 40.-50.]Jak przychodziła zima, to nic się nie robiło, siedziało się w domu. W ogrodzie wcześniej posadziliśmy kartofle, jakieś buraki, i to wszystko zebrane już było. Ojciec coś zarobił, coś kupił. Kłosków pszenicy nazbierałeś. I tak przygotowałeś się do zimy, i tak siedziałeś zimą w domu. Ludzie przychodzili, przez ścianę znajomi przychodzili. A to ktoś do nas przyjdzie, a to my do kogoś. Jak ja już byłem większy, miałem 16 lat, to taki klub powstał. Można było pójść do kina, jeśli raz na miesiąc przywieźli film z obłasti, czy z rejonu przywieźli na koniach. Jakaś harmoszka grała, poszedłeś do klubu, potańczysz sobie, pobawisz się, chłopcy i dziewczęta. Ale to już po wojnie było.\n[Stiepnoje, rejon kelerowski, obwód kokczetawski, lata 40.]Jak dostałem pracę? Matki brat pracował jako lekarz i on mówi: – Chodź do mnie, pracować będziesz, będziesz mój pomocnik. Ja pouczyłem się, egzamin zdałem. Zacząłem pracować dobrze, a on w końcu wyjechał na Ukrainę. Wszystko zrobił, żebym po nim pracował. Sam długo pracowałem, a potem dali mi jeszcze jednego do pomocy. Wtedy dobrze już było, można było już żyć. Pieniądze zarabiałem, więcej pieniędzy dostawałem. Najpierw w jednym mieście pracowałem, potem w drugim, już bliżej do domu. 20-25 kilometrów do domu. Miałem konia. Jak daleko trzeba było jechać, w obłast, to dawali samochód, wozili mnie. Był też mój przynależny koń, jak własny. Jak chciałem jechać do domu, 50 kilometrów było, to jeździłem koniem, gdzie trzeba było, jechałem koniem. Mieszkałem u ludzi, po domach, bo do rodziców daleko. Jak zachorowała krowa, jak owca, świnia, to leczyłem. Dużo pisaniny było. Miałem trzy kołchozy, jeden 5 kilometrów, a inny 27 kilometrów. Już były telefony, dzwonili, że jestem potrzebny, jak jestem dłużej potrzebny, to przenocować musiałem. Odpowiedzialny byłem za trzy kołchozy. Płacili mi pieniądze, 360 rubli. Trochę sobie odkładałem. Z roboty poprosiłem, żeby mi dali dokumenty, że ja chcę się uczyć więcej, mieć większe kwalifikacje. Dyrektor powiedział, żeby dać jemu paszport, niech jedzie uczyć się. I dostałem paszport!\n[Stiepnoje, rejon kelerowski, obwód kokczetawski, lata 50.]My nocą uciekliśmy z zesłania, bo tak nie puściliby nas. Zamówiliśmy samochód, przyjechał samochód. Zimno było, jak wyjeżdżaliśmy. Mamę posadziliśmy do kabiny kierowcy, bo tam ciepło. A ja z ojcem i siostrą na samochód. Nakryliśmy się i nocą jechaliśmy. 100 kilometrów jechaliśmy na dworzec, nocą. Tam już brat mój starszy żył. Wziął bilety. Tam już był znajomy człowiek na stacji. Żeby tylko do pociągu, potem nikt nie będzie pytał! Bilet jest, to wszystko w porządku. Od razu pojechaliśmy, 8 dni po tym, jak dostałem paszport. Ojcu zrobiłem paszport, matce paszport i pojechaliśmy. Nie daliby mi zrobić paszportu, ale ja powiedziałem, że jadę się uczyć. Pracowałem jako weterynarz, powiedziałem, że muszę jeszcze jechać uczyć się. I dyrektor puścił mnie, wypisali mnie i dostałem paszport. Taki byłem zadowolony! Udało się wyjechać.\n[Przyjazd do Kazachstanu, 1936]I tak nas tu przywieźli. Pałeczka taka była i: „Posiołek numer siem”. Siódemka taka narysowana. Wyrzucili na ten step, taki krugły step, zrazu pałatki takie stali. Budować pałatki, w pałatkach do zimy. A potem to już mieszkania zbudowali, takie niewielkie, i dwie–trzy rodziny w jednym tym mieszkaniu zimowali. Tu pobudowali i tam żyli, i tam już ostała się. Wszystko — głód, chłód, noc. Tam daleko wioski byli, chodzilimy, żeby zarobić na jaki kawałek chleba, zarabiali. Ot i tak żyli, i pracowali.\n[Kazachstan, lata 40.]Tak w mieszkaniu zbierali się i modlili się. No, zbierali się. A później pobudowali kościół. Tam ludzie zrazu dookoła zbierali się, modlili się, a moja matka, niech z Bogiem spoczywa, ona wszystkie msze wiedziała. U niej książeczka była, ja nawet nie wiem, gdzie zaraz ta książeczka, że wszystkie modlili się na latynie, nie na polskiej mowie, a na latynie wszystko było. A później był jakiś ksiądz, ja tam już nie wiem, nie była już, ja pojechała tutaj.\n[Kazachstan, lata 40.]No co tam w Kazachstanie… Naprzód postawili te pałatki, pałatki stali, my żyli. Ziemię uprawiać, orać, ziarno. Na zimę tam nic nie sieje, bo tam mrozy byli bardzo wielkie, a siali wiosną. Posieli pszenicę czy żyto, a później — gdzie burian był, to wyrywali ten burian, żeby czyste było to ziarno. Chodzili wszystkie na roboty — i małe, i starsze — wszystkie robili, robili. Przywiezą chleba, to tam ojciec jeszcze, niech z Bogiem spoczywa, tam przywiezie chleba, tam podzieli po ile. Tu jeszcze ojciec zawżdy nam nałożył gorczycy, żeby zębów nie stracić. To jedli. W 1937 to tak urodzaju nie było. W 1938 roku, jak posiali wszystko — był urodzaj. Wielki byli — że tak dawali na ten trudodzień 32 kila pszenicy! Ot, to ja już w 1938 roku pracowała w kolektywie, i ja już w 1938 roku zarobiła 147 trudodni. Tego ziarna to tylko nam nasypali, że koło każdej chatki tej całe kupy leżeli tego ziarna, bo elewator nie przyjmiewał. To taki był 1938 rok — bardzo wielki tam urodzaj był.\n[Czkałowo, Kazachstan, lata 40.] Chodziłam do szkoły. Trzy klasy skończyłam. Chodziłam, mimo że nie było w co się obuć, ubrać, nie było nic do jedzenia. Pisaliśmy na gazetach w szkole, z ćwikły robiliśmy atrament, z gęsich piór — pióra. Nie mieliśmy długopisów, ołówków. Uczyłam się bardzo dobrze, ale, niestety, takie były warunki, że skończyłam tylko trzy klasy. Uczyłam się dobrze. Z tej okazji na Nowy Rok dostałam dwa zeszyty i ołówek. I skarpetki, takie niebieściutkie. Taki prezent dostałam. Do końca życia zapamiętam ten prezent. Mieliśmy nauczyciela, Joana Francowicza. Na imię miał… Strumiński. To był bardzo dobry nauczyciel. Do trzeciej klasy dochodziłam, skończyłam ją, a że nie było co jeść, w co się ubrać… Nosiłam stare walonki. Już wtedy miałam ojczyma, mama wyszła drugi raz za mąż. I ten ojczym pozaszywa mnie te walonki, gdzie się porwały, dwa razy pójdę w nich do szkoły — a wtedy zimno bardzo było, wielkie mrozy były, nie tak, jak teraz — pójdę dwa razy i koniec, nie ma walonek, no i nie ma w takim wypadku w czym iść do szkoły. Nie było też książek. Po dwa podręczniki mieliśmy na całą klasę. Jeśli trzeba było jakąś pracę zrobić, coś napisać, to biegło się do koleżanki, która miała podręczniki, z matematyki albo z rosyjskiego na przykład. Biegaliśmy do tej dziewczynki w trzy albo cztery osoby i spisywaliśmy wszystko. Odrobimy lekcję i rozchodzimy się do domów. Taka była nauka. Uczniowie byli duzi. Chodziliśmy do pierwszej, drugiej klasy, a oni mieli już po 12–13 lat, tacy duzi chłopcy byli. Dziewczynki też były takie duże. Już poumierali, nie ma tych osób, co z nimi razem do szkoły chodziliśmy. Taka była nauka. Nie daj Boże nikomu coś takiego przeżyć.\n[Czkałowo, Kazachstan/ZSRR, 1936]Przywieźli nas tutaj nie wiadomo dlaczego w 1936 roku. Jechaliśmy pociągiem towarowym, spaliśmy na sianie. Trafiliśmy do Czkałowa, w ziemiankach zamieszkaliśmy, a na ziemi w ziemiankach rosła trawa. Poza tym niczego tu nie było, a w jednej ziemiance i cztery, i pięć rodzin musiało się zmieścić. Ziemianek było trzy. Ludzie spali pod gołym niebem, na ziemi, bo nawet pola uprawnego nie było tutaj, tylko step. Kazachy nas potrafili pobić, jak ktoś z Polaków się oddalił i do nich poszedł, ale musieliśmy z nimi żyć. Sprzedawaliśmy poduszki i różne rzeczy wzięte z Ukrainy, żeby było co jeść. Nam dawali tylko chleb, od Kazachów niczego nie dostawaliśmy. Było bardzo trudno. Dopiero później wyrosła pszenica, mężczyźni pracowali przy żarnach, ale zaraz nadeszła wojna i ciągle było ciężko. Powoli, powoli, jak już dzieci mogły więcej pracować, to poprawiło się, ale to długo trwało.\n[Czkałowo, Kazachstan/ZSRR, lata 30.]Ludzie często tu umierali. W ziemiankach było zimno, śniegu było mnóstwo w zimę, nie było jak przejść. Umierały małe dzieci i starsze osoby. Pracowaliśmy tak, że najpierw zrobiliśmy samany — chaty z gliny, potem sialiśmy zboże. Poza tym z początku nie było tu nawet pomysłu, co robić, jak się wyżywić. Po nas przyjechali następni i nie mieli gdzie mieszkać, bo tu tylko trzy domy stały. Kazachowie mówili, że my wrogowie ludu, nie chcieli nas tu widzieć, byli wredni, nie dawali nam też nic do jedzenia, a kto do nich poszedł, to pobili. Do szkoły w Czkałowie z początku nie chodziliśmy, bo jej nie było. Siedzieliśmy wieczorami w tej ziemiance i nawet nie było się dokąd ruszyć, bo brakowało miejsca. Potem jak już szkoła powstała, to nie zawsze dawało się do niej dojść, bo jak zimą napadał śnieg, to w ogóle nie można było się przedrzeć. Nawet takich butów nie było, żeby po śniegu chodzić. Ja do szkoły nie chodziłam, bo byłam taka chora, że nie dawałam rady. I to nie tylko ja nie chodziłam, ale wiele dzieci polskich. W zimie zresztą ludzie zamarzali żywcem, były burany, czyli zamiecie, ludzie się gubili w stepie i zamarzali. Takie to warunki…\n[Kazachstan, 1942]Na komisji pytali: – Ty jesteś Polak? – Polak. – A gdzie ty chodził? Do cerkwi, czy do kościoła? – Do kościoła. – Polak.A jeden, Żukow się nazywał, był Polak, ale prawosławny z Baranowicz. On był zaraz za mną, mnie pierwszego badali. Jego wzięli na lewą stronę. – A, ty Białorus. Oj, on dostał szoku, płakał biedak. I ja do niego mówię: – Ty wiesz co, ty jutro popróbuj. – Tu mnie poznają. To ja poszedł, powiedział pułkownikowi, że ten prawosławny człowiek chce jako Polak i pułkownik powiedział: – Niech jutro przyjdzie i spróbuje, a my będziemy go bronić, żeby on przeszedł. Na jutro przychodzi, a na miejsce tych trzech enkawudzistów drugie przyszły. To oni nie wiedzieli. Żukow przyszedł i stanął: – Polak? – Polak. – A gdzie ty chodził? Do kościoła, czy do cerkwi? I on powiedział, że do kościoła. – Polak. Taki zadowolony biedak był.\n[Zesłanie do Kazachstanu w 1937 roku]Jak przyjechaliśmy do Kazachstanu, do rosyjskiej szkoły było 25 kilometrów. Do niej nie chodziłam i mnie mamusia sama uczyła. Czytała nam ewangelię i o różnych świętych opowiadała. I wszyscy rodzice płakali, żeby jeszcze usłyszeć Słowo Boże.\n[Zesłanie do Kazachstanu w latach 1937 – 47 i praca po powrocie do Żytomierza]Na Sybirze trzymaliśmy w gospodarstwie krowy, świnie, barany. Z tego żyliśmy i ja mamusi pomagałam. A jak tu wróciłam, nie mam żadnej szkoły, tylko cztery klasy, poszłam do lasu pracować. Dostałam piłę, siekierę, kosę, taczkę… Takie moje ciężkie życie. I ja już tutaj w Żytomierzu w lesie pracowałam.\nW 1939 roku przywieźli do Kazachstanu bardzo dużo ludzi z Polski. Jak ci Polacy przyjechali, oni przychodzili do nas, bo my krowy mieliśmy. Mama dawała im mleko i oni kawę sobie gotowali. Bardzo dobrze z nami żyli. Jak oni płakali, że mogli jeszcze polski język usłyszeć! W czasie wojny, ja nie wiem, gdzie ich zabrali, czy do Polski czy gdzie.\nW Kazachstanie byli różni ludzie, dobrzy i źli. Ani oni nam, ani my im nic za złe nie mieliśmy. To oni nam mówili, że u nich w 1922 roku był wielki głód. Chociaż było zboże, wszystko rosło, ale rząd zabrał. Wtedy samochodów nie było, przejeżdżali po 10 par konii wszystkie zapasy zabierali. Kto zdążył schować, kto zakopał w ziemi ten przeżył. A kto nie… Ludzie jedli ludzi, tak nam opowiadali. Kiedy my tam w 1937 roku przyjechaliśmy, przydzielili nam dom. Sąsiedzi powiedzieli, że w 1922 roku 13 osób z tego domu zmarło z głodu. Tatko nie chciał tam mieszkać, wzięli nas gdzie indziej.\n[Kazachstan, lata 20.]Mój mąż też był zesłańcem. Coś tam się u nich porobiło, że ich wysyłali, tak samo, jak nas. Było u nich dużo dzieci, i ciężko im było, mieszkali w Karelii, i teściowa chciała przejść granicę z dziećmi, i ich złapali, i zapisali jako wroga ludu. W tym czasie nikt się z nami nie liczył: powiedział słowo nie tak, i od razu z nim. Moją teściową, Finkę, skazali na obóz koncentracyjny za to, że przeszła tę granicę. Uznali ją za wroga ludu. I tak myśmy się tu z mężem poznali i pożenili.\nLeokadia Taszewska – Jentunina\n[Pietrowka, Kazachstan; 1936, lata 40.]Wieźli nas pociągiem towarowym, dobrze to pamiętam. Jechaliśmy z Ukrainy wagonami towarowymi i ściśnięci byliśmy jak sardynki w puszce. Głodowaliśmy, nie było co jeść w drodze. Zamknęli nas na amen. Stoimy – wody nie ma, niczego nie ma, wybiegli, wody gdzieś nabrali, pociąg ruszył, ludzie zostawiali, umierali w drodze, nikt nie zwracał na to uwagi. Potem przywieźli nas na stację Tajynsza, 60 kilometrów stąd, i zaczęli nas rozwozić po wioskach. U nas cały rejon, 12 wsi, to wszyscy byli deportowani. Przywieźli nas sześcioro, a my niczego nie mamy. Na Ukrainie dali nam 24 godziny, wszystkośmy zostawili, wszystko, co było. A my dzieci, tutaj jedna trzcina, wilki, nic nie ma, ani chleba, ani soli, nic. Październik był, zrobiło się już zimno, mrozy po 50 stopni były, burzany. Ziemianeczki nasze stały tak, że otwierały się nie do środka, a na zewnątrz. Zawieje nas, to siedzimy po sam dach przysypani. I drzwi nie możemy otworzyć, żeby nabrać śniegu, pojeść go trochę. Ktoś tam chodzi po dachu, to krzyczymy: – Odkopcie nas! Póki kopią, ktoś zejdzie po drabinie, a z powrotem lezie już przez dach. Pracowaliśmy na równi z dorosłymi, a ja całe życie chciałam zostać nauczycielką. Ojca zabrali do więzienia. Wszystko było wtedy dla frontu. Zbierasz nawet te kłoski po zbiorach, i już na ciebie czekają. I między naszymi ludźmi też byli sprzedajni. Oni im płacili, a ci im służyli. I tak potem ojca posadzili, umarł w Pietropawłowsku. Potem był starszy brat między nami, pracował już jako traktorzysta. I on też wziął trochę pszenicy, i jego też posadzili. Siedział daleko-daleko, w Komsomolsku nad Amurem. Dawno to było, a ja wszystko pamiętam. Potem wrócił. Dali mu pięć lat, ale on pięciu nie odsiedział, wrócił po trzech. Mamie było bardzo ciężko, ona też pracowała. Zdrowia już nie miała, bo tato taki był. A tu przyjechali – nic nie było, po prostu goły step. I od razu w 1936 roku chciał tatko uciekać na Ukrainę. Ale nas od początku wzięli pod komendanturę jako przesiedleńców, musieliśmy się meldować. Każdego razu trzy kilometry idziesz do rejonu, bierzesz przepustkę i mówisz, żeś przyszła. I tak nas nie puścili na tę Ukrainę i my bardzo biedowali. Moja siostra umarła z głodu. Dopiero potem zaczęliśmy się tu dorabiać, a z początku to samymi łopatami tę ziemię kopaliśmy. Żęliśmy sierpami, sialiśmy ręcznie, tak, jak na Ukrainie, sami sobie pracowaliśmy. I tak było bardzo ciężko. A my jako dzieci szkołę zostawialiśmy, nie było możliwości skończenia szkoły, zdobycia wykształcenia, osiągnięcia czegoś, było nam bardzo ciężko. W 1954 roku, 15 lat już byliśmy pod komendanturą, ojciec umarł, i mama poszła do komendanta, mówi: – Dajcie przepustkę, żeby chociaż zobaczyć, gdzie go pochowali. Nie dali, bo „może pojedziesz, nie wrócisz”.\n[Nowa Mysz koło Baranowicz, Polska, pod okupacją sowiecką, 1940] Wywózka była w 1940 roku, to był luty chyba. Bardzo dużo ludzi wywieźli i to pierwsze to było niespodziane, coś niewiadome, coś straszne było. Bo niewiadome, nikt w ogóle nie wiedział, o co chodzi i co to jest, i za co, i po co. No nam udało jeszcze zatrzymać się, utrzymać się na swoim gospodarstwie. W pierwszej wywózce my nie popadliśmy, w pierwszej wywózce na Sybir. To było bardzo straszne, bo były straszne mrozy i, pamiętam, moją taką dobrą koleżankę wywieźli – Irka taka była Olszewska – z rodziną, znajomych. No naprawdę było strasznie. Już po tej pierwszej wywózce to mama zawsze trzymała suchary w workach, narobiła sucharów, chleba i tam słoniny połcie takie duże, walonki – bo to na Sybir – kożuchy, wszystko było pod ręką. Bo dawali tylko na zbiórkę jakieś pół godziny, nie więcej. Za pół godziny musisz być gotów do wywózki. Już gotowe tam konie, furmanki stoją i wiozą do Baranowicz, do takich pociągów, bydlęcych wagonów, i wywozili. No jeśli chodzi o moje osobiste wrażenia, to bardzo straszne było wrażenie, jak za naszymi opłotkami była taka łąka i na zimę zamarzała ta łąka, i ona była jak trakt, ta łąka. I po tej łące, na tych saniach wieźli ludzi, noworodków. Oni zamarzali na tym mrozie, były straszne mrozy, do 40 stopni mrozy. I noworodków, zmarłych, już zmarzniętych na kość, na śmierć, wyrzucali po prostu, zabierali od rodziców i wyrzucali. To okropne było. No jakoś tak cały czas się w strachu żyło.\nW 1937 represowanyj był ojciec znowu. Wszystkich tych, co wysyłali, to represowali. U mamy było dziewięć dusz w rodzinie: siostry i sześć braci, i wszystkich porozsyłali! W te i te strony porozkydali, te w Kazachstany, te w charkowską obłaść, po wszystkich stronach nas rozsyłali. U ojca były tylko dwa braty i ojciec. To jednego na rewolucji zabili, już jak ta wojna była, to był zamordowany. A drugi to toże wysłany w obłaść inną, ale nie razem z nami. Po wsiom świecie rozkydali. W Sybiry był jeden brat wysłany. Toże tam represowali, zabrali w tiurmy. Przyjechali my po wojnie tutaj, dobili się jakoś. Tak my krowę prodali, i najęli taką osobę, co by pomogła nam urządzić się, bo ja nogami nie chodziła sama.\n[Kazachstan, Woronicz, obwód akmoliński, 1936]Ten buran, to świata nie widać, na dwa kroki nie widać świata. Jak wyleciała kura, to już nie wróci, jak wyjdzie krowa, to też nie wróci. A jak jechali wołami, wpadli pod górę, wieźli siano, czy ziarno i krowa uciekła, na drogę, to był strach. Mały mróz to 30-35, do 40 stopni mróz, a duży do 50-60, to już wie pan, jaki to był mróz? A śniegu, to tak dużo waliło, że 4-5 metrów. On twardy był, taki tunel robiliśmy i takimi tunelami chodziliśmy, schody, tunele. Taki twardy był, nie taki, jak tutaj na Ukrainie, że kopnąć można, tam taki twardy od razu.\n[Kazachstan, Woronicz, obwód akmoliński, 1936]Szkoła była w chacie dla dzieci. Taka stara nauczycielka uczyła. Mówili, że to popa córka była, zasądzona na 10 lat. Tak między sobą mówiliśmy. Ja też chodziłam do szkoły, trochę uczyłam się. Uczyłam się rozmawiać i czytać po rosyjsku i więcej nic. Ona czytała, pisała, my też pisaliśmy, czytaliśmy. Taki pokoik z chaty zrobiony. Ja nauczyłam się dobrze czytać po rosyjsku. A po ukraińsku nie mogę przywyknąć.\n[Kazachstan, Woronicz, obwód akmoliński, 1936]My tam mówiliśmy do siebie po polsku, bo się modliliśmy polską mową. Gdyby nie polska mowa, język, modlitwa, to nie mielibyśmy rozmowy polskiej, to nas trzymało, modlitwa. Książeczki były, po ojcu została jednak książeczka, jeszcze mama jedną dostała. Modliliśmy się, śpiewaliśmy litanie, godzinki, pasje w post, krzyżową drogę. Kolędy my lubiliśmy śpiewać. Mało nas było, ale zbieraliśmy się do chaty, to do jednej, to do drugiej. Troszkę pomodlimy się, pośpiewamy.\ndotyczy także: Kościół i życie religijne przed 1990 rokiem,\n[Kazachstan, Woronicz, obwód akmoliński, 1936]Nocą nas zabrali, sennych. Nocą podwózki przyjechały, nocą wygruzili, nocą dowieźli do pociągu i wrzucili w wagony. I w biały dzień już jechaliśmy. Brali po wioskach, nie tylko z naszej wsi. Brali, wszystkich wywozili. Starzy szli, a dzieci na podwózki. Ludzie mówili, że nam przywiozą ludzi do wioski. Przywieźli, ale żony i dzieci, a nam trzeba było mężczyzn, bo to trzeba było pracować. Tylu ludzi zmarło w czasie podróży, umierali, dzieci i starzy. Nawet wody nie dali. Mieli banki [słoiki], w te banki wodę lali, każdy miał tę wodę, i chleb, suchary, i smalec, bo co można było wziąć? Co było, jakieś mięso, jak ktoś miał. Ale to 18 dni trzeba było się karmić. I przy końcu nie było co jeść, nawet tej wody i chleba. Mama już nie płakała nawet. Modlili się w wagonach, piosenki do Matki Boskiej śpiewali. Pierwszy dzień, jak wyjeżdżali, to tak krzyczeli, że nie można było wycierpieć. W naszych wagonach krzyczeli, płakali, okna otwierali, drzwi, a w tym drugim, który obok nas wyjeżdżał, to tak krzyczeli, że my tej Ukrainy, domu rodzinnego, nikogo więcej nigdy nie zobaczymy.\n[Kazachstan, Woronicz, obwód akmoliński, 1936]My byliśmy na jednym miejscu, a jak tutaj przyjechaliśmy, to poszłam do naczelnika, a on też pytał, tak jak wy: – Na jednym miejscu mieszkaliście? Tak. To chyba dobrze było. Mama tak powiedziała: – Jak ma być więzienie, to wszędzie jednakowo, to my na jednym miejscu siedzieliśmy, pracowaliśmy na jednym miejscu. Izba też była ta sama. Już ciekła, rozwaliła się, zrobiliśmy po środku na rurze jeden słup, taki duży. Zawaliła się. Tak zostawiliśmy. Jakaś Niemka z dzieckiem została wysłana. Powiedzieliśmy: idź do naszej chałupy, bo my już pojedziemy. Niemców przysyłali, do Kazachstanu wygnali. Kobieta, zmarł jej mąż, a ona była z dzieckiem, chłopczyk miał chyba dwa lata. Zostawiliśmy jej chałupę i my pojechaliśmy.\nDo pracy pan wychodził, rewizję osobistą robili każdemu. Z pracy pan wychodził – znowuż osobista rewizja. W tamtym czasie były straszne warunki, przyprowadzali czterdzieści, pięćdziesiąt, czy sto osób. Brygada jakaś tam była, robili rewizję, rozbierali pana do spodenek, wszystko sprawdzone. Przyprowadzali do obozu i zakrywali do baraku, a w baraku zakrywali pod klucz. Między tymi pryczami było przejście i stało piętnaście beczek, do których się załatwiali – pośrodku, tam, gdzieśmy mieszkali. To były okropne warunki do śmierci Stalina. Umyć się – raz się umyjesz, raz się nie umyjesz, bo nie wystarcza wody, gdy w takim baraku 250-300 osób. Na pryczach leżeli.\nPodchodzi strażnik: – Czego siedzisz? Ten najspokojniej podniósł się i mówi, że idzie już: – Tylko zapalę i idę. A ten jego uderzył, uderzył tego chłopaka. Ja jak machnę, ach! A ja, pomimo że w obozie siedziałem, ja był jak młody człowiek. Jak go machnąłem!.. A zawsze pod ręką miałem taki metal ze specjalnym wygięciem, kładłem to pod koła, żeby zahamować wagoniki. Ja z tego wszystkiego chciałem go tym uderzyć. – Ty bestio. Mnie wszystko jedno, dwadzieścia pięć lat i tak i tak, ale ty tu więcej znęcać się nie będziesz! I chwyciłem, chciałem go ciepnąć. Z kąta wyrwał się jakiś człowiek, z tych wschodnich narodów. I ja go chciałem ciepnąć, a ten jakoś uderzył i ja tamtego nie uderzyłem po głowie, tylko po ramieniu. Co ma człowiek do stracenia? Taki jakiś łotr będzie się znęcać? Ja go uderzyłem. Zaraz mnie zabrali. Przywieźli do obozu, z kopalni zabrali pod konwojem. Przywieźli mnie i zaraz pod śledztwo. Oficer śledczy do mnie mówi tak: – Chciałeś go zabić? Ja mówię: – Niewykluczone, że ja bym go zabił. Ja nie wykluczam tego. On uderzył robotnika, ja go tak samo uderzyłem. A on mówi: – On uderzył, trzeba było przyjść i mnie powiedzieć, że on bije. To by on odpowiadał. A teraz ty będziesz odpowiadać.\nW więzieniu: przychodzi bibliotekarka, przynosi katalog książek – książki, które poza więzienie nie wychodzą – ja sobie wybieram. Trzy, cztery książki wziąłem. Prosiłem Karola Marksa, „Kapitał…” i te wszystkie, żeby Sowietów ich materiałami bić. Teraz mógłbym całe strony cytować. Jak on mnie coś mówił, to ja mogłem mu zajechać zawsze. Odsiedziałem tam, potem mnie dali w drugie miejsce. Polityczne wychowanie zawsze w obozie. Jak jest wolne, niedziela albo coś, to przychodzi polityczny wychowawca (po rosyjsku mówi się „politruk”) i tam zaczyna: to, to, to, różne swoje. On: – Czy są pytania? A jak są – to numer. Na plecach numer, tu numer i na czapce numer. On: – Pytania, czy są? – Są. Ja mu zadaję. On odpowiada. Ja mówię: – To pan kłamie. Pan przecież kłamie. Pan zna to i to? Na tej i tej stronie, co pisze Karol Marks? Ja mogłem mu cytować całą stronę, gdzie, na jakiej stronie, wszystko. Mówię: – Pan kłamie, nieprawdę pan mówi. Nazwisko zapisał, numer, wszystko. Zebranie się skończyło, on wywołuje mnie. Przychodzi oficer śledczy, on zaczyna, żeby ja napisał, że mówiłem nieprawdę, że nie mam racji, że to jest kłamstwo, co ja mówię. Ja mówię: – Nie napisałem nigdy i nie napiszę, bo pan nie zna, niech pan przeczyta. To pan nie zna. Nie, nie napiszę tego. – No, to nie. Zbierają się i znowu dają pół roku czy trzy miesiące – nie do wyroku, a do więzienia, znowu do więzienia. Niepodatny wychowaniu.\n[Kokczetaw, Kazachstan, lata 40.]Oczywiście, byłam pod komendanturą. Szesnaście lat miałam. Bez pozwolenia, zgody nic nie można było zrobić, nawet kroku. Trzeba było chodzić i pokazywać się u komendanta, że ja jestem na miejscu, donikąd nie uciekłam. A kiedy przeprowadziliśmy się z wioski do Kokczetawia, to tutaj, w mieście, też trzeba było się meldować. Też zostaliśmy wzięci do spisu. Wszystkich Polaków i Niemców tak sprawdzali, dlatego że byliśmy z Ukrainy, przesiedleńcy.\nPamiętam, jak wywozili nas ze Słonimia. Jak dziadek dowiedział się, że będą nas wywozić (a pamiętam go dokładnie), to przyszedł do pociągu i odnalazł nas. Stał w płaszczu wojskowym, bo był dawnym oficerem Wojska Polskiego, i dał mojej siostrze modlitewnik pisany po polsku. Był to podpisany, stary modlitewnik wojskowy. Dał go siostrze, ponieważ ona była starsza ode mnie. I ona trzyma go do tej pory. Powiedział jej wtedy: – Trzymaj go, dziecko, i nigdzie nie zgub. Oprócz tego dał nam jeszcze pierścień, taki sygnet z wyobrażeniem orła. W 1947 roku, kiedy przebywałyśmy na głodującej Białorusi, musiałyśmy ten pierścień sprzedać za bochenek chleba…\nThis entry was posted on 26 lutego 2017 @ 14:59\tand is filed under Polacy na Syberii, Polskie Kresy. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. You can leave a response, lub trackback from your own site.