„Lekarz stosuje współczesne i skuteczne metody leczenia. Realizacja wizyty na najwyższym poziomie. Bardzo rzetelny wy…wiad, proponowane leczenie oparte na doświadczeniach z poprzednimi lekami. Minimalizacja początkowych ubocznych skutków leczenia farmakologicznego. Lekarz wykorzystujący współczesne możliwości medyczne. Polecam 11/10!” Więcej\n„Wrażenia po 1 wizycie - doktor jest cierpliwy, wyrozumiały, bierze pod uwagę opinię pacjenta, podchodzi indywidualni…e, nie „odhacza” pacjenta. Nie ma u niego pośpiechu, nie ma napiętej atmosfery.” Więcej\n„Wizyta odbyła sie bez zarzutów . Profesjonalne i przy tym ciepłe podejście do Pacjenta . Polecam Pana doktora”\n„Z pomocy Dr. Murawca korzystam z przerwami od kilku lat. Zawsze rzetelnie diagnozuje problem, wysługa, doradzi. Star…annie dobiera leczenie farmakologiczne. Mogę polecić każdemu pracownikowi korporacji.” Więcej\n„Bardzo ciepła i niezwykle empatyczna Pani doktor. Wizyty przebiegały zawsze w miłej i pełnej zrozumienia atmosferze.… Było to bardzo pomocne w procesie leczenia, które Pani doktor doskonale dopasowała do mnie i mojej sytuacji. Jestem bardzo wdzięczna, ze trafiłam na Panią doktor i polecam każdemu kto potrzebuje profesjonalnej i empatycznej pomocy.” Więcej\n„Pani doktor leczy mnie od wielu lat na chat....jest kompletnym i doświadczonym lekarzem...komunikatywnym i sympatycz…nym trafnie dobiera trafnie metodę leczenia...polecam kontakt z nią innym chorym” Więcej\n„Psychiatra bardzo konkretny i nie bojący się podejmowania należytych decyzji. Stąd jak najbardziej Panią Doktor pole…cam” Więcej\nlek. Radosław Napora\n„Lekarz bardzo kompetentny i miły. Przedstawił mi dokładnie plan leczenia oraz szczegółowo go omówił.”


W Krogulczy Suchej, w powiecie szydłowieckim doszło do kolizji osobówki z samochodem ciężarowym. Nikt w zdarzeniu nie ucierpiał.\nWe wtorek, 12 stycznia o godz. 12:52 doszło do kolizji samochodu osobowego z pojazdem ciężarowym w miejscowości Krogulcza Sucha (wiadukt nad trasą S7). Nikt z podróżujących osób nie odniósł żadnych obrażeń.\n-Nasze działania polegały na zabezpieczeniu miejsca zdarzenia, kierowaniu ruchem, odłączeniu akumulatora w pojeździe, neutralizacji za pomocą sorbentu wycieków płynów eksploatacyjnych, usunięciu uszkodzonego pojazdu na pobocze, tak żeby nie blokował ruchu drogowego pojazdów oraz uprzątnięciu miejsca zdarzenia - piszą druhowie z OSP KSRG Orońsko.\nOSP KSRG Orońsko fot. OSP KSRG Orońsko


KGP » Motoforum\nW niedzielnym wypadku pod Ostrołęką (Mazowieckie) zginął 43-letni Sebastian Długosz, naczelnik Wydziału Utrzymania Systemów Informatycznych Policyjnych i Krajowych Biura Łączności i Informatyki Komendy Głównej Policji. Jego żona…\ngliny odebrała partię 50 nowych nieoznakowanych radiowozów BMW –\nustalił dziennik.pl. W efekcie drogówka ma\njuż do dyspozycji 90 aut bawarskiej marki. I niewątpliwie zrobi z nich użytek 12 i\n20 lipca – w tych dniach samochody ruszą…\nAkcja „Znicz 2017”. Ile osób zginęło na drogach? Policja ujawnia tragiczne statystyki\nodkąd piątku do środy na drogach zginęły 42 osoby, a 618 zostało rannych; miało miejsce 511 wypadków drogowych – wynika z danych podanych poprzez nadkom. Radosława Kobrysia z Biura Ruchu Drogowego KGP. gliny zatrzymała 1584 kierowców pod…


Przystanbek banino czemu w szczerym polu?????\njesli z osowy do gdansk wrzeszcza dojade bez spoznien do pracy to tylko tedy ma sens budowa ta linie inaczej strata czasu i kasy.\nKomunikacja na liniach wyjeżdżających po za te miasta\nWSZĘDZIE OSOBNE BILETY!!!\nIdiotyzm na maxa, 10 kart na każdy środek transportu, 10 biletów, masakra.\nA jak by to wszystko tak połączyć w jedno? nie mówię tu o MZKZG bo to jest fikcja, ale o jednej firmie z kilkoma filiami, jedna firma=jeden bilet, a dzięki filią miasta wciąż będą miały wpływ na własny transport.\nBravo, Komunikacja w Gdańsku Komunikacja w Gdyni Komunikacja na liniach wyjeżdżających po za te miasta SKM teraz PKM WSZĘDZIE OSOBNE BILETY!!! Idiotyzm na maxa, 10 kart na każdy środek transportu, 10 biletów, masakra. A jak by to wszystko tak połączyć w jedno? nie mówię tu o MZKZG bo to jest fikcja, ale o jednej firmie z kilkoma filiami, jedna firma=jeden bilet, a dzięki filią miasta wciąż będą miały wpływ na własny transport.\nja bym nauczyl ich nosic prawidłowo helmy ochronne\nnareszcie BUDUJĄCE wiadomości!!\nna takie czekamy , nie tylko narzekanie..../polityka.../podsłuchy...\nDlaczego przystanek rębiechowo jest w totalnym polu? Głęboko za lotniskiem?


Lampa podłogowa SWAN biała LED POLUX - Lampy podłogowe dekoracyjne - w atrakcyjnej cenie w sklepach Leroy Merlin.\nNr ref. 45499230\nNowoczesna lampa podłogowa LED wykonana z tworzywa sztucznego przeznaczona do zastosowań mieszkaniowych. czytaj cały opis ...\nDolna średnica abażuru (w cm)\t 2.5\nGórna średnica abażuru (w cm)\t 6.5\nMoc maksymalna\t 6.5\nKod EAN: 5901508306043\nNumer referencyjny: 45499230\n45499230.pdf - Karta Informacyjna Produktu.pdf\n107 zł /szt. 7\nOpinie o produkcie Lampa podłogowa SWAN biała LED POLUX\nLampa ładnie prezentuje się we wnętrzu. Bezproblemowo można ją ustawić w dowolnej pozycji, tzn. góra-dół, lewo-prawo, ponieważ całe ramię zgina się bardzo dobrze czego nie widać na zdjęciu. Świetna do czytania. Mam ją prawie rok i sprawuje się doskonale.


LABNEH przepis Olga Smile\nTo dzisiaj labneh to serek z jogurtu popularny na stołach bliskowschodnich i w krajach śródziemnomorskich. Labneh powstaje przez odsączenie serwatki z jogurtu. Prosto i skutecznie, wystarczy jogurt posolić i stawić na sicie wyłożonym ściereczką lub gazą. Dzięki temu labneh ma charakterystyczną, niezwykle kremową strukturę, jest gęsty i bogaty w smaku. Można go podawać na niezliczone sposoby. Jak wielu z was wiem, jest on świetnym dodatkiem do półmisków mezze, zaraz obok popularnego w Polsce hummusu, mniej znanej pasty z bakłażana czyli baba ganoush. Jest jeszcze pasta z orzechów włoskich, czerwonej papryki, melasy z granatów i bułki, którą znajdziecie pod nazwą muhammar. Ale wracając do labneh. Przygotowywałam go z jogurtu greckiego i zwykłego jogurtu naturalnego, gęstego bez skrobi. Muszę powiedzieć, że osobiście wolę labneh z klasycznego jogurtu, ponieważ ma bardziej kremową konsystencję. Jeśli masz ochotę na przygotowanie kulek z sera z i obtoczenie ich w ziołach, wtedy wybierz jogurt grecki. Znacznie lepszy będzie do tego dania, ponieważ labneh wychodzi bardziej suchy i zwarty. Teraz słów klika o podaniu. U mnie widzicie skropiony oliwą, otwartą skórką z cytryny i posypaną tymiankiem. W sam raz do zagarniania chlebkiem, posmarowania tosta, bułki lub naleśnika. Można również podąć ją z oliwkami, z papryką pieczoną. Po wymieszaniu z pastą tahini i posypaniu prażonym sezamem też wychodzi świetny, smakowy labneh. Można też pokusić się o dodanie smakowej oliwy, pieczonych pomidorów, zataru, harrisy lub sumaku. Także świetnie sprawdzają się oliwki lub tarty ser o wyrazistym smaku. Pisałam już wcześniej, że labneh pochodzi z Lewanu. Tak nazywa się kraje leżące na wschodnim, azjatyckim wybrzeżu Morza Śródziemnego i obejmuje dzisiejszą Syrię, Palestynę, Jordanię, Izrael oraz Liban. Wiele osób jadło go podczas zagranicznych wycieczek. Jednak, ci, którzy preferują wakacje krajowe mogą zjeść ten kremowy ser w restauracjach. Chociaż ciągle mam wrażenie, że u nas nie jest labneh jakoś specjalnie popularny ale mówię wam, jak raz się zrobi, to chętnie będzie się robić go ponownie!\nLABNEH – składniki:\n3 opakowania jogurtu naturalnego po 400 g każdy\ngaza lub ścierka kuchenna (oczywiście świeżo wyprana)\nzatar lub świeży tymianek (listki)\nLABNEH – przygotowanie:\nDo miski przekładam jogurty, dosypuję sól i dokładnie mieszam rózgą.\nNad miską zawieszam sitko, wykładam ściereczką i wylewam cały jogurt. Pozwalam mu odcieknąć w kuchni przez godzinę lub dwie.\nNastępnie robię z tego taką kulkę, zawiązuję i wstawiam z sitkiem i miską do lodówki. Zostawiam na 12-24 godziny.\nKremowy labnech przekładam do talerzy, rozprowadzam łyżką, polewam oliwką, dodaje skórkę z cytryny i posypuje tymiankiem lub zatarem.\nJAK ZROBIĆ SER Z MLEKA\nInne podobne przepisy: jogurt, labneh, meze, mezze, ser biały, ser biały z jogurtu, ser z jogurtu greckiego, ser z jogurtu naturalnego, serek biały, serek biały z jogurtu greckiego, serek jogurtowy, serek kremowy, serek z jogurtu, serek z oliwą, twaróg, twarożek, twarożek z jogurtu\nPoprzedni wpis « PIĘKNE PAZNOKCIE\nKolejny wpis OLIWKI Z CZOSNKIEM, ZIOŁAMI I CHILI »\nTen przepis kulinarny ma 10 komentarzy. Dziękuję Ci za komentarze do przepisów!\n13 marca 2022 o\nZnam, robię, lubię 😍\nJest pyszny ja robię z niego sernik 😋\nrobimy od dawna pychota 🙂\nA jakiego jogurtu najlepiej zrobić taki serek?\nUwielbiam ten serek\nRobimy z greckiego. Dodajemy miód i orzechy włoskie.\nJa zostawiam na dłużej, później formuje z niego kulki, obtaczam w ziolach i wrzucam do słoika zalewając oliwą 😁\nNajlepiej dodać trochę koziego\nZ czosnkiem i szczypiorem lubię 😊\nW środę nastawiłam pierwszy raz! A po komentarzach czekam z jeszcze większą niecierpliwością 😁 planuję odsączać dłużej i potem zamarynować jeszcze w słoiku w oliwie z ziołami. 😋


ELEMENTY POLITYKI GOSPODARCZEJ OKRESU WIELKIEGO KRYZYSU W WYBRANYCH PAŃSTWACH - PDF\nELEMENTY POLITYKI GOSPODARCZEJ OKRESU WIELKIEGO KRYZYSU W WYBRANYCH PAŃSTWACH\nDownload "ELEMENTY POLITYKI GOSPODARCZEJ OKRESU WIELKIEGO KRYZYSU W WYBRANYCH PAŃSTWACH"\n1 Krzysztof Piech ELEMENTY POLITYKI GOSPODARCZEJ OKRESU WIELKIEGO KRYZYSU W WYBRANYCH PAŃSTWACH W dalszym ciągu trwają spory na temat przyczyn Wielkiego Kryzysu. Pretekstem ponownego zajęcia się tematyką jest mijające w br. 70-lecie jego rozpoczęcia. Gdyby wierzyć Kondratiewowi, powinniśmy być już w trakcie kolejnego, światowego kryzysu gospodarczego, którego pewne symptomy można zaobserwować. Jeśli tak się stanie, z pewnością wystąpi potrzeba ponownego spojrzenia w przeszłość i przypomnienia sobie elementów polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach. Elementy polityki gospodarczej Teoria polityki gospodarczej składa się z następujących, logicznie powiązanych ze sobą elementów: uwarunkowań, podmiotów, narzędzi, celów oraz przedmiotu. Podmioty, do których najczęściej zalicza się naczelne organy władz państwa 1, oddziaływają na przedmiot polityki gospodarczej, którym jest gospodarka lub jej wybrana część 2 w otoczeniu pewnych uwarunkowań 3. Aby mówić o polityce, podmioty muszą oddziaływać na przedmiot(y) świadomie i celowo, tj. są to zorganizowane, zaplanowane działania skierowane w określonym celu. Są one zazwyczaj opisane w różnego rodzaju strategiach, planach rządowych. Oddziaływanie to odbywa się przy wykorzystaniu pewnych narzędzi i instrumentów. By dokładniej wyjaśnić i rozgraniczyć te pojęcia, spróbujemy zastosować heurystyczną 4 technikę analogii bezpośredniej 5. Przeniesiemy mianowicie definicje (rozumiane intuicyjnie, co jest wystarczające dla naszych potrzeb) z innych systemów pojęciowych: medycyny, muzykologii. Narzędziami chirurga są: skalpel, chustki chirurgiczne, zaciskacze, tampony, odsączacze, różnego rodzaju urządzenia pomiarowe, stół operacyjny, lampy, piły, wiertła itd. Natomiast instrumentem, spośród wymienionych, jest jedynie skalpel i inne narzędzia manipulacyjne, bezpośrednio za pomocą których przeprowadza się operację (np. właśnie skalpel). Podobnie narzędziem muzyka jest nie tylko jego instrument, lecz także wykorzystywany przez niego zapis nutowy, jego usta, układ oddechowy, przepona i in. W ekonomii natomiast, narzędzia polityki gospodarczej to akty prawne (ustawy, uchwały, rozporządzenia i in.), uwarunkowania doktrynalne wykorzystywane dla danego celu, instrumenty finansowe (np. środki budżetu centralnego, lokalnego, ulgi itp.), publicznie wypowiadane opinie decydentów (które wpływają na funkcjonowanie gospodarki (szczególnie giełdy, rynku walutowego). Wybór instrumentów, czas ich 1 Nie są to oczywiście wszystkie grupy podmiotów, do których można zaliczyć również wydzielone agencje rządowe, naczelne organy kontrolne, władze regionalne i samorządowe, czy nawet przedsiębiorstwa monopolistyczne. Por. K. Piech, Polityka internetowa próba ujęcia teoretycznego, Polityka Gospodarcza nr 1/1999, ss Od ich nazw pochodzą przymiotniki określające politykę, np. rolnictwo polityka rolna. 3 Mechanizm ten obrazowo przedstawiony został w artykule: Ibidem, s. 233, rys Por. K. Piech, Heurystyka, 5 grudnia 1998 r. 5 Por. J. Antoszkiewicz, Metody heurystyczne. Twórcze rozwiązywanie problemów, PWE, wyd. II, Warszawa 1990, ss\n2 94 Krzysztof Piech wprowadzenia, okres zastosowania oraz ich zasięg i natężenie, zależą od decyzji podjętych przez decydentów działających w ramach podmiotów polityki gospodarczej. Są one oparte na pewnych przesłankach, a dokonywane są w sposób algorytmiczny (np. zawarta w określonych aktach prawnych konieczność zadziałania w przypadku wystąpienia określonej sytuacji) lub intuicyjny (w szczególności heurystyczny). Do przesłanek tych należeć mogą wskaźniki makroekonomiczne oraz ich interpretacja, doktryny i teorie ekonomiczne, na których opiera się podejmowanie decyzji (np. obniżenie stopy opodatkowania na podstawie szacunków punktu, w którym znajduje się fiskalizm kraju na krzywej Laffera) itd. Interpretacja wskaźników może następować przy wykorzystaniu techniki wskazówek heurystycznych. 6 Do takich wskazówek w nauce ekonomii należą przykładowo: roczny wzrost PKB nie mniejszy niż 3% i nie większy niż 10%, bilans handlowy z przedziału ± 3% wartości eksportu, stopa bezrobocia powinna być zbliżona do naturalnej stopy bezrobocia (ok. 6%), 7 wg MFW i Banku Światowego stopa inflacji nie może przekraczać 20-25%, w dłuższym czasie musi opadać, a rosnące ceny muszą przywracać równowagę rynkową. 8 Rys. 1. Schemat procesu podejmowania decyzji w polityce gospodarczej CELE przesłanka 1. przesłanka 2. przesłanka n. procesy decyzyjne DECYZJE narzędzia, w tym: 1. instrumenty: zakres, skala, 2. inne. działania na przedmiot polityki gospodarczej. uwarunkowania polityki gospodarczej podmioty polityki gospodarczej narzędzia polityki gospodarczej przedmiot polityki gospodarczej Z przesłanek należących do uwarunkowań decyzji polityki gospodarczej wynikają decyzje, ale interpretacja ich uwarunkowań oraz aktualizacja celów bądź wyznaczenie celów szczegółowych zachodzi wcześniej, w trakcie przebiegu procesów decyzyjnych. Decyzje dotyczą instrumentów wykorzystywanych przez podejmujące je podmioty polityki gospodarczej. Są one wprowadzane (i same też są) narzędziami polityki gospodarczej. W ten sposób oddziałują na przedmiot gospodarkę. 6 Por. ibidem, ss Znajduje się tam opis tej techniki, jednak nie na potrzeby ekonomii (brak takich publikacji), ale dla celów heurystyki rozumianej jako nauki oraz dla wspomagania procesów podejmowania decyzji w zarządzaniu. Zainteresowanie kształtowaniem zjawisk gospodarczych zgodnie z intuicyjnymi (jeszcze nie heurystycznymi) wskazówkami zaczęło się przed powstaniem tej nauki. Nie da się ustalić żadnego prawa dotyczącego ilości, ale można sformułować prawo wystarczająco ścisłe, gdy chodzi o proporcje. Z każdym dniem nabieram mocniejszego przeświadczenia, że badania nad pierwszym z tych praw są jałowe i prowadzą na manowce i tylko badania nad drugim są prawdziwym przedmiotem nauki pisał 9 października 1820 r. Ricardo do Malthusa. Por. J. Keynes, Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza, PWN, Warszawa 1956, s. 10 (przypis dolny). 7 Por. F. Kosarin, Forming a subject of the economic politics (Its task and importance) [w:] Polityka gospodarcza w teorii i praktyce, Katedra Polityki Gospodarczej SGH, Warszawa 1997 (materiały konferencyjne). 8 Por. G. Kołodko, Ekonomia i polityka transformacji, Poltext, Warszawa 1999, s. 42 (przypis dolny).\n3 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 95 Do pełnego opisania instrumentów polityki gospodarczej nie wystarczy jedynie ich wymienienie (np. stopy procentowe, ulga prorodzinna). Trzeba je również opisać nie tylko w kategoriach ekonomicznych (np. stopa kredytu lombardowego wzrosła z 17 do 19 proc.), ale i historycznych (wcześniej została podniesiona w styczniu tego roku, następnie 17 listopada 1999 r. i na poziomie 19 proc. utrzymuje się do dziś), geograficznych (wzrosła ona w Polsce), doktrynalnych (w oparciu o teorie klasyczne), przyczynowo-skutkowych (bo wystąpił większy od przewidywanego wzrost poziomu cen, deficyt budżetowy po nieprzewidzianych kłopotach ZUS, co ma doprowadzić do obniżenia inflacji przy możliwie braku wpływu na aktywność gospodarczą). W ten sposób opisane zostaną również przesłanki wyboru, zakresu czasowego i geograficznego oraz skali zastosowania określonych instrumentów. Właściwy opis instrumentów powinien zawierać opis mechanizmów z całą ich złożonością (por. rys. 1), z którego wynikać dopiero będzie w podsumowaniu lista instrumentów wykorzystywanych w danym okresie czasowym w wybranych krajach. Tak też powinna przebiegać analiza instrumentów polityki gospodarczej (nie zawsze jednak jest to możliwe). Doktryny ekonomiczne a cykle koniunkturalne Pierwszą doktryną ekonomiczną w czasach nowożytnych był protekcjonizm, powstały w XVII wieku, za czasów ministra finansów i marynarki Francji J.B. Colberta. Zgodnie z nią, państwo miało obowiązek chronić gospodarkę kraju przed konkurencją zagraniczną poprzez stosowanie polityki celnej, mającej na celu utrzymywanie ceł ochronnych i politykę proeksportową. Założenia te weszły później do systemu polityki gospodarczej merkantylizmu. Był on doktryną ekonomiczną, która dominowała w świecie kapitalistycznym (czyli gospodarkach, których funkcjonowanie oparte było w dużej mierze na kapitale, jako jednym z czynników produkcji 9 ) w XVII-XVIII. Zgodnie z nim, źródłem bogactwa narodów jest dodatni bilans handlowy. A bogactwo to stanowi zasób złota w kraju. Stąd natychmiast wynika jeden z celów polityki gospodarczej: utrzymywanie dodatniego bilansu płatniczego. Do osiągnięcia tego celu wyznaczono następujące zadania szczegółowe: wspieranie eksportu, zwłaszcza wyrobów przemysłowych o wysokim stopniu przetworzenia, pomoc w uprzemysłowieniu kraju (wspieranie zakładania manufaktur, rozwój infrastruktury i in.). Wraz ze wzrostem roli handlu i przemysłu, coraz popularniejsze stawały się postulaty fizjokratów, którzy domagali się przejścia od aktywnej (jak na tamte czasy) polityki gospodarczej, do pasywnej. Mówiono: laissez faire, laissez passer pozwólcie działać, pozwólcie przechodzić, opowiadając się za ideą liberalizmu w polityce gospodarczej. Anglia w XVIII w. była najbardziej rozwiniętym gospodarczo krajem świata, wiodła prymat w dziedzinie gospodarki, w tym wymiany handlowej z zagranicą. Nie była już potrzebna ochrona rynku wewnętrznego. Stąd utrzymywanie doktryny wolnego handlu, handlu bez ceł, przynosiło zdecydowanie korzyści temu państwu. Zostało to poparte teorią kosztów komparatywnych D. Ricarda, wyjaśniającą celowość odchodzenia od polityki protekcjonizmu. Jednak byłe kolonie angielskie po uzyskaniu niepodległości, nie zgadzały się z doktryną wolnego handlu. Stany Zjednoczone starały się przez większą część XIX wiek chronić przed ekspansją 9 Obecnie wymienia się następujące czynniki produkcji: a) tradycyjne ziemia, siła robocza, kapitał, b) współczesne organizacja pracy (zarządzanie, know-how, doświadczenie), informacja (wiedza).\n4 96 Krzysztof Piech towarów angielskich, aż w końcu wyprzedziły ten kraj pod względem rozwoju gospodarczego. 10 Można przypuszczać, że wskutek wolniejszego rozwoju myśli ekonomicznej w innych krajach, czy też dokładniej jej (tj. pochodzącej z Anglii) ekspansji za granicę, dorobek naukowy Anglii został później przyjęty przez inne kraje należące do jej kręgu kulturowego, m.in. Francję 11. Zgodnie z doktryną zapoczątkowaną w Anglii, w latach 40-tych XIX wieku zniesiono cła zbożowe, a od lat 60-tych wprowadzono układy o wolnym handlu Anglii z Francją, Belgią, Holandią, Włochami, Austrią. Można by dyskutować nad opłacalnością ekonomiczną handlu tych krajów z Anglią (zwłaszcza rozważając infekowanie gospodarek tych krajów kryzysami pochodzącymi z Anglii), jednak powszechnie przyjęte jest, że obie strony odnotowywały korzyści z wymiany międzynarodowej towarów i usług. Zakwestionowane to zostało w pewnej mierze wydarzeniami pochodzącymi z okresu tzw. wielkiej depresji (1873 r.), jednak nie odnotowano gwałtownego odejścia od idei handlu międzynarodowego i nie powrócono powszechnie do protekcjonizmu (aczkolwiek jego skala wzrosła). W literaturze występuje wiele, różnorodnych dat określających rozpoczęcie kryzysów. Jeśli jednak ograniczyć rozważania do światowych kryzysów gospodarczych 12, to rozpoczęły się one w 1857 r. Wcześniej występowały lokalne (narodowe), czy międzynarodowe kryzysy. 13 A więc można mówić o kryzysach z lat 1810, 1815, Po kryzysie ogólnej nadprodukcji z roku 1825, kryzysy występowały w latach: 1836, 1847, 1857, 1866, 1873, 1882, 1890 i Po kryzysie z 1900 roku natomiast zaczęły narastać zjawiska monopolizacji, które doprowadziły do skrócenia cyklu koniunkturalnego z lat (XIX wiek) do 7-8 lat (początek XX wieku). Następne kryzysy wystąpiły w 1907, 1913, 1920, 1929 i 1938 roku Obecnie nadal podnoszone są (sporadycznie) argumenty przeciwko otwieraniu gospodarek i za działaniom osłonowym przynajmniej wobec wybranych gałęzi przemysłu, tzw. infant industries. Tłumaczy się, że dla ich rozwoju potrzebna jest początkowo (w okresie niemowlęcym ang. infant) ochrona. 11 Nie mówimy tutaj np. o Japonii, gdzie myśl ekonomiczna również się rozwijała, natomiast nie była konfrontowana z innymi odkryciami z tej dziedziny nauki, z powodu polityki zagranicznej Japonii. Por. np. J. Kaja, Eseje o japońskiej ekonomii i gospodarce, Wyd. Nauk. Semper, Warszawa Kryzys gospodarczy minimum dwuletnie załamanie gospodarcze mierzone spadkiem dynamiki PKB poniżej zera, w przypadkach wątpliwych (zmiany PKB bliskie bądź równe zero) rozstrzyga wskaźnik dynamiki PKB per capita. Kryzys światowy to taki, którego wystąpienie miało wpływ na gospodarkę świata, mierzonego przy użyciu miernika produktu światowego brutto (będącego średnią ważoną PKB poszczególnych krajów). Zdaniem autora, można heurystycznie wyznaczyć poziom, którego przekroczenie grozi przejściem z załamania gospodarczego do światowego kryzysu gospodarczego. Przyjmując dynamikę PKB świata na poziomie 80% dynamiki poprzedniego roku, otrzymujemy następujące okresy kryzysów: , , 1985, Pokrywają się one na ogół (może z wyjątkiem 1985 r.) z intuicyjną wiedzą na temat kryzysów gospodarczych, które występowały w najważniejszych regionach świata. 13 Był to pierwszy w historii kapitalizmu kryzys, który miał nie tylko międzynarodowy (jak w 1847 r.), ale światowy charakter. W r Niemcy po raz pierwszy przeżyły [własny] i to nie częściowy, lecz cykliczny kryzys ogólnej nadprodukcji. Wyraźniej niż w r wystąpił również w r kryzys ogólnej nadprodukcji we Francji, gdyż zmiany faz cyklu nie komplikowały tam tym razem wpływy wydarzeń politycznych. W USA kryzys 1847 r. był dość słaby ( ). Kryzys 1857 r. był natomiast w USA głęboki i powszechny. W Anglii kryzys 1857 r. był czwartym z kolei kryzysem ogólnej nadprodukcji, żaden jednak poprzedni kryzys nie zaatakował tak głęboko i wszechstronnie produkcji angielskiej. ( ) Prześcignął on wszystkie dotychczasowe kryzysy pod względem liczby zaatakowanych krajów. L. Mendelson, Teoria i historia kryzysów i cykli ekonomicznych, PWN, t. I, Warszawa 1959, s Pomiędzy nimi występowały kryzysy finansowe, w bardziej rozwiniętych krajach średnio co 3-4 lata. Por. np. W. Rostow, The great population spike and after, Oxford University Press, New York Oxford 1998, pp\n5 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 97 Zobrazowane zostało to na rysunku Światowy kryzys gospodarczy wystąpił też w okresie II wojny światowej 16. Następnie światowe kryzysy gospodarcze rozpoczynały się w latach: 1974, 1980, Światowy kryzys gospodarczy może również wystąpić w latach , gdyż w roku 1998 przekroczony został poziom alarmowy. 18 Stać się tak może, jeśli rok 1999 będzie również odznaczał się spadkiem dynamiki PKB. Rys. 2. Zmiany koniunktury w najbardziej rozwiniętych krajach świata Uwagi: PKB jako średnia ważona PKB z następujących krajów: Australii, Austrii, Belgii, Danii, Finlandii, Francji, Holandii, Japonii, Kanady, Niemiec, Norwegii, Stanów Zjednoczonych, Szwajcarii, Szwecji, Wielkiej Brytanii i Włoch. Wbrew napisowi na rys. 3, w 1927 r. nie było kryzysu gospodarczego, a jedynie załamanie lub recesja gospodarcza 19. Źródło: W. Morawski, Powszechna historia gospodarcza , Wyd. Floks, s. 31. Jak widać, kryzys z lat był o wiele głębszy od tego z 1920 r. Również kryzys z 1938 r. nie dorównywał mu w tym względzie. W najgorszym 1932 r. PKB 16 najbardziej rozwiniętych państw świata spadł o prawie 7% w porównaniu z rokiem poprzednim. W 1933 r. wzrósł o 2% i zaczął nadrabiać straty. Pierwsze teorie ekonomiczne z zakresu teorii cykli koniunkturalnych powstały w XIX wieku. Objaśnienie kryzysów niewystarczającą konsumpcją spotykamy w pierwszym dwudziestopięcioleciu XIX w. u Sismondiego, a następnie z pewnymi zmianami powtarza je Malthus i Rodbertus. 20 Pod wpływem doświadczeń kryzysu 15 Zgodnie z przyjętą w pracy definicją, w przeciwieństwie do napisu na rys. 2, w 1927 r. nie było kryzysu gospodarczego. 16 Daty są trudne do określenia, z pewnością obejmował on lata Od połowy XIX w., poprzez cały XX wiek, światowe kryzysy gospodarcze występowały co 9-10 lat (w XX wieku wystąpiły dokładnie 10 razy, a więc statystycznie co 10 lat, o ile nie wydarzy się już kolejny kryzys. Prognozy MFW na ten rok tego jednak nie potwierdzają tych obaw podając, że w 1999 r. realny PKB świata wzrośnie o 3,53%, w porównaniu z 2,99% w roku ubiegłym). 18 Dynamika realnego PKB świata spadła z 4,16 w 1997 r. do 2,5 w 1998 r., a więc aż o 40%. Por. World Economic Outlook, IMF, Waszyngton, październik Wymagałoby to jednak sprawdzenia danych dla wszystkich krajów świata. Wyjaśnienie tych pojęć można znaleźć w: K. Piech, Światowe kryzysy gospodarcze końca XX wieku, badania własne Katedry Polityki Gospodarczej SGH, Warszawa L. Mendelson, Teoria i historia, jw., t. I, s. 43.\n6 98 Krzysztof Piech 1857 roku francuski ekonomista Clement Juglar sformułował pierwszą teorię cyklu koniunkturalnego, którego amplituda wahała się co 9-10 lat. 21 ( ) Znane też były cykle o amplitudzie krótszej, rzędu około 40 miesięcy. Pierwszy zwrócił uwagę na ich występowanie Joseph Kitchin w latach dwudziestych. 22 Karol Kautsky objaśniał kryzysy niewystarczającą konsumpcją. Były też przytaczane inne przyczyny. 23 Po II wojnie światowej tematyką kryzysów zajmował się również rosyjski uczony L. Mendelson. Po wielkim kryzysie w szeregu krajów wprowadzono elementy osłony socjalnej, które miały po części rozwiązywać problemy gospodarcze. Kompleksową teorię cykli ekonomicznych stworzył Austriak Joseph Schumpeter. Opierał się on już na teorii Kondratiewa, Juglara i Kitchina, ale uwzględnił rolę wynalazków. Od lat osiemdziesiątych rozwija się szkoła realnego cyklu koniunkturalnego, której przedstawicielami są np. Robert Barro, Edward Prescott, Charles Plosser, Sergio Rebelo. Koncentruje się ona nie na pieniężnych (modnych do 1982 r.), lecz na realnych wstrząsach. 24 Mimo tego intensywnego rozwoju myśli ekonomicznej poświęconego tematyce kryzysów, w dalszym ciągu nie ma zgodności co do ich przyczyn i związanego z tym instrumentarium, które należy wykorzystać do skutecznego rozwiązania problemów gospodarczych. Ingerowanie państwa w gospodarkę zaczęło się na ogół ponownie po wielkiej depresji z 1873 r. Wprowadzano cła ochronne na towary zagraniczne. Władze państwowe też prowadziły działania dla wspierania rozwoju przemysłu, subsydiowały inwestorów, stosowały ulgi podatkowe. Pod koniec XIX wieku dochodziło też do przejmowania kolei; państwo zaczęło posiadać własne fabryki zbrojeniowe. Interwencjonizm państwowy nie był jednak zbyt rozbudowany. Szczególnie silny wpływ podmiotów polityki gospodarczej na gospodarkę wystąpił w okresie I wojny światowej. 25 Państwo starało się ograniczać powstawanie i rozwój monopoli, 21 Por. C. Juglar, A brief history of panics, New York 1966, 3 rd ed. (przypis autora K.P.). Pisał on, że jedyną przyczyną depresji jest dobra koniunktura. Recesja wcale nie musi pojawić się dlatego, że coś poszło nie tak, wystarczy jej tylko to, że coś poszło za dobrze. D. Rozkrut, Początki ewolucji teorii cykli koniunkturalnych [w:] Firma-rynek-konsument. Szanse i zagrożenia, Wydz. Nauk Ekonomicznych i Zarządzania USz, Szczecin 1999 (materiały konferencyjne), s W. Morawski (red.), Powszechna historia gospodarcza , Wyd. Floks, Warszawa 1994, s Stanley Jevons ( ), uważany za założyciela matematycznej szkoły ekonomii pisał, że: przyczyną kryzysów handlowych są wahania wielkości zbiorów dobre żniwa wywołują ogólne ożywienie gospodarki, niedobre wywołują kryzys; wahania wielkości zbiorów są z kolei skutkiem zmian w ilości ciepła wysyłanego przez słońce, która zmienia się wraz ze zmianą liczby plam na słońcu, których ruch ma charakter określonej periodyczności. L. Mendelson, Teoria i historia, PWN, t. I, Warszawa 1959, s Por. np. B. Snowdon, H. Vane, P. Wynarczyk, Współczesne nurty teorii makroekonomii, PWN, Warszawa 1998, ss ; R. Barro, Makroekonomia, PWE, Warszawa 1997, ss (rozdział Inwestycje i realny cykl koniunkturalny ). 25 W latach ingerencja organów państwowych bardzo wzrosła. Poza reglamentacją obrotu towarowego, ustalaniem cen, państwo kontrolowało również sferę produkcji. Przejście od warunków wojennych do pokojowych spowodowało zarzucenie wojennych metod ingerencji. Było to zjawisko powszechne. Zniesiono ograniczenia w dziedzinie handlu wewnętrznego, zrezygnowano z wojennej dystrybucji artykułów konsumpcyjnych, surowców ( ). Ingerencja państwa pozostawała nadal duża, znacznie większa niż przez 1914 rokiem. Dotyczyło to zarówno bezpośredniej ingerencji państwa w sprawy gospodarcze, a więc występowania państwa w roli przedsiębiorcy, posiadającego i prowadzącego przedsiębiorstwa na własny rachunek, które określa się mianem etatyzmu, jak i działalności pośredniej, a więc kształtowania stosunków handlowych z zagranicą, polityki kredytowej, podatkowej, celnej, bankowej, inwestycyjnej itd. W. Morawski (red.), Powszechna historia gospodarcza , Wyd. Floks, Warszawa 1994, ss\n7 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 99 zapobiegać niepokojom społecznym (zamieszkom, itp.). Nie powrócono do podejmowania działań opartych na doktrynie liberalizmu gospodarczego. 26 Koncepcje ingerencji państwa w gospodarkę pojawiły się na długo przed wydaniem Ogólnej teorii zatrudnienia, procentu i pieniądza, gdzie zostały one ujęte w ramy teoretyczne. Analizy kryzysów gospodarczych powstających regularnie od ponad 100 lat doprowadziły Keynesa do wniosku, że niezbędna jest aktywna polityka gospodarcza państwa. Miała być ona remedium na kłopoty związane z pojawianiem się cyklicznych kryzysów nadprodukcji. 27 W tym celu zalecał stosowanie narzędzi polityki gospodarczej: pośrednich: wzrost ilości pieniądza w obiegu, obniżenie stopy procentowej, progresywne opodatkowanie dochodów, zwiększenie świadczeń społecznych, bezpośrednich: roboty publiczne, rozwój infrastruktury (nie powoduje szybkiego wzrostu podaży towarów), nakłady wojenne i zbrojeniowe. Celami szczegółowymi polityki gospodarczej stały się: zwiększenie popytu globalnego, doprowadzenie do wzrostu inwestycji (np. poprzez inwestycje państwowe) i spadku oszczędności. Źródłem finansowania polityki gospodarczej miał być zwiększony dług publiczny, ale społeczeństwo w trakcie kryzysu było zubożone. Tak więc w praktyce rząd miał emitować obligacje, które skupował bank emisyjny. Powodowało to wzrost podaży pieniądza, w dodatku nie mający uzasadnienia w postaci wzrostu popytu globalnego (przynajmniej początkowo, do czasu polepszenia się koniunktury), co mogło wywołać przejściową inflację. Tak więc Keynes dopuszczał, a nawet zalecał zerwanie z dotychczas powszechnie stosowaną w myśl ekonomistów klasycznych politykę deflacyjną. Dopuszczał natomiast powstawanie deficytów budżetowych (dziś nie jest to nic dziwnego), przejściową inflację i deprecjację waluty. Wielki Kryzys, podobnie jak wielka depresja z 1873 r., w rezultacie przyczynił się do znacznego rozwoju myśli ekonomicznej. Przede wszystkim pogodzono się z myślą o konieczności ingerencji państwa w gospodarkę, gdyż wolny rynek nie jest w stanie zapobiegać powstawaniu zjawisk kryzysowych. Początek kryzysu Pierwsze przejawy załamania były widoczne pod koniec pierwszej połowy 1928 r. Od czerwca zaczęła maleć produkcja, natomiast od około sierpnia rozpoczął się spadek cen towarów. W tej sytuacji amerykańscy inwestorzy najpierw zaprzestali lokowania swoich pieniędzy poza granicami kraju, a następnie zaczęli je wycofywać (z Europy) i umieszczać na giełdzie nowojorskiej. Przyczyniła się do tego długotrwała hossa. Wywołana ona została również przez działalność monopoli, które obarcza się winą za wywołanie kryzysu. Główną przyczyną była jednak nadprodukcja, a 26 We wszystkich krajach istniały stawki celne, którymi starano się również zapobiegać dumpingowi (Niemcy w okresie hiperinflacji), udzielano gwarancji kredytowych dla eksporterów. W Austrii po wojnie upaństwowiono kilkanaście banków i spółek przemysłu lekkiego. W rękach państwa były też niektóre przedsiębiorstwa użyteczności publicznej, np. poczta, telefonia, transport miejski, oczyszczanie miast. 20% inwestycji w Niemczech w latach 20-tych to były inwestycje państwowe. Najbardziej rozbudowana ingerencja państwa w gospodarkę występowała w Japonii. 27 Nie można tu nie wspomnieć o znacznie wcześniej powstałych tezach K. Marksa, F. Engelsa i W. Lenina. Według nich, nadprodukcja miała być nieodłącznym elementem kapitalizmu, gdyż kapitalista zawsze będzie dążył do wzrostu swoich dochodów, osiąganych przez wzrost produkcji, ponosząc jak najmniejsze koszty związane z zatrudnianiem robotników. Postulowali, by nie dążyć do przezwyciężania kryzysów kapitalizmu, lecz w ogóle odrzucić model gospodarki kapitalistycznej, opartej na regułach gry rynkowej.\n8 100 Krzysztof Piech monopole jedynie doprowadziły do jego pogłębienia. Przed 1929 r. w USA było dozwolone tworzenie karteli tylko w celach eksportu towarów. Prawodawstwo to nie było jednak w praktyce przestrzegane. Zjawisko monopolizacji nasiliło się w trakcie kryzysu, gdyż: 1. słabe firmy (bo kryzys) podporządkowywały się silnym, zostawały przez nie przejęte (drobni producenci nie mieli szans w walce konkurencyjnej z monopolami, bo utrzymywać one mogły wysokie bariery wejścia na rynek, również ekonomia skali była na ich korzyść), 2. firmy chroniły się w ten sposób przed stratami (ekonomia skali, ewentualna możliwość wpływu na ceny). Z drugiej strony, nasilająca się monopolizacja rynków wpływała na zaostrzenie kryzysu, bo utrzymywanie cen na możliwie wysokim poziomie, przy spadku płac pracowników i spadku cen dla dostawców powodowało: zmniejszenie się sprzedaży (bo wzrost cen), a przy spadku płac realnych, następował spadek popytu i spadek sprzedaży. Czyli spadek sprzedaży wywołany był nie tylko nadmiarem podaży dóbr nad popytem na nie, czyli nadprodukcją, ale też wysokimi cenami oraz spadkiem popytu na dobra wywołanym zmniejszeniem się siły nabywczej społeczeństwa. Wielki Kryzys najwcześniej rozpoczął się w rolnictwie. 28 Był to kryzys agrarny i poprzedził on kryzys przemysłowy (por. rys. 3). Tam też najwcześniej pojawił się interwencjonizm państwowy. Rys. 3. Wskaźniki cen hurtowych na rynkach światowych w latach art. rolne surowce przem Źródło: J. Szpak, Historia gospodarcza powszechna, PWE, Warszawa 1997, s Zatem można powiedzieć, że kryzys był wywołany błędami polityki gospodarczej. 29 Wystąpiły one m.in. w sferze regulacji produkcji rolnej i przemysłowej, ustawodawstwa antymonopolowego. Dopiero w trakcie trwania kryzysu, rozpoczęto prowadzić politykę mającą na celu zmniejszenie produkcji artykułów rolnych. 28 Podobnie z resztą było w poprzednich światowych kryzysach nadprodukcji, gdzie najpierw spadały ceny artykułów żywnościowych, a później przemysłowych. 29 Inną sprawą jest, czy można było przy ówczesnym stanie rozwoju myśli ekonomicznej skutecznie zapobiec jego wystąpieniu.\n9 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 101 Już latem 1929 r. Europa zaczęła poważniej odczuwać skutki tych decyzji. Jak można się spodziewać, hossa nie trwała wiecznie. Zakończyła się 24 października 1929 r., który to dzień jest uznawany za przełomową datę dla Wielkiego Kryzysu. Był to tzw. czarny czwartek na giełdzie giełd, czyli na Wall Street w Nowym Jorku. Największe banki amerykańskich dokonały tzw. interwencji giełdowej, w celu ustabilizowania cen. Po tym nastąpiło lekkie uspokojenie sytuacji, do dnia 29 października, nazywanego czarnym wtorkiem. Spadek cen trwał nadal. O ile 3 września przeciętny kurs akcji był na poziomie 381 dolarów, to 13 listopada tylko 198 dolarów. 30 Przy tak znacznym spadku, przy którym nic nie wskazywało na odwrócenie się trendu, wiele osób straciło fortuny. Przedsiębiorstwa musiały ogłosić bankructwa, dochodziło do samobójstw znanych finansistów. 31 Gdyby ten spadek cen na giełdzie miał nastąpić kilka lat wcześniej, to zapewne skutki załamania giełdowego nie byłyby zbyt poważne. W tej sytuacji jednak, krach giełdowy był odbiciem zjawisk zachodzących w sferze realnej gospodarki. Kryzys gospodarczy nie został spowodowany przez spadek indeksów giełdowych. Krach giełdowy był bowiem odbiciem sytuacji gospodarczej i to ona była pierwotną przyczyną kryzysu, której jedynie wyrazem było załamanie indeksów giełdowych i późniejszy kryzys giełdowy. Jak to było wcześniej, spadek kursów w Stanach Zjednoczonych wywołał podobne skutki w innych krajach, najpierw w tych, które były z nimi najbardziej powiązane gospodarczo. Stany Zjednoczone były już pierwszą gospodarką świata, więc każde poważniejsze trudności rynków północnoamerykańskich wywołać mogły znaczne reperkusje na świecie. Skutki tego można zaobserwować na rys. 2. Społeczeństwo utraciło wiarę w możliwość dalszego rozwoju gospodarczego USA, nastąpiły zjawiska typowe dla kryzysów: spadek inwestycji przemysłowych i spadek produkcji, a w konsekwencji spadek zatrudnienia. Według szacunków, w początku 1929 r. bezrobocie wśród robotników przemysłowych w 48 najbardziej uprzemysłowionych krajach świata wynosiło 14 mln osób, w lutym 1930 r. wzrosło do 19,1 mln, w styczniu 1931 r. do 34,5 mln, aby po roku osiągnąć liczbę 48,1 mln. 32 W ciągu dwóch lat kryzysu liczba bezrobotnych wzrosła 2-krotnie! Działały też inne, opisane wcześniej mechanizmy kryzysu: spadkom kursów towarzyszyło żądanie banków spłaty pożyczek; przedsiębiorstwa były zmuszone do sprzedaży posiadanych portfeli akcji; sprzedaż ta dotyczyła również akcji notowanych na giełdach zagranicznych, co wywołało kryzysy giełdowe w Europie. New Deal nowy rodzaj polityki gospodarczej Franklin Delano Roosevelt rozpoczął swoją prezydenturę w okresie największej depresji. W ciągu swoich słynnych stu dni wprowadził wiele inicjatyw, które były rozwiązaniami pionierskimi w ówczesnej polityce gospodarczej. Celami polityki gospodarczej stały się: podniesienie siły nabywczej społeczeństwa, podniesienie cen (bo wzrost opłacalności produkcji). Jednak pierwsze ich zwiastuny wystąpiły wcześniej. W Stanach Zjednoczonych interwencjonizm został zapoczątkowany w 1931 r. za czasów prezydenta H. Hoovera, ale szczególnie nasilił się po objęciu 30 J. Ciepielewski, I. Kostrowicka, Z. Landau, J. Tomaszewski, Dzieje gospodarcze świata do roku 1980, PWE, Warszawa 1985, wyd. IV, s Przykładem, jednym z najbardziej znanych, jest bankructwo trustu zapałczanego, mającego ponad 80% światowego rynku, którego twórca i szef Ivar Kreuger popełnił samobójstwo. Ogłoszono też niewypłacalność innych, znanych firm, np. Citroëna. W 1931 r. bankructwo ogłosiło w USA 28,3 tys. przedsiębiorstw, w Niemczech 13,7 tys., a w Japonii 4,3 tys. Por. ibidem, s. 368, J. Ciepielewski i in., Dzieje gospodarcze, jw., s. 373.\n10 102 Krzysztof Piech urzędu prezydenckiego przez F.D. Roosevelta w 1933 r. W swoim przemówieniu inauguracyjnym 4 marca 1933 r. Roosevelt zapowiedział, że doprowadzi do zmniejszenia różnicy między dochodami uzyskiwanymi w rolnictwie i w przemyśle oraz do likwidacji bezrobocia. Takie cele były wtedy realizowane za pomocą różnego rodzaju polityki gospodarczej. Rozpoczęto od realizacji określonej polityki systemowej. Na czas od 6 do 9 marca 1933 r. zamknięto wszystkie banki amerykańskie. 33 Kilka dni wcześniej, 3 marca w całym kraju, podobnie jak na szczeblu lokalnym jesienią 1932 r., ogłoszono święto bankowe, w trakcie którego nie pracowały wszystkie banki, co miało uspokoić sytuację w sektorze bankowym marca 1933 r. przyjęta została ustawa przyznająca prezydentowi prawo ustanawiania tymczasowych zarządów w bankach o znaczeniu ogólnokrajowym, które znalazły się w trudnościach. 16 czerwca 1933 r. wprowadzono ustawę o bankach i w ten sposób powstał dzisiejszy System Rezerwy Federalnej. W trakcie kryzysu zrezygnowano ze stosowania systemu waluty złotej i podejmowania zobowiązań międzynarodowych: wprowadzono zakaz wywozu złota za granicę, zniesiono wymienialność dolara na złoto. W maju 1933 r. Kongres upoważnił prezydenta do aż 50% dewaluacji dolara, co spowodowało spadek kursu dolara na giełdach zagranicznych. W styczniu 1934 r. doszło do kolejnej dewaluacji dolara, tym razem o 41%. Rząd ogłosił 5-letnie moratorium dla długów hipotecznych i obniżył ich oprocentowanie poprzez wykup wierzytelności z rąk prywatnych. W maju Kongres uchwalił Agricultural Adjustment Act, na mocy którego rolnicy mogli ograniczyć hodowlę i powierzchnię upraw w zamian za odszkodowanie. Ograniczanie zasiewów powodowało wzrost bezrobocia na wsi wśród pracowników najemnych. Na skutek oporów ze strony przeciwników politycznych Roosevelta, w styczniu 1935 Sąd Najwyższy uchylił ustawę. Po zmianie ekipy i wprowadzeniu osób popierających prezydenta, w 1936 r. prezydentowi udało się skutecznie nałożyć obowiązek ograniczenia powierzchni upraw bawełny o 35%, a państwo rozpoczęło skup nadwyżek rolnych. Wprowadzono odszkodowania dla rolników za zmniejszenie produkcji. W taki sposób walczono z kryzysem agrarnym. Natomiast od czerwca 1933 r. próbowano zażegnać kryzys przemysłowy; wprowadzono wtedy ustawę o uzdrowieniu przemysłu. Ustawa o poprawie stanu narodowego przemysłu powołała Państwową Administrację Poprawy (National Recovery Administration), której zadaniem miało być nadzorowanie stworzenia dla każdej gałęzi przemysłu kodeksu uczciwej konkurencji. Początkowo rozwiązanie to traktowano jako nowość w dziedzinie polityki gospodarczej. Później natomiast efekty tego kodeksu przyniosły coś w rodzaju ruchu stowarzyszeń branżowych. Dla osłony społeczeństwa przed skutkami kryzysu i wzrostu popytu globalnego w 1935 r. Kongres uchwalił system pomocy dla bezrobotnych oraz zasiłków dla starców. W przypadku obu tych ustaw również i tym razem Sąd Najwyższy orzekł (w 1935 r.), że ograniczają one konkurencję i są sprzeczne z konstytucją. Dla zwiększenia popytu globalnego zaczęto przeprowadzać roboty publiczne. Powołano Administrację Robót Publicznych dla zatrudnienia bezrobotnych w takich dziedzinach, które nie powodowały wzrostu podaży towarów, np. mosty, drogi, lotniska, budynki publiczne. Przykładem tu może być uregulowanie rzeki Tennessee i zagospodarowanie jej doliny. W lipcu 1935 r. uchwalone zostało tzw. prawo Wagnera. Dawało ono robotnikom prawo do tworzenia związków zawodowych, które mogły negocjować zbiorowe układy pracy. Wprowadzono liczne elementy osłony socjalnej: renty starcze, ubezpieczenia dla bezrobotnych, minimalna płaca, skrócono 33 J. Kaja, Zarys polityki gospodarczej, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 1994, s Ch. Kindleberger, Szaleństwo, panika, krach. Historia kryzysów finansowych, WIG-Press, Warszawa 1999, s. 255.\n11 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 103 tydzień pracy (z 48 do 40 godz.), zwiększono prawa związków zawodowych. Kiedy w drugiej połowie 1937 r. pojawiły się oznaki załamania gospodarczego, powrócono do zasad z lat poprzednich. Rząd podjął ponownie roboty publiczne, obniżył oprocentowanie kredytów, podtrzymywał ceny produktów rolnych. 35 Czyli od 1937 r. mamy już już regularną, normalną ingerencję państwa w gospodarkę, której zalecenia były już wypróbowane kilka lat wcześniej w praktyce. Próby międzynarodowej polityki gospodarczej Kryzys z lat to kryzys bez wątpienia światowy. Działania, które powinny być podjęte dla ratowanie gospodarki całego świata, powinny wykraczać poza partykularne postępowanie różnych państw. Może mogły pozwolić sobie na prowadzenie polityki gospodarczej w oderwaniu od innych państw Stany Zjednoczone, ze względu na ich prymat w handlu międzynarodowym, wielkość produkcji globalnej. Jednak przezwyciężenie kryzysu światowego nie było możliwe przez żadne inne państwo (zwłaszcza, że USA wycofały się z zawierania porozumień międzynarodowych, które mogłyby negatywne wpływać na ich gospodarkę). Tak więc władze wielu państw europejskich doszły do wniosku, że nie są w stanie same przeciwdziałać temu kryzysowi i próbowały zawierać międzynarodowe, wielostronne porozumienia. Jak się okazało, ich efekty nie były zbyt wielkie. Główną cechą decyzji z dziedziny polityki gospodarczej podejmowanych w latach był ich unilateralny charakter. Rządy poszczególnych państw podejmowały decyzje o zawieszeniu systemu waluty złotej czy o wprowadzeniu ceł i kontyngentów (ograniczeń), nie poprzedzając ich międzynarodowymi konsultacjami czy porozumieniami. Nie uwzględniały ani reperkusji, jakie może to mieć dla innych krajów, ani możliwej reakcji tych państw. W dużej mierze było to przyczyną anarchicznego charakteru późniejszego zamętu. 36 Przyczyną tego była słaba integracja polityczna państw, niedotrzymywanie zobowiązań międzynarodowych w obliczu narastających trudności wewnętrznych. Rządy starały się przerzucać ciężar kryzysu na inne kraje, stąd wprowadzały protekcjonizm celny, dumping, ograniczenia dewizowe, dewaluacje. Deprecjacja waluty, podobnie jak polityka celna, kiedy przynosi korzyść własnemu krajowi tylko poprzez pogorszenie warunków za granicą ( ), zwana jest polityką zubożenia sąsiada (beggar-the-neighbor policy). W okresie wielkiego światowego kryzysu polityka zubożenia sąsiada w sposób nieunikniony prowokowała retaliacje zagranicy i często w ostatecznym wyniku pogarszała sytuację we wszystkich krajach. 37 Próby międzynarodowej polityki gospodarczej w trakcie Wielkiego Kryzysu przedstawiały się następująco: osłabienie przez aliantów żądań spłaty reparacji wojennych przez Niemcy; Lozanna (9 lipca 1932) likwidacja zaleceń planu Younga (1930 r.), czym zwolniono praktycznie Niemcy od obowiązku spłacenia odszkodowań 38 ; w efekcie państwa dłużnicze (Francja, Anglia) odmówiły spłat długów wobec USA, które ogłosiło moratorium (tzw. memorandum Hoovera) na spłatę długów przez ich dłużnika (Niemcy); 35 J. Ciepielewski i in., Dzieje gospodarcze, jw., s R. Cameron, Historia gospodarcza świata, KiW, Warszawa 1996, s P. Krugman, M. Obstfeld, Międzynarodowe stosunki gospodarcze, PWN, Warszawa 1997, t. II, s Spłatę reparacji zmniejszono aż o 91,5% pierwotnej kwoty.\n12 104 Krzysztof Piech próby porozumień międzynarodowych objęły też produkcję rolną, np. przyjęty w 1931 r. plan Chadbourne a, na mocy którego miano ograniczyć produkcję cukru przez 10 krajów (w tym Polska); w efekcie w latach obniżyły one produkcję z 12,9 do 5,8 mln ton rocznie, ale w tym samum czasie inne państwa odnotowały wzrost produkcji z 15 do 20,2 mln ton; końcowy efekt porozumień był mały, luty 1931 r. konferencja państw-eksporterów zboża z Europy Środkowej i Wschodniej z krajami importerami europejskimi; nie przyniosła większych efektów; kwiecień 1932 r., Londyn przedstawiciele Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch, Niemiec dyskutowali nad rozwiązaniem problemów gospodarczych Austrii, Czechosłowacji, Węgier, Jugosławii, Rumunii; nie podjęto żadnych decyzji; 1932 r., Ottawa ułatwiono wymianę handlową w obrębie Wspólnoty Brytyjskiej i utrudniono handel z resztą świata; czerwiec 1933 r., Londyn konferencja pod auspicjami Ligi Narodów zwołana w celu zawarcia porozumienia w sprawie znoszenia barier handlu zagranicznego, zniesienia regulacji dewizowej, koordynacji polityki walutowej, kontroli produkcji i obrotu towarami handlu światowego; cele te nie zostały osiągnięte brak efektów konferencji, Tak więc działania na arenie międzynarodowej były dość chaotyczne i nie przynosiły oczekiwanych rezultatów. W tej sytuacji każdy kraj starał się wychodzić z kryzysu na własną rękę. Brak więc było skutecznej współpracy międzynarodowej. Wyrazem potrzeby zmiany tego stanu było powołanie instytucji w Bretton Woods. 39 Po II wojnie światowej rolę koordynacji międzynarodowej polityki gospodarczej starał się przejąć utworzony Międzynarodowy Fundusz Walutowy, mający działać na rzecz rozwoju międzynarodowego handlu i przeciwdziałać kryzysom walutowym. Polityka gospodarcza Wielkiej Brytanii W wyniku kryzysu spadły obroty handlowe Stanów Zjednoczonych, dzięki czemu Wielka Brytania ponownie stała się w 1934 r. największym importerem i eksporterem na świecie, ale tylko do 1937 r. Nieskuteczne były próby międzynarodowej polityki gospodarczej, wobec czego Wielka Brytania starała się ją prowadzić na własną rękę z państwami należącego do Commonwealth (por. wyżej, 1932 r. Ottawa). 40 Spośród działań limitacyjnych wprowadzono kontrolę wydobycia i cen węgla, podobnie jak w Stanach Zjednoczonych wprowadzono ustawodawstwo społeczne. Na podstawie ustawy z 1934 r. rząd starał się skłaniać firmy prywatne do przeniesienia się do miejsc o szczególnie wysokim bezrobociu lub wspomagając tworzenie tam nowych spółek. W kraju tym narodziła się (mimo stosowania pewnych jej elementów wcześniej w Stanach Zjednoczonych) nowa teoria ekonomiczna 39 Można się jednak zastanawiać, czy ich działalność spełnia obecnie oczekiwania np. zapobiegania występowania światowych kryzysów. Być może w tym celu powinna istnieć międzynarodowa, skoordynowana polityka. Występuje ona na poziomach regionalnych, np. Mercosur, Unia Europejska, NAFTA. Spełniają pewną rolę (zwłaszcza UE) w przeciwdziałaniu negatywnym tendencjom, lecz nie są w stanie zapobiec spadkowi światowego PKB. Grupują się również kraje o podobnym rozwoju, np. G-8, G W polityce wielu krajów funt odgrywał dużą rolę. Państwami tymi były głównie dominia brytyjskie (od roku 1931 na mocy II Statutu Westminsterskiego miały już swobodę ustawodawczą). Zmiany zachodzące w Zjednoczonym Królestwie były uważnie śledzone przez inne rządy.\n13 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 105 keynesizm. Warto więc przyjrzeć się bliżej temu krajowi i wydarzeniom w będącym tłem dla jej powstania. Podobnie jak w USA, również w Wielkiej Brytanii pojawiła się na scenie politycznej postać, która wyprowadziła kraj z kryzysu i (przejściowo) doprowadziła do odzyskania prymatu Anglii w światowym handlu. Osobą tą był James Ramsay MacDonald 41 jedna z nielicznych osób, którym udało się w Wielkiej Brytanii skonstruować rząd jedności narodowej. 42 W wyborach z 1923 r. laburzyści po raz pierwszy zdobyli więcej miejsc niż posłowie Partii Liberalnej. W styczniu 1924 r. MacDonald został premierem, przydzielając sobie tekę ministra spraw zagranicznych. Dopiero po wyborach w 1929 r. Labour Party stała się największą partią parlamentarną, choć nie miała zapewnionej absolutnej większości głosów. Był to wielki sukces laburzystów i MacDonalda, który w 1929 r. ponownie został premierem. W momencie obejmowania rządów przez Partię Pracy (wiosną 1929 r.) ogólna sytuacja wyglądała całkiem dobrze i nic nie wróżyło nadciągającej burzy. Nawet bezrobocie główny przedmiot troski laburzystów między listopadem 1928 r. a majem spadło o 100 tys. osób. Tymczasem na międzynarodowych rynkach gospodarczych rosły zapasy gotowych produktów, wytwórcy łączyli się tworząc trusty lub monopole, spadały ceny żywności, ale jej produkcja rosła. Sądzono, że trudności ze zbytem mają charakter tylko przejściowy, a nawet, że kryzysy nadprodukcji zostały już przezwyciężone. Ustalony w 1925 r. parytet złota spowodował, że funt mógł ( ) spojrzeć dolarowi w twarz 43, co było dumą angielskiego narodu. Niestety wkrótce okazało się, że był on przewartościowany. Dodatkowo związki zawodowe miały duża siłę. Z powodu strajków (było ich dużo w latach dwudziestych), płace utrzymywały się na wyższym niż w reszcie Europy poziomie. Z tych powodów towary brytyjskie przestały być konkurencyjne na kontynencie. Było to katastrofalne w skutkach dla eksportu w następnych sześciu latach. Przedsiębiorcy ograniczali produkcję, rosło bezrobocie. Rozpoczynający się na świecie kryzys spowodował mniejsze dochody z inwestycji zagranicznych. Z tymi problemami musiał sobie poradzić Bank Anglii oraz Rząd Jego Królewskiej Mości, najpierw lauborzystowski, a później koalicyjny, który został powołany już w okresie kryzysu (w 1931 r.) i działał do 7 czerwca 1935 r. Wielka Brytania była od wielu lat uważana za bankiera świata" i wiele państw wzorowało się na niej prowadząc swoją politykę gospodarczą. Wszelkie próby należało więc podjąć z dużą rozwagą. Dlatego premier MacDonald konsultował się z wieloma ekonomistami, w tym z Johnem Keynesem. Sir George May stanął na czele komisji, której zadaniem było określenie środków do walki z deficytem budżetowym. Raport opublikowany przez tę komisję 31 lipca 1931 r., został ostro skrytykowany przez Snowdena (Kanclerza Skarbu z Partii Pracy). Zawarte tam postanowienia mówiły, że jedyną drogą wyjścia z sytuacji jest zastosowanie cieć budżetowych. Redukcja zasiłków dla bezrobotnych o 20% oraz płac o 10%, a także zwiększenie podatków pozwolić miały na zrównoważenie budżetu. 44 Dla zbadania postanowień Komisji May'a powołany został Komitet Pięciu. W jego skład weszli: MacDonald, Snowden, Henderson (minister spraw zagranicznych), Thomas (Lord 41 Doprowadził do tego, że stworzona przez niego partia laburzystowska (inaczej Partia Pracy) zastąpiła na scenie politycznej partię liberalną (partia wigów), która obecna była na scenie politycznej aż przez trzy wieki. Por. A. Harasimowicz, James Ramsay MacDonald życiorys socjaldemokraty, Łódź Należy rozgraniczyć dwa pojęcia, specyficzne dla brytyjskiego systemu władz. Gabinet to węższa część rządu, w której podejmowane są najważniejsze decyzje. Wchodzi do niego zazwyczaj tylko kilka osób, podczas gdy liczba członków rządu może przekroczyć nawet sto. 43 J. Butler, History of England , London 1960, s A. Harasimowicz, James Ramsay..., jw., s. 272.\n14 106 Krzysztof Piech Tajnej Pieczęci), Graham (minister handlu). Pierwsze spotkanie wyznaczone było na 25 sierpnia 1931 r. Jednakże już pod koniec lipca zaufanie do brytyjskiej waluty spadło tak znacznie, że w ciągu dwóch ostatnich tygodni tego miesiąca z banków londyńskich wycofano 35 mln funtów. 45 Wyczerpały się źródła kredytu zagranicznego. W podobnej sytuacji znalazły się wcześniej Niemcy, które zdecydowały się na kilka dni zamknąć banki oraz zamrozić depozyty. Osłabiło to znacznie zaufanie do niemieckiego systemu bankowego. Wielka Brytania, chcąc zachować pozycję centrum światowych finansów, nie mogła tego uczynić. Zebrał się Komitet Pięciu (12, 13 sierpnia). Snowden stwierdził, że według raportu May'a deficyt na rok 1932 wyniesie 170 mln funtów, czyli o 50 mln więcej niż wcześniej liczono. Ucieczkę od funta powstrzymać mogą jedynie nowe kredyty z Nowego Jorku i Paryża. Zagraniczni bankierzy postawili jednak warunek przyjęcia przez rząd konkretnego, zmniejszonego planu wydatków. 46 Zatem rząd Partii Pracy, popierany głównie przez robotników, miał teraz zadecydować o zmniejszeniu im płac! Wznieciłoby to wybuch ogromnego niezadowolenia w społeczeństwie tym bardziej, że związki zawodowe odrzuciły program oszczędności. Aby podjąć skuteczne działania potrzebny był rząd cieszący się poparciem większości społeczeństwa. Wieczorem 23 sierpnia MacDonald złożył dymisję na ręce króla Jerzego V, ale ten ponownie desygnował go na premiera, tym razem koalicyjnego rządu. Zapewnił go, że konserwatyści poprą jego wysiłki zmierzające do przywrócenia zaufania kapitału zagranicznego do finansowej stabilności kraju sierpnia 1931 r. Ramsay MacDonald stanął na czele Pierwszego Rządu Narodowego (First National Government). W gabinecie, poza nim, było trzech ministrów Partii Pracy (Snowden, Thomas, Sankey), czterech konserwatystów i dwóch liberałów. 31 sierpnia zdrajca ruchu robotniczego, MacDonald, został wydalony z Labour Party. 8 września zebrała się Izba Gmin, która zatwierdziła proponowany przez Snowdena budżet. Banki nowojorskie i paryskie przyznały kredyty w wysokości 80 mln funtów. Decyzja ta wymagała jednakże zwiększenia podatków oraz obniżenia płac (w sferze budżetowej średnio o 10%). Wskutek redukcji żołdu o ponad 15%, 15 września cześć załóg floty zbuntowała się. Było to wydarzenie bezprecedensowe i groźne w skutkach. Ponownie spadło zaufanie do funta. W ciągu trzech dni z Londynu wycofano 33 mln funtów. 19 września Bank Anglii nie miał już wystarczających zapasów złota, aby nadal móc wymieniać walutę na kruszec września weszła w życie ustawa zawieszająca Gold Standard. Kolejnym posunięciem rządu było odejście od ustalonego w 1925 r. parytetu złota. Spowodowało to dewaluację funta o ok. 25%. W efekcie, jeszcze w tym samym miesiącu, w krajach silnie związanych z angielską walutą (np. w dominiach), zniesiono pełną wymienialność na złoto. Nawet Stanom Zjednoczonym nie udało się obronić dolara. Tylko kilka krajów z tzw. złotego bloku zdecydowało się prowadzić politykę deflacyjną i utrzymać wymienialność. Czwartek, 27 października, przejdzie do historii jako data największej wyborczej zmiany w całej historii demokracji brytyjskiej Front Jedności Narodowej uzyskał 556 z 615 miejsc w Izbie Gmin, w tym konserwatyści aż 471. Podzielona Partia Pracy (bez MacDonalda) spadła do poziomu sprzed roku Nowy rząd miał 45 A. Maurois, Dzieje Anglii, Warszawa 1957, s Podobnie postępuje obecnie MFW. 47 A. Harasimowicz, James Ramsay..., jw., s J. Kędzierski, Dzieje Anglii Tom drugi , Wrocław 1986, s R. Bassett, Nineteen thirty one: political crisis, London 1958, s H. Tiltman, James Ramsay MacDonald. Labour s man of destiny, New York 1929, s. 240.\n15 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 107 ogromne poparcie społeczne (72,28% elektoratu). Pozwoliło to na kontynuowanie przełomowych reform. Przede wszystkim porzucono idee liberalizmu i wolnego handlu, czyli braku interwencji państwa w gospodarkę oraz w wymianę międzynarodową. Na towary importowane zostało nałożone cło, które nie dotyczyło jedynie dóbr pochodzących z dominiów. Zwiększyło to wpływy do budżetu. Produkty zagraniczne stały się droższe, spadł popyt na nie, co wpłynęło na wzrost zapotrzebowania na artykuły krajowe. By zatrzymać pieniądze w bankach podniesiono stopę procentową do 6%. Zwiększyło to sumę oszczędności, ale kredyty stały się droższe. Powstała sytuacja patowa: popyt na rodzime towary zachęcał do zwiększenia ilości inwestycji, ale wysokie oprocentowanie kredytów spowodowało, iż zwiększenie produkcji (wymagające nowych nakładów) było ekonomicznie nieuzasadnione. Nowy Kanclerz Skarbu (Chamberlain) znalazł rozwiązanie. Z jego inicjatywy Bank Anglii obniżył stopę procentową do 2%. Jednocześnie rozpoczął emitowanie bonów pożyczki wojennej (w sumie o wartości 2 mld funtów). Ich oprocentowanie było wyższe (3,5%) przez co były chętnie kupowane. Zaoszczędziło to państwu zaraz 23 mln ( ), w 1936 r. już 86 mln funtów. 51 Tanie kredyty zachęcały do inwestowania. Po spadku produkcji o 17-24% (do 1933 r.) koniunktura zaczęła się rozkręcać. 52 Wzrost produkcji był szczególnie dobrze widoczny w nowych gałęziach przemysłu, np. lotniczym, elektromechanicznym, chemicznym. Rozwój nie ominął przemysłu elektrycznego i samochodowego, gdzie liczba zatrudnionych wzrosła prawie trzykrotnie. 53 Wprowadzone cła ochronne polepszyły sytuację w przemyśle stalowym i żelaznym; pozwoliły na zwiększenie krajowej produkcji oraz eksportu. Poprzez wzrost wydatków na zbrojenia, zwiększyła się ilość zakładów zbrojeniowych oraz ich dochody. Prawdziwy boom nastąpił w budownictwie mieszkaniowym. W latach wybudowano ponad 1,5 mln nowych domów. Nie udało się przezwyciężyć problemu bezrobocia. W 1930 r. wyniosło ono 16,8%, a dwa lata później już 25,2%. 54 Poczynione próby stworzenia nowych miejsc pracy nie dały efektów. Dlatego w 1932 r. ze względu na dochody z ceł i zubożenie społeczeństwa obniżono podatki bezpośrednie. Rząd włączył się w politykę agrarną poprzez subsydiowanie rolnictwa. Pozwoliło to na zwiększenie mechanizacji i ulepszenie metod gospodarowania. Zmiana sytuacji na międzynarodowych rynkach walutowych (po zniesieniu Gold Standard) wymagała nowych posunięć. W kwietniu 1932 r. powstał Wyrównawczy Fundusz Wymiany (Exchange Equalisation Fund), który w rzeczywistości sztucznie utrzymywał wartość funta na niskim poziomie. Zagraniczni handlowcy mogli przez to za tą samą ilość pieniędzy kupić więcej towarów pochodzących z Wielkiej Brytanii. Zwiększało to opłacalność brytyjskiego eksportu. Już w 1933 r. zaobserwowano wzrost jego wartości. Tendencja ta utrzymywała się w następnych latach wraz z poprawą sytuacji rodzimych wytwórców. Poprzez wprowadzenie ceł skutecznie zapobiegano nadmiernemu importowi. Jego wzrost był proporcjonalny do przyrostu eksportu. Dlatego deficyt w handlu zagranicznym utrzymywał się prawie na niezmienionym poziomie. 55 Innym osiągnięciem rządu koalicyjnego, a zwłaszcza Chamberlaina, było obniżenie deficytu budżetowego. Spadł on z 104 mln funtów w 1931 r. do 32 mln funtów w 1935 r J. Kędzierski, Dzieje..., jw., s H. Zins, Historia Anglii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1979, wyd. II, s J. Kędzierski, Dzieje, jw., s H. Zins, Historia, jw., s F. Capie, Depression and protectionism: Britain between the Wars, London 1983, s T. Ashton, An Economic History of England , London 1963, s. 343.\n16 108 Krzysztof Piech Kryzys początku lat trzydziestych XX wieku w większości krajów cechował się: spadkiem wartości nabywczej waluty, wzrostem deficytu handlowego oraz budżetowego, spadkiem produkcji przemysłowej, wprowadzeniem ceł i subsydiów. Po raz pierwszy politycy zaczęli konsultować się u uniwersyteckich wykładowców ekonomii. Jednym z nich był John Maynard Keynes, człowiek, który radykalnie zmienił sposób patrzenia na kwestie równowagi budżetowej, interwencjonizmu państwowego. Sugerował podjęcie następujących kroków: 1) dewaluacja, 2) porozumienie narodowe, 3) system subwencji wspierających eksport przemysłowy, 4) racjonalizacja, 5) protekcja, 6) międzynarodowa konferencja w celu podniesienia światowych cen. 57 Te wytyczne, choć nie w pełni zrealizowane, zostały zaaprobowane na całym świecie. Ingerencja państwa w sprawy wolnego rynku jest dziś rzeczą powszechną. W okresie międzywojennym była to jednak nowość. Dlatego podniesienie się gospodarki brytyjskiej w latach największego kryzysu w historii świata... zdumiało największych optymistów. 58 Stabilność polityczną gwarantował J.R. MacDonald, który, będąc politykiem laburzystowskim, odważył się stanąć na czele rządu złożonego głównie z konserwatystów. Zawiódł przez to zaufanie ludzi głosujących na Partię Pracy (przegrał wybory w 1936 r.). Pozostał wierny swoim przekonaniom i zmarł w osamotnieniu 9 listopada 1937 r. Tak więc w czasie Wielkiego Kryzysu w Anglii wprowadzono w życie dużą liczbę nowatorskich rozwiązań w dziedzinie polityki gospodarczej. Osiągnięcia tego okresu są wykorzystywane po dziś dzień. Podejmowane wtedy decyzje były trudne, wymagały dużej determinacji, lecz zostały uwieńczone sukcesem. Polityka gospodarcza państw faszystowskich Włochy, podobnie jak inne państwa faszystowskie, prowadziły aktywną politykę gospodarczą. Z bezrobociem walczono poprzez roboty publiczne, np. osuszenie Błot Pontyjskich, co planowano zrealizować jeszcze w starożytnym Rzymie, zalesianie, budowę dróg, tuneli. Kryzys i związane z nim bezrobocie był przyczyną niepokojów społecznych w Niemczech i przesłanką dla objęcia władzy przez Hitlera. Toteż po objęciu przez niego władzy również wprowadzano silne elementy interwencjonizmu. Prowadzono zakrojone na szeroką skalę inwestycje, mające nie dawać efektów w postaci wzrostu podaży towarów. Dotyczyło to szczególnie infrastruktury, która mogła być w przyszłości przydatna dla prowadzenia przyszłych wojen. Tak więc budowano autostrady, których skala przekraczała potrzeby aktualne, podobnie powstawały lotniska. Na granicy z Francją (na linii Zygfryda) wybudowano fortyfikacje. W Japonii, Włoszech, Niemczech występował wzrost nakładów na zbrojenia, który stał się w tych krajach jednym ze sposobów na wyleczenie kraju z nadprodukcji, zwłaszcza w przemyśle. We Włoszech, zasadą polityki gospodarczej podobnie jak w Niemczech stała się autarkia. 59 Chęć uniezależnienia się od zagranicznych partnerów handlowych, by w przypadku wojny nie przeżywać trudności zaopatrzeniowych, skutkowała takimi właśnie kłopotami w czasie trwania kryzysu. Rozwiązaniem tych problemów miały być podboje innych krajów (Czechy, Chiny). Wzrosły nakłady na badania naukowe, które miały pomóc w odnalezieniu sposobów zastępowania brakujących w kraju surowców. O ile Włochy i Niemcy prowadziły aktywną politykę socjalną, w Japonii prawie brak było tych elementów. 57 A. Booth, Employment, capital and economic policy Great Britain , Oxford 1985, s A. Maurois, Dzieje, jw., s J. Szpak, Historia gospodarcza powszechna, PWE, Warszawa 1997, s. 198.\n17 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach 109 Uznaje się, że największa skala interwencjonizmu wystąpiła w Stanach Zjednoczonych, jednak za wyjątkiem państw faszystowskich. Przyczyny ku temu można podsumować następująco: 1. chęć zyskania poparcia społecznego dla przejęcia i utrzymania (przynajmniej na początku) władzy, co wymagało zmniejszenia bezrobocia, 2. planowane (i realizowane) przygotowania wojenne. Wprowadzono tam dogmat wyższości społeczeństwa i interesu całego narodu nad jednostką. Z tego względu następował rozwój sektora państwowego, rozrastały się autorytarne, a nie demokratyczne struktury władzy. Zlikwidowano prawa do strajków i związki zawodowe (w Japonii wprowadzono przymusową przynależność do nich). Zmniejszenie bezrobocia również możliwe było dzięki wzrostowi liczebności armii, policji wewnętrznej. Polityka gospodarcza innych krajów W pozostałych krajach polityka gospodarcza również opierała się na interwencji państwa. W Belgii m.in. upaństwowiono niektóre gałęzie przemysłu. Szwecja rozbudowała system pomocy społecznej (dzięki wysokiej progresji podatkowej), rząd przejął kontrolę nad wieloma upadającymi bankami i częścią przemysłu. We Francji wprowadzono 40-godzinny tydzień pracy (w miejsce 48-godzinnego). Stworzony został monopol zbożowy, prowadzący wykup nadwyżek produktów rolnych. Doszło do nacjonalizacji kolei, lotnictwa, przemysłu zbrojeniowego. W październiku 1936 r. Francja, jako ostatni kraj złotego bloku, zdewaluowała franka. W Brazylii znacjonalizowano banki i górnictwo. W latach zniszczono 26 mln worków kawy, co było wielkością w przybliżeniu równą jednorocznemu zużyciu tej używki. W Polsce trwałym następstwem kryzysu okazał się wzrost roli państwa w systemie kredytowym. 60 I nie tylko w nim, gdyż w 2. połowie lat 30-tych podjęto budowę Centralnego Okręgu Przemysłowego. Państwo jeszcze wielokrotnie interweniowało w kształt gospodarki. Podsumowanie Trudno jest w kilku słowach podsumować wydarzenia okresu Wielkiego Kryzysu. Jak to było wspominane, był to czas przełomowy w historii gospodarczej świata oraz myśli ekonomicznej. Wielki Kryzys nie był bynajmniej spowodowany krachem giełdowym. Każde załamanie giełdowe ma oczywiście wpływ na gospodarkę, ale nie musi być to wpływ aż tak destrukcyjny. Do dziś trwa spór o prawdziwe przyczyny Wielkiego Kryzysu: czy są one w sferze realnej, czy pieniężnej. 61 Już po tym skróconym przypomnieniu przyczyn widać, jakie były błędy polityki gospodarczej tamtego okresu. Po pierwsze, dopuszczono do wystąpienia nadprodukcji (chociaż to było wtedy zjawiskiem normalnym) i nadmiernej akcji kredytowej (która ją wywołała). Po drugie, nieskuteczne działania antymonopolowe pogłębiły niekorzystne stany na rynkach: spekulacje. Po trzecie, aczkolwiek kontrowersyjne, nie interweniowanie w sytuacji nadmiernie rosnących kursów akcji, 60 J. Ciepielewski i in., Dzieje gospodarcze, jw., s Niektórzy uważają też, że tkwią one w niestabilności kredytu, słabości systemu bankowego. Por. Ch. Kindleberger, Szaleństwo, panika, jw., ss\n18 110 Krzysztof Piech nieuzasadnionych z punktu widzenia wzrostu PKB, co doprowadziło do załamania giełdy. Z dzisiejszego punktu widzenia można powiedzieć, że podmioty polityki gospodarczej (zwłaszcza rząd, bank centralny) nauczyły się przeciwdziałać występowaniu tych zjawisk. Schładza się gospodarkę, np. poprzez podniesienie stóp procentowych, wprowadza się ustawodawstwo antymonopolowe 62, ostrzega się przed niekorzystnymi zjawiskami na giełdzie (robią to głównie szefowie banków centralnych) i grozi ewentualnym podniesieniem stóp (odpływ kapitału z giełdy do sektora bankowego). W kwestii rozwiązań problemów gospodarczych również wiele nauczono się od czasu Wielkiego Kryzysu. Keynes ujął w ramy teoretyczne występującą w praktyce politykę gospodarczą państw, w tym Anglii. Jest ona, choć ze słabnącym natężeniem, stosowana w wielu krajach, gdy chce się doprowadzić do wzrostu gospodarczego w okresie depresji. Mimo, że doktryna Keynesa nastawiona jest na krótki okres, jest to uzasadnione dla podjęcia działań zmierzających do wyprowadzenia kraju z kryzysu. Później, wraz z uspokajaniem się sytuacji, stopniowo przechodzi się do coraz bardziej wolnorynkowej polityki, prowadząc ją w oparciu o teorie neoklasyczne. Zatem interwencjonizm jest niezbędny w okresie zagrożenia (zarówno zewnętrznego, jak i wewnętrznego) stabilności gospodarki państwa. Później jednak, politykę gospodarczą powinien cechować coraz większy liberalizm, gdyż jak pokazuje doświadczenie wielu krajów (naszego regionu szczególnie) gospodarka rynkowa jest o wiele bardziej efektywna, od sterowanej centralnie. Jeśli jednak występują ponownie zaburzenia w jej rozwoju, kolejny raz trzeba sięgnąć po instrumenty interwencjonistyczne i opierać ich zastosowanie na doktrynie keynesowskiej. Instrumenty te (wyróżnione w poprzednich fragmentach tekstu podkreśleniem) powinny wynikać z decyzji podejmowanych przez podmioty polityki gospodarczej. To jakie zostaną podjęte, zależy nie tylko od przekonań politycznych ekipy rządzącej (jak czasem się potocznie uważa), lecz od doktryny, na której oparta jest polityka gospodarcza (oraz wielu innych przesłanek). Od wiedzy i umiejętności (doświadczenie) podmiotów polityki gospodarczej zależy przebieg procesów decyzyjnych, które mogą być w pewnych warunkach zalgorytmizowane, lecz zazwyczaj podejście do nich bywa intuicyjne, twórcze. Takie zarządzanie gospodarką jest ważne zwłaszcza w przypadku wystąpienia poważnych problemów, które wymagają podjęcia nowych, niespotykanych wcześniej decyzji. Tak to było również w okresie Wielkiego Kryzysu. Bibliografia 1. Antoszkiewicz J., Metody heurystyczne. Twórcze rozwiązywanie problemów, PWE, wyd. II, Warszawa Ashton T., An Economic History of England , London Barro R., Makroekonomia, PWE, Warszawa Bassett R., Nineteen thirty one: political crisis, London Booth A., Employment, capital and economic policy Great Britain , Oxford Choć jego skuteczność jest ograniczona. Coraz częściej dochodzi do powstawania gigantycznych korporacji transnarodowych o sumie aktywów przekraczającej PKB wielu krajów. Dla przeciwdziałania takim zjawiskom potrzebne było by ustawodawstwo o charakterze ponadnarodowym. W pracy wskazywano na brak międzynarodowej polityki gospodarczej w okresie Wielkiego Kryzysu. Jej wprowadzenie postulował J.M. Keynes, lecz do dziś nie jest to wykonane, aczkolwiek pewne elementy tu występują. Wspomnieć można działalność MFW dla przywrócenia równowagi płatniczej krajów, a także spotkania grupy G-7.\n19 Elementy polityki gospodarczej okresu Wielkiego Kryzysu w wybranych państwach Butler J., History of England , London Cameron R., Historia gospodarcza świata, KiW, Warszawa Capie F., Depression and protectionism: Britain between the Wars, London Ciepielewski J., I. Kostrowicka, Z. Landau, J. Tomaszewski, Dzieje gospodarcze świata do roku 1980, PWE, Warszawa 1985, wyd. IV 10. Harasimowicz A., James Ramsay MacDonald życiorys socjaldemokraty, Łódź Juglar C., A brief history of panics, New York 1966, 3 rd ed. 12. Kaja J., Eseje o japońskiej ekonomii i gospodarce, Wyd. Nauk. Semper, Warszawa Kaja J., Zarys polityki gospodarczej, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa Keynes J., Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza, PWN, Warszawa Kędzierski J., Dzieje Anglii Tom drugi , Wrocław Kindleberger Ch., Szaleństwo, panika, krach. Historia kryzysów finansowych, WIG-Press, Warszawa Kołodko G., Ekonomia i polityka transformacji, Poltext, Warszawa Kosarin F., Forming a subject of the economic politics (Its task and importance) [w:] Polityka gospodarcza w teorii i praktyce, Katedra Polityki Gospodarczej SGH, Warszawa 1997 (materiały konferencyjne) 19. Krugman P., Obstfeld M., Międzynarodowe stosunki gospodarcze, PWN, Warszawa 1997, t. II 20. Maurois A., Dzieje Anglii, Warszawa Mendelson L., Teoria i historia kryzysów i cykli ekonomicznych, PWN, t. I, Warszawa Mendelson L., Teoria i historia kryzysów i cykli ekonomicznych, PWN, t. II, Warszawa Morawski W. (red.), Powszechna historia gospodarcza , Wyd. Floks, Warszawa Piech K., Heurystyka, 5 grudnia 1998 r. 25. Piech K., Polityka internetowa próba ujęcia teoretycznego, Polityka Gospodarcza nr 1/ Piech K., Światowe kryzysy gospodarcze końca XX wieku, badania własne Katedry Polityki Gospodarczej SGH, Warszawa Rostow W., The great population spike and after, Oxford University Press, New York Oxford Rozkrut D., Początki ewolucji teorii cykli koniunkturalnych [w:] Firma-rynekkonsument. Szanse i zagrożenia, Wydz. Nauk Ekonomicznych i Zarządzania USz, Szczecin 1999 (materiały konferencyjne) 29. Snowdon B., H. Vane, P. Wynarczyk, Współczesne nurty teorii makroekonomii, PWN, Warszawa Szpak J., Historia gospodarcza powszechna, PWE, Warszawa Tiltman H., James Ramsay MacDonald. Labour s man of destiny, New York Zins H., Historia Anglii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1979, wyd. II\nKrzysztof Piech ELEMENTY POLITYKI GOSPODARCZEJ OKRESU WIELKIEGO KRYZYSU W WYBRANYCH PAŃSTWACH W dalszym ciągu trwają spory na temat przyczyn Wielkiego Kryzysu. Pretekstem ponownego zajęcia się tematyką


Grendure » Przechowywanie chust\nKażda z nas pochodzi z różnych środowisk i stylów życia. Niektóre z nas mają wystarczająco dużo miejsca, aby swobodnie przechowywać wszystkie swoje chusty na głowę hijab, podczas gdy inne walczą o to, aby zmieścić je w jednej szufladzie, przez co prawdopodobnie możemy zobaczyć wystające z wszystkich szuflad końce chust.\nNasze szafy są wypełnione różnymi tkaninami, kolorami i stylami hijabów. Ze wszystkich błogosławieństw, które wiążą się z bycia Hijabi jednym z największych problemów są gromadzące się stosy chust, które zbierają się w naszych szafach i problem z organizacją miejsca do ich przechowywania.\nMamy nadzieję, że nasza lista różnych sposobów, aby zorganizować swoje chusty na głowę pomoże Ci w znalezieniu kilku rozwiązań, aby Twoja szafa wyglądała schludnie i ładnie.\nTo może zabrzmieć jako dość dziwne miejsce dla naszych hijabs, ale dla tych fashionistek, które mają tysiące ubrań i nie mają gdzie zmieścić swoich chust dobrą opcją jest przechowywanie ich pod łóżkiem. Polecamy organizer pod łóżkiem. Taki organizer jest niczym święty Graal przechowywania hijabs. Każda przegródka może pomieścić do 5-6 hijabs, w sumie do 96 chust na głowę. Co my kobiety lubimy robić? Segregować każdą przegródkę według koloru. W ten sposób, gdy wyciągniesz go spod łóżka, możesz łatwo zobaczyć wszystkie kolory i wybrać ten, który najlepiej pasuje do Twojego stroju.\n2. Wewnątrz szuflad\nNajbardziej powszechne i zarazem najbardziej oczywiste byłoby poświęcić jedną z szuflad do swoich chust na głowę - hijabs. W zależności od tego, jaką masz przestrzeń w komodzie, głęboką czy płytką, zaopatrz się w organizer do szuflad, który pomieści pojedyncze hidżaby. Mając organizer każdy hijab z łatwością zmieści się w jednej przegródce.\n3. Organizer ścienny\nSprawdzi się dla osób, które mają w domu dużą ilość miejsca na ścianie np. w szafie. W tym przypadku możesz kupić karnisze takie jak te, które są do firan w postaci kółek. Wystarczy, że zamontujesz je na wybranej przez siebie ścianie w szafie lub za drzwiami.Każdy pręt może być ułożony według koloru lub według tkaniny / okazji. Warto dostosować długość pręta do potrzeb ściany/ ilości chust.Możesz powiesić swoje chusty na głowę też bezpośrednio na pręcie.\n4. Stojak dla chust\nJest to dość kosztowny pomysł ale za to bardzo wygodny. Taka przenośna garderoba na stojaku może zawierać jeden lub dwa rzędy prętów na których możemy zawiesić nasze hijaby. Wystarczy zawinąć je w formie pętli.\n5. Szuflady / komody\nW sklepach meblowych np. Ikea znajdziemy mnóstwo opcji różnych szuflad czy stylowej komody.Komody są wysokie i wąskie lub szerokie i krótkie. Istnieje wiele opcji do wyboru. Po zakupie jednej z nich możemy łatwo dopasować i kupić organizator wewnętrzny do szuflad.\n6. Organizer na chusty\nWiele naszych szafach skrywa w sobie wieszaki na które wieszamy nasze chusty.Taki okrągły organizer ma oddzielne sekcje składające się z rzędów, gdzie każdy hijab możemy powiesić osobno.Ta metoda jest dobra do przechowywania wielu hidżabów w jednym miejscu.\n7. Organizer do zawieszenia na drzwi\nJeżeli przestrzeń w szafie jest zbyt mała a Twoja szafa pęka w szfach taki organizer z całą pewnością będzie dobrym rozwiązaniem.Taki organizer składa się z kilku przegródek przez które z łatwością widać kolor chust a na plus przegródki są otwarte więc łatwo możemy wybrać dany hijab.To oszczędza miejsce w naszej szafie i służy jako prowizoryczna ale za to jakże wygodna półka.


Zapisz się, aby otrzymać powiadomienia o nowym poście\nWegańskie Kulki Mocy Konopno-Lniane\nCzy jesteś osobą, która zazwyczaj przynosi coś słodkiego na spotkania? Ja tak, a desery to mój konik! Ostatnio jechaliśmy w gości i na ostatnią chwilę trzeba było coś przygotować, bo z pustymi rękami nie wypada przychodzić! Z Kulkami Mocy spotkałam się wcześniej, ale sama jeszcze nie miałam przyjemności ich robić. Ale że kiedyś musi być ten pierwszy raz, powstały i one: Przysięgam, że smakują lepiej, niż wyglądają! Wszystkie zeszły w ciągu kilku minut! Składniki : ziarna słonecznika nasiona konopi siemię lniane nasiona chia sezam dowolne inne nasiona lub ziarenka z SiejeZiarna syrop klonowy lub inne słodzidło - miód/syrop z agawy/daktyle ja dla smaku dołożyłam ok 2 łyżek masła orzechowego Wszystkie nasiona wrzucamy do blendera i dość dokładnie blendujemy. Do zmielonych ziaren dodajemy trochę słodzidła do smaku (u mnie niecałe 2 łyżeczki) i mieszamy. Możemy też zblendować. Ja do kulek dołożyłam masło orzechowe i porządnie zmieszałam. Można zamiast tego dodać np. dżem, zblend\nLniany czekoladowo-bananowy mud pie\nCzasem mamy ochotę na coś słodkiego ale brakuje nam motywacji. Mud Pie to rodzaj bardzo prostego "wrzuć wszystko do miski" ciasta. Może być zrobione w wersji wegańskiej, jak i nie. Dojrzałe banany dodają naturalnej słodyczy, czekolada poprawia humor, a siemię lniane działa prozdrowotnie. Największą zaletą naszej wersji ciasta Mud Pie jest prażone siemię lniane przynoszące wiele korzyści. Co zyskasz regularnie spożywając nasze siemię lniane? oczyścisz swoje ciało z toksyn i wolnych rodników obniżysz poziom cholesterolu i glukozy we krwi poprawisz trawienie i metabolizm - sprzyjając obniżeniu masy ciała zredukujesz stany zapalne i ryzyko chorób jak miażdżyca, zakrzepy, choroba wieńcowa i nowotwory poprawisz pracę mózgu, pamięci i układu krwionośnego dostaniesz potężną dawkę naturalnie występujących witamin i minerałów dzięki fitoestrogenom uregulujesz układ hormonalny zachwycisz wszystkich nowymi daniami! Jak przygotować ten deser? 🥚 2 jajka lub 2 jajka lniane 🍬 cukier lu\nLniano - bakaliowe wegańskie batony raw\nJak zrobić taką pyszną i zdrową przekąskę wykorzystując produkty z SieJeZiarna.pl? Już mówimy! Składniki: Siemię lniane „Iecavnieks” Nasiona (opcjonalnie) Daktyle Morele Orzechy włoskie Migdały Na patelni lub w piekarniku podprażamy siemię lniane i inne nasiona (tutaj: dyna, sezam i słonecznik). Daktyle blendujemy, aż powstanie jednolita masa. Morele tniemy drobno. Orzechy włoskie i migdały mielimy. Wszystkie składniki mieszamy razem. Papier do pieczenia tniemy na kwadraty o wymiarach około 15 x 15 cm. Umieszczamy na nich kawałki przygotowanej masy, owijamy i przysmak jest gotowy do podania. Taki baton można jeść od razu, ale będzie smaczniejszy, jeśli pobędzie chwilę w zamrażarce. Suszone owoce, orzechy i nasiona możesz spokojnie zmieniać w zależności od oczekiwanego smaku i upodobań.\nZa oknem szaro i deszczowo? Masz mało czasu i chcesz zaimponować gościom? A może starasz się przemycać warzywa małym niejadkom? To przepis idealny dla ciebie! Wykonanie banalne, a smak zachwycający. A dodatek siemienia i oleju z cytryną i kolendrą dodatkowo wzbogaca potrawę. Składniki 5 - 6 korzeni pietruszki 2 średniej wielkości soczyste gruszki 2 łyżki oleju Iceavnieks z kolendrą i cytryną dwie szklanki bulionu (drobiowy lub warzywny) szklanka mleka krowiego lub mleka roślinnego migdały w płatkach prażone siemię lniane Iceavnieks przyprawy: pieprz i sól do smaku Wykonanie: Umyte warzywa i owoce obierz ze skórki. Pietruszkę pokrój w plasterki, gruszki w kostkę. Rozgrzej w garnku olej z cytryną i kolendrą , dodaj rozdrobnioną pietruszkę i gruszki. Duś pod przykryciem aż zmiękną. Dolej tyle bulionu by przykrył warzywa i owoce. Gotuj przez ok. 15 minut. Na suchej patelni upraż migdały. Zdejmij zupę z kuchenki, dodaj mleko i zmiksuj na gładki krem. Dopraw. Nalej zupę na talerze, udekoruj\nCzy "Mannik Konopny" brzmi dla ciebie jak czarna magia? Jedyne, czego możesz się obawiać, to że zniknie z talerza szybciej, niż się na nim pojawił! 😋 To nie nowość, że masło konopne Iecavnieks jest idealną alternatywą do masła orzechowego, ale czy wiedziałeś, że równie świetnie się sprawdza w ciastach? Mannik jest bardzo prosty i mało wymagający w przygotowaniu, a efekt zachwycający. Konopie wzbogacają go o niepowtarzalny smak oraz bogactwo witamin, minerałów, kwasów Omega i białka. Jak przygotować: 💚 160 g kaszy manny 💚 220g kefiru, jogurtu, mleka roślinnego 💚 2 x jajko lniane (1 jajko = 1 łyżka mielonego lnu Iecavnieks + 3 łyżki wody) 💚 100g masła konopnego Iecavnieks 💚 miód/syrop/cukier 💚 łyżeczka sody i proszku do pieczenia Kaszę zalej kefirem i zostaw na 20 min do napęcznienia. Po tym czasie dodaj pozostałe składniki i wymieszaj. Wstaw do rozgrzanego do 180 stopni piekarnika i piecz przez 30 minut. Ten wypiek na pewno zainteresu\nZalane wodą siemię lniane przybiera konsystencję kisielu, dzięki której ma działanie osłonowe i łagodzi dolegliwości przewodu pokarmowego. Kisiel nawilża gardło, co bardzo pomaga przy chrypce i kaszlu. Problem tylko w tym, że nie ma smaku. Jest na to rada - wystarczy zmiksować go z owocami lub sokiem aby otrzymać smaczną przekąskę. Miksowanie rozdrabnia nasionka, co dla wielu osób jest dodatkowym bonusem, bo nie lubią ich połykać w całości. Zamiast gotowania całych ziaren i późniejszego miksowania proponujemy szybszą, ale równie efektywną wersję – kisiel z mielonego lnu. Składniki na dwie porcje Dwie płaskie łyżki mielonego lnu Iecavnieks 6-7 łyżek gorącej wody Szczypta cynamonu Łyżeczka brązowego cukru (ew.syropu klonowego, syropu z agawy, miodu) Słoiczek 200 ml dżemu jabłkowego Płatki migdałów i prażone siemię lniane do dekoracji Wykonanie: Mielony len zalej gorącą wodą, wymieszaj, zostaw na kilka minut do spęcznienia. Jeśli powstały kisiel jest zbyt gęsty\nZupy krem to świetne alternatywy tych klasycznych. Mogą służyć jako "przemycałki" warzyw dla wybrednych, których zielone gryzie w język. Na wierzch można posypać dowolne dodatki, jak nasiona konopi, czy siemię lniane. Jak wykonać taki przepyszny krem: Składniki 5 średniej wielkości buraków 2 bataty 2 marchewki 2 pietruszki 2 cebule 2 spore jabłka 1,5 litra wody 2 łyżki oleju (u nas olej z cytryną i kolendrą ) do posypania: prażone siemię lniane , pestki dyni, konopi lub słonecznika do polania: olej z cytryną i kolendrą Iceavnieks i/lub olej z pestek dyni łyżka śmietany, gęstego jogurtu lub śmietanki roślinnej Wykonanie: Rozgrzej w garnku olej, dodaj rozdrobnioną cebule i chwilę podsmaż. Wrzuć do garnka resztę pokrojonych w kostkę warzyw i jabłka. Zalej wodą, dopraw solą i pieprzem. Dorzuć do warzyw listek laurowy. Gotuj przez ok. 30 40 minut aby warzywa zmiękły. Zdejmij zupę z kuchenki, wyjmij z niej liść laurowy i zmiksuj całość na gładki kre\nOficjalny blog sklepu SieJeZiarna.pl


Data publikacji: 2015-10-16 12:12\nRadosław Warawko oskarżony o zamordowanie matki, ojczyma i przybranego brata w końcu przerwał milczenie. Do tej pory nie składał wyjaśnień. Odmawiał też udzielania odpowiedzi na pytania. W piątek, 16 października, przemówił. Zajęło mu to równo 20 minut. Kiedy skończył, pozostali dwaj oskarżeni jego wypowiedź skomentowali krótko: „kłamstwo, fałsz, nieprawda".\nRozpoczynając swoją opowieść przyznał, że zdecydował się na przedstawienie swojej wersji wydarzeń sprzed ponad czterech lat po wysłuchaniu wyjaśnień dwóch pozostałych oskarżonych, Krzysztofa P. i Wojciecha B. - można z nich wywnioskować, że to on dokonał rzezi swojej rodziny, i to on zrabował z ich domu kosztowności.\nW sądzie obciążył współoskarżonych. Sugerował, że to oni dokonali tego bestialskiego mordu. Przypomnijmy, że doszło do niego prawdopodobnie w drugi dzień świąt Wielkanocnych, w kwietniu 2011 r. na szczecińskim Dąbiu. Trzej członkowie rodziny Warawki zostali zadźgani wielkimi nożami. Prokurator uznał, że to zabójstwo zostało dokonane ze szczególnym okrucieństwem. Dziś oskarżony zapewnia, że do tragedii doszło, kiedy w domu jego rodziców byli dwaj oskarżeni i ich kolega, którego nie zna.\nPrawdopodobnie chodziło o pieniądze. Rodzina oskarżonego była majętna - mieli dom, dwa samochody, łódź, lokale w Szczecinie... Do napadu na nich miało dojść z powodu kłopotów finansowych mieszkającego od jakiegoś czasu w Irlandii syna, Radosława Warawko.\n- Zwróciłem się do Wojciecha B. z prośbą o pożyczkę - tłumaczył w sądzie. - On skontaktował mnie z ludźmi, od których otrzymałem 10 tys. euro. Po dwóch miesiącach miałem im zwrócić 15 tysięcy.\nAle „ludzie" zażądali zwrotu gotówki po niecałym miesiącu. Zagrozili, że jeśli nie odda pieniędzy „zarżną mu żonę". Wypytywali przy tym o rodzinę w Polsce. Wiedzieli, że mają majątek. Zdecydował się pomóc złodziejom.\nNie wiadomo co się działo w środku - ponoć oskarżonego nie było w tym czasie w domu. Mówi się tylko, że sytuacja wymknęła się spod kontroli. Dlatego tego samego dnia Radosław Warawko i Krzysztof P. wyjechali do Holandii. Ale Warawko tam również czuł się zagrożony. Uciekł więc do Hiszpanii, gdzie po jakimś czasie dojechała do niego żona.\nW Polsce policjanci najpierw zatrzymali Krzysztofa P. i Wojciecha B. Obaj zatrzymani złożyli wyjaśnienia - mocno obciążające Radosława Warawko. Podejrzewany był już wtedy zatrzymany przez hiszpańską policję za handel narkotykami - po odsiedzeniu 2,5 roku w więzieniu na Ibizie, został deportowany do Polski. Grozi mu dożywocie.©℗\nRadosław Warawko do tej pory odmawiał składania wyjaśnień, choć jest oskarżony o zabójstwo matki, jej męża i jego syna. W piątek rano- po miesiącach milczenia powiedział przed sądem: tak sprowadziłem nieszczęście na rodzinę. Zależy mi, aby powiedzieć, co się stało w domu moich rodziców i jak do tego doszło. Do tej pory nie chciałem tego robić, bo obawiałem się o życie swoich bliskich.\nWedług Warawki za zbrodnię odpowiedzialni są Krzysztof P., Wojciech B. i ich kolega (oskarżony nie podał jego danych). Zastraszyli Warawkę (mieli grozić, że zarżną jego ciężarną żonę), bo ten miał dług u ich kumpla. Mężczyzna twierdzi, że jego znajomi mieli „tylko" zabrać z domu przy ul. Uznamskiej wartościowe rzeczy, jednak „wszystko poszło nie tak, a Rzeźnik (czyli Wojciech B.) szalał. W tym czasie oskarżony miał w pobliżu pilnować samochodu.\nPrzypomnijmy, że w czwartek tak Krzysztof P., jak i Wojciech B. odmówili składania zeznań przed sądem, przeczytano ich wyjaśnienia, z których wynika, że pomogli Warawce w zacieraniu śladów, ucieczce z Polski i w zakupieniu broni.\nDo tragedii w Dąbiu doszło w kwietniu 2011 r.\nAz dech zapiera,\nTragiczny "Cyrk" bez granic...! Niektorym dzisiejszym mlodym, juz sie do reszty w Ich glowach przewraca... ! !


"Coś w rodzaju cokołu". Spór wokół pomnika na placu Piłsudskiego - Fakty TVN online\nPomnik, który powstaje na placu Piłsudskiego pod namiotem, budzi ciekawość. Ogrodzenia wokół namiotu budzą mniejsze kontrowersje niż okoliczności, w jakich zaczęła się budowa pomnika.\n- To jest wielką hańbą Hanny Gronkiewicz-Waltz, że przez 8 lat nie potrafiła uzgodnić miejsca upamiętniającego ofiary katastrofy smoleńskiej - ocenia poseł PiS Arkadiusz Mularczyk.\nPrzez lata politycy PiS ucinali każdą dyskusję stwierdzeniem, że pomnik ma być tylko na Krakowskim Przedmieściu.\nBezpieczeństwo czy pomniki?\nWładze Warszawy nawet nie wiedziały, że budowa pomnika już się zaczęła, bo zarządzanie placem w centrum stolicy minister Adamczyk odebrał jej władzom i przekazał wojewodzie - wtedy obaj zapewniali, że chodzi o bezpieczeństwo i uroczystości, a nie pomniki.\n- Nie spotkałem się z żadną decyzją, która potwierdzałaby budowę pomników, jakichkolwiek pomników, w obrębie placu Piłsudskiego - mówił w zeszłym roku minister infrastruktury Andrzej Adamczyk.\nTeraz ten sam minister nie tłumaczy, dlaczego nie mówił wtedy, że jednak chodziło o budowę pomników.\nPrezes Jarosław Kaczyński obwieścił podczas ostatniej miesięcznicy smoleńskiej, że "rozpoczęto już budowę pomnika ofiar katastrofy". I choć na placu Piłsudskiego stoi już wielki namiot, to formalnie budowa jeszcze nie ruszyła. Do rozpoczęcia prac...\nPlatforma Obywatelska jest przekonana, że pomnik na placu Piłsudskiego ma spowodować, że to on, a nie Grób Nieznanego Żołnierza, będzie tym najważniejszym miejscem uroczystości państwowych. Zwłaszcza, że nikt nie ma wątpliwości, kto w najmniejszych szczegółach decyduje o tym, jakie pomniki gdzie i kiedy powstaną.\n- Zostanie postawione coś w rodzaju cokołu, postumentu - mówił podczas ostatniej miesięcznicy prezes PiS Jarosław Kaczyński. - Jeżeli coś się robi bez zgody i akceptacji mieszkańców Warszawy, to trzeba się liczyć z konsekwencjami - ostrzegł przewodniczący PO Grzegorz Schetyna.\nO tym, jakie konkretnie to będą konsekwencje, Grzegorz Schetyna i Rafał Trzaskowski, kandydat PO na prezydenta Warszawy, nie mówią. - Nie namówi mnie pan, żebym sankcjonował bezprawne decyzje i się wypowiadał w tej sprawie. Ja nie jestem od burzenia, tylko od budowania - uciął Trzaskowski.\nGiertych: pomnik smoleński po odejściu PiS powinien zostać zlikwidowany\n- Stawianie pomnika ofiar wypadku komunikacyjnego obok Grobu Nieznanego Żołnierza jest kpiną z ofiary krwi polskiego żołnierza - powiedział w "Kropce nad i" mecenas Roman Giertych.\nJarosław Gowin był w rządzie PO, jest w rządzie PiS. Też bierze udział w dyskusji o pomnikach. To opinia, gdy jest poi stronie PiS: "pomniki powinny stanąć, nie tylko w Warszawie, ale w wielu miastach Polski". Jarosław Gowin, gdy jeszcze był w PO, mówił: "boję się, że takie nachalne próby upamiętnienia, w atmosferze sporu i zbliżającej się kampanii wyborczej, raczej zaszkodzą tej pamięci niż w czymkolwiek pomogą".\nKampania wyborcza już trwa, spór polityczny też już jest. PiS nie chce referendum w tej sprawie.


Jednorazowy dodatek emerytalny, czyli co zrobić, by seniorzy nie zjedli PO i rządu - - Forsal.pl – Biznes, Gospodarka, Świat\nforsal.plJednorazowy dodatek emerytalny, czyli co zrobić, by seniorzy nie zjedli PO i rządu\n18 czerwca 2015, 17:01\nWypłata jednorazowego, specjalnego dodatku – to pomysł zwiększenia emerytur, jaki pojawił się na zapleczu pani premier Kopacz.\nStandardowa waloryzacja emerytur i rent w 2016 r. będzie prawdopodobnie bardzo niska, stąd szukanie sposobów na podwyżkę. Ile miałby wynieść dodatek – nie wiadomo, bo to na razie tylko rozważania.\nOficjalną propozycją zmian w emeryturach, jaką dziś na Stałym Komitecie Rady Ministrów przedstawi resort pracy, będzie podwyżka świadczeń o wskaźnik inflacji i 20 proc. wzrostu wynagrodzeń. Według tej formuły emerytury mogłyby wzrosnąć o zaledwie 0,52 proc., podczas gdy w tym roku było to 0,68 proc. (choć rząd zastrzegł, że suma podwyżki nie może być niższa niż 36 zł). Tak niski wskaźnik to głównie efekt deflacji.\nDla budżetu to dobra wiadomość, bo jeśli waloryzować w ten sposób, to podatnicy wydaliby na waloryzację 900 mln zł. To najniższa kwota od lat. Dla porównania tegoroczna waloryzacja kosztowała 3,7 mld zł. Tyle że dobra wiadomość dla podatnika to w roku wyborczym zła informacja dla polityków, bo podwyżki będą symboliczne. Na przykład emerytura minimalna wzrosłaby o 5 zł, a przeciętna, która wynosi obecnie około 2 tys. zł, o trochę ponad 10 zł.\nObok pomysłu jednorazowego dodatku w rządzie trwają też gorączkowe prace nad innymi, dotyczącymi już trwałego wzrostu emerytur. Gorączkowe, bo już za tydzień waloryzacją ma się zajmować komisja trójstronna. Szef resortu pracy Władysław Kosiniak-Kamysz chciałby np. podwyższyć emeryturę minimalną do około 1000 zł, argumentując, że to i tak poniżej minimum socjalnego. Jak wylicza Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, w 2014 r. wyniosło ono dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego 1070 zł. A emerytura minimalna to obecnie 880 zł.\nProblem w tym, że z takiej zmiany skorzystałoby ponad milion emerytów w KRUS, ale tylko 174 tys. w ZUS. Podwyżka dla emerytów i rencistów w KRUS kosztowałaby budżet około 1,5 mld zł, a dla emerytów w ZUS niepełne 200 mln zł. Więc politycznym beneficjentem takiej podwyżki byłby głównie PSL. Największą wadą tego rodzaju rozwiązania jest duże i trwałe podniesienie wydatków na emerytury. Z tytułu podwyżki minimalnych świadczeń byłoby to ok. 2 mld zł plus 800 mln zł z tytułu podniesienia corocznych wydatków budżetu na emerytury.\nW PO ścierają się dwa poglądy. Z punktu widzenia budżetu najlepszy wariant to zostawić obecny sposób waloryzacji. – Ale jak emeryci zobaczą w tabloidach kilkuzłotowe podwyżki, to nas zjedzą – mówi jeden z polityków PO. Dlatego na tapecie jest też powtórka tegorocznej waloryzacji mieszanej. Oznacza ona praktycznie równe podwyżki kwotowe dla wszystkich emerytów. Natomiast wadą takiego rozwiązania jest to, że podobnie jak w przypadku znaczącej podwyżki minimalnych świadczeń na trwałe podbija on wydatki na renty i emerytury.\nEksperci zwracają też uwagę na społeczny kontekst zmian w wysokości emerytur. Kamil Cisowski z PKO BP przekonuje, że podwyższenie tylko emerytury minimalnej – na czym skorzystałaby jedna grupa osób – mogłoby zostać źle odebrane. – Taką decyzję trudno byłoby uzasadnić z punktu widzenia poczucia sprawiedliwości społecznej. Sytuacja, w której podwyżkę dostają głównie emeryci pobierający świadczenia z KRUS, mogłaby doprowadzić do konfliktu – przestrzega ekonomista.\nWedług niego dużo lepszym wyjściem byłaby powszechna waloryzacja świadczeń. A skoro resort pracy zakłada, że stać nas na wzrost emerytury minimalnej kosztem kilku miliardów złotych, to powszechna waloryzacja mogłaby być większa, niż wynikałoby to ze wskaźnika inflacja plus 20 proc. rocznego wzrostu płac. Rząd mógłby to zrobić, decydując się na waloryzację mieszaną. Zrobił to już w tym roku, podnosząc emerytury o wskaźnik, ale dodając warunek, że wzrost nie może być mniejszy niż 36 zł. Piotr Kalisz, ekonomista banku Citi Handlowy, uważa, że wyłącznie wskaźnikowy wzrost emerytur w obecnych warunkach nie byłby dobrym pomysłem.\n>>> Czytaj też: ZUS uderzy w szefów. Nowe zasady opłacania składek\n– Ta podwyżka byłaby stosunkowo niska, niewykluczone, że same koszty administracyjne z nią związane – np. wysłanie powiadomień – byłyby do niej porównywalne. Wątpię też, aby tak przeprowadzoną podwyżkę docenili jej beneficjenci – zauważa ekspert.\nWedług Kalisza rząd powinien systemowo podejść do waloryzacji emerytur, zmieniając jej zasady trwale, bo obecny model się nie sprawdza, zwłaszcza przy niskiej inflacji. Ale szanse na taką zmianę w obecnej sytuacji – u progu kampanii wyborczej – są minimalne.\nBardziej prawdopodobna jest więc wypłata jednorazowych dopłat lub wyższa waloryzacja. Ta pierwsza decyzja będzie jednak równoznaczna z poluzowaniem polityki fiskalnej ze wszystkimi tego negatywnymi skutkami, czego rząd też powinien mieć świadomość.\nJa(2015-06-19 06:39) Zgłoś naruszenie 00\nJeżeli inwestuje się w tym kraju w emerytów a nie w młodych to w tym kraju zostaną sami emeryci bez młodych z wszystkim tego konsekwencjami również dla emerytów.\nola(2015-06-19 08:20) Zgłoś naruszenie 00\nTo jest chory kraj w którym dochód na głowę w rodzinie emeryckiej jest wyższy niż w rodzinie pracowniczej.\nesu(2015-06-19 09:52) Zgłoś naruszenie 00\nProponuję tą podwyżkę nazwać "kiełbasowe". Pasuje nie tylko ze względu na wybory, ale też z tego powodu, że można za to kupić jedną dużą porcję kiełbasy więcej.\njacezar(2015-06-18 18:48) Zgłoś naruszenie 00\nGórniku, spójrz mi w twarz i powiedz, że przez całe życie napracujesz się więcej ode mnie i musisz mieć wyższą emeryturę, to z przyjemnością dożyję do tych 67 lat, aby zapewnić Ci godny byt.\ndsdfsdgfsdfd(2015-06-18 18:24) Zgłoś naruszenie 00\nŚrednia emerytura w Polsce wynosi blisko 2000 zł na rękę a średni wiek przechodzenia na emeryturę waha się w granicy 60 lat. Pieniądze wydawane na renty i emerytury nie są małe, w 2013 roku wydaliśmy na renty i emerytury 230 mld zł. Problemem są przywileje emerytalne które pochłaniają znaczną część kwoty przeznaczonej na renty i emerytury. Z powodu przywilejów dla wybranych brakuje pieniędzy dla pozostałych obywateli.\nABC(2015-06-18 19:48) Zgłoś naruszenie 00\nKiełbasa wyborcza w czystej postaci