Powstanie wielkopolskie – Wikipedja, wolna encyklopedia\nWersja ortograficzna: Powstanie wielkopolskie\nPżyczyna dążenia niepodległościowe Polakuw w zaboże pruskim\nWynik zwycięstwo powstańcuw; pżyłączenie większości Prowincji Poznańskiej do Rzeczypospolitej Polskiej\nwg stanu badań w 2017 roku: 2261 zabityh, 6 tys. rannyh prawdopodobnie znacznie wyższe od polskih\nRepublika Polska w połowie listopada 1918 roku, widoczna Prowincja Poznańska, ktura formalnie whodziła jeszcze w skład Republiki Niemieckiej\nPowstanie wielkopolskie – powstanie polskih mieszkańcuw Prowincji Poznańskiej pżeciwko Republice Weimarskiej, toczące się na pżełomie lat 1918–1919. Polacy domagali się powrotu ziem pozostającyh pod zaborem pruskim w obrębie Prowincji Poznańskiej do Polski, umacniającej już w tym czasie niepodległość.\nPowstanie wielkopolskie wybuhło 27 grudnia 1918 w Poznaniu, w czasie wizyty powracającego do Polski Ignacego Jana Paderewskiego, ktury w drodze do Warszawy pżybył 26 grudnia do Poznania, owacyjnie witany. Tego samego dnia Paderewski wygłosił pżemuwienie do swoih rodakuw licznie zgromadzonyh pżed hotelem Bazar. Nazajutż, 27 grudnia, swoją paradę wojskową na Świętym Marcinie użądzili Niemcy – zrywano polskie i koalicyjne flagi, napadano na polskie instytucje – doszło do zamieszek, w wyniku kturyh wywiązała się walka, podjęta następnie pżez oddziały kierowane pżez Polską Organizację Wojskową Zaboru Pruskiego.\nPowstańcy w krutkim czasie opanowali całą Prowincję Poznańską z wyjątkiem jej pułnocnyh (Bydgoszcz, Piła) i południowo-wshodnih (Leszno, Rawicz) obżeży. Powstanie zakończyło się 16 lutego 1919 roku rozejmem w Trewiże, ktury rozszeżał na front powstańczy zasady rozejmu w Compiègne z 11 listopada 1918 kończącego I wojnę światową.\nSzacuje się, że w bitwie o Ławicę (1919) zdobyto największy łup wojenny w tysiącletniej historii polskiego oręża (spżęt lotniczy o wartości 160–200 milionuw marek, w tym ponad 300 samolotuw).\n2.3 Dowudztwo gen. Dowbora-Muśnickiego\n3 Krutkie podsumowanie\n4 Losy powstańcuw po powstaniu\n5 Oznaczenia stopni wojskowyh powstańcuw wielkopolskih\n6.2 Obrazy i żeźby\n6.3 Powstanie w literatuże niemieckiej\nW wyniku rozbioruw Polski zahodnie ziemie polskie znalazły się w rękah pruskih. W czasie wojen napoleońskih Wielkopolska weszła w skład Księstwa Warszawskiego, jednak gdy Napoleon Bonaparte został pokonany, kongres wiedeński z 1815 roku pżyznał Prusom Gdańsk, departament bydgoski i zahodnią część departamentu kaliskiego. W ten sposub władze pruskie stwożyły tzw. Prusy Zahodnie i Wielkie Księstwo Poznańskie. Od Krulestwa Polskiego oddzielała Wielkie Księstwo Prosna.\nPoczątkowo Polacy mieli w granicah Wielkiego Księstwa Poznańskiego stosunkowo dużą autonomię. 15 maja 1815 roku krul pruski, Fryderyk Wilhelm III ogłosił patent okupacyjny, w kturym zagwarantował ruwnouprawnienie języka polskiego i niemieckiego oraz dopuścił Polakuw do użęduw państwowyh. Okres tej w miarę dobrej sytuacji ludności polskiej nazywany był „erą pojednania”. Wkrutce jednak rozpoczęło się dążenie do centralizacji władzy państwowej oraz napływ ludności niemieckiej na ziemie Wielkopolski. Zainicjowano też germanizację ludności polskiej. Wielkie Księstwo Poznańskie traktowano jak jedną z prowincji, zapominając o gwarantowanym jeszcze niedawno specjalnym statusie autonomicznym. Sytuację Polakuw pogarszała jeszcze wspułpraca prowadzona pżez państwa zaborcze – represje ogarnęły tyh mieszkańcuw Wielkopolski, ktuży wzięli udział w powstaniu listopadowym w 1830 roku, a puźniej także w wystąpieniah rewolucyjnyh podczas Wiosny Luduw. Wielkie Księstwo Poznańskie pżestało istnieć 5 grudnia 1848, gdy w konstytucji Prus zmieniono jego nazwę na Prowincja Poznańska, nie wspominając jednocześnie o jego autonomii.\nProwincja Poznańska Krulestwa Prus\nDo 1870 roku Polacy whodzili w skład jednego z wielu dynastycznyh państw niemieckih. Z hwilą zjednoczenia weszli w skład jednolitego narodowo państwa niemieckiego, stali się zwalczaną pżez większość mniejszością narodową. Procesy germanizacyjne uległy dalszemu zaostżeniu.\nBismarck zwalczał Kościuł katolicki, polski ruh narodowy i ruh robotniczy. Jednocześnie silny rozwuj pżemysłowy kraju oznaczał odpływ ludności ze wsi do miast (Landfluht) i z ze wshodu na zahud (Ostfluht) – w większości zjawiska te dotyczyły ludności niemieckiej. Spotkało się to z kontrakcją żądu niemieckiego, udeżającą głuwnie w Polakuw. Jej pżejawem były np. rugi pruskie, czy powołanie Komisji Kolonizacyjnej, wykupującej ziemię w celu osadzania na niej osub narodowości niemieckiej.\nAby pżeciwdziałać tej działalności, Polacy organizowali się w stoważyszeniah nie tylko oświatowyh, spułdzielczyh, samopomocowyh, gospodarczyh, ale także i politycznyh. W tyh ostatnih odnaleźć można było pżedstawicieli wielu nurtuw, ale dominowała orientacja endecka i katolicka. Legalną działalność prowadziły także stoważyszenia sportowe i skautingowe, takie jak poznański „Sokuł” czy „Skaut”, kture pżeprowadzały tajne szkolenia wojskowe, a nawet czasem zalecały swoim członkom wstępowanie do armii pruskiej w celu zdobywania pżeszkolenia wojskowego. Polacy w owym okresie byli tak doskonale zorganizowani, że Niemcy uznali, że posiadają oni własny konspiracyjny żąd, na czele kturego widzieli księdza Stanisława Adamskiego.\nRozpoczęcie działań zbrojnyh I wojny światowej ożywiło nadzieje Polakuw na szybkie odzyskanie niepodległości. Po raz pierwszy państwa zaborcze walczyły pżeciwko sobie, a nie w tym samym obozie. W czasie wojny, gdy perspektywa wkroczenia wojsk rosyjskih na tereny Wielkopolski stała się całkiem realna, część drużyn „Sokoła” i „Skauta” pżeformowano w grupy „bojowo-niepodległościowe”. Na ih czele stanęli Karol Rzepecki, Wincenty Wieżejewski i Stanisław Nogaj. Pomimo takih działań, w armii niemieckiej znalazło się ok. 700 tys. Polakuw z poboru. Byli oni żołnieżami, żadko podoficerami. Niemcy w tym okresie nie dopuszczali Polakuw do stopni oficerskih. W styczniu 1916 powstał Tajny Międzypartyjny Komitet Obywatelski skupiający polskih posłuw do niemieckiego Reihstagu.\n5 listopada 1916 roku w Warszawie ogłoszono akt obu cesaży (niemieckiego i austro-węgierskiego), ktury zapowiadał utwożenie w pżyszłości na terenah zabranyh Rosji, samodzielnego państwa polskiego. Oświadczenie to spotkało się jednak z hłodnym pżyjęciem pżez Polakuw z Wielkopolski – nie było w nim ani słowa o ih ziemiah. M.in. 11 listopada w Lozannie odżucili go politycy skupieni wokuł Romana Dmowskiego. Wielkopolanie pżejawiali postawę niehętną Niemcom, wyczekując na odpowiedni moment do rozpoczęcia własnyh działań. Jednocześnie wielu Polakuw uhylało się od służby w wojsku niemieckim lub też pozorowało rużne horoby, aby uniknąć służby lub ją zakończyć. Większość z nih wzięła puźniej udział w powstaniu.\nPo zawarciu 3 marca 1918 pokoju pżez państwa centralne z Rosją w Bżeściu nad Bugiem (traktat bżeski), polskie organizacje paramilitarne działające na terenie Wielkopolski zdelegalizowano, a ih członkowie pżeszli do podziemia. 15 lutego 1918 roku w Poznaniu założono propiłsudczykowską Polską Organizację Wojskową (POW) dla zaboru pruskiego. Na jej czele stanął Wieżejewski. W lipcu 1918 roku na terenie zaboru pruskiego powstała natomiast sieć lokalnyh Komitetuw Obywatelskih. W tym samym roku, 11 października, polskie organizacje działające w Rzeszy wydały wspulny komunikat opowiadający się jawnie za niepodległością:\nTylko zjednoczenie wszystkih części narodu osiadłyh na ziemiah polskih w jedną całość, wyposażoną w pełnię praw państwowyh, stanowić może rękojmię trwałego pżymieża naroduw. W tej hwili rozstżygającej o naszej pżyszłości narud cały na całym obszaże ziem polskih we wszystkih swyh warstwah, wspulną opromieniony myślą, twoży jeden wielki, zwarty a solidarny obuz narodowy. My, Polacy w dzielnicy pruskiej, stwierdzamy tę zgodę i zwartość podpisami wszystkih bez wyjątku istniejącyh stronnictw polskih oraz całej prasy, jako wyrazicielki opinii publicznej.\nKwatera Powstańcuw Wielkopolskih i Śląskih na Cmentażu Wojskowym na Powązkah w Warszawie\nKurtka kaprala 1 Pułku Ułanuw Wielkopolskih\nKiedy do władzy w Rosji w wyniku rewolucji październikowej w 1917 doszli bolszewicy, utwożony pżez nih żąd podpisał w marcu 1918 w Bżeściu separatystyczny pokuj z Niemcami i Austro-Węgrami. Duże siły niemieckie zostały w konsekwencji pżesunięte pżez Ludendorffa na front zahodni, gdzie wiosną i latem doszło z ih udziałem do ostatniej ofensywy ktura miała rozstżygnąć wojnę na kożyść państw centralnyh pżed wejściem do walki w Europie wojsk amerykańskih. Tzw. ofensywa Ludendorffa, kturej kulminacją była II bitwa nad Marną zakończyła się fiaskiem. Żołnieże niemieccy, na kturyh wywarła wpływ propaganda bolszewikuw na wshodzie często odmawiali dalszej walki. Z tego powodu, pomimo sukcesu na wshodzie, państwa centralne we wżeśniu 1918 roku nie były już w stanie kontynuować dalszyh działań wojennyh. Po pżegranej bitwie nad Marną i wejściu do walki dywizji amerykańskih rozpoczął się systematyczny odwrut armii niemieckiej. Front popżez Belgię zbliżał się w październiku systematycznie do granic Rzeszy. W październiku Rzesza Niemiecka zmieniła swuj ustruj z monarhii konstytucyjnej na monarhię parlamentarną, ponieważ demokratyzacja była jednym z warunkuw rozmuw pokojowyh z krajami Ententy. 28 października zbuntowani marynaże pżejęli kontrolę nad bazą wojskową w Kilonii. Potem rewolucja ogarnęła Bremę, Hamburg oraz południowe i zahodnie kraje Rzeszy. Masowo powstawały twożone na wzur radziecki Rady Żołnieży i Robotnikuw. Cesaż Wilhelm II Hohenzollern poprosił o azyl polityczny w Holandii, a władzę w kraju pżejął Friedrih Ebert z SPD, stając tymczasowo na czele żądu. Ebert nie hciał kontynuowania dalszyh działań rewolucyjnyh – wezwał więc do spokoju, pomimo poparcia udzielonego wcześniej Radom Żołnieży i Robotnikuw. Socjaldemokraci postanowili nawiązać ruwnież wspułpracę ze starymi elitami junkiersko-militarystycznymi, w celu poprawy bardzo trudnej sytuacji gospodarczej i międzynarodowej państwa. Członkowie SPD byli za niepodległością Polski, ale twierdzili, że nie może ona obejmować ziem zaboru pruskiego – w tym ruwnież Wielkopolski. Z takim pżeświadczeniem zwolniono z aresztu w Magdeburgu Juzefa Piłsudskiego.\nRewolucja ogarnęła ruwnież Wielkopolskę. Rozpoczęło się organizowanie tajnyh struktur wojskowyh w garnizonie poznańskim (na Cytadeli), Jarocinie i Inowrocławiu. Trwała także akcja gromadzenia broni i amunicji wykradanej z wojskowyh magazynuw. W Poznaniu utwożono Radę Żołnierską Cytadeli, ktura początkowo składała się wyłącznie z żołnieży narodowości niemieckiej. Puźniej utwożono Radę wszystkih żołnieży stacjonującyh w stolicy Wielkopolski, w skład kturej weszli także Polacy. Tymczasem do miasta napływały zrewolucjonizowani żołnieże, m.in. z Kilonii, ktuży otwierali więzienia, wypuszczając aresztantuw, zrywali epolety oficerom, wygłaszali mowy rewolucyjne itd.\nOd 10 do 26 listopada 1918 miały miejsce wystąpienia pżeciwko władzy pruskiej w Ostrowie Wielkopolskim. Żołnieże narodowości polskiej w armii niemieckiej opuścili koszary i uformowali tzw. 1. polski pułk piehoty i ogłosili powstanie Republiki Ostrowskiej. Zostali spacyfikowani, ale efektem ih wystąpienia był m.in. szereg ustępstw na żecz Polakuw na terenie Ostrowa Wielkopolskiego i powiatu ostrowskiego.\n11 listopada 1918 Niemcy skapitulowały na froncie zahodnim, co oznaczało koniec I wojny światowej. W tym samym czasie powołano do życia mieszaną narodowościowo Straż Obywatelską (pżemianowana kilkanaście dni puźniej na Straż Ludową), kturej komendantem został Julian Lange. Pżejmowała ona zadania policji, wkrutce została ona zdominowana pżez osoby narodowości polskiej. Ze stanowiska został usunięty niepżyhylny Polakom nadburmistż Poznania Georg Wilms. Jednak wojskowe władze niemieckie pozwoliły na funkcjonowanie Straży w celu utżymania pokoju w Prowincji Poznańskiej. Także pod naciskiem Polakuw, na czele Rady Żołnierskiej stanął August Twahtmann. Jednocześnie funkcjonowała Rada Robotnikuw, złożona wyłącznie z Polakuw (Rada Żołnierska do 14 listopada zdominowana była pżez Niemcuw). W dniah 10–12 listopada utwożono całą sieć rad robotnikuw i żołnieży w całej Wielkopolsce. Oprucz nih powstawały także komitety obywatelskie, kture następnie zmieniły nazwę na rady ludowe. Były one wyrazicielami dążeń ludności polskiej. Podobne organizacje twożyli jednak także Niemcy i Żydzi (w większości silnie zgermanizowani).\nCentralny Komitet Obywatelski (CKO), stojący na czele polskih komitetuw obywatelskih 12 listopada wyłonił tymczasowy Komisariat, w skład kturego weszli: ks. Stanisław Adamski, Wojcieh Korfanty i Adam Poszwiński. W tym samym dniu Jarogniew Drwęski został tymczasowym prezydentem Poznania. Puźniej do CKO pżyłączono szereg osub i w ten sposub powstała Tymczasowa Naczelna Rada Ludowa (NRL), na czele kturej stanął tżyosobowy Komisariat. Wezwał on puźniej mieszkańcuw zaboru pruskiego do spokoju, pomimo rewolucji w Niemczeh. W Komisariacie Adamski reprezentował Poznań, Korfanty – Śląsk, a Poszwiński – Kujawy. Dużą rolę odgrywali ruwnież tacy politycy jak Władysław Seyda, Wojcieh Trąmpczyński czy Celestyn Rydlewski.\nNastępnego dnia (13 listopada) grupa polskih żołnieży pod dowudztwem Mieczysława Paluha i Bohdana Hulewicza pżeprowadziła tzw. „zamah na ratusz”, gdzie obradował Komitet Wykonawczy Rady Żołnieży, złożony z Prusakuw. Polacy wtargnęli na posiedzenie Komitetu, a w pobliżu rozległy się wystżały z karabinuw i wybuh granatu. Pżestraszeni groźbą użycia siły delegaci usunęli z rady 4 niemieckih pżedstawicieli, powołując w ih miejsce Bohdana Hulewicza, Mieczysława Paluha, Henryka Śniegockiego i Zygmunta Wizę. Dzięki temu Polacy uzyskali kontrolę nad Komendą Miasta Poznania i dowudztwem V Korpusu. Podobne działania Polacy pżedsięwzięli w Jarocinie, Kłecku, Pleszewie, Ostrowie i Gnieźnie.\n15 listopada władze niemieckie, zaniepokojone doniesieniami o żekomym marszu legionistuw Piłsudskiego w kierunku Poznania (rozsiewanymi często pżez członkuw POW w celu zastraszenia Niemcuw), postanowiły powołać do życia siły wojskowe mające bronić prowincje wshodnie pżed „bolszewizmem” i „polskim buntem”. W ten sposub powstały ohotnicze oddziały Heimatshutz-Ost.\n17 listopada 1918 Komisariat NRL wezwał do ofiarowania pieniędzy w ramah jednorazowego „podatku narodowego”. 18 listopada miały miejsce wybory do powiatowyh Rad Ludowyh i posłuw na Sejm Dzielnicowy (1399 delegatuw). Ustalono, że jeden delegat będzie pżypadał na 2,5 tys. uprawionyh do głosowania wyborcuw. Prawo głosowania pżyznano „każdemu Polakowi” i „każdej Polce”, ktuży ukończyli 20 lat. Następnego dnia do Wielopolski pżybył wysłannik żądu niemieckiego, Hellmut von Gerlah. Polacy pżekonali go o konieczności wprowadzenia ruwnouprawnienia osub narodowości polskiej na terenie Prowincji Poznańskiej. Wskazano także na konieczność powstżymania napływu oddziałuw Heimatshutzu, pżemianowanego puźniej na Grenzshutz Ost. Rząd jednak zdecydował się na kontynuowanie pżysyłania tyh oddziałuw do Wielkopolski.\n20 listopada podczas exposé żądu Jędżeja Moraczewskiego (pohodzącego z Tżemeszna w Wielkopolsce) w Warszawie padły słowa: „pżyłączenie Wielkopolski będzie jednym z pierwszyh naszyh zadań”. Wywołało to w grudniu nasilenie działań mającyh na celu stwożenie tajnej armii polskiej. Pżedstawiciele zaboru pruskiego, z Władysławem Seydą na czele nie weszli jednak do żądu polskiego, odmawiając pżyjęcia tżeh tek ministerialnyh – ih zdaniem, Piłsudski nie był wybrany z woli narodu, lecz państw zaborczyh.\nNa Polski Sejm Dzielnicowy wybrano 1399 delegatuw: 525 pohodziło z Wielkopolski, 262 z Pomoża Gdańskiego, 47 z Warmii i Mazur, 431 ze Śląska, a 133 reprezentowało Polakuw zamieszkałyh w głębi Niemiec, głuwnie pracującyh w Westfalii. 3 grudnia 1918 Sejm Dzielnicowy rozpoczął obrady w Poznaniu, w sali Lamberta i kinie „Apollo” (pży ul. Piekary). Pżyjęto szereg uhwał, między innymi wyrażającą wolę połączenia ziem wshodnih prowincji niemieckih z pozostałymi zaborami w zjednoczonej Polsce. Sejm wybrał także nowy skład Naczelnej Rady Ludowej (NRL), liczącej osiemdziesiąt osub, co oznaczało oficjalne jej zalegalizowanie. Pżewodniczącym prezydium NRL został Bolesław Krysiewicz. Wybrano ruwnież organ wykonawczy – Komisariat Naczelnej Rady Ludowej, ktury twożyli: reprezentanci Wielkopolski – ks. Stanisław Adamski i Władysław Seyda (brat Mariana Seydy), reprezentujący Śląsk – Wojcieh Korfanty i Juzef Rymer, reprezentujący Pomoże Gdańskie – Stefan Łaszewski i reprezentujący Kujawy – Adam Poszwiński. W celu usprawnienia działań powołano podkomisariaty w Bytomiu i Gdańsku.\n5 grudnia 1918 miało miejsce zakończenie obrad Sejmu Dzielnicowego. Oficjalnie nie został rozwiązany, jego obrady tylko odroczono. 6 grudnia 1918 odbyło się natomiast pierwsze posiedzenie wybranej pżez sejm NRL, w kturej ręce trafiła całość faktycznej władzy. NRL nie opowiedziała się za walką zbrojną, inaczej niż działające w zaboże pruskim polskie konspiracyjne organizacje wojskowe, takie jak POW (na stanowisku komendanta tej organizacji Wieżejewskiego zastąpił Mieczysław Andżejewski). Jej członkowie potajemnie szkolili się w szeregah niemieckiej Służby Straży i Bezpieczeństwa (SSiB, Wah- und Siherheitsdienst), powołanej do życia pżez zaborcę, do kturej pżyjmowano mniej więcej tylu samo Polakuw i Niemcuw. W ten sposub, w oparciu o niemiecką infrastrukturę, powstawała sieć polskih oddziałuw, kture miały potem wziąć udział w walkah.\nPokłosiem obrad sejmu było pżywrucenie 11 grudnia w poznańskih szkołah nauki języka polskiego i religii w tymże języku. Odpowiadając na zorganizowanie pżez Polakuw obrad Sejmu Dzielnicowego, w dniah od 12 do 13 grudnia odbył się zjazd delegatuw niemieckih rad ludowyh. Brało w nim udział 1500 osub, a toważyszył mu szereg niemieckih demonstracji postulującyh utżymanie ziem zahodnih w Rzeszy. Jedną z nih był pżemarsz 6 tysięcy żołnieży pżez Poznań.\nTymczasem do Wielkopolski napływały nowe oddziały Heimatshutzu, co oznaczało hęć władzy niemieckiej do siłowego rozprawienia się z zamiarami Polakuw. Wysłannicy NRL w Warszawie zażądali od żądu polskiego wystosowania ultimatum względem swego niemieckiego odpowiednika. I tak, 15 grudnia 1918 żąd w Warszawie zerwał stosunki dyplomatyczne z Niemcami. Jednocześnie podjęto decyzję o konieczności wyboru pżedstawicieli polskih z zaboru pruskiego na Sejm Ustawodawczy. Należało wyłonić też reprezentację na rozmowy pokojowe w Paryżu. Wiadomość o powrocie Ignacego Jana Paderewskiego do kraju z misją załagodzenia sporu pomiędzy Komitetem Narodowym Polskim Romana Dmowskiego w Paryżu a żądem Jędżeja Moraczewskiego w Polsce dotarła do Poznania w grudniu 1918 roku. Wielka Brytania niehętna była postulatom, kture mogłyby w pżyszłości prowadzić do znacznego osłabienia Niemiec, a w konsekwencji do zmniejszenia ih zdolności spłaty pżyszłyh reparacji po zakończeniu I wojny światowej i, jednakże wciąż niespokojne Niemcy na zahodzie i Armia Czerwona na wshodzie, kture pżejmowała od Ober-Ostu kolejne tereny, niepokoiły Londyn. Wielka Brytania twierdziła, że pomiędzy Rosją a Niemcami powinien powstać mur odgradzający Europę od rewolucji radzieckiej. Tym murem miała być Polska.\nWskutek sugestii wysuniętyh pżez Komitet Narodowy Polski w Paryżu na człowieka najbliższego interesom angielskim nadawał się Jan Paderewski. Inicjatywę pżejął wuwczas uwczesny minister spraw zagranicznyh Wielkiej Brytanii Arthur Balfour. Zaprosił on Paderewskiego do Londynu. Ten pżypłynął najpierw 23 listopada 1918 roku do Liverpoolu, skąd udał się do Londynu. W pżeciągu kilku kolejnyh dni Balfour prowadził rozmowy z Paderewskim, namawiając go do wyjazdu do Polski i pokierowania nowym żądem. Paderewski zażądał podruży do Warszawy pżez Gdańsk i Toruń, hociaż były to formalnie ziemie jeszcze niemieckie. Z Paderewskim do Polski pojehała pułoficjalna delegacja na kturej czele stanął brytyjski attahé wojskowy Harry Hershel Wade, a jego zastępcą został Rihard Kimens z Ministerstwa Spraw Zagranicznyh Wielkiej Brytanii, były konsul angielski w Warszawie.\nPaderewski wraz z żoną oraz z toważyszącym im majorem Zygmuntem Iwanowskim w roli adiutanta wyruszył w podruż z portu Harwih do Polski na statku „Concord”. Jeszcze 23 grudnia statek zawinął do Kopenhagi, a 25 grudnia dobił do bżegu w Gdańsku. Do Gdańska udał się ruwnież Wojcieh Korfanty wraz z delegatami Naczelnej Rady Ludowej. Paderewski zamieszkał w hotelu Danziger Hof, a 26 grudnia o godzinie 11 udał się pociągiem pżez Piłę do Poznania. W celu uniknięcia demonstracji politycznyh, Użąd Spraw Zagranicznyh Rzeszy postanowił zakazać pżyjazdu pianiście. W czasie drogi zdażył się incydent w Rogoźnie. Niemcy starali się zatżymać pociąg i skierować go bezpośrednio do Warszawy z pominięciem Poznania. Dzięki postawie Paderewskiego i Wade’a nie zostało zamieżenie to zrealizowane. W drodze do Warszawy Paderewski pżybył 26 grudnia do Poznania, czym wywołał ogromne poruszenie pośrud miejscowyh Polakuw. Wręczenie mu nakazu opuszczenia miasta uniemożliwił niemieckim oficerom kordon Straży Ludowej. Paderewski udał się do hotelu Bazar, gdzie wydano na jego cześć okolicznościowy bankiet, po kturym wygłosił pżemuwienie, zakończone owacją i manifestacją patriotyczną. Taki obrut wydażeń wzbużył Niemcuw, dodatkowy gniew został wywołany wywieszeniem pżez Polakuw flag amerykańskih, brytyjskih i francuskih, krajuw dla nih sojuszniczyh, ale dla Niemcuw wrogih.\nPomnik Powstańcuw Wielkopolskih w Poznaniu\nWalki rozpoczęły się 27 grudnia 1918 roku, kiedy to Niemcy, wzbużeni polskimi uroczystościami toważyszącymi wizycie Paderewskiego, zorganizowali pżemarsz oddziałuw wojskowyh pżez miasto. Pżebieg dalszyh wydażeń opisywał fragment komunikatu NRL:\n(…) Wczoraj po południu, na krutko pżed czwartą, nadciągały do miasta z koszar na Jeżycah oddziały uzbrojonyh żołnieży niemieckih z 6 pułku grenadieruw, w liczbie około 200, z oficerem na czele, śpiewając niemieckie pieśni, wtargnęli do gmahu Naczelnej Rady Ludowej, zrywając tamże sztandary angielskie, amerykański i francuski. W dalszym pohodzie pżez św. Marcin, ul. Wiktorii, Berlińską i plac Wilhelmowski czynili to samo, wdzierając się zwłaszcza na Berlińskiej do domuw prywatnyh i zrywając tamże z balkonuw horągwie koalicyjne, amerykańskie i polskie, kture deptano nogami. Prowokacyjne zahowanie się gwałtownikuw niemieckih zwabiło niepżygotowaną na napaść i prowokację ludność polską, ktura wyległa na ulice. Tymczasem żołnieże niemieccy dotarli do Banku Związku, tu zdarli i znieważyli sztandary angielskie i amerykańskie i tu padł pierwszy stżał do dyrektoruw, ktury na szczęście hybił (...). Gdy mrok zapadał, rozpoczęli żołnieże niemieccy stżelaninę z kierunku Prezydium Policji. Niemcy ustawili tutaj dwa karabiny maszynowe i wśrud ogulnego popłohu skonsternowanej ludności rozpoczęli ogień w kierunku „Bazaru”, między innymi w okna, gdzie mieszka Paderewski, złożony niemocą po pżebytej na okręcie hiszpance (...). Ze strony polskiej zrazu nie odpowiadano, usiłowano dojść do jakiegoś porozumienia i uniknąć krwi rozlewu. Gdy jednak stżały nie ustawały, gdy szereg osub odniosło rany, Straż Ludowa poczęła odpowiadać na stżały i zażądziła środki bezpieczeństwa mające hronić pżehodniuw (...)\nObraz Leona Prauzińskiego pżedstawiający zwycięski szturm na Prezydium Policji i śmierć Franciszka Ratajczaka\nWalki pży moście Chwaliszewskim w Poznaniu na obrazie Leona Prauzińskiego\nOkoło godziny 17 (prawdopodobnie 16:40) tego dnia pżed Prezydium Policji, mieszczącym się napżeciw budynku Teatru Miejskiego oraz w okolicah Hotelu Bazar pojawiły się polskie oddziały Straży Ludowej, POW i SSiB. Pierwszym oddziałem powstańczym, ktury dotarł pod Hotel Bazar była stuosobowa wojskowa kompania wildecka Straży Ludowej, dowodzona pżez Antoniego Wysockiego. Dowudcy polscy wydali rozkaz zdobycia Prezydium Policji, obsadzonego pżez Niemcuw. W walkah o ten budynek poległ pierwszy powstaniec wielkopolski w Poznaniu, Franciszek Ratajczak (śmiertelnie ranny, zmarł po pżewiezieniu do szpitala). Walki o ten budynek zakończyły się w nocy, kiedy to zawarto polsko-niemieckie porozumienie, na mocy kturego Niemcy mogli opuścić Prezydium z bronią w ręku. Zastąpiły ih oddziały Straży Ludowej.\nPowstanie wybuhło ruwnież poza Poznaniem. Pżywudcy z Poznania, Mieczysław Paluh, Bohdan Hulewicz i Władysław Wyskota-Zakżewski pżekazali na prowincję hasło „Nie należy dłużej czekać”, co uruhomiło działania spiskowcuw w Gnieźnie, Jarocinie, Kurniku, Pleszewie, Śremie, Środzie, Kłecku, Wżeśni i innyh miejscowościah. W walkah pod Boczkowem zginął Jan Mertka (on i Ratajczak wymienieni zostali w komunikacie NRL). Tymczasem Polacy opanowali Dwożec Głuwny w Poznaniu, Pocztę Głuwną i część fortyfikacji miejskih, rozbrajając oddziały niemieckie zmieżające do miasta koleją.\nNastępnie usunięto administrację pruską z Szamotuł, Środy Wielkopolskiej, Pniew, Opalenicy, Buku, Tżemeszna, Wżeśni i Gniezna.\n28 grudnia w Poznaniu Polacy zdobyli Cytadelę, fort Grolmann i arsenał pży ul. Wielkie Garbary (obecnie Garbary). Jeden z oddziałuw, dowodzony pżez Franciszka Budzyńskiego i Stanisława Nogaja, wtargnął do niemieckiej Komendy Generalnej V Korpusu Armii i zaaresztował generałuw Reihswehry – Bock und Polaha oraz Shimmelpfeninga. Tego samego dnia po południu Wydział Wykonawczy Rad Robotniczyh i Żołnierskih, pragnąc uspokoić sytuację i pżerwać dalszy rozlew krwi, powołał do życia Komendę Miasta o mieszanym, polsko-niemieckim składzie. Na jej czele stanął Jan Maciaszek, ktury został komendantem miasta. Powołany został w celu umożliwienia NRL pokojowego rozstżygnięcia konfliktu (Naczelna Rada, w pżeciwieństwie do POW nie hciała wybuhu powstania). Wydano także odezwę wzywającą do zahowania spokoju i nieulegania prowokacjom. Tymczasem POW odmuwiła uznania Maciaszka za swojego zwieżhnika. Faktyczną władzą dysponował więc Paluh.\nChcąc zjednoczyć wszystkie oddziały pod jednym dowudztwem, Komisariat NRL utwożył Komendę Głuwną Wojsk Powstańczyh, z kapitanem Stanisławem Taczakiem na czele. Został on tymczasowym dowudcą powstania (ruwnocześnie otżymał promocję do stopnia majora). Powołano także Sztab, kturego szefem został kapitan Stanisław Łapiński.\n29 grudnia Polacy zdobyli między innymi Grodzisk Wielkopolski, Kłecko, Kurnik, Wielihowo i Witkowo. W tym samym czasie Niemcy zostali usunięci z Wronek. Następnego dnia do Poznania pżybyła delegacja żądu pruskiego, w skład kturej whodzili Eugen Ernst (podsekretaż stanu MSW), Paul Goehre (podsekretaż stanu w Ministerstwie Wojny) oraz Heinz Guderian (uwczesny kapitan Sztabu Generalnego). Polakuw reprezentowali natomiast: ks. Adamski, Drwęski, Korfanty, W. Seyda oraz Trąmpczyński. Niemcy odmuwili wzięcia odpowiedzialności za wywołanie starć z 27 grudnia. Uznano jednak, że winien temu był 6. pułk grenadieruw, ktury po rozmowah opuścił z bronią miasto.\nPoza stolicą Wielkopolski, najwięcej Polakuw zamieszkiwało środkowe i wshodnie tereny tej prowincji. W Środzie Polacy pżejęli kontrolę nad miastem już 11 listopada, wykluczając Niemcuw z udziału w radah żołnierskih i robotniczyh. Podobnie było w Śremie. W tym mieście 31 grudnia garnizon niemiecki sam poddał się powstańcom, pżekazując im koszary oraz broń. Tymczasem na zahodzie sytuacja była trudniejsza – zamieszkiwało tam więcej Niemcuw. Stopniowo uformowała się linia frontu Lubasz – Miały – Kwilcz – Lwuwek.\n30 grudnia 1918 opanowano Wągrowiec i Gołańcz. W tym samym czasie oddziały niemieckie zostały wysłane z Bydgoszczy w celu oczyszczenia z Polakuw Gniezna. W nocy pod Zdziehową doszło do bitwy z powstańcami. Polacy odnieśli w niej zwycięstwo, wzmocnieni pżez posiłki z Wżeśni. Dzięki temu mogli myśleć o dalszym rozszeżeniu działań zbrojnyh na obszary Kujaw. Następnego dnia rozpoczęła się ofensywa powstańcuw w tym kierunku pod dowudztwem Pawła Cymsa. Planował on zająć Inowrocław, zamieszkany w 67% pżez ludność polską.\n31 grudnia powstańcy pżejęli kontrolę nad Kcynią, Kościanem i Obornikami. Tego samego dnia do Kalisza pżyjehał oficer łącznikowy z Warszawy, ktury pżywiuzł ze sobą rozkaz udeżenia na Ostruw. Miasto zostało zajęte bez walki.\nPierwszego dnia stycznia Paderewski opuścił Poznań, owacyjnie witany w wyzwolonym Ostrowie, pżez ktury pżejeżdżał w drodze do Warszawy. W tym samym czasie powstańcy opanowali Jarocin, Krotoszyn (dokonano tego z pomocą pociągu pancernego „Poznańczyk”), Mogilno i Nakło. Zdobycie tej ostatniej miejscowości miało spore znaczenie, ponieważ dzięki temu Polacy byli w stanie kontrolować część linii kolejowej pżebiegającej na trasie Berlin – Piła – Bydgoszcz – Toruń – Tczew – Elbląg – Krulewiec. W okolicah położonego nad Notecią Nakła pżebiegają granice geograficzne Pojezieża Wielkopolskiego, Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej i Pojezieża Południowopomorskiego, z tego względu mogło ono być znakomitym punktem wypadowym w dalszyh działaniah, mającyh na celu opanowanie Bydgoszczy.\n2 stycznia Polacy zajęli Gostyń. Tego samego dnia udeżyli też na Nowy Tomyśl, ktury był zamieszkany w większości pżez Niemcuw (ludność polska stanowiła tam tylko ok. 10% mieszkańcuw). Miejscowość została zdobyta i obsadzona pżez powstańcuw o 3 nad ranem. Rozpoczęto pżygotowania do ataku na Wolsztyn i Zbąszyń. Tymczasem w Inowrocławiu, po nieudanyh negocjacjah z Niemcami, oddziały POW zaatakowały ratusz, pocztę, starostwo i koszary. NRL nakazał im pżerwanie działań zbrojnyh, zawierając porozumienie o rozejmie z dowudcami niemieckimi. Jednak powstańcy nawiązali kontakt z oddziałami Pawła Cymsa, kture zbliżały się do miasta.\n3 stycznia, w obawie o powstanie anarhii w Wielkopolsce, Komisariat NRL podjął decyzję o pżejęciu władzy, jednak pozostała ona tajna. Nazajutż Komisariat NRL wydał dekret o powołaniu Wojcieha Trąmpczyńskiego na użąd Naczelnego Prezesa Prowincji Poznańskiej i Prezesa Rejencji w Poznaniu. Władze niemieckie wezwały do bojkotu nowo mianowanego użędnika, ktury zażądał jednak, aby pruscy użędnicy pozostali na stanowiskah. W nocy z 4 na 5 stycznia powstańcy zaatakowali oddziały niemieckie znajdujące się w Zbąszyniu. Początkowo udało się zająć miasto, jednak puźniej napur Niemcuw zmusił Polakuw do wycofania się.\nDo 5 stycznia powstańcy zajęli między innymi: Czarnkuw, Jutrosin, Kruszwicę, Miejską Gurkę, Rawicz, Stżelno i Wolsztyn. Tego dnia rozpoczęły się też walki o Mroczę. Do Sierakowa pżybył silny oddział wojska niemieckiego, ktury uprowadził ze stadniny ponad 100 rasowyh koni (miały dużą wartość jako zwieżęta pociągowe). Mieszkańcy wezwali na pomoc powstańcuw z Szamotuł i Pniew. Miasto zostało wyzwolone pżez polskie oddziały, kture ruszyły na zahud i wkrutce dotarły do linii Zatom Stary – Ławica – Prusim. Tego samego dnia oddziały powstańcze podzielone na kilka grup zaatakowały Inowrocław. Walki o opanowanie miasta zakończyły się porozumieniem, na mocy kturego wojska niemieckie opuściły Inowrocław z bronią w ręku. Następnego dnia władzę oficjalnie pżejęli powstańcy.\nPoznań nie mugł czuć się jednak bezpiecznie, dopuki silny oddział niemiecki (250 żołnieży) stacjonował na terenie lotniska Ławica. Istniało niebezpieczeństwo, że lotnicy zdecydują się zbombardować stolicę Wielkopolski. W nocy z 5 na 6 stycznia siły powstańcze pod dowudztwem Mieczysława Paluha pżeprowadziły atak na Stację Lotniczą Ławica, rozpoczęty oddaniem ze Wzguża Berlińskiego cztereh stżałuw armatnih. Lotnisko zdobyto wraz ze stacjonującymi tam samolotami, kture następnie zostały wykożystane do organizowania lotnictwa powstańczego. Niemcy usiłowali zniszczyć samoloty, m.in. dwukrotnie pżeprowadzono naloty bombowe z Frankfurtu nad Odrą, bombardując Ławicę i Stżeszyn. Według legendy, w odpowiedzi na zdobytyh samolotah 9 stycznia 1919 roku Wiktor Pniewski wraz z poznańską eskadrą miał zbombardować 12-kilogramowym ładunkiem frankfurckie lotnisko, jednak w żeczywistości akcji takiej nie pżeprowadzono.\nW tym samym czasie miały miejsce walki pod Czerskiem i Kościeżyną na Pomożu. Natomiast pżed kościołem parafialnym w Kwilczu pżybyły z Poznania Ludwik Kaczmarek rozpoczął agitację wśrud mieszkańcuw wsi (wyhodzącyh po nabożeństwie z kościoła). Tego samego dnia w sąsiednim domu rolnika Bolesława Mizery zawiązała się kwilecka drużyna powstańcza, biorąca udział w walkah m.in. o Kamionnę i Kolno. Tymczasem Niemcy wysłali z Bydgoszczy oddział, ktury miał opanować Ślesin i okrążyć Nakło z kierunku pułnocnego – miało to na celu pżejęcie kontroli nad tymi strategicznymi terenami.\nNieco wcześniej Niemcy zajęli opanowany pżez Polakuw Czarnkuw, wysyłając silne oddziały z Piły. Powstańcy zdołali tymczasem opanować Sierakuw; rozpoczęła się tam ofensywa wojsk powstańczyh na linii Sierakuw – Chożępowo – Zatom Stary – Kolno – Kamionna – Mnihy – Tuczępy – Miłostowo – Zębowo. W wyniku ciężkiego boju powstańcy zajęli Chodzież. Tuż po walce Polakuw ostżelał niemiecki samolot, ktury został jednak zestżelony pżez powstańcuw. Planowano dalszy marsz na Piłę, jednak rozkazy z Poznania zabroniły takih działań. W stolicy Wielkopolski nie doszło do planowanyh kolejnyh rozmuw polsko-niemieckih, ponieważ pżedstawiciele żądu pruskiego je zbojkotowali.\nDowudztwo gen. Dowbora-Muśnickiego[edytuj | edytuj kod]\nZ uwagi na dotkliwy brak oficeruw polskiego pohodzenia z zaboru pruskiego Komisariat NRL zwrucił się o pomoc do władz w Warszawie. Piłsudski, po konsultacjah z Korfantym, Adamskim i Poszwińskim na wojskowego dowudcę powstania pżysłał gen. Juzefa Dowbora-Muśnickiego.\n8 stycznia 1919 Komisariat NRL pżejął władzę cywilną i wojskową, nie określając jednak jej zasięgu terytorialnego, mianując jednocześnie 16 stycznia 1919 r. gen. Juzefa Dowbora-Muśnickiego na wodza naczelnego powstania. Ten ostatni podpisał umowę określającą warunki wspułpracy z NRL. Generał Dowbor-Muśnicki 11 stycznia otżymał mocą dekretu NRL tytuł Głuwnodowodzącego wszystkih Sił Zbrojnyh Polskih byłego zaboru pruskiego. Ohotnicze oddziały powstańcze pżekształcono w regularne wojsko. Powołano kilka rocznikuw pod broń. W tym samym czasie (w połowie stycznia) Niemcy zgromadzili pżeciw powstańcom znaczne siły i pżystąpili do kontrofensywy. Akcja ih koncentrowała się w Bydgoszczy, Frankfurcie nad Odrą i na Dolnym Śląsku.\nPomimo wysłania Dowbora-Muśnickiego do Wielkopolski, Piłsudski nie cenił jego osoby. Było to wywołane niehęcią Naczelnika do żołnieży polskih, ktuży służyli w armii rosyjskiej, a puźniej znaleźli się w formowanyh pżez endeckih politykuw polskih oddziałah walczącyh po stronie Rosji w I wojnie światowej. Do takih żołnieży zaliczał się Dowbor-Muśnicki. W ślad za gen. Dowborem-Muśnickim do Wielkopolski pżybyło szereg oficeruw służącyh z nim w I Korpusie Polskim na Wshodzie np. gen. Daniel Konażewski, gen. Mihał Milewski czy płk Stanisław Wżaliński.\nW tym samym czasie Polacy odbili Chodzież (bitwa o Chodzież) i Czarnkuw, odnieśli zwycięstwo w bitwie pod Ślesinem oraz zajęli Sierakuw. Prubowali także odzyskać Szubin, ale akcja ta nie powiodła się. W jej trakcie powstańcy ponieśli znaczne straty. Polacy zamknęli tży śluzy między Czarnkowem a Wieleniem, co spowodowało zalanie doliny Noteci na tym odcinku i oddalenie niebezpieczeństwa niemieckiego ataku.\n9 stycznia 1919 NRL oficjalnie ogłosiła pżejęcie władzy. Rozpoczęło się stopniowe spolszczenie administracji. Ze stanowisk usunięci zostali najbardziej antypolscy użędnicy. W powiatah niemieckih landratuw podpożądkowano polskim starostom, ktuży po pewnym czasie pżejęli wszystkie ih uprawnienia. Tymczasem Polacy zostali wyparci z Nakła i Ślesina. 10 stycznia 1919 miały miejsce walki na froncie południowym w okolicy Kąkolewa, Leszna i Rydzyny. Powstańcy zdobyli Sarnowę.\n11 stycznia Polacy utracili Sarnowę. Ponownie nie udało im się zdobyć Zbąszynia. Tego samego dnia miało miejsce polskie zwycięstwo w bitwie pod Szubinem, zajęcie Łabiszyna, Żnina i Złotnik (zob. Grenzshutz-Bataillon III). Wydażenia pod Szubinem opisywane były następująco:\nPodczas bitwy stoczonej pod Szubinem dopuszczali się żołnieże niemieccy okrucieństw na Polakah. Naoczny świadek opowiada, że Niemcy o rannyh żołnieży polskih nie troszczyli się zupełnie. Z poległyh zdzierano mundury i buty, pozostawiając ih tylko w koszuli. Ponieważ nie było opieki lekarskiej, ranni odwiezieni pżez obywateli i gospodaży do miasta padali na ulicy. Pomocy i żywności Niemcy zakazywali udzielać rannym. Jeńcuw polskih bito kolbami. Odznaczyli się pży tym uzbrojeni użędnicy kolejowi z Bydgoszczy i żołnieże, ktuży odgrażali się, że wszystkih pozabijają. Potwierdza się także wiadomość, że w Kżyżu wszystkih wojskowyh polskih internują. Żywność żołnieżom polskim poodbierano. Kto miał więcej niż jedną koszulę, musiał wszystko oddać. Żołnieże niemieccy głosili cynicznie: Nie walczymy za Ojczyznę, lecz za pieniądze.\nLiczne starcia powstańcuw z oddziałami niemieckiego Grenzshutzu na terenie powiatu międzyhodzkiego m.in. w Zatomiu Starym, Ławicy i w najbardziej wysuniętym na zahud punkcie oporu – Kolnie, kture tego dnia dwukrotnie pżehodziło z rąk niemieckih do polskih. Polakom udało się jednak wypżeć Niemcuw z Kamionny.\n12 stycznia 1919 miały miejsce walki pod Lesznem i Lipnem, a pluton Grenzshutzu wspierany pżez artylerię wtargnął do Zatomia Starego. Po brawurowej kontrakcji powstańcuw został jednak stamtąd wyparty. Następnego dnia Niemcy zdobyli Szamocin. Szef sztabu polskiego wydał rozkaz zabraniający powstańcom pżekraczania żeki Obry (popżednio planowali oni zajęcie całego terytorium Wielkopolski i zdobycie Kargowej). Dowudztwo dobże rozumiało jednak, że zdobycie i utżymanie np. powiatu skwieżyńskiego, w kturym na 1000 mieszkańcuw tylko 53 było narodowości polskiej, było niemożliwe. Takie działanie nie wzmocniłoby, lecz osłabiło siłę powstania, a sam ruh nie byłby już narodowowyzwoleńczy (co miało szczegulne znaczenie w perspektywie planowanej konferencji pokojowej).\n13 stycznia Naczelnik Państwa Juzef Piłsudski pżyjął delegację z Poznańskiego. W jego opinii Poznańskie nie było dzielnicą tak wolną jak Krulestwo i Galicja, gdyż nad tą dzielnicą istniała ciągle władzą Niemiec, co usankcjonowały warunki rozejmu między Koalicją a Niemcami. Zapewniał, że jako naczelnik może tylko pżedstawiać Koalicji konieczność zmiany punktu zawieszającego do kongresu decyzję w sprawie bytu Poznańskiego.\n14 stycznia Komisariat NRL podjął akcję dyplomatyczną za pośrednictwem KNP w Paryżu (na czele z pżewodniczącym Romanem Dmowskim) oraz premiera Ignacego Paderewskiego, ktury stanął na czele żądu w Warszawie, o pomoc w zawarciu rozejmu. Akcja doprowadza do zawieszenia broni. Niemcy nie miały dość sił, by wzmocnić wojnę z państwami Ententy, a Marszałek Foh rozciągnął warunki rozejmu z 11 listopada 1918 r. na front wielkopolski. 16 lutego 1919 r. pżerwano walki. Obszar wyzwolony znalazł się pod kontrolą NRL i armii powstańczej. O jego losah zadecydować miał jednak ostatecznie traktat pokojowy z Niemcami. Sprawę negocjacji o polskie granice zahodnie Piłsudski pozostawił Narodowej Demokracji i premierowi Ignacemu Paderewskiemu.\nPowstańcy z placuwki w Zatomiu Starym stoczyli buj o sąsiednią wieś Zatom Nowy; podczas walki dwuh Polakuw dostało się do niemieckiej niewoli, a jeden został ranny. Następnego dnia miała miejsce nieudana pruba odbicia Szamocina, Polacy zajęli Kargowę i Babimost.\nW połowie miesiąca NRL rozpoczęła wydawanie „Tygodnika Użędowego Naczelnej Rady Ludowej”. Pierwszy numer ukazał się 16 stycznia. W tym samym czasie, w nowo utwożonym żądzie Ignacego Paderewskiego zasiadło dwuh Wielkopolan: Juzef Englih jako minister skarbu oraz Kazimież Hącia jako minister pżemysłu i handlu.\nTymczasem władze stwierdziły konieczność zwiększenia liczebności oddziałuw powstańczyh, stąd 17 stycznia ogłoszono pobur do Armii Wielkopolskiej – objął on roczniki: 1897, 1898 i 1899. Następnego dnia dokonano podziału frontu na kilka odcinkuw: pułnocny, zahodni, południowo-zahodni („Grupa Leszno”) i południowy. Zadbano także o kwestie ekonomiczne – 20 stycznia 1919 wprowadzono zakaz pżekazywania pieniędzy do bankuw w Rzeszy leżącyh poza linią frontu.\n18 stycznia 1919 roku rozpoczęły się obrady konferencji pokojowej. Jednym z reprezentantuw Polakuw był tam Roman Dmowski, ktury wygłosił słynne pżemuwienie, w kturym poruszył m.in. kwestię ziem zaboru pruskiego. Dmowski muwił:\nW obecnej hwili Niemcy zahowują janusowe, podwujne oblicze: na zahodzie muwią o pokoju, a na wshodzie pżygotowują wojnę. Wojsko na froncie zahodnim uznaje swoją porażkę, ale oddziały, kture są skoncentrowane na froncie wshodnim, mażą jeszcze o podbojah; zdają sobie doskonale sprawę z tego, co utraciły na zahodzie, ale hcą utżymać – jeśli to możliwe – pujść dalej na wshud, aby zabezpieczyć sobie penetrację Rosji.\nNa zakończenie swego wystąpienia lider narodowej demokracji został zapytany o żądania żądu polskiego względem zaboru pruskiego. Odpowiedział, że Polacy pragną jedynie uzyskać od Niemcuw zapewnienie wstżymania wszelkih działań zbrojnyh na terenie Wielkopolski.\n21 stycznia NRL ustaliła rotę pżysięgi Armii Wielkopolskiej. Z tego powodu pojawił się konflikt pomiędzy Radą a szefem sztabu, piłsudczykiem Stahiewiczem. W sytuacji, gdy pżedstawiciele Wielkopolski zasiadali w żądzie w Warszawie, a Trąmpczyński miał zostać marszałkiem Sejmu Ustawodawczego, NRL wciąż obstawała pży formalnej pżynależności ziem wielkopolskih do Prus. Tekst pżysięgi zobowiązywał więc żołnieży do wierności Radzie, a nie władzom warszawskim. Konflikt z Dowborem-Muśnickim doprowadził do rezygnacji Stahiewicza z zajmowanego stanowiska. Zastąpił go pułkownik Władysław Anders. Wkrutce potem oficerowie-piłsudczycy zostali usunięci z najwyższyh stanowisk dowudczyh w Armii Wielkopolskiej. Jednocześnie do Paryża pżesłano sprostowanie fałszywyh informacji rozpowszehnianyh pżez władze w Berlinie na temat stosowania pżez powstańcuw terroru wobec ludności cywilnej. Żądano pżysłania misji alianckiej, wskazując na możliwość udziału Armii Wielkopolskiej w walkah z bolszewizmem. W prasie zagranicznej ukazały się liczne artykuły o sytuacji w Wielkopolsce.\nTymczasem 22 stycznia na froncie pułnocnym powstańcy utracili Potulice, a na froncie południowym miała miejsce zwycięska bitwa pod Robaczyskiem. Tego samego dnia Joseph Noulens został wyznaczony pżez Radę Najwyższą Państw Koalicyjnyh na szefa mającej pżybyć do Polski misji. 23 stycznia powstańcy skutecznie bronili się w Miejskiej Gurce.\nNa froncie zahodnim powstańcy 25 stycznia zdobyli Babimost i Kargową. Jednocześnie wstżymano wszystkie połączenia pomiędzy Wielkopolską i Rzeszą. Polskie władze doprowadziły także do ostatecznego zniesienia wszelkih pruskih ograniczeń dotyczącyh języka polskiego w szkolnictwie.\n26 stycznia 1919 żołnieże Armii Wielkopolskiej, wraz z gen. Dowborem-Muśnickim, złożyli uroczystą pżysięgę na placu Wilhelmowskim, pżemianowanym wuwczas na plac Wolności w Poznaniu. Nazajutż ruszyła jednak niemiecka ofensywa w rejonie Bydgoszczy i Nakła. Miała miejsce bitwa pod Rynażewem, Niemcy zajęli Szubin. Następnego dnia, 29 stycznia 1919 roku, Roman Dmowski wygłosił na posiedzeniu Najwyższej Rady Państw Koalicyjnyh pżemuwienie, w kturym uzasadnia prawa Polski do ziem zaboru pruskiego, oskarżając kolejny raz Niemcuw o dwulicowość. Tymczasem w Wielkopolsce, w dniah 1–2 lutego toczyły się bardzo ciężkie walki o Szubin, Łabiszyn i Rynażewo.\nZ powodu pżedłużającyh się krwawyh walki, obie strony postanowiły ponownie rozpocząć rokowania. 2 lutego miał miejsce początek rozmuw polsko-niemieckih w Berlinie. Jednocześnie 3 lutego załamała się niemiecka ofensywa na froncie pułnocnym. Polacy kontratakiem odżucili wroga za Noteć. Odbito Rynażewo, a powstańcy odnieśli zwycięstwo w bitwie pod Kcynią. Tam Niemcy zostali rozbici pomimo wsparcia artyleryjskiego i wykożystania w walce pociągu pancernego. Powstańcy zdobyli dużą ilość broni. Wielu Niemcuw poległo – ci, kturym udało się pżeżyć, wspominali puźniej o „żezi pod Kcynią”. Zwycięstwo w tej bitwie pozwoliło na osiągnięcie linii żeki Noteci – co oznaczało pżywrucenie linii frontu spżed podjęcia pżez Niemcuw ofensywy. Wrogowi udało się jednak zająć Chodzież i Margonin, a na froncie południowym Polacy po krwawej bitwie utracili Zduny.\n4 lutego Polacy odbili Szubin. Miały też miejsce walki na froncie południowym w okolicah Rawicza – obie strony poniosły znaczne straty, a powstańcom nie udało się zdobyć miasta (popełniono poważne błędy w wyboże strategii i pżygotowaniu akcji). W tym samym dniu rozpoczęły się rozmowy pżedstawicieli żądu warszawskiego z Komisariatem NRL w sprawie reprezentacji zaboru pruskiego w Sejmie Ustawodawczym.\nTymczasem 5 lutego rozmowy w Berlinie skończyły się fiaskiem. Strona polska odżuciła niemieckie warunki, nakazujące rozwiązanie Armii Wielkopolskiej, uznanie suwerennyh praw Niemiec do Wielkopolski i zapłacenie pżez stronę polską odszkodowania za szkody powstałe podczas walk. Pomimo zerwania rozmuw zaznaczono jednak, że obie strony gotowe są do pertraktacji pokojowyh. Tego samego dnia powstańcy prubowali ponownie zdobyć Rawicz, lecz i tym razem zakończyło się to niepowodzeniem (zdobyto tylko kilka wsi położonyh niedaleko miasta).\n6 lutego 1919 zakończyły się rozmowy w sprawie reprezentacji zaboru pruskiego w Sejmie Ustawodawczym. Biorąc pod uwagę to, że Wielkopolska, Kujawy oraz Śląsk i Pomoże były nadal formalnie częścią Rzeszy, aby uniknąć reperkusji międzynarodowyh, zrezygnowano z pżeprowadzenia planowanyh wyboruw. Miały one wyłonić 126 posłuw, dając prawo udziału w obradah 16 polskim reprezentantom w Reihstagu. Nazajutż miały miejsce ciężkie walki o Kolno, kture wielokrotnie było tracone i odbijane. Jednocześnie Komisariat NRL mianował 122 byłyh podoficeruw cesarskiej armii niemieckiej na stopień podporucznika, a Naczelnik Państwa Juzef Piłsudski wydał dekret oficjalnie dopuszczający 16 pżedstawicieli zaboru pruskiego do obrad w Sejmie Ustawodawczym. Na drugim posiedzeniu Sejmu 14 lutego Wojcieh Trąmpczyński z Wielkopolski został wybrany marszałkiem.\n9 lutego udało się zatżymać niemiecką ofensywę na wshud od Tżciela, a 10 lutego także powstżymanie ataku wroga pod Rawiczem. W tym samym dniu miała miejsce wyjątkowo krwawa bitwa o Słupię. Następnego dnia Komisariat NRL rozwiązał wszystkie rady miejskie, ustalając termin wyboruw do nowyh samożąduw na 25 marca. Miało to służyć całkowitej polonizacji administracji wielkopolskiej.\nAtaki wroga nie osłabły jednak i 12 lutego Niemcy wsparci pżez pociągi pancerne zdobyli Kargowę i Babimost. Ih natarcie zostało zatżymane pod Kopanicą. 13 lutego pod Kopanicą Niemcy użyli gazuw bojowyh. Na 14 lutego datowany jest początek rozmuw o pżedłużeniu rozejmu kończącego I wojną światową z 11 listopada 1918. Niemcy spżeciwili się objęciu nim ruwnież frontu wielkopolskiego, jednak pod naciskiem Francji wyrazili ostatecznie zgodę. Jednocześnie podjęli szeroko zakrojone działania mające na celu dużą ofensywę na terenah działań zbrojnyh – m.in. Niemieckie Naczelne Dowudztwo zostało pżeniesione do Kołobżegu (wuwczas Kolberg) w ramah pżygotowań do skierowania wszystkih dostępnyh sił pżeciwko Wielkopolsce.\nW tym samym czasie niemiecki minister spraw zagranicznyh hrabia Ulrih von Brockdorff-Rantzau pżedstawił na forum Zgromadzenia Narodowego Rzeszy w Weimaże cele polityczne polityki zagranicznej państwa niemieckiego. Ton jego wypowiedzi świadczył o tym, że stanowisko jego żądu pod naciskiem części państw alianckih, zmienia się:\nOświadczyliśmy, że zgadzamy się, by wszystkie niewątpliwie polskie obszary naszej Rzeszy powiązały się z państwem polskim. Pżyżeczenia tego hcemy dotżymać. Jednak to, kture obszary podpadają pod 13 punkt programu Wilsona, jest sporne. Zdecydować o tym może czynnik bezstronny: dokąd to nie nastąpi, obszary te należą do Rzeszy.\n16 lutego 1919 w Trewiże o godzinie 18.00 został podpisany kolejny układ pżedłużający rozejm między państwami Ententy a Niemcami, ktury objął ruwnież front wielkopolski. Takie rozwiązanie postulował francuski marszałek Ferdinand Foh. Jednocześnie Armia Wielkopolska została uznana za wojsko spżymieżone. Fragment układu:\n(…) Niemcy powinni niezwłocznie zapżestać wszelkih działań ofensywnyh pżeciwko Polakom w Poznańskiem i we wszystkih innyh okręgah. W tym celu zabrania się wojskom niemieckim pżekraczania następującej linii: dawna granica Prus Wshodnih i Prus Zahodnih z Rosją aż do Dąbrowy Biskupiej, następnie zaczynając od tego punktu linii na zahud od Dąbrowy Biskupiej, na zahud od Nowej Wsi Wielkiej, na południe od Bżozy, na pułnoc od Szubina, na pułnoc od Kcyni, na południe od Szamocina, na południe od Chodzieży, na pułnoc od Czarnkowa, na zahud od Miał, na zahud od Międzyhodu, na zahud od Zbąszynia, na zahud od Wolsztyna, na pułnoc od Leszna, na pułnoc od Rawicza, na południe od Krotoszyna, na zahud od Odolanowa, na zahud od Ostżeszowa, na pułnoc od Wieruszowa, a następnie aż do granicy śląskiej.\nPomnik powstańcuw wielkopolskih na rynku w Pobiedziskah\nPodpisanie rozejmu nie oznaczało automatycznego zapżestania wszelkih działań zbrojnyh. Nie zostało określone, kiedy układ whodzi w życie, a Niemcy – wbrew postanowieniom rozejmu – zatżymali tereny ciągnące się od Miałuw na pułnocy, popżez Międzyhud i Zbąszyń na południu. 18 lutego 1919 doszło do potyczki pod Rynażewem. Polacy zdobyli wuwczas pociąg pancerny.\nW celu nadzorowania pżestżegania rozejmu do Poznania pżybyła delegacja członkuw Misji Międzysojuszniczej państw alianckih, kturej pżewodniczył Joseph Noulens. Została ona pżywitana entuzjastycznie pżez polskih mieszkańcuw stolicy Wielkopolski. 5 marca delegacja spotkała się w Kżyżu Wielkopolskim z pżedstawicielami żądu niemieckiego, a następnego dnia wystosowała prośbę do generała Dowbor-Muśnickiego o wysłanie pomocy wojskowej na wshud Polski. 9 marca 1919 roku ohotnicza kompania powstańcuw ruszyła do Małopolski, aby wziąć udział w walkah pżeciw Ukraińcom okrążającym Lwuw. Od 7 do 19 marca w Poznaniu trwały trujstronne negocjacje pomiędzy stroną polską, niemiecką i pżedstawicielami państw alianckih. Wkrutce jednak Niemcy zerwali rokowania i wyjehali z miasta. Noulens zapewnił wuwczas Polakuw o zdecydowanej reakcji wojsk francuskih na wypadek pogwałcenia rozejmu pżez siły Rzeszy.\n20 marca 1919 zniesiono tzw. Ostmarkenzulage – dodatek do pensji użędnikuw niemieckih pracującyh na wshodzie, co miało zahęcić Niemcuw do osiedlania się w zaboże pruskim. Tży dni puźniej w niezwykłym pośpiehu pżeprowadzono wybory do Rady Miejskiej w Poznaniu. Wzięło w nih udział tylko pięć list: polska, niemiecka, wolnyh związkuw (SPD), żydowska i wystawiona pżez PPS. Polska lista otżymała 55 595 głosuw (czyli 65,8%), a niemiecka – 23 788 (28,1%). W wyniku wyboruw pżedstawiciele listy polskiej obsadzili 42 miejsca w Radzie na 60 ogułu. Był to ogromny sukces Polakuw, jeżeli zważyć, że w składzie popżedniej Rady Miejskiej mieli jedynie 10 pżedstawicieli. Wybory pżebiegały podobnie ruwnież w mniejszyh miastah Wielkopolski – ih wyniki oznaczały znaczną polonizację rad miejskih.\n24 marca 1919 roku Komisariat NRL skierował do Rady Ministruw RP w Warszawie wniosek o utwożeniu odrębnej administracji dla byłego zaboru pruskiego. Wojcieh Korfanty nazwał ewentualne pżystosowanie tyh struktur do istniejącyh na pozostałyh terenah kraju, do czego dążył żąd, „krokiem wstecz”. Ostatecznie pod naciskiem Ignacego Paderewskiego podjęto decyzję o zahowaniu pżez Komisariat NRL pełni władzy na terenie byłego zaboru aż do ustalenia granicy zahodniej i pżyszłej autonomii tyh ziem (ostatecznie otżymał ją jedynie Gurny Śląsk). Komisariat NRL rozbudował ruwnież Armię Wielkopolską, powołując roczniki 1891, 1892, 1893, 1894 i 1901.\n5 kwietnia Sejm Ustawodawczy uhwalił ustawę zażądzającą wybory uzupełniające w byłej Prowincji Poznańskiej na 1 czerwca. Dokument określał, że w ih wyniku obsadzone miały być 42 mandaty.\n9 kwietnia Komisariat NRL zażądził ośmiogodzinny dzień pracy w pżemyśle i handlu.\n10 kwietnia 1919 Komisariat NRL wydał rozpożądzenie o usunięciu niemieckojęzycznyh napisuw na użędah, dworcah kolejowyh i zmianie nazw ulic na polskie. Karą za złamanie pżepisu były dwa lata więzienia i gżywna 10 000 marek polskih. 16 kwietnia NRL postanowiła natomiast, że 3 maja będzie obhodzone jako święto państwowe.\nObszar Wielkiego Księstwa Poznańskiego z zaznaczonymi uregulowaniami terytorialnymi po rozejmie w Trewiże i granicami wojewudztwa poznańskiego po traktacie wersalskim\nW tym czasie generał Dowbor-Muśnicki zajął się pżede wszystkim rozbudową Armii Wielkopolskiej. 3 maja jej część wzięła udział w defiladzie, ktura odbyła się na podpoznańskim lotnisku Ławica. Siły wielkopolskie liczyły sobie już wuwczas ok. 70 tys. żołnieży, whodzącyh w skład 12 pułkuw stżeleckih, 2 brygad kawalerii, 3 pułkuw artylerii, 4 dywizjonuw lotniczyh, pododdziału łączności i saperuw oraz służby sanitarnej.\n7 maja 1919 roku Wojcieh Korfanty zgłosił w Sejmie wniosek, w kturym postulował pżeprowadzenie ujednolicenia armii narodowej. Siły polskie w byłym Krulestwie Polskim i Galicji podlegały Juzefowi Piłsudskiemu. Armia w Wielkopolsce – generałowi Dowbor-Muśnickiemu. 7 maja miało ruwnież miejsce rozpoczęcie działalności pżez Wszehnicę Piastowską.\n15 maja język polski stał się jedynym językiem użędowym, podczas gdy język niemiecki pozostał językiem pomocniczym. Jednocześnie braki w kadże użędniczej sprawiły, że język niemiecki utżymał się jako język użędowy w sądownictwie do 1920 roku.\n17 maja 1919 r. Niemcy złożyły w Paryżu protest pżeciw wręczonym im warunkom pokoju i rozwiązaniu problemu granicy polsko-niemieckiej. Jednocześnie czyniły pżygotowania do pżeprowadzenia faktuw dokonanyh w Polsce pżez udeżenie z Pomoża Gdańskiego i rejonu Wrocławia i gromadziły tam poważne siły. Polska zmuszona była ściągnąć ze wshodu dwie dywizje hallerowskie i zorganizować Front Południowo-Zahodni z gen. Juzefem Hallerem, Wielkopolski – pod dowudztwem gen. Juzefa Dowbora-Muśnickiego i Pułnocny pod dowudztwem francuskim. 16 czerwca postawiono Niemcom ultimatum: albo podpisanie projektu pokojowego (w kturym wprowadzono na kożyść Niemiec poprawki), albo wznowienie działań wojennyh na zahodzie.Polska została zmuszona do zaakceptowania dodatkowego traktatu z mocarstwami spżymieżonymi o ohronie praw mniejszości narodowyh (tak zwany „mały traktat wersalski, ktury musiały podpisać państwa nowo utwożone).\n24 maja konieczność wprowadzenia jednolitego dowudztwa zauważył gen. Dowbor-Muśnicki, ktury pisał do Komisariatu NRL:\nZe względu na ogulną sytuację wojskową i grożące niebezpieczeństwo rozszeżenia się walki z Niemcami na całą granicę polsko-niemiecką uważam za wskazanie ześrodkowanie w jednym ręku dowudztwa nad całym ewentualnym frontem zahodnim i wnoszę do Komisariatu NRL o poczynienie odpowiednih w tym kierunku krokuw.\nDowbor-Muśnicki myślał o sobie, jako o dowudcy całości sił polskih na froncie zahodnim. Jednak 25 maja 1919 Armia Wielkopolska została podpożądkowana Naczelnemu Dowudztwu WP, pży zahowaniu jej odrębnej organizacji. Natomiast 30 maja 1919 roku pżekształcono Straż Ludową w Wojska Obrony Krajowej.\n1 czerwca 1919 na terenie Wielkopolski odbyły się wybory uzupełniające do Sejmu Ustawodawczego. Miały one miejsce, ponieważ Sejm odżucił propozycję Korfantego, aby izba dokooptowała do swego składu 71 członkuw NRL. Wielkie Księstwo Poznańskie zostało podzielone na cztery okręgi wyborcze: mogileński (z kturego wybrano 10 posłuw), gnieźnieński (11 posłuw), poznański (12 posłuw) i ostrowski (9 posłuw). Wybory pżeprowadzono tylko w tżeh okręgah – w okręgu mogileńskim było to niemożliwe z powodu pozostawania najważniejszyh instytucji w rękah niemieckih. Zwycięstwo odniosła prawica, a dokładniej wspulna lista ugrupowań o tej orientacji ideowej, o nazwie Zjednoczenie Stronnictw Narodowyh. Otżymała ona aż 97% głosuw, zapewniając sobie tym samym wszystkie 42 miejsca w Sejmie Ustawodawczym pżeznaczone dla Wielkopolan.\nZawarcie rozejmu nie pżerwało koncentracji wojsk niemieckih, szykującyh się do kontrataku. Bardzo trudna stała się sytuacja osub narodowości polskiej zamieszkałej na terenah kontrolowanyh pżez Niemcuw. Narastające zagrożenie niemiecką kontrofensywą sprawiło, że Komisariat NRL wprowadził 5 czerwca na terenie wszystkih podległyh mu ziem stan wyjątkowy. W pasie 20 km od linii frontu władze cywilne zostały podpożądkowane wojskowym, a kilka dni puźniej wprowadzono karę śmierci za działanie na szkodę Armii Wielkopolskiej lub na kożyść armii niemieckiej. Internowano też część zamieszkałyh na terenie Wielkopolski mężczyzn narodowości niemieckiej. Pomimo tego, 6 czerwca miały miejsce starcia koło Bydgoszczy, a 18 czerwca – potyczki pod Rynażewem.\n28 czerwca 1919 odbyła się oficjalna ceremonia podpisania traktatu wersalskiego. Pżyznał on Polsce większość pruskiej części Wielkopolski (dawnego Wielkiego Księstwa Poznańskiego), z wyjątkiem Piły, Tżcianki, Międzyżecza, Skwieżyny, Babimostu i Wshowy. Ponadto do Polski włączono pżylegające drobne fragmenty prowincji śląskiej w rejonie Rawicza i Ostżeszowa. Tereny zajęte pżez powstańcuw zostały włączone w skład państwa polskiego. Stąd 1 lipca Komisariat NRL mugł oficjalnie znieść granicę celną z byłym Krulestwem Polskim. W skład Polski włączono ruwnież miasta, kturyh Polakom nie udało się zdobyć: Leszno, Kępno, Rawicz i Zbąszyń. W tym czasie miał miejsce duży odpływ ludności niemieckiej z terenuw Wielkopolski – pżykładowo tzw. Związek Uhodźcuw z Poznania wiosną 1919 roku liczył ok. 30 tys. osub. Byli to najczęściej członkowie rodzin użędnikuw niemieckih i żołnieży. Ih miejsce zajmowali m.in. polscy robotnicy, pżybywający z Nadrenii-Westfalii i z Galicji.\n9 lipca zniesiono stan wyjątkowy, poza strefą pżyfrontową. Jednocześnie pojawił się problem kształtu ustroju ziem byłego zaboru pruskiego – 10 lipca 1919 miały miejsce obrady żądu RP z udziałem całego Komisariatu NRL, na kturyh zagadnienie to poddano pod dyskusję. Ostatecznie podjęto decyzję o utwożeniu Ministerstwa Byłej Dzielnicy Pruskiej. 1 sierpnia Sejm Ustawodawczy pżegłosował ustawę „O tymczasowej organizacji zażądu byłej dzielnicy pruskiej” twożącą Ministerstwo Byłej Dzielnicy Pruskiej i określającą proces stopniowej unifikacji Wielkopolski z resztą kraju. Ustawa weszła w życie 12 sierpnia 1919 roku. Ministrem Byłej Dzielnicy Pruskiej został Władysław Seyda. W związku z rozpoczęciem procesu scalania Wielkopolski z resztą państwa polskiego, 19 sierpnia doszło do rozwiązania NRL, a 6 listopada podobny los spotkał Komisariat NRL. 28 sierpnia natomiast Naczelne Dowudztwo Wojska Polskiego wydało rozkaz dzienny nr 216, włączający Armię Wielkopolską w struktury WP i twożący w Poznaniu Dowudztwo Okręgu Korpusu VII.\nPostanowienia traktatu wersalskiego weszły w życie dopiero 10 stycznia 1920 roku. Na ih mocy oddziały z Wielkopolski pżejęły pozostające w rękah niemieckih pżyznane Polsce fragmenty Wielkopolski i Pomoża. Rozkaz o rozpoczęciu takih działań został wydany pżez dowudztwo Frontu Wielkopolskiego 13 stycznia, a cała akcja zaczęła się 17 stycznia. Front Wielkopolski został ostatecznie zlikwidowany w marcu 1920 roku.\nKrutkie podsumowanie[edytuj | edytuj kod]\nPowstanie wielkopolskie wybuhło spontanicznie, jako wyraz dążeń ludności polskiej do własnego państwa i spżeciw wobec nasilającej się presji germanizacyjnej. Bezpośrednim powodem było prowokacyjne zahowanie się żołnieży niemieckih w Poznaniu. Walki w Poznaniu i w całej Wielkopolsce wybuhały haotycznie, bez upżedniego planu. Powstańcy odznaczali się wielką odwagą, wręcz brawurą. Byli zwykle słabiej uzbrojeni od Niemcuw i słabiej wyszkoleni oraz nie posiadali dowudztwa. Z drugiej strony żołnieże niemieccy byli w znacznej mieże zdemoralizowani, nie widzieli celu prowadzenia walk, a brak łączności z dowudztwem i Rzeszą prowadził do ih dezorientacji.\nPoczątkowo taktyka powstańcuw polegała na okrążeniu pżeciwnika i szybkim ataku z zaskoczenia, zwykle ze wszystkih stron. Niekture garnizony niemieckie po kilku stżałah zaczynały rozmowy o zawieszeniu broni. W wielu miejscowościah żołnieże niemieccy opuszczali swoje koszary z bronią, albo bez broni i odjeżdżali w głąb Niemiec. Polacy zdobywali w ten sposub uzbrojenie, w tym ciężkie karabiny maszynowe i artylerię, kturyh początkowo nie mieli, oraz amunicję. Powstańcy na początku starali się zająć dworce kolejowe oraz centrale telefoniczne i telegraficzne, aby pżerwać łączność niepżyjaciela. Duże znaczenie miał wysiłek polskih kolejaży, ktuży sabotowali transporty wojsk niemieckih.\nKomisariat NRL początkowo prubował wymusić zapżestanie walk, licząc na dyplomatyczne rozstżygnięcie sytuacji na konferencji w Wersalu. Władze cywilne zdawały sobie sprawę, że żąd polski nie ma możliwości pżyjść im z realną pomocą. Poza tym postżegali oni naczelnika państwa polskiego i naczelnego wodza jako socjalistę. Piłsudski z kolei nie miał pełnego zaufania do Wielkopolan będącyh w większości zwolennikami prawicy, w tym Narodowej Demokracji. On ruwnież czekał na pozytywne rozstżygnięcie w Wersalu. Ruwnież władze niemieckie w początkowym okresie nie dążyły zbyt energicznie do zduszenia powstania siłą.\nW puźniejszym okresie powstańcy zaczęli formować regularne oddziały wojskowe i pżyjmowali taktykę stosowaną w innyh armiah, w tym planowanie i koordynację działań, z czym początkowo było bardzo trudno. Pomogli w tym pżysłani zza kordonu oficerowie, głuwnie z dawnej armii carskiej. Z kolei władze niemieckie, zaruwno cywilne, a pżede wszystkim wojskowe, widząc sukcesy powstańcuw i pżyhylność dla ih działań marszałka Foha, prubowali coraz mocniej dążyć do rozstżygnięć militarnyh. Wtedy też walki stały się bardziej krwawe.\nLosy powstańcuw po powstaniu[edytuj | edytuj kod]\nEgzekucja powstańcuw wielkopolskih: Kazimieża Finkego, Ksawerego Lehmanna, Wojcieha Niemira oraz Juzefa Sterna w Kurniku 20 października 1939\nPo zakończeniu powstania weterani utwożyli w 1920 roku w Poznaniu Związek Powstańcuw Wielkopolskih.\nPod niemiecką okupacją zginęło wielu powstańcuw wielkopolskih. Ih nazwiska umieszczane były na liście proskrypcyjnej wroguw III Rzeszy – Sonderfahndungsbuh Polen. Po wybuhu II wojny światowej niemieckie oddziały einsatzgruppen w ramah akcji eksterminacyjnej Intelligenzaktion wyszukiwały uczestnikuw powstania i pżeprowadzały ih publiczne egzekucje.\nPo zakończeniu wojny organizacja weteranuw powstania w 1946 roku została reaktywowana pod nazwą Związek Weteranuw Powstań Wielkopolskih. W 1949 roku weszła w skład ZBoWiD.\nOznaczenia stopni wojskowyh powstańcuw wielkopolskih[edytuj | edytuj kod]\nAfisz (1920–1939) wydany z okazji rocznicy powstania (zbiory Arhiwum Państwowego w Poznaniu)\nW okresie międzywojennym pamięć o powstaniu została wykożystana w walce między popularną w Wielkopolsce endecją a sanacją. II Rzeczpospolita nie ustanowiła żadnego odznaczenia dla kombatantuw powstania.\nWalki powstania wielkopolskiego zostały po 1990 roku upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnieża w Warszawie napisem na jednej z tablic: „Powstanie Wielkopolskie”.\nUhwałą z 12 października 2017 Sejm RP VIII kadencji zdecydował o ustanowieniu roku 2018 Rokiem Pamięci Powstania Wielkopolskiego. Uhwałą z 7 grudnia 2017 Senat RP IX kadencji zdecydował o ustanowieniu roku 2018 Rokiem Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918/1919.\nW 2018 roku w ramah akcji edukacyjnej „Koleje Wolności 1918–2018” pżez miasta Wielkopolski pżejehał zabytkowy skład ciągnięty pżez zabytkowy parowuz. Na jego pokładzie rekonstruktoży, w strojah z początku XX wieku, spotykali się z uczniami wielkopolskih szkuł, pżekazując im wiedzę nt. Powstania Wielkopolskiego. W akcji wzięło udział ponad 2000 dzieci.\n1 października 2021 Sejm RP ustanowił Narodowy Dzień Pamięci Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego jako święto państwowe[potżebny pżypis].\nW 1919 roku, z okazji pierwszej rocznicy wybuhu zrywu powstała Marsylianka wielkopolska – słowa napisał Stanisław Rybka (ps. „Myrius”), zaś muzykę Feliks Nowowiejski.\nW 2008 roku, na obhody 90. rocznicy powstania, poznański raper Peja w hołdzie powstańcom nagrał utwur pt. Poznańczyk.\nW 2011 roku, grupa rockowa Luxtorpeda napisała utwur pt. Za Wolność.\nW 2011 roku powstała płyta muzyczna Potrafimy Zwyciężać – Powstanie Wielkopolskie, wydana pżez Fabrykę Zespołuw i INC Group, na kturą zostały specjalnie skomponowane utwory muzyczne o Powstaniu Wielkopolskim, pżez wielkopolskie zespoły: Luxtorpeda, Marshantia Dorren, K=I=W=I, Babilon, [deleted], Erijef Massiv, Nowy Folklor Afro-Polski. Płyta została wręczona uwczesnemu prezydentowi Polski.\nW 2018 roku, z okazji obhoduw 100. rocznicy powstania, na zlecenie Radia Poznań powstała Kapela Z Placu Wolności, ktura nagrała dwie piosenki o powstaniu wielkopolskim: „Piosenka zakohanego powstańca” i „To było tylko raz”\nObrazy i żeźby[edytuj | edytuj kod]\nW 1989 w poznańskim Muzeum Narodowym zakończono konkurs na obrazy i żeźby związane z tematyką powstańczą. Nagrody otżymali: Mariola Kalicka-Krulczyk, Alojzy Piątkowski, Anna Rodzińska, Jeży Sobociński (żeźbiaże) oraz Bronisław Szlabs i Andżej Tryzno (malaże). Jury pżewodniczył Henryk Kondziela.\nPowstanie w literatuże niemieckiej[edytuj | edytuj kod]\nLiteratura niemiecka, podążając za propagandą, uznała czyn polskih powstańcuw za grabież ziem niemieckih, a samyh powstańcuw za bandy. Repatriacja Niemcuw poza granice Polski nazwana została wypędzeniem z ojczyzny. Głuwne niemieckojęzyczne dzieła poświęcone działaniom powstańczym to m.in.:\npowieść Der Rauhreif i opowiadanie Bilder aus der deutshen Ostmark Not und Hoffnung (Joahim Ahlemann), wyhwalające działalność Freikorpsuw, w tym zbrodnie Gerharda Roßbaha,\npowieść Deutshe Waht an der Weihsel (Oskar Bark), o socjaliście Klimku, ktury pożucił radę robotniczo-hłopską pod wpływem niemieckih wzorcuw,\npowieść Das Begräbnis das Hasses (Franz Herwig), ktura pżedstawia żekome polskie „okrucieństwa”, ale kończy się pojednaniem Polakuw i Niemcuw, ponieważ ci pierwsi poprosili ostatecznie tyh drugih, by pełnili oni w Polsce rolę powieżoną im pżez Boga, tj. nauczycieli Polakuw,\nopowiadania Das Wunder der Liebe, Die Fluht zum Heżen Gottes, Am Grenzbahnhoff (Franz Lüdtke), zawierające opisy żekomyh „cierpień” Niemcuw podczas powstania,\nautobiograficzna powieść Das Jahr der Heimat (Franz Lüdtke), traktująca o utracie wiary po zwycięstwie powstania i jej odzyskaniu w szeregah Volkshohshule der Ostmark funkcjonującej na pograniczu,\nzbiur opowiadań o szowinistycznym harakteże Heimat, süsse Heimat (Theodor Krausbauer),\npowieść Renegaten (Waldemar Damer), opowiadająca o losah dwuh braci Witkowskih z Nowego Tomyśla walczącyh po pżeciwnyh stronah,\npowieść Das wahre Gesiht (Waldemar Damer), w kturej bracia Zaremscy (z rodziny mieszanej) ruwnież walczą po pżeciwnyh stronah powstania, ale renegatami są Polacy, ponieważ każda kropla niemieckiej krwi w żyłah zobowiązuje do trwania w niemieckości,\npowieść nazistowska Umstrittene Erde (Herybert Menzl), opisująca losy junkruw niemieckih z okolic Nowego Tomyśla, żekome „okrucieństwa” polskie i walki z powstańcami,\npowieść Sünde wider das Blut (Fritz Bubendey), pokazująca małżeństwo mieszane z Polakami, jako gżeh pżeciwko krwi,\npowieść Der brennende Osten (Ina von Brinken), ukazująca pżywudcuw powstania jako karierowiczuw i zdrajcuw, ktuży nosili wcześniej mundur niemiecki (bohaterka potępia swego męża, Bukowicza za popełnienie takiej „zdrady” i odsyła dzieci do Niemiec).\nW okresie powojennym powstało kilka filmuw oraz seriali o powstaniu wielkopolskim:\nW 1988 roku powstał film fabularny „Powrut do Polski” w reżyserii Pawła Pitery.\nW 2003 roku, w ramah Sensacji XX wieku, Bogusław Wołoszański poświęcił powstaniu widowisko historyczne „Chwała zwycięzcom”.\nW 2008 roku powstał film dokumentalny o powstaniu wielkopolskim pt. „Zapomniane Powstanie” w reż. Kżysztofa Magowskiego.\nZ okazji 90. rocznicy wybuhu powstania wielkopolskiego Fundacja „Miejsce moje”, Nowa Telewizja Gostyń i Muzeum w Gostyniu zrealizowali film pt. „Tak rodziła się wolność”.\nW 2014 Łukasz Barczyk nakręcił film „Hiszpanka”, kturego tłem wydażeń są pżygotowania do powstania wielkopolskiego.\nserial telewizyjny z 1982 roku pt. Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy, w reżyserii Jeżego Sztwiertni. W rolah głuwnyh: Mariusz Benoit, Kżysztof Kolberger, Andżej Seweryn i Jan Englert.\nserial telewizyjny z 1992 roku pt. Pogranicze w ogniu, w reżyserii Andżeja Konicy. W rolah głuwnyh: Cezary Pazura, Olaf Lubaszenko, Janusz Bukowski i Tomasz Stockinger.\n↑ Leh Wyszczelski Powstanie wielkopolskie 1918-1919 (seria Historyczne Bitwy), wyd. 2018, s. 197.\n↑ Leh Wyszczelski Powstanie wielkopolskie 1918-1919 (seria Historyczne Bitwy), wyd. 2018, s. 198.\n↑ a b https://web.arhive.org/web/20150428182459/http://27grudnia.pl/o-powstaniu/pżebieg-powstania/pżyjazd-ignacego-jana-paderewskiego-do-poznania-i-wybuh-powstania.html.\n↑ Dzieje Wielkopolski w wypisah. Zdzisław Grot (red.). Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnyh, 1963, s. 255–256.\n↑ POW Zaboru Pruskiego nie miała związkuw z POW Piłsudskiego.\n↑ Antoni Czubiński: Powstanie wielkopolskie 1918–1919: geneza – harakter – znaczenie. Poznań: Wyd. Poznańskie, 1988, s. 25. ISBN 83-210-0773-2.\n↑ Źrudła do dziejuw powstań śląskih. Henryk Zieliński (oprac.). T. 1. Wrocław: Ossolineum, 1963, s. 37–38.\n↑ PiotrP. Bojarski PiotrP., Gdy huknął granat, Niemcy zmiękli. Zamah na Ratusz zapowiadał powstanie wielkopolskie., poznan.wyborcza.pl, 27 listopada 2017 [dostęp 2019-01-04] .\n↑ Jak zauważa A. Czubiński, istnieje kilka wersji tego wydażenia. Jedne pżypisują głuwną rolę członkom POW, inne – Komisji Wojskowej Rady Ludowej.\n↑ Toważystwo Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918/1919: Kalendarium powstania wielkopolskiego (pol.). [dostęp 31 lipca 2008].\n↑ W 1919 r., w pierwszą rocznicę wybuhu powstania, władze kościelne nakazały bicie w dzwony „o godz 4 minut 40 po południu pżez 15 minut we wszystkih kościołah parafialnyh” – za informacją odnalezioną pżez Rafała Ratajczaka w kościele na Jeżycah, zob. „Metro” 24 października 2013.\n↑ Tego samego dnia zginął Jan Mertka. Został zastżelony ok. godz. 11.30 pod Boczkowem.\n↑ Początkowo, podczas pertraktacji ustalono, że Cytadela zostanie obsadzona pżez siły i polskie, i niemieckie po ruwno, jednak wbrew temu porozumieniu powstańcy obsadzili twierdzę sami, usunąwszy jej niemiecką załogę. Por. Andżej Czubiński: op. cit. s. 214.\n↑ Andżej Czubiński: op. cit. s. 254.\n↑ "W hołdzie Zdobywcom Ławicy” - uroczysty apel rozbżmiał na Wzgużu Berlińskim. codziennypoznan.pl, 2019-01-06. [dostęp 10 kwietnia 2020].\n↑ Bombardowanie Frankfurtu nad Odrą. Nalot, kturego nie było?. [dostęp 2020-01-28].\n↑ Razem z Dowborem-Muśnickim do poznania pżyjehał ppłk Julian Stahiewicz, ktury miał z polecenia Piłsudskiego potajemnie nadzorować generała (został szefem sztabu). Sam Naczelnik Państwa pisał m.in.: „Wysłanie Dowbora do Poznania było celowe. Liczę na to, że on sam i jego oficerowie tak swoją nieznajomością służby, jak i swoim zahowaniem wywołają wśrud polskih żołnieży b. armii niemieckiej, pżyzwyczajonyh do dobryh i odpowiedzialnyh oficeruw – niezadowolenie i rozczarowanie do jego osoby poznańskih czynnikuw politycznyh.” Za: Andżej Czubiński: op. cit. s. 327.\n↑ Antoni Czubiński, Bogusław Polak: Powstanie Wielkopolskie 1918–1919. Wybur źrudeł. Poznań: Wyd. Poznańskie, 1983, s. 255. ISBN 83-210-0388-5.\n↑ Juzef Piłsudski, Pisma zbiorowe, t. V, Warszawa 1937, s. 51.\n↑ Andżej Czubiński: op. cit. s. 387.\n↑ Paradoksalnie więc, jednym z najwyższyh użędnikuw państwa polskiego została osoba formalnie pozostająca obywatelem państwa obcego.\n↑ Leh Wyszczelski: Powstanie Wielkopolskie 1918-1919, Bellona, Warszawa 2018, s. 165, ISBN 978-83-11-15527-5.\n↑ Andżej Czubiński: op. cit. s. 390.\n↑ Francuzom zależało na jak największym osłabieniu Rzeszy Niemieckiej. Dążeniu takiemu spżeciwiali się Anglicy, kierując się w swojej polityce zagranicznej wielokrotnie sprawdzoną zasadą balance of power.\n↑ Remigiusz Bieżanek, Juzef Kukułka (oprac.): Sprawy polskie na konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. T. 1. Warszawa: 1965, s. 385.\n↑ Niemcy otżymali 17 miejsc, Żydzi i wolne związki – po 1 miejscu.\n↑ Juzef Dowbor-Muśnicki: Moje wspomnienia. Warszawa: 1935, s. 84.\n↑ Za oficjalny powud nie pżeprowadzenia wyboruw w okręgu mogileńskim podano zbyt małą ilość zgłoszonyh kandydatuw. Wszyscy oni otżymali automatycznie mandaty.\n↑ Informacja na stronie Toważystwa Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918/1919.\n↑ Wydażenia w Poznaniu w roku 1989. Część pierwsza, w: „Kronika Miasta Poznania”, nr 2/1990, s. 192, ISSN 0137-3552.\nAntoni Czubiński, Powstanie Wielkopolskie 1918–1919. Geneza-harakter-znaczenie, Wyd. Kurpisz, Poznań 2002.\nA. Czubiński, Rola Powstania Wielkopolskiego w walce narodu polskiego o powstżymanie niemieckiego »parcia na wshud«, „Pżegląd Zahodni” 1968, nr 5–6.\nA.A. Czubiński A.A., Z.Z. Grot Z.Z., B.B. Miśkiewicz B.B., Powstanie Wielkopolskie 1918–1919. Zarys dziejuw, Warszawa 1978 .\nK. Dembski, Wielkopolska w początkah II Rzeczypospolitej. Zagadnienia prawno-ustrojowe, Poznań 1972.\nLeszekL. Grot LeszekL., IgnacyI. Pawłowski IgnacyI., MihałM. Pirko MihałM., Wielkopolska w walce o niepodległość 1918–1919. Wojskowe i polityczne aspekty Powstania Wielkopolskiego, Warszawa: MON, 1968 .\nK. Kandziora, Działalność POW w Poznaniu. Pżyczynek do historii Polskiej Organizacji Wojskowej zaboru pruskiego w latah 1918–1919, Warszawa 1939.\nWitold Mazurczak: Anglicy i wybuh powstania wielkopolskiego. Z dziejuw genezy brytyjskiej misji płka H. H. Wade’a w Polsce. W: Antoni Czubiński: Polacy i Niemcy. Dziesięć wiekuw sąsiedztwa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 254–268. ISBN 83-01-07535-X.\nW. Olszewski, Ł. Jastżąb, Lista strat Powstania Wielkopolskiego od 27 grudnia 1918 do 8 marca 1920 r. Ze słowem wstępnym Leha Kaczyńskiego Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, wyd. II zmienione i uzupełnione, Koszalin 2009.\nZ. Pilarczyk, Powstanie Wielkopolskie 1918-1919 - długa droga do niepodległości, "Museion Poloniae Maioris. Rocznik naukowy Fundacji Muzeuw Wielkopolskih" W 100 rocznicę Powstania Wielkopolskiego 1918-2018, t. IV, 2017, s. 36-79.\nH. Zieliński, Rola powstania wielkopolskiego oraz powstań śląskih w walce o zjednoczenie ziem zahodnih z Polską (1918–1921), [w:] Droga pżez Pułwiecze.\nJ. Wawżyniak, Powstaniec wielkopolski Leon Skorupka, „Nowa Gazeta Gostyńska”, 2008, nr 2.\nWspomnienia powstańcuw wielkopolskih, wyb. Lesław Tokarski, Jeży Ziołek, Poznań 1973.\nRekonstrukcje wydażeń, fotografie, materiały arhiwalne, wywiady i multimedialne prezentacje\nWielkopolskie Muzeum Walk Niepodległościowyh w Poznaniu\nToważystwo Pamięci Powstania Wielkopolskiego\n„Wielkopolanie Powstańcom: (nie)zapomniane zwycięstwo” akcja uczczenia 91. rocznicy wybuhu powstania pżeprowadzona pżez Stoważyszenie Wiara Leha\nRekonstrukcja wojsk powstańczyh – Stoważyszenie Grupa Rekonstrukcji Historycznej „3 Bastion Grolman”\nTę stronę ostatnio edytowano 16 paź 2021, 15:21.


Polski Portal Architektów - www.arch.salamed.pl - KAMIKON Łukasz Kamiński\nKAMIKON Łukasz Kamiński\nNIP 751 168 79 41\nBiuro projektowe specjalizujące się w zagadnieniach konstrukcyjno-budowlanych.\n- tworzenie dokumentacji technicznej, przede wszystkim w branży konstrukcyjnej;\n- wykonywanie wielobranżowych dokumentacji technicznych we wszystkich stadiach procesu projektowego tj.: koncepcji, projektu budowlanego, projektu wykonawczego, rysunków warsztatowych;\n- opracowywanie ekspertyz budowlanych; - sporządzanie certyfikatów energetycznych;\n- przeprowadzanie ocen stanu technicznego obiektów;\n- pełnienie funkcji nadzoru autorskiego i inwestorskiego;


Lublin na 6 miejscu rankingu Najlepsze miasta dla seniorów | ikalkulator.pl\nRanking Najlepsze Miasta dla Seniorów 2019: Lublin na 6 miejscu\nLublin bardzo dobrze wypadł w naszym raporcie zajmując 6 miejsce w rankingu Najlepsze miasta dla seniorów 2019. Co zdecydowało o wysokiej pozycji miasta? Przede wszystkim dobre wyniki w większości podrankingów.\nLublin w rankingu Najlepsze miasta dla seniorów 2019 najczęściej okazywał się nie tyle najlepszy, co najbardziej solidny, zajmując zwykle miejsca w pierwszej dziesiątce rankingu.\nJeśli chodzi o komunikacje miejską, miasto oferuje swoim mieszkańcom w wieku 65+ bezpłatne przejazdy. Oprócz Lublina, tylko Bydgoszcz i Toruń w całości finansują transport miejski dla seniorów w tym wieku. To sprawiło, że miasto znalazło się na 3 miejscu naszego podrankingu. O pozycji w zestawieniu zadecydowała cena biletu normalnego, za który trzeba zapłacić 92 zł.\nLublin: miasto zielone i wspierające seniorów\nSeniorzy w Lublinie mogą liczyć na wsparcie władz miasta (5 miejsce). Władze finansują Kopertę Życia dla seniorów. Funkcjonuje tu także Karta Seniora, Centrum aktywności seniora oraz Miejska Rada Seniorów. Wśród działań finansowanych przez miasto jest: program „Lublin Strefa 60+”, usługa Telewsparcie 60+, Teleopaska dla Seniora, bezpłatne szczepienia na grypę czy akcja „Aktywny senior na Orliku”. Jeśli chodzi o kategorię Aktywizacja seniorów, Lublin zajął 9 miejsce. O pozycji w rankingu zadecydował fakt, że jest tu jeden Uniwersytet Trzeciego Wieku i 23 Kluby Seniora, co daje 3 989 osób w wieku 60+ na 1 klub.\nDodatkowo, miasto może przyciągać seniorów przystępnymi cenami. Średnia cena biletu do teatru wynosi tu 30,5 zł (8 miejsce), a cena m2 nieruchomości to koszt ok. 5 852 zł (9 miejsce).\nOprócz tego Lublin to dość zielone miasto. Mieszkańcy mają do dyspozycji 8 parków oraz kilkadziesiąt skwerów, a także 53 siłownie plenerowe. Procentowy udział parków, zieleńców i terenów zieleni osiedlowej w powierzchni ogółem wynosi tu 5,4, co uplasowało Lublin na 6 miejscu naszego podrankingu.\nNa wyróżnienie zasługuje także dostępność opieki medycznej. Stolica Lubelskiego zajęła 7 miejsce w tym zestawieniu. W mieście jest:\n10 szpitali (co daje 9 175 osób 60+ na 1 szpital)\n1 poradnia geriatryczna (91 751 osób 60+ na 1 poradnię)\n102 przychodni POZ (ok. 900 osób 60+ na 1 przychodnię POZ)\n3 punkty nocnej i świątecznej pomocy lekarskiej (30 584 osób 60+ na 1 punkt)\n6 domów pomocy społecznej (15 292 osób 60+ na 1 DPS).\nNa tym Lubin stracił punkty\nLublin stracił punkty, m.in. na dostępności transportu publicznego (11 miejsce). Jest tu 69 linii autobusowych i trolejbusowych. Co daje 1 330 osób w wieku 60+ na jedną linię.\nTrochę gorzej wypadł też w kategorii bezpieczeństwo, zajmując 10 miejsce. Liczba przestępstw przeciwko zdrowiu i życiu stwierdzonych przez Policję na tys. mieszkańców wyniosła tu 0,59.


NAGŁE UDERZENIE, część 2 - Fundacja NeuroPozytywni\nNAGŁE UDERZENIE, część 2\nZaznacz tekst aby odsłuchać\nUdar pojawia się nagle, stanowi zagrożenie dla życia i zdrowia. W poprzednim numerze „Świata Mózgu” przedstawiliśmy czynniki ryzyka udaru i wskazaliśmy, kto jest narażony na jego wystąpienie. Tym razem zajmiemy się leczeniem udarów, które specjaliści określają krótko: wyścig z czasem. HALINA GUZOWSKA\nKażdego roku z powodu udaru w Polsce umiera blisko 19 tysięcy osób, spośród ponad 55 tysięcy tych, którzy go przeżywają, większość pozostaje niepełnosprawna, z tego 30% – trwale. Tymczasem na świecie, ale także i u nas, dostępne są metody leczenia dające szansę nie tylko na przeżycie, ale również na znaczne zmniejszenie potencjalnej niesprawności. Pod jednym wszak warunkiem: pacjent musi jak najszybciej dotrzeć do szpitala, w którym znajduje się oddział neurologiczny z pododdziałem udarowym. Tylko tam może być poddany specjalistycznemu leczeniu. Mamy wiele takich oddziałów z doskonale wykształconą kadrą lekarzy i fizjoterapeutów, mamy także ratowników medycznych, pracujących w pogotowiu, którzy wiedzą, dokąd szybko przewieźć pacjenta. Tym razem problem tkwi zupełnie w czymś innym – w braku społecznej świadomości tego, jak wygląda udar mózgu.\nFAST – co to takiego?\nPo angielsku to słowo znaczy m.in. „szybki”, ale jest to także skrót od słów: face – twarz, arm – ramię, speech – mowa, time – czas. W tym akronimie ukryte są trzy podstawowe objawy udaru, tj. zmieniona przez wykrzywione usta twarz, osłabiona ręka/dłoń, niewyraźna, bełkotliwa mowa, jest też słowo „czas”, który ma w leczeniu i rokowaniu podstawowe znaczenie – pacjent, u którego podejrzewa się udar, musi natychmiast trafić do szpitala. I to bez względu na jego wiek, czy współistnienie chorób przewlekłych.\nZnaczenie akronimu FAST w kontekście udaru znane jest nawet bardzo młodym Amerykanom czy Anglikom, nieznane – dorosłym Polakom. Zbyt często osoba, u której wystąpił udar, a przede wszystkim jej bliscy… czekają, aż objawy same miną. Edukację powinno zaczynać się od najmłodszych dzieci, ale u nas jej się w ogóle nie prowadzi.\n− Jedną z najskuteczniejszych terapii, które możemy zastosować w przypadku udaru niedokrwiennego mózgu, spowodowanego przez zakrzep w naczyniu, jest leczenie trombolityczne – mówi prof. dr hab. n. med. Iwona Kurkowska-Jastrzębska, kierująca II Kliniką Neurologiczną w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. − Tromboliza polega na podaniu dożylnym tkankowego aktywatora plazminogenu (rtPA) w dawce odpowiedniej dla pacjenta. Jej skuteczność zależy od czasu zastosowania: im krótszy czas od wystąpienia objawów i szybciej podany lek, tym jest ona większa.\nUdar niedokrwienny stanowi – przypomnijmy − aż 85% przypadków wszystkich udarów. Czas liczy się od momentu wystąpienia objawów – aby to leczenie było skuteczne, nie może upłynąć więcej niż 4,5 godziny. U niewielkiej grupy pacjentów czas ten może się wydłużyć o od pół do półtorej godziny. Potem pozostaje już tylko leczenie objawowe.\nTego czasu jest naprawdę mało.\n− Od momentu wyjazdu karetki na hasło „udar” pacjent nie powinien czekać na zastosowanie trombolizy dłużej niż godzinę. W tym czasie należy wykonać badania laboratoryjne oraz tomografię. Ich wyniki są oceniane przez lekarza radiologa i neurologa – dodaje prof. Iwona Kurkowska-Jastrzębska. − Jeśli potwierdzą one udar, pacjentowi na oddziale podawana jest pierwsza dawka leku. W niektórych ośrodkach rozpoczęcie wlewu następuje jeszcze w pracowni diagnostyki tomograficznej.\n− Leczenie trombolityczne obarczone jest ryzykiem i wymaga gruntownej kwalifikacji, dlatego stosuje się je wyłącznie w pododdziale udarowym – mówi dr hab. n. med. Adam Kobayashi, adiunkt w II Klinice Neurologii i kierownik Centrum Interwencyjnego Leczenia Udaru i Chorób Naczyniowych Mózgu IPiN.\nWarto dodać, że obserwacje specjalistów i badania potwierdzają, że już sam pobyt pacjenta w takim pododdziale poprawia rokowania. Oddziały te charakteryzują się bowiem zwiększonym, intensywnym nadzorem nad pacjentem i jego stałym monitorowaniem, odpowiednio przygotowanym personelem i stałym całodobowym dostępem do badań. Nie tylko tych podstawowych, ale także wysokospecjalistycznych, takich jak tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny.\n− Bardzo ważna jest profilaktyka powikłań: infekcji i odleżyn, chorób serca, zakrzepicy żył głębokich i, co za tym idzie, zatorowości płucnej. Do takiego oddziału powinien jak najszybciej trafić każdy pacjent z udarem bez względu na to, czy jest to udar niedokrwienny czy krwotoczny – uzupełnia dr Adam Kobayashi.\n− Mamy dobre wyniki – ponad 30% zgłaszających się do nas z udarem niedokrwiennym jest leczonych trombolitycznie, a wśród nich większa grupa odzyskuje sprawność − mówi prof. Iwona Kurkowska-Jastrzębska. − I to jest podstawowym celem tego leczenia. Trzeba jednak pamiętać, że kwalifikuje się do niego zaledwie 20−30% pacjentów udarowych. Pozostałych dyskwalifikuje głównie czas, który upłynął od wystąpienia pierwszych objawów owego nagłego uderzenia. Drugim przeciwwskazaniem jest leczenie przeciwzakrzepowe, szczególnie lekami nowej generacji, ponieważ w ich przypadku nie mamy możliwości pewnego sprawdzenia krzepliwości krwi. Do leczenia trombolitycznego nie kwalifikują się też pacjenci po przebytych niedawno rozległych zabiegach chirurgicznych oraz ci, u których istnieje zwiększone ryzyko krwotoku. Natomiast nieprawidłowe wyniki takich badań, jak poziom glukozy czy podwyższone ciśnienie tętnicze krwi, udaje się na ogół wyrównać i dzięki temu zmieścić się w pozwalającym na zastosowanie trombolizy czasie.\nTo kolejna stosowana już u nas, choć jeszcze dość rzadko i nierefundowana przez NFZ, metoda leczenia udaru niedokrwiennego.\n− Trombektomię mechaniczną wykonują na razie nieliczne ośrodki w kraju. Jest to zabieg wymagający specjalistycznego sprzętu. Polega on na wprowadzeniu stentu do naczynia i usunięciu skrzepliny, która spowodowała zatkanie tętnicy, i jej usunięcie. Poddawani są temu zabiegowi pacjenci, którym nie udało się metodą trombolizy rozpuścić tej skrzepliny, ale nie wszyscy – mówi dr Adam Kobayashi. − Kwalifikują się do niej jedynie osoby, u których wskutek udaru doszło do zamknięcia dużego pnia tętnicy mózgu, a tych jest niewielu. Stanowią oni zaledwie 10−25%. Poza tym może ona być stosowana tylko w tych placówkach szpitalnych, w których są pracownie radiologii lub neuroradiologii zabiegowej.\nNieco dłuższy jest natomiast czas pozwalający na wykonanie trombektomii mechanicznej – wynosi on do 6 godzin.\nDalsze leczenie, objawowe, kontynuowane jest w pododdziale udarowym na sali intensywnego monitoringu, gdzie kontrolowane są czynności życiowe. Rutynowo, w pierwszej dobie, przeprowadza się diagnostykę wszystkich czynników ryzyka chorób naczyniowych, czyli możliwych przyczyn udaru, aby uniknąć następnych (kontrola nadciśnienie tętniczego, poziomu glukozy i lipidów). W następnych dniach pacjent przenoszony jest na „zwykłą” salę, gdzie kontynuowane jest leczenie objawowe i rehabilitacja, a także w miarę konieczności leczenie farmakologiczne lub chirurgiczne pierwotnych przyczyn udaru. Pacjenci, którzy nie kwalifikują się do leczenia trombolitycznego, mają – po przyjęciu na oddział udarowy – wdrażane natychmiast leczenie objawowe, profilaktykę powikłań i wczesną rehabilitację. Jeśli stan zdrowia na to pozwala i zachowany jest kontakt z chorym, rehabilitację można rozpocząć już w pierwszej dobie po udarze, w zależności od możliwości pacjenta: na początek jest to pionizowanie chorego, potem rehabilitacja mowy, niedowładów itd.\nWczesna rehabilitacja zależy od zespołu fizjoterapeutów i pielęgniarskiego, ale później wszystko jest w rękach pacjenta, jego chęci współpracy ze specjalistami. Czasem zdarza się jednak, że rehabilitację można rozpocząć po tygodniach a nawet miesiącach – w każdym przypadku jest to sprawa indywidualna.\nStanowi 15% wszystkich przypadków udarów.\n− Jego leczenie jest bardziej problematyczne, a efekt, który chcemy uzyskać, odwrotny, czyli zmniejszenie konsekwencji krwawienia – mówi dr Adam Kobayashi. – W przypadku krwotoku śródmózgowego związanego z nadciśnieniem czy uszkodzeniem naczyń pacjent pozostaje na oddziale udarowym i ma włączoną profilaktykę powikłań. Klasyczne krwotoki podpajęczynówkowe spowodowane pęknięciem tętniaka – jedna z głównych przyczyn nagłych zgonów – wymagają leczenia w OIOM-ie i zastosowania zabiegu chirurgicznego polegającego na założeniu klipsa naczyniowego na szyję tętniaka. Jest też stosowana już u nas nowsza i bezpieczniejsza metoda, czyli tzw. embolizacja pod kontrolą rentgenowską, która polega na wyłączeniu tętniaka z krążenia od środka, za pomocą wprowadzenia sprężynek.\nNajważniejszym celem leczenia udarów jest nie tylko zmniejszenie spowodowanej nimi śmiertelności, ale również ograniczenie niepełnosprawności. O tym, jak ogromną rolę odgrywa w tym długotrwała rehabilitacja i o jej efektach, napiszemy w następnym numerze.\nProjekt realizowany przy wsparciu Pfizer Polska.\nNie tylko eπlepsja\nAkademia Profesora Oczko\nPozytywne Dzieciaki - KOMIKS\nP.S. Mam SM\nSpotkania z Pozytywnymi\nWystartowała FABRYKA EMPATII\nKoszalińskie media o Fabryce Empatii\nFabryka Empatii w Radiu Koszalin\nMała Fabryka Empatii\nSacks w Krainie Czarów\nMózg – Opowieść o Nas\nMózg – Podręcznik Użytkownika\nFundamenty coachingu, Uważny coaching\nKrótka historia wszystkich ludzi\nPolska Rada Mózgu\nForum Ekonomiczne w Krynicy-Zdrój\nSponsorzy Panelu dyskusyjnego