Prawa kobiet w sferze prokreacji by Fundacja Centrum Praw Kobiet - issuu\n1.Aktualne dane statystyczne o kobietach, oprac. Małgorzata Dziubińska-Michalewicz, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu, Warszawa 1999 r.2.Dane Centrum Organizacji i Ekonomii Służby Zdrowia w Warszawie –\nOpieka Zdrowotna w liczbach – informator statystyczny, Warszawa 19983.Kodeks Farmaceutycznej Etyki Marketingowej, Warszawa, luty 1997 r.4.Kodeks karny – postępowania karnego i karny wykonawczy, Wyd. Zrzeszenia Prawników Polskich, Warszawa 1997 r.5.Edukacja seksualna w szkole, Wyd. Federacja na rzecz Kobiet i Planowania\nRodziny, Warszawa.6.Informacja – Rzecznik Praw Obywatelskich prof. Andrzej Zieliński, okres\n1 stycznia 1998 r. – 31 grudnia 1998 r., Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 1999 r.Nowa Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej uchwalona dnia 2 kwietnia 1997 r.,\nWyd. Liber, Warszawa 1997 r.Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 1998, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1998 r.Transformacja systemu ochrony zdrowia w Polsce, Ministerstwo Zdrowia\ni Opieki Społecznej, Warszawa 1998 r.Ustawa z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym,\n(Dz.U. z dnia 26 marca 1997 r.).Ustawa o zawodzie lekarza (Dz.U. z 1997 r. Nr 28).Uświadomienie i zachowania zdrowotne kobiet w zakresie profilaktyki raka piersi i szyjki macicy, CBOS październik 1998 r.Zdrowie reprodukcyjne kobiet, Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, Warszawa.Zdrowotność kobiet – wybrane zagadnienia, Grzegorz Ciura, Kancelaria Sejmu Biuro Studiów i Ekspertyz – Informacja nr 205, Warszawa 1994 r.Kobiety w Polsce w okresie transformacji społeczn–ekonomicznej, Warszawa\n1999.Seniorzy w Polsce (http://www.stst.gov.pl/nowości/11.05/seniorzy.htm).2288.\nW SFERZE PROKREACJI\nUrszula Nowakowska, Maja KorzeniewskaWSTĘP\nMożliwość decydowania o własnej płodności jest dla kobiet podstawowym warunkiem realizacji należnych każdemu człowiekowi praw.\nOgraniczenia w dostępie do metod i środków planowania rodziny –\nz prawem do przerywania niechcianej ciąży włącznie – naruszają podstawowe prawa człowieka, w tym prawo do wolności, ochrony zdrowia\ni życia. Brak edukacji seksualnej w połączeniu z obowiązującym\nw Polsce restrykcyjnym prawem ograniczającym możliwości przerwania niechcianej ciąży i korzystania z metod i środków planowania rodziny pozbawia kobiety prawa do kontrolowania własnej płodności.\nKobiety zmuszane są do urodzenia niechcianego dziecka, co w znacznym stopniu ogranicza ich swobodę stanowienia o własnym życiu. Negatywne konsekwencje braku oświaty seksualnej, utrudnionego dostępu do nowoczesnej antykoncepcji i zabiegów przerywania ciąży\nponoszą przede wszystkim kobiety. Wczesna ciąża jest często przyczyną przerwania nauki lub zawarcia niechcianego małżeństwa, co ogranicza możliwości dalszego kształcenia i zmniejsza szanse kobiet na\nrynku pracy. Jak pokazują dane statystyczne, małżeństwa zawierane\nz powodu ciąży szybciej się rozpadają, a skutki niedobranych związków odczuwają przede wszystkim dzieci. Niechciana ciąża nie pozostaje bez wpływu na stan psychiczny kobiety; może być przyczyną depresji i załamań nerwowych, co z kolei wpływa na sposób sprawowania opieki nad dziećmi już narodzonymi. Poddawanie się przez kobiety nielegalnym zabiegom przerywania ciąży często prowadzi do powikłań i trwałych szkód na zdrowiu.\n229Polska jest jednym z nielicznych krajów, w których nastąpił regres w zakresie dostępności do metod i środków planowania rodziny, w tym do\nzabiegów przerywania ciąży. Wprowadzenie do polskiego prawa zakazu przerywania ciąży ze względów społecznych stawia nasz kraj na drugim, po Irlandii, miejscu w Europie pod względem restrykcyjności ustawodawstwa. Irlandia zmierza jednak w kierunku liberalizacji, podczas\ngdy Polska w kierunku zgoła przeciwnym. Ograniczanie dostępu do informacji oraz metod i środków planowania rodziny jest szczególnie\nbulwersujące w kraju, gdzie wiedza o środkach antykoncepcyjnych\ni praktyka ich stosowania stoją na bardzo niskim poziomie. Zaledwie\nkilkanaście procent kobiet w Polsce stosuje nowoczesne środki antykoncepcyjne (pigułki, środki chemiczne, wkładki domaciczne).\nProblematyka zdrowia związanego z funkcjami prokreacyjnymi kobiet nie zajmowała i nie zajmuje należytego miejsca w polityce i programach rządu. Programy ochrony zdrowia nie obejmują usług planowania rodziny, edukacji seksualnej dla młodzieży ani problematyki\nzdrowia prokreacyjnego starszych kobiet. Wpływ kościoła katolickiego na politykę rządu i postawy indywidualnych kobiet w zakresie stosowania środków antykoncepcyjnych oraz postawy środowiska lekarskiego jest niekwestionowany.\nBrakuje także placówek zajmujących się propagowaniem świadomego rodzicielstwa, co ogranicza dostęp do informacji na temat metod\ni środków planowania rodziny. Lekarze ginekolodzy również nie spełniają oczekiwań kobiet w zakresie informacji o metodach i środkach\nplanowania rodziny. Istniejące organizacje pozarządowe, zajmujące\nsię ta problematyką, mają ograniczone możliwości i nie są w stanie\nzastąpić rządu w realizacji jego zobowiązań w zakresie ochrony zdrowia i praw kobiet w sferze prokreacji.HISTORIA USTAWY ANTYABORCYJNEJ\nW Polsce od 1956 roku obowiązywało liberalne prawo, zezwalające\nna przerywanie ciąży ze względów społecznych. Za prawem tym nie\nposzła jednak ani oświata seksualna, ani kampania na rzecz antykoncepcji. Brak wiedzy z zakresu życia seksualnego, niedostatek informa230cji o środkach antykoncepcyjnych, słaba ich dostępność, a także negatywny stosunek kościoła katolickiego do kontroli urodzeń zaowocowały wysokim wskaźnikiem zabiegów przerywania ciąży.\nPierwszą próbę ograniczenia prawa kobiet do przerywania ciąży kościół katolicki podjął jeszcze przed zmianą ustroju w 1989 roku. Pierwszego marca 1989 roku, z inicjatywy grupy posłów z Polskiego Związku\nKatolicko-Społecznego, złożono w sejmie projekt ustawy o prawnej\nochronie dziecka poczętego, przygotowany przy współpracy ekspertów Episkopatu Polski ds. rodziny. Projekt ten zawierał bezwzględny\nzakaz przerywania ciąży – niezależnie od stanu zdrowia, sytuacji życiowej i ekonomicznej kobiety, a także warunków, w jakich ciąża zaistniała. Autorzy dokumentu proponowali wprowadzenie karalności aborcji. Projekt wywołał falę protestów, dyskusji, publikacji i zbiorowych\nwystąpień do Sejmu, nie trafił jednak pod obrady plenarne Sejmu.\nW 1990 roku Ministerstwo Zdrowia wydało zarządzenie obligujące\nkobiety, które chciałyby poddać się zabiegowi przerwania ciąży\nw szpitalu publicznym, do przedstawienia zaświadczenia od dwóch ginekologów, lekarza internisty oraz psychologa.\nDalsze utrudnienia w dostępie do aborcji wprowadzono za pośrednictwem kodeksu etyki lekarskiej, który został przyjęty w maju 1992 roku. Zapis w kodeksie zezwalał na przeprowadzenie aborcji tylko\nwówczas, gdy życie i zdrowie kobiety jest zagrożone lub gdy ciąża powstała w wyniku przestępstwa; nawet uszkodzenia genetyczne nie stanowiły podstawy do przerwania ciąży.\nW listopadzie 1992 roku Nadzwyczajna Komisja Sejmowa przyjęła\nprojekt ustawy, który jeszcze bardziej zaostrzał kryteria dostępu do\nzabiegów przerywania ciąży. Projekt zezwalał na aborcję tylko w przypadku zagrożenia życia kobiety i delegalizował niektóre środki antykoncepcyjne. Kobieta i lekarz dokonujący aborcji mieli podlegać karze pozbawienia wolności do lat dwóch. Projekt ten wywołał poruszenie nawet wśród tych partii politycznych, które dotychczas wolały nie\nwypowiadać się w kwestii przerywania ciąży. Unia Pracy wystąpiła\nz inicjatywą przeprowadzenia referendum w sprawie penalizacji aborcji; zebrano ponad milion podpisów pod apelem o przeprowadzenie\nreferendum. Apel został jednak zignorowany przez ustawodawcę,\n231podobnie jak wyniki badania opinii publicznej wskazujące, że ponad\n60% społeczeństwa opowiada się przeciwko ograniczaniu dostępu do\nzabiegów przerywania ciąży. Sukces Ruchu na rzecz Referendum wywarł jednak wpływ na wyniki głosowania w Sejmie. W styczniu 1993\nroku restrykcyjna ustawa przepadła, uchwalono natomiast wersję złagodzoną, dopuszczającą aborcję w szpitalach publicznych w sytuacji\nzagrożenia życia lub zdrowia matki, w przypadku ciężkiego uszkodzenia płodu, oraz gdy ciąża jest wynikiem przestępstwa.\nPo zmianie koalicji rządzącej zwolennicy prawa kobiety do świadomej\nprokreacji podjęli próbę liberalizacji ustawy. Do prac komisji sejmowej zaproszono organizacje kobiece – zarówno te, które opowiadały\nsię za wolnym wyborem kobiety, jak i te, które były temu przeciwne;\nbył to jeden z ewenementów w polskim parlamentaryzmie, kiedy to\norganizacje kobiece dopuszczono do obrad komisji. Po kilku miesiącach pracy komisja przyjęła zliberalizowaną wersję ustawy, zezwalającą na aborcję ze względów społecznych. Ustawa wprowadzała obowiązkowe konsultacje u lekarza innego niż lekarz dokonujący zabiegu\nlub u innej uprawnionej osoby. Obowiązkowy był również okres\ntrzech dni oddzielający konsultację od dnia, w którym można było wykonać zabieg. Ustawa została uchwalona przez Sejm Rzeczpospolitej\nPolskiej w dniu 30 sierpnia 1996 roku. Wprawdzie Senat w dniu 3\npaździernika 1996 roku odrzucił zliberalizowaną ustawę, ale w Sejmie\n24 października udało się odrzucić weto Senatu, a 20 listopada prezydent Kwaśniewski ustawę podpisał. Weszła ona w życie 4 stycznia\n1997 roku.Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego\nW grudniu 1996 roku grupa senatorów Rzeczpospolitej Polskiej złożyła wniosek do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności kilku przepisów znowelizowanej ustawy antyaborcyjnej z obowiązującą\nwówczas Konstytucją. W dniu 28 maja 1997 roku Trybunał Konstytucyjny w pełnym składzie orzekł, iż uzależnianie ochrony życia w jego\nfazie prenatalnej od decyzji ustawodawcy jest niezgodne z art. 1\n(“Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej”) oraz art. 79 (“Małżeństwo,\nmacierzyństwo i rodzina znajdują się pod opieką i ochroną prawa...“)\n232ówczesnej Konstytucji, narusza bowiem konstytucyjne gwarancje\nochrony życia ludzkiego w każdej fazie jego rozwoju. Trybunał stanął\nna stanowisku, że demokratyczne państwo prawa uznaje człowieka\ni dobra dla niego najcenniejsze za wartość naczelną. Dobrem takim\njest życie i dlatego musi pozostać pod ochroną konstytucyjną w każdym stadium rozwoju, począwszy od poczęcia. Legalizacja aborcji –\nbez dostatecznego usprawiedliwienia koniecznością ochrony innej\nwartości, prawa lub wolności konstytucyjnej oraz posługiwanie się\nnieokreślonymi kryteriami dopuszczającymi przerywanie ciąży – narusza, w opinii Trybunału, gwarancje konstytucyjne dla życia ludzkiego. Zdaniem sędziów Trybunału, brakuje precyzyjnych i uzasadnionych kryteriów, które pozwalałyby na dokonanie zróżnicowania\nochrony życia w zależności od jego fazy rozwojowej. Powołując się na\nkonstytucyjną ochronę rodziny i macierzyństwa (art. 79), podkreślają\noni specyficzny związek matki i dziecka w początkowym okresie życia\ni fakt, że ochrona tej wartości nie jest podejmowana wyłącznie w interesie matki, ale także jej dziecka. Trybunał stanął na stanowisku, że\nochrona prawa kobiety do swobodnego kształtowania swoich życiowych warunków nie może prowadzić do naruszania fundamentalnego\ndobra, jakim jest życie ludzkie.\nOrzeczenie Trybunału Konstytucyjnego było krytykowane przez wielu\nprawników uznających, że ma ono charakter wyraźnie ideologiczny.\nWątpliwości co do uzasadnienia orzeczenia podzielał nawet przewodniczący ówczesnego Trybunału; w jednym z wywiadów stwierdził on,\nże gdyby w określonym fragmencie ustawy przecinek został postawiony w innym miejscu, to być może orzeczenie brzmiałoby inaczej.\nUważa się, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego i papieska wizyta w Polsce nie były tylko przypadkowym zbiegiem okoliczności;\nwśród zwolenników wolności wyboru powszechny był pogląd, że orzeczenie TK było prezentem dla papieża. Przypuszczenia te znajdują\npotwierdzenie w tempie pracy Trybunału: niezwykle pośpiesznie wypowiedział się on akurat w sprawie aborcji, podczas gdy inne orzeczenia czekają na rozpatrzenie przez wiele miesięcy.\nSejm Rzeczypospolitej Polskiej podczas posiedzenia w dniu 17 grudnia 1997 roku zatwierdził orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego.\nObecnie obowiązująca Ustawa o planowaniu rodziny, ochronie płodu\nludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, przyjęta 7\nstycznia 1993 roku (Dz.U. Nr 17, poz. 78 z dnia 1 marca 1993 r.\nz późniejszymi zmianami) jest głównym aktem normatywnym, regulującym sferę praw i wolności prokreacyjnych. Preambuła ustawy mówi,\nże życie jest fundamentalnym dobrem człowieka, a troska o życie\ni zdrowie należy do podstawowych obowiązków państwa, społeczeństwa i obywatela. Ustawa uznaje jednak prawo każdego człowieka do\npodjęcia odpowiedzialnej decyzji o posiadaniu dzieci, prawo do informacji, oświaty, poradnictwa i innych form pomocy w zakresie planowania rodziny.\nPozostająca obecnie w mocy, tak zwana, ustawa „antyaborcyjna” zezwala na przerwanie ciąży w trzech przypadkach (Art. 4a, ust.1):\n2. gdy badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże\nalbo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu.\n3. gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu\nzabronionego.Ciąża zagrażająca życiu matki lub ciąża, w której stwierdzono genetyczne uszkodzenie płodu może być przerwana wyłącznie przez lekarza w szpitalu. Zaświadczenie stwierdzające, iż ciąża stanowi zagrożenie dla zdrowia matki musi wydać lekarz inny, niż ten, który ma przeprowadzić zabieg. W przypadkach, w których stwierdzono wysokie\nprawdopodobieństwo upośledzenia płodu lub jego nieuleczalną chorobę, ciąża może być przerwana zanim płód osiągnie stadium rozwoju, w którym staje się zdolny do samodzielnego życia poza organizmem matki. Jeśli do zapłodnienia doszło w wyniku przestępstwa,\nciąża może być usunięta przed końcem dwunastego tygodnia. W takich przypadkach wymaga się zaświadczenia z prokuratury, stwier234dzającego, iż ciąża rzeczywiście powstała wskutek czynu zabronionego. Zabieg może być wówczas przeprowadzony w klinice prywatnej.\nKobiety, które chcą przerwać ciążę, są zobowiązane do złożenia pisemnego oświadczenia, w którym wyrażają zgodę na zabieg. Kobiety\nniepełnoletnie lub nie posiadające zdolności prawnej również muszą\nprzedstawić pisemną zgodę na zabieg, sporządzoną przez ich ustawowego przedstawiciela. Zgody wymaga się także od dziewcząt powyżej\n13 roku życia, natomiast w przypadku małoletniej poniżej 13 roku życia potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego, choć ma ona prawo wyrażenia własnej opinii. Od kobiety całkowicie ubezwłasnowolnionej także wymagana jest pisemna zgoda, jeśli zezwala na to jej stan psychiczny. Kobiety objęte ubezpieczeniem zdrowotnym bądź uprawnione na\npodstawie odrębnych przepisów do bezpłatnej opieki medycznej mają\nprawo do bezpłatnego przerywania ciąży w publicznym szpitalu.\nUstawa o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach\ndopuszczalności przerywania ciąży nie jest jednak jedynym przepisem\nprawnym faktycznie odnoszącym się do przerywania ciąży. Zmieniony art. 157a §1 kodeksu karnego z dnia 8 lipca 1999 roku, zaostrza odpowiedzialność (do dwóch lat pozbawienia wolności) za „spowodowanie uszkodzenia ciała dziecka poczętego lub rozstroju zdrowia, zagrażającego jego życiu”. Paragraf 2 tego artykułu stanowi: „Nie popełnia przestępstwa lekarz, jeśli uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia dziecka poczętego są następstwem działań leczniczych, koniecznych dla uchylenia niebezpieczeństwa grożącego zdrowiu lub życiu\nkobiety ciężarnej albo dziecka poczętego”. Nowy przepis nie wyklucza odpowiedzialności karnej za przerwanie ciąży będącej wynikiem\ngwałtu ani ciąży, co do której medyczne przesłanki wskazują na duże\nprawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu. Powyższe przepisy są w pewnym stopniu sprzeczne z postanowieniami ustawy o planowaniu rodziny i mogą prowadzić sytuacji,\nw której lekarz będzie się obawiał przeprowadzenia zabiegu nawet\nw przewidzianych w ustawie przypadkach.\nBiorąc powyższe pod uwagę, istnieje prawdopodobieństwo, że\nw praktyce zabiegi przerwania ciąży będą wykonywane tylko wówczas, gdy ciąża zagraża zdrowiu lub życiu kobiety.\n235Lekarz lub inna osoba dokonująca nielegalnej aborcji podlega karze\npozbawienia wolności do lat dwóch (art. 149 i 157 k.k.), zaś kobieta\npoddająca się nielegalnemu zabiegowi nie podlega karze. Doprowadzenie do aborcji drogą przemocy wobec kobiety ciężarnej albo spowodowanie utraty życia poczętego dziecka bez jej zgody w inny sposób (np. groźbą bezprawną lub podstępem) podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat ośmiu.\nPodobne zmiany wprowadzono ostatnio do Ustawy o zawodzie lekarza. Wyraz „płód” zastąpiono wyrazami „dziecko poczęte”. Ta terminologiczna manipulacja jest kolejną próbą podporządkowania prawa\npaństwowego ideologii kościoła katolickiego, zgodnie z którą status\nczłowieka i wszelkie wynikające zeń prawa powinny być przyznane zapłodnionej komórce jajowej. Zwolennicy takiego podejścia nigdy nie\nstarali się ukryć, że ich intencją jest wprowadzenie całkowitego zakazu aborcji. Obecnie tworzą oni wpływową grupę w łonie koalicji rządzącej, zatem przyjęte ostatnio restrykcje należy postrzegać jako kolejny krok w kierunku realizacji założonych celów.\nUstawa z dnia 8 lipca 1999 zaostrzyła również odpowiedzialność za\nzabójstwo noworodka. Obowiązujący wcześniej art. 149 k.k. przewidywał odpowiedzialność karną kobiety za zabicie noworodka pod\nwpływem silnego przeżycia związanego z przebiegiem porodu lub za\nspowodowanie ciężkich uszkodzeń ciała niemowlęcia. Zmieniony art.\n149 k.k. utrzymuje wprawdzie taką samą karę (do 5 lat pozbawienia\nwolności), zawęża jednak możliwość, okres i zakres stosowania tego\nprzepisu: mowa jest w nim wyłącznie o zabiciu dziecka w okresie porodu pod wpływem jego przebiegu.\nPolskie ustawodawstwo nie przewiduje, by mężczyzna miał prawo\nsprzeciwić się decyzji kobiety o poddaniu się aborcji.Aborcja w praktyce\nDostęp do zabiegów przerywania ciąży był w praktyce zawsze bardziej\nograniczony, niż wskazywałaby na to litera prawa. Na przykład, po roku 1992, gdy aborcja ze wskazań społecznych była w pełni legalna,\nw wielu szpitalach odmawiano wykonywania zabiegów, powołując się\nna kodeks etyki lekarskiej. Presja wywierana na lekarzy była tak silna,\n236że wielu z nich odmawiało dokonania aborcji. Dochodziło do sytuacji,\ngdy dyrektorzy publicznych szpitali ogłaszali, że w ich placówkach\nw ogóle nie przeprowadza się zabiegów przerywania ciąży, niekiedy\nnawet w przypadkach, w których ciąża stanowiła zagrożenie dla zdrowia i życia kobiety. Kobiety bywały odsyłane do innych szpitali,\na w tym czasie upływał dwunastotygodniowy termin zezwalający na\nprzeprowadzenie legalnej aborcji i lekarz z „czystym sumieniem”\nmógł odmówić przerwania ciąży. W rezultacie wiele kobiet ryzykowało zdrowiem, a nawet życiem z powodu zbyt późnego przeprowadzenia zabiegu. Media donosiły o licznych odmowach wykonania aborcji;\ngłośny stał się, na przykład, przypadek kobiety, która nosiła obumarły\npłód, oraz innej ciężarnej, niewidomej i cierpiącej na epilepsję. Prasa\nopisywała też sprawę prokuratora, który odmawiając wydania stosownego zaświadczenia, oznajmił matce dwudziestoletniej dziewczyny\nzgwałconej przez pracodawcę, że córka jest przecież dorosła i powinna zdawać sobie sprawę, że takie sytuacje mogą mieć miejsce.\nKościół katolicki odgrywał aktywną rolę w organizowaniu kampanii\nna rzecz ograniczenia dostępu do zabiegów przerywania ciąży, środków antykoncepcyjnych oraz edukacji seksualnej. Przedstawiciele kościoła angażowali się m.in. w zbieranie podpisów pod apelami o zaostrzenie przepisów antyaborcyjnych. W wielu kościołach akcje zbierania podpisów były organizowane w sposób utrudniający odmowę,\na presja – szczególnie w małych miejscowościach – była tak duża, że\nodmowa złożenia podpisu wymagała znacznej odwagi. Podpisy zbierano również wśród dzieci na lekcjach religii. Prowadzący kampanię\noskarżali zwolenników wolnego wyboru, nazywając ich mordercami\ni stalinistami, aborcję zaś porównywano do holokaustu. Praktykujących katolików straszono odmową udzielenia sakramentów.\nSzacuje się, że ograniczenia w dostępie do aborcji nie wpłynęły w zasadniczym stopniu na rzeczywistą liczbę zabiegów przerywania ciąży,\nchoć ustalenie dokładnej liczby kobiet, które nielegalnie przerwały ciążę w Polsce lub zagranicą jest niemożliwe. Co oczywiste, drastycznie\nspadła liczba aborcji legalnych (do 1988 r. – powyżej 100 000 zabiegów\nrocznie, w latach 1994-1995 poniżej 1 tysiąca, w 1997 r. – 3 047 zabiegów). Ograniczony dostęp do legalnego przerywania ciąży powoduje,\nże kobiety zostały zmuszone do ponoszenia wysokich kosztów zabie237gów wykonywanych w gabinetach prywatnych w kraju lub zagranicą. To\ndlatego, mimo restrykcyjnego prawa, liczba urodzeń w ostatnich latach\nwyraźnie maleje, a w 1998 roku osiągnęła stan najniższy w powojennej\nhistorii Polski (395 600 żywych urodzeń). Spadek liczby urodzeń, mimo\nograniczeń w dostępie do zabiegów przerywania ciąży, wskazuje wyraźnie na nieskuteczność działania ustawy antyaborcyjnej i potwierdza\nistnienie „aborcyjnego podziemia” i „aborcyjnej turystyki”.\nNiełatwo jest oszacować zdrowotne i społeczne skutki ograniczenia\ndostępu do aborcji. Z pewnością jednak restrykcyjna ustawa doprowadziła do wielu osobistych tragedii kobiet, których zdrowie lub życie\nznalazły się w niebezpieczeństwie. Wiele kobiet w obawie przed zajściem w niepożądaną ciążę odmawiało swoim partnerom współżycia,\nco mogło wpłynąć na zwiększenie liczby wymuszeń ze strony mężczyzn. Utrudnienia w dostępie do aborcji spowodowały, że wiele kobiet w ogóle nie brało pod uwagę legalnego przerwania ciąży, a zabiegi wykonywane pokątnie, w złych warunkach – tak w kraju, jak i za\ngranicą – powodowały często nieodwracalne szkody zdrowotne. W atmosferze lęku i zastraszenia trudno było uzyskać informację o lekarzach wykonujących aborcję w gabinetach prywatnych. Ponadto, wiele kobiet, których nie stać było na taki wydatek, decydowało się na\nprzerwanie ciąży domowymi sposobami, groźnymi dla ich życia lub\nzdrowia. Prasa donosiła wówczas o trzech przypadkach śmierci kobiet, które zdecydowały się same doprowadzić do usunięcia niechcianej ciąży. Statystyki wskazują również na wzrost liczby samoistnych\nporonień – klasyfikacja ta jest często stosowana w celu ukrycia przeprowadzonego zabiegu przerwania ciąży.\nW 1996 roku, natychmiast po liberalizacji ustawy, przeciwnicy wolnego wyboru podjęli działania zmierzające do ponownego zdelegalizowania aborcji ze względów społecznych. „Solidarność” groziła m.in.\npodjęciem akcji „obywatelskiego nieposłuszeństwa”, która miała polegać na odmowie płacenia części podatków. Naczelna Rada Lekarska podtrzymała sprzeciw wobec legalizacji aborcji. Wielu lekarzy,\na nawet całe szpitale odmawiały przeprowadzania aborcji ze wskazań\nspołecznych. W wielu województwach całkowicie zawieszono wykonywanie aborcji. Odmowa wykonywania zabiegów przerwania ciąży\nprzez całe szpitale, a nawet regiony była bezprawna; na klauzulę su238mienia mogą się powoływać pojedynczy lekarze, jednak nie mogą tego czynić w imieniu innych lekarzy. Lekarz zatrudniony w publicznym\nszpitalu, odmawiając wykonania zabiegu i powołując się na klauzulę\nsumienia, ma obowiązek wskazać, gdzie kobieta może przerwać ciążę. Niestety, obowiązek ten często bywa lekceważony i kobiety nie\nuzyskują potrzebnych informacji.\nWielu lekarzy odmawiających przerwania ciąży w szpitalu publicznym\nnie ma takich obiekcji w gabinetach prywatnych. Nawet rzecznik odpowiedzialności zawodowej lekarzy potwierdził nadużywanie przez\nlekarzy klauzuli sumienia w placówkach publicznej służby zdrowia.\nChociaż prawo kobiet do legalnej aborcji jest ustawicznie łamane, to\ninstytucje odpowiedzialne za realizację ustawy, tj. Ministerstwo\nZdrowia i wojewodowie, nie robią nic, aby przeciwdziałać temu zjawisku. Ministerstwo nie tylko nie podjęło żadnych działań naprawczych,\nale wręcz utrudniło korzystanie z prawa do legalnej aborcji, przygotowując z dużym opóźnieniem przepisy wykonawcze.\nZe sprawozdania rządu z realizacji ustawy antyaborcyjnej (1999) wynika, że w publicznych zakładach opieki zdrowotnej przeprowadzono\nzaledwie 310 zabiegów przerywania ciąży; 211 z powodu zagrożenia\ndla zdrowia i życia kobiety i 46 z powodu uszkodzenia płodu. Przerwano również pięćdziesiąt trzy ciąże powstałe w wyniku gwałtu lub\nkazirodztwa. W Polsce w roku 1998 urodziło się 395 600 dzieci.\nW szpitalach według oficjalnych danych pozostawiono 594 zdrowe\nnoworodki. W sprawozdaniu nie zamieszczono informacji na temat\nliczby samoistnych poronień (w ubiegłych latach takich przypadków\nbyło około 40000 rocznie), która mogłaby być pomocna w oszacowaniu rozmiarów podziemia aborcyjnego.\nFederacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, podobnie jak wiele\ninnych organizacji kobiecych uważa, że sprawozdanie rządu jest niewiarygodne i tendencyjne, nie ma w nim bowiem informacji na temat\npodziemia aborcyjnego.Badania prenatalne\nUstawa z dnia 7 stycznia 1993 roku o planowaniu rodziny, ochronie\n239(Dz.U. z dnia 1 marca 1993 r.) uregulowała również kwestię dostępu\ndo badań prenatalnych. Artykuł 2, ust. 2a tejże ustawy stanowi:\nOrgany administracji rządowej oraz samorządu terytorialnego, w zakresie swoich\nkompetencji określonych w przepisach szczególnych, są zobowiązane zapewnić swobodny dostęp do informacji i badań prenatalnych, szczególnie wtedy, gdy istnieje\npodwyższone ryzyko bądź podejrzenie wystąpienia wady genetycznej lub rozwojowej\npłodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej życiu płodu.Jednak w praktyce kobiety nie mogą w pełni korzystać z tego prawa.\nGłówną przeszkodą jest brak informacji, a w wielu wypadkach wręcz\ndezinformacja na temat badań prenatalnych oraz trudny do nich dostęp. W całej Polsce takie badania przeprowadzają tylko trzy ośrodki:\nw Warszawie, Łodzi i Krakowie, przy czym ginekolodzy z ośrodka\nkrakowskiego – powołując się na klauzulę sumienia – zaczęli odmawiać wykonywania badań prenatalnych. Na Górnym Śląsku, gdzie ze\nwzględu na alarmujące zanieczyszczenie środowiska ryzyko wad genetycznych płodu jest wysokie, nie ma ani jednego ośrodka badań\nJak wynika z wydanego w 1999 roku Sprawozdania Rady Ministrów\nz realizacji ustawy z dnia 7 stycznia 1993 roku o planowaniu rodziny,\nciąży, w 1998 roku przeprowadzono w Polsce tylko 1612 badań prenatalnych. Dane te mają ponury wydźwięk w zestawieniu z liczbą 395\n600 urodzeń, wśród których około 7-8% stanowią ciąże obarczone\nwysokim ryzykiem wystąpienia wad genetycznych. Nadto rosnąca\nliczba kobiet decydujących się na późniejsze macierzyństwo (ok. 10%\nPolek rodzi dzieci po 35 roku życia) oraz stałe pogarszanie się warunków środowiskowych pozwalają przewidywać, że ryzyko wystąpienia\nróżnego typu patologii będzie rosnąć.\n20 maja 1999 roku Sejm uchwalił restrykcyjną nowelizację Kodeksu\nkarnego i Ustawy o zawodzie lekarza, wymierzoną w dostępność badań prenatalnych. Senat odrzucił przyjęte przez Sejm zmiany\ni przedłożył własne poprawki, które jeszcze bardziej miały ograniczyć\nprawo kobiet do medycznej opieki prenatalnej. Zgodnie z polskimi\nprocedurami legislacyjnymi, senacki projekt został przesłany do Sejmu i uchwalony 8 lipca 1999 roku. Zmieniony art. 157a, § 1 k.k. wpro240wadza karę do dwóch lat pozbawienia wolności za „spowodowanie\nuszkodzenia ciała dziecka poczętego lub rozstroju zdrowia, zagrażających jego życiu”. Artykuł ten przewidywał wcześniej za ten czyn karę grzywny lub ograniczenia wolności. Nie ma wątpliwości, że przepis\nten może zostać odczytany przez lekarzy jako potencjalne zagrożenie.\nBadania te bowiem niosą minimalne (mniej niż 1% powikłań) ryzyko\nporonienia. Skutkiem tego zapisu może być odmawianie przez lekarzy wykonywania zabiegów przerywania ciąży kobietom, chociaż będą\ndo tego uprawnione.\nArt. 157a, §2 stwierdza, że nie popełnia przestępstwa lekarz, „jeżeli\nuszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia dziecka poczętego są następstwem działań leczniczych, koniecznych do uchylenia niebezpieczeństwa grożącego zdrowiu lub życiu kobiety ciężarnej lub dziecka poczętego”. Lekarz może więc, jak już była o tym mowa, obawiać się odpowiedzialności karnej za wykonanie zabiegu przerywania ciąży także\nwtedy, gdy ciąża jest wynikiem gwałtu, lub gdy badania prenatalne\nwykazały poważne wady genetyczne płodu.\nNiektórzy komentatorzy polityczni twierdzą, że Sejm przyjął senackie\npoprawki, gdyż pierwszy projekt izby wyższej nie był wystarczająco rygorystyczny. Zezwalał on na badania prenatalne w trzech przypadkach:\ngdy rodzice pochodzą z rodzin obciążonych genetycznie, gdy istnieje\nprawdopodobieństwo wystąpienia choroby genetycznej możliwej do leczenia w okresie płodowym, oraz gdy zachodzi podejrzenie ciężkiego\nuszkodzenia płodu. Według tych samych komentatorów należy się\nspodziewać wprowadzenia całkowitego zakazu badań prenatalnych.\nOgraniczenie dostępu do badań prenatalnych w kraju, gdzie procent\nkorzystających z nich kobiet jest bardzo niski, musi być odebrane jako\nkolejny atak na prokreacyjne prawa kobiet. Wprowadzenie tych obostrzeń jest próbą dalszego ograniczenia zabiegów przerywania ciąży\nze wskazań genetycznych i z powodu ciężkiego uszkodzenia płodu.\nDecyzja Sejmu ograniczająca dostęp do badań prenatalnych stanowi\nnaruszenie konstytucyjnego prawa kobiety do ochrony zdrowia jej\nnienarodzonego dziecka. Narusza także szereg praw pacjenta, zawartych w ustawie z dnia 6 lutego 1997 roku o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym (Dz.U. z dnia 26 marca 1997 r.).\n241Wiele organizacji kobiecych oraz autorytetów ze świata lekarskiego\ni prawniczego wystosowało protesty przeciwko wprowadzaniu\nomówionych powyżej restrykcji i zaapelowało do Prezydenta RP, by\nnie podpisywał poprawek do Ustawy o zawodzie lekarza i kodeksu\nkarnego. Prezydent ostatecznie podpisał ustawę ograniczającą kobietom dostęp do badań prenatalnych oraz zaostrzającą kary za zabicie\nnoworodka przez matkę pod wpływem silnego wzburzenia związanego z porodem.SZCZEGÓLNA OCHRONA KOBIET CIĘŻARNYCH\n(Dz.U. z dnia 1 marca 1993 r.) w art. 2, ust. 1 zobowiązuje organy administracji rządowej oraz samorządu terytorialnego do zapewnienia\nkobietom w ciąży opieki medycznej, socjalnej i prawnej w szczególności poprzez:\n1. opiekę prenatalną nad płodem oraz opiekę medyczną nad kobietą w ciąży;\n2. pomoc materialną i opiekę nad kobietami w ciąży znajdującymi się w trudnych warunkach materialnych, przez czas ciąży, porodu i po porodzie;\n3. dostęp do szczegółowych informacji na temat uprawnień, zasiłków i świadczeń przysługujących kobietom w ciąży, matkom, ojcom oraz ich dzieciom,\na także dostęp do informacji dotyczących instytucji i organizacji pomagających w rozwiązywaniu problemów psychologicznych i społecznych, a także\nzajmujących się sprawami przysposobienia.Ustawodawca zobowiązał również organy administracji rządowej i samorządu terytorialnego do współdziałania i pomocy kościołowi katolickiemu, innym kościołom i związkom wyznaniowym oraz organizacjom społecznym, które organizują opiekę nad kobietami w ciąży, jak\nrównież organizują rodziny zastępcze lub udzielają pomocy w przysposabianiu dzieci. Znamienne jest, że wśród adresatów obligatoryjnej pomocy świadczonej przez władze wymieniono tylko te organizacje, które pomagają ciężarnym oraz zajmują się rodzinami zastępczymi lub procedurami adopcyjnymi. Organizacje pozarządowe, które\npropagują wiedzę na temat świadomego rodzicielstwa i monitorują\nprzestrzeganie prawa w zakresie dostępu do legalnych zabiegów prze242rywania ciąży, nie mogą liczyć na żadne wsparcie ze strony administracji rządowej i samorządowej.\nUstawodawca wymaga od kobiety, aby rodziła również niechciane\ndzieci, zaś na administrację rządową i samorządową nakłada obowiązek udzielania wszechstronnej pomocy kobietom ciężarnym. W rzeczywistości jednak pomoc władz jest dalece niewystarczająca. Tylko\nco druga kobieta w mieście i mniej niż 50% kobiet na wsi jest objętych wczesną opieką lekarską.\nWedług danych ze sprawozdania rządu z wykonania ustawy antyaborcyjnej za 1997 rok, na jedno urodzone dziecko przysługiwał kobiecie zasiłek w wysokości 138 zł, natomiast przeciętny łączny koszt\npomocy finansowej udzielanej kobietom w ciąży wyniósł 531,48 zł\ndla jednej osoby uprawnionej, przy czym prawo do takiego zasiłku\nprzysługuje jedynie tym kobietom, u których dochód na głowę w rodzinie nie przekraczał 316 zł. Od 1 czerwca 1999 roku wysokość zasiłku wzrosła do 348 zł, gdy dochód na jednego członka w rodzinie\nnie przekracza 384 zł.\nW domach samotnej matki, finansowanych z wojewódzkich środków\npublicznych, liczba miejsc jest niewielka (pod koniec 1997 roku łącznie 660 miejsc w skali kraju). Ośrodki prowadzone przez kościoły,\nstowarzyszenia i fundacje również nie zaspokajają potrzeb w tym zakresie. W niektórych ośrodkach dochodzi do poważnych naruszeń\npraw człowieka. Ograniczenia w tym zakresie znajdujemy nawet w regulaminach tych placówek. Istnieją schroniska, których kobiety nie\nmogą swobodnie opuszczać, a także ośrodki, gdzie kobiety zmuszane\nsą do nieodpłatnej pracy. Znaczna liczba schronisk prowadzona jest\nprzez mężczyzn, często z przeszłością kryminalną. Nierzadko dochodzi tam do seksualnego wykorzystywania podopiecznych.ANTYKONCEPCJA\nO skutecznym korzystaniu z antykoncepcji decyduje dostęp do metod\ni środków planowania rodziny, ich koszt oraz dostęp do odpowiednich informacji i poradnictwa. Możliwości mężczyzn w wyborze\nśrodka antykoncepcyjnego są zawężone, to kobiety ponoszą wciąż\n243główny ciężar odpowiedzialności za rodzicielstwo, zatem problemy\nzwiązane z planowaniem prokreacji dotyczą głównie kobiet. Wszelkie\nograniczenia w dostępie do środków i metod planowania rodziny\nograniczają możliwości kobiet wyboru własnej drogi życiowej i dlatego można je uznać za przejaw dyskryminacji ze względu na płeć..\nRząd polski nie prowadzi i w zasadzie nigdy nie prowadził żadnej polityki w dziedzinie oświaty seksualnej i świadomego rodzicielstwa;\nrównież lekarze w niewystarczającym stopniu wywiązują się ze swoich\nfunkcji informacyjnych w sprawach świadomej prokreacji.a częstotliwością stosowania środków antykoncepcyjnych. Około\n18% osób w wieku do 40 lat oraz ponad 19% osób z wyższym wykształceniem korzysta regularnie z tych środków. Im niższe wykształcenie i starszy wiek – tym mniejsza częstotliwość ich stosowania. Najwięcej deklaracji o stosowaniu środków antykoncepcyjnych składają\nmieszkańcy wielkich miast, nie uczestniczący bądź rzadko uczestniczący w praktykach religijnych (17%). Osoby, które biorą udział\nw praktykach religijnych kilka razy w tygodniu, najczęściej (63,5%)\npodawały, że nie korzystają ze środków antykoncepcyjnych.Pomimo że artykuł 2. Ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu\nludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U.\nz dnia 1 marca 1993 r.) zobowiązuje organy administracji rządowej\noraz samorządu terytorialnego do zapewnienia obywatelom swobodnego dostępu do metod i środków służących świadomej prokreacji,\nw praktyce nie wywiązują się one ze swoich obowiązków.Według respondentów do głównych barier w stosowaniu środków antykoncepcyjnych należą:Badania opinii publicznej pod nazwą „Antykoncepcja: dostępność\ni bariery w stosowaniu środków antykoncepcyjnych”, przeprowadzone w 1995 roku przez MARECO POLSKA (członka GALLUP INTERNATIONAL), wykazały, że dla Polaków podstawowym źródłem\ninformacji na temat stosowania tych środków są media i znajomi. Tylko niespełna co piąty badany uzyskiwał informacje na temat antykoncepcji od lekarza, a 23% ankietowanych zwracało uwagę na niedostatek informacji z tego zakresu. Wyniki ankiety przeprowadzonej wśród\n1220 kobiet przez Federację na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny\nwykazały, że prawie połowie z nich (45%) lekarz nigdy nie proponował żadnych środków antykoncepcyjnych. Zaledwie 32% kobiet uznało, że uzyskane od lekarza informacje były wystarczające. Należy podkreślić, że wskaźniki te nie są reprezentatywne, gdyż dotyczą w 90%\nkobiet zamieszkałych w miastach, spośród których aż 95% miało co\nnajmniej średnie wykształcenie. W rzeczywistości sytuacja przedstawiać się musi znacznie gorzej.\nBadania MARECO POLSKA wykazały, że tylko 11% ankietowanych\n(powyżej 15 roku życia) regularnie stosowało antykoncepcję, 44,3%\nnigdy jej nie stosowało, natomiast 41,5% stosowało „od czasu do czasu”. Widoczny jest związek pomiędzy wykształceniem i wiekiem\n10.brak nawyku korzystania (41%);\nstanowisko kościoła katolickiego(39,2%);\nwstyd przy zakupie (36,5%);\nobawa przed ewentualnymi skutkami ubocznymi (28%);\nbrak informacji na temat stosowania (23,1%);\nbrak informacji o rodzajach środków (22,3%);\nprzekonanie o małej skuteczności (15,4%);\nwstyd przy stosowaniu (15,1%);\nwysokie ceny (9,2%);\nniedostateczna liczba punktów sprzedaży (5,1%).Na pierwszym planie znalazły się szeroko rozumiane bariery pochodzenia kulturowego, na drugim zaś brak wiedzy o rodzajach dostępnych\nśrodków, ich stosowaniu, skuteczności i ewentualnych skutkach ubocznych. Duży wpływ na stosowanie środków antykoncepcyjnych ma stanowisko kościoła i jego konsekwentna polityka sprzeciwiająca się nie\ntylko nowoczesnym metodom antykoncepcji, ale również zwykłym prezerwatywom. Przedstawiciele kościoła i związane z nim media upowszechniają pogląd, że antykoncepcja jest grzechem, a ponadto przypisują jej szkodliwość dla zdrowia kobiet. Dla ogromnej większości Polaków kościół katolicki, stanowiąc wielki autorytet moralny, jest w tej\nkwestii wyrocznią. Kobiety pytane, dlaczego nie stosują środków antykoncepcyjnych, a dopuszczają do przerywania ciąży, odpowiadały, że\nstosując antykoncepcję, grzeszyłyby częściej, niż przerywając ciążę. Kościół propaguje jedynie tzw. naturalne metody regulacji poczęć, które\n245są jednak wysoce zawodne. Postawa kościoła katolickiego wobec antykoncepcji wydaje się szczególnie drastyczna w odniesieniu do prezerwatyw. Przedstawiciele kościoła, wypowiadając się przeciwko ich stosowaniu, głoszą pogląd, że nie zapobiegają one zakażeniu wirusem HIV.\nW 1996 roku na pytanie GUS-u skierowane do kobiet zamężnych\ni rozwiedzionych (“Stan zdrowia ludności Polski”-1996) na temat stosowanych metod regulacji urodzin uzyskano następujące odpowiedzi:\nMetody i środki regulacji urodzeń\nSterylizacjaProcent osób stosujących\n1,2%Dostęp do środków antykoncepcyjnych został uregulowany w 1991\nroku Ustawą o środkach farmaceutycznych, materiałach medycznych,\naptekach, hurtowniach i nadzorze farmaceutycznym. Ustawa ta nakazuje każdej aptece posiadanie wszystkich środków, także tych dostępnych bez recepty. Część chemicznych i mechanicznych środków antykoncepcyjnych jest dostępna także w sieci pozaaptecznej, a prezerwatywy – w wielu placówkach handlowych. Środki hormonalne są wydawane wyłącznie na podstawie recepty lekarskiej.\nWedług raportu nadzoru farmaceutycznego, zarejestrowany asortyment środków antykoncepcyjnych w około 90% jest stale dostępny\nw aptekach. Badania wskazują, że do najłatwiej dostępnych środków\nnależą prezerwatywy (68,2%), środki dopochwowe i doustne (odpowiednio 43,2 i 42,7%), do najtrudniej zaś – środki domaciczne (34,2%).\nW marcu 1998 roku rząd wycofał dotację do pięciu spośród ośmiu hormonalnych środków antykoncepcyjnych. Decyzją Ministra Zdrowia\ni Opieki Społecznej na liście hormonalnych środków antykoncepcyjnych\nwydawanych za odpłatnością 30% pozostały jedynie 3 preparaty – Microgynon 21, Rigevidon, Stediril 30. W rzeczywistości jest to właściwie\n246jeden preparat o różnych nazwach. Nadto są to środki przestarzałe\nw porównaniu z całą gamą środków antykoncepcyjnych nowej generacji,\njak Cilest, Minulet, Femoden, Mercilon, Marvelon. Wspomniana regulacja powoduje znaczne ograniczenia w dostępie do skutecznej i prostej\nantykoncepcji, co narusza prawa kobiet w dostępie do środków i metod\nplanowania rodziny. Widoczna jest niezgodność ministerialnych decyzji\nz przepisami prawa polskiego i międzynarodowego w zakresie ochrony\ni pomocy rodzinie, dostępu do służby zdrowia, planowania rodziny (art.\n2, § 2 Ustawy z dnia 7.01.1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu\nludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży – Dz.U. Nr\n17, poz. 78 ze zm.; art. 10 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Socjalnych i Kulturalnych – Dz.U. z 1997 r. Nr 38, poz.169, art. 12\nust. 1 oraz art. 16 ust. 1 lit.; Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich\nform dyskryminacji kobiet – Dz.U. z 1982 r. Nr 10, poz.71). Opinię tę\npodziela obecny rzecznik praw obywatelskich, lecz Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej stoi na stanowisku, że z uwagi na ograniczone\nmożliwości finansowe nie może być mowy o zmianie decyzji, a środki\nobjęte dopłatą mogą być używane zarówno w antykoncepcji, jak i w leczeniu hormonalnym (Informacja Rzecznika Praw Obywatelskich prof.\nA. Zielińskiego, za okres 1.01.1998 r. – 31.12.1998 r.).\nZnacznym utrudnieniem w korzystaniu z antykoncepcji jest fakt, że\ndotowane środki antykoncepcyjne nie są w tym samym stopniu odpowiednie dla wszystkich kobiet. Zdaniem ginekologów, nie powinny\nich stosować zwłaszcza nastolatki i młode kobiety. Środki nowej generacji nie tylko nie otrzymały dotacji, ale są też znacznie droższe od\ndotowanych. Ich zakup może być znaczącym wydatkiem w comiesięcznym budżecie licznej grupy kobiet, zaś charakter kuracji hormonalnej nie pozwala na ciągłe zmiany leku. Traktowanie tabletek antykoncepcyjnych jako towaru luksusowego ogranicza prawo kobiet do\nkorzystania ze środków o optymalnej skuteczności w kontrolowaniu\npłodności (najniższy wskaźnik Pearla). Według informacji resortu\nzdrowia z 1995 roku liczba sprzedanych doustnych środków antykoncepcyjnych wskazuje, że regularnie stosuje je tylko ok. 3,4% kobiet,\nco w porównaniu ze standardami zachodnimi jest liczbą bardzo niską.\nNie wszystkie środki antykoncepcyjne stosowane na świecie są dostępne w Polsce. Mechanicznym środkiem antykoncepcyjnym nie247obecnym na polskim rynku jest np. damska prezerwatywa (zmniejsza\nryzyko zakażenia wirusem HIV i innymi chorobami przenoszonymi\ndrogą płciową). Zastrzyk hormonalny o dwunastogodzinnym działaniu (Depo-Provera) jest wprawdzie dostępny, ale nie zarejestrowany.\nMało rozpowszechniona w Polsce jest antykoncepcja stosowana w sytuacjach nagłych.\nPolskie prawo nie zezwala na wykonywanie zabiegów pozbawiających\nczłowieka zdolności płodzenia (art.156, §1, pkt 1 k.k.). Wykonanie zabiegu sterylizacji – nawet za zgodą osoby zainteresowanej – podlega\nkarze pozbawienia wolności od roku do 10 lat – dochodzi jednak do\nlicznych naruszeń tego prawa. Nielegalnych zabiegów sterylizacji dokonuje się w Polsce pod rozmaitymi pozorami, podczas gdy rzeczywistą przyczyną tych działań często bywa np. choroba psychiczna pacjentki lub inne przesłanki, które w ocenie lekarzy stanowią przeciwwskazanie do narodzin dalszego potomstwa. Polskie ustawodawstwo\njest w tym względzie bardzo restrykcyjne; nie bierze pod uwagę wielu\nsytuacji, w których pozbawienie zdolności płodzenia byłoby wskazane\nze względu na dobro społeczne, dobro matki, ojca czy zdrowie ewentualnego potomstwa, nie mówiąc już o prawie do świadomej i dobrowolnej rezygnacji z własnej płodności.\nPrawo kobiet do świadomego macierzyństwa jest szczególnie ograniczone z powodu utrudnionego dostępu do informacji o metodach\ni środkach planowania rodziny. Jak wynika z cytowanych wyżej badań, brak dostępu do informacji stanowi jedną z najważniejszych barier w stosowaniu środków antykoncepcyjnych. Tymczasem bardzo\nniewiele instytucji i organizacji zajmuje się propagowaniem świadomego macierzyństwa, przy czym zasięg działania organizacji pozarządowych jest dodatkowo ograniczony brakiem finansowego wsparcia\nze strony organów władzy rządowej i samorządowej.\nWiedza na temat metod i środków planowania rodziny jest praktycznie niedostępna w szpitalach, w ośrodkach zdrowia czy też w placówkach powołanych do tego typu działalności edukacyjnej. Szkoły i lekarze nie propagują antykoncepcji, przede wszystkim, z przyczyn ideologicznych, ale również dlatego, że – jak można przypuszczać – brak im\nwiedzy na temat nowoczesnych metod i środków planowania rodziny.\n248Ponadto większość kobiet obawia się podjąć otwartą rozmowę z lekarzem na temat antykoncepcji. Zważywszy więc na istniejące uwarunkowania kulturowe i religijne oraz na powszechne wśród kobiet poczucie wstydu związane z różnymi aspektami płciowości człowieka,\nwydaje się konieczne propagowanie wiedzy na temat antykoncepcji za\npośrednictwem masowo dostępnych ulotek i poradników. Bez takich\ndziałań zagwarantowane w ustawie antyaborcyjnej prawo obywateli do\nswobodnego dostępu do metod i środków służących świadomej prokreacji pozostanie w praktyce martwe. Na uwagę zasługuje również\nfakt, że żadna organizacja pozarządowa zajmująca się propagowaniem\nwiedzy na temat prokreacji nie jest dotowana przez rząd.\nIstotną barierą – szczególnie dla kobiet młodych – w korzystaniu ze\nśrodków antykoncepcyjnych może być postawa lekarzy ginekologów,\nktórzy nie tylko nie informują o środkach antykoncepcyjnych, ale wręcz\ndezinformują i zniechęcają swoje pacjentki do ich stosowania. W mediach relacjonowano przypadek młodej kobiety, której lekarz w jednej\nz warszawskich przychodni rejonowych odmówił wydania recepty na\nśrodki antykoncepcyjne, nie szczędząc przy tym komentarzy na temat\njej manier i życia intymnego. Taka postawa lekarza nie jest, niestety,\nwyjątkiem; do organizacji kobiecych docierają podobne sygnały z różnych regionów kraju. Minister zdrowia w rządzie Jerzego Buzka, Wojciech Maksymowicz, oraz prezes Naczelnej Izby Lekarskiej Krzysztof\nMadej poparli prawo lekarza do odmowy wystawienia recepty na środki antykoncepcyjne, twierdząc, że środki antykoncepcyjne nie są lekami, a poradnictwo z zakresu zapobiegania ciąży nie należy do świadczeń medycznych. Ponadto Krzysztof Madej stwierdził, że lekarz ma\nprawo umoralniać pacjentki, jeśli wynika to „z jego ordynacji lekarskiej”. Taka wypowiedź przedstawiciela rządu jest sprzeczna z międzynarodowymi zobowiązaniami Polski, z których wynika konieczność\ntraktowania poradnictwa i wszelkich świadczeń z zakresu zapobiegania\nciąży jako pełnoprawnych usług medycznych (m.in. zalecenia WHO).\nUtrudnienia w dostępie do skutecznych metod i środków planowania\nrodziny są szczególnie rażące w kraju takim jak Polska, gdzie ustawodawstwo w zakresie przerywania ciąży jest bardzo restrykcyjne i gdzie\ntylko niewielka część społeczeństwa stosuje nowoczesne środki antykoncepcyjne.249OŚWIATA SEKSUALNA\nOświata seksualna wciąż wzbudza w Polsce wiele emocji. Ten kierunek\nkształcenia nigdy nie był realizowany w sposób, który można by uznać\nza satysfakcjonujący, chociaż ramowy program został wprowadzony\ndo polskich szkół na początku lat siedemdziesiątych. Od 1986 roku\n„Przygotowanie do życia w rodzinie” stało się teoretycznie obowiązkowym przedmiotem szkolnym. Miał on być realizowany w ramach godzin wychowawczych, w praktyce traktowano go jednak dość lekceważąco. Efektem było praktyczne zaniechanie realizacji tego przedmiotu. Wprowadzony w roku szkolnym 1987/88 podręcznik Wiesława Sokoluka wywołał burzliwą dyskusję publiczną, w której ujawniły się\nostre różnice światopoglądowe. Kwestionowano zarówno zasadność\nwprowadzenia podręcznika, jak i jego merytoryczną zawartość. Po\ndługich konsultacjach, w 1989 roku ostatecznie wstrzymano wprowadzanie podręcznika jako obowiązkowej pomocy naukowej i zalecono\nstosowanie go jako podręcznika pomocniczego. Ze względu na częste\nzmiany merytoryczne trudno jest dziś stwierdzić, jak w praktyce nauczano przedmiotu „Przygotowanie do życia w rodzinie”. Opracowane\ndo 1990 roku programy szkolne oraz materiały pomocnicze były stosowane w zależności od osobistych upodobań nauczyciela.\nW 1992 roku, zarządzeniem Ministra Edukacji Narodowej skreślono\nz planów nauczania godziny wychowawcze, w ramach których miał\nbyć prowadzony program przygotowania do życia w rodzinie, a tym\nsamym praktycznie zaniechano jego realizacji.\nStan ten został formalnie zmieniony na podstawie Ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności\nprzerywania ciąży, przyjętej 7 stycznia 1993 roku (Dz.U. z dnia 1 marca 1993 r.). Artykuł 4, ust. 2 zobowiązuje Ministra Edukacji Narodowej do wprowadzenia w nauczaniu szkolnym przedmiotu „Wiedza\no życiu seksualnym człowieka” oraz do ustalenia – w porozumieniu\nz Ministrem Zdrowia i Opieki Społecznej – zakresu treści programowych przedmiotu; treści te mają zostać włączone do podstawy programowej kształcenia ogólnego. Zgodnie z art. 4, ust.2 wiedza o życiu seksualnym człowieka powinna zostać wprowadzona do systemu doskonalenia nauczycieli. Po uchwaleniu ustawy, Minister Edukacji wydał\n250rozporządzenie o ponownym wprowadzeniu do szkół godzin wychowawczych. Zobowiązywało ono szkoły do podjęcia problematyki wychowania seksualnego i życia rodzinnego w ramach działań wychowawczych i dydaktycznych.\nW opracowanym przez MEN programie edukacji seksualnej podkreślono, że jego realizacja „...nie polega na wprowadzaniu nowych treści kształcenia, lecz na właściwym wykorzystaniu obowiązującego ich\nzakresu”. Jakość nauczania, przekazywane treści oraz sposób organizacji zajęć miały zależeć wyłącznie od kompetencji i inwencji nauczyciela. Ministerialny program został jednak oceniony przez fachowców\njako nieprofesjonalny i niemożliwy do realizacji.\nW grudniu 1996 roku grupa senatorów skierowała do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o zbadanie zgodności kilku przepisów znowelizowanej ustawy antyaborcyjnej z Konstytucją RP. Zakwestionowano\nupoważnienie ministrów edukacji i zdrowia do opracowywania programów i do wprowadzenia do szkół przedmiotu „Wiedza o życiu seksualnym człowieka”. Trybunał Konstytucyjny uznał, że postanowienie o wprowadzeniu omawianego przedmiotu nie narusza Konstytucji, jednak mimo to parlament znowelizował ustawę. Doprowadziło\nto do prezydenckiego weta wobec artykułu nakazującego skreślenie\nprzepisów o wprowadzeniu do szkół wiedzy o życiu seksualnym człowieka i o dokształcaniu nauczycieli w tym zakresie. Parlament nie\nzdołał odrzucić weta prezydenta.\nNiezrażeni tym katoliccy posłowie ponownie wnieśli projekt zmiany\nustawy antyaborcyjnej i w końcu zdołali przekonać Sejm do uchylenia\nartykułu 4.2, na mocy którego wprowadzono do szkół przedmiot\n„Wiedza o życiu seksualnym człowieka”. Zmieniony artykuł 4.3\nmówi, że Minister Edukacji określa – drogą rozporządzenia – zakres\ni metody nauczania omawianego przedmiotu, na podstawie programu kształcenia ogólnego. Co więcej, minister włączy odnośne zagadnienia do programu kształcenia nauczycieli. „Wiedza o życiu seksualnym człowieka” została zatem wycofana ze szkół tylko po to, by zastąpić ją przedmiotem pod nazwą „Wychowanie do życia w rodzinie”,\nopartym na ultrakonserwatywnych i ultrakatolickich dogmatach o życiu seksualnym i rodzinnym. Minister wydał ostatnio projekt rozpo251rządzenia, regulującego nazwę i aspekty formalne wprowadzenia nowego przedmiotu nauczania. Zgodnie z tym projektem treści programowe „Wychowania do życia w rodzinie” zostaną ustalone według\npodstawy programowej kształcenia ogólnego (rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r.)\nProgram zbudowany został w oparciu o konserwatywną wizję ról społecznych kobiety i mężczyzny i stereotypowe poglądy na temat potrzeb seksualnych. Podkreśla się w nim potrzebę odmiennego traktowania chłopców i dziewcząt w procesie edukacji i socjalizacji. Życie\npłciowe człowieka sprowadzono wyłącznie do małżeństwa i macierzyństwa, a seks – zwłaszcza pozamałżeński – potępiono. Przez planowanie rodziny rozumie się wyłącznie tzw. metody naturalne, a kiedy\nmowa jest o innych sposobach zapobiegania niechcianej ciąży, kładzie się nacisk na informacje o szkodliwych skutkach ubocznych ich\nstosowania. Przerywanie ciąży jest omawiane wyłącznie w kontekście\nzagrożenia dla zdrowia fizycznego i psychicznego kobiety.\nW dziedzinie oświaty seksualnej ważną i szkodliwą rolę odgrywa kościół katolicki, konserwatywny i nieprzejednany w sprawach płciowości człowieka i edukacji z zakresu stosowania środków antykoncepcyjnych. Powszechna obecność religii w szkole oraz niemożność pogodzenia doktryny katolickiej z wartościami liberalnymi i nowoczesnymi\nśrodkami metodami planowania rodziny nie pozwala na wypracowanie programu nauczania, który byłby możliwy do zaakceptowania\nprzez katolicką i laicką część społeczeństwa polskiego.dnictwa i środków planowania rodziny oraz do wyczerpującej informacji na ten temat. Rząd polski nie wywiązał się dotąd z tego zobowiązania. Komitety ONZ ds. Praw Gospodarczych, Społecznych\ni Kulturalnych oraz Komitet Praw Człowieka wyraziły zaniepokojenie\nfaktem, że rząd polski nie zapewnia kobietom dostępu do usług ukierunkowanych na planowanie rodziny, utrzymuje surowe prawo dotyczące aborcji i wyłączył z programu szkolnego edukację seksualną.\nZaleca się rządowi polskiemu zmianę polityki w tym zakresie. Rekomendacje obejmują zapewnienie dostępności świadczeń służących\nplanowaniu rodziny, poradnictwa na temat bezpiecznych metod antykoncepcyjnych oraz wprowadzenia wiarygodnej i opartej na rzetelnych informacjach edukacji seksualnej dla dzieci i młodzieży w wieku\nszkolnym. Pomimo tych zaleceń, rząd polski nie robi nic aby zastosować się do zaleceń ONZ-owskich komitetów.\nJakakolwiek zmiana w ustawodawstwie dotyczącym planowania rodziny i przerywania ciąży wydaje się być niezwykle trudna nie tylko\nprzy obecnym układzie politycznym ale również ze względu na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego uznające za niezgodne z konstytucja przepisy liberalizujące dostęp do zabiegów przerywania ciąży. Należy mieć jednak nadzieję, że po zmianie ekipy rządzącej uda się zliberalizować ustawodawstwo oraz zmienić politykę rządu w zakresie\npraw kobiet związanych z ich funkcjami prokreacyjnymi.WNIOSKI\nIstniejący stan prawny i praktyka stosowania prawa w zakresie dostępu do metod i środków planowania rodziny, w tym również możliwości usunięcia niepożądanej ciąży jest sprzeczny ze standardami międzynarodowymi. Dokumenty prawa międzynarodowego, dotyczące\npraw człowieka oraz statusu kobiet – w tym ratyfikowana przez Polskę Konwencja o eliminacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, pekińska Platforma Działania oraz dokumenty końcowe Światowej\nKonferencji na rzecz ludności i rozwoju w Kairze – zobowiązują rządy\ndo zapewnienia kobietom w każdym wieku pełnego dostępu do pora252253KRAJOWY PROGRAM DZIAŁAŃ NA RZECZ KOBIET – PRAWA KOBIET\nW SFERZE PROKREACJIDZIAŁANIA KIERUNKOWE\nWypracowanie krajowych rozwiązań systemowych nakierowanych na problematykę\nzdrowia kobiet oraz towarzyszących im dokumentówZADANIA PROGRAMOWE\n Zrewidowanie i przeorganizowanie dotychczasowych strategii i założeń polityki zdrowotnej oraz dostępności, zakresu i jakości świadczeń zdrowotnych,\npod kątem potrzeb kobiet we wszystkich fazach ich życia i wynikających z pełnienia przez nie różnorodnych ról społecznych;\n Wprowadzenie do Narodowego Programu Zdrowia uzupełnień, m.in. zw.\nz problemami zdrowia reprodukcyjnego i planowania rodziny\n Wprowadzenie do Programów Polityki Zdrowotnej zagadnień dotyczących\nzdrowia kobiet we wszystkich fazach życia, ze szczególnym uwzględnieniem\nprofilaktyki zaburzeń hormonalnych u kobiet, jako priorytetowego działania\n Uzupełnienie programów naprawczych resortu zdrowia o problematykę\nzdrowia młodych kobiet (w okresie przedkoncepcyjnym) oraz w okresie menopauzy i kobiet starszych\n Rozwijanie ginekologii dziecięcej i wieku młodzieńczego\n Uwzględnianie w programach studiów i szkół medycznych oraz szkolnego\nprzedmiotu „Wiedza o życiu seksualnym człowieka”, a także w innych programach szkoleń w zakresie opieki zdrowotnej, WHO-skiej definicji zdrowia oraz\nzdrowia seksualnego, w kontekście praw człowieka, jak również wyrabiania\nwrażliwości na sprawy płci\n Opracowanie zasad i metod szkolenia pracowników służby zdrowia w zakresie\nsposobu świadczenia przez nich usług zdrowotnych, służących uwrażliwieniu ich\nna sprawy płci i uwzględnianiu oczekiwań osób korzystających z tych usług (w zakresie sposobu porozumiewania się i kontaktowania się z nimi), a także poszanowania prywatnych osób do intymności i poufności (podejście holistyczne)DZIAŁANIA KIERUNKOWE\nUpowszechnienie wśród pracowników służby zdrowia zasady respektowania tych\npotrzeb w już stosowanej praktyce lekarskiej i oświacie zdrowotnejZADANIA PROGRAMOWE\nWprowadzenie programów zapobiegających zagrożeniom dla zdrowia kobiet\nWzmacnianie programów promujących zdrowie kobiet\n Wspieranie realizacji wszelkich programów pomagających kobietom w zdobywaniu wiedzy, podejmowaniu decyzji i zwiększaniu poczucia godności i odpowiedzialności za własne zdrowie, w tym zdrowia reprodukcyjnego\n Zapewnienie odpowiedniej pomocy merytorycznej i logistycznej młodzieżowym organizacjom pozarządowym, podejmującym działalność w zakresie zaspokajania edukacyjnych potrzeb młodzieży w dziedzinie zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego oraz zlecanie im realizację zadań państwowych w tym zakresie\nWprowadzenie systemu ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych, zapewniających\nwystarczający poziom finansowania sfery zdrowia kobietZADANIA PROGRAMOWE\n We wdrażaniu ubezpieczeń zdrowotnych oraz reformy służby zdrowia,\nuwzględnić rozwiązania gwarantujące kobietom powszechną dostępność ekonomiczną oraz organizacyjno-funkcjonalną lecznictwa podstawowego oraz\nspecjalistycznego, niezbędnych do uzyskiwania wszystkich (pełnych i kompleksowych) świadczeń zdrowotnych we wszystkich fazach życia\n Uwzględnienie w koszyku świadczeń medycznych gwarantowanych przez\npaństwo, usług z zakresu leczenia schorzeń specyficznie kobiecych, wraz ze\nspecjalistycznymi badaniami diagnostycznymi\n Uwzględnienie w projektach noweli regulacji dot. ubezpieczeń społecznych\n(np. w zakresie prewencji) aspektów zdrowia kobiet i wynikających stąd implikacji finansowych i społecznychDZIAŁANIA KIERUNKOWE\nPoprawa realnej dostępności specjalistycznych i przyjaznych kobietom (zgodnie\nz def. WHO) usług medycznych i świadczeń, ze szczególnym uwzględnieniem ich\ndostępności dla kobiet żyjących na wsi i małych miastachZADANIA PROGRAMOWE\n Zintensyfikowanie działań i środków opieki zdrowotnej służących inwestowaniu w zdrowie kobiet oraz profilaktyce i leczeniu schorzeń specyficznie kobiecych;\n Poprawa dostępności do specjalistycznych poradni i badań dla kobiet, również laboratoryjnych\n Wprowadzenie zmiany odpłatności za leki hormonalne:\n obniżenie 30% – 50% odpłatności za preparaty hormonalne stosowane z powodu zaburzeń miesiączkowania, niepłodności, ciąży, pokwitania, menopauzy\n bezpłatna dystrybucja leków hormonalnych stosowanych z powodu nowotworów i stanów przednowotworowych\n Utworzenie sieci placówek specjalizujących się w: rozwiązywaniu problemów zdrowia seksualnego, nowoczesnego planowania rodziny i antykoncepcji\noraz w poradnictwie w tym zakresie; upowszechnianiu oświaty zdrowotnej,\nzdrowego stylu życia oraz edukacji seksualnej; upowszechnianie informacji\no tego typu placówkach\n Wprowadzanie na szerszą skalę przyjaznych kobietom usług zdrowotnych\nobejmujących nowoczesne techniki i metody leczenia\n Zapewnienie właściwej pomocy i opieki zdrowotnej w okresie dojrzewania –\nprzygotowanie dziewcząt i kobiet do roli partnerki seksualnej i przyszłej matki\n(dobre zdrowie płciowe i reprodukcyjne)\n Dążenie do systemowego ujęcia edukacji seksualnej oraz w zakresie zagrożeń\nchorobami przenoszonymi drogą płciową dla młodzieży w szkołach i poza nimi255opracowanie programów edukacyjnych nt. zdrowia reprodukcyjnego i zachowań seksualnych człowieka, dostosowanych do wieku i możliwości percepcyjnych dzieci i młodzieży\n utworzenie dostępnych dla młodzieży placówek poradnictwa i informacji\nopartych na nowoczesnej wiedzy medycznej i psychologicznej na temat spraw\nzwiązanych z płciowością i reprodukcją oraz odpowiedzialności za zachowania\n prowadzenie edukacji seksualnej dzieci i młodzieży w procesie dydaktycznowychowawczym szkoły\n przygotowanie nauczycieli i edukatorów oraz odpowiednich środków dydaktycznych do prowadzenia edukacji seksualnej\n opracowanie i emitowanie w środkach masowego przekazu programów edukacyjnych w tym zakresie\n Dalsza poprawa opieki nad matką i dzieckiem poprzez wprowadzanie wyższych standardów postępowania w okresie przed-, w trakcie- i po porodzie\n kontynuowanie wdrażania Programu opieki prenatalnej\n rozwijanie przyjaznych matce i dziecku metod prowadzenia ciąży, porodu\ni połogu oraz szerokie ich propagowanie\n tworzenie warunków do alternatywnych form rodzenia (porody w domu,\nw wodzie, z udziałem ojca) oraz rozwoju szkół rodzenia\n „otwarcie” szpitali położniczych dla odwiedzających oraz likwidacja ograniczeń naruszających podmiotowość pacjentek i ich prawo do prywatności\n nawiązanie współpracy i intensyfikowanie akcji (z udziałem środków masowego przekazu) w rodzaju konkursu „Rodzić inaczej” – rankingi szpitali położniczych itp.\n upowszechnienie wiedzy o zasadach zdrowego postępowania w ciąży i w połogu oraz o zagrożeniach i czynnikach szczególnie szkodliwych w tym okresie\n Poprawa dostępności i zniesienie ekonomicznych barier w leczeniu niepłodności w wyspecjalizowanych ośrodkach\n Zapewnienie odpowiednich warunków do bezpiecznych dla zdrowia i życia\nkobiet oraz dobrej jakości zabiegów przerywania ciąży, w przypadkach koniecznych i dozwolonych prawem\n przygotowanie i wdrożenie aktów wykonawczych określających odpowiednie\nstandardy i warunki dostępności\n zmniejszenie liczby przypadków odwoływania się do aborcji poprzez doskonalenie i rozwijanie sieci usług w zakresie planowania rodziny, w tym także poradnictwa postaborcyjnego i edukacji służącej unikaniu powtórnych aborcji\n w przypadkach niepożądanej ciąży zapewnienie kobietom łatwego dostępu\ndo rzetelnej medycznej informacji i okolicznościowego poradnictwa (prawnego, psychologicznego, medycznego i socjalnego), pomocnego w podejmowaniu\nświadomych i odpowiedzialnych decyzji o macierzyństwie\n rozpoznanie i przeciwdziałanie, niekorzystnym dla zdrowia kobiet, skutkom\nzabiegów przerywania ciąży dokonywanych w nieodpowiednich i niebezpiecznych warunkach\n256 Priorytetowe traktowanie powstawania i wdrażania wszelkich programów,\nktórych celem jest podnoszenie świadomości\n zarówno mężczyzn, jak i kobiet – w dziedzinie seksualności i rozrodczości\nczłowieka oraz promowanie odpowiedzialności mężczyzn za swoje zachowania\nprokreacyjne i seksualne\n edukowanie mężczyzn w dziedzinie zdrowia fizycznego, psychicznego i społecznego kobiety\n Rozbudowanie systemu diagnostyki i leczenia w zakresie chorób przenoszonych drogą płciową (w tym HIV)\n Stworzenie prewencyjnego systemu w zakresie chorób przenoszonych drogą\npłciową, dla kobiet uprawiających prostytucję\n określenie zakresu okresowych badań diagnostycznych dla tej grupy kobiet\noraz stworzenie warunków ułatwiających dostęp do tych badań\n pomoc psychologiczna dla młodocianych prostytutek i usiłujących zaprzestać\n bezpłatne rozprowadzanie prezerwatyw w środowiskach zwiększonego ryzyka zachorowalności na choroby przenoszone drogą płciową\n instalowanie aparatów z prezerwatywami w publicznych toaletach dla mężczyzn i kobietDZIAŁANIA KIERUNKOWE\nPoprawa zdrowia i jakości życia kobiet w okresie menopauzy i w wieku starszymZADANIA PROGRAMOWE\n Opracowanie i wdrożenie nowoczesnych programów profilaktyki chorób nowotworowych u kobiet\n opracowanie i wdrożenie nowoczesnego systemu wczesnego wykrywania i leczenia raka sutka i szyjki macicy z uwzględnieniem certyfikowania aparatury\nradiologicznej i ultrasonograficznej\n rozwinięcie sieci kompleksowych, nowoczesnych ośrodków onkologicznych,\nzdolnych do prowadzenia wczesnego rozpoznawania, leczenia, rehabilitacji\ni opieki po leczeniu zasadniczym\n Opracowanie i wdrożenie nowoczesnych programów profilaktyki i zwalczania u kobiet chorób układu krążenia i schorzeń hormonozależnych, w zakresie\npostępowania w menopauzie\n stworzenie i wprowadzenie szeroko zakrojonych i spójnych programów m.in.\n Doskonalenie informacji, programów i usług służących pomocą kobietom\nw rozumieniu zmian związanych ze starzeniem się i w dostosowywaniu się do\n Wprowadzenie obowiązkowego dokształcania w zakresie endokrynologii,\npraktykujących lekarzy ginekologów\n wprowadzenie warunków ordynowania terapii hormonalnej wyłącznie na\npodstawie badań poziomu hormonów pacjentki257BIBLIOGRAFIA16. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 października 1993 r. w sprawie\nokreślenia zakresu i form oraz trybu udzielania kobietom w ciąży oraz wychowującym dziecko pomocy w dziedzinie opieki socjalnej i prawnej (Dz.U.\nz dnia 19 października 1993 r.).1.Aktualne dane statystyczne o kobietach, oprac. Małgorzata Dziubińska-Michalewicz, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu, Warszawa 1999.2.Antykoncepcja. Dostępność i bariery w stosowaniu środków antykoncepcyjnych\n(wyniki sondażu opinii publicznej), MARECO Polska/member of GALLUP\nINTERNATIONAL, marzec 1995.3.Biuletyn nr 3, 4, 5, 6/1996, 7/1997, 1/1998, 4/1999, Federacja na rzecz Kobiet\ni Planowania Rodziny.4.Dane Centrum Organizacji i Ekonomii Służby Zdrowia w Warszawie – Opieka Zdrowotna w liczbach – informator statystyczny, Warszawa 1998.5.Kodeks farmaceutycznej etyki marketingowej, Warszawa, luty 1997.6.Kodeks karny – postępowania karnego i karny wykonawczy, Wyd. Zrzeszenia\nPrawników Polskich, Warszawa 1997.20. Ustawa z dnia 30 sierpnia 1996 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu\nludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. z dnia 4\nstycznia 1997r.).7.Edukacja seksualna w szkole, Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, Warszawa.21. Ustawa z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym\n(Dz.U. z dnia 26 marca 1997 r.).8.Informacja – Rzecznik Praw Obywatelskich prof. Andrzej Zieliński, okres 1\nstycznia 1998 r. – 31 grudnia 1998 r., Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich,\nWarszawa 1999.22. Ustawa o zawodzie lekarza (Dz.U. z 1997 r. Nr 28).Materiały do przygotowywanej ulotki dla kobiet – zadanie nałożone na administrację rządową przez ustawę z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania\nciąży, Informacja Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Zdrowia i Opieki\nSpołecznej Wiesława Jaszczyńskiego, Warszawa 1997.24. Zdrowie reprodukcyjne kobiet, Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, Warszawa.9.17. Skutki ustawy antyaborcyjnej obowiązującej w Polsce od 16 marca 1993 r. – raport nr 2, Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, Warszawa 1996.\n18. Transformacja systemu ochrony zdrowia w Polsce, Ministerstwo Zdrowia\ni Opieki Społecznej, Warszawa 1998.\n19. Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz.U. z dnia 1 marca\n1993 r.).23. Uświadomienie i zachowania zdrowotne kobiet w zakresie profilaktyki raka\npiersi i szyjki macicy, CBOS październik 1998.25. Zdrowotność kobiet – wybrane zagadnienia, Grzegorz Ciura, Kancelaria Sejmu Biuro Studiów i Ekspertyz – Informacja nr 205, Warszawa 199410. Nowa Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej uchwalona 2 kwietnia 1997 r.,\nWyd. Liber, Warszawa 1997.\n11. planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności\nprzerywania ciąży, Sprawozdanie Rady Ministrów z realizacji Ustawy z dnia\n7 stycznia 1993 r., Warszawa 1998.\n12. Prawa i zdrowie reprodukcyjne i seksualne – przewodnik, oprac. Aleksandra\nSolik, Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, Warszawa 1998.\n13. Programy i zajęcia w szkołach na temat edukacji seksualnej i przygotowania do\nżycia w rodzinie, oprac. Jolanta Szymańczak, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu, Warszawa 1996.\n14. Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 1998, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1998.\n15. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 kwietnia 1998 r.\nw sprawie wprowadzenia do nauczania szkolnego przedmiotu „Wiedza o życiu seksualnym człowieka” oraz zakresu jego treści programowych. (Dz.U.\nz dnia 12 maja 1998 r.).258259All pages:12345678910111213141516InfoRead laterLikeShareDownloadMorePrawa kobiet w sferze prokreacji Published on Nov 8, 2012 Prawa kobiet w sferze prokreacjicentrum_praw_kobietFollowRead moreRead moreSimilar toPopular nowJust for youGo explore


W III kwartale Fiat ruszy z serbskim planem - Motoryzacja\nW III kwartale Fiat ruszy z serbskim planem\n- Fiat widzi szansę na rozwój aliansu operacyjnego z rządem Serbii w III kwartale roku, podczas gdy grupa porzuciła plany podwojenia produkcji w swojej fabryce na Sycylii pisze Corriere della Sera.\nPod koniec kwietnia, Fiat podpisał memorandum z serbskimi władzami, przewidujące utworzenie nowej spółki, w której Włosi posiadaliby 70%. Inwestycja Fiata zakłada "zastrzyk" 700 mln euro dla fabryki Zastava.\nSzef Fiata Sergio Marchionne: - Mamy już umowę podpisaną przez Prezydenta Borisa Tadica. Startujemy w III kwartale. Próbowaliśmy zawrzeć podobne porozumienie z fabryką Termini Imerese, aby podnieść produkcję do 200 tys. jednostek z 80 tys. Ale w ciągu roku, nie znaleźliśmy potwierdzenia dla słuszności takiej decyzji - dodał Marchionne.\nWłoska prasa wskazuje, że na przeszkodzie sycylijskim zamierzeniom mogły stanąć zbyt duże nakłady na infrastrukturę przy słabym wsparciu władz. Mniejszą rolę przypisuje się strajkowi, jaki miał miejsce w fabryce.\nW zmodernizowanym zakładzie w miejscowości Kragujevac (położonej 140 km na południowy-wschód od Belgradu) mają być produkowane samochody oparte na platformie "A" (Fiat 500 oraz nowy model Topolino), co umożliwi Fiatowi utrzymanie pozycji lidera w Europie w segmencie samochodów mini. Planowane jest również uruchomienie produkcji nowego modelu low-cost zwanego B-Compact przeznaczonego na rynki krajów rozwijających się.


Listy do redakcji - Dziennik Związkowy | Polish Daily News\nStrona główna Listy do Redakcji Listy do redakcji\nMieszkam w USA od 28 lat. Wiele razy słyszałam i czytałam o tzw. “tradycyjnym Polskim anty-semityzmie.” Opinie takie nie zgadzają się z tym co znałam z opowiadań mojej rodziny i przyjaciół. Pisałam nawet listy protestujące, m.in. do Newsweek’a, ale nigdy nie otrzymałam żadnego wyjaśnienia, w końcu dałam tej sprawie spokój.\nObecnie, będąc ciężko schorowanym człowiekiem, nie wiedząc ile czasu mi zostało, chciałabym powrócić do tej sprawy i oddać honor mojemu Ojcu i jego odwadze, póki starczy mi życia i sił. Wiem, że było w Polsce wielu ludzi odważnych i uczynnych, jak On. Z pewnością byli też inni ludzie, nie zasługujący na pamięć, ale wierzę, że należeli oni do znacznej mniejszości.\nMój ojciec, matka i ciotka niestety, już nie żyją. “Władek” prawdopodobnie równiez nie żyje. To odlegle czasy…Pozostała przy życiu najmłodsza siostra ojca ma 89 lat, jest schorowana i cierpi na demencję. Ten list jest więc jedynym dostępnym mi dokumentem wydarzeń sprzed lat.\nDorota Z. Żak\n(z d. Wypych)\nList od ciotki Zofii Bratkowskiej (z domu Wypych) do mojej matki, Marii Wypych (z domu Widła)\nKochana Marysiu! Gliwice, 12.02. 1993\nPiszesz w sprawie tak bardzo zamierzchłej, która mimo upływu niemal pół wieku utkwiła mi głęboko w pamięci i o której nie da się zapomnieć. Przystępuję więc do kolejnego opisu. Nie pamiętam dokładnie czy to był rok 1943 może wcześniej może pózniej gdy wprowadziłam się do Janka. W tym czasie Janek prowadził jakiś mały sklepik w Krakowie w Podgórzu prawdopodobnie przy ul. Limanowskiego. Do sklepu często przychodził młody ciemny człowiek, wiadomo było że był Żydem. Wyglądał b. biednie sponiewierany, widać było że nie ma gdzie pójść, jest bezdomny, dlatego przesiadywał w sklepie długo, gdzie było spokojnie i mało kupujących. Janek widząc tragedię tego chłopca okazywał mu coraz więcej życzliwości aż w końcu Władek -(tak kazał sie nazywać)– powiedział mu prawdę, że jego domem jest cmentarz w Podgórzu a sypialnią grobowce. Jakże okropnie wstrząsneły Jankiem makabryczne losy tego chłopca. Toteż z miejsca zaproponował Władkowi by spał w sklepie co on z radościa przyjął. Ponieważ w sklepie było trochę towaru więc Władek sam z własnej woli zostawiał Jankowi tak zw. zastaw w formie jakiejś monety złotej czy innej, nie wiem, a rano Janek mu oddawał.\nBył raczej biedny gdyż skromnie się odżywiał. I tak by trwało długo, gdyby się nie przeziębił, gdyż w nocy bardzo kasłał. Słyszała to dozorczyni i tak zaczęła się obserwacja Janka sklepu i niektórych ludzi. Janek okropnie się bał więc wkrótce musiał zlikwidować sklep. (Nie żałował bo nawet na skromne życie nie zarabiał.) Cóż miał zrobić z Władkiem – więc zabrał go do domu przy ul. Estery 10, gdzie zobaczyłam go po raz pierwszy. Wyglądał okropnie – jak zaszczute zwierzę, czujny, nerwowy i te wielkie przerażone smutne oczy dotąd widzę. Widziałam wdzięczność w jego oczach że rozmawiamy, słuchamy i rozumiemy go. Był dość inteligentny. Spaliśmy wszyscy w jednym pokoju, jak wiesz mieliśmy tylko 1 pokój z kuchnią. On spał na podłodze przy oknie wprost na gołych deskach (nie mieliśmy koców ani nic ciepłego). Spał w ubraniu a często w butach, zawsze gotowy do ucieczki. Widząc to wyciągnęłam z mojego łóżka 1 materac i dałam mu. Nie chciał przyjąć twierdząc że w razie ucieczki nie chce zostawiać śladu.\nMieszkaliśmy na 2-gim piętrze a wyżej był strych więc Janek dorobił klucze do niego i zawsze na noc zostawiał drzwi otwarte na strych by w razie wtargnięcia Niemców Władek mógł uciec na strych i ukryć się w przygotowanym schowku. Lecz nie trwało to długo gdyż znów nasza dozorczyni wyniuchała to wszystko i zagroziła Jankowi ze nie chce ginąć w Oświęcimiu. Janek coś tam kręcił, że to kuzyn, który już wyjeżdża i tak trwało tydzień może dłużej. Pech chciał, że wrócił “okresowy” sublokator Janka, który pracował w “Miltropie” jako mistrz kucharski, to jest w niemieckich pociągach zachód – wschód i vice versa. Nawiasem mówiąc często dzięki naszym partyzantom wylatywały [te] pociągi w powietrze. Nazywał się Lubomirski czy Lubowiecki, niby z hrabiowskiej dynastii, tak się przedstawiał. Może nie był złym człowiekiem lecz kompletnie zapijaczonym i mocno zwichniętym psychicznie. Pracował 2-3 tygodnie, a tydzień przebywał w domu i spał w kuchni i przez cały czas był zalany. Miał pasje wróżenia. Kilkakrotnie widział Władka i pewnego dnia kiedy już nie miał pieniędzy na wódke, podczas naszej nieobecności zaczął wołać do niego “ja ci powróżę, daj mi pieniądze, ty jesteś Żydem” i tak coraz głośniej krzyczał. Ten [Władek] przerażony wyskoczył przez kuchenne okno na dach przybudówki piętro niżej i stamtąd na ulicę. Miał szczęście że nic się jemu nie stało. Po powrocie Janka ten [Lubomirski] z całą satysfakcją (idiota) opowiedział całą historię ucieczki Władka. Janek bardzo się zdenerwował i wyrzucił go. Lecz cóż – nadeszła noc i ten [Lubomirski] znów wrócił, bo gdzie miał pójść. I od tej pory nie było znaku o Władku aż do końca wojny. Wreszcie wojna sie skończyła, Janek, a właściwie wy już oboje, wyprowadziliście się z Estery na al. Krasinskiego. Pewnego dnia Janek poszedł na Estery i dozorczyni mówiła że Władek był i poszukiwał Janka. Ona nie znała [nowego] adresu i nie mogła skontaktować się z nim. A więc Władek przeżył wojnę i żyje.\nTo wszystko co pamiętam. Innych świadków prócz dozorczyni nie ma i nie wiem czy żyje, gdyż w tych latach była już niemłoda. Siostra Marysia niewiele wie, gdyż podczas wojny przebywała u sióstr Urszulanek w Sieradzu, które również udzielały pomocy i przechowywały dzieci i młodzież żydowską, za co siostra przełożona hr. Ledóchowska i dwie inne [siostry zakonne] zabrano do Oświęcimia gdzie zginęły.\nDalej – nikt obcy czy nawet bliscy nie śmieli wiedzieć o przechowywaniu Żydów. To było tabu. Przecież wiesz, że wszelka pomoc udzielana Żydom groziła śmiercią. Niestety, nie mam żadnych świadków. Ten Lubomirski na pewno nie żyje, okropnie pił i częściowo już był zidiociały. Najważniejszy byłby koronny świadek t.j. Władek. Nie znamy jego nazwiska, nie wiem czy to było jego prawdziwe imię. W tych czasach nie wolno było mówić prawdy.\nJeśli znajdę trochę czasu do Dorotki napiszę i przedstawię Jej to samo. Niezależnie od tego prześlij Jej ten list. Nic więcej nie mogę pomóc. Napisałam to co wiem i pamiętam. Całą prawdę.\nMarysiu jeśli możesz i poczujesz się lepiej, przyjedź do nas, porozmawiamy osobiście.\nNa razie kończę, jest już b.późno, 2 w nocy. Bywaj zdrowa Caluję Cię\nZofia i Marek Bratkowscy\nPoprzedni artykułPolonijne media do MSZ: brak dotacji to nasz koniec\nNastępny artykułKoło Przyjaciół Harcerstwa w Lombard im. Franciszka Leyi


Loty Warszawa Bangkok, Loty z WAW do BKK\nLoty z Warszawy (WAW) do Bangkoku (BKK)\njuż od 2153 PLN\nz Bangkoku do Warszawy\nNajkorzystniejszy cenowo lot z Warszawy do Bangkoku realizowany jest 25 wrzesień 2021 r. Najtańszy powrót z Bangkoku jest 30 wrzesień 2021 r. Jeżeli chcesz zarezerwować najtańsze połączenie lotnicze postaraj dostosować się do jednej z tych dat.\nWybierz daty i rezerwuj za 2153 PLN\nNajniższa cena biletu za połączenie lotnicze tam i z powrotem (loty z WAW do BKK) wynosi: 2153 PLN. Ceny połączeń lotniczych z Warszawy (WAW) do Bangkoku (BKK) możesz sprawdzić w umieszczonej powyżej tabeli cen lotów.\nLoty Warszawa Bangkok obsługiwane są przez linie lotnicze KLM, Air France i Finnair. Aby zarezerwować lot wybierz odpowiednią datę wylotu i powrotu poniżej. Jeżeli chcesz zarezerwować lot tylko w jedną stronę (do Bangkoku) zaznacz opcję "w jedną stronę" na odcinku "Powrót". Po kliknięciu klawisza "Pokaż loty" system zweryfikuje dostępność połączeń w wybranych datach i wyświetli pełną listę propozycji lotów z Warszawy do Bangkoku.


matematyka – Studio Opinii\nZnalazłem zaiste zadziwiający dowód tego twierdzenia. Niestety, margines jest zbyt mały dla zapisania dowodu – napisał na marginesie łacińskiego tłumaczenia książki Arithmetica Diofantosa niejaki Pierre de Fermat (ur. 17 sierpnia 1601 w Beaumont-de-Lomagne, zm. 12 stycznia …\nNo to – 82 stuknęło w Wigilię… Sporo, cholera. Z pozoru – banalna liczba, Da się o niej powiedzieć tyle, że jest parzysta i dzieli się przez 41, co jest liczbą pierwszą. Coś więcej? A owszem. Więc tak. Rozkłada się na sumę dwóch kwadratów: …\n2018-03-22. Niewielu czytelników zapewne słyszało o nagrodzie Abela. Nic dziwnego: dotyczy ona matematyków, a ‑ jak wiadomo ‑ matematyka nie jest ulubioną dziedziną nauki dla większości ludzi. Boją się jej i nie rozumieją. A tymczasem nagroda ta – ustanowiona …\n2014-02-16. Założę się, że instytucja, o której za chwilę będzie mowa, nie jest znana polskiej publiczności tak, jak – powiedzmy – Uniwersytet Warszawski, który zajął ostatnio 274. miejsce w rankingu najlepszych uniwersytetów świata. Instytucja, o której mowa – w analogicznym (i przez tę samą firmę robionym) porównaniu …\n2013-12-28. Zgoła nie każdy Polak, niestety, wie kim był Stefan Banach. Ale – być może – Polak wie, że imię tego rodaka nosi na przykład ulica w Warszawie, przy której mieści się słynny szpital Uniwersytetu Medycznego; znaczy, Banach musiał być Kimś. …\nW roku 1954, po całych latach przerwy, w Amsterdamie zebrała się na swym kolejnym kongresie Unia Matematyczna – po raz pierwszy z udziałem reprezentacji państw tzw. obozu socjalistycznego, dotychczas starannie separowanych przez Stalina od kontaktów międzynarodowych. No, ale Stalin już nie żył… Wspomina Bogdan Miś: …


3-łopatkowy wentylator sufitowy Alvin ze światłem | Lampy.pl\n3-łopatkowy wentylator sufitowy Alvin ze światłem\nKupując ten produkt zaoszczędzisz 357,00 zł (32%)\nbukowy, srebrny, biały, chrom\nłopatki – długość 54,5 cm, szerokość 12 cm; Ø mocowania sufitowego 13 cm\n3-łopatkowy wentylator sufitowy Alvin ze światłem, 2 kierunkami pracy w trybie letnim lub zimowym\nAlvin ma trzy dwukolorowe łopatki – po jednej stronie są w kolorze bukowym, po drugiej – srebrnym. W razie potrzeby można je odwracać.\nDzięki wbudowanemu oświetleniu wentylator sufitowy oferuje dodatkową funkcjonalność – zbędne staje się dodatkowe źródło świata na suficie, co jest oczywiście bardzo praktyczne.\nDwa kierunki obrotów sprawiają, że Alvin będzie się świetnie sprawdzał zarówno latem, jak i zimą. Do przełączania trybów pracy służy przełącznik na obudowie.\nPilot służy do włączania wentylatora oraz wybierania jednego z trzech poziomów prędkości.\nMoc: 13/25/44 watów\nPrędkość: 90/140/190 obr./min\nMaksymalne natężenie przepływu (Q): 64,16 m³/min\nPobór mocy wentylatora (P): 43,5 W\nWartość serwisowa (SV): 1,47 (m³/min)/W (IEC60879:1986)\nZużycie energii w trybie czuwania (PSB): 0,00 W\nPoziom mocy akustycznej wentylatora (LW): 43,58 dB (A)\nMaksymalna prędkość powietrza (c): 1,42 m/s\nCzy w tej lampie światło włączane jest za pomocą pilota, czy tylko tryby ustawia się pilotem? Czy przy zakupie 2 szt. przewidujecie Państwo rabat? Czy nadaje się do ogrodu zimowego?\nBędę wdzięczna za Odp na moje pytania.\nAnnaML 5 miesięcy temu\nWentylator można zastosować we wszystkich w pomieszczeniach nie narażonych na wilgoć oraz warunki atmosferyczne.\nOdnośnie rabatu prosimy o kontakt z naszym Działem Obsługi Klienta.\nWitam, mam pytanie o wagę całego urządzenia.\nKryst 109 rok temu\nWentylator waży 5,3 kg.\nWitam, opis produktu informuje o włączniku sznurkowym, jednak na zdjęciu pokazany jest pilot. To w końcu jak się go włącza?\nOraz w tabeli są podane kolory:\tbukowy, srebrny, biały, chrom. Czy to są opcje do wyboru?\nAnnah 2 lata temu\nWentylator włączany oraz obsługiwany jest za pomocą pilota, który zawarty jest w dostawie.\nSkrzydła są z jednej strony srebrne, z drugiej strony posiadają kolor bukowy.\n4.6 (9 Recenzje )\nPrzeciętna jakość światła, wentylatora też.\npablosikG 4 miesiące temu\nFatalna instrukcja obsługi, bez zacięcia technicznego, nawet sie za to...\nFatalna instrukcja obsługi, bez zacięcia technicznego, nawet sie za to nie bierz. Swiatło nie powala, zależy też od żarówek. Sam wentylator wygląda bardzo dobrze, ale złożenie go to tragedia, pomieścić kable ledwo sie da, a pracuje głośno i nie równo, nie mogę go w żaden sposób wyważyć. Pilot działa bez problemowo.\nW końcu wentylacja\nRobO 18 dni temu\nSuper wentylator, cichy i ładny, światło - w oprawki E14 są do dyspozy...\nSuper wentylator, cichy i ładny, światło - w oprawki E14 są do dyspozycji LEDy o małej ilości Lumenów, szkoda że nie ma na większe oprawki.\nŚwiatło i wentylator\nsirLong 5 miesięcy temu\nBardzo dobry produkt, sprawdza się jako światło i jako wentylator, waż...\nBardzo dobry produkt, sprawdza się jako światło i jako wentylator, ważnym atutem jest też pilot - bezcenny w sypialni. Nieco kłopotliwy montaż, niezbyt czytelna instrukcja, mimo to polecam wszystkim\ntamarrra 4 miesiące temu\nBardzo dobra jakość za przystępna cenę. Śliczny i nowoczesny design. P...\nBardzo dobra jakość za przystępna cenę. Śliczny i nowoczesny design. Polecam w 100%.\nspodziewana przydatność produktu\nWentylator przyzwoicie wykonany, nie wymagał wyważania, w miarę łatwy ...\nWentylator przyzwoicie wykonany, nie wymagał wyważania, w miarę łatwy w montarzu, ale końcówki przewodów, kostki połączeniowe, przełącznik i moduł do łączności z pilotem z trudnością mieszczą się w "kielichu" przysufitowym.\nOcena "tylko" dobra z uwagi na nieco za duży hałas na 2. i 3. biegu, co trochę przeszkadza, zwłaszcza przy próbie zaśnięcia!\nPomieszczenia w sypialni


Niepełnosprawni: jeden system orzekania o inwalidztwie PolskaBezBarier.pl - niepełnosprawni\nNiepełnosprawni: jeden system orzekania o inwalidztwie Po latach skarg ponad 2 miliony niepełnosprawnych Polaków może wreszcie liczyć na korzystne dla nich zmiany. Pracę rozpoczyna specjalny zespół ekspertów, który przygotuje jeden spójny system orzekania o niepełnosprawności i niezdolności do pracy. Zastąpi on obecne, powszechnie krytykowane, regulacje. Zespół już pracuje – Obecnie funkcjonuje pięć różnych systemów orzekania o niepełnosprawności i niezdolności do pracy – mówi prof. Gertruda Uścińska, prezes ZUS, która pokieruje pracami zespołu.W zależności od tego, czy niepełnosprawny stara się o rentę w ZUS, jest rolnikiem, mundurowym, czy też zależy mu na uzyskaniu karty parkingowej uprawniającej do specjalnych miejsc postojowych dla niepełnosprawnych, musi zgłosić się do kilku różnych instytucji. W każdym przypadku musi zgromadzić oddzielną dokumentację medyczną, bo każda z instytucji orzekających rządzi się innymi przepisami. Rodzi to ogromny chaos i jest niezrozumiałe dla ubezpieczonych.Z zarządzenia premier Beaty Szydło, która powołała zespół, wynika, że projekt przewidujący nowe zasady orzekania o niepełnosprawności ma być gotowy za rok.– W Polsce wydaje się ogromne pieniądze na wsparcie dla niepełnosprawnych, czy to w formie rent z ZUS i KRUS, czy jako dofinansowania ich wynagrodzeń wypłacane przedsiębiorcom przez PFRON, kończąc na subwencjach oświatowych za nauczanie uczniów z niepełnosprawnościami. Połączenie tych systemów może dać ogromne efekty – mówi Piotr Pawłowski, prezes Stowarzyszenia Przyjaciół Integracji.Kolosalna zmiana– Obecnie orzeczenie lekarza sprowadza się do stwierdzenia ograniczeń w możliwości samodzielnej egzystencji czy niezdolności do pracy, ale bez oceny możliwości funkcjonowania niepełnosprawnego w danym otoczeniu czy podejmowania zatrudnienia – zauważa dr Paweł Kubicki ze Szkoły Głównej Handlowej. – Zmiana zasad orzekania będzie prawdziwą rewolucją. Z konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych wynika bowiem, że orzeczenie powinno identyfikować potrzeby takiej osoby, by zapewnić jej możliwość normalnego funkcjonowania w społeczeństwie, pracy i rodzinie. Rozumiem, że zmiany będą szły właśnie w tą stronę – dodaje.Poza ogromnymi oszczędnościami, jakie przyniesie integracja różnych systemów orzekania o niepełnosprawności, może się okazać, że poprawi się też wsparcie udzielane takim osobom. Z 2 milionów niepełnosprawnych w Polsce pracuje tylko mniej więcej pół miliona. Gdyby udało się zaktywizować choćby część z pozostałych 1,5 mln niepełnosprawnych, znalazłyby się dla nich posady w biznesie poszukującym rąk do pracy.\nWięcej w artykule: Niepełnosprawni: jeden system orzekania o inwalidztwie\nKategoria wpisu: Aktualności | dodane: 2017-02-27 07:27:52 | dodał: PolskaBezBarier - Seba


Planta - Balck Vanilla - Forum Polskiej Fajki\nDzisiaj jest 20 maja 2019, 11:43 - pn\nPlanta - Balck Vanilla\nPost autor: Dziku » 10 października 2004, 19:25 - ndz\nKupiłem ten tytoń podpuszczony (ale tylko trochę) przez Cinka, który słysząc moje pomstowanie wywołane brakiem w trafice Vanilli Stanwella zaproponował nabycie produktu Planty.\nCóż... nie mając żadnych perspektyw nabycia Stanwella, a równocześnie nie przepadając za analogicznym produktem Mac Barena i mając alergię na waniliowy tytoń Alsbo zdecydowałem się kupić Black Wanilla.\nPierwsze wrażenie - ładne pudełko z wyżłobieniem na fajkę. Gadżet taki sobie. Fajkę można tam wstawić podczas palenia jak do takiego "niby stojaka"... Drugie wrażenie - gorsze. Po otwarciu pudełka i podniesieniu papierowej przykrywki okazuje się, że tytoń znajduje się w foliowej torebce... łeeee... tego się nie robi z tytoniem puszkowym!\nTrzecie wrażenie - zapach. ładny i waniliowy. Li i tylko tyle. Nie żeby wanilia ta jechała od razu jakąś chemią czy raziła sztusznością. Zapach jest ładny i dość naturalny, tyle że prosty. Nie ma w nim właściwych Stanwellowi nutek słodko kwiatowych czy rodzynkowych.\nWrażenie najważniejsze - zapaliłem. Przy pierwszym paleniu w smaku uderza po prostu wanilia. Ale bez tej właściwej Stanwellowi słodko chłodnej i szlachetnej nuty Cavendishu. Tu Cavendish oczywiście także jest, a jakże, tyle że znacznie pośledniejszej jakości. Bez tak bogatego bukietu, po prostu słodkawy i waniliowy. W pierwszych paleniach zwraca uwagę spora ilość kondensatu, ale po dostosowaniu techniki palenia do wymagań tytoniu rzecz przestaje być problemem. Spala się ładnie, do końca, pozostawiając niewielką ilość szarobiałego popiołu. Jak każdy aromat jest dość ciepły i wymaga delikatnego i dystyngowanego pykania...\nW sumie - taki sobie średniak. O całe niebo lepszy od odpowiedniego Alsbo, ale sporo gorszy od tak lubianego przeze mnie Stanwella.\nKupiłem z myślą o Dziczych zapasach zimowych, bowiem bardzo lubię zimową porą pykać tytoń waniliowy pod łódzkiego Portera. I tą puszkę wypalę pod rzeczonego porterka, ale bez jakiegoś szczegolnego entuzjazmu. Stanwell po wypaleniu szeptał do mnie "zapal mnie znów..." Planta mówi mi zaś... "odpocznij sobie ode mnie".\nPlanta - DBV flake\nPost autor: tommy » 11 października 2004, 09:49 - pn\nMiałem podobne wrażenia po zapaleniu w/w tytoniu, jednakże trochę zmieniłem zdanie po zakupie za Odrą tegoż samego, tyle że w wersji flake.\nNie jest już pakowany w folię, pudełeczko jak to przy flake'ach małe, zgrabne. Tytoń przyjemnie sprasowany i... jakby inny w smaku. Spala się wzorowo, smakuje (jak na aromat) przyzwoicie, pachnie waniliowo (ale czegóż innego się po waniliowym tytoniu spodziewać?).\nGneralnie - jeżli już miałbym kupić ponownie Plantę DBV, to wybrałbym flake a nie mixture\nPost autor: Thorgal » 11 października 2004, 14:18 - pn\nI mnie sie zdazylo palic ten tyton. Zgadam sie z przedmowcami, graal to to nie jest ale pali sie z przyjemnoscia zwlaszcza na zmiane z jakims "anglikiem". Przyjemny, delikatny w paleniu, ladnie pachnie dla otoczenia, niestety w tytoniu znajduje sie dosc duzo lodyg wielkosci zapalki ale to zdaza sie rowniez Dunhillowi, folia w puszcze osobiscie mi za bardzo nie przeszkadza. W mojej skali 1-6 dalbym mu 4- jako ze lubie wanilie.\nPost autor: Dziku » 11 października 2004, 14:28 - pn\nTeż bym wybrał flake, a nie mixture... jakbym mógł wybierać. A tak... kupiłem po prostu jedyny w trafice tytoń waniliowy, który wydawał mi się godny zapalenia...\nKiedyś wrócą te czasy gdy w łódzkich trafikach od puszek mieniło się w oczach i uginały regały... bo dziś to\nPost autor: Dziku » 07 grudnia 2004, 14:22 - wt\nPuszka Waniliowej Planty na ukończeniu - czas więc na jakieś podsumowanie. Szczególnie, że... raczej do tego tytoniu nie wrócę. Taki sobie "ponad dostateczny" średniak o prostym aromacie. Właściwie nie ma co powtarzać moich wcześniejszych wywodów, bo i nic nowego w tym tytoniu nie odkryłem. Poza tym, że przy dłuższym obcowaniu męczy. W sumie to jestem ewentualnie ciekawy jego smaku w postaci flake'ów, ale chyba nie aż tak żeby szybko w puszkę zainwestować. Gdyby nie pomoc innych tytoni to i pod porterki i bittery rzadko bym wracał do Planty. A tak, głównie jednak dzięki zmiennikom czyli "Belle Epoque" i innych, domęczyłem puszkę do (prawie) szczęśliwego końca.\nRe: Planta - Balck Vanilla\nPost autor: maciej_faja » 11 maja 2008, 17:08 - ndz\nŻadna rewelacja, tytoń o smaku waniliowym i o waniliowym aromacie .\nMożna zapalić raz po raz, jako przerywnik pomiędzy La (nie wiem dlaczego, ale moja Pani, która nie przepada za smakiem wanilii, domaga sie bym palił ten tytoń).\nPost autor: Klaudiusz » 11 maja 2008, 18:36 - ndz\nmaciej_faja pisze: Żadna rewelacja, tytoń o smaku waniliowym i o waniliowym aromacie .\nA nie wyczuwasz w nim przypadkiem lekkiej kwiatowej nuty?\nmaciej_faja pisze: ...nie wiem dlaczego, ale moja Pani, która nie przepada za smakiem wanilii, domaga sie bym palił ten tytoń.\nTo plus czy minus tego tytoniu?\nPost autor: maciej_faja » 11 maja 2008, 19:30 - ndz\nPracuję nad tym tytoniem, może poczuję coś więcej niż wanilię.\nCo do mojej Pani, to chyba będzie na plus dla tego tytoniu, bo z tego co zauważyłem, nie każdy może swobodnie palić w domku. A JA MOGĘ.\nPost autor: szkielu » 11 maja 2008, 22:21 - ndz\nfajny tytoń kawiarniany . mam do niego sentyment.\nPost autor: Thesary » 17 sierpnia 2010, 22:44 - wt\nszkielu spodobało mi się te określenie "tytoń kawiarniany".\nPost autor: Jeleń » 02 stycznia 2011, 12:36 - ndz\nJa bym nie porównał go do Stanwella Vanilli, bo to zupełnie inny klimat wanilii. Jak dla mnie produkt Planty jest zbyt mocny i zostawia bardzo nie przyjemny posmak w ustach. Zapach może może i jest waniliowy, ale jest on wg mnie krótkotrwały i mało intensywny. Mam wrażenie, po niedługim czasie, że w miejscu gdzie paliłem ten tytoń czuję zapach papierosowy. Dlatego też Black Vanilla jest dla mnie typowym tytoniem na imprezy ;]\nSam tytoń w paczce też zostawia wiele do życzenia - same gałęzie i badyle.


Wtyczka coaxial Blyss żeńska typ F metalowa - Wtyki antenowe - Castorama\nMarka: Blyss Kod: 830500\nKod: 830500 Porównaj Do porównania\nWtyczka coaxial Blyss żeńska typ F metalowa to złącze przejściowe wykonane z metalu. Produkt dostępny jest w kolorze srebrnym. Jego zadaniem jest ułatwienie przejścia z przewodu koncentrycznego typu żeńskiego do przewodu F typu żeńskiego. Zaletą jest łatwość montażu oraz jego pewność, stworzona dzięki specjalnym, przykręcanym elementom.\nSposób montażu podłączyć lub przykręcić złącze w odpowiedni sposób\nNr referencyjny PG-CXF-A4\nStworzenie dobrze działającej instalacji, której zadaniem jest przesyłanie sygnału telewizyjnego, to często nie lada wyzwanie. Niezbędne są do tego odpowiednie akcesoria, które nie narażą Cię na dużą stratność i tym samym znaczne pogorszenie jakości sygnału. Wtyczka coaxial Blyss żeńska typ F metalowa jest jednym z nich. Produkt został wykonany z metalu i ma srebrny kolor. Jest to złącze typu przejściowego. Umożliwia połączenie przewodu żeńskiego typu F z dowolnym kablem żeńskim o charakterze koncentrycznym. Wtyczka coaxial Blyss żeńska typ F metalowa jest łatwa w instalacji. Wystarczy po prostu ją podłączyć albo – w niektórych przypadkach – przykręcić we właściwy sposób. Sprawdź również inne rodzaje wtyczek i złączy do instalacji przesyłających sygnał telewizyjny.


Wpłynęło 17 zażaleń, sprzeciwów i wniosków o uchylenie decyzji ws. ekshumacji - Superstacja\nWpłynęło 17 zażaleń, sprzeciwów i wniosków o uchylenie decyzji ws. ekshumacji\nDrugi pogrzeb pary prezydenckiej. Oprócz...\nMonopol na miesięcznice? Będą specjalne przepisy smoleńskie\nZnamy wstępne wyniki sekcji zwłok Lecha Kaczyńskiego\n"Na etapie Prokuratury Krajowej jest obecnie 9 zażaleń na ekshumację, sześć sprzeciwów dot. decyzji o ekshumacji i dwa wnioski o uchylenie tej decyzji" – poinformowała w piątek prokurator.\n"Kwestia złożenia zażalenia na art. 210 kodeksu postępowania karnego (...) odnosi się do treści przepisu, który mówi, że prokurator może zarządzić wyjęcie zwłok z grobu (...), jednak ten artykuł należy czytać łącznie z art. 209, który traktuje o oględzinach, jak i o sekcji zwłok, bo się on do niego odnosi i ma z nim bezpośredni związek" – mówił.


Podziękowanie dla Pani Ambasador Izraela « Wolne Media\nOpublikowano: 04.02.2018 | Kategorie: Polityka, Publicystyka\nPrzeczytano 197 razy!\nSzanowna Pani, Ekscelencjo!\nTakże o nieustającej od końca II wojny światowej istotnej, choć skrytej aktywności w życiu politycznym i gospodarczym Polski tak Ludowej, jak i tej po 89roku. O menorach na stołach w Magdalence. O menorze w 2010 roku na Pałacu Kultury i Nauki… Wiele jest tematów.\nJednak już można mówić o szeregu plusów – oprócz uzdrowienia wielu użytecznych idiotów w Polsce, nastąpiło też coś na kształt ujawnienia hordy ludzi sprawiających wrażenie izraelskich agentów wpływu działających w Polsce pod polskimi nazwiskami. Cała chmara tych indywiduów zameldowała się jak jeden mąż w mediach głównego nurtu, by biczować z zapamiętaniem Polskę i głosić chwałę Izraela… to było bardzo żenujące ale i bardzo pouczające widowisko. Wystarczy ich starannie zapamiętać.\nZaś to, że tam NIE MA POLAKÓW, daje wam stuprocentową gwarancję tylko co do jednego: że nie znajdzie się tam – skoro nie ma tam Polaków – nikt, kto choć kiwnąłby palcem w bucie, by uratować jakiegoś Żyda…\nPozostając z (należnym) szacunkiem, załączam (stosowne) wyrazy!\nAutorstwo: Andrzej Tokarski – bloger, publicysta, komentator polityczny i Polak (herbowy, jakby się kto pytał)\nZdjęcie: Panek (CC BY-SA 3.0)\nTAGI: Holokaust, II wojna światowa, Izrael, List otwarty, Polacy, Żydzi\nKrokodylowy 04.02.2018 09:25\nI to jest dokładnie to, o czym pisałem kilka dni temu. Izraelska bezczelność i arogancja niespodziewanie może zjednoczyć podzielonych od wielu lat Polaków. Bo nic tak nie jednoczy jak wspólny wróg.


naświetlenie oczu objawy | WP abcZdrowie\nnaświetlenie oczu objawy\nBóle oka po pracy przy lampie halogenowej\nWitam.Moj maz wrocil wczoraj z pracy z bolem oka,jest mocno zaczerwienione,nie mogl patrzec na swiatlo,na telewizor,bo bol sie nasilal. Mowil,ze pracowal przy lampie halogenowej i moze za bardzo naswietlil oko,prosze o pomoc jak postepowac,czy wystarcza...\nCo oznaczają łuny po naświetleniu wzroku?\nPonad tydzień, po krótkotrwałym naświetleniu wzroku widzę seledynowo-turkusowe plamy (łuny) w oczach zwłaszcza po zamknięciu oczu, albo w ciemnym pomieszczeniu - czasem migoczące. Nic mnie ponadto nie boli. Szkodzi mi jasna barwa, np jaskrawa biel obrusu...\nJaki wpływ na wzrok ma jego naświetlenie?\nWitam. Pare dni temu bardzo długo naświetlalam sobie oczy latarka z telefonu przed lustrem. Myślałam, ze mam jakiś problem ze źrenicami. Teraz jak to pisze widzę jak głupie było moje zachowanie. Po 1-2 dniach zaczęło mnie bolec prawe oko podczas gdy...\nCzy przy chondromalacji 2-stopnia stawu kolanowego można stosować naświetlenia lampą na podczerwień?\nWitam, Czy przy chondromalacji 2-stopnia stawu kolanowego można stosować naświetlenia lampom na podczerwień?Czy takie naświetlanie może coś pomóc?Można spróbować\nSeria kichania i katar nasilający się w deszczowe dni, po nocy i podczas zdenerwowania\nDzień dobry. Od prawie roku mam dziwny katar po wcześniejszym kichaniu, które spowodowane jest dziwnym "kitkaniem" w nosie. Później seria kichania i katar. Nasila się to zwłaszcza w deszczowe dni i po nocy oraz podczas zdenerwowania (wtedy też się pocę)...\nBarwna kulka w polu widzenia\nOd kilku dni "widzę" jasną kulkę w prawym oku. Zaburza ostrość widzenia. Doskonale widoczna przy zamkniętej powiece. Na dworze - jasna, w pomieszczeniu - fioletowa. Porusza się wraz z gałką oczną. Obraz w prawym oku wydaje się rozmyty. Zasłaniając zamknięte...\nBól oczu po obudzeniu - o czym to świadczy?\nWitam, mam 52 lata, od 8 miesięcy leczę się na tarczycę, jednak od 2 miesięcy, budząc się, odczuwam ból przy otwieraniu oczu. Wrażenie jest takie, jak po naświetleniu podczas spawania, przez kilka chwil czuję, że mam pod powieką piach, kamyk, po...\nCzy naświetlenie ranki może być groźne?\nW poniedziałek goliłam się maszynką i zacięłam się z tyłu za kolanem i nie zauważyłam tego zacięcia, a potem depilatorem laserowym depilowałam się. Właśnie nie wiem czy z tyłu kolana też tam depilowałam się czy nie, miałam stresujący dzień. Z tyłu za...\nJak leczyć przebarwienia po radioterapii?\nDzień dobry. 3 tygodnie temu poddałam się radioterapii w celu naświetlenia rany pooperacyjnej aby uniknąć powstania blizny przerostowej. Lekarz poinformował mnie, że po radioterapii wokół blizny może powstać przebarwienie na ciemniejszy kolor. Tak też...\nChoroby oczu • Ból oczu • Choroby wzroku • Witamina A • po jakim alkoholu jest najgorszy kac • Zaburzenia jedzenia • Niska samoocena • wywoływanie wymiotów • Zdrowa dieta • antyoksydanty w żywności • zdrowie_indeks • przeciwutleniacze w żywności • Witamina C • Witamina E • Poprawa wzroku • witamina e w kroplach • Krople do oczu • indeks_zdrowie