Program nauczania. w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum - PDF\nProgram nauczania. w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum\nDownload "Program nauczania. w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum"\n1 Anna Jaroszewska Program nauczania języka niemieckiego w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum Kurs podstawowy na poziomie IV.0 (dla rozpoczynających naukę języka niemieckiego od podstaw) Warszawa\n2 Redakcja merytoryczna: Maciej Nietrzebka, Agnieszka Kozdra Recenzent programu: prof. dr hab. Halina Stasiak Korekta językowa: dr Krystyna Długosz-Kurczab, Agata Wojtko Projekt graficzny: Focus Producers Studio ISBN: Program nauczania zgodny z Podstawą programową kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, których ukończenie umożliwia uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego, stanowiącą załącznik nr 4 do Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 sierpnia 2012 r. (Dz.U. Nr 0 z 2012 r., poz. 977). 2\n3 Program nauczania języka niemieckiego w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum Kurs podstawowy na poziomie IV.0 (dla rozpoczynających naukę języka niemieckiego od podstaw) Anna Jaroszewska Jest absolwentką filologii germańskiej oraz filologii rosyjskiej Uniwersytetu Humboldta w Berlinie, a od 2006 roku doktorem nauk humanistycznych w zakresie językoznawstwa. Obecnie pracuje na stanowisku adiunkta w Zakładzie Glottodydaktyki w Instytucie Germanistyki na Wydziale Neofilologii Uniwersytetu Warszawskiego. Posiada uprawnienia egzaminatora maturalnego Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej i jest rzeczoznawcą Ministerstwa Edukacji Narodowej opiniującym podręczniki do nauczania języka niemieckiego. Jako członek Polskiego Towarzystwa Neofilologicznego, Deutsche Gesellschaft für Fremdsprachenforschung oraz Akademickiego Towarzystwa Andragogicznego rokrocznie bierze udział w konferencjach naukowych poświęconych problematyce nauczania języków obcych. Jest autorką licznych wystąpień i publikacji na ten temat. 3\n4 Interaktywny SPIS TREŚCI WSTĘP 5 1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PROGRAMU Przeznaczenie Podstawy prawne Użytkownicy Nauczyciele i ich kompetencje Uczniowie i ich potencjał Rodzice i opiekunowie prawni uczniów Czas realizacji Warunki realizacji CELE I MATERIAŁ NAUCZANIA Ogólne cele nauczania języków obcych Szczegółowe cele nauczania języka niemieckiego w szkole ponadgimnazjalnej Uwagi dotyczące poziomów biegłości językowej według ESOKJ Wymagania ogólne w zakresie kompetencji językowej na poziomie IV Wymagania szczegółowe w zakresie celów operacyjnych oraz treści nauczania 17 na poziomie IV Zakres tematyczny a zasada międzyprzedmiotowej korelacji Zagadnienia gramatyczne Sprawności językowe REALIZACJA PROGRAMU Organizacja zajęć językowych Lekcja inauguracyjna Faza planowania i konspekt lekcji Organizacja kontekstów edukacyjnych Uwagi na temat pracy z uczniem niepełnosprawnym lub o specjalnych potrzebach edukacyjnych, w tym wybitnie uzdolnionym Wybór metody nauczania Techniki i strategie nauczania/uczenia się Techniki rozwijania sprawności rozumienia ze słuchu Techniki rozwijania sprawności czytania ze zrozumieniem Techniki rozwijania sprawności mówienia Techniki rozwijania sprawności pisania Techniki nauczania/uczenia się słownictwa Techniki nauczania/uczenia się gramatyki Techniki nauczania/uczenia się wymowy Techniki wdrażające do autonomii w uczeniu się PROCES OCENIANIA W NAUCZANIU JĘZYKA OBCEGO Metody i techniki oceniania Zasady oceniania 44 BIBLIOGRAFIA 46 4\n5 WSTĘP Program nauczania można rozumieć jako mniej lub bardziej złożony plan działań dydaktycznych, w którym zostały określone cele nauczania oraz sposoby i środki ich realizacji (Komorowska, 2006: 8 i n.). Niniejszy program mieści się w ramach tegoż opisu. Uszczegółowienia wymaga jednak cel, w jakim go przygotowano. Użytkownik programu powinien bowiem zdawać sobie sprawę z tego, że niezależnie od stopnia złożoności ten dokument pozostanie zawsze narzędziem dodatkowym, o charakterze informującym, wspomagającym, uzupełniającym, ukierunkowującym, systematyzującym itp. Owszem, jego trzon stanowią wytyczne ustawowe, które należy uznać za obligatoryjne. Wszelkie treści odautorskie, opierające się na osobistej wiedzy i doświadczeniu zawodowym autorki, a także na literaturze przedmiotu, należy traktować jako komentarz do ministerialnego rozporządzenia w sprawie Podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz.U. Nr 0 z 2012 r., poz. 977), w szczególności zaś do jego czwartego załącznika poświęconego m.in. szkołom ponadgimnazjalnym. Komentarz ten to nic innego jak tylko merytoryczne oraz praktyczne wskazówki, adresowane przede wszystkim do nauczycieli języka niemieckiego, które mogą się okazać użyteczne w pracy nauczycielskiej, ale z którymi nie zawsze trzeba się też zgadzać. To pewnego rodzaju legenda do mapy, na której zostały zlokalizowane kolejne punkty/etapy procesu edukacyjnego. Ich osiągnięcie stanowi warunek ukończenia kursu językowego z wynikiem pozytywnym, co w tym przypadku można utożsamiać ze zdanym egzaminem maturalnym z języka niemieckiego. Ostatecznego wyboru, którą drogą podążać, aby dotrzeć do tak wyznaczonego celu, powinien dokonać nauczyciel w porozumieniu z uczniami. Stąd też to kompetencje zawodowe i zaangażowanie nauczyciela oraz predyspozycje do uczenia się i postawy uczniów należy uznać za kluczowe. Szczególnie ważny jest ponadto podręcznik do nauki języka obcego, który w dalszym ciągu pozostaje podstawowym narzędziem pracy nauczyciela i źródłem wiedzy ucznia. W dużym stopniu to od jego jakości będzie zależało, jak silnie zostanie wzbudzona motywacja do nauczania/uczenia się języka niemieckiego i na ile progresywnie te procesy będą przebiegały. Nie bez znaczenia jest przy tym kontekst sytuacyjny (w tym warunki organizacyjne), w którym są podejmowane działania edukacyjno-wychowawcze. W zestawieniu z tymi czynnikami program nauczania nie wydaje się aż tak ważny. Z pewnością jednak informacje w nim zawarte stwarzają szerszą perspektywę dla poszczególnych działań, pozwalają wytyczyć priorytety czy dostrzec zależności pomiędzy zmiennymi i uczestnikami procesu nauczania/uczenia się języka. To zaś może się okazać cenne dla początkujących nauczycieli filologów, którzy bez przewodnika, jakim może być dla nich program nauczania, będą czuć się w swojej pracy niepewnie. Ta uwaga dotyczy także grupy nauczycieli starszych, dla których ostatnia zmiana uregulowań prawnych może być niezrozumiała i burzyć ich wypracowaną przez lata metodologię postępowania. Przedstawione w programie treści o charakterze praktycznym opierają się na podbudowie teoretycznej, której celem jest systematyzacja, a niekiedy uzupełnienie wiedzy nauczyciela wyniesionej ze studiów. Treści te świadomie zostały ze sobą powiązane tworząc dość obszerne, jak na program nauczania, kompendium. Autorka zdaje sobie sprawę z tego, że nie wszyscy nauczyciele znajdą czas i motywację na szczegółową lekturę tak skonstruowanego programu. Niezasadne byłoby jednak odbieranie tej możliwości nauczycielom ambitnym, lub po prostu rzetelnym i dbającym o swój rozwój zawodowy. Przekonanie to przesądziło o ostatecznej formie i objętości programu. Pewnym ułatwieniem w korzystaniu z tego dokumentu może być wprowadzenie pogrubionej czcionki dla treści zasadniczych, zadaniem autorki najważniejszych. Należy jednak pamiętać, że w gruncie rzeczy o znaczeniu określonych treści przesądzały będą potrzeby uczniów i nauczyciela oraz kontekst edukacyjny, w którym zostanie podjęta próba zaspokojenia tych potrzeb. Oznaczenia odautorskie nie umniejszają tym samym znaczenia innych treści napisanych normalnym stylem czcionki. Wyrażają po prostu preferencje autorki, które mogą, lecz nie muszą być uznane i wykorzystane. Warto także podkreślić, że przedłożony program nauczania skierowany jest nie tylko do nauczycieli. Jeżeli w najmniejszym nawet stopniu okaże się on pomocny któremukolwiek z uczestników procesu edukacyjnego i pozytywnie wpłynie na ten proces, to jego przygotowanie i publikacja znajdzie uzasadnienie. 5\n6 1. Ogólna Charakterystyka Programu Przeznaczenie Przedłożony Czytelnikowi program nauczania został przygotowany na podstawie założeń tzw. nowej podstawy programowej 1. Odwołuje się on także do aktualnego stanu prawnego w zakresie innych aktów normatywnych regulujących kwestie nauczania/uczenia się języków obcych nowożytnych w polskim systemie edukacji 2. Program jest przeznaczony do realizacji w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym oraz technikum w nauczaniu języka niemieckiego jako drugiego/kolejnego języka obcego nowożytnego w zakresie kursu podstawowego na poziomie IV.0 dla rozpoczynających naukę języka niemieckiego od podstaw. O dynamice realizacji poszczególnych celów nauczania określonych w programie, zwłaszcza w kontekście kształcenia w cyklu czteroletnim (technikum), będą przesądzały dwa zasadnicze czynniki. Czynnik pierwszy to możliwości i predyspozycje uczniów mierzone tempem ich postępów i wynikami nauczania. Czynnik drugi to podręcznik oraz przedstawiony w nim zakres materiału nauczania. Niniejszy program nauczania ma charakter uniwersalny. Może być realizowany z podręcznikami do nauki języka niemieckiego w szkołach ponadgimnazjalnych, które obejmują zakres kursu podstawowego i zostały opracowane zgodnie z wytycznymi zawartymi w nowej podstawie programowej (Dz.U. Nr 0 z 2012 r., poz. 977). Podstawy prawne Program został opracowany w zgodzie z obowiązującymi przepisami prawa polskiego. Szczegółowy wykaz aktów normatywnych bezpośrednio bądź pośrednio regulujących kwestie nauczania języków obcych nowożytnych w IV etapie edukacyjnym zamieszczono w końcowym zestawieniu bibliograficznym. Regulacje te były w ostatnich latach wielokrotnie nowelizowane, co w pewnym stopniu obrazuje dynamikę zmian w polskim systemie edukacji. Wśród przepisów najistotniejszych z perspektywy pracy nauczyciela języków obcych wyróżnić należy Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz.U. Nr 4 z 2009 r., poz. 17). Na ostateczną formę niniejszego programu nauczania miały wpływ także inne dokumenty, niebędące przepisami prawa. Wyróżnić tu należy przede wszystkim Europejski system opisu kształcenia językowego: uczenie się, nauczanie, ocenianie Common European Framework of Reference for Languages: Learning, teaching, assessment (2003/2001). Ten dokument 3 jest ważną częścią polityki językowej Rady Europy, która w ramach swojej działalności od wielu już lat podejmuje próby ujednolicenia dyrektyw dotyczących nauczania języków obcych w krajach europejskich. ESOKJ stanowi bazę wyjściową w procesie tworzenia programów oraz podręczników do nauki języków obcych w całej Europie. Na jego podstawie są opracowywane również międzynarodowe egzaminy językowe. Z racji członkostwa Polski w Unii Europejskiej oraz jej wzrastającej aktywności i znaczenia w stosunkach międzynarodowych dokument ten należy włączyć do kanonu wytycznych programowych, tym bardziej że także polska podstawa programowa kształcenia językowego bazuje na poziomach biegłości językowej szczegółowo zdefiniowanych właśnie w ESOKJ. Niniejszy program nauczania został opracowany również na podstawie wskazówek zamieszczonych w dwóch innych stricte przedmiotowych publikacjach. Są to: Program szkolny. Założenia, zasady, problematyka autorstwa Alana Ornsteina i Francisa Hunkinsa (1998) oraz Programy nauczania w kształceniu ogólnym i w kształceniu językowym autorstwa Hanny Komorowskiej (2006). W końcowym zestawieniu bibliograficznym zostały przedstawione pozostałe pozycje literatury przedmiotu oraz netografii, które pozwoliły na teoretyczne umocowanie przedłożonych Czytelnikowi rozważań, uwag czy wskazówek z pogranicza teorii i praktyki nauczania języka niemieckiego w szkole ponadgimnazjalnej. Zdaniem autorki programu są to pozycje godne uwagi i z pewnością bliższe zapoznanie się z nimi wpłynie korzystnie na poziom przygotowania nauczyciela do wypełniania niełatwej przecież misji. Zakres bibliografii rozszerzono przy tym o wykaz zalecanej literatury i adresów internetowych, pomimo że źródła te nie były wykorzystywane podczas pisania programu. 1 Załącznik 4 do Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 sierpnia 2012 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz.U. Nr 0 z 2012 r., poz. 977). 2 Stan prawny na dzień 31 października 2011 r. 3 W dalszej części programu Europejski system opisu kształcenia językowego będzie przywoływany pod postacią skrótu ESOKJ. 6\n7 1. Ogólna Charakterystyka Programu Użytkownicy Program jest skierowany przede wszystkim do nauczycieli języka niemieckiego nauczających w klasach I III liceum ogólnokształcącego, liceum profilowanego oraz w klasach I IV technikum. Adresatami programu są także przedstawiciele wydawnictw oraz współpracujący z nimi autorzy podręczników i innych materiałów dydaktycznych przeznaczonych do nauczania języka niemieckiego na IV etapie polskiego systemu edukacji. O ile zajdzie taka potrzeba, z publikacji niniejszej mogą korzystać ponadto przedstawiciele władz oświatowych, w szczególności zaś dyrektorzy szkół. Usystematyzowany w postaci programu zakres materiału nauczania może się okazać użyteczny również dla uczniów uczących się języka niemieckiego lub rozważających podjęcie nauki tego języka w szkole ponadgimnazjalnej. Tym samym programem mogą być zainteresowani także ich rodzice lub opiekunowie prawni, często pełniący funkcje doradcze w planowaniu edukacyjnej przyszłości swoich podopiecznych. Szeroko pojęta współpraca tych podmiotów, a przede wszystkim świadomość roli, jaką odgrywają w całokształcie procesów kształcąco-wychowawczych, jest niezwykle ważna, zwłaszcza zaś w odniesieniu do relacji, jakie zachodzą pomiędzy głównymi uczestnikami tego procesu: nauczycielem i uczniami. O kierunku tych relacji, podobnie zresztą jak o efektach nauczania/uczenia się języka, będą przesądzać nie tylko ich wiedza i doświadczenie życiowe czy zawodowe, lecz także predyspozycje psychofizyczne oraz postawy. Tym zagadnieniom warto zatem poświęcić uwagę. Nauczyciele i ich kompetencje Niezależnie od etapu edukacyjnego nauczyciel języka obcego powinien spełniać wiele wymagań określonych przepisami polskiego prawa oświatowego. Odnosi się to także do filologa nauczającego uczniów szkół ponadgimnazjalnych. Ocena zakresu tych wymagań staje się możliwa dopiero po przeanalizowaniu konkretnych rozporządzeń ministerialnych, które z jednej strony dotyczą w pełni wykształconego nauczyciela, z drugiej zaś kandydatów do tego zawodu. W tym drugim przypadku dodatkowych informacji dostarcza przegląd planów nauczania poszczególnych uczelni wyższych przygotowujących do zawodu nauczyciela języka obcego. Z racji przejrzystości zapisów prawnych oraz łatwego do nich dostępu ograniczono się do ich przytoczenia w końcowym zestawieniu bibliograficznym4. Uściślając, należy wyjaśnić, że w tych dokumentach jednoznacznie zostały przedstawione wymagania w zakresie kierunków i poziomów ukończonych szkół i studiów czy posiadanych certyfikatów językowych uprawniających do wykonywania zawodu nauczyciela języka obcego m.in. w szkołach ponadgimnazjalnych. Można tu mówić raczej o opisie kwalifikacji zawodowych nauczyciela. Niestety, w sposób bezpośredni nie odniesiono się do jakże istotnej problematyki zawodowych, w tym społecznych, kompetencji nauczyciela. Tymczasem kwalifikacje zawodowe nie są równoznaczne z zawodowymi kompetencjami. W zakres kompetencji poza kwalifikacjami, uprawnieniami, obowiązkami i odpowiedzialnością ściśle powiązanymi ze specjalizacją zawodową oraz zajmowanym stanowiskiem należy włączyć także szersze zasoby wiedzy ogólnej, życiowe doświadczenia i mądrość wykształconą na podstawie tych doświadczeń, określone cechy osobowościowe predestynujące do pełnionych funkcji, wykształcone na ich gruncie przekonania, postawy, oczekiwania i potrzeby nie tylko dotyczące uczniów i wobec uczniów, lecz także wobec własnej osoby oraz innych osób/instytucji mających wpływ na całokształt procesu edukacyjnego. Kompetencje nauczyciela są więc korelatem wielu jego umiejętności, cech i właściwości oraz osobistego zaangażowania. Umożliwiają profesjonalizację podejmowanych działań. Co więcej, w sprzyjających okolicznościach pozwalają na zaspokajanie określonych potrzeb uczniów oraz prowadzą do osiągania wyznaczonych celów nauczania. Warto jednak podkreślić, że wysokie kompetencje nauczyciela nie stanowią gwarancji sukcesu w nauczaniu/uczeniu się języka obcego, choć niewątpliwie ich posiadanie do takiego sukcesu przybliża (zob. Szałek, 2004: 68 i n.; Jaroszewska, 2009a: 83 i n.). Wielowymiarowość i szczególne znaczenie kompetencji nauczycieli języków obcych trafnie ukazała Elżbieta Zawadzka (2004), wskazując liczne funkcje, które nauczyciel filolog powinien umieć spełnić. Powinien być ekspertem w swojej dziedzinie, a jednocześnie cierpliwym wychowawcą. Powinien także być organizatorem, moderatorem i doradcą, a przy tym pełnić funkcję pośrednika kulturowego. Współczesność i wyrażająca ją dynamika przemian społeczno-kulturowych, w tym zmieniające się warunki 4 Podstawowym aktem normatywnym odnoszącym się do kwalifikacji nauczycieli języków obcych jest Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 marca 2009 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli niemających wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli (Dz.U. Nr 50 z 2009 r., poz. 400, z późn. zm.). 7\n8 1. Ogólna Charakterystyka Programu i metody nauczania języków obcych, wymagają od niego także, aby stał się w swojej pracy ewaluatorem, innowatorem, badaczem i refleksyjnym praktykiem. W zakres kluczowych kompetencji nauczyciela filologa włączyć zatem należy (zob. Zawadzka, 2004; Jaroszewska, 2009a): kompetencje merytoryczne, w szczególności kompetencje językowe, kompetencje komunikacyjne, kompetencje psychologiczno-pedagogiczne, kompetencje diagnostyczne, kompetencje w zakresie planowania i projektowania, kompetencje dydaktyczno-metodyczne, kompetencje medialne i techniczne, kompetencje krajo- i kulturoznawcze, kompetencję międzykulturową, kompetencje wychowawcze oraz powiązane z nimi kompetencje moralne, kompetencje autoedukacyjne i powiązane z nimi kompetencje innowacyjno-kreatywne. Efektywność pracy nauczyciela w dużym stopniu jest implikowana przez czynniki zewnętrzne, zwłaszcza przez uczniów, którzy w omawianej grupie rówieśniczej charakteryzują się dużą niejednorodnością. A różnice międzyosobnicze stają się odczuwalne przede wszystkim na początku pracy z uczniami, tj. w fazie ich poznawania w pierwszej klasie liceum czy technikum, kiedy potencjał uczniów nie został jeszcze odkryty, a i wiedza na temat ich osobowości jest niepełna. W pierwszej fazie kursu jest ona bardzo często zorganizowana wokół efektu pierwszego wrażenia bądź na podstawie intuicji nauczyciela. Nie jest to stabilny fundament i z pewnością nauczyciel nieposiadający odpowiednich kompetencji szybko odczuje tego typu braki, podobnie zresztą jak i jego uczniowie. Nie można przecież porównać procesu nauczania uczniów trudnych lub uczniów o specjalnych potrzebach z nauczaniem uczniów wybitnie uzdolnionych. Niestety, często się zdarza, że skrajnie różni uczniowie zasiadają w tej samej ławce i uczą się na tym samym poziomie zaawansowania. I tu właśnie wyszczególnione powyżej kompetencje nauczycielskie są bezcenne nie tylko ze względu na osiągane wyniki w nauce, lecz także na kierunek relacji społecznych panujących w klasie. Za najważniejszą kompetencję ze względu na efektywną pracę nauczyciela należy uznać jego umiejętności rozpoznawania możliwości i potrzeb edukacyjnych uczniów oraz ich indywidualnych właściwości, a także odpowiadającą temu zdolność selekcjonowania i właściwego doboru kompetencji jednostkowych, którymi dysponuje (Jaroszewska, 2009b: 7 8) Uczniowie i ich potencjał Uczniowie szkół ponadgimnazjalnych (liceum ogólnokształcącego, liceum profilowanego, technikum) stanowią szczególną grupę nauczania. Należy jednak przyznać, że pewien wymiar wyjątkowości przejawia się w przypadku każdej grupy uczniów, niezależnie od ich wieku. Co więcej, wyjątkowość ta wyraża się przede wszystkim w szeroko rozumianej indywidualności każdego z nich. Upraszczając, można przyjąć, że uczniowie klas I III (IV) szkoły ponadgimnazjalnej są w wieku młodzieńczym, a więc wkroczyli już w okres późnej adolescencji przypadający na lata 16+ (Harwas-Napierała, Trempała, 2005: 15; Bardziejewska, 2005: 345). Jest to okres przejściowy: od młodości do dorosłości. Dotyczy zarówno sfery psychofizjologii oraz związanej z nią indywidualnej aktywności uczniów, jak i sfery ich stricte społecznego funkcjonowania. Nie może zatem dziwić duża dynamika zmian w zakresie fizjologii, osobowości, postaw czy zachowań, ale również możliwości i potrzeb tych uczniów, także w zakresie uczenia się. Zmiany te są skorelowane, a choć ich konsekwencje dla procesu uczenia się są znaczące, to wbrew pozorom niełatwo jest je ustalić, zwłaszcza na początku pracy z uczniami. Tym bardziej, i to podkreślić należy ponownie, że czas występowania tych zmian jest różny dla poszczególnych uczniów. Wiek ucznia nie może być zatem jedyną wykładnią jego potencjału edukacyjnego czy społecznego. Można w tym przypadku wskazać na analogię do zjawiska gotowości szkolnej. Nie każde sześcio-, siedmio- czy nawet ośmioletnie dziecko tę gotowość wykazuje, ale też niekiedy mogą cechować się nią dzieci znacznie młodsze. Podobnie jest w okresie późnej adolescencji. Jedni uczniowie w tej samej grupie nauczania będą wyjątkowo dojrzali, inni natomiast będą wykazywali jeszcze wiele cech świadczących o ich niedojrzałości fizycznej, psychicznej i społecznej, właściwej dla okresu późnego dzieciństwa bądź wczesnej adolescencji. Osobista dojrzałość niekoniecznie musi więc oznaczać metrykalną dorosłość (zob. Obuchowska, 2005: 166), i tego nauczyciel powinien być świadom. 8\n9 1. Ogólna Charakterystyka Programu Pisząc o różnicach międzyosobniczych w jednej grupie uczniów, warto także podkreślić, że nie wyrażają się one jedynie w dojrzałości lub jej braku w trzech zasadniczych wymiarach funkcjonowania ucznia, lecz także, co być może ma jeszcze większe znaczenie, w poziomie wiedzy, doświadczeń i kompetencji przedmiotowych, w tym przypadku w zakresie języka niemieckiego bądź innych języków obcych. Te różnice z jednej strony nadają kierunek działaniom nauczyciela, pod warunkiem, że zostaną dostrzeżone, z drugiej zaś wyrażają aktualny potencjał poszczególnych uczniów związany z uczeniem się języka niemieckiego. Oczywiście, pod wpływem wielu różnych czynników, ten potencjał może się zmieniać. Zróżnicowanie uczniów, wymuszające na nauczycielu upodmiotowienie procesu nauczania, dotyczy najczęściej: płci, wyglądu zewnętrznego, wieku (dot. m.in. uczniów, którzy nie otrzymali promocji do kolejnej klasy), pochodzenia społecznego, w tym statusu ekonomicznego, pochodzenia w rozumieniu grupy etnicznej bądź narodowości, najbliższego otoczenia społeczno-kulturowego, podatności bądź jej braku na wpływ czynników środowiskowych, wyznawanej wiary (religii), stanu zdrowia psychofizycznego, tempa rozwoju psychofizycznego, osobowości (uczeń ekstrawertyczny vs uczeń introwertyczny), modalności (wzrokowcy vs słuchowcy vs kinestetycy), dominującego rodzaju oraz poziomu inteligencji, umiejętności koncentracji uwagi, zdolności percepcji i zapamiętywania, świadomości własnych możliwości i ograniczeń w kontekście uczenia się, autonomii w uczeniu się, samooceny, wykorzystywanych i dominujących strategii komunikacyjnych, stylów poznawczych i strategii uczenia się, poziomu inhibicji (wysoki vs niski), poziomu językowej kompetencji komunikacyjnej, doświadczeń w kontaktach z obcymi językami oraz kulturami, uzdolnień, w tym do uczenia się języków obcych, postaw społecznych, w tym dotyczących uczenia się języków obcych, motywów i motywacji do uczenia się języka obcego. Świadomość zróżnicowania psychofizycznego uczniów oraz różnic w zakresie ich wiedzy, doświadczeń oraz językowych i innych kompetencji niewątpliwie pozwala zachować rozwagę w podejmowaniu określonych decyzji czy działań dydaktycznych. A zatem i uniknąć przynajmniej części błędów, które nauczyciele niekiedy popełniają. Niemniej jednak, spośród ogromnej liczby cech indywidualnych można wskazać wiele cech dystynktywnych, w sposób szczególny wyróżniających młodzież szkół ponadgimnazjalnych spośród innych grup nauczania. Należy jednak pamiętać o braku sztywnych granic wiekowych, w których cechy te zaczynają się ujawniać, nasilać bądź zanikać. Dlatego też przedstawiona tu charakterystyka nie zawsze będzie odzwierciedlać rzeczywiste właściwości poszczególnych uczniów. Warto więc podkreślić jej umowny i jedynie pomocniczy charakter. Nie zmienia to faktu, że rozeznanie w tym zakresie okazuje się niezwykle ważne w pracy nauczyciela. Uzupełnienie praktycznych kompetencji nauczyciela o wiedzę na temat uczniów może przynieść wiele korzyści każdej ze stron edukacyjnej interakcji. Ta wiedza nie pozostaje więc bez wpływu na efektywność nauczania, w tym przypadku języka niemieckiego. Charakterologia cech w pewnym zakresie reprezentatywnych dla młodzieży w wieku licealnym koncentruje się wokół procesów czy też zjawisk kluczowych z perspektywy wewnętrznego oraz społecznego funkcjonowania tej grupy uczniów. Do tych procesów/zjawisk należy zaliczyć przede wszystkim rozwój biologiczny i związane z nim zmiany w układzie hormonalnym oraz rozrodczym, a także w wyglądzie zewnętrznym, zmiany psychiczne oraz w obszarze funkcjonowania społecznego. To na ich gruncie stopniowo formuje się tożsamość osobowa i społeczna młodego człowieka (zob. Boyd, Bee, 2008: ). Dynamika tych procesów prowadzi bardzo często do niestabilności emocjonalnej, a tym samym i poznawczej, która zba- 9\n10 1. Ogólna Charakterystyka Programu gatelizowana przez nauczyciela może utrudniać proces nauczania/uczenia się. Co więcej, może generować problemy wychowawcze i konflikty w grupie. Tym bardziej że do czynników stresogennych w dużym stopniu warunkujących tę niestabilność czy też określony kierunek zachowań ucznia należy zaliczyć także czynniki zewnętrzne, często w ogóle od niego niezależne. Wśród najbardziej powszechnych właściwości funkcjonowania ucznia w okresie adolescencji znajdują się (zob. Bardziejewska, 2005: 356; Jaroszewska, 2009b: 9 11): a) w sferze emocji: chwiejność emocjonalna, impulsywność reakcji i naprzemienność stanów euforycznych/depresyjnych/agresji, silne reakcje emocjonalne, często nieadekwatne do sytuacji, postawa buntu, egocentryzm afektywny, skłonność do negacji, podatność na wpływy grupy rówieśniczej, konfliktowość, zwłaszcza z osobami starszymi, np. rodzicami/opiekunami prawnymi, ambiwalencja uczuć; b) w sferze funkcjonowania poznawczego: zmiany w obrazie własnej osoby i próby wzorowania się na autorytetach bądź idolach lansowanych w grupie rówieśniczej, wzrost zainteresowania problemami nieaktualnymi, intensyfikacja procesów/kontaktów intelektualnych, zdolność do myślenia refleksyjnego i związana z tym umiejętność antycypowania, wzrost abstrakcyjności myślenia w fazie operacji formalnych, rozwój zdolności planowania, systematyzacji działań, strategii postępowania, spostrzegawczość i zdolność wieloaspektowej analizy zaobserwowanych zjawisk, zwiększona wydajność pamięci oraz koncentracji uwagi, rozwój i intensyfikacja użycia strategii komunikowania i uczenia się, egocentryzm vs decentracja (w zależności od poziomu rozwoju psychicznego), pryncypializm i autorytaryzm, wzmagający się krytycyzm dotychczasowych autorytetów, zaniżone/zawyżone poczucie własnej wartości (megalomania), idealizowanie. Analiza literatury przedmiotu oraz osobiste obserwacje i praktyka zawodowa pozwalają w konsekwencji na kategoryzację cech właściwych młodzieży ponadgimnazjalnej na takie, które wspomagają, oraz takie, które utrudniają procesy nauczania/uczenia się języka obcego (w tym przypadku niemieckiego): 10\n11 1. Ogólna Charakterystyka Programu Tabela 1. Cechy utrudniające nauczanie/uczenie się języka obcego lub sprzyjające tym procesom Cechy utrudniające nauczanie/uczenie się języków obcych Cechy sprzyjające nauczaniu/uczeniu się języków obcych zróżnicowanie biografii i kompetencji różne doświadczenia z innością kulturową i różne względem niej postawy zróżnicowanie w zakresie autonomii uczenia się niejednorodność psychofizyczna utrwalone złe nawyki językowe/w uczeniu się obniżona plastyczność narządów mowy wysoki poziom inhibicji niska motywacja do uczenia się języka niemieckiego lub jej brak niskie kompetencje ogólne (także kluczowe) dominujące negatywne stereotypy i wzorce zachowań wobec inności kulturowej brak czasu lub brak kompetencji organizacyjnych przemęczenie organizmu i niechęć do aktywności niestabilność i pobudliwość emocjonalna stany depresyjne roztargnienie i mała wydajność uwagi i pamięci konfliktowość/skłonność do przeciwstawiania się przynależność do subkultur młodzieżowych o negatywnym oddziaływaniu społecznym brak wsparcia i akceptacji ze strony rodziny brak akceptacji w gronie rówieśników i związana z tym niska lub zawyżona samoocena. szeroki zakres wiedzy ogólnej i przedmiotowej doświadczenie w uczeniu się języków obcych zdolność myślenia abstrakcyjnego szeroki zakres zainteresowań m.in. innością dookreślone plany rozwoju zawodowego silna motywacja do uczenia się języka niemieckiego wyspecjalizowane strategie komunikacyjne autonomiczność w uczeniu się przyzwyczajenie do systematycznego uczenia się duża wydajność uwagi i pamięci świadomość roli ucznia liceum i dojrzałość do niej dojrzałość emocjonalna i odpowiedzialność pozytywny stosunek do inności wypracowany na gruncie doświadczeń z nią możliwość uczestniczenia w szerokiej gamie zajęć fakultatywnych prowadzonych poza murami szkoły umiejętność planowania i refleksyjnego myślenia rozwinięte kompetencje w zakresie korzystania z nowych mediów gotowość do nawiązania partnerskiej relacji z nauczycielem Młody człowiek, wchodząc w nowe środowisko, a więc rozpoczynając naukę w szkole średniej, jest zatem obarczony dużym bagażem, który nauczyciel powinien umiejętnie wykorzystać. Wszechobecne zmiany, a przy tym lęk przed zbliżającą się przyszłością zawodową, obawy przed ambicjami rodziców/opiekunów prawnych oraz przed życiową porażką, często potęgują poczucie dyskomfortu. Okres dojrzewania jest etapem, w którym uczeń chciałby samodzielnie kierować swoim życiem i zaspokajać wszystkie swoje potrzeby, a świadomość ograniczeń bądź niemocy w tym zakresie okazuje się dla niego frustrująca (zob. Tomaszewska, 2009: ). Stąd tak dużą wagę należy przykładać do utrzymywania pozytywnych, a przy tym partnerskich relacji z uczniem w tym wieku. Dzięki takim relacjom z jednej strony staje się możliwe konstruktywne wspomaganie i kontrolowanie działań ucznia, z drugiej natomiast wyeksponowanie atutów, którymi dysponuje, a przez to podnoszenie jego motywacji i samoakceptacji oraz umacnianie procesu autonomizacji. Podmiotowy charakter współpracy z uczniem ułatwia ponadto identyfikowanie oraz rozwiązywanie problemów, których w wieku dorastania nie brakuje, a które niekoniecznie bezpośrednio muszą dotyczyć procesu nauczania/uczenia się (zob. Ziółkowska, 2005: 379 i n.). Te relacje są ważne również z innego powodu. W okresie adolescencji zakres bodźców wychowawczych, ale także demoralizujących, staje się znacząco szerszy. Źródłem informacji o świecie, jak również punktem odniesienia dla konstytuowania własnych poglądów, są już nie tylko rodzice/opiekunowie prawni, nauczyciel czy rówieśnicy z tej samej klasy. Tożsamość ucznia zaczyna być kształtowana w dużym stopniu pod wpływem innych osób czy instytucji: pierwszej miłości, rówieśników i dorosłych spoza kręgu osób najbliższych, instytucji działających w lokalnej społeczności, na podstawie oferty kulturowej i kulturalnej społeczeństwa, przede wszystkim zaś w konfrontacji ze środkami masowego przekazu: telewizją, radiem, internetem, prasą itd. (zob. Bardziejewska, 2005: 366). Źródłem szczególnych zagrożeń są grupy rówieśnicze oraz treści o zabarwieniu negatywnym czerpane z telewizji, internetu czy gier wideo. Umiejętność nawiązania i utrzymania kontaktu z uczniem, a być może także bycie dla niego autorytetem czy wzorem do naśladowania, może przesądzić o tym, które treści czy wskazówki ukierunkują jego działania (i w jaki sposób), także te stricte edukacyjne. Dlatego też taką kompetencją powinien się wykazywać również nauczyciel filolog, tym bardziej że współczesne postrzeganie nauczania języka obcego znacznie wykracza poza proces przekazywania wiedzy ści- 11\n12 1. Ogólna Charakterystyka Programu śle językowej. Nie mniej ważne jest w tym przypadku kształtowanie prospołecznych postaw, wzbudzanie ciekawości dotyczącej często nieznanego świata czy po prostu uczenie prowadzenia międzykulturowego dialogu. Nauczycielska wiedza o języku niemieckim i umiejętność jej przekazywania są więc ważne, jednak na tym etapie nauczania niewystarczające Rodzice i opiekunowie prawni uczniów Nauczyciel szkoły ponadgimnazjalnej powinien dążyć do tego, aby w proces edukacyjny byli zaangażowani rodzice lub opiekunowie prawni uczniów. Jeśli nie bezpośrednio, to przynajmniej na etapie ustalania priorytetów czy w fazie organizowania innowacyjnych form nauczania języka niemieckiego bądź zajęć fakultatywnych. Niewątpliwie za konieczne należy uznać włączanie rodziców/opiekunów prawnych w rozwiązywanie problemów istotnych i trudnych, które jeśli zostaną zbagatelizowane mogą zaważyć na wynikach nauczania, a tym samym na dalszej przyszłości uczniów. Najważniejszy w tym przypadku wydaje się niezakłócony, trójstronny przepływ informacji pomiędzy uczniem, nauczycielem/szkołą i rodzicami/ opiekunami prawnymi. W pewnych sytuacjach wsparcie i zaangażowanie rodziców/opiekunów prawnych może się okazać nie tylko cenne, ale także i niezbędne. Czas realizacji Niniejszy program jest elastyczny. Oznacza to, że może być realizowany w różnym czasie i rozkładzie godzinowym. Stąd możliwość jego wykorzystania zarówno w trzyletnim liceum ogólnokształcącym oraz liceum profilowanym, jak i w czteroletnim technikum. Dobór treści nauczania przedłożonych w programie jest uwarunkowany w tym przypadku poziomem kompetencyjnym uczniów oraz stopniem ich zmotywowania do uczenia się języka niemieckiego. Szczególną rolę w doborze tych treści będzie odgrywał nauczyciel filolog, wykorzystując podręcznik do nauczania języka niemieckiego oraz odwołując się do innych, pozapodręcznikowych materiałów nauczania przygotowywanych osobiście, jak i ogólnodostępnych, m.in. w bibliotekach i na internetowych stronach wydawnictw edukacyjnych. Warunkiem realizacji programu jest przeznaczenie na nauczanie języka niemieckiego minimum dwóch godzin dydaktycznych tygodniowo w całym cyklu kształcenia. Warunki realizacji W niniejszym programie zaleca się podmiotowość oraz multisensoryczność w nauczaniu. Realizacja tego postulatu wymaga, aby w grupach nauczania języka niemieckiego było maksymalnie 15 uczniów, mających podobne kompetencje w zakresie komunikacji językowej. Drugim z istotnych wymogów jest wyposażenie pracowni językowej. Chodzi tu przede wszystkim o dostęp do środków i urządzeń technicznych, jak ławki szkolne z możliwością zmiany ich ustawienia, różnego typu tablice do pisania oraz prezentacji materiału tematycznego (zalecana tablica interaktywna), urządzenia audio/wideo (odtwarzacz CD, DVD, telewizor z ofertą niemieckojęzycznych stacji telewizyjnych/radiowych) czy stanowiska komputerowe z dostępem do internetu, w tym stanowisko dla nauczyciela wyposażone w projektor multimedialny (zalecany ekran projekcyjny oraz żaluzje okienne). W zakres wyposażenia pracowni językowej należy włączyć także podręczny zbiór szeroko rozumianych materiałów nauczania, które z jednej strony uatrakcyjnią proces nauczania/ uczenia się języka niemieckiego, z drugiej zaś sprawią, że stanie się on bardziej efektywny. W niemieckojęzycznej mediotece powinny się znaleźć zatem słowniki dwu- oraz jednojęzyczne, mapy, plansze, plakaty, czasopisma, a nawet wybrane pozycje książkowe. Nieodzownym elementem wyposażenia pracowni językowej powinny się stać także kolekcje muzyczne i filmowe, w tym dokumentalne, programy multimedialne, audiobooki czy też gry w wersji niemieckojęzycznej. Przy ich gromadzeniu, co może być przecież procesem długotrwałym, warto uwzględnić aktualne zainteresowania oraz potrzeby młodzieży licealnej oraz współczesne trendy w popkulturze młodzieżowej. Nieocenionym narzędziem diagnostycznym może się okazać w tym przypadku ankieta przeprowadzana wśród uczniów. Dzięki niej będzie możliwe określenie preferencji uczniów w tym zakresie. Ona także może być okazją do omówienia możliwości podnoszenia kompetencji językowych na podstawie zbiorów klasowej/szkolnej medioteki. Te zbiory mogą być uzupełniane przez samych uczniów/nauczycieli, którzy niejednokrotnie są w posiadaniu tego typu materiałów. 12\n13 2. CELE I MATERIAŁ NAUCZANIA 2.1. Ogólne cele nauczania języków obcych Ogólne cele nauczania języka niemieckiego w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym oraz w technikum należy poddać analizie, uwzględniając założenia polskiej podstawy programowej (Dz.U. Nr 0 z 2012 r., poz. 977) oraz trendy w polityce językowej Unii Europejskiej, których wyrazem są publikowane rokrocznie raporty, plany czy zalecenia Komisji Europejskiej (zob. Komorowska, 2007). W myśl założeń podstawy programowej kształcenie ogólne w IV etapie edukacyjnym ma być kontynuacją kształcenia ucznia w szkole gimnazjalnej (III etap edukacyjny). Ta programowa spójność i konsekwencja dotyczy także nauczania języków obcych nowożytnych, w tym przypadku języka niemieckiego. Zakres możliwych wariantów kształcenia językowego, które zostały przewidziane w podstawie programowej, przedstawiono na poniższym wykresie (za: Szpotowicz i in., 2009: 63). Szkoła podstawowa Gimnazjum Liceum Klasy I III (integracja) KlasyIV VI (kontynuacja) Gimnazjum III.I (kontynuacja) Gimnazjum III.0 (początkujący) IV.2 (dwujęzyczne) IV.1 (matura podstawowa i rozszerzona) IV.0 (początkujący) Zanim jednak zostaną omówione szczegółowe cele kształcenia językowego w szkole ponadgimnazjalnej, w tym przypadku na poziomie IV.0 dla początkujących, warto zwrócić uwagę na cele ogólne, które dość wyraźnie zostały przedstawione w części wstępnej do przedmiotowego rozporządzenia. Do podstawowych celów kształcenia ogólnego w III oraz IV etapie edukacji szkolnej ustawodawca zaliczył: przyswojenie przez uczniów określonego zasobu wiadomości na temat faktów, zasad, teorii i praktyk, zdobycie przez uczniów umiejętności wykorzystania posiadanych wiadomości podczas wykonywania zadań i rozwiązywania problemów, kształtowanie u uczniów postaw warunkujących sprawne i odpowiedzialne funkcjonowanie we współczesnym świecie. Pomimo że cele te zostały sformułowane w sposób bardzo ogólny, to jednak analiza dalszych zapisów rozporządzenia pozwala na ich uszczegółowienie. Niewątpliwie za cel nadrzędny trzeba uznać wszechstronny rozwój ucznia. To właśnie rozwój różnych kompetencji i przyrost wiedzy oraz doświadczeń życiowych pozwala na wykorzystanie w pełni możliwości komunikacyjnej kompetencji obcojęzycznej, którą uczeń na pewnym poziomie już opanował i/lub którą będzie rozwijał i doskonalił na lekcji języka niemieckiego w szkole ponadgimnazjalnej. Umiejętność komunikowania w języku niemieckim w kontekście celów nauczania przedmiotu jest ważna, jednak proces rozwijania tej sprawności nie może się odbywać kosztem innych przedmiotów i umiejętności. Należy dążyć do międzyprzedmiotowej korelacji, do wyważonego uzupełniania kompetencji językowej innymi źródłami wiedzy i umiejętności. W Zaleceniu Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie (2006/962/WE) wskazano najważniejsze kompetencje, które warunkują pełną aktywność jednostki we współczesnym świecie. Są to: porozumiewanie się w języku ojczystym, porozumiewanie się w językach obcych, kompetencje matematyczne i podstawowe kompetencje naukowo-techniczne, kompetencje informatyczne, umiejętność uczenia się, kompetencje społeczne i obywatelskie, inicjatywność i przedsiębiorczość oraz świadomość i ekspresja kulturalna. W niniejszym programie proponuje się taką postawę i takie działania dydaktyczne, które będą sprzyjały rozwijaniu tych kompetencji również na lekcji języka niemieckiego. Tym bardziej że w żaden sposób nie zaburza to procesu osiągania celów językowych, natomiast w znaczącym stopniu może wpłynąć na podniesienie atrakcyjności oraz skuteczności zajęć. To też wyznacza kierunek kształce- 13\n14 2. CELE I MATERIAŁ NAUCZANIA nia, które podobnie jak we wcześniejszych etapach, tak i teraz powinno się odwoływać do multisensorycznej prezentacji treści. Powyższy postulat należy uznać za szczególnie ważny z perspektywy dynamiki przemian technologicznych, gospodarczych czy społeczno-kulturowych, z którymi są konfrontowani dziś wszyscy, niezależnie od pochodzenia etnicznego, wieku czy statusu społecznego, a więc i ucząca się młodzież. Warto zwrócić jednak uwagę także na międzykulturowy wymiar tych przemian. Wielo- i międzykulturowość stały się bowiem tak samo powszechne, jak dostęp do telefonu, telewizji i internetu. Stąd też i te zjawiska czy kategorie poznawcze powinny być włączone w tok procesu nauczania języka niemieckiego, tak aby każdy uczeń, rozwijając swoją językową kompetencję komunikacyjną, mógł nabywać innych ważnych kompetencji. Nawiązując do czterech filarów edukacji opisanych w jednym z kluczowych raportów edukacyjnych ostatnich lat Edukacja: jest w niej ukryty skarb (1996), należy wskazać cele priorytetowe. W sposób naturalny cele te łączą się z kompetencjami komunikacyjnymi, które uczeń będzie rozwijał na lekcji języka niemieckiego. Uczyć się, aby wiedzieć, to rozwijać świadomość wielokulturową. Uczyć się, aby działać, to kształtować kompetencję międzykulturową. Uczyć się, aby żyć wspólnie, to wzbudzać i pielęgnować postawy prospołeczne. Uczyć się, aby być, to zaspokajać potrzeby, w tym potrzebę samorealizacji. Powyższe rozważania pozwalają na ukazanie katalogu celów nauczania/uczenia się, które w pierwszej kolejności powinny być uświadomione zarówno przez ucznia, jak i przez nauczyciela, a następnie w miarę możliwości zrealizowane. Z perspektywy pracy nauczyciela czy też zadań przypisywanych szkole, jako instytucji odpowiedzialnej za aspekt organizacyjny nauczania, za podstawowy cel należy uznać wyposażenie ucznia w określone kompetencje, w tym przygotowanie go do dalszej edukacji oraz do życia w świecie ludzi dorosłych. To przygotowanie powinno się wyrażać w osiągnięciu przez ucznia wystarczającego stopnia autonomii w uczeniu się (nie tylko języka). Ta umiejętność okaże się bowiem niezwykle cenna na etapie studiów wyższych, które charakteryzuje zupełnie inna specyfika nauczania/uczenia się, aniżeli ma to miejsce w szkole średniej. Umiejętność przejęcia przez ucznia odpowiedzialności za proces własnego rozwoju jest w tym przypadku bardzo ważna. To właśnie na tej umiejętności opiera się autonomia w uczeniu się. Wyraża się ona ponadto w znajomości i umiejętnym doborze szerokiego wachlarza technik i strategii uczenia się oraz w umiejętności planowania, organizowania, a także oceniania własnej aktywności edukacyjnej. Umiejętność samooceny powinna obejmować wyposażenie w strategie radzenia sobie w sytuacjach stresowych, których prawdopodobnie w czasie studiów będzie znacznie więcej. Zdolność antycypowania problemów, jak również konstruktywna analiza swoich mocnych i słabych stron stanowi kolejną kompetencję, w którą uczeń powinien zostać wyposażony. Co więcej, nauczyciel oraz szkoła powinni się przyczyniać do utrwalania prospołecznych i proedukacyjnych postaw ucznia, z którymi będą się wiązać zarówno potrzeba samorozwoju, jak i potrzeba szeroko pojętego dialogu i współpracy z innymi ludźmi. Byłoby pożądane, aby ta potrzeba obejmowała także pluralizm współczesnych relacji międzyludzkich i aby dążenie do jej zaspokojenia było jednoznaczne z otwartością na międzykulturowy dialog. Bądź co bądź to właśnie kurs językowy powinien przygotowywać do takiego dialogu najpełniej. Jest jeszcze jeden niezwykle istotny cel, do którego osiągnięcia powinny prowadzić zajęcia językowe. To wyposażenie ucznia w umiejętność interpretacji i oceny sytuacji oraz krytycznej analizy źródeł wiedzy i poglądów innych osób. Nie zawsze bowiem owa sytuacja jest przyjazna, źródła wiedzy rzetelne, a poglądy innych etycznie umocowane czy szczere. Trudność w ich odbiorze i ocenie jest tym większa, im bardziej międzykulturowy wymiar ma sytuacja, w której znajdzie się młody, choć już niebawem dorosły człowiek. To, jaką wiedzę i wartości uczeń wyniesie z wcześniejszej edukacji, w tym przypadku w IV etapie edukacyjnym, może więc zaważyć na jego decyzjach w przyszłości. A o tym, jak trudne niekiedy są to decyzje i jak wiele od nich może zależeć, przekonał się zapewne każdy, kto przekroczył już próg metrykalnej, ale przede wszystkim psychicznej dorosłości. Cel dotyczący rozwoju kompetencji w zakresie korzystania z nowych technologii jest tak oczywisty we współczesnym świecie, że nie wymaga komentarza Szczegółowe cele nauczania języka niemieckiego w szkole ponadgimnazjalnej Uwagi dotyczące poziomów biegłości językowej według ESOKJ Punktem wyjścia do omówienia szczegółowych celów nauczania języka niemieckiego w szkole ponadgimnazjalnej, podobnie jak w przypadku pozostałych etapów nauczania, powinien być Europejski system opisu kształcenia językowego. W tym dokumencie zdefiniowano zarówno zakres ogólnych kompetencji użytkownika języka (ucznia), jak i stricte językowych kompetencji komunikacyjnych (Rada Europy, 2003: 14\n15 2. CELE I MATERIAŁ NAUCZANIA ). Dla tych ostatnich opracowano szczegółową skalę umiejętności, którą zwykło się nazywać poziomami biegłości językowej. Poziomy podstawowy (A1 A2), samodzielności (B1 B2) oraz biegłości (C1 C2) charakteryzują kompetencje uczącego się w zakresie pięciu podstawowych obszarów użycia języka. Są to: znajomość środków językowych, rozumienie wypowiedzi, tworzenie wypowiedzi, reagowanie na wypowiedzi oraz przetwarzanie wypowiedzi (zob. poniższy wykres za: Szpotowicz i in., 2009: 65). Wiedza Recepcja Produkcja Interakcja Mediacja Znajomość środków językowych Rozumienie wypowiedzi ustnych Tworzenie wypowiedzi ustnych Reagowanie językowe w formie ustnej Przetwarzanie wypowiedzi w formie ustnej i pisemnej Rozumienie wypowiedzi pisemnych Tworzenie wypowiedzi pisemnych Reagowanie językowe w formie pisemnej I to właśnie na te kategorie w pierwszej kolejności zwraca się uwagę w części podstawy programowej poświęconej językom obcym nowożytnym. Wyrażają one ogólne wymagania, które dopiero po powiązaniu z określonym poziomem biegłości językowej i zastosowaniu operacjonalizacji 5 celów dają pogląd na zakres wiedzy i umiejętności, których uczeń nabędzie w trzyletnim lub dla technikum w czteroletnim cyklu kształcenia. Zestawienie opisu poziomów biegłości językowej zawartych w ESOKJ z zakresem podstawy programowej dla IV etapu edukacyjnego pozwala wstępnie określić, że poziom IV.0 (dla początkujących) obejmuje zakres środków językowych dla poziomu A2/B1 według skali ESOKJ. Należy pamiętać, że w rzeczywistości edukacyjnej poszczególne poziomy biegłości językowej mogą być osiągane przez uczniów z pewnym opóźnieniem lub wyprzedzeniem. Jest to uzależnione od wielu czynników, m.in. od ogólnej liczby godzin dydaktycznych przewidzianych na lekcje języka niemieckiego, od predyspozycji uczniów oraz stopnia ich zmotywowania do nauki. Istotne jest przy tym, i nauczyciel powinien mieć tego świadomość, że ogólna skala poziomów biegłości językowej zdefiniowana w ESOKJ (zob. tabela 2) jest jedynie skalą orientacyjną i znajduje rozwinięcie na dalszych stronach tego dokumentu. Należy zatem dopuścić sytuację, w której w zakresie poszczególnych sprawności językowych (słuchanie, czytanie, interakcja, produkcja, pisanie) uczeń będzie reprezentował różne poziomy biegłości językowej. Może to wynikać z wielu czynników, m.in. może mieć związek z określonym wzorcem osobowości ucznia. Niezależnie jednak od tego, świadomość tych rozbieżności okazuje się niezwykle ważna, np. przy podejmowaniu decyzji o wyborze poziomu egzaminu maturalnego z języka obcego nowożytnego. Ustawodawca decyzję o wyborze poziomu (podstawowy/ rozszerzony) pozostawił bowiem uczniowi niezależnie od zakresu kursu, w jakim ten uczestniczył w całym okresie kształcenia ponadgimnazjalnego. Dlatego też tak ważna okazuje się znajomość budowy egzaminu maturalnego, którego poszczególne części są oceniane na podstawie różnych kryteriów i w konsekwencji w różnym stopniu mogą zaważyć na końcowej ocenie ucznia 6. Co prawda w przypadku kursu na poziomie 5 Podczas gdy ogólne cele kształcenia wyznaczają pewnego rodzaju zarys czy kierunek działań dla ucznia/ nauczyciela, cele operacyjne stanowią szczegółowy opis wyników, które na skutek tych działań zostaną osiągnięte. Operacjonalilzacja celów kształcenia oznacza procedurę zamiany celów ogólnych na będące ich ekwiwalentem cele operacyjne (szczegółowe). Jeżeli więc za cel ogólny przyjmiemy np. zapoznanie ucznia z różnymi zwrotami grzecznościowymi stosowanymi w poszczególnych krajach obszaru DACHL (w ramach kształtowania kompetencji międzykulturowej), to cel operacyjny można wyrazić stwierdzeniem, że uczeń zna zwroty grzecznościowe stosowane w poszczególnych krajach obszaru DACHL i wykorzystuje je stosownie do miejsca/regionu, w którym aktualnie przebywa i komunikuje. Przy wyznaczaniu celów operacyjnych używa się zatem określeń typu: uczeń zna, potrafi, umie, wie, rozumie, rozróżnia itd. Szerzej aspekt celów kształcenia, w tym ich operacjonalizacji, został omówiony m.in. w podręczniku akademickim Sztuka nauczania. Czynności nauczyciela pod redakcją Krzysztofa Kruszewskiego (2005: 17 i n.). 6 Szczegółowe i aktualne informacje na temat egzaminu maturalnego z języków obcych nowożytnych można znaleźć na stronie internetowej Centralnej Komisji Egzaminacyjnej (www.cke.edu.pl), m.in. w Informatorze CKE o egzaminie 15\n16 2. CELE I MATERIAŁ NAUCZANIA IV.0 należy liczyć się z tym, że uczniowie w niewielkim stopniu będą zainteresowani wyborem języka niemieckiego jako przedmiotu egzaminacyjnego na maturze. Nie można jednak takiej ewentualności wykluczyć. Tabela 2. Ogólna skala poziomów biegłości językowej według ESOKJ Skala ogólna poziomów biegłości językowej według esokj (Rada Europy, 2003: 33) C2 Osoba posługująca się językiem na tym poziomie może z łatwością zrozumieć praktycznie wszystko, co usłyszy lub przeczyta. Potrafi streszczać informacje pochodzące z różnych źródeł, pisanych lub mówionych, w spójny sposób odtwarzając zawarte w nich tezy i wyjaśnienia. Potrafi wyrażać swoje myśli płynnie, spontanicznie i precyzyjnie, subtelnie różnicując odcienie znaczeniowe nawet w bardziej złożonych wypowiedziach. Poziom biegłości C1 Osoba posługująca się językiem na tym poziomie rozumie szeroki zakres trudnych, dłuższych tekstów, dostrzegając także znaczenia ukryte, wyrażone pośrednio. Potrafi się wypowiadać płynnie, spontanicznie, bez większego trudu odnajdując właściwe sformułowania. Skutecznie i swobodnie potrafi posługiwać się językiem w kontaktach towarzyskich i społecznych, edukacyjnych bądź zawodowych. Potrafi formułować jasne, dobrze zbudowane, szczegółowe, dotyczące złożonych problemów wypowiedzi ustne lub pisemne, sprawnie i właściwie posługując się regułami organizacji wypowiedzi, łącznikami, wskaźnikami zespolenia tekstu. B2 Osoba posługująca się językiem na tym poziomie rozumie znaczenie głównych wątków przekazu zawartego w złożonych tekstach na tematy konkretne i abstrakcyjne, łącznie z rozumieniem dyskusji na tematy techniczne z zakresu jej specjalności. Potrafi porozumiewać się na tyle płynnie i spontanicznie, by prowadzić naturalną rozmowę z rodzimym użytkownikiem języka, nie powodując przy tym napięcia u którejkolwiek ze stron. Potrafi w szerokim zakresie tematów formułować przejrzyste i szczegółowe wypowiedzi ustne lub pisemne, a także wyjaśniać swoje stanowisko w sprawach będących przedmiotem dyskusji, rozważając wady i zalety różnych rozwiązań. Poziom samodzielności Poziom podstawowy 16 B1 A2 A1 Osoba posługująca się językiem na tym poziomie rozumie znaczenie głównych wątków przekazu zawartego w jasnych, standardowych wypowiedziach, które dotyczą znanych jej spraw i zdarzeń typowych dla pracy, szkoły, czasu wolnego itd. Potrafi radzić sobie w większości sytuacji komunikacyjnych, które mogą zdarzyć się w czasie podróży w regionie, gdzie mówi się danym językiem. Potrafi tworzyć proste, spójne wypowiedzi ustne lub pisemne na tematy, które są jej znane bądź ją interesują. Potrafi opisywać doświadczenia, zdarzenia, nadzieje, marzenia i zamierzenia, krótko uzasadniając bądź wyjaśniając swoje opinie i plany. Osoba posługująca się językiem na tym poziomie rozumie wypowiedzi i często używane wyrażenia w zakresie tematów związanych z życiem codziennym (są to np. bardzo podstawowe informacje dotyczące osoby rozmówcy i jego rodziny, zakupów, otoczenia, pracy). Potrafi porozumiewać się w rutynowych, prostych sytuacjach komunikacyjnych, wymagających jedynie bezpośredniej wymiany zdań na tematy znane i typowe. Potrafi w prosty sposób opisywać swoje pochodzenie i otoczenie, w którym żyje, a także poruszać sprawy związane z najważniejszymi potrzebami życia codziennego. Osoba posługująca się językiem na tym poziomie rozumie i potrafi stosować potoczne wyrażenia i bardzo proste wypowiedzi, dotyczące bardzo konkretnych potrzeb życia codziennego. Potrafi formułować pytania z zakresu życia prywatnego, dotyczące np. miejsca, w którym mieszka, ludzi, których zna, i rzeczy, które posiada, oraz odpowiadać na tego typu pytania. Potrafi przedstawiać siebie i innych. Potrafi prowadzić prostą rozmowę pod warunkiem, że rozmówca mówi wolno, zrozumiale i jest gotowy do pomocy. maturalnym z języka obcego nowożytnego od roku szkolnego 2011/2012, gdzie przedstawiono zarówno technicznoorganizacyjną stronę egzaminu, jak i konkretne przykłady zadań maturalnych.\n17 2. CELE I MATERIAŁ NAUCZANIA Wymagania ogólne w zakresie kompetencji językowej na poziomie IV.0 W zakres wymagań ogólnych dotyczących celów nauczania języka niemieckiego w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum należy włączyć następujące kategorie poznawcze określone w podstawie programowej (Dz.U. Nr 0 z 2012 r., poz. 977): Tabela 3. Wymagania ogólne w zakresie celów nauczania języka niemieckiego na poziomie IV.0 Docelowa kompetencja językowa Poziom IV.0 (dla początkujących) Znajomość środków językowych Rozumienie wypowiedzi Tworzenie wypowiedzi Reagowanie na wypowiedzi Przetwarzanie wypowiedzi Uczeń posługuje się podstawowym zasobem środków językowych (leksykalnych, gramatycznych, ortograficznych oraz fonetycznych), umożliwiającym realizację pozostałych wymagań ogólnych w zakresie tematów wskazanych w wymaganiach szczegółowych. Uczeń rozumie bardzo proste i krótkie wypowiedzi ustne artykułowane wyraźnie i powoli, w standardowej odmianie języka, a także krótkie i proste wypowiedzi pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych. Uczeń samodzielnie formułuje bardzo krótkie, proste i zrozumiałe wypowiedzi ustne i pisemne, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych. Uczeń uczestniczy w prostej rozmowie i w typowych sytuacjach reaguje w sposób zrozumiały, adekwatnie do sytuacji komunikacyjnej, ustnie lub pisemnie, w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych. Uczeń zmienia formę przekazu ustnego lub pisemnego w zakresie opisanym w wymaganiach szczegółowych Wymagania szczegółowe w zakresie celów operacyjnych oraz treści nauczania na poziomie IV.0 Uszczegółowieniem wymagań ogólnych są treści nauczania. To na ich podstawie uczeń będzie rozwijał swoje kompetencje w całym cyklu kształcenia. W podstawie programowej treści te zostały powiązane z celami operacyjnymi, co w pewnym stopniu ułatwia określenie wymaganego czy też oczekiwanego poziomu biegłości ucznia w zakresie poszczególnych sprawności i umiejętności. Ten sam sposób prezentacji przyjęto w niniejszym programie. 17\n18 2. CELE I MATERIAŁ NAUCZANIA Tabela 4. Wymagania szczegółowe w zakresie celów i treści nauczania języka niemieckiego na poziomie IV.0 Cel Poziom IV.0 (dla początkujących) 1. Uczeń posługuje się podstawowym zasobem środków językowych (leksykalnych, gramatycznych, ortograficznych oraz fonetycznych), umożliwiającym realizację pozostałych wymagań ogólnych w zakresie następujących tematów: człowiek (np. dane personalne, wygląd zewnętrzny, cechy charakteru, uczucia i emocje, zainteresowania, problemy etyczne), dom (np. miejsce zamieszkania, opis domu, pomieszczeń domu i ich wyposażenia, wynajmowanie mieszkania), szkoła (np. przedmioty nauczania, oceny i wymagania, życie szkoły, kształcenie pozaszkolne), praca (np. zawody i związane z nimi czynności, warunki pracy i zatrudnienia, praca dorywcza), życie rodzinne i towarzyskie (np. okresy życia, członkowie rodziny, koledzy, przyjaciele, czynności życia codziennego, formy spędzania czasu wolnego, święta i uroczystości, styl życia, konflikty i problemy), żywienie (np. artykuły spożywcze, posiłki i ich przygotowanie, lokale gastronomiczne), zakupy i usługi (np. rodzaje sklepów, towary, sprzedawanie i kupowanie, reklama, korzystanie z usług, środki płatnicze), podróżowanie i turystyka (np. środki transportu, informacja turystyczna, baza noclegowa, wycieczki, zwiedzanie), kultura (np. dziedziny kultury, twórcy i ich dzieła, uczestnictwo w kulturze, media), sport (np. dyscypliny sportu, sprzęt sportowy, imprezy sportowe, sport wyczynowy), zdrowie (np. samopoczucie, choroby, ich objawy i leczenie, higieniczny tryb życia), nauka i technika (np. odkrycia naukowe, obsługa podstawowych urządzeń technicznych i korzystanie z nich, technologie informacyjno-komunikacyjne), świat przyrody (np. klimat, rośliny i zwierzęta, krajobraz, zagrożenia i ochrona środowiska naturalnego, klęski żywiołowe), państwo i społeczeństwo (np. konflikty wewnętrzne i międzynarodowe, przestępczość, polityka społeczna), elementy wiedzy o krajach obszaru nauczanego języka oraz o kraju ojczystym, z uwzględnieniem kontekstu międzykulturowego oraz tematyki integracji europejskiej, w tym znajomość problemów pojawiających się na styku różnych kultur i społeczności. 2. Uczeń rozumie ze słuchu bardzo proste, krótkie, typowe wypowiedzi (np. instrukcje, komunikaty, rozmowy) artykułowane powoli i wyraźnie, w standardowej odmianie języka: reaguje na polecenia, określa główną myśl tekstu, określa główną myśl poszczególnych części tekstu, znajduje w tekście określone informacje, określa intencje nadawcy/autora tekstu, określa kontekst wypowiedzi (np. czas, miejsce, sytuację, uczestników), rozróżnia formalny i nieformalny styl wypowiedzi. 3. Uczeń rozumie krótkie, proste wypowiedzi pisemne (np. napisy informacyjne, listy, ulotki reklamowe, jadłospisy, ogłoszenia, rozkłady jazdy, proste teksty narracyjne): określa główną myśl tekstu, określa główną myśl poszczególnych części tekstu, znajduje w tekście określone informacje, określa intencje nadawcy/autora tekstu, określa kontekst wypowiedzi (np. nadawcę, odbiorcę, formę tekstu), rozróżnia formalny i nieformalny styl wypowiedzi. 4. Uczeń tworzy bardzo krótkie, proste i zrozumiałe wypowiedzi ustne: opisuje ludzi, przedmioty, miejsca i czynności, opowiada o wydarzeniach życia codziennego i je komentuje, przedstawia fakty z przeszłości i teraźniejszości, opisuje własne upodobania i uczucia, przedstawia opinie swoje i innych osób, przedstawia intencje i plany na przyszłość. 18\n19 2. CELE I MATERIAŁ NAUCZANIA Cel Poziom IV.0 (dla początkujących) 5. Uczeń tworzy bardzo krótkie, proste i zrozumiałe wypowiedzi pisemne w formie prostych wyrażeń i zdań (np. wiadomość, , krótki opis, notatka, ogłoszenie, zaproszenie, ankieta, pocztówka, prosty list prywatny): opisuje ludzi, przedmioty, miejsca i czynności, opisuje wydarzenia życia codziennego i je komentuje, przedstawia fakty z przeszłości i teraźniejszości, opisuje własne upodobania i uczucia, przedstawia opinie swoje i innych osób, opisuje intencje i plany na przyszłość. 6. Uczeń reaguje ustnie w prosty i zrozumiały sposób w typowych sytuacjach: nawiązuje kontakty towarzyskie (np. przedstawia siebie i inne osoby, wita się i żegna, udziela podstawowych informacji na swój temat i pyta o dane rozmówcy i innych osób), rozpoczyna, prowadzi i kończy rozmowę, stosuje formy grzecznościowe, uzyskuje i przekazuje proste informacje i wyjaśnienia, proponuje, przyjmuje i odrzuca propozycje i sugestie, prosi o pozwolenie, udziela i odmawia pozwolenia, wyraża swoje opinie i życzenia, pyta o opinie i życzenia innych, wyraża własne emocje (np. radość, niezadowolenie, zdziwienie), wyraża prośby i podziękowania oraz zgodę lub odmowę wykonania prośby, przeprasza, przyjmuje przeprosiny, prosi o powtórzenie bądź wyjaśnienie (sprecyzowanie) tego, co powiedział rozmówca. 7. Uczeń reaguje w formie prostego tekstu pisanego (np. , wiadomość) w typowych sytuacjach: nawiązuje kontakty towarzyskie (np. przedstawia siebie i inne osoby, udziela podstawowych informacji na swój temat i pyta o dane rozmówcy i innych osób), uzyskuje i przekazuje proste informacje i wyjaśnienia (np. wypełnia formularz), proponuje, przyjmuje i odrzuca propozycje i sugestie, prosi o pozwolenie, udziela i odmawia pozwolenia, wyraża swoje opinie i życzenia, pyta o opinie i życzenia innych, wyraża własne emocje (np. radość, niezadowolenie, zdziwienie), wyraża prośby i podziękowania oraz zgodę lub odmowę wykonania prośby, przeprasza, przyjmuje przeprosiny. 8. Uczeń przetwarza tekst ustnie lub pisemnie: przekazuje w języku obcym informacje zawarte w materiałach wizualnych (np. mapach, symbolach, piktogramach) i tekstach obcojęzycznych, przekazuje w języku polskim główne myśli lub wybrane informacje z prostego tekstu w języku obcym. 9. Uczeń dokonuje samooceny (np. przy użyciu portfolio językowego) i wykorzystuje techniki samodzielnej pracy nad językiem (np. korzystanie ze słownika, poprawianie błędów, prowadzenie notatek, zapamiętywanie nowych wyrazów, korzystanie z tekstów kultury w języku obcym). 10. Uczeń współdziała w grupie, np. w lekcyjnych i pozalekcyjnych językowych pracach projektowych. 11. Uczeń korzysta ze źródeł informacji w języku obcym (np. z encyklopedii, mediów, instrukcji obsługi), również za pomocą technologii informacyjno-komunikacyjnych. 12. Uczeń stosuje strategie komunikacyjne (np. domyślanie się znaczenia wyrazów z kontekstu, rozumienie tekstu zawierającego nieznane słowa i zwroty) oraz proste strategie kompensacyjne (np. zastąpienie innym wyrazem, opis) w przypadku, gdy nie zna lub nie pamięta jakiegoś wyrazu. 13. Uczeń posiada świadomość językową (np. podobieństw i różnic między językami) Zakres tematyczny a zasada międzyprzedmiotowej korelacji W podstawie programowej jednoznacznie został określony zakres materiału nauczania (w postaci celów operacyjnych), z którym zostaną zapoznani uczniowie w IV etapie edukacyjnym (patrz tabela 4). Sposób 19\n20 2. CELE I MATERIAŁ NAUCZANIA jego prezentacji z jednej strony wskazuje na konkretną tematykę, w której ramach będą ćwiczone poszczególne kompetencje językowe, z drugiej zaś określa szczegółowe funkcje i sytuacje językowe wyrażające docelowy poziom tych kompetencji. Analizując zapisy podstawy programowej, nauczyciel zyskuje zatem wiedzę na temat konkretnych sytuacji i problemów życia codziennego, do których powinien przygotować ucznia zarówno pod względem językowym, jak i psychospołecznym. W tym miejscu ponownie należy podkreślić, że bez określonej wiedzy faktograficznej, jak również bez wykształconych postaw czy wypracowanych strategii działania, potencjał komunikacyjny ucznia będzie znacząco mniejszy. Prowadzi to do wniosku, że ćwiczenie kompetencji językowych nie może odbywać się w oderwaniu od całości procesu kształcenia nie tylko w szkole ponadgimnazjalnej, ale i w ustawicznym wymiarze tego procesu. Uwaga ta dotyczy zarówno przedmiotowego, jak i kulturowego kontekstu edukacyjnego. Międzyprzedmiotowa korelacja treści kształcących jest więc warunkiem koniecznym optymalizacji procesów kształcąco-wychowawczych, które powinny zachodzić także na lekcji języka niemieckiego. Współczesność narzuca przy tym konieczność wzbogacania materiału nauczania o treści z pogranicza kultur. Chociaż nauczanie języka niemieckiego w szkole ponadgimnazjalnej jest prowadzone w ramach wydzielonego przedmiotu, to jednak materiały nauczania oraz kontekst ich prezentacji powinny mieć charakter wieloźródłowy. Będzie to sprzyjało rozwojowi różnych, nie tylko językowych, kompetencji ucznia, a przy tym przygotuje go do postrzegania i interpretowania otaczającej rzeczywistości w różnych związkach i relacjach społeczno-kulturowych. W pewnym więc sensie przyczyni się do jego wszechstronnego rozwoju. Warto zwrócić uwagę na to, że międzyprzedmiotowa korelacja wbrew pozorom nie wymaga dużego nakładu sił i czasu ze strony nauczyciela. Bogaty zbiór pomysłów w tym zakresie stanowi bowiem sama podstawa programowa. Tak jak ważne jest w tym przypadku zaznajomienie się z zapisami dotyczącymi innych przedmiotów nauczanych w IV etapie edukacyjnym, tak też cenny może się okazać kontakt, a być może i współpraca z nauczycielami tych przedmiotów. Nie bez znaczenia jest też stopień zaangażowania uczniów w proces gromadzenia materiałów nauczania. Za istotne należy również uznać wykorzystywanie otaczającego kontekstu (także lokalnego) i wydarzeń bieżących, które poddane dydaktyzacji w znaczącym stopniu mogą urozmaicić zajęcia językowe, czyniąc je i ciekawymi, i dydaktycznie oraz wychowawczo użytecznymi. Szczególną wartość będą tu miały nie tylko wydarzenia, święta, uroczystości czy chociażby spotkania na szczeblu politycznym bezpośrednio nawiązujące do tradycji i kultury niemieckiego obszaru językowego (DACHL), lecz także współpraca międzynarodowa/międzykulturowa z udziałem Polski. Warto zwrócić również uwagę na zdarzenia mniej znaczące z perspektywy ludzi dorosłych, które być może nie są nośne medialnie, lecz w środowisku młodzieży, zwłaszcza w subkulturach młodzieżowych, mogą cieszyć się dużym zainteresowaniem. Będą to koncerty, premiery filmowe, wystawy fotografii/plakatu, a nawet audycje radiowo-telewizyjne. Mogą to być także zdarzenia z życia uczniów, ich osobiste doświadczenia m.in. z innością narodowościowo-kulturową, niekoniecznie niemiecką. Przedstawione i zaadaptowane w umiejętny sposób na potrzeby lekcji z pewnością wniosą nowy wątek, zaciekawią, poruszą, a przede wszystkim zaangażują uczących się. Międzyprzedmiotową korelację treści kształcących mogą ułatwić w końcu bogate zbiory biblioteki/medioteki niemieckojęzycznej, dostęp do nowych technologii oraz udział we wspólnych projektach edukacyjnych, w które są zaangażowani nauczyciele różnych przedmiotów. Na etapie kursu podstawowego materiał nauczania powinien zachowywać układ spiralny. Dotyczy to zarówno podejmowanej tematyki, jak i zagadnień gramatycznych. Stopniowe rozszerzanie zakresu informacji, podobnie jak stopniowe rozwijanie określonych kompetencji przyczynia się do wewnątrzprzedmiotowej korelacji treści kształcących. Spiralny układ treści wyklucza monotonię zajęć językowych. Ułatwia proces monitorowania czy oceny postępów w nauce. W pewnym zakresie wyrównuje też szanse na osiągnięcie przez uczniów określonego poziomu kompetencji. Wracając do pewnych treści, uczeń zyskuje możliwość nie tylko utrwalenia już poznanej partii materiału, lecz również ponownego jej powtórzenia i nadrobienia ewentualnych braków. Co więcej, jeżeli zaistnieje taka potrzeba (może być to inicjatywa uczniów lub decyzja nauczyciela uwarunkowana przeprowadzoną oceną), zakres materiału nauczania może być rozszerzony bądź też zaprezentowany w zupełnie innym niż dotychczas kontekście Zagadnienia gramatyczne Uczniowie w wieku licealnym dysponują już ugruntowaną wiedzą z zakresu gramatyki języka polskiego. Co więcej, ucząc się co najmniej dwóch języków obcych, co występuje w znowelizowanym systemie kształcenia obowiązkowego, w stopniu wystarczającym powinni być obeznani z podstawowymi pojęciami gramatyczny- 20\njęzyka niemieckiego Program nauczania Anna Jaroszewska w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum\nAnna Jaroszewska Program nauczania języka niemieckiego w liceum ogólnokształcącym, liceum profilowanym i technikum Kurs rozszerzony dla kontynuujących naukę na poziomie IV.1R (na podbudowie wymagań poziomu\nDr Joanna Szczęk Uniwerstytet Wrocławski Instytut Filologii Germańskiej Pl. Nankiera Wrocław\nDr Joanna Szczęk Uniwerstytet Wrocławski Instytut Filologii Germańskiej Pl. Nankiera 15 50-140 Wrocław OPINIA o programie nauczania języka niemieckiego dla szkół ponadgimnazjalnych dla IV etapu edukacyjnego


Karteczki samoprzylepne – mała rzecz, a cieszy i… pomaga\nKarteczki samoprzylepne cieszą się już długa historią i wciąż są hitem. Właściwie dziś trudno o miejsce pracy czy też dom, w którym nie byłyby obecne. I jak to zazwyczaj bywa, także w przypadku karteczek biurowych sprawdza się, że proste rozwiązania są najbardziej pomocne, skuteczne i… uniwersalne.\nKarteczki samoprzylepne – pomoc w pracach biurowych.\nProste rozwiązania ułatwiające pracę, naukę czy też codzienne obowiązki są bezcenne. Do takich należą niepozorne karteczki samoprzylepne, które mają bardzo szerokie zastosowanie. Te akcesoria to już ponad 40 lat tradycji, a wciąż mają się dobrze i cieszą się szerokim zainteresowaniem. Prosty patent polegający na umieszczeniu na papierze kleju, który nie przywiera mocno, dzięki czemu karteczki można odklejać bez zostawiania śladów, sprawił, że stały się one popularne na całym świecie. Ich wybór co do formatu i kolorów jest bardzo szeroki. Jak więc można je optymalnie wykorzystać i dlaczego warto to zrobić? O tym w dalszej części tekstu.\nKarteczki samoprzylepne – pomoc w pracach biurowych\nWydaje się, że pierwszą sferą, jaką zawładnęły karteczki samoprzylepne, były różnego rodzaju biura. Dzięki karteczkom łatwo jest opisywać dokumenty i zaznaczać te kluczowe. To niewątpliwie skraca potem czas poszukiwania tych kluczowych w gąszczu mniej nas interesujących papierów. Karteczki samoprzylepne są bardzo pomocne w planowaniu wykonywania prac i oznaczania ich etapu, np.: w planach, robione, zrobione. Dzięki temu będziemy wiedzieć, jakie zadanie jest już za nami, a które wymaga jeszcze trochę czasu. Dobrze też na koniec intensywnego dnia w pracy zapisać sobie na karteczce samoprzylepnej to, co mamy do zrobienia na następny dzień (gdyż pamięć bywa ulotna), i przykleić ją na monitorze. Dobrze wybrać w tym celu karteczki w jaskrawym kolorze – w ten sposób na pewno nie umkną naszej uwadze. Karteczki samoprzylepne sprawdzą się także jako podręczny notes do zapisywania na szybko numerów telefonów – gdy je gdzieś przykleimy, mamy pewność, że nie zawieruszą się w stosie dokumentów. To także skuteczne rozwiązanie, jeśli chcemy na szybko przekazać jakąś kluczową informację naszym współpracownikom.\nKarteczki samoprzylepne to również patent na ułatwienie sobie nauki. Za ich pomocą można zaznaczyć kluczowe strony w podręczniku czy też w lekturze bez traktowania książki zakreślaczem. Wtedy mamy też pewność, że (w przeciwieństwie na przykład do zakładek) karteczki z książki nie wypadną. Karteczki są też bardzo przydatne na przykład do nauki słówek. Można na każdej z nich oddzielnie zapisać jakieś obce słowo, przykleić na tablicy, meblach czy na ścianie i w ten sposób „obywać” się z danym wyrazem. Częste zawieszanie wzroku na karteczce sprawi, że słówka na pewno zapadną w pamięć. To także dobre rozwiązanie, jeśli chodzi o naukę matematycznych i fizycznych wzorów czy też symboli pierwiastków. Takie karteczki są bardzo ekonomiczne, bo za niewielką cenę możemy mieć ich 100, a nawet 1200 – i to w różnych barwach i formatach https://www.ofix.pl/kategoria/notesy-samoprzylepne-171. Jest więc to opłacalna inwestycja w naukę.\nKarteczki samoprzylepne przyklejone na przykład na lodówkę to także ułatwienie w organizacji dnia dla zapominalskich oraz dla tych, którzy mają za dużo na głowie. Na nich możemy spisać listę zakupów (do wykonania dla siebie czy też domowników), informację o wizycie w urzędzie czy też u lekarza. Dzięki ekspozycji karteczek w widocznym miejscu będziemy mieć pewność, że informacja nie umknie naszej uwadze i nie zapodzieje się gdzieś. W ten sposób unikniemy tłumaczenia się domowników, że coś „znikło” albo że zostało „niezauważone”.\nDobra organizacja pracy i życia codziennego za pomocą karteczek samoprzylepnych i innych artykułów biurowych wysokiej jakości – dostępnych na przykład w sklepie internetowym Ofix – to sposób na efektywne działanie i oszczędność czasu.\nData: 31.05.2021 11:57\nTagi: artykuły biurowe, biuro, karteczki samoprzylepne


opoka.org.pl → Katechezy (materiały katechetyczne) - Czytelnia - OPOKA → Dar męstwa\nCykl katechez o darach Ducha Świętego\nDar mądrości / Dar rozumu / Dar umiejętności / Dar rady / Dar męstwa / Dar pobożności / Dar bojaźni Bożej\nCel dydaktyczny: ukazać nieodzowność daru męstwa w spełnianiu apostolskiej misji chrześcijańskiej.\nCel wychowawczy: skłonić do pielęgnowania i ubiegania się o dar męstwa..\nPo tym, jak się ze mną modlono, wydawało mi się, że zyskałam nowe zaufanie do siebie samej. Trudności, które z takim wysiłkiem znosiłam dotąd w życiu codziennym, stały się łatwiejsze do pokonania, choć istniały nadal w ten sam sposób co dotąd. To ja się zmieniłam, lub raczej, to Bóg mnie zmienił. Szczególniej stwierdziłam, że mam nową siłę dawania świadectwa Panu, dzieląc się Ewangelią z innymi. Zauważyłam kiedyś, że mówię innym o miłości Jezusa — coś do czego nigdy dotąd nie miałam odwagi czy choćby skłonności. To było tak jakbym zyskała nową siłę od Pana, aby radzić sobie z przeszkodami, na które napotkałam, próbując naśladować Go w sposób bardziej doskonały. (kobieta. lat 29).\nII Czym jest dar męstwa?\n1. Dar męstwa (hebr. gebűraĐ h) - który nawet przypomina imię Mesjasza - „Bóg Mocny” (el gibbor) — stanie się rzeczywistością przyszłego Potomka Dawida. Męstwo jest tym darem, który uzdalnia do odważnego i ufnego podjęcia nawet trudnych zadań życiowych. Zapowiadany Mesjasz nie tylko będzie najroztropniejszy w swych radach, lecz również będzie posiadał siłę i moc do realizacji dobra w świecie.\n2. Wiele tekstów Starego Testamentu mówi o męstwie podczas staczanych rzeczywistych bitew i dokonywaniu wielkich, ziemskich dzieł, (por. 1 Sm 16, 130). W wielu miejscach 1 i 2 Sm wspomniano o „potężnych wojownikach Dawida”. Psalmista Pański sławi: „Pan potężny w boju” Ps 24,8. Także Nowy Testament mówi o konieczności tego daru dla wzrostu duchowego: (Ef 3,16; Kol 1,11).\n3. Męstwo, moc, siła jest tym darem duchowym, który uzdalnia nas do tego, by stanąć z siła i ufnością wobec prób i niebezpieczeństw, na które napotykamy w naszym chrześcijańskim życiu.\n4. Dar męstwa polega na nadprzyrodzonym usposobieniu duszy do znoszenia najtrudniejszych doświadczeń i do podejmowania nawet najtrudniejszych dzieł z miłości ku Bogu pod działaniem Ducha Świętego. Dar ten daje wielką siłę w Panu; gdy doświadczamy go coraz głębiej, znużenie i ciężary życia tracą wpływ na nas.\n5. Chrześcijanin doświadczony darem męstwa nie pokłada swej ufności tylko we własnych wysiłkach, lecz ufa Bogu, ufnością bezgraniczną.\n6. Męstwo jest szczególnie potrzebne w życiu duchowym, zwłaszcza gdy postępowanie za Panem staje się trudne.\nUczynił mnie silną i odważną — pisze św. Teresa z Lisieux —I odtąd kroczyłam od zwycięstwa do zwycięstwa, zaczynając jakby bieg gigantyczny.\n7. Duch męstwa prowadził na męczeństwo świętych; Wawrzyńca, Cecylię i Agnieszką, itd.\nIII W jaki sposób zabiegać o dar męstwa?\n1. Praktykować w życiu cnotę męstwa . Męstwo jest cnotą, poprzez którą wzrastamy w naszej zdolności do czynienia dzieł do których w sposób nadprzyrodzony uzdalnia nas moc, tj. stawanie wobec trudności, prób i niebezpieczeństw życia z siła i ufnością w Panu: Rz 5,3-5; Jk 1,2-4; Hbr 12,1.\n2.Umieć pokornie uznać swoją niemoc i swoją słabość i nawet znajdować upodobanie w przykładzie świętych męczenników.\n3. Bezgranicznie zaufać Bogu. Powinniśmy pełnić wolę Bożą niezależnie od tego, w jak odrażającej czy trudnej sytuacji się znajdujemy. Nie powinniśmy prosić Boga o to, aby zabrał nasze krzyże, które są przez Niego dane, ale o to, byśmy lepiej znosili je celem przyjęcia nauki, którą dla nas przeznaczył (Łk 22,42).\n4. Doceniać dar Eucharystii , który jest pokarmem mocnych.\nWeź udział w trudach i przeciwnościach jako dobry żołnierz Jezusa Chrystusa (2 Tm 2,3-4).\ndata wydania 14.06.2002\npublikacja 14.06.2002 00:00


poniedziałek, 19 kwie 2021, 14:43\nJak w takim razie ustawić odpowiedni refluks na początku ? Z wyliczeń wychodzi, zakłada się że 12ml/h z każdego kW energii ale to też zależy od innych współczynników z czystym sumieniem mozna przyjąć 10ml/h. Jak działa elektrozawór odbioru gonu z algorytmem spowolnienia odbioru. Płynnie w czasie, c...\nniedziela, 18 kwie 2021, 09:00\nNikt tutaj nie zamierza trollować. Piszesz niedorzecznie o facecie w łódce zamiast napisać konkretnie co się nie podoba! Napisałem co Tobie się nie podoba! a Ty znowu o facecie w łódce! Co nazywasz chińskim ustrojstwem? W domu pewnie wszystko masz chińskie nawet gacie nie wierzysz to zobacz na metc...\nniedziela, 18 kwie 2021, 02:09\nsobota, 17 kwie 2021, 16:00\n"rozrywek" Sterowniki automatyczne które prowadzą proces od a do z robię od wielu lat, pierwszy był z wyświetlaczem 5" ekranem dotykowym a na kompie miałem podgląd na cały proces to było wtedy kiedy Ty cieszyłeś się z zaworka precyzyjnego jak dziecko z cukierka wtedy ja całkowicie zre...\nsobota, 17 kwie 2021, 11:13\nBadziew. I wszystko jasne. Co się tu nie podoba? Nie jest to automat to fakt bo tak miało być! Jest to urządzenie dla tych co wolą prowadzić proces ręcznie z małą pomocą i mieć zabezpieczenia przez brakiem wody w instalacji. Zabezpieczenie w razie przypadkowego wylania cieczy z zbiornika. Skoku tem...\nsobota, 17 kwie 2021, 08:42\npiątek, 16 kwie 2021, 07:55\npiątek, 16 kwie 2021, 05:47\nWitam. Mam do odsprzedania trochę gotowych urządzeń. - Jest to urządzenie z pomiarem trzech sąd na DS18b20 umieszczonych na osobnych portach (czyli każdy port termometru jest przypisany do osobnego gniazda i pinu procesora) co jest dużym atutem gdyż po wymianie na inny lub nowy czujnik nie musimy si...\nwtorek, 1 wrz 2020, 05:46\nJak zaczynałem zabawę w sterowniki też korzystałem z gotowych rozwiązań typu "FOTEK" kilka wyglądało tak jak te powyżej. Pół biedy kiedy widać optycznie że się upalił, gorzej jak cały czas podaje prąd na grzałki i nie reaguje na sterowanie. Dlatego warto samemu robić układy sterowania czy ...\nniedziela, 21 cze 2020, 16:55\nA gdzie rezystor podpięty do DS18b20? Między + a sygnałem 4.7k?\nniedziela, 21 cze 2020, 03:59\nAle oczywistym jest że przekaźnik elektromagnetyczny służy tylko i wyłącznie do załączania i rozłączania a nie nie do regulacji mocy! W takich celach przejście przez "0" moim zdaniem jest niezasadne. Dodam że do typowych przekrojów rurek 60.3 mm, 76 mm są dedykowane grzałki gdzie nie ma po...\nsobota, 20 cze 2020, 02:39\nWitam. Spać coś nie mogę więc dla zabicia czasu wtrącę się. Widzę źle zaprojektowaną obudowę. Są ciekawe artykuły jak to się robi. np. https://msalamon.pl/nigdy-nie-rob-tak-z-wyswietlaczem/ Tak... do mojego projektu córka mi zaprojektowała coś takiego obudowa.jpg 20200212_162429.jpg 20200604_154650....\nsobota, 2 maja 2020, 03:19\nZ czego widzę to cała aplikacja działa w chmurze. A w trybie offline jak to wygląda z pracą apki?\nwtorek, 1 paź 2019, 15:22\nPiszesz o OVM to pytam a rureczka jak do OLM. Sterownik pilnuje by temperatura dnia + histereza była mniejsza niż temperatura na 10 półce jak warunek ten będzie nie spełniony wtedy elektrozawór odbioru ovm zostaje zamknięty. Dodatkowo jeszcze jest silnik krokowy zamontowany na zaworku precyzyjnym do...\nwtorek, 1 paź 2019, 06:46\nJak wygląda czujnik zalania? OVM? Masz jakąś małą kolumnę bo widzę 1/4 cala rureczkę do odbioru?\nczwartek, 26 wrz 2019, 19:00\nTemat: Na grzyby...\nRe: Na grzyby...\nczwartek, 19 wrz 2019, 18:49\nniedziela, 1 wrz 2019, 20:47\nTemat: grzanie taboretem kolumna półkowa\nRe: grzanie taboretem kolumna półkowa\nJakie to buty na zbiorniku? mokasyny?\nsobota, 24 sie 2019, 07:04\nTemat: Termometr/sterownik na ESP8266\nRe: Termometr/sterownik na ESP8266\nTrochę polatają. Prąd nie jest za wysoki tak że możesz spróbować. Zastosuj gasik w postaci R100 i C100 szeregowo wepnij go równolegle z EZ jak najbliżej cewki przekaźnika. Dodatkowo zastosuj osobne zasilanie dla przekaźnika tylko nie zapomnij o wspólnym GND. http://docs.google.com/viewer?a=v&pid...\npiątek, 23 sie 2019, 20:37\nZastosuj przekaźnik półprzewodnikowy albo pokaż jak wygląda twój przekaźnik.\nPs. podajesz szpilki na procka.


Rośliny, które są trujące dla kotów - Twoje zwierzęta\nWielkość szkody, jaka może dotknąć kota, zależy od ilości i części rośliny, którą zwierzę żuje lub zjada. Bez wątpienia rośliny, które są trujące dla kotów mogą powodować wiele problemów. Dolegliwości dotyczą wtedy między innymi żołądka, oczu i skóry.\nCzy wiesz, które rośliny są trujące dla kotów? Koty uwielbiają żuć trawę. Chociaż instynktownie wiedzą, co jest dla nich dobre, czasem zdarza im się popełnić błąd. W tym artykule dowiesz się, które rośliny są trujące dla kotów. W ten sposób, jeśli jesteś posiadaczem kota, możesz oczyścić dom z tych niebezpiecznych dla zwierzęcia roślin!\nCzy niektóre rośliny są trujące dla kotów?\nByć może nie zdajesz sobie z tego sprawy, ale również Ty i Twoje działania mogą być źródłem niebezpieczeństwa dla kota. Kupiłeś nowe rośliny? Z pewnością Twoim celem było jedynie udekorowanie domu i nadanie mu ładnego wyglądu! Pamiętaj jednak, że koty są ciekawskimi stworzeniami, a niektóre rośliny i kwiaty mogą być dla nich trujące.\nSzczególnie zagrożone są małe kocięta. Czy zaadoptowałeś niedawno kotka? Pamiętaj, że nie jest on jeszcze obeznany z otoczeniem i ma bardzo małe doświadczenie, jeśli chodzi o zagrożenia i niebezpieczeństwa w życiu.\nKolejnym ważnym aspektem będzie to, jak duży kontakt miał Twój kot ze światem zewnętrznym. Sprawa wygląda inaczej w przypadku kota, który zawsze mieszkał w mieszkaniu niż w przypadku kota wychodzącego na zewnątrz.\nOczywiście nie wszystkie rośliny są trujące i zależy to również od tego, jaką ilość i którą część rośliny zjada kot. Niektóre rośliny zawierają niebezpieczne substancje w liściach, kolejne w kwiatach, a jeszcze inne w bulwach.\nDlatego też ważne jest, aby wiedzieć, które rośliny są trujące dla kotów. Warto również znać ich efekt na kota, ponieważ mogą powodować problemy z trawieniem, okulistyczne, neurologiczne, dermatologiczne, oddechowe lub wpływać na serce.\nPoniżej wymieniono niektóre z najbardziej niebezpiecznych dla kotów roślin:\nTa roślina jest dość popularna i staje się szczególne powszechna w czasie świąt Bożego Narodzenia ze względu na czerwone kwiaty. Z powodu pokrywającego ją soku, wszystkie części tej rośliny są trujące dla kotów.\nJeśli Twój kot zje którąkolwiek z jej części, może cierpieć na ból brzucha, biegunkę, wymioty, podrażnienie błony śluzowej lub nadmierne ślinienie się. Nawet sam dotyk tej rośliny może powodować u kota swędzenie i zapalenie skóry.\n2. Sagownica zwyczajna (palma sagowa)\nTa mała, tropikalna roślina jest często używana do dekoracji domów. Ma taki sam wpływ na kota jak gwiazda betlejemska. Jeśli jednak zostanie spożyta w dużej ilości lub wielokrotnie, może również spowodować nieodwracalne uszkodzenie wątroby, a nawet doprowadzić do śmierci zwierzęcia.\n3. Trujące rośliny dla kotów – ostrokrzew\nTo małe drzewo, słynące z małych czerwonych owoców, jest popularną ozdobą podczas świąt Bożego Narodzenia. Jednak zarówno jego liście, jak i nasiona i owoce są dla kota trujące. Zawierają one substancje zwane saponinami, które powodują u zwierzęcia problemy żołądkowo-jelitowe.\nIstnieje wiele różnych odmian bluszczu. Wszystkie one są trujące dla kotów. Szczególnie niebezpieczne są owoce zarówno odmian domowych, jak i ogrodowych. Jeśli Twój kot ociera się o nie lub o inne części rośliny, może dostać wysypki, zapalenia skóry i mogą pojawić się pęcherze.\nJednak najbardziej szkodliwy efekt ma zjedzenie bluszczu przez kota. Może to skutkować różnego rodzaju powikłaniami, od gorączki po skurcze, biegunkę, wymioty, a nawet zaburzenia rytmu serca. W przypadku starszych zwierząt zjedzenie tej rośliny może być nawet śmiertelne.\nLilie to bardzo popularne kwiaty na bukiety ze względu na ich piękne kolory i zapach. Jednak zawierają one także substancje, które mogą powodować niewydolność nerek u kotów. Nie ma znaczenia, jaką część rośliny skonsumuje Twój kot. Zarówno łodyga, jak i kwiaty, liście, korzenie, pyłek lub słupki są dla tych zwierząt bardzo niebezpieczne.\nKiedy Twój kot przechodzi obok lub ociera się o lilie, na ich sierść spada trochę pyłku. Zwierzę może go później spożyć, wylizując się podczas czyszczenia. Najgorszy przypadek zatrucia może nawet skończyć się śmiercią zwierzęcia. Koty, które przeżyją po zjedzeniu tej rośliny, często mają trwałe uszkodzenie nerek.\n6. Trujące rośliny dla kotów – azalie\nSą to kolejne trujące rośliny dla kotów. Zawierają bardzo silną truciznę, która wpływa na błonę komórkową u kota i może powodować problemy neurologiczne, żołądkowo-jelitowe i sercowo-naczyniowe.\nTrucizna ta jest obecna w całej roślinie, a do zatrucia kota wystarczy zjedzenie zaledwie dwóch lub trzech liści.\nNie możesz powstrzymać ciekawości swojego kota i jednocześnie nie chcesz zrezygnować z roślinnych ozdób Twojego domu. Mając więc na względzie dobro swojego pupila i wiedząc, które rośliny mu szkodzą, udekoruj dom czym innym. Bezwzględnie unikaj powyższych roślin w swoim domu! Zdrowie Twojego pupila jest najważniejsze.\nKłaczki sierści, czyli niewielkie kulki ich futra są konsekwencją tego kociego nawyku. Koty przez cały czas połykają niewielkie ilości swojej sierści. Przeczytaj więcej »


Wanny Radom - jest w czym wybierać-Idealna łazienka\nWanny Radom - jest w czym wybierać\nChociaż kabiny prysznicowe zyskują coraz więcej zwolenników, to poczciwa wanna nadal stanowi ważny element wyposażenia łazienki. Wykańczając mieszkanie, warto zastanowić się nad tworzywem, z którego będzie wykonana, a wanny radomskiego miasta pozwalają na cieszenie się wannami żeliwnymi, stalowymi czy też akrylowymi. Którą więc wybrać?\nŻeliwne, stalowe, akrylowe - wanny Radom\nCharakterystyczną cechą żeliwnych wanien jest solidność i trwałość. Niektóre mają dekoracyjne nóżki, przypominające antyczne rzeźby czy też łapy lwa. Sprawdzą się one w łazienkach, gdzie króluje styl retro. Ich zaletą jest to, że będą służyć przez długi czas, ponieważ są pokryte trwałą emalią odporną na zarysowania i uszkodzenia mechaniczne. Z kolei stalowe wanny oferowane są w najróżniejszych kolorach, wymiarach i kształtach. Pokryte są odporną na uderzenia i zarysowania nowoczesną emalią, która nie oprze się nawet szkodliwemu działaniu detergentów. Niestety napełnione wodą stają się zimne, ale stal przewodzi dobrze ciepło, więc ciepła woda długo w nich stygnie.\nAkrylowe wanny Radom mają różnorodną kolorystykę i kształty, a dodatkowo odznaczają się lekkością. Inną zaletą jest długie utrzymywanie stałej temperatury oraz dźwiękochłonność. Są one podatne na zarysowania i uderzenia, ale w celu uniknięcia owego ryzyka, stosuje się specjalną mieszankę wzmacniającą z żywicy poliestrowej z włóknem szklanym. Na rynku są dostępne specjalne powłoki antybakteryjne, a więc łatwiej jest zachować higienę.


Cena od: 180 PLN / 1 dzień Oferujący bezpłatny dostęp do Internetu i parking hotel Eco położony jest w centrum Łowicza, w odległości 1,3 km od głównego dworca kolejowego. Oferuje on klasycznie urządzone pokoje z telewizorem LCD z kanałami telewizji satelitarnej.\nW naszej ofercie m.in.: zwierzęta domowe są akceptowane, bezpłatny parking, ogrzewanie, prywatny parking, sauna, parking, pralnia, Pokoje są dezynfekowane między pobytami, Procedura sprawdzania stanu zdrowia gości, parking na miejscu, Bezdotykowe zameldowanie/wymeldowanie, indywidualne zameldowanie / wymeldowanie, część przeznaczona dla palących, Pościel, ręczniki itp. prane są zgodnie z wytycznymi władz lokalnych, całodobowa recepcja, Posiłki mogą być dostarczone do miejsca zakwaterowania gości, pokoje dla niepalących, restauracja, winda, obsługa pokoju, Personel przestrzega środków bezpieczeństwa określonych przez władze lokalne, przechowalnia bagażu, Używane są chemiczne środki czystości, które skutecznie zapobiegają rozprzestrzenianiu się koronawirusa, udogodnienia dla niepełnosprawnych, bar, Zasady dystansu społecznego są przestrzegane, Ekrany lub inne przegrody odgradzające personel od gości zainstalowano w odpowiednich miejscach, Goście mają możliwość rezygnacji z usługi sprzątania ich zakwaterowania podczas pobytu, dostęp do Internetu, sejf, Wszystkie naczynia i sztućce są poddawane dezynfekcji, Pojemniki na śniadanie na wynos, faks / ksero, W miejscach wspólnego spożywania posiłków stoliki ustawiono w odległości pozwalającej na zachowanie dystansu społecznego, Przedmioty używane przez wiele osób, np. wydrukowane karty menu, czasopisma, długopisy czy gazety zostały usunięte, Po zakończeniu sprzątania pokoje są zabezpieczane do czasu przybycia gości, Apteczki pierwszej pomocy są dostępne, śniadanie w pokoju, Dostarczane posiłki są bezpiecznie zamknięte, Płatności bezgotówkowe są możliwe, W miejscach zakwaterowania gości oraz ważnych częściach wspólnych znajdują się środki do dezynfekcji rąk, klimatyzacja.\nOferta naszego partnera Booking.com BG.243955


Blue Dragon - gry, minigry, opisy gier, darmowe gry, solucje do gier, poradniki do gier\nDeweloperski debiut studia Mistwalker wspieranego przez Artoon. Pieczę na powstawaniem gry sprawował Hironobu Sakaguchi, wieloletni współtwórca serii Final Fantasy. Był to dla niego pierwszy tytuł, nad którym pracował nie dla Square Enix. Sakaguchi nie tylko doglądał Blue Dragon, ale jest odpowiedzialny również za napisanie fabuły gry. Charakterystyczną kreskę postaciom i otoczeniu zapewnił Akira Toriyama, twórca mangi Dragon Ball, z kolei ścieżkę dźwiękową gra zawdzięcza kompozytorowi Nobuo Uematsu.\nDzieło Mistwalker należy do gatunku jRPG. Zostało wydane jako exclusive wyłącznie na konsolę Xbox 360. Blue Dragon zadebiutował najpierw w Japonii w roku 2006, gdzie był sprzedawany także w zestawie ze sprzętem Microsoftu. Dopiero rok później gra stała się dostępna również dla Europejczyków. Stała się ona inspiracją do powstania mangi i anime, których fabuła jednak odbiegała od pierwowzoru.\nProtagonistami gry jest piątka nastoletnich bohaterów Shu, Jiro, Kluke, Zoli i Marumaro, którzy posiadają niezwykłe moce. Podróżują oni po świecie w jednym celu - pragną powstrzymać złego władcę Grand Kingdom, Nene, który za pomocą swoich magicznych zdolności próbuje przejąć władzę nad całym unierwsum.\nBlue Dragon jest klasycznym reprezentantem gatunku jRPG, który czerpie garściami z produkcji tego typu, a w szczególności z serii Final Fantasy. Gra bazuje na dwóch aspektach - eksploracji bogatego, otwartego świata oraz turowych starciach z przeciwnikami. W tych drugich pojawia się jednak ciekawy element, czyli specjalne zdolności bohaterów. Jako że sami w sobie raczej nie stanowią oni specjalnego wyzwania dla popleczników Nene, mają do pomocy swoje cienie (Shadows). Każdy z bohaterów w walce posługuje się nieco innym. Shu zdaje się na smoka, Jiro minotaura, Kluke feniksa, Zola inspirowanego nietoperzem potwora, a Marumaro tygrysa szablozębnego.\nW walce mamy możliwość osiągnięcia przewagi, o ile zdołamy zajść przed nią wrogów (tzw. back attack), choć oni również stosują tego typu taktyki (suprise attack). Poza stosowaniem standardowych ataków i zaklęć możemy skorzystać z opcji Charge, która polega na naładowaniu ciosu, co wiąże się ze zwiększeniem jego skuteczności, jak również czasu na jego przygotowanie i wykonanie.\nOpis gry napisał Krzysiek „Bebop” Kałuziński, ostatnia aktualizacja - 06 listopada 2017.\n24 sierpnia 2007 360


Ból głowy, uczucie zmęczenia oczu - sprawdź czy nie cierpisz na krótkowzroczność? - Nowy Kurier Zamojski\nStrona główna Wiadomości Ból głowy, uczucie zmęczenia oczu – sprawdź czy nie cierpisz na krótkowzroczność?\nBadanie optometryczne składa się z kilku etapów, rozpoczyna się od wywiadu z pacjentem, następnie sprawdzana jest ostrość widzenia i przeprowadzane badanie z użyciem autorefraktometru (potocznie nazywane komputerowym badaniem). Jako kolejne wykonywane jest badanie subiektywne, czyli szereg procedur i testów z zastosowaniem szkieł korekcyjnych i wybór takich, które dają najostrzejszy obraz dla pacjenta. Ostatnim elementem kontroli wzroku sprawdzenia funkcji oczu , takich jak widzenie obuoczne (współpraca jednego oka z drugim), akomodacja (zdolność wyostrzania obrazu z różnych odległości), czy ruchy oczu.\nWystarczy zadzwonić lub odwiedzić salon Okularium w Zamościu\nCH TOMASZ ul. Mikołaja Reja 21 tel. (84) 627 53 72\nPoprzedni artykułZamość: Noworoczny Koncert w Klubie Batalionowym\nNastępny artykułZamość: Syn znęcał się nad matką. Trafił za kratki


Utrata masy ciala na diecie niskoweglowodanowej w pierwszym tygodniu\nTracic fale mozgowe\nJak hollywood szybko schudnac\nSchudnac na depakocie\nUtrata masy ciala na diecie niskoweglowodanowej w pierwszym tygodniu - Poczatkowe efekty uboczne diety eliminacyjnej\nNa diecie Kapuścianej jestem drugi raz w życiu. Najpierw treningi wprowadzające potem oczyszczanie ( reset organizmu) a następnie odbudowa mięśni i rzeźbienie ciała.\nTeraz 3 dzień, a wcześniej jakieś 8 lat temu. Utrata masy ciala na diecie niskoweglowodanowej w pierwszym tygodniu. Efekt był super( 6kg) jeśli chodzi o spadek wagi. Warto na pierwszym miejscu pierwszym miejscu stawiać zdrowie.\nCzyli odżywki typu gainer prohormony oraz wszelkiego rodzaju proteiny stosowane w celu przyrostu masy mięśniowej można wyrzucić do kosza, bcaa, hmb daa a wystarczy tylko kupić preparat zawierający końskie dawki witaminy D i ćwiczyć oraz czekać na rezultaty?\nMlodych zyjacych slique utrata masy ciala opinie\nCzy kapiele solankowe pomagaja schudnac\nSzybko schudnac za pomoca biezni\nUtrata masy ciala po t25 alfa\nPlan diety jonny bowden\nAquaban ziolowy utrata masy ciala\nSchudnac pol godziny\nDieta odchudzajaca w tamilskim nadu\nUtrata masy messi\nTygodniu ciala Plymouth\nKiedyś wspólnie z Healthy Team’ em podjęliśmy się bezcukrowego wyzwania, w którym dzielnie wytrwaliśmy przez 30 dni nie kosztując słodyczy i na maksa ograniczając jedzenie wszystkiego co zawiera cukier. Wspominam ten czas bardzo dobrze.\nPamiętam, że wielu z nas czuło się wtedy znacznie lepiej, mieliśmy również więcej energii.\nGarcinias czysty vimax detox indonezji


Półmetek kampanii „Mała książka – wielki człowiek” w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Zambrowie\nWe wrześniu Oddział dla Dzieci oraz Filia Miejskiej Biblioteki Publicznej w Zambrowie włączyły się do akcji Instytutu Książki „Mała książka – wielki człowiek” i rozpoczęły dystrybucję wyprawek czytelniczych wśród dzieci w wieku 3–6 lat. Uczestnicy projektu otrzymali wyjątkowy prezent – książkę pt. „Pierwsze czytanki dla…”, dostosowaną pod względem formy i treści do potrzeb przedszkolaka oraz spełniającą najwyższe standardy w projektowaniu pięknych i mądrych książek dla najmłodszych. Od września bieżącego roku 77 dzieci odebrało swoją Wyprawkę Czytelniczą, z czego blisko 70 to nowi użytkownicy – dzieci, które po raz pierwszy zapisały się do biblioteki.\nW starannie dobranym zestawie utworów wybitnych polskich poetów i pisarzy dziecięcych mieszczą się zarówno pozycje klasyczne, jak i współczesne. W gronie autorów znajdziemy m.in. Joannę Papuzińską, Wandę Chotomską, Czesława Janczarskiego czy Hannę Januszewską. W publikacji obecni są również Liliana Bardijewska, Zofia Stanecka, Anna Onichimowska, Małgorzata Strzałkowska, Adam Bahdaj, Michał Rusinek, Agnieszka Frączek, Joanna Kulmowa, Marcin Brykczyński, Jan Twardowski i Grzegorz Kasdepke. Całość została wzbogacona znakomitymi ilustracjami artysty Józefa Wilkonia.\nW wyprawce dzieci otrzymują także Kartę Małego Czytelnika. Za każdą wizytę w bibliotece Mały Czytelnik dostaje naklejkę, a po zebraniu dziesięciu zostanie uhonorowany imiennym dyplomem, potwierdzającym jego czytelnicze zainteresowania.\nPrzed Świętami warto pomyśleć nie tylko o prezentach pod choinkę, ale i o najwspanialszym prezencie, jaki możemy dać naszemu dziecku. To czas, który mu poświęcimy na wspólne czytanie i miłość do literatury, która pozostanie na całe życie. Mamy nadzieję, że już niedługo kolejne dzieci rozpoczną swoją przygodę z książką i czytaniem i wraz z rodzicami staną się stałymi bywalcami bibliotek! Zapraszamy dzieci i rodziców po wyprawki czytelnicze do Oddziału dla Dzieci (ul. Prymasa St. Wyszyńskiego 2) oraz do filii (al. Wojska Polskiego 25).


Shoegal in action!: Oriflame Triple Core 3D Lipstick - szminka dająca efekt 3D koloru na ustach\nOriflame Triple Core 3D Lipstick - szminka dająca efekt 3D koloru na ustach\nSzminkę zamówiłam, bo zaciekawiła mnie. Trzy kolory w jednym tworzące bardziej ponętne i wypukłe usta? Czemu nie:)\nGdy szminka do mnie dotrała, zeswatchowałam ją na ręce i byłam przerażona ilością brokatu. Z góry ją skreśliłam i chciałam opchnąć znajomym. Po czasie jednak zdecydowałam się na jej próbę na ustach. I?\nSzminka jest zamknięta w okropnym plastikowym opakowaniu o metalicznie niebieskim kolorze. Wygląda tanio i badziewnie.\nProdukt to połączenie 3 kolorów - czerwonego, białego i różowego w samym środku. To kombo ma dawać efekt optycznej iluzji i powiem Wam, że szminka rzeczywiście optycznie uwypukla usta!\nMa bardzo przyjemny smak. Do tego sunie gładko po ustach nawilżając je bardzo. Kolor utrzymuje sie do pierwszego picia/jedzenia. Brokat niestety mocno przylega do warg i wychodzi poza ich granice - nie cierpię tego:P Jednak mimo tej jednej wady, szminka naprawdę jest ciekawym wynalazkiem.\nNa promocji 19,9 zł\nAutor: m. o piątek, lipca 05, 2013\nMarsh mallow 5 lipca 2013 22:09\nFabryczna 5 lipca 2013 22:21\nFaktycznie, ciekawy kolorek :)\nMarta 6 lipca 2013 08:14\nMam taką, ale z wersją w kształcie serduszka w środku ;)\nMarta, coś nie możesz się z nami rozstać :D\nostatnio jakoś u Ciebie czytałam, że zawieszasz na trochę bloga :P\nale dobrze, że jesteś :)\nshoegirl 7 lipca 2013 09:46\nMimo tamtych slow staram sie cos postowac, ale nie mam tyle czasu co wtedy. Mam kilka postow napisanych 'do przodu' takze poki co cos na pewno pojawi sie tu :*\nSandy Osman 6 lipca 2013 10:34\nM. 6 lipca 2013 16:51\njakby była bez brokatu, to brałabym...\nEsy Floresy Fantasmagorie 7 lipca 2013 21:43\nTO ja się podpiszę pod M :)\npirelka 12 lipca 2013 10:31\nWygląda pięknie na ustach, mogłaby być moja!\nshoegirl 12 lipca 2013 10:31\nChetnie ci ja odstapie:)\nA potem iskrzy się i pstrokaci całą buźka ;)