5 & þt leoht lyht on ðystrum. & þystro þt ne genamon;\n6 Mann wæs fram gode asend. þæs nama wæs iohannes.\n7 ðes cóm to gewitnesse. þt he gewitnesse cyðde be ðam leohte. þt ealle menn þurh hyne gelyfdon;\n8 Næs he leoht. ac þt he gewitnesse forð-bære be þam leohte;\n9 Soð leoht wæs. þt onlyht ælcne cumendne man on þisne middan-eard.\n10 he wæs on middan-earde. & middan-eard wæs geworht þurh hine. & middan-eard hine ne ge-cneow;\n11 To his agenum he cóm. & hig hyne ne under-fengon;\n12 Soðlice swa hwylce swa hyne under-fengon. he sealde him ánweald þt hi wæron godes bearn þam ðe gelyfað on his naman.\n13 ða ne synt acennede of blodum. ne of flæsces willan. ne of weres willan. ac hig synt of gode acennede;\n14 And þt word wæs flæsc geworden & eardode on ús & we gesawon hys wuldor swylce áncennedes wuldor. of fæder þt wæs ful mid gyfe. & soðfæstnysse;\n15 Iohannes cyþ gewitnesse be him & clypaþ þus cweðende. þes wæs þe ic sæde. Se ðe to cumenne is æfter me. wæs geworden beforan me. forðam he wæs ær þonne íc;\n16 And of his gefyllednesse we ealle onfengon gyfe for gyfe.\n17 for-þam þe æ wæs geseald þurh moysen. & gyfu; & soþfæstnes is geworden þurh hælend crist.\n18 Ne geseah næfre nan mann god butan se acenneda sunu hit cyðde se is on his fæder bearme\n19 & þt is Iohannes gewitnes; Ða þa iudeas sendon hyra sacerdas & hyra diaconas fram gerusalem to him þt hi axsodon hine & þus cwædon; Hwæt eart þu.\n20 & he cyðde & ne wið-soc & þus cwæð; Ne eom ic na crist;\n21 And hig axsodon hine & þus cwædon. eart ðu elías & he cwæð ne eom ic hit; Ða cwædon hí. eart ðu witega. & he andwyrde & cwæð níc.\n22 Hig cwædon to him hwæt eart þu þt we andwyrde bringon þam ðe us to þe sendon. hwæt segst þu be þe sylfum;\n23 Hé cwæð. ic eom clypiendes stéfn on westene; Gerihtað drihtnes weg swa se witega isaias cwæð;\n24 And þa þe þær ásende wæron. þa wæron of sundor-halgon.\n25 & hig axsodon hine & cwædon to him. hwi fullast þu. gif þu ne art [cryst]. ne helígas ne wítega;\n26 Iohannes him &swarode. ic fullige on wætere. tomiddes eow stód þe ge ne cunnon.\n27 he is þe æfter me toweard is; Se wæs geworden be-foran me. ne eom ic wyrðe þt ic unbinde his sceo-þwang;\n28 Ðas ðing wæron gewordene on bethanía begeondan iordanen þær iohannes fullode;\n29 Oþre dæg iohannes geseah þone hælend to him cumende & cwæð; Her is godes lámb. her is se þe deð aweg middan-eardes synnæ.\n30 þes is be ðam ic sæde æfter mé cymð wer þe me befóran geworden wæs. forðam þe he wæs ær ðonne ic.\n31 & ic hyne nyste. ac ic cóm & fullode on wætere to ðæm þt he wære geswutelud on israhela folce;\n32 And Iohannes cyþde gewitnesse cweðende þt ic geseah nyðer-cumendne gást of heofenum swa swa culfran. & wunode ofer hine.\n33 & ic hine ne cúðe ac se þe me sende to fullianne on wætere. he cwæð to me ofer ðæne þe ðu gesyhst nyðer-stígendne gast. & ofer hine wuniendne þt is se ðe fyllað on halgum gaste.\n34 & ic geseah & gewitnesse cyðde þt þes is godes sunu;\n35 Eft oðre dæg stod iohannes & twégen of his leorning-cnihtum.\n36 & he cwæð þa he geseah þæne hælend gangende hér is godes lámb;\n37 Ða gehyrdon hyne twegen leorning-cnihtas sprecende & fylidon þam hælende.\n38 þa beseah se hælend & geseah hig him fyliende. & cwæð to him hwæt séce gyt; Hi cwædon to him rabbi þt is gecweden & gereht lareow. hwar eardast ðu.\n39 he cwæþ to him cumað & geseoþ; Hig comon & gesáwon hwar he wunode & mid him wunodon on ðam dæge. hit wæs þa seo teoðe tid;\n40 Andreas simones broþur petrus wæs oþer of þam twam; Þa gehyrdon æt Iohanne & him fyligdon;\n41 Ðes gemette ærost simonem his broðor & cwæð to him. we gemetton messiam þt is gereht críst.\n42 & hig læddon hine to þam hælende; Ða beheold se hælend hyne & cwæþ. þu eart símon iónan sunu þu bist genemned cephás. þt is gereht petrus;\n43 On mergen he wolde faran on galilea. & he gemette philippus. & se hælend cwæð to him fylig me.\n44 Soþlice pHilippvs wæs fram bethzaida andreas ceastre & petres;\n45 philippus gemette nathanael & cwæþ to him. we gemetton ðone hælend iosepes sunu of nazareth. þone wrat moyses & þa witegan on ðære .æ.\n46 & nathanahel cwæð to him. mæg ænig þing godes beon of nazareth; Philippus cwæð to him. cum & geseoh;\n47 Ða geseah se hælend nathanahel to him cumendne & cwæð be him. her is israhelisc wer on ðam nis nan facn;\n48 Ða cwæð nathanahel to him hwanon cuðest ðu me. þa &swarode se hælend & cwæð to him; Ic geseah þe þa þu wære under þam fic-treówe ærðam þe philippus þe clypode;\n49 Him &swarode þa nathanahel & ðus cwæð. rabbí. þu eart godes sunu. & þu eart israhela cing.\n50 þa cwæð se hælend to him. þu gesyhst mare þonne þis sy. forðam þe ðu gelyfdest; Ða ic cwæð þt ic gesawe þe under þam fíc-treowe.\n51 & he sæde him; Soð ic secge eow ge ge-seoð opene heofonas & godes englas úp-stigende; & nyðer-stigende ofer mannes Sunu:\n1 On þam þriddan dæge wæron gyfta gewordene on chanaá galileæ. & þæs hælendes modor wæs þær;\n2 Soþlice se hælend & his leorning-cnihtas wæron gelaðode to þam gyfton.\n3 & þa þt wín geteorude. þa cwæð þæs hælendes modor to him hi nabbað wín;\n4 Þa cwæþ se hælend to hyre la wíf. hwæt is me & þe. gyt min tima ne com;\n5 Ða cwæð þæs hælendes modor to þam þenum. doð swa hwæt swa he eow secge;\n6 Þær wæron soðlice aset six stænene wæter-fatu æfter iudea geclænsunge. æl[c] wæs on twegra sestra gemete oððe on þreora.\n7 Ða bead se hælend þt hig þa fátu mid wætere gefyldon. & hig gefyldon þa oþ þone brerd.\n8 Ða cwæþ se hælend hládaþ nú & berað þære drihte ealdre & hi namon.\n9 Ða se drihte ealdor þæs wínes onbyrigde þe of þam wætere geworden wæs. he nyste hwanon hyt com. þa þenas soðlice wiston þe þt wæter hlódon; Se drihte ealdor clypode þone brydguman\n10 & cwæð to him. ælc man sylþ ærest gód wín. & þonne hig druncene beoð þt þe wyrse byð; Ðu geheolde þt gode wín oð þis.\n11 Ðis wæs þt forme tacn þe se hælend worhte on chanaá galileæ & geswutelode his wuldor. & his leorning-cnihtas gelýfdon on hine;\n12 [Æ]fter þyson he & hys modor & his gebroðru & his leorning-cnihtas foron to capharnaúm & wunedon þar feawa daga;\n13 And hit wæs neah iudea eastron & se hælend for to ierusalem\n14 & gemette on þam temple þa ðe sealdon oxsan & scéap. & culfran. & sittende myneteras.\n15 & he worhte swípan of strengon. & hig ealle of ðam temple adráf ge sceap. ge oxsan. & he agéat þára mýnetera féoh & towéarp hyra mysan;\n16 & sæde þam þe ða culfran cypton. doð þas þing heonon. ne wyrce ge. mines feder hus to mángung-huse;\n17 Þa gemundon his leorning-cnihtas þt ðe awriten is. þínes huses anda me et;\n18 Ða &swaredon him þa iudeas. & cwædon hwylc tacn æt-ywst þu ús forðam þe þu ðas ðing dest;\n19 Se hælend him &swarude & cwæð. to-wurpaþ þis tempel. & ic hít arære binnan þrim dágon;\n20 Ða iudeas cwædon to him. þis tempel wæs getimbrod on six & feowertigon wíntron & á-rærst þú hit on þrym dagon;\n21 Soðlice he hyt cwæð be hys lichaman temple;\n22 Ða he of deaðe arás þa gemundon his leorning-cnihtas þt he hit be him sylfum cwð. And hi gelyfdon halegum gewrite & þære spræce þe se hælend spræc.\n23 ða he wæs on ierusalem on eastron on freols-dæge manega gelyfdon on his naman. þa hi gesawon ða tacna þe he worhte;\n24 Se hælend. ne geswutelode hine sylfne him for-ðam he cuðe hi ealle\n25 & for-þam him næs nan þearf þt ænig man sæde gewitnesse be men. he wiste witodlice hwæt wæs on men;\n1 Soð-lice sum phariseisc man wæs genemned nichodémus. se wæs iudea ealdor;\n2 Ðés com to him on niht. & cwæð to him. rabbi þt is lareow. we witon þt þu cóme fram gode. ne mæg nan man þas tacn wyrcan þe ðu wyrcst buton god beo mid him;\n3 Se hælend him &swarude. & cwæð. Soð ic þe secge buton hwa beo edniwan gecenned. ne mæg he geseon godes rice;\n4 Ða cwæð nichodemus to him. hu mæg man beon eft acenned þonne he bið eald. cwyst ðu. mæg he eft cuman on his modor innoð. & beon eft acenned;\n5 Se hælend him &swarude. & cwæð. Soþ ic þe secge buton hwa beo ge-edcenned of wætere & of haligum gaste. ne mæg he in-faran on godes rice;\n6 Ðæt þe acenned is of flæsce. þt is flæsc. & þt þe of gaste is acenned. þt is gast;\n7 Ne wundra þu forðam. þe ic sæde þe. eow gebyrað þt ge beon acennede edniwan;\n8 Gast oreðað þar he wile. & þu gehyrst his stefne & þu nast hwanon he cymþ. ne hwyder he gæþ. swa is ælc þe acenned is of gaste;\n9 Ða &swarode nichodemus & cwæð. hu magon þas þing þus geweorðan;\n10 Se hælend &swarode & cwæð to him; Ðu eart lareow israhela folce. & þu nast þas ðing.\n11 Soþ ic þe secge þt we sprecað þt we witon. & we cyðað þt we gesawon. & ge ne under-foð ure cyðnesse;\n12 Gif ic eow eorþlice þing sæde & ge ne gelyfað. hu-meta gelyfe ge. gif ic eow heofon-licæ þing secge.\n13 & nan man ne astihð to heofenum buton se ðe nyðer com of heofonum; Mannes sunu. se ðe com of heofonum.\n14 & swa swa moyses þa næddran up-ahóf on þam westene. swa gebyrað þt mannes sunu beo úp-a-háfen.\n15 þt nan þara ne for-wurðe þe on hyne gelyfð ac hæb[b]e þt ece lif;\n16 God lufode middan-eard swa þt he sealde his ancennendan (sic) sunu. þt nán ne forwurðe þe on hine gelyfð. ac hæbbe þt ece líf;\n17 Ne sende god his sunu on middan-earde þt he demde middan-earde Ac þt middan-eard sy ge-hæled þurh hine.\n18 ne biþ þam gedemed ðe on hine gelyfð; Se ðe ne gelyf[ð] him biþ gedemed. for-þam þe he ne gelyfde on ðone naman þæs acennendan (sic) godes suna.\n19 þt is se dóm þt leoht com on middan-eard. & menn lufedon þystro swyþor ðonne þt leoht; Hyra weorc wæron yfele.\n20 ælc ðara þe yfele. deð hatað þt leoht. & he ne cymþ to leohte þt his weorc ne syn gerihtlæhte;\n21 Witodlice se ðe wyrcð soðfæstnesse. cymþ to ðam leohte þt his weorc syn ge-swutelude. for-ðam þe hig synt on gode gedone;\n22 Æfter þyson com se hælend & his leorning-cnihtas to iudea lande. & wunode ðær mid him & fullode.\n23 & iohannes fullode on enón wið salím. forðam þe þær wæron manega wætro. & hi to-gædere comun. & wæron gefullode;\n24 Ða gyt næs iohannes gedon on cwéartern.\n25 þa smeadon iohannes leorni[n]g-cnihtas & þa iudeas be þære clænsunge.\n26 & comon to iohanne & cwædon to him. rabbí. Se ðe mid þe wæs begeondan iordáne be ðam þu cyðdest gewitnesse nu he fullaþ. & ealle hig cumaþ to him.\n27 Iohannes &wurde & cwæð ne mæg mann nan þing u[n]der-fón buton hit beo [hym] of heofonum geseald;\n28 Ge sylfe me synd to gewitnesse. þt ic sæde ne eom ic crist Ac ic eom asend beforan hine;\n29 Se ðe bryde hæfð se is brydguma. Se þe is þæs brydguman freond & stent & gehyrþ hyne. mid gefean he geblissað for þæs brydguman stefne. þés min gefea is gefylled.\n30 hit geburað þt he weaxe. & þt ic wanige.\n31 Se ðe ufenan cóm se is ofer ealle. Se þe of eorðan is. se sprycþ be eorðan. Se þe of heofone cóm se is ofer ealle.\n32 & he cyð þt he geseah & gehyrde. & nan man ne under-fehþ his cyðnesse.\n33 Soðlice se þe [hys] cyðnesse under-fehþ. he getacnað þt god is soðfæstnys;\n34 Se ðe god sende sprycð godes word. ne sylþ god þone gast be gemete;\n35 Fæder lufað þone sunu. & sealde ealle þing on his hand.\n36 Se þe gelyfð on súnu. se hæfð éce lif; Se þe þam suna is ungeleafsum ne gesyhþ he líf. Ac godes yrre wunað ofer hine;\n1 Ða se hælend wyste. þt þa pharisei gehyrdon þt he hæfde ma leorning-cnihta þonne iohannes.\n2 þeah se hælend ne fullode. Ac his leorning-cnihtas;\n3 Ða forlet he iudea land. & for eft on galiléa.\n4 him gebyrode þt he sceolde faran þurh samaria land.\n5 witodlice he cóm on samárian cestre þe is genemned sichár. neah þam tune þe iacob sealde iósepe his suna\n6 þær wæs iacobes wyl; Se hælend sæt æt ðam wylle. þa he wæs werig gegán. & hit wæs mid-dæg.\n7 þa com þær an wif of samária wolde wæter feccan; Ða cwæð se hælend to hyre. syle me drincan;\n8 His leorning-cnihtas ferdon þa to þære ceastre woldon him mete bicgan.\n9 þa cwæð þt samaritanisce wíf to him; Hu-meta bitst þu æt me drincan þonne ðu eart iudeisc. & ic eom samaritanisc wíf. ne brucað iudeas. & samaritanisce metes ætgædere;\n10 Ða &swarode se hælend & cwæð to hyre; Gif þu wistest godes gyfe. & hwæt sé is þe cwið to þe syle me drincan. witodlice þu bæde hine þt he sealde þe lífes wæter;\n11 Ða cwæð þt wíf to him. leof ne ðu næfst nan þing mid to hladene. & þes pyt is déop. hwanon hæfst þu lifes wæter\n12 cwyst ðu. þt þu si mærra þonne úre fæder iacób; Se ðe us þisne pytt sealde & he & his bearn & his nytenu of ðam druncon.\n13 Ða &swarode se hælend & cwæþ to hyre. ælcne ðara þyrst eft þe of ðyson wætere dringð;\n14 Witodlice ælc þara þe drincð of þam wætere þe ic him sylle [...] bið on him will forð-ræsendes wætres on ece líf;\n15 Ða cwæð þt wif to him. hláford. syle me þt wæter þt me ne þyrste. ne ic ne ðurfe her feccan;\n16 Ða cwæþ se hælend to hyre. ga clypa þinne ceorl. & cum hider;\n17 Ða &wurde þt wíf. & cwæð. næbbe ic nanne ceorl; Ða cwæð se hælend to hyre. wel þu cwæde þt þu næfst ceorl.\n18 witodlice þu hæfst fif ceorlas. & se ðe ðu nu hæfst nis ðin ceorl æt þam þu sædest soð;\n19 Ða cwæð þt wif to him. leof. þæs me ðingþ þu eart witega.\n20 ure fæderas hig gebædon on þissere dune. & ge secgað þt on ierusalem sy seo stow. þt man on gebidde;\n21 Ða cwæð se hælend to hyre. la wíf gelyf me. þt seo tid cymð þonne ge ne gebiddaþ fæder ne on þisse dune ne on gerusalem;\n22 Ge gebiddað þt ge nyton. we gebiddaþ þt we witon. forþam þe hæl is of iudeum.\n23 ac seo tid cymð & nu is þonne soþe gebed-men gebiddaþ fæder on gaste. & on soðfæstnesse. witodlice fæder secþ swylce þe hyne gebiddon.\n24 gast is god. & þam þe hyne gebiddað gebyrað þt hig gebiddon. on gaste and on soðfæstnesse;\n25 Ðæt wíf cwæþ to him ic wat þt messias cymð þe is genemned crist. þonne he cymð he cyð us ealle ðing;\n26 Se hælend cwæð to hyre. ic hit eom. þe wið þe sprece.\n27 & þær-rihte comon his leorning-cnihtas. & hig wundredon þt he wiþ þt wíf spræc þeah hyra nan ne cwæð. hwæt segst (sic) þu oððe hwæt sprycst þu wið hig;\n28 Witodlice þt wíf for-let hyre wæter-fæt. & eode to þære byrig & cwæð to þam mannum;\n29 Cumað & geseoð þone man þe me sæde. ealle [þa] þing þe ic dyde. cweðe ge is he crist;\n30 Ða eodon hi ut of ðære byrig & comon to him.\n31 on gemang þam his leorning-cnihtas hine bædon. & þus cwædon lareow et.\n32 Ða cwæð he to him. ic hæbbe þone mete to etene þe ge nyton;\n33 Ða cwædon his leorning-cnihtas him betwynan hwæðer ænig man him mete brohte;\n34 Ða cwæð se hælend to him. min mete is þt ic wyrce þæs willan ðe me sende. þt ic full-fremme his weorc;\n35 Hv ne secge ge þt nu gyt synt feowur monðas ær man ripan mæge nu ic eow secge hebbað upp eowre eagan & geseoð þas eardas þt hig synt scire to ripene.\n36 & se ðe ripð nimð mede & gaderaþ wæstm on ecum life þt æt-gædere geblission se þe sæwþ. & se ðe ripð.\n37 on þyson is witodlice soð word forðam oþer is se ðe sæwþ oþer is se ðe ripþ;\n38 Ic sende eow to ripene þt þt ge ne be-swuncon oðre swuncon & ge eodun on hyra geswinc;\n39 Witodlice manige samaritanisce of ðære ceastre gelyfdon on hyne for þæs wífes wordon þe be him cyþde þt he sæde me ealle þa þing þe ic dyde;\n40 Ða þa samaritaniscean comon to him hig gebædon hine þt he wunode ðæra (sic). & he wunode þær twegen dagas.\n41 & mycle ma gelyfdon for his spæce.\n42 & cwædon to þam wife. ne gelyfe we na for ðinre spræce. we sylfe gehyrdon. & we witon þt he is soþ middan-eardes hælynd;\n43 Soðlice æfter twam dagon he ferde þanone. & for to galilea;\n44 Se hælend sylf cyþde gewitnesse þt nan witega næfð nanne wurð-scype on hys agenum earde.\n45 þa he com to galileam þa under-fengon hi hine þa hi gesawon ealle þa þing þe he worhte on ierusalem on freols-dæge. & hi comun to þam freols-dæge\n46 & he com eft to chanaá galilee. þær he worhte þt wín of wætere; Sum under-cyning wæs. þæs sunu wæs gesyclod on capharnaum.\n47 þa þa se gehyrde þt se hælend for fram iudea to galiléa he com to him & bæd hine þt he fóre & gehælde his sunu; Soðlice he læg æt forð-fore.\n48 Ða cwæþ se hælend to him. buton ge tacna & fore-beacna geseon. ne gelyfe ge;\n49 Ða cwæð se under-cing to him. drihten. far ær min sunu swelte.\n50 & se hælend cwæð. Gá þin sunu leofað; Ða eode he & gelyfde þære spræce þe se hælend him sæde;\n51 Ða he for þa urnon his þeowas ongean hyne & sædon þt his sunu leofode;\n52 Ða axode he to hwylcon timan him bet wære. & hi sædon him gyrstan-dæg to þære seofoþan tide se fefor hine forlet;\n53 Ða ongeat se fæder þt hit wæs on þære tide ðe se hælend cwæð þin sunu leofað. & he gelyfde & eall his hiw-ræden;\n54 Se hælend worhte þis tácen eft oþre siþe þa he com fram iudea lande to galilea;\n1 Æfter þyson wæs iudea freols-dæg & se hælend for to ierusalem;\n2 On gerusalem ys án mére se is genemned on ebreisc betzaida; Se mere hæfð fif porticas\n3 on þam porticon læg mycel menigeo ge-adludra blindra. & healtra. & for-scruncenra & ge-anbidedon þæs wæteres styrunge;\n4 Drihtenes engel com to his timan on þone mere & þt wæter wæs astyred. & se þe raþust. com on þone mere æfter þæs wæteres styrunge wearþ gehæled fram swa hwylcere untrumnysse swa he on wæs;\n5 Ðær wæs sum man eahta & þrittig wintra on his untrumnysse.\n6 þa se hælend geseah þysne licgean & wiste þt he þær lange tide wæs; Ða cwæþ he to him wylt þu hal beon;\n7 Ða &swarode se seoca him & cwæþ. drihten ic næbbe nanne man þt me do on þone mere þonne þt wæter astyred bið. ðonne ic cume þonne biþ oþer beforan me;\n8 Ða cwæð se hælend to him aris nim þin bed & gá.\n9 & se man wæs sona hal & he nam his bed & eode; Hit wæs reste-dæg on ðam dæge;\n10 Ða cwædon þa iudeas to þam þe þar gehæled wæs. hit is reste-dæg nis ðe alyfed þt þu þin bedd bere\n11 he &swarude him & cwæð; Se ðe me gehælde se cwæð to me. nim þin bedd & gá;\n12 Ða áxsodon hi hine hwæt se man wære þe þe sæde nim þin bedd & gá.\n13 Se þe þær gehæled wæs nyste hwa hit wæs; Se hælynd soþlice beah fram þære gegaderunge.\n14 æfter þam se hælynd hine gemette on þam temple & cwæþ to him. nu þu eart hal geworden. ne synga þu. þe-læs þe þe on sumon þingon wyrs getide;\n15 Ða for se man & cyðde hit þam iudean þt hit wære se hælend þe hyne hælde.\n16 forþam þa iudéas ehton þone hælend. forðam þe he dyde þas þing on reste-dæge;\n17 Ða &swarode se hælend him & cwæð. min fæder wyrcð oþ þis nu gýt. & ic wyrce.\n18 þæs þe má. þa iudeas sohton hine to of-sleanne. næs na for-þam anum þe he þæne reste-dæg bræc. Ac forþam þe he cwæð þt god wære his fæder. & hine sylfne dyde gode gelícne.\n19 Witodlice se hælend &swarode & cwæþ to him. soð ic eow secge. ne mæg se sunu nan þing don buton þt he gesyhþ his fæder dón. Ða þing þe he wyrcþ. se sunu wyrcð gelíce;\n20 Se fæder lufað þone sunu. & geswutelað him ealle þa þing þe he wyrcþ. & maran weorc þonne þas sýn he geswutelað him þt ge wundrigeon;\n21 Swa se fæder awecð þa deadan & geliffæst. swa eac se sunu geliffæst þa [ðe] he wyle.\n22 ne se fæder ne demð nanum menn Ac he sealde ælcne dóm þam suna\n23 þt ealle ar-wurþigeon þone sunu. swa swa hig arwurþigeaþ þone fæder; Se ðe ne arwurðaþ þone sunu. ne arwurþaþ he þone fæder þe hine sende;\n24 [S]oð ic secge eow þt se þe min word gehyrð & þam gelyfð þe me sende. Se hæfþ éce líf & ne cymþ æt þam dome. ac færð fram deaðe to life;\n25 Soð ic secge eow þt seo tid cymð & nu is. þonne þa deadan gehyrað godes suna stefne. & þa lybbað þe hig gehyrað.\n26 swa se fæder hæfþ lif on him sylfon swa he sealde þam suna þt he hæfde lif on him syluon.\n27 & sealde him anweald þt he moste deman. for-ðam þe he is mannes sunu;\n28 Ne wundrigeon ge ðæs þt seo tíd cymð þt ealle gehyrað his stefne þe on byrgenum synt.\n29 & þa þe god worhton farað on lifes æreste. & þa þe yfel dydon on domes æreste;\n30 Ne mæg ic nan þing don fram me sylfum ic deme swa swa ic gehyre & min dom is ryht forðam ic ne séce minne willan [ac þæs] þe me sende;\n31 Gif ic ge-witnesse be me cyþe. mín gewitnes nis soð;\n32 Oþer is se ðe cyþ gewitnesse be me. & ic wát þt seo cyðnes is soð þe he cyþ be me.\n33 ge sendon to iohanne & he cyðde soþfæstnesse gewitnesse;\n34 Ic ne onfo gewitnesse fram menn. ac þas þing ic secge þt ge syn hale;\n35 He wæs byrnende leoht-fæt & lyhtende. ge woldon sume hwile geblissian on his leohte;\n36 Ic hæbbe maran gewitnesse þonne iohannes. witodlice þa weorc þe fæder me sealde þt ic hig full-fremme. Ða weorc þe ic wyrce cyþað gewitnesse be me þt fæder me asende.\n37 & se fæder þe me sende cyþ gewitnesse be me; Ne ge næfre his stefne ne gehyrdon. ne ge his hiw ne gesawon;\n38 And ge nabbað his word on eow wunigende. forþam þe ge ne gelyfað þam ðe he sende;\n39 Smeageað halige gewritu forðam þe ge wenað þt ge habbon ece líf on þam. & hig synt þe gewitnesse cyþaþ be me\n40 & ge nellað cuman to me þt ge habbon líf;\n41 Ne under-fo ic nane beorht-nesse æt mannum.\n42 Ac ic gecneow eow þt ge nabbaþ godes lufe on eow;\n43 Ic com on mines fæder naman & ge me ne under-fengon. gyf oþer cymþ on his agenum naman hyne ge under-foð.\n44 hu mage ge gelyfan. þe eow betweonan wuldor under-foð & ne seceaþ þt wuldor þe is fram gode syluum.\n45 ne wene ge þt ic eow wrege to fæder. Se is þe eow wregð. moyses on þone ge ge-hyhtað;\n46 Witodlice gif ge gelyfdon on moyse. ge gelyfdon eac me; Soðlice he wrat be me.\n47 gif ge his stafum ne gelyfað. hu gelyfe ge minum wordum;\n1 Æfter þyson for se hælend ofer þa galileiscan sæ. seo is tiberiádis.\n2 & him fylide mycel folc for-þam þe hig gesawon þa tacna þe he worhte on þam þe wæron ge-untrumode;\n3 Witodlice se Hælend astah on anne munt & sæt þar mid his leorning-cnihton.\n4 hit wæs gehende eastron iudea freolsdæge;\n5 Ða se hælend his eagan up-ahóf & geseah þt micel folc com to him. he cwæð to philippe; Hwær bicge we hlafas þt þas eton.\n6 þt he cwæþ his fandigende he wiste hwæt he don wolde;\n7 Ða &wurde him philippus. & cwæð nabbað hi genoh on twegera hundred penega wurþe hlafes þt ælc sumne dæl nyme;\n8 Ða &wyrde him an his leorning-cnihta andreas simones broþur petres;\n9 Her is an cnapa þe hæfþ fíf berene hlafas & twegen fixas. ac hwæt synt þa þing betwux swa manegum mannum;\n10 Ða cwæð se hælend. doð þt þas men sitton. on þære stowe wæs mycel gers. ðær sæton þa swylce fíf þusendo manna;\n11 Se hælend nam þa hlafas & þanc-wurðlice dyde & hig to-dælde þam sittendum & eall-swa of þam fixum swa mycel swa hig woldon;\n12 Ða hig fulle wæron. þa cwæð he to his leorning-cnihton. gaderiaþ þa brytsena þe þar to lafe wæron þt hig ne losigeon.\n13 hig gegaderedon & fyldon twelf wyligeon fulle þæra brytsena of þam þe þa læfdon þe of þam fif berenan hlafon æton.\n14 Ða men cwædon þa hig gesawon þt he þt tacen worhte. þt þes is soðlice witega þe on middan-geard cymþ.\n15 Ða se hælend wiste þt hig woldon cuman & hine gelæccean & to cynge dón. þa fleah he ana uppon þone munt;\n17 And þa hig eodon on scyp hi comon ofer þa sæ to capharnaum. hit wearð þa þystre & se hælend ne com to him.\n18 mycel wind bleow & hit wæs hreoh sæ;\n19 Witodlice þa hig hæfdon gehrowen swylce twentig furlanga oððe þrittig. þa gesawon hig þone hælend uppan þære sæ gán & þt he wæs gehende þam scype. & hi him ondredon.\n20 he cwæð þa to him; Ic hit eom. ne ondrædað eow;\n21 Hig woldon hyne niman on þt scyp & sona þt scyp wæs æt þam lande þe hig woldon to faran;\n22 Soþlice oþre dæg seo menigeo þe stod begeondan þam mere. geseah þt þær næs butan an scyp. & þt se hælend ne eode on scyp mid his leorning-cnihtan. ac his leor[n]ing-cnihtas sylfe ana foron.\n23 oðre scypu comon fram tiberiade wið þa stowe þar hig þone hlaf æton drihtne þanciende.\n24 Ða seo menigeo geseah þt se hælend þar næs ne his leorning-cnihtas. þa eodon hig on scipu & coman to capharnaum sohton ðone hælend\n25 & þa hig gemetton hyne begeondon þam mere hig cwædon to him; Lareow hwænne com þu hider;\n26 Se hælend him &swarude & cwæð. Soþ ic eow secge ne sece ge me forðam þe ge tacnu gesawon. Ac for-þam þe ge æton of ðam hlafon & synt fulle.\n27 Ne wyrceaþ æfter þam mete þe for-wyrð. Ac æfter þam þe þurh-wunað on ece lif. ðone mannes sunu eow sylþ. þone god fæder getacnode;\n28 Hig cwædon to him. hwæt do we þt we wyrceon godes weorc\n29 þa &swarode se hælend & cwæð to him. þt is godes weorc þt ge gelyfan on ðone þe he sende;\n30 Ða cwædon hig hwæt dest þu to tacne þt we geseon & gelyfon þt þu hit wyrce.\n31 ure fæderas æton heofonlicne mete on westene swa hit awriten is. he sealde him etan hlaf of heofone;\n32 Se hælend cwæð to him. soð ic secge eow ne sealde moyses eow hláf of heofonum. ac min fæder eow sylþ soðne hláf of heofonum\n33 hit is godes hláf þe of heofone com & sylþ middan-earde lif;\n34 Hig cwædon to him. drihten. syle us þysne hláf.\n35 se hælend cwæð to him; Ic eom lifes hlaf ne hingrað þone þe to me cymð & ne þyrst þone næfre ðe on me gelyfð.\n36 ac ic eow sæde þt ge gesawon me & ne gelyfdon;\n37 Eall þt fæder me sylþ cymð to me & ic ne wyrpe ut ðone þe to me cymð.\n38 forþam þe ic ne com of heofonum þt ic minne willan do. ac þæs willan þe me sende;\n39 Ðæt is þæs fæder willa ðe me sende þt ic nan þing ne forleose. of ðam þe he me sealde. ac awecce þt on þam ytemestan dæge;\n40 Ðis is mines fæder willa þe me sende þt ælc þe ðone sunu gesyhþ & on hine gelyfð. hæbbe ece líf & ic hine awecce on þam ytemestan dæge;\n41 Ða murcnodon þa iudeas be him. forþam þe he cwæð ic eom hlaf þe of heofonum com\n42 & hig cwædon; Hu nis þis se hælend iosepes sunu. we cunnon his fæder & his modor. humeta segð þes ic com of heofonum;\n43 Se hælend him &swarode & cwæð to him. ne murcniaþ eow betwynan;\n44 Ne mæg nan man cuman to me buton se fæder þe me sende hyne téo & ic hine arære on ðam ytemestan dæge;\n45 On ðære (sic) witegena bocum is awriten. ealle eaðlære beoð godes; Ælc þe gehyrde æt fæder & leornode. cymð to me;\n46 Ne ge-seah nan man fæder buton se ðe is [of] gode se gesyhþ fæder;\n47 Soð ic secge eow se hæfð ece lif þe on me gelyfð.\n48 ic eom lifes hláf.\n49 ure fæderas æton heofunlicne mete on westene & hig synd deade;\n50 Ðis is se hlaf þe of heofonum com. þt ne swelte se ðe of him ytt;\n51 Ic eom lybbende hlaf þe of heofonum com. swa hwa swa ytt of ðyson hlafe. he leofað on ecnysse. & se hlaf þe ic sylle is min flæsc for middan-eardes life;\n52 Þa iudeas fliton him betwynan & cwædon. hu mæg þes his flæsc us syllan to etene.\n53 Þa cwæþ se hælend to hiM; Soþ ic secge eow næbbe ge lif on eow buton ge eton mannes suna flæsc & his blod drincon;\n54 Se hæfð ece líf þe ytt min flæsc & drincð min blod. & ic hine arære. on þam ytemestan dæge;\n55 Soþlice min flæsc is mete & min blod is drinc.\n56 se ðe ytt min flæsc & drincð min blod he wunað on me. & ic on him.\n57 swa swa lybbende fæder me sende & ic lybbe þurh fæder & se ðe me ytt he leofaþ þurh me.\n58 þis is se hlaf þe of heofonum cóm. na swa swa ure fæderas æton heofonlicne mete & deade wæron; Se þe ytt þysne hlaf he leofað on ecnysse;\n59 Ðas þing he sæde on gesamnunge þa he lærde on capharnaum;\n60 Manega his leorni[n]g-cnihta cwædon þa hig ðis gehyrdon; Heard is þeos spræc hwa mæg hig gehyran;\n61 Ða wiste se hælend þt his leorning-cnihtas murcnedon betweox him sylfon be þison. & he cwæð to him þt eow beswicð.\n62 gyf ge geseoþ mannes sunu astigendne þær he ær wæs\n63 gast is se ðe geliffæst flæsc ne fremað nan þing. þa word þe ic eow sæde synt gast & líf.\n64 Ac sume ge ne gelyfað; Witodlice se hælend wiste æt fruman. hwæt þa gelyfedan wæron & hwa hine belæwon wolde.\n65 & he cwæð; Forþig ic eow sæde þt nan man ne mæg cuman to me buton min fæder hit him sylle;\n66 Syððan manega his leorning-cnihtas (sic) cyrdon. onbæc & ne eodun mid him.\n67 Ða cwæþ se hælynd to þam twelfum. cweðe ge wylle ge fram me.\n68 þa &wyrde him simon Petrus & cwæð; Drihten to hwam ga we þu hæfst eces lifes word\n69 & we gelyfað & witon þt þu eart crist godes sunu;\n70 Se hælend him &swarude & cwæð. hu ne geceas ic eow twelfe & eower an is deofol.\n71 he hyt cwæþ be iuda scarioþe þes hine belæwde þa he wæs an þara TWELFA.\n1 Syþþan for se hælend to galilea. he nolde faran to iudea forþam þe þa iudéas hine sohton & woldon hyne ofsléan\n2 hit wæs gehende iudea freols-dæge;\n3 His broðra cwædon to him. far heonon & ga on iudea land. þt þine leorning-cnihtas geseon þa weorc þe þu wyrcst;\n4 Ne deð nan man nan þing on diglum. ac secþ þt hit open sy; Gif ðu þas þing dest geswutela þe sylfne middan-earde;\n5 Witodlice ne his magas ne gelyfdon on hyne;\n6 Ða cwæþ se hælend to him gyt ne cóm min tíd. eower tid is symble gearu.\n7 ne mæg middan-eard eow hatigean ac he hatað me forþam ic cyþe gewitnesse be him þt his weorc synt yfele;\n8 Fare ge to þison freols-dæge. ic ne fare to þison freols-dæge forþam min tid nis gyt gefylled;\n9 He wunede on galilea þa he þas þing sæde;\n10 Eft þa his gebroðru foron þa for he eac to ðam freols-dæge. næs na openlice [ac dygollice.]\n11 Ða iudeas hyne sohton on þam freols-dæge & cwædon. hwar is he.\n12 & mycel gehlyd wæs on þære menigeo be him. Sume cwædon. he is god. oðre cwædon. nése. ac he be-swicð þis folc.\n13 þeah-hwæþere ne spæc nan man openlice be him for þæra iudéa ege;\n14 Þa hit wæs mid dæg þæs freols-dæges þa eode se hælend into þam temple & lærde.\n15 & þa iudeas wundredon & cwædon; Humeta cann þes stafas þonne he ne leornode.\n16 Se hælend him &swarode & cwæþ. mi[n] lar nis na min. ac þæs þe me sende.\n17 gyf hwa wyle his willan don he gecwemð (sic) be þære lare hwæþer heo si of gode hwæþer þe ic be me sylfum spece;\n18 Se þe be him sylfum sprycð secþ his agen wuldor se þe secþ þæs wuldor þe hyne sende. se is soþfæst. & nis nan unrihtwisnys on him;\n19 Hu ne sealde moyses eow .æ. & eower nan ne healt þa .æ. Hwi séce ge me to of-sleanne.\n20 þa &swarode seo menigeo & cwæð. deofol þe sticað on. hwa secð þe to of-sleanne;\n21 Ða &swarode se hælend & cwæð to him. an weorc ic worhte & ealle ge wundrigeaþ.\n22 forðý moyses eow sealde ymbsnydenysse næs na forþi þe heo of moyse sy ac of fæderon. & on reste-dæge ge ymb-sniðaþ mann.\n23 þt moyses .æ. ne sy toworpen. & ge belgaþ wið me forðam þe ic gehælde anne man. on reste-dæge.\n24 ne deme ge be ansyne ac demað rihtne dom;\n25 Sume cwædon þa ðe wæron of ierusalem. hu nis ðis se ðe hi seceaþ to of-sleande.\n26 & nu he spycþ openlice & híg ne cweðaþ nan ðing to him; Cweðe we. hwæþer þa ealdras ongyton þt þis is crist.\n27 ac we witon. hwanon þes is; Ðonne crist cymþ. þonne nat nan mann hwanon he biþ;\n28 Se hælend clypode & lærde on þam temple. & cwæð. Me ge cunnon & ge witon hwanon ic eom. & ic ne com fram me sylfum. ac se is soð þe me sende þone ge ne cunnon;\n29 Ic hyne can. & gif ic secge þt ic hine ne cunne. ic beo leas & eow gelic. Ic hyne can & ic eom of him & he me sende.\n30 hig hine sohton to nimanne & hyra nan hys ne æt-hran. forðam þe his tid ne com þa gyt;\n31 Manega of ðære menigeo gelyfdon on hine & cwædon. Cweþe ge wyrcð crist ma tacna þonne he cymð þonne þes deð.\n32 þa pharisei gehyrdon þa menigeo þus murcnige[n]de be him; Ða ealdras & ða pharisei sendon hyra þenas þt hig woldon hine gefón;\n33 Ða cwæð se hælend gyt ic beo sume hwile mid eow & ic ga to ðam þe me sende;\n34 Ge secað me & ne findaþ. & ge ne magon cuman þar ic eom.\n35 þa iudeas cwædon betweonan him sylfum hwyder wyle þes faran þt we hine ne findon. cwyst þu wyle he faran on ðeoda todræfednysse & hig læran;\n36 Hwæt is ðeos spræc þe he sprycð ge seceaþ me & ne findaþ. & ge ne magon cuman þar ic eom;\n37 On þam æftemestan mæran freols-dæge stod se hælend & clypode. cume to me se ðe hine þyrste & drince;\n38 Se þe gelyfþ on me swa þt ge-writ cwyð. lybbendes wætres flod flowað of his innoðe.\n39 þt he cwæð be þam gaste þe þa sceoldon under-fon þe on hyne gelyfdon. þa gyt næs se gast geseald. forþam þe se hælend næs ða gyt gewuldrud;\n40 Of ðære tide seo menigeo cwæð þa heo gehyrde ðas his spræce. ðes is soð witega\n41 sume cwædon he is crist; Sume cwædon cweðe ge cymþ crist fram galilea.\n42 hu ne cyð (sic) þt ge-writ þt crist cymð of dauides cynne & of bethleem ceastre. þar þar dauid wæs;\n43 Witodlice ungeþwærnes wæs geworden on þære menigeo for him;\n44 Sume hig woldon hine niman. ac hyra nan his næ æt-hran.\n45 þa þenas comon to þam bisceopum & to þam phariseon & hig cwædon to him; For hwi ne brohton ge hine hider.\n46 þa &wyrdon þa þenas & cwædon; Ne spræc næfre nan man swa þes man sprycþ.\n47 Þa cwædoN þa pharisei to him. synt ge beswicene.\n48 cweðe ge gelyfde ænig þæra ealdra oððe þæra pharisea on hyne.\n49 ac þeos menigeo þe ne cyþe þa æ. hig synt awyrgede;\n50 Ða cwæð nichodemus to him; Se þe com to him on nyht se wæs hyra án.\n51 cwyst þu demð ure æ. ænine man buton hyne man ær gehyre & wite hwæt he do;\n52 Hig &swaredon & cwædon to him. cwyst þu. þt þu si galileisc. smea & geseoh þt nan witega ne cymð fram galilea.\n53 & hig cyrdon ealle ham;\n1 Se hælend for on oliuetes dune.\n2 & com eft on dæg-red to þam temple. & eall þt folc com to him. & he sæt & lærde hig;\n3 Ða læddon þa pharisei & ða boceras to him an wif seo wæs aparod on unriht-hæmede & setton hig to-middes hyra\n4 & cwædon to him; Láreow. þis wif wæs afundyn on unriht-on hæmede;\n5 Moyses us bebead on þære .æ. þt we sceoldon þus gerade mid stanum of-torfian. hwæt cwyst þu;\n6 Ðis hig cwædon his fandiende þt hig hine wrehton. Se hælend abeah nyþer & wrat mid his fingre on þære eorþan.\n7 þa hig þurh-wunedon hine axsiende þa aras he upp & cwæð to him; Loca hwylc eower si synleas wurpe ærest stan on hi.\n8 & he abeah eft & wrat on þære eorþan;\n9 Ða hig þis gehyrdon þa eodon hig ut an æfter anum. & he gebad þar sylf & þt wif stod þær on middan;\n10 Se hælend aras upp & cwæð to hyre. wif hwær synd þa ðe þe wregdon ne fordemde þe nan man.\n11 & heo cwæð ná drihten. & se hælend cwæð. ne ic þe ne fordeme. do ga & ne synga þu næfre ma;\n12 Eft se hælend spræc þas þing to him & cwæð. ic eom middan-eardes leoht; Se þe me fyliþ ne gæð he na on þystro ac he hæfð lifes leoht;\n13 Ða pharisei cwædon to him. Þu cystþ (sic) gewitnesse be ðe sylfon. nis ðin gewitnes soð;\n14 Se hælend &swarede. & cwæð to him; Gif ic cyþe gewitnesse be me sylfum min gewitnes is soþ. forþam þe ic wat hwanon ic com & hwyder ic ga. ge nyton hwanon ic com ne hwyder ic ga.\n15 ge demað æfter flæsce. ic ne deme nanum men\n16 & gif ic deme. min dom is soð; Forðam þe ic ne eom ána. ac ic & se fæder þe me sende;\n17 And [on] eowre .æ. is awriten þt twegra manna gewitnes is soð;\n18 Ic eom þe cyþe gewitnesse be me sylfum. & se fæder þe me sende cyþ ge-witnesse be me;\n19 Witodlice hig cwædon to him hwar is þín fæder; Se hælend him &swarude & cwæð. ne cunne ge me ne minne fæder; Gyf ge me cuþon wen is þt ge cuþon minne fæder;\n20 Ðas word he spæc æt cep-sceamule & nan man hyne ne nam. forþam þe hys tid ne com þa gyt.\n21 witodlice eft se hælend cwæþ to HIM; Ic fare & ge me seceað. & ge sweltaþ on eowre synne. ne mage ge cuman þyder ic fare;\n22 Ða cwædon þa iudeas. cweðe ge. of-slyhþ he hine sylfne forþam he segð. ge ne magon cuman þyder ic fare;\n23 Ða cwæþ he to him ge synt nyþane. & ic eom ufane. ge synt of þison middan-earde; Ic ne eom of þissan middan-earde;\n24 Ic eow sæde þt ge sweltað on eowrum synnum gif ge ne gelyfað þt ic hit sý. ge sweltað on eowre synne;\n25 Ða cwædon hi to him hwæt eart þu; Se hælend cwæð to him. ic eom fruma þe to eow sprece.\n26 ic hæbbe fela be eow to sprecenne & to demenne; Ac se þe me sende is soðfæst. & ic sprece on middan-earde þa þing þe ic æt him gehyrde.\n27 & hig ne under-geton þt he tæalde him god to fæder;\n28 Se hælend cwæð to him þonne ge mannes sunu upp ahebbaþ þonne gecnawe ge þt ic hit eom. & ic ne do nan þing of me sylfum. ac ic sprece þas þing swa fæder me lærde.\n29 & se ðe me sende is mid me. & he ne forlæt me anne forþam þe ic wyrce symble þa þing þe him synt gecweme.\n30 ða he ðas ðing spræc manega gelyfdon ON HIM;\n31 Witodlice se hælend cwæð to þam iudeon þe him gelyfdon. gif ge wunegeað on minre spæce. soðlice ge beoð mine leorning-cnihtas.\n32 & ge oncnawað soðfæstnysse. & soþ-fæstnes eow alyst;\n33 Ða &swarodon hi him & cwædon. we synt abrahames cynnes. & ne þeowedon we nanum men næfre. humeta cwyst þu ge beoð frige;\n34 Se hælend him &swarude & cwæð soþ ic eow secge þt ælc þe synne wyrcð is þære synne þeow;\n35 Witodlice se þeow ne wunaþ on huse on ecnesse; Se sunu wunaþ on ecnesse.\n36 gif se sunu eow alyst ge beoð soðlice frige.\n37 Ic wat þt ge synt abrahames bearn. ac ge seceað me to of-sleanne forþam min spæc ne wunaþ on eow;\n38 Ic sprece þt þe ic mid fæder geseah. & ge doð þa þing þe ge mid eowrum fæder gesawon;\n39 Ða &swarodon hig & cwædon to him. abraham is ure fæder; Ða cwæð se hælend to him. gif ge abrahames bearn synt wyrceað abrahames weorc.\n40 nu ge seceað me to of-sleanne þone man þe eow sæde soðfæstnesse þa þe ic gehyrde of gode; Ne dyde abraham swa\n41 ge wyrceað eowres fæder weorc; Hig cwædon witodlice to him. ne synt we of forlire acennede. we habbað anne god to fæder;\n42 Witodlice se hælend cwæþ to him gif god wære eowre fæder. witodlice ge lufedon me. Ic com of gode ne com ic na fram me sylfon ac he me sende;\n43 Hwi ne gecnawe ge mine spræce. [forþam þe ge ne magon gehyran mine spæce.]\n44 ge synt deofles bearn. & ge wyllaþ wyrcean eowres fæder willan. he wæs fram frymþe mán-slaga & he ne wunode on soðfæst-nesse forðam þe soðfæstnes nis on him; Ðonne he sprycð leasunga he sprycþ of him sylfum. forþam þe he is leas & his fæder eac;\n45 Witodlice ge ne gelyfað me forþam þe ic secge eow soðfæstnysse;\n46 Hwylc eower ascunað me for synne gif ic soð secge. hwi ne gelyfe ge me;\n47 Se þe is of gode gehyrð [godes] word. forþig ge ne gehyrað. forþam þe ge ne synt of gode;\n48 Witodlice þa iudeas &swaredon & cwædon to him; Hwi ne cweþe we wel þt ðu eart samaritanisc & eart wód.\n49 Se hælend &swarude & cwæð. Ne eom ic wód ac ic arwurþige minne fæder. & ge unarwurðedon me.\n50 witodlice ne sece ic min wuldor. se is. þe secð & demð;\n51 Soðlice ic secge eow gif hwa mine spræce gehealt ne gesyhþ he deað næfre;\n52 Ða cwædon þa iudeas nu we witon þt þu eart wód. abraham wæs dead & þa witegan. & þu cwyst gif hwa mine spræce gehealt ne bið he næfre dead;\n53 Cwyst þu þt þu sy mærra þonne ure fæder abraham. se wæs dead & þa witegan wæran (sic) deade. hwæt þincð þe þt þu sy;\n54 Se hælend him &swarode. gif ic wuldrige me sylfne nis min wuldor naht. min fæder is þe me wuldrað. be þam ge cweðaþ þt he sy ure god\n55 & ge ne cuðon hine; Ic hyne cánn. & gif ic secge þt ic hine ne cunne. ic beo leas & eow gelic. ac ic hyne cann & ic healde his spræce;\n56 Abraham eower fæder geblissode þt he gesawe minnæ (sic) dæg & he geseah & geblissode;\n57 Ða iudeas cwædon to him. gyt þu ne eart fiftig wintre & gesawe þu abraham;\n58 Se hælend cwæð to him. ic wæs ærþam þe abraham wæs;\n59 hig namon stánas to þam þt hig woldon hyne torfian. Se hælend Hine bedilegode & eode of ðam temple.\n1 Ða se hælend fór þa geseah he anne man þe wæs blind geboren.\n2 & his leorning-cnihtas hine axodon & cwædon; Láreow. hwæt syngode þes. oððe his magas þt he wære blind geboren;\n3 Se hælend &swarude & cwæð. ne syngode he ne his magas. ac þt godes weorc wære geswutelod on him;\n4 Me gebyrað to wyrceanne þæs weorc þe me sende þa hwile þe hit dæg is niht cymþ þonne nan man wyrcan ne mæg;\n5 Ic eom middan-eardes leoht þa hwile þe ic on middan-earde eom.\n6 Ða he þas þing sæde. þa spættes he on þa eorþan & worhte fenn of his spatle. & smyrede mid þam fenne ofer his eagan\n7 & cwæð to him; Gá & þweah þe on syloes mere he for & þwoh hine & com geseonde;\n8 Witodlice his neah-geburas & þa þe hine gesawon þa he wædla wæs cwædon hu nis þis se ðe sæt & wædlode.\n9 Sume cwædon he hyt is; Sume cwædon nese. ac is him gelíc; He cwæþ soðlice. ic hit eom;\n10 Ða cwædon hig to him. hu wæron þine eagan geopenede.\n11 he &swarode & cwæð; Se man þe is genemned hælend worhte fenn & smyrede mine eagan. & cwæð to me; Gá to syloes mere & þweah þe. & ic eode. & þwoh me & geseah;\n12 Ða cwædon hig to him. hwar is he. þa cwæð he. ic nat;\n13 Hig læddon to þam phariseon þone þe þar blind wæs.\n14 hit wæs reste-dæg þa se hælend worhte þt fenn. & his eagan untynde;\n15 Eft þa pharisei hyne axsedon hu he gesawe. he cwæð to him he dyde fenn ofer mine æagan & ic þwoh & ic geseo;\n16 Sume þa pharisei cwædon nis ðes man of gode þe reste-dæg ne healt; Sume cwædon hu mæg synful mann þas tacn wyrcean. & hig fliton him betweonan;\n17 Hig cwædon eft to þam blindan. hwæt segst þu be þam þe þine eagan untynde. he cwæð he is witega;\n18 Ne gelyfdon þa iudeas be him. þt he blind wære & gesawe ærþam þe hig clypodon his magas þe gesawon\n19 & axodon hig. & cwædon; Is ðis eower sunu þe ge secgað þt blind wære acenned. hu-meta gesyhþ he nu;\n20 Hys magas him &swaredon & cwædon we witon þt þes [is] ure sunu & þt he wæs bli[n]d acenned.\n21 we nyton hu-mete he nu gesyhþ ne hwa his eagan untynde; Ahxsiað hine sylfne. yllde he hæfð. sprece for hine sylfne;\n22 His magas spæcon þas þing forþam þe hig ondredon þa iudeas; Ða gedihton þa iudeas gif hwa crist andette þt he wære butan hyra geferrædene.\n23 forþam cwædon his magas. he hæfþ ylde axiað hine sylfne;\n24 Ða clypodon hig eft þone mann þe ær blind wæs. & cwædon to him; Sege gode wuldor. we witon þt he is synful.\n25 & he cwæð gif he synful is. þt ic nat. an þing ic wat þt ic wæs blind. & þt ic nu geseo;\n26 Ða cwædon hig to him hwæt dyde he þe. hu ontynde he þine eagan.\n27 he &swarode him & cwæð. ic eow sæde ær & ge gehyrdon. hwi wylle ge hyt eft gehyran. cweðe ge wylle ge beon his leorning-cnihtas;\n28 Þa wyrigdon hig hine & cwædon. si þu his leorning-cniht we synt moyses leorning-cnihtas.\n29 we witon þt god spæc wiþ moyses. nyte wé hwanon þes is;\n30 Se man &swarode & cwæð to him. þt is wundorlic þt ge nyton hwanon he is & he untynde mine eagan.\n31 we witon soþlice þt god ne gehyrþ synfulle. ac gif hwa is gode gecoren & his willan wyrcð. þone he gehyrð;\n32 Ne gehyrde we næfre on worulde þt ænig ontynde þæs eagan þe wære blind geboren.\n33 ne mihte þes nan þing don gif he nære of gode;\n34 hig &swaredon & cwædon to him. eall þu eart on synnum geboren & þu lærst us. & hig drifon hine ut;\n35 Ða se hælend gehyrde þt hig hyne drifon út. þa cwæð he to him þa he hine gemitte gelyfst þu on godes sunu.\n36 he &swarude & cwæð. hwylc is drihten þt ic on hine gelyfe;\n37 And se hælend cwæð to him. þu hine gesawe. & se ðe wið þe sprycð se hit is;\n38 Ða cwæþ he drihten. ic gelyfe. & he feoll nyþer & ge-eaðmedde hyne.\n39 & se hælend cwæð to him; Ic com on þysne middan-eard to demenne þt þa sceolon geseon. þe ne geseoð. & beon blinde þa þe geseoð;\n40 Ða þt gehyrdon þa pharisei þe mid him wæron; Ða cwædon hig to hym; Cwyst þu synt we blinde.\n41 & se hælend cwæð to him. gif ge blinde wæron næfde ge nane synne; Nu ge secgað. þt þt ge geseon. þt is eowre synn;\n1 Soþ ic secge eow se þe ne gæð æt þam gete into sceapa falde. ac styhþ elles ofer he is þeof & sceaða;\n2 Se þe in-gæþ æt þam geate. he is sceapa hyrde\n3 þæne se geat-weard læt in. & þa sceap gehyrað his stefne. & he nemð his agene sceap be naman [&] læt hig ut.\n4 & þonne he his agene sceap læt út he gæð beforan him. & þa sceap him fyligeað forþam þe hig gecnawað his stefne;\n5 Ne fyligeaþ hig uncuþum ac fleoð fram him. forðam þe hig ne gecneowun úncuðra stefne;\n6 Ðis bigspell se hælend him sæde. hig nyston hwæt he spræc to him;\n7 Eft se hælend cwæð to him; Soþ ic eow secge. ic eom sceapa geat.\n8 ealle þa þe comun wæron þeofas & sceaþan. ac þa sceap hig ne gehyrdon.\n9 ic eom geat swa hwylc swa þurh me gæð byþ hal. & gæð in & út & fint læse.\n10 þeof ne cymð buton þt he stele & sléa. & fordo; Ic com to þam þt hig habbon líf & habbon genoh;\n11 Ic eom god hýrde. god hyrde sylþ his lif for his sceapon;\n12 Se hýra se þe nis hyrde. & se þe nah þa sceap. þonne he þone wulf gesyhþ þonne flyhð he & forlæt þa sceap. & se wulf nimð & todrif[ð] ða sceap;\n13 Se hýra flyhþ forþam þe he bið ahýrod. & him ne gebyrað to þam sceapum;\n14 Ic eom god hyrde & ic gecnawe mine sceap & hig gecnawað me;\n15 Swa min fæder can me. ic can minne fæder.\n16 & ic hæbbe oðre sceap þa ne synt of ðisse heorde. & hit gebyrað þt ic læde þæge & hig gehyrað mine stefne & hyt byþ an heord & an hyrde\n17 forþam fæder me lufað. forþam þe ic sylle mine sawle & hig eft nime;\n18 Ne nimð hig nan man æt me. ac læte hig fram me sylfum; Ic hæbbe anweald mine sawle to alætane & ic hæbbe anweald hig eft to nimanne. þis bebod ic nam æt minum fæder;\n19 Eft wæs ungeðwærnes geworden be-twyx þam iudeum for þysum spræcum.\n20 manega hyra cwædon. deofol is on him & he cwæð (sic) hwi hlyste ge him;\n21 Sume cwædon ne synt na þis wodes mannes word. cwyst þu. mæg wod man blindra manna eagan ontynan;\n22 Þa wæron templ-halgunga on ierusalem & hit wæs winter\n23 & se hælend eode on þam temple on salomones portice;\n24 Ða bestodon þa iudeas hyne utan & cwædon to him. hu lange gælst þu úre líf. Sege us openlice hwæþer þu crist sy;\n25 Se hælend him &swarode & cwæþ. ic spece to eow & ge ne gelyfað. þa weorc þe ic wyrce on mines fæder naman. þa cyþaþ gewitnesse be me.\n26 ac ge ne gelyfað. forþam þe ge [ne] synt of minum sceapum;\n27 mine sceap gehyraþ mine stefne. & ic gecnawe hig. & hig folgiað me.\n28 & ic him sylle éce líf & hig ne forwurðaþ næfre & ne nimð hig nan man of minre handa\n29 þt þe min fæder me sealde is mærre þonne ænig oðer ðing. & ne mæg hit nan man niman of mines fæder handa.\n30 ic & fæder synt an;\n31 Ða iudeas namon stanas þt hig woldon hyne torfian;\n32 Se hælend him &swarode & cwæð. manega gode weorc ic eow æt-eowde be minum fæder for hwylcum þære weorca wylle ge me hænan.\n33 þa iudeas him &swaredon & cwædon. ne hæne we ðe for godum weorce ac for þinre bysmor-spæce & forþam þe þu eart man & wyrcst þe to gode;\n34 Se hælend [him] &swarode & cwæð hu nys hit awriten on eowre æ. þt ic sæde ge synt godas.\n35 gif he þa tealde godas þe godes spæc to wæs geworden & þt halige gewrit ne mæg beon awend\n36 þe fæder gehalgode & sende on middan-eard. ge secgað þt þu bysmor spycst forþam ic sæde ic eom godes sunu;\n37 Gif ic ne wyrce mines fæder weorc. ne gelyfað me;\n38 Gif ic wyrce mines fæder weorc & gif ge me nellað gelyfan. gelyfað þam weorcum. þt ge oncnawun & gelyfon þt fæder ys on me & ic on fæder;\n39 Hig smeadon witodlice embe þt hig woldon hine gefon & he eode ut fram him;\n40 & he for eft ofer iordanén to þære stowe þe iohannes wæs. & ærest on fullode & he wunode þar.\n41 & manega comon to him & cwædon. witodlice ne worhte iohannes nan tacn. ealle þa þing þe iohannes sæde be þyson wæron soðe\n42 & manega gelyfdon on hyne.\n1 Witodlice sum seoc man wæs genemned lazarus of bethania of marian ceastre & of martham his swustra.\n2 hit wæs séo maría þe smyrede drihten mid þære sealfe & drigde his fet mid hyre loccon; Lazarus hyre broðor wæs ge-yfled.\n3 his swustra sendon to him & cwædon dríhten. nu is seoc se ðe þu lufast.\n4 Ða se hælend þt gehyrde. þa cwæð he to him; Nys þeos untrumnys na for deaðe. ac for godes wuldre þt godes sunu si gewuldrod þurh hyne;\n5 Soðlice se hælend lufode martham. & hyre swustor maríam & lazarum hyra broðor;\n6 Witodlice he wæs twegen dagas on ðære sylfan stowe þa he gehyrde þt he seoc wæs;\n7 Æfter þisson he cwæð to his leorning-cnihton uton faran eft to iudea lande.\n8 his leorning-cnihtas cwædon to him. láreow. nu þa iudeas sohton ðe þt hig woldon þe hænan. & wylt þu eft faran ðyder;\n9 Se hælend him &swarode & cwæð. hu ne synt twelf tida þæs dæges. gif hwa gæð on dæg ne æt-spy[r]nð he forþam he gesyhþ þyses middan-eardes leoht;\n10 Gif he gæð on niht he æt-spyrnð forþam þe leoht nis on hyre;\n11 Ðas ðing he cwæð & syððan he cwæð to him. lazarus ure freond slæpð. ac ic wylle gan & awreccan (sic) hyne of slæpe;\n12 His leorning-cnihtas cwædon. drihten gif he slæpð. he byþ hal;\n13 Se hælend hit cwæð be his deaþe. hi wendon soðlice þt he hyt sæde be swefnes slæpe;\n14 Ða cwæð se hælend openlice to him. Ladzarus ys dead.\n15 & ic eom bliþe for eowrum þingon þt ge gelyfon forþam ic næs þara ac uton gán to him;\n16 Ða cwæð thomas to hys geferan. uton gan & sweltan mid him;\n17 Ða for se hælend & gemette þt he wæs forð-faren & for feower dagon bebyrged;\n18 Bethanía ys gehende ierusalem ofer fyftyne furlang;\n19 Manega þara iudea comon to martham & to marían þt hig woldon hi frefrian for hyra broðor þingon;\n20 Ða martha gehyrde þt se hælend cóm. þa arn heo ongean hyne. & maría sæt æt ham;\n21 Ða cwæð martha to þam hælende; Drihten. gif þu wære her nære min broðor dead.\n22 & ec ic wat nu þa þt god þe sylð swa hwæt swa ðu hyne bitst;\n23 Ða cwæð se hælend to hyre þin broðor arist;\n24 & martha cwæþ to him. ic wat þt he arist on þam ytemestan dæge;\n25 & se hælend cwæð to hyre. ic eom æryst & líf se ðe ge-lyfð on me þeah he dead sy he leofað.\n26 & ne swylt nan þara þe leofað & gelyfð on me; Gelyfst þu þyses.\n27 heo cwæð to him. witodlice drihten ic gelyfe þt þu eart crist godes sunu þe on middan-eard cóme;\n28 & þa heo ðas þing sæde. heo eode & clypode diglice marian hyre swustor þus cweþende. her is ure lareow & clypað þe;\n29 Ða heo þt gehyrde heo arás raðe & com to him.\n30 þa gyt ne com se hælend binnan þa ceastre ac wæs ða gyt on ðære stowe þar martha him ongean com;\n31 Þa iudeas þe wæron mid hyre on huse & hi frefrodon þa hig gesawon þt maría arás & mid ofste ut-eodon hig fyligdon hyre ðus cweþende; Heo gæð to his byrgenne þt heo wepe þara;\n32 Ða maría com þar se hæle[n]d wæs & heo hine geseah heo feoll to his fotum & cwæð to him; Drihten. gif ðu wære her nære min broðor dead;\n33 Ða se hælend geseah þt heo weop & þt þa iudeas weopon þe mid hyre cómon. he geomrode on hys gaste & gedrefde hyne sylfne\n34 & cwæð hwar lede ge hine; Hig cwædon to him. drihten ga & geseoh.\n35 & se hælend weop\n36 & þa iudeas cwædon loca nu hu he hyne lufode;\n37 Sume hi cwædon. ne mihte ðes þe ontynde blindes eagan. don eac þt þes nære dead;\n38 Eft se hælend geomrode on him sylfum & com to þære byrgenne hit wæs án scræf & þar wæs an stán on-uppan geled;\n39 And se hælend cwæð doð aweg þone stan; Ða cwæð martha to him þæs swustor þe þar dead wæs; Drihten nu he stingð (sic) he wæs for feowur dagon dead;\n40 Se hælend cwæð to hyre. ne sæde ic ðe þt þu gesyhst godes wuldor gif ðu gelyfst.\n41 þa dydon hig aweg þone stan; Se hælend ahof upp his eagan & cwæð. fæder ic do þe þancas forþam þu gehyrdest [me];\n42 Ic wat þt þu me symle gehyrst ac ic cwæð for þam folce þe her ymbutan stent þt hig gelyfon þt þu me asendest;\n43 Ða he ðas þing sæde. he clypode mycelre stefne. Lazarus gá út\n44 & sona stop forð se ðe dead wæs gebunden handan & fotan & hys nebb wæs mid swat-line gebunden; Ða cwæð se hælend to him unbindað hine & lætað gán.\n45 manega þara iudea þe comon to marían & gesawon ða þing þe he dyde gelyfdon on hine;\n46 Hi sume foron to þam phariseon & sædon him þa ðing þe se hælend dyde;\n47 Witodlice þa bisceopas & þa pharisei gaderydon gemot & cwædun; Hwæt do we. forþam þes man wyrcð mycel tacn.\n48 gif we hine forlætaþ ealle gelyfað on hine; & romane cumað & nimað ure land & urne þeod-scipe;\n49 Hyra an wæs genemned caiphas se wæs ða on gere bisceop & cwæð to him. ge nyton nan þing\n50 ne ne geþenceað þt us ys betere þt an man swelte for folce & eall þeod ne forwurðe;\n51 Ne cwæð he þt of him sylfum. ac þa he wæs þt ger bisceop he witgode þt se hælend sceolde sweltan for ðære þeode.\n52 & na synderlice for þære ðeode ac þt he wolde gesomnian togædere godes bearn þe todrifene wæron.\n53 Of þam dæge hig þohton þt hi woldon hyne ofslean\n54 þa ne for se hælend na openlice gemang ðam iudeon. ac for on þt land wið þt westen on þa burh þe ys ge-nemned effrem. & wunode þær myd his leorning-cnihton;\n55 Iudea eastron wæron gehende & manega foron of ðam lande to ierusalem ær þam eastron þt hig woldon hig sylfe gehalgian.\n56 hig sohton þone hælend & spræcon him betwynan ðær hig stodon on ðam temple & þus cwædon; Hwæt wene ge. þt he ne cume to freols-dæge.\n57 þa bisceopas & þa pharisei hæfdon be-boden gif hwa wiste hwar he wære þt he hyt cydde þt hig mihton hine niman;\n1 Se hælend com syx dagon ær þam eastron to bethanía þar lazarus wæs dead þe se hælend awrehte;\n2 Hig wrohton him þær beor-scipe. & marða þenode; Ladzarus wæs an þæra þe mid him sæt.\n3 maría nam án pund deorwyrðre sealfe mid þam wyrt-gemange þe hig nardus hatað. & smyrede ðæs hælendes fét & drigde mid hyre loccon. & þt hus wæs gefylled of ðære sealfe swæcce;\n4 þa cwæð an his leorning-cnihta iudas scarioð þe hine belæwde;\n5 Hwi ne sealde heo þas sealfe wiþ þrim hundred penegon þt man mihte syllan þearfon;\n6 Ne cwæð he na þt forþig þe him gebyrode to þam þearfon. ac forþam þe he wæs þéof & hæfde scrin & bær þa ðing þe man sende;\n7 Ða cwæð se hælend. læt hig þt heo healde þá of þæne dæg þe man me bebyrge;\n8 Ge habbað symle þearfan mid eow. ac ge nabbað me symle;\n9 Micel menio þara iudea gecneow þt he wæs ðær. & hig comon næs na for þæs hælendes þingon syndorlice ac þt hig woldon geseon ladzarum þe he awehte of deaðe;\n10 Ðara sacerda ealdras þohton þt hig woldon lazarum ofslean\n11 forþam þe manega foron fram þam iudeon for his þingon & gelyfdon on þone hælend;\n12 On mergen mycel menio þe com to þam freols-dæge. þa hig gehyrdon þt se hælend com to ierusalem\n13 hi namon palm-trywa twígu & eodon út ongean hine & clypedon; Si israhela cing hal & gebletsod þe com on drihtnes naman;\n14 & se hælend gemette anne assan & rad on-uppan þam swa hit awriten ys.\n15 ne ondræd þu siones dohtor nu þin cing cymþ uppan assan folan sittende;\n16 Ne undergeton hys leorning-cnihtas þas þing ærest. ac þa se hælend wæs gewuldrod. þa gemundon hig þt þas þing wæron awritene be him. & þas þing hig dydon him;\n17 Seo menio þe wæs mid him þa he ladzarum clypode of ðære byrgene & hine awehte of deaðe cyðde gewitnesse.\n18 & forði him com seo menio ongean forðam þe hi gehyrdon þt he worhte þt tacn.\n19 Ða pharisei cwædon bet[w]ux him sylfon. we geseoð þt we nan þing ne frémiað. nu wyle eall middan-eard æfter him;\n20 Sume ðæge wæron hæðene þe foron þt hig woldon hi gebiddan on ðam freols-dæge;\n21 Ða genealæhton to philippe se wæs of þære galileiscean bethsaida & hi bædon hine & cwædon leof we wyllað geseon þone hælend;\n22 Ða eode philippus & sæde hit andree. & eft andreas & philippus hit sædon þam hælende;\nJoh 12:23 Se hælend him &swarode & cwæð. seo tid cymð þt mannes sunu byð geswutelod:\n24 Soðlice ic secge eow þt hwætene corn wunað ana buton hyt fealle on eorþan & sy dead; Gif hit [byð] dead hit bringð mycelne wæstm;\n25 Se þe lufað his sáwle forspilþ hig. & se þe hataþ his sawle on þison middan-earde gehylt hi on éceon life;\n26 Gif hwa þenige me fylige me. & min þen bið þær þær ic eom; Gif me hwa þenað min fæder hine wurðað;\n27 Nu min sawl ys gedrefed & hwæt secge ic; fæder. gehæl me of ðisse tide. ac for ðam ic com on þas tíd;\n28 Fæder gewuldra þinne naman; Ða com stefn of heofone þus cweðende. & ic gewuldrode & eft ic gewuldrige;\n29 Seo menio þe þær stod & þt gehyrde sædon þt hyt þunrode. sume sædon þt engel spæce wið hyne;\n30 Se hælend him &swarode & cwæð. ne com þeos stef[en] for minon þingon ac for eowrum þingon;\n31 Nu ys middan-eardes dom nu byð ðyses middan-eardes ealdor út-aworpen.\n32 & gif ic beo úpp-ahafen fram eorðan. ic teo ealle þing to me sylfon;\n33 Ðæt he sæde & tacnode hwylcum deaðe he wolde sweltan;\n34 Seo menio him &swarode & cwæð. we gehyrdon on þore (sic) .æ. þt crist bið on ecnysse. & humeta segest þu hit gebyrað þt mannes sunu beo úpp-ahafen. hwæt ys þes mannes sunu.\n35 þa cwæð se hælend; Nu gyt ys lytel leoht on eow. gaþ þa hwile þe ge leoht habbað. þt þystro eow ne befon; Se þe gæð on þystro he nat hwyder he gæð.\n36 þa hwile þe ge leoht habbon gelyfað on leoht þt ge syn leohtes bearn; Ðas þing se hælend him sæde. & eode & bediglode hine fram him;\n37 Ða he swa mycele tacn dyde beforan him. hí. ne gelyfdon on hyne.\n38 þt ðæs witegan word ysaías wære gefylled þe he cwæð; Drihten. hwa gelyfde þæs þe we gehyrdon. & hwam wæs drihtnes stréncð geswutelod.\n39 forþi hi ne mihton gelyfan forþam ysaías cwæþ eft\n40 he ablende hyra eagan. & ahyrde hyra heortan þt hi ne geseon mid hyra æagon & mid hyra heortan ne ongyton. & syn gecyrrede & ic hig gehæle;\n41 Ysaias sæde ðas þing þa he geseah hys wuldor & spræc be him.\n42 & þeah manega of ðam ealdron gelyfdon on hyne; Ac hi hit ne cyddon for þæra pharisea þingon þe-læs hig ma[n] út-adrife of hyra gesomnunge;\n43 Hi lufodon manna wuldor swiðor þonne godes wuldor.\n44 Se hælend clypode & cwæð to him; Se þe gelyfð on me ne gelyfþ he na on me. ac on þæne þe me sende.\n45 & se ðe me gesyhþ gesyhð þæne þe me sende;\n46 Ic com to leohte on middan-eard. & nan ðara þe gelyfð on me ne wunað on þystron.\n47 & gif hwa gehyrð mine word & ne gehylt. ne deme ic hine; Ne com ic middan-eard to demanne ac þt ic gehæle middan-eard;\n48 Se þe me for-higð & mine wórd ne under-fehð. he hæfþ hwa him deme; Seo spæc þe ic spæc seo him demð on þam ytemestan dæge\n49 forþam þe ic ne spece of me sylfon ac se fæder þe me sende he me bebead hwæt ic cweþe & hwæt ic spece.\n50 & ic wat þt his bebod ys éce líf. þa þing þe ic sprece. ic sprece swa fæder me sæde;\n1 Ær þam esterfreols-dæge se hælend wiste þt his tíd com þt he wolde gewítan of þyson middan-earde to his fæder þa he lufode his leorning-cnihtas þe wæron on middan-earde an (sic) ende he hig lufode;\n2 & þa drihtnes þenung wæs gemacud þa for se deofol on iudas heortan scariothes þt he hine belæwde;\n3 He wiste þt fæder sealde ealle þing on his handa & þt he com of gode & cymð to gode.\n4 he aras fram his þenunge & lede his reaf & nam linen hrægel & begyrde hyne.\n5 æfter þam he dyde wæter on fæt & þwoh his leorning-cnihta fet & drigde hig mid þære lin-wæde þe he wæs mid begyrd;\n6 Ða com he to simone petre. & petrus cwæð to him; Drihten scealt þu ðwean mine fet.\n7 se hælend &swarode & cwæð to him. þu nast nu þt ic do ac þu wast syððan;\n8 Petrus cwæð to him. ne þwyhst þu næfre mine fét; Se hælend him &swarode & cwæþ. gif ic þe ne þwea næfst þu nanne dæl myd me;\n9 Ða cwæð símón petrus to him; Drihten. ne þweh þu na mine fet áne. ac ec min heafod & mine handa;\n10 Ða cwæð se hælend to him. Se þe clæne byþ ne beðearf buton [þt] man his fet þwea ac ys eall clæne; & ge synt sume clæne næs na ealle.\n11 he wiste witodlice hwa hyne sceolde belæwan. forþam he cwæð. ne synt ge ealle clæne;\n12 Syððan he hæfde hyra fét aþwogene. he nam his reaf & þa he sæt he cwæð eft to him. wite ge hwæt ic eow dyde;\n13 Ge clypiað me lareow & drihten. & wel ge cweðaþ. swa ic eom soþlice.\n14 Gif ic þwoh eowre fét. [ic þe eom eower lareow. & eower hlaford. ge sceolon þwean eower ælc oðres fet;]\n15 ic eow sealde bysene þt ge don swa ic eow dyde;\n16 Soþlice ic eow secge nys se ðeowa furðra þonne his hlaford. ne ærenddraca nys mærra þonne se þe hyne sende.\n17 Gif ge þas þing witod (sic) ge beoð eadige. gif ge hig doð;\n18 Ne secge ic be eow eallon. ic wat hwylce ic geceas ac þt þt halige gewrit sy gefylled þe cwyþ; Se þe ytt hlaf myd me ahefþ hys hó ongean me.\n19 nu ic eow secge ærþam þe hyt gewurþe þt ge gelyfon þonne hyt geworden bið þt ic hit eom;\n20 Soð ic eow secge se ðe under-fehð þæne þe ic sende. under-fehþ me. Se þe under-fehþ me under-fehþ ðæne ðe me sende;\n21 Ða se hælend þas þing sæde he wæs gedrefed on gaste & cyðde & cwæð. Soð ic eow secge þt eower án me belæwð;\n22 Ða leorning-cnihtas beheold hyra ælc oðerne & him twynode be hwam he hit sæde;\n23 An þæra leorni[n]g-cnihta hlinode on þæs hælendes bearme þæne se hælend lufode;\n24 Symon petrus bicnode to þyson & cwæð to him; Hwæt is se ðe he hyt big segð.\n25 Witodlice þa he hlinode ofer ðæs hælendes breostum he cwæð to him; Drihten hwæt ys he.\n26 Se hælend him &swarode & cwæð. He ys se ðe ic ræce bedyppedne hlaf; & þa þa he bedypte þæne hlaf he sealde hyne iudas scarióthe;\n27 & þa æfter þam bitan satanas eode on hyne; Ða cwæð se hælend to him. do raðe þt þu don wylt.\n28 nyste nan þara sittendra to hwam he þt sæde;\n29 Sume wendon forþam iudas hæfde scrin þt se hælend hit cwæde be him. bige þa þing þe us þearf sy to þam freols-dæge oððe þt he sealde sum þing þearfendum mannum;\n30 Ða he nam þæne bitan. he eode út þar-rihte hit wæs niht\n31 þa he ut eode. & se hælend cwæð. nu ys mannes sunu geswutelod. & god ys geswutelod on him;\n32 Gif god ys geswutelod on him & god geswutelað hine on hym sylfum;\n33 La bearn nu gyt ic eom gehwæde tid mid eow. ge me seceað & swa ic þam iudeon sæde ge ne magon faran þyder þe ic fare; & nu ic eow secge\n34 ic eow sylle niwe bebod. þt ge lufion eow betwynan swa ic eow lufode;\n35 Be þam oncnawað ealle menn þt ge synt mine leorning-cnihtas. gif ge habbað lufe eow betwynan;\n36 Simon petrus cwæð to him drihten. hwyder gæst þu; Se hælend him &swarode & cwæð. ne miht þu me fylian þyder ic nu fare. þu færst eft æfter me;\n37 Petrus cwæð to him. hwi ne mæg ic þe nu fylian. ic sylle min líf for ðe;\n38 Se hælend him &swarode & cwæð. ðin lif þu sylst for me; Soð ic þe secge. ne cræwð se cocc ær ðu wið-sæcst me þriwa\n1 & he cwæð to his leorning-cnihton; Ne sy eower heorte gedrefed ge gelyfað on god. & gelyfað on me;\n2 On mines fæder huse synt manega eardung-stowa ne sæde ic eow. hyt ys lytles wana þt ic fare & wylle eow eardung-stowe gearwian;\n3 & gif ic fare & eow eardung-stowe ge-gearwige; Eft ic cume & nime eow to me sylfon þt ge syn þær ic eom;\n4 & ge witon hwyder ic fare & ge cunnon þæne weg.\n5 Thomas cwæð to him. Drihten. we nyton hwyder þu færst & hu mage we þæne weg cunnan;\n6 Se hælend cwæð to him. ic eom weg & soðfæstnys & líf. ne cymþ nan to fæder butan þurh me;\n7 Gif ge cuðon me. witodlice ge cuðon minne fæder & heonon-forð ge hyne gecnawað & ge hine gesawon;\n8 Philippus cwæð to him. Drihten. æt-yw us þone fæder. & we habbaþ genoh.\n9 Se hælend cwæð to him. philippus swa lange tid ic wæs mid eow & ge ne gecneowun me; Se þe mé gesyhð. gesyhð minne fæder; Humeta cwyst þu æt-ýw ús þinne fæder\n10 ne gelyf[s]t þu þt ic eom on fæder & fæder ys on me; Ða word þe ic to eow sprece. ne sprece ic hi of me sylfon; Se fæder þe wunað on me. he wyrcð þa weorc.\n11 ne gelyfe ge þt ic eom on fæder & fæder ys on me. gelyfað for þam weorcon;\n12 Soð ic eow secge. se ðe gelyfð on me he wyrcð þa weorc þe ic wyrce & he wyrcð maran þonne þæge synt forþam þe ic fare to fæder.\n13 & ic do swa hwæt swa ge biddað on minon naman þt fæder si gewuldrod on suna\n14 gif ge hwæt me biddaþ on minum naman þt ic do;\n15 Gif ge me lufiað. healdað mine beboda\n16 & ic bidde fæder & he sylþ eow oðerne frefriend þt beo æfre mid eow;\n17 Soðfæstnysse gast þe ðes middan-eard ne mæg under-fon; He ne cann hyne forðam þe he ne gesyhþ hyne; Ge hyne cunnon forþam he wunað mid eow. & bið on eow;\n18 Ne læte ic eow steopcild. ic cume to eow;\n19 nu gyt ys an lytel fyrst & middan-eard me ne gesyhþ; Ge me geseoð forþam ic lybbe & ge lybbað;\n20 On þam dæge ge ge-cnawaþ þt ic eom on minum fæder & ge synt on me & ic eom on eow;\n21 Se þe hæfð mine bebodu & ge-hylt þa. he ys þe me lufað; Min fæder lufað þæne þe me lufað & ic lufige hyne & geswutelige him me sylfne;\n22 Iudas cwæð to him næs na sé scarioth. drihten hwæt ys geworden þt þu wylt þe sylfne ge-swuteligan us næs middanearde;\n23 Se hælend &swarode & cwæð to him; Gif hwa me lufað he hylt mine spræce. & min fæder lufað hine & we cumað to him & we wyrceað eardung-stowa mid him;\n24 Se ðe me ne lufað ne hylt he mine spræce. & nis hyt min spræc þe ge gehyrdon. ac ðæs fæder þe me sende;\n25 Ðas þing ic eow sæde þa ic mid eow wunode;\n26 Se haliga frofre gast þe fæder sent on minum naman eow lærð ealle þing. & he lærð eow ealle þa þing þe ic eow secge;\n27 Ic læfe eow sibbe. ic sylle eow mine sibbe. Ne sylle ic eow sibbe swa middan-eard sylþ; Ne sy eower heorte gedrefed ne ne forhtige [ge].\n28 Ge gehyrdon þt ic eow sæde. ic gá & ic cume to eow; Witodlice gif ge me lúfedon ge geblissodon. for-þam þe ic fare to fæder forþam fæder ys mara þonne ic;\n29 & nu ic eow sæde ærðam þe hit ge-wurðe þt ge gelyfon þonne hit geworden bið;\n30 Ne sprece ic nu na fela wið eow; Ðyses middan-eardes ealdor cymð & he næfð nan ðing on me;\n31 Ac þt middan-eard oncnawe þt ic lufige fæder. & ic do swa fæder me bebead; Arisað uton gan heonon;\n1 [I]c eom soð wín-eard. & min fæder ys eorð-tilia;\n2 He deð ælc twig aweg on me þe blæda ne byrð; & he feormað ælc þara þe blæda byrþ þt hyt bere blæda ðe swiðor.\n3 Nu ge synt clæne for þære spræce þe ic to eow spræc.\n4 wuniað on me & ic on eow; Swa twig ne mæg blæda beran him-sylf. buton hit wunige on win-earde. swa ge ne magon eác buton ge wunion on me;\n5 Ic eom wín-eard & ge synt twigu; Se ðe wunað on me & ic on him. se byrð mycle blæda. forðam ge ne magon nan ðing don butan me;\n6 Gif hwa ne wunað on me. he byð aworpen út swa twig & for-druwað; & hig gaderiað þa & doð on fýr. & hig for-byrnaÐ;\n7 Gyf ge wuniað on me & mine word wuniað on eow. biddað swa hwæt swa ge wyllon & hyt byð eower;\n8 On ðam ys min fæder geswutelod þt ge beron mycle blæda & beon mine leorning-cnihtas;\n9 & ic lufode eow swa fæder lufode me. wuniað on minre lufe;\n10 Gif ge mine bebodu gehealdað ge wuniað on minre lufe; Swa ic geheold mines fæder bebodu. & ic wunige on hys lufe.\n11 Ðas þing ic eow sæde þt min gefea sy on eow & eower gefea sy gefulled.\n12 Ðis ys min bebod. þt ge lufion eow gemænelice swa ic eow lufode;\n13 Næfð nán man maran lufe þonne ðeos ys. þt hwá sylle his líf for his freondum;\n14 Ge synt mine frynd gif ge doð þa þing þe ic eow bebeode;\n15 Ne telle ic eow to ðeowan. forþam se ðeowa nat hwæt se hlafor[d] deð; Ic tealde eow to freondum. forþam ic cyðde eow ealle þa þing þe ic gehyrde æt minum fæder;\n16 Ne gecure ge me ac ic geceas eow; & ic sette eow þt ge gan & blæda beron & eowre blæda gelæston. þt fæder sylle eow swa hwæt swa ge biddað on minum naman;\n17 Ðas þing ic eow beode þæt ge lufion eow gemænelice;\n18 Gif middan-eard eow hatað witað þt he hatede me ær eow;\n19 Gif ge of middan-earde wæron. middan-eard lufode þt his wæs; Forþam þe ge ne synt of middan-earde. ac ic eow geceas of middan-earde. forði middan-eard eow hatað;\n20 Gemunað minre spræce þe ic eow sæde. Nis se ðeowa mærra þonne his hlaford; Gif hi me ahton (sic). hi wyllað ehtan eower; Gif hi mine spræce heoldon hi healdað eac eowre;\n21 Ac ealle þas þing hi doð eow for minum naman. forþam hi ne cunnon þæne þe me sende;\n22 Gif ic ne come & to him ne spræce næfdon hig nane synne; Nu hi nabbað nane lade be hyra synne;\n23 Se þe me hatað hatað minne fæder;\n24 Gif ic náne weorc ne worhte on him þe nan oðer ne worhte næfdon hi nane synne; Nu hi gesawon & hi hatedon ægðer ge mé ge minne fæder;\n25 Ac þt seo spræc sy gefylled þe on hyra .æ. awriten ys þt hi hatedon me buton gewyrhton;\n26 Ðonne se frefriend cymð þe ic eow sende fram fæder soðfæstnysse gast þe cymð fram fæder. he cyð gewitnesse be me.\n27 & ge cyðað gewitnesse forðam ge wæron fram fruman mid mé;\n1 Ðas ðing ic eow sæde þt ge ne swicion.\n2 hi doð eow of gesomnungum; Ac seo tid cymð þt ælc þe eow of-slyhð wenþ þt he þenige gode.\n3 & þas ðing hig doð forþam þe hi ne cuþon minne fæder ne me;\n4 Ac þas þing ic eow sæde þt ge gemunon þonne hyra tid cymð þt ic hit eow sæde; Ne sæde ic eow þas ðing æt fruman forþam þe ic wæs mid eow;\n5 Nu ic fare to ðam þe me sende & eower nan ne ahsað me hwyder ic fare;\n6 Ac forþam þe ic spræc ðas þing to eow unrotnyss gefylde eowre heortan;\n7 Ac ic [eow] secge soðfæstnysse. eow fremað þt ic fare; Gif ic ne fare. ne cymð se frefriend to eow; Witodlice gif ic fare. ic hyne sende to eow.\n8 & þonne he cymð he þywþ þysne middan-eard be synne. & be rihtwisnysse & be dome;\n9 Be synne forþam hi ne gelyfdon on me.\n10 be rihtwisnysse forþam ic fare to fæder & ge me ne geseoð;\n11 Be dóme. forþam þyses middan-eardes ealdur ys gedemed;\n12 Gyt ic hæbbe eow fela to secgenne ac ge hyt ne magun nú acuman;\n13 Ðonne þære soþfæstnysse gast cymð. he lærð eow ealle soþfæstnysse; Ne sprycð he of him sylfon. ac he sprycð þa þing þe he gehyrð. & cyð eow ða þing þe towearde synt.\n14 he me geswutelað for-þam he nimð of mínum & cyð eow;\n15 Ealle þa þing þe min fæder hæfð synt míne. forþig ic cwæð þt he nimð of minum & cyþ eow;\n16 Nu ymbe alytel ge me ne geseoð. & eft embe lytel ge me geseoþ forþam þe ic fare to fæder;\n17 Ða cwædon his leorning-cnihtas him betwynan. hwæt ys þt he us segð. ymbe lytel ge me ne geseoð. & eft embe lytel & ge me geseoð & þt ic fare to fæder;\n18 Hig cwædon witodlice hwæt ys þt he cwyþ embe lytel we nytan hwæt he sprycð;\n19 Se hælend wiste þt hi woldon hyne ahsian. & he cwæð to him. be þam ge smeageað betwynan eow forþam ic sæde. embe lytel ge me ne geseoð. & eft embe lytel ge me geseoð;\n20 Soð ic eow secge þt ge heofiað & wepað; Middan-eard geblissað. & ge beoð unrote. ac eower unrotnys byð gewend to gefean;\n21 Ðænne wíf cenð. heo hæfð unrotnysse forþam þe hyre tid com. þonne heo cenð cnapan ne geman heo þære hefinysse for geféan forþam mann byð acenned on middan-eard.\n22 & witodlice ge habbað nu unrotnysse; Eft ic eow geseo & eower heorte geblissað. & nan man ne nimþ eowerne gefean fram eow;\n23 & on þam dæge ge ne biddað me nanes þinges; Soð ic eow secge gif ge hwæt biddað minne fæder on minum naman he hyt sylþ eow;\n24 Oþ þis ne bæde ge nán þing on minum naman; Biddað. & ge underfoð þt eower gefea sy full;\n25 Ðas þing ic eow sæde on big-spellum. Seo tid cymð. þænne ic eow ne sprece on big-spellum ac ic cyðe eow openlice be minum fæder;\n26 On ðam dæge ge biddað on minum naman. & ic eow ne secge forþam ic bidde minne fæder be eow;\n27 Witodlice se fæder eow lufað forþam þe ge lufedon me & gelyfdon þt ic com of gode.\n28 ic for fram fæder. & com on middan-eard; Eft ic for-læte middan-eard & fare to fæder;\n29 His leorning-cnihtas cwædon to him. nu ðu sprycst openlice. & ne segst nan big-spell;\n30 Nu we witon þt þu wast ealle ðing. & þe nis nan þearf þt ænig þe axie; On ðyson we gelyfað þt þu come of gode;\n31 Se hælend him &swarode. & cwæð; Nu ge gelyfað.\n32 nu cóm tíd & cymð þt ge tofaron æg-hwylc to his agenon & for-læton mé anne & ic ne eom ána forþam min fæder is mid me;\n33 Ðas þing ic eow sæde þt ge habbon sibbe on me; Ge habbað hefige byrðene on middan-earde. ac getruwiað. ic forswiðde middan-eard;\n1 Ðas þing se hælend spræc. & ahof úpp his eagan to heofenum & cwæð; Fæder tíd ys cumen geswutela þinne sunu þt þin sunu geswutelige þe.\n2 & swa þu him sealdest anweald ælces mannes þt he sylle éce lif eallum þam þe þu him sealdest;\n3 Ðis ys soðlice éce líf þt hi oncnawon þt þu eart án soþ god. & se ðe þu sendest hælynde crist;\n4 Ic þe geswutelode ofer eorþan; ic ge-endode þt weorc þt þu me sealdest to donne;\n5 & nu ðu fæder gebeorhta me mid þe sylfon ðære beorhtnysse þe ic hæfde myd þe ærðam þe middan-eard wære;\n6 Ic geswutolode þinne naman þam mannon þe ðu me sealdest of middan-earde; Hig wæron þíne & þu hy sealdest me. & hi geheoldon þine spræce;\n7 Nu hi gecneowon þt ealle þa þing þe þu me sealdest synd of ðé.\n8 forþam ic sealde him þa word ðe ðu sealdest mé; & hig under-fengon & oncneowon soðlice þt ic eom of þe. & hig gelyfdon þt þu me sendest;\n9 Ic bidde for hig. ne bidde ic for middan-earde. ac for þa þe ðu me sealdest. forþam hi synt þíne.\n10 & ealle mine synt þine & þíne synt mine. & ic eom geswutelod on him;\n11 & nu ic ne cóm on middan-earde. & hi synt on middan-earde & ic cume to Ðe. On ðære tide se hælend beheold his leorning-cnihtas & cwæð; Haliga fæder heald on ðinum naman þt þu me sealdest þt hi syn án. swa wyt synt\n12 þa ic wæs mid him ic heold hi on þinum naman. ic heold þa þe þu me sealdest. & ne for-wearð hyra nán buton forspillydnysse bearn. þt þt halige gewrit sy ge-fylled;\n13 Nu ic cume to þe & ðas þing ic sprece on middan-earde þt hi habbon minne gefean gefyllydne on him sylfon;\n14 Ic sealde him þine spræce. & middan-eard hi hæfde on hatunge. forþam hi ne synt of middan-earde. swa ic eac ne eom of middan-earde;\n15 Ne bidde ic þt þu hi nyme of middan-earde. ac þt þu hi gehealde of yfele;\n16 Ne synt hi of middan-earde swa ic ne eom of middan-earde;\n17 Ge-halga him soþfæstnysse. þin spræc ys soðfæstnyss;\n18 Swa þu me sendest on middan-eard. ic sende hi on middan-eard.\n19 & for hig ic halgige me sylfne þt hig syn eac gehalgode on soðfæstnysse;\n20 Witodlice ne gebidde ic for hi áne ac éac for ða þe gyt sceolon gelyfan. þurh hyra word on me.\n21 þt ealle sýn án. swa þu fæder eart on me. & ic eom on ðe þt hig syn eác án on unc þt middan-eard gelyfe þt þu me sendest;\n22 & ic sealde him þa beorhtnysse þe ðu me sealdest þt hi syn án swa wyt syn án;\n23 Ic eom on him & þu eart on me þt hi syn ge-endode on án. þt middan-eard on-cnawe þt þu me sendest & lufodest [hig. swa þu me lufodest.]\n24 Fæder. ic wylle þt þa þe þu me sealdest syn mid me þar ic eom. þt hig geseon mine beorht-nysse þe þu me sealdest forþam þu lufodest me. ær middan-eard gesett wæs;\n25 La riht-wísa fæder middan-eard þe ne gecneow. witodlice ic ðe gecneow & hi oncneowon þt þu me sendyst.\n26 & ic him cyðde ðinne naman & gyt wylle cyþan þt seo lufu ðe þu me lufodest sy on him & ic eom on him.\n1 Þa se hælend þas þing cwæð þa eode he ofer ða burnan cedron ðær wæs án wyrtun. in-to þam he eode & his leorning-cnihtas;\n2 Witodlice iudas þe hyne belæwde wiste þa stowe forþam þe se hælend oft-rædlice com ðyder mid his leorning-cnihton.\n3 Þa under-feng iudas þt folc & þa þegnas æt þam bisceopum. & æt ðam phariseon. & cóm þyder mid leoht-fatum. & mid blasum. & mid wæpnum;\n4 Witodlice se hælend wiste ealle þa þing þe him towearde wæron; He eode ða forð & cwæð to him. hwæne sece ge;\n5 Hig &swaredon him & cwædon ðone nazareniscean hælend; Se hælend cwæð. ic hit éom. soðlice iudas þe hine belæwde stod mid him.\n6 ða he openlice sæde ic hit eom; Ða eodon hig underbæc & feollon on ða eorþan;\n7 Eft he hi axode. hwæne sece ge. hi cwædon. þone nazareniscean hælend;\n8 Se hælend him &swarode. ic sæde eow þt ic hit eom; Gif ge witodlice mé seceað. lætað þas faran\n9 þt seo spræc wære gefylled þe he cwæð. þt ic nanne þæra ne for-spille þe ðu me sealdest;\n10 Witodlice simón Petrus ateah his swurd. & sloh ðæs bisceopes þeowan. & acerf him of þt swyðre eare. þæs þeowan nama wæs malchus;\n11 Ða cwæð se hælend to petre dó þin swurd on scæaðe. þone calic þe min fæder me sealde ne drince ic hine;\n12 Ðæt folc & se ealdor & þæra iudea ðegnas namon ðæne hælend & bundon hine.\n13 & læddon hine ærest to annan. se wæs caiphas sweor. & se caiphas wæs ðæs geares bisceop;\n14 Witodlice kaiphas dihte ðam iudéon. & cwæð þt hyt wære betere þt an man swulte for folc;\n15 Simon petrus fylide þam hælende & oðer leorning-cniht; Se oðer leorning-cniht wæs ðam bisceope cuð. & he eode inn mid þam hælende on ðæs bisceopes cauer-tun;\n16 Petrus stod æt ðære dura þær-úte. þa eode se leorning-cniht út þe wæs ðæs bisceopes cuða & cwæð to ðære dure-þinene. & lædde petrum inn;\n17 Ða cwæð seo duru-ðinen to petre. cwyst ðu. eart ðu of ðyses leorning-cnihtum; Ða cwæð he. nicc ne eom ic;\n18 Ða þeowas & ða þegnas stodon æt ðam glédon & wyrmdon hig forþam hit was ceald; Witodlice petrus stod mid him & wyrmde hyne;\n19 Se bisceop axode þone hælend embe his leorning-cnihtas & embe his láre;\n20 Ða &swarode se hælend & cwæð; Ic sprece openlice to middan-earde & ic lærde symble on gesomnunge. & on temple þar ealle iudeas togædere comon. & ic ne spæc nan þing digelice.\n21 Hwi axast ðu me. axa þa þe gehyrdon hwæt ic to him spræce. hi witon þa ðing þe ic him sæde;\n22 Ða he þis cwæð. þa sloh án ðæra þena þe ðar stodon ðæne hælend mid his handa & cwæð; &swarast ðú swa ðam bisceope;\n23 Se hælend &swarode him & cwæð; Gif ic yfele spræce cyð gewittnysse be yfele. gif ic wel spræce hwi beatst þu me;\n24 Ða sende annas hine to þam bisceope gebundene\n25 & symón petrus stod & wyrmde hyne; Ða cwædon hi to him. cwyst þu. eart þu of his leorning-cnihton; He wið-sóc & cwæð ic ne eom;\n26 Ða cwæð an ðæs bisceopes þeowena hys cuða þæs eare sloh petrus óf; Hu ne geseah ic ðe on ðam wyrtune mid hym;\n27 petrus þa eft wið-soc. & sona se cocc creow;\n28 Ða gelæddon hi þone hælend to caiphán on þt domern. hit wæs þa morgen. & hig sylue ne eodon into ðam domerne þt hyg næron besmitene. ac þt hi æton hyra eastron;\n29 Þa eode pilatus ut to him & cwæð. hwylce wrohte bringe ge ongean þysne man.\n30 hig &swaredon & cwædon to him; Gif he nære yfeldæde. ne sealde we hine ðe;\n31 þa cwæð pilatus to him; Nimað hine & demað him be eowre .æ. Ða cwædon þa iudeas to him. us nis na alyfed þt we ænine mann ofslean\n32 þt þæs hælendes spræc wære gefylled þe he cwæð þa he geswutelode. hwylcon deaðe he swulte;\n33 Ða eode pilatus eft into þam domerne. & clypode ðæne hælend & cwæð to him; Eart ðu iudea cining;\n34 Ða &swarode se hælend him & cwæð; Cwyst þu þis of ðe sylfum. hwæðer ðe hyt þe oðre sædon;\n35 Pilátus him &swarode & cwæð; Cwyst þu. eom ic iudeisc. þín þeod & þine bisceopas ðe sealdon me. hwæt dydest ðu;\n36 Ða cwæð se hælend. mín ríce nys of ðyson middan-earde gif min ríce wære of ðyson middan-earde; Witodlice mine þegnas fuhton þt ic nære geseald iudeon; Nis min ríce of ðyson middan-earde;\n37 Ða cwæð pilatus to him; Eart ðu witodlice cyning; Se hælend him &swarode & cwæð; Ðu hit segst þt ic eom cyng; On ðam ic eom geboren & to þam ic com on middan-eard. þt ic cyðe soþfæstnysse; Ælc þæra þe ys on soðfæstnysse gehyrð mine stefne;\n38 Ða cwæð pilatus to him. hwæt ys soðfæstnyss; & þa he ðis cwæð þa eode he eft ut to þam iudeon & cwæð to him; Ne funde ic nanne gylt on ðyson menn.\n39 hit ys eowor gewuna þt ic forgyfe eow anne mann on eastron. wylle ge þt ic forgyfe eow iudea cyning;\n40 Hig clypodon ealle & cwædon. na ðysne. ac barrabbán. witodlice barrabbas wæs þeof;\n1 Ða nam pilatus þone hælend & swang hyne\n2 & þa þenas wundon þyrnenne cyne-helm. & asetton hyne on his héafod & scryddon hyne mid purpuran reafe\n3 & hi comon to hym. & cwædon; Hál beo ðu iudea cyning & hi plætton hyne mid hyra handum;\n4 Ða eode pilatus eft út & cwæð; Nu ic hyne læde hider út to eow þt ge ongyton þt ic ne funde nanne gylt on him;\n5 Þa eode se hælend út & bær þyrnenne cyne-helm & purpuren reaf & sæde him. her is mann.\n6 witodlice þa þa bisceopas. & ða þegnas hine gesawon. ða clypodon hig & cwædon; Hóh hyne hóh hyne; Ða cwæð pilatus to him. Nime ge hine & hoð. Ic ne funde nanne gylt on him\n7 þa iudeas him &swaredon & cwædon; We habbað .æ. & be ure .æ. he sceal sweltan forþam þe he cwæð þt he wære godes sunu;\n8 þa pilatus gehyrde þas spræce. þa on-dred he him þæs þe swiðor\n9 & eode eft into þam domerne & cwæð to ðam hælende; Hwanon eart ðu. witodlice se hælend him ne sealde nane &sware;\n10 Þa cwæð pilatus to him. hwí ne sprycst ðu wiþ me; Nast þu þt ic hæbbe mihte þe to honne. & ic hæbbe mihte þe to forlætene;\n11 Se hælend him &swarode; Næfst þu nane mihte ongean me buton hyt wære þe ufan geseald. forþam se hæfð maran synne se ðe me þe sealde;\n12 & syððan sohte pilatus hu he hyne forlete; Ða iudeas clypodon. & cwædon; Gif þu hine forlætst ne eart ðu þæs caseres freond; Ælc þæra þe hyne to cynge deð. ys þæs caseres wiðer-saca;\n13 Ða pilatus þas spræce gehyrde. þa lædde he ut þone hælend. & sæt æt-foran þam dóm-setle on ðære stowe þe is genemned lithostrátós. & on ebreisc gabbatha;\n14 Hit wæs þa eastra gegearcung-dæg & hyt wæs seo syxte tid ða cwæð he to ðam iudeon. her ys eower cyning.\n15 Hi clypodon ealle & cwædon. nim hyne nim hyne. & hóh; Ða cwæð pilatus. sceal ic hón eowerne cyning. him &swaredon þa bisceopas & cwædon. Næbbe we nanne cyning buton kasere;\n16 Ða sealde he hyne hym to ahónne; Ða namon hy þone hælend & tugon hine út\n17 & bæron his rode mid him on þa stowe þe ys genemned heafodpannan stów. & on ebreisc golgotha\n18 þær hi hyne ahengon. & twegen oðre mid him on twa healfa & þæne hælend on middan;\n19 witodlice pilatus wrat ofer-gewrit. & sette ofer his róde þær wæs ongewriten. þis ys se nazareniscea hælend iudea cyning;\n20 Manega ðæra iudea ræddon þiss gewrit forþam þe þeo stow wæs gehende þære ceastre þær se hælend wæs ahangen; Hit wæs awriten ebreisceon stafon & grecisceon. & leden stafon;\n21 Ða cwædon þa bisceopas to pilate; Ne wrít ðu iudea cyng ac þt he cwæde ic eom iudea cyning;\n22 Ða cwæð pilatus. ic wrat þt ic wrat;\n23 Ða þa cempan hine ahengon hi namon his reaf & worhton feower dælas ælcon cempan anne dæl & tunecan; Seo tunece wæs unasiwod & wæs eall awefen;\n24 Ða cwædon hi him betweonan. ne slite we hy ac uton hleotan hwylces ures heo sy. þt þt halige gewrit sy gefylled þe þus cwyþ. hi to-dældon. him míne reaf. & ofer mine reaf hi wurpon hlott; Witodlice þus dydon þa cempan;\n25 Ða stodon wið þa róde þæs hælendes módor & his modor swustor maria cleophe & maria magdalenisce;\n26 Ða se hælend geseah his módor & þæne leorning-cniht standende þe he lufode þa cwæþ he to his meder; Wíf her ys þin sunu.\n27 eft he cwæð to þam leorning-cnihte Her ys þin módor; & of þære tide se leorning-cniht hi nam to him;\n28 Æfter ðyson þa se hælend wiste þt ealle ðing wæron ge-endode þt þt halige gewrit wære gefylled. þa cwæð he me þyrst.\n29 Ða stod án fæt full ecedes hi bewundon áne springan (sic) mid ysopo seo wæs full ecedes. & setton to his muðe.\n30 þa se hælend onfeng þæs ecedes. ða cwæð he. hyt ys ge-endod. & he ahylde his heafod & agef his gast;\n31 Ða iudeas bædon pilatum þt man for-bræce hyra sceancan. and lete hi nyðer for-þam þe hit wæs gegearcung-dæg. þt þa lichaman ne wunodon on róde o[n] reste-dæge; Se dæg wæs mære reste-dæg;\n32 Ða comon þa cempan & bræcon ærest ðæs sceancan þe mid him ahangen wæs.\n33 þa hi to þam hælende comon & gesawon þt he dead wæs ne bræcon hi na his sceancan;\n34 Ac an þære cempena ge-openode his sídan mid spere & hrædlice þár fléow blod út & wæter\n35 & seðe hit geseah cyðde gewitnesse. & his gewitnes is soð. & he wat þt he soð sæde þt ge gelyfon;\n36 Ðas þing wæron gewordene þt þt gewrit wære gefylled. ne for-bræce ge nán bán on him.\n37 hig geseoð on hwæne hig onfæstnodon;\n38 Witodlice iosep fram arimathéa bæd pilatus þt He moste niman þæs hælendes lichaman. for-þam þe he wæs þæs hælendes leorning-cniht. þis he dyde dearnunga for þære iudea ege. & pilatus him lyfde; Ða com he & nam þæs hælendes lichaman\n39 & nichodemus cóm ðyder se þe ærest cóm to þam hælende on niht & brohte wyrt-gemang & alewan swylce hund-teonti boxa\n40 hig namon þæs hælendes lichaman & bewundon hine mid linenum claðe mid wyrt-gemangum swa iudea þ[e]aw ýs to bebyrgenne;\n41 Witodlice þar wæs wyrtún on ðære stowe þar se hælend ahangen wæs. & on þam wyrtune wæs niwe byrgen. on þære þa gyt nan mann næs aléd.\n42 Soðlice þar hig ledon þone hælend for-þam þæra iudea gearcung wæs wið þa byrgene.\n1 Witodlice on ánon reste-dæge seo magdalenisce maria cóm on mergen ær hit leoht wære to þære byrgenne & heo geseah þt se stan aweg anumen wæs fram þære byrgynne.\n2 Ða arn heo & com to simone petre & to þam oðron leorni[n]g-cnihte þe se hælend lufode; & heo cwæð to him. hi namon drihten of byrgene & we nyton hwar hi hyne lédon;\n3 Petrus eode út & se oðer leorning-cniht & comun to þære byrgene;\n4 Witodlice hig twegen urnon æt-gædere & se oðer leorning-cniht for-árn petrus forne & com raðor to ðære byrgenne;\n5 & þa he nyðer-abeah he geseah þa lin-wæda licgan; & ne eode þeah in;\n6 Witodlice simón petrus com æfter him & eode into ðære byrgene; & he geseah lin-wæda licgean.\n7 & þt swat-lin þe wæs uppan his heafde. ne læg hyt na mid þam linwædon ac onsundron gefealden on ánre stowe;\n8 Ða eode eac in se leorning-cniht þe ærest cóm to ðære byrgene & geseah & gelyfde;\n9 Witodlice þa gyt hi ne cuðon hali gewrit þt hit gebyrede þt he sceolde fram deaðe arísan;\n10 Ða foron eft þa leorning-cnihtas to þam oðron.\n11 Witodlice maria stod þar-úte æt ðære byrgyne & weop; & þa heo weop heo abeah nyðer & beseah innan þa byrgene\n12 & geseah twegen englas sittan mid hwiton reafe. anne æt þam heafdon & oðerne æt þam fotum. þær ðæs hælendes líc aled wæs;\n13 Hi cwædon to hyre. wíf hwi wepst þu. þa cwæð heo to hym. forþam hi namon minne drihten. & ic nat hwar hi hine ledon;\n14 Ða heo þas þing sæde þa bewende heo hí on-bæc & geseah hwar se hælend stod & heo nyste þt hyt se hælend wæs;\n15 Ða cwæð se hælend to hyre; Wíf hwi wepst ðu. hwæne secst þu. heo wende þt hit se wyrt-weard wære & cwæð to him; Leof gif þu hine name sege me hwar þu hine ledest & ic hine nime;\n16 Ða cwæð se hælend to hyre. maría heo bewende hi & cwæð to him; Rabboni þt ys gecweden láreow;\n17 Ða cwæð se hælend to hyre. ne æt-hrin þu min. nu gyt ic ne astah to minon fæder; Gang to minon broþron & sege him. ic astige to minon fæder and to eowron fæder. & to minon gode & to eowron gode;\n18 Ða com seo magdalenisce maría & cyðde þam leorning-cnihton & cwæð; Ic geseah drihten & þas þing he me sæde;\n19 Ða hit wæs æuén on anon þæra reste-daga & ða dure wæron belocene ðær þa leorning-cnihtas wæron gegaderode for ðæra iudea ege; Se hælend cóm & stod to-middes hyra & cwæð to him; Si sibb mid eow.\n20 & þa he þt cwæð he æt-ywde him his handa & his sidan; Ða leorning-cnihtas wæron bliþe þa hi hæfdon drihten gesewen;\n21 He cwæð eft to him. si sib mid eow. swa swa fæder me sende ic sénde eow;\n22 Ða he þt cwæð. þa bleow he on hi & cwæð to him. under-foð haline gast\n23 þæra synna þe ge forgyfað hig beoð him forgyuene. & þara þe ge healdað. hig beoþ gehealdene;\n24 Witodlice thomás án of þam twelfon þe ys gecweden didimus þt ys gelicust on ure geþeode. he næs mid him þa se hælend com;\n25 Ða cwædon ða oðre leorning-cnihtas to him. we gesawon drihten; Ða cwæð he to him. ne gelyfe ic buton ic geseo þæra nægela fæstnunge on his handa & ic do minne finger on ðære nægela stede & do mine hand to his sidan;\n26 & eft æfter eahta dagun his leorning-cnihtas wæron inne & þomás mid him; Se hælend cóm belocenum duron & stod to-middes him & cwæð. sy eow sib;\n27 Syððan he sæde þomé do ðinne finger hider & geseoh mine handa. & nim þine hand & do on mine sidan & ne beo þu unge[le]affull [ac geleafful];\n28 Ðomás &swarode & cwæð to him; þu [eart] min god & min drihten;\n29 Se hælend cwæð to him. þu gelyfdest forþam þu me gesawe. þa synt eadige þe ne ge-sawon & gelyfdon;\n30 Witodlice manega oðre tacen se hælend worhte on his leorning-cnihta gesyhþe þe ne synt an þysse bec awritene;\n31 Witodlice þas þing synt awritene þt ge gelyfon þt se hælend ys crist godes sunu; & þt ge habbað éce líf þonne ge gelyfaþ on his naman;\n1 Eft æfter þan se hælend hine geswutelode þus æt ðære tiberiadiscan sæ;\n2 Simón petrus & thomás ðe ys gecweden gelicost. wæron æt-gædere. & nathanaél se wæs of chaná galilææ. & zebedeus suna & oðre twegen þæra leorning-cnihta;\n3 Ða cwæð simón petrus to him. ic wylle gan on fixað; Þa cwædon hi to him & we wyllað gan mid þe. & hi eodon út & eodon on scip & ne fengon nan þing on þære nihte;\n4 Witodlice on ærne mergen se hælend stod on þam stránde. ne gecneowon þeah ða leorning-cnihtas þt hit se hælend wæs;\n5 Ða cwæð se hælend to him. Cnapan. cweðe ge hæbbe ge sufol; Hig &swarodon him & cwædon. nese;\n6 He cwæð to him. lætað þt nett on þa swiðran healfe þæs rewettes & ge gemetaþ; Hig leton witodlice & ne mihton hit ateon for ðæra fixa mænigu;\n7 Witodlice se leorning-cniht þe se hælend lufode cwæð to petre. hit ys drihten; Ða petrus gehyrde þt hit drihten wæs. þa dyde he on his tunecan & be-gyrde hine; Witodlice he wæs ær nacod & scét innan sæ;\n8 Ða oðre leorning-cnihtas reowon þar-to. hi wæron unfeor fram lande. swylce hit wære twa hund elna & tugon hyra fisc-nett;\n9 Ða hig on land eodun hi gesawon licgan gleda & fisc þær on fyr & hláf;\n10 Ða cwæð se hælend to him. bringað þa fixas þe ge nu ge-fengon;\n11 Simón petrus eode úpp & teh his nett on land micelra fixa full þæra wæs hund-teontig & ðreo & fiftig; & ða hyra swa fæla wæs. næs þt net tobrocen;\n12 Ða cwæð se hælend to him. gað hider & étað; And nán þæra þe þar sæt ne dorste hine axian hwæt he wære. hi wiston þt hit wæs drihten;\n13 & se hælend cóm & nam hlaf & eac físc & sealde him;\n14 On ðyson wæs se hælend þriwa geswutelud his leorning-cnihton þa he aras of deaðe;\n15 Ða hi æton þa cwæð se hælend to símóne petre; Simón iohannis lufast ðu me. swiðor þænne ðas; He cwæð to him. gea drihten þu wast þt ic þe lufige he cwæð to him. heald mine lámb;\n16 He cwæð eft to him; Simón iohannis lufast ðu me. he cwæð to him gea drihten þu wast þt ic ðe lufige; Ða cwæð he to him heald mine lamb;\n17 He cwæð þriddan siðe to him. simón iohannis lufast ðu me. Ða wæs petrus sarig. forþam þe he cwæð þriddan siðe to him lufast þu me; And he cwæð to him. drihten þu wast ealle þing. þu wast þt ic þe lufige; Ða cwæð he to him heald mine sceap;\n18 Soð ic secge þe. þa þu gingra wære. þu gyrdest þe & eodest þær þu woldyst. Witodlice þonne þu ealdast þu strecst þine handa & oðer þe gyrt. & læt þyder þe þu nelt;\n19 Ðæt he sæde witodlice & tacnude hwylcon deaðe he wolde god geswuteligan; And þa he þt sæde þa cwæð he to him. fylig me;\n20 Ða petrus hine bewende þa geseah he þt se leorning-cniht him fylide þe se hælend lufode. se þe hlinode on gebeorscype ofer his breost & cwæð; Drihten. hwæt ys se ðé belæwð;\n21 Witodlice þa petrus þysne geseah. þa cwæð he to þam hælende. Drihten. hwæt sceal þes;\n22 Ða cwæð se hælend to him. ic wylle þt he wunige ðus oð ic cume. cwæð (sic; over erasure) to þe. fylig ðu me;\n23 Witodlice ðeos spræc cóm út gemang broþrum þt se leorning-cniht ne swylt. & ne cwæð se hælend to him ne swylt he. ac ðus ic wylle þt he wunige oð ic cume cwæð (sic; over erasure) to þe;\n24 Þis ys se leorning-cniht þe cyð ge-witnysse be þyson & wrat ðas þing; And [we] witon þt hys gewrit ys soð;\n25 Witodlice oðre manega þing synt þe se hælend worhte gif ða ealle awritene wæron. ic wene ne mihte þes middan-eard ealle þa bec befon. Amen.