1 Nr 1/14 (styczeń 14 r.) Szybki Monitoring NBP Informacja o kondycji sektora przedsiębiorstw ze szczególnym uwzględnieniem stanu koniunktury w IV kw. 13 r. oraz prognoz na I kw. 14 r.\n2 Nr 1/14 (styczeń 14 r.) Szybki Monitoring NBP Informacja o kondycji sektora przedsiębiorstw ze szczególnym uwzględnieniem stanu koniunktury w IV kw. 13 r. oraz prognoz na I kw. 14 r. Zofia Jankiewicz Łukasz Postek Piotr Popowski Katarzyna Puchalska Agnieszka Sawicka Izabela Tymoczko Biuro Przedsiębiorstw, Gospodarstw Domowych i Rynków Instytut Ekonomiczny Warszawa, styczeń 14 r.\n3 Spis treści Streszczenie 3 Sytuacja ekonomiczna 5 1. Bieżące oceny sytuacji 5 2. Prognozy sytuacji ekonomicznej 6 3. Analiza sytuacji sektora przedsiębiorstw w podstawowych przekrojach 7 Popyt, zamówienia i produkcja Bariera popytu Prognozy popytu, zamówień i produkcji Prognozy popytu, zamówień i produkcji analiza w podstawowych przekrojach 12 Kurs walutowy, eksport i import Opłacalność eksportu Bariera kursu walutowego Oceny i prognozy eksportu 15 Zatrudnienie Prognozy zatrudnienia Prognozy zatrudnienia analiza w podstawowych przekrojach Wybrane czynniki oddziałujące na zatrudnienie Wynagrodzenia Prognozy wzrostu płac Wybrane czynniki zmian płac Optymalizacja kosztów Podwyżki płac a wzrost wydajności pracy Presja płacowa 25 Inwestycje Planowane inwestycje Cele inwestycji w 14 r Planowane inwestycje analiza w podstawowych przekrojach Inwestycje w trakcie realizacji Przyczyny niepodejmowania inwestycji w 14 r Źródła finansowania nowych inwestycji 33 Zapasy 35 Wykorzystanie mocy produkcyjnych 38 Kredyt bankowy 4 1. Prognozy zadłużenia 4 2. Dostępność kredytów Oprocentowanie kredytów Prognoza oprocentowania kredytów 44 Płynność finansowa przedsiębiorstw Ocena płynności Obsługa zadłużenia 46\n4 3. Zatory płatnicze 48 Ceny i marże 5 1. Zmiany cen w IV kw. 13 r Prognozy cen surowców i materiałów 5 3. Prognozy cen własnych 5 4. Prognozy cen wyrobów własnych analiza w podstawowych przekrojach Zmiany cen własnych a wzrost cen surowców i materiałów Zmiany cen a eksport, import Oczekiwania zmian CPI Marże 54 Aneksy 56 Uwagi metodologiczne 56 Analiza komponentów cyklicznych 57 Formularz badania ankietowego 59\n5 Streszczenie Streszczenie Pod koniec 13 r. wzmocniły się sygnały ożywienia koniunktury w sektorze przedsiębiorstw. Sytuacja poprawiła się w niemal wszystkich analizowanych obszarach, w tym w najważniejszym dla firm, tj. w odniesieniu do zmian popytu, oraz w większości branż i klas. Ankietowani oczekują kontynuacji pozytywnych tendencji w I kw. br., a skala poprawy powinna jeszcze wzrosnąć, choć nadal nie można oczekiwać znaczących zmian. Przedsiębiorstwa, które jeszcze nie widzą oznak poprawy spodziewają się jej dopiero pod koniec 14 r. W IV kw. ub.r. znalezienie odbiorcy na produkty oferowane przez respondentów stanowiło mniejszy problem niż kwartał wcześniej. Nastąpił dalszy niewielki wzrost stopnia wykorzystania mocy produkcyjnych, spadek nadmiernych zapasów w przemyśle oraz osłabienie bariery popytowej. Jeszcze więcej optymizmu cechują oczekiwania na I kw. br. Tak wyraźnego odbicia prognoz nowych zamówień, popytu oraz produkcji nie obserwowano od 1 r. Optymizm oczekiwań wzrósł w większości badanych branż i klas, w tym również w sektorze budowlanym. Powoli podnosi się opłacalność sprzedaży w sektorze przedsiębiorstw. Przewaga firm zwiększających rentowność występuje nadal tylko w grupie eksporterów, niemniej również wśród przedsiębiorstw sprzedających na rynku krajowym zarysowują się pozytywne tendencje wzrostowe. W przypadku eksporterów wzrost opłacalności sprzedaży bardziej wiąże się z optymalizacją kosztów niż ze zmianami kursu złotego, choć poziom kursu złotego ma nadal pozytywne oddziaływanie na sytuację w tej grupie. Znajduje to odzwierciedlenie w wynikach, w tym zwłaszcza firm z dużym udziałem eksportu w przychodach, które oceniają swoją kondycję wyraźnie lepiej niż przedsiębiorstwa lokujące produkty na rynku wewnętrznym. Prognozy i oceny skali eksportu wzrosły, ale utrzymały się na stosunkowo niskich poziomach, zwłaszcza jeśli chodzi o przewidywaną liczbę nowych umów eksportowych. Ostrożność oczekiwań eksporterów nie jest przy tym w pełni spójna z wynikami pytania o liczbę rynków zagranicznych, na które dostarczały swoje produkty w ciągu ostatnich dwóch lat. Aż 42% z nich powiększyło bowiem liczbę krajów, do których eksportują, a przy tym połowa tej grupy zdobyła więcej niż jeden nowy rynek, co świadczy bardziej o ekspansywnym rozwoju polskiego eksportu. Być może jednak jest jeszcze zbyt wcześnie, żeby sprzedaż na nowe rynki zbytu przyniosła satysfakcjonujące wyniki, bądź też poszukiwanie nowych rynków nie oznacza znaczącego wzrostu liczby klientów, stąd niskie wartości wspomnianego wskaźnika. Wyraźnie poprawiło się saldo prognoz zatrudnienia po korekcie sezonowej. Początek roku, w którym zwykle przedsiębiorstwa zwalniają pracowników w związku z typowym dla tego okresu osłabieniem sprzedaży, tym razem nie przyniósł zmian w odsetkach firm planujących redukcje bądź zwiększenie zatrudnienia, co spowodowało wyraźne odbicie wskaźnika pozbawionego wahań sezonowych. Zatrudnienie powinno wzrosną przede wszystkim w handlu. Nie należy oczekiwać większych zmian w poziomie płac. Odnotowano, co prawda, niewielki wzrost odsetka firm zamierzających podnieść wynagrodzenia, ale jednocześnie przeciętny 3 Narodowy Bank Polski\n6 Streszczenie poziom planowanych podwyżek zmalał i pozostaje na jednym z najniższych poziomów od 5 r. Wynika to nie tylko z wciąż powolnego wzrostu gospodarczego, ale również z bardzo niskiej presji na wzrost płac. Pod koniec roku naciski pracowników na zwiększenie wynagrodzeń, mimo wzrostu, obserwowało nadal niewielu ankietowanych. Niska skala i zasięg podwyżek sprawiają, że w ciągu ostatnich 5 lat w ocenie firm wydajność stale rośnie szybciej niż płace. W 14 r. można oczekiwać dalszego wzrostu nakładów na inwestycje. Analiza rocznych planów sugeruje, że będzie on w mniejszym stopniu wynikiem rozpoczęcia nowych projektów, bardziej istotna stanie się ich wyższa jednostkowa wartość. Za takim scenariuszem przemawia rosnąca liczba inwestycji służących zwiększeniu potencjału wytwórczego firmy oraz zwiększona aktywność inwestycyjna wśród największych podmiotów w próbie. Mimo utrzymującego się niskiego oprocentowania kredytu, stosunkowo dużej i rosnącej jego dostępności oraz zakładanego zwiększenia skali inwestycji respondenci nadal niechętnie zaciągają nowe zobowiązania wobec banków. W I kw. br. niemal dwukrotnie więcej inwestycji zostanie zrealizowanych ze środków własnych niż przy wykorzystaniu kredytu. Wskaźnik prognoz zadłużenia, co prawda, minimalnie wzrósł, ale nie tylko nie przyniosło to odwrócenia tendencji spadkowej, ale też jego wzrost wynikał głównie ze zmniejszenia się odsetka firm planujących całkowicie lub znacząco obniżyć swoje zobowiązania bankowe. Płynność sektora przedsiębiorstw pozostaje dobra, a wskaźnik ocen tego zjawiska ma tendencję rosnącą, niemniej problem zatorów płatniczych nadal stanowi poważną barierę rozwoju. Mimo to, w całej próbie zdolność do spłaty zadłużenia wobec dostawców poprawiła się. W IV kw. 13 r. z największymi trudnościami borykały się firmy budowlane, gdzie skala opóźnionych płatności była największa i gdzie pogorszyła się zdolność do terminowej spłaty zadłużenia wobec banków (przy zwiększonym odsetku kredytobiorców). W I kw. br. przedsiębiorstwa nie oczekują przyspieszenia inflacji konsumenckiej, ani też zwiększenia tempa wzrostu cen materiałów wykorzystywanych do produkcji. Ostatecznie mniej firm niż kwartał wcześniej zamierza również podnosić ceny własne. Niskiej presji na wzrost cen sprzyja prowadzona na szeroką skalę optymalizacja kosztów, w tym kosztów pracy. Wydaje się wręcz, że redukcje kosztów na stałe wpisały się w strategię działalności polskiego sektora przedsiębiorstw obecnie ponad połowa firm deklaruje takie działania. Trzeba zauważyć, że koszty obniżają nie tylko firmy, które zmuszone są do tego ze względu na trudną sytuację finansową, ale też przedsiębiorstwa pozostające w bardzo dobrej kondycji. Ma to swoje konsekwencje. Z jednej strony niższe koszty zwiększają konkurencyjność firm, ale jednocześnie niewielkie podwyżki płac, poszukiwanie najtańszych dostawców oraz ograniczanie nakładów inwestycyjnych mają negatywny wpływ na tempo ożywienia gospodarczego. W 13 r. niewiele przedsiębiorstw decydowało się wprowadzać innowacje - skala tego typu działań objęła mniej firm niż w ostatnim badanym okresie (jedynie eksporterzy i duże przedsiębiorstwa przetwórcze częściej wdrażały nowe innowacyjne rozwiązania bądź produkty). Nieco więcej optymizmu widać w planach aktywności innowacyjnej na 14 r. innowacje w bieżącym roku planuje wprowadzić 3% przedsiębiorstw wobec 22% w 13 r. 4 Narodowy Bank Polski\n7 Sytuacja ekonomiczna Sytuacja ekonomiczna W IV kw. 13 r. nastąpiła dalsza poprawa sytuacji bieżącej sektora przedsiębiorstw. Ankietowani z coraz większym optymizmem patrzą w przyszłość, jednocześnie większość firm, które jeszcze nie weszły w fazę wzrostu nadal nie widzi możliwości odwrócenia niekorzystnych tendencji w najbliższym czasie. Obecnie za najbardziej prawdopodobny okres przyspieszenia wzrostu gospodarczego uznają oni koniec 14 r. 1. Bieżące oceny sytuacji Pod koniec roku przedsiębiorstwa oceniały swoją kondycję lepiej niż w poprzednim kwartale i rok wcześniej. Wskaźnik BOSE 1 zwiększył się o 3,1 pp. kw/kw i o 3,2 pp. r/r, niemal zrównując się z poziomem swojej długookresowej średniej. Swoją sytuację za bardzo dobrą lub dobrą uznało niespełna 75% firm, wobec 73% w poprzednim kwartale. Wykres 1 Wskaźnik bieżącej oceny sytuacji ekonomicznej BOSE zmiana r/r (lewa oś) BOSE średnia dług. Również w ocenach bieżących, przeszłych i oczekiwanych trudności, które można interpretować, 1 Wskaźnik BOSE stanowi różnicę sald odsetka firm w bardzo dobrej i dobrej sytuacji oraz odsetka firm w słabej, złej i bardzo złej sytuacji jako przybliżenie oceny fazy cyklu, widać dalszą poprawę kondycji sektora przedsiębiorstw i tym samym malejące prawdopodobieństwo pogorszenia się koniunktury w najbliższej przyszłości. Wykres 2 Bieżące, przeszłe i oczekiwane trudności (ocena fazy cyklu) sytuacja jest trudna syt. jest dobra, ale pogorszy się 1% 8% 6% 4% % % syt. jest trudna, ale poprawi się sytuacja poprawiła się sytuacja jest dobra saldo odpowiedzi Pozytywne wnioski płyną także z analizy pytania otwartego o bariery rozwoju, która sugeruje dalszy spadek bariery popytowej, a zatem problemu obecnie najważniejszego z perspektywy firm. Jednocześnie jednak zwiększeniu względem poprzedniego kwartału uległy trudności z odzyskaniem należności, wzrosła również presja konkurencyjna oraz nasiliły się kłopoty związane ze zmieniającymi się przepisami i niestabilnym prawem podatkowym. Skala wymienionych barier rozwoju pozostała jednak wyraźnie poniżej swoich najwyższych wskazań Podobnie, za przejaw poprawy koniunktury można uznać malejącą niepewność w odniesieniu do własnej sytuacji i bezpośredniego otoczenia firmy. Trzeba jednak podkreślić, że mimo tych pozytywnych zmian tempo poprawy sytuacji w sektorze przedsiębiorstw jest powolne. Od upadku Lehman Brother s, a więc od wybuchu międzynarodowego kryzysu finansowego minęło ponad 5 lat, i od tego czasu wielu respondentów jeśli nawet nie napotyka 5 Narodowy Bank Polski\n8 Sytuacja ekonomiczna na poważne trudności, to i tak funkcjonuje w warunkach podwyższonego ryzyka, co niekorzystnie odbija się na skłonności do inwestycji, planach zwiększenia zatrudnienia, czy podniesienia płac. Takie działania spowolniają fazę wzrostu. Wykres 3 Najczęściej wymieniane bariery rozwoju popyt kurs zatory podatki/przepisy konkurencja Wykres 4 Oceny niepewności sytuacji ,3 3,9 -,5 2, zmiana salda r/r -,9-5,2 saldo (wysoka-niska) Wykres 5 Economic sentiment indicator UE-27 Czechy Niemcy Wlk.Brytania Polska Francja Włochy -9, Źródło: oindicators/business_consumer_surveys/main_tables Od maja 13 r. nastroje przedsiębiorców w większości krajów należących do UE poprawiały się, choć w ostatnich miesiącach roku skala poprawy nieco wyhamowała. Również w Polsce pod koniec roku optymizm firm przestał rosnąć. W krajach, do których trafia większość polskiego eksportu, tj. we Francji, Wielkiej Brytanii i Włoszech tempo i kierunek zmian wskaźnika były podobne jak w Polsce. Tylko u niemieckich i czeskich przedsiębiorców nastroje w dalszym ciągu poprawiały się. 2. Prognozy sytuacji ekonomicznej Respondenci oczekują dalszej poprawy sytuacji w I kw. br. Wskaźnik WPSE pozbawiony wahań sezonowych wzrósł o 4,7 pp. kw/kw i o 7,2 pp. r/r, dość wyraźnie przekraczając wartość swojej długookresowej średniej. Prognozy długookresowe cechuje mniejszy optymizm. Obserwujemy z jednej strony niewielki wzrost odsetka firm, które nie odczuwają trudności, z drugiej zaś spadek odsetka respondentów oczekujących istotnej poprawy sytuacji w krótkim okresie. Wyniki grudniowej edycji badania sugerują, że koniunktura istotnie poprawi się najwcześniej pod koniec 14 roku. Tym samym spodziewane szybsze ożywienie z kwartału na kwartał odsuwa się w czasie. Warto podkreślić, że opisane zmiany obserwowane są w większości analizowanych branż i klas. Wykres 6 Wskaźnik prognoz sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstw WPSE (w perspektywie kwartału) r/r (lewa oś) WPSE średnia dług. WPSE sa 6 Narodowy Bank Polski\n9 Sytuacja ekonomiczna Wykres 7 Przewidywany termin zakończenia okresu spowolnienia w całej populacji (górny panel) oraz w przedsiębiorstwach, które obecnie doświadczają trudności (dolny panel) 1% 8% 6% 4% % % 1% 8% 6% 4% % % 27,7 3,5 8,1 19,8 22,2 28,2 17,1 19, 14,9 27,8 33,3 23,7 18, 12,9 1,4 33,8 34,3 36,7 4,3 41,3 Q4 12 Q1 13 Q2 13 Q3 13 Q ,8 46, 12,2 3,2 33,8 36, 44,8 27,2 44,2 52,9 28,6 3,1 23,7,5 16,6 Q4 12 Q1 13 Q2 13 Q3 13 Q4 13 półtora roku+ rok pół roku nie ma trudności półtora roku+ rok pół roku nie sprzedaży Przetwórstwo przemysłowe nie zanotowało znaczących zmian w IV kw. 13 r. (stopień wykorzystania mocy produkcyjnych nieznacznie wzrósł, a bariera popytowa nie uległa zmianie), natomiast prognozy na I kw. 14 r. sugerują wyraźną poprawę w tym obszarze. Wykres 8 Wskaźnik bieżącej oceny sytuacji ekonomicznej BOSE w przemyśle, budownictwie i pozostałych usługach budownictwo sa przemysł usługi 3. Analiza sytuacji sektora przedsiębiorstw w podstawowych przekrojach W IV kw. 13 r. poprawę sytuacji zanotowano w większości analizowanych branż i klas. Dalsze pogorszenie odczuły firmy usługowe (poza handlem), a także mikroprzedsiębiorstwa. Również prognozy na I kw. br. są dla większości klas optymistyczne. Zaobserwowano kolejną poprawę nastrojów w przetwórstwie przemysłowym (wzrost BOSE wyniósł 5 pp. kw/kw i 17,5 pp. r/r). Poprawa ominęła jedynie firmy dostarczające trwałe dobra konsumpcyjne, gdzie BOSE spadł kw/kw i r/r. W pozostałych klasach wg przeznaczenia produktu optymizm ocen zwiększył się. Prognozy sekcji na I kw. są również dobre, wskazując na możliwość przyspieszenia wzrostu w ciągu najbliższych trzech miesięcy. Jednym z czynników zwiększających optymizm ocen i prognoz był wzrost marż na sprzedaży krajowej, przy nierosnących, ale wyraźnie dodatnich ocenach marż na sprzedaży zagranicznej. Po stro- O wyraźnej poprawie sytuacji poinformowały firmy handlowe (wzrost BOSE o 1,4 pp. kw/kw, przy nadal niższej wartości względem analogicznego okresu ub.r. o 3,4 pp.). Jednym z przejawów poprawy był znaczący wzrost marż na sprzedaży (silniejszy w przypadku sprzedaży zagranicznej, nieco słabszy przy sprzedaży krajowej). Prognozy krótkookresowe firm handlowych również wyraźnie odbiły w górę (wzrost WPSE sa o 9,2 pp. kw/kw i 8,8 pp. r/r), co może sugerować odwrócenie tendencji spadkowych w tej sekcji i wejście na ścieżkę ożywienia. Tezę tę potwierdza spadek bariery popytowej w tej branży w IV kw. i wzrost optymizmu prognoz popytu na I kw. br. Pewnym problemem tej grupy pozostają natomiast nagromadzone zapasy. Ciągle nie widać sygnałów poprawy w sektorze usługowym (poza handlem). Gorsze nastroje zanotowały firmy transportowe, obsługa nieruchomości oraz działalność profesjonalna, naukowa i techniczna. Również długookresowe oczekiwania pokazują spadek optymizmu, jedynie prognozy sytuacji na 7 Narodowy Bank Polski\n10 Sytuacja ekonomiczna kwartał w przód dość wyraźnie odbiły w górę (WPSE sa wzrósł o 6,4 pp. kw/kw i o 4,8 pp. r/r). W podziale wg przeznaczenia usług (uwzględniono cały sektor usług, łącznie z handlem i transportem), spadek BOSE miał miejsce jedynie w przedsiębiorstwach oferujących usługi dla konsumentów, podczas gdy firmy dostarczające usługi dla biznesu, jak też świadczące usługi nierynkowe (edukacja, ochrona zdrowia) poinformowały o poprawie kondycji. W sektorze budowlanym drugi kwartał z rzędu nastroje respondentów poprawiają się. Sprzyja temu zarówno rosnące wykorzystanie mocy produkcyjnych, jak i wzrost wskaźnika zmiany marż na sprzedaży krajowej. Lepsza kondycja przekłada się na wzrost zdolności do spłaty zobowiązań handlowych i poprawę płynności. Jedynie firmy budowlane korzystające z kredytów bankowych informują o pogorszeniu swojej zdolności do spłaty zadłużenia bankowego. Prognozy na I kw. są również wyraźnie optymistyczne, zwłaszcza w odniesieniu do popytu. W podziale wg rynku krajowego i zagranicznego, poprawę zanotowali eksporterzy, zaś firmy sprzedające wyłącznie na terenie kraju utrzymały poziom ocen z poprzedniego kwartału, co sprawiło, że przewaga eksporterów po raz kolejny zwiększyła się. Rozwarstwienie między kondycją eksporterów i firm nie eksportujących widoczne jest zarówno na poziomie sekcji Przetwórstwo przemysłowe, czyli sekcji najbardziej zorientowanej na rynek zagraniczny, jak i w przypadku pozostałych branż. O większej poprawie sytuacji może mówić w odniesieniu do dużych przedsiębiorstw oraz firm średniej wielkości (5-249 osób). O pogorszeniu kondycji poinformowały natomiast przedsiębiorstwa zatrudniające do 49 osób, w tym zwłaszcza mikrofirmy, gdzie BOSE osiągnął najniższą historycznie wartość (spadł o 3,4 pp. kw/kw do poziomu 5 punktów, wobec 49,1 dla całej próby). Wykres 9 Wskaźnik bieżącej oceny sytuacji ekonomicznej BOSE w podziale wg przeznaczenia produktu (sekcja Przetwórstwo przemysłowe górny panel) oraz wg rodzaju odbiorcy (branże usługowe dolny panel) energetyczne zaopatrzeniowe konsumpcyjne_trwale inwestycyjne konsumpcyjne_nietrwale usł.nierynkowe usł.dla biznesu usł.dla konsumentów Wykres 1 Wskaźnik bieżącej oceny sytuacji ekonomicznej BOSE w podziale wg rynku eksportowego i krajowego eksporterzy nieeksporterzy (przetw.) nieeksporterzy eksporterzy (przetw.) nieeksporter (przetw.) sa 8 Narodowy Bank Polski\n11 Sytuacja ekonomiczna Ramka 1. Aktywność innowacyjna 2 sektora przedsiębiorstw niefinansowych Jedną z poważniejszych bolączek polskich przedsiębiorstw jest ich niska innowacyjność. Jest ona spowodowana m.in. niewielkimi wydatkami na badania i rozwój oraz słabą współpracą między sektorem naukowo-badawczym a sektorem komercyjnym. W przypadku sektora MSP istnieje ponadto bariera kosztowa. W grudniowej edycji Szybkiego Monitoringu przedsiębiorstwa zostały zapytane o wprowadzenie innowacji w ciągu ostatniego roku oraz o plany wdrożenia innowacji w roku 14. Wyniki porównano z odpowiedziami uzyskanymi w badaniu z 5 r. Wykres 11 Odsetek przedsiębiorstw wprowadzających innowacje w całej próbie (lewy panel) oraz w sekcji Przetwórstwo przemysłowe i poza przemysłem (prawy panel), w 5 r. oraz w latach ,8 18,1 24,9 cała próba 12,6 13,4 19,6 innowacje oryginalne innowacje imitacyjne 23, ,1 29,9 innowacje ogółem ,8 23,6 32,2 innowacje oryginalne 13,1, innowacje imitacyjne 26,1 26,5 31,7 38,2 innowacje ogółem Przetwórstwo przemysłowe 24,3,5 18,8 16, 16,1 12,8 12,8 13,5 9,7 innowacje oryginalne innowacje imitacyjne budownictwo i usługi innowacje ogółem Wnioski z grudniowej ankiety nie są optymistyczne. Na przestrzeni 8 lat odnotowano bowiem niewielki spadek aktywności innowacyjnej w sektorze przedsiębiorstw, w tym głównie wśród przedsiębiorstw spoza przetwórstwa przemysłowego. Większym optymizmem napawa analiza sytuacji w firmach przetwórczych, gdzie odsetek innowatorów wzrósł względem 5 r. Cieszyć może również analiza planów na 14 r., zwiastująca wzrost aktywności innowacyjnej w ciągu najbliższych 12 miesięcy. I tak, w 13 r. innowacje wprowadziła niemal co trzecia firma przetwórcza (wzrost odsetka o 5 pp. w relacji do 5 r.) i dwukrotnie mniej, bo tylko 16% przedsiębiorstw spoza sektora przemysłowego (spadek odsetka o niemal 3 pp.). W 14 r. wdrożyć innowacje zamierza 38% przedsiębiorstw przetwórczych i prawie co czwarty respondent spoza sektora przemysłowego. Tak jak 8 lat temu podmioty z sekcji Przetwórstwo przemysłowe znacznie częściej podejmowały ryzyko wprowadzenia innowacji niż przedsiębiorstwa z pozostałych branż. Wynikało to nie tylko ze specyfiki branżowej. Pewnym wyjaśnieniem może być również częstsza obecność firm przetwórczych na rynkach zagranicznych i konieczność konkurowania z większą liczbą przedsiębiorstw. Również stosunkowo większe rozmiary przedsiębiorstwa mogą ułatwiać wprowadzanie innowacji, ze względu na relatywnie mniejszą barierę kosztową. Innowacyjną przewagę eksporterów oraz dużych firm nad sektorem MSP obrazują rysunki poniżej. W sekcji Przetwórstwo przemysłowe eksporterzy wprowadzali innowacje w 13 r. niemal trzykrotnie częściej niż nieeksporterzy, zaś duże podmioty miały niemal dwukrotną przewagę nad sekto- 2 Przez innowacje rozumiemy zarówno innowacje produktowe, jak i procesowe. Innowacje oryginalne to innowacje będące efektem własnych badań, analiz i koncepcji lub zlecone instytucjom zewnętrznym. Innowacje imitacyjne są zaś wzorowane na działaniach konkurencji. Przez innowacje ogółem rozumiemy jakąkolwiek innowację, tj. oryginalną bądź imitacyjną. 9 Narodowy Bank Polski\n12 Sytuacja ekonomiczna rem MSP. Odnotowano ponadto, że wzrost aktywności innowacyjnej względem 5 r. miał miejsce wyłącznie w grupie eksporterów i dużych firm. Warto zauważyć, że grupa firm przetwórczych, podobnie jak sektor usługowy nie jest jednolita. Najbardziej innowacyjne w 13 r. okazały się przedsiębiorstwa przetwórcze oferujące produkty o charakterze energetycznym, inwestycyjnym bądź zaopatrzeniowym. Najmniej innowatorów było wśród firm dostarczających produkty konsumpcyjne, w tym szczególnie nietrwałe. Różnice między grupami branż pozostaną nawet jeśli będziemy kontrolować zmienną eksport. Jeśli chodzi o branże spoza przemysłu, to najmniej innowatorów było w 13 r. w budownictwie, transporcie, obsłudze nieruchomości oraz usługach administrowania (sekcja N), najwięcej zaś w branżach: Informacja i komunikacja oraz Edukacja. Przedsiębiorstwa zostały zapytane, jaki był cel wdrażanych innowacji? Okazało się, że innowacje służyły dwóm niemal równorzędnym celom: obniżeniu kosztów oraz zwiększeniu sprzedaży. Wyraźnie mniej innowatorów chciało w ten sposób reklamować firmę lub zwiększyć jej prestiż. Jeszcze mniejsza część innowacji miała za zadanie dostosowanie firmy do obowiązujących norm i przepisów. Mimo że innowacje najczęściej służyły optymalizacji kosztów, to firmy, które decydowały się je wdrażać wyróżniały się wzrostem zatrudnienia. I tak, innowatorzy z sekcji Przetwórstwo przemysłowe w 57% przypadków zwiększyli zatrudnienie w ciągu ostatniego roku, podczas gdy wśród firm nie wprowadzających innowacji odsetek ten wyniósł 37%. Innowacyjność była też dodatnio skorelowana z kondycją firm. Wykres 12 Odsetek przedsiębiorstw wprowadzających innowacje w podziale na klasy eksportu oraz na wielkość zatrudnienia (lewy panel) oraz wpływ innowacji na kondycję firm (prawy panel) 5 38,7 4 34,5 31,7 28,9 3 25, 22,4,6 21,2 19,2 17,4 17,8 15,4 15,8 14,9 12,1 13,1 1 42,9 4,7 3,2 26,3 25,2 22,4 23, 23, przet.przem. eksport przet.przem. kraj przet.przem. duże przet.przem. MSP budow.i usł. eksport budow.i usł. kraj budow.i usł. duże budow.i usł. MSP 1% 8% 6% 4% % % 13,3 68,5 16,4 innowacje brak innow. 18,4 21,2 7,3 67,8 26,1 61,3 6,2 9,3 7,4 Przetwórstwo przemysłowe innowacje brak innow. poza przemysłem bdb db słaba zła b.zła Wykres 13 Odsetek przedsiębiorstw wprowadzających innowacje w podziale na grupy branż przetwórczych wg przeznaczenia produktu (lewy panel) oraz na sekcje PKD (prawy panel) ,8 27,8 32,8 35,8 8, 8, 3,5 41,7 4, ,9 kons.nietrwałe kons.trwałe zaopatrzeniowe inwestycyjne energetyczne ,1 9,5 1,711,4 21,9 19, 16,8 31,7 27,3 23,8 19,419,3 24, 31,3 29, 38, Górnictwo Woda Budownictwo Transport Handel Usługi poz. Energetyka Przetw.przem. 1 Narodowy Bank Polski\n13 Popyt, zamówienia i produkcja Popyt, zamówienia i produkcja W IV kw. 13 r. obniżyła się bariera popytu oraz silnie wzrosły wskaźniki prognoz popytu, zamówień i produkcji na I kw. 14 r. Dodatnia i rosnąca wartość wskaźnika prognoz trwałego komponentu popytu oraz analizy przekrojowe sugerują, że oczekiwana poprawa koniunktury powinna mieć charakter trwały i objąć większość analizowanych branż i klas. 1. Bariera popytu W IV kw. 13 r. wskaźnik bariery popytu obniżył się o 1,1 pp. kw/kw do 11,2% i znajduje się obecnie poniżej średniej długookresowej (ok. 14%). Bariera popytu od dwóch i pół roku pozostaje jednak najpoważniejszą barierą rozwoju przedsiębiorstw. Jakościowa analiza odpowiedzi otwartych wskazuje, że istotną barierą jest wysoka niepewność związana z przyszłą koniunkturą gospodarczą, szczególnie w strefie euro. jest najsilniejszym wzrostem od przełomu lat 9 i 1. Wskaźnik prognoz zamówień zanotował nieco silniejsze wzrosty odpowiednio o 8,1 pp. kw/kw oraz 12,3 pp. r/r. Obydwa wskaźniki, pierwszy raz od III kw. 11 r., znajdują się powyżej długookresowych średnich. Dodatnia i rosnąca wartość wskaźnika prognoz trwałego komponentu popytu (wzrost o 3,2 pp. kw/kw i 8 pp. r/r) sugeruje, że przedsiębiorstwa postrzegają symptomy poprawy koniunktury jako trwałe. Wykres 15 Wskaźniki prognoz: popytu ogółem, trwałego komponentu popytu oraz zamówień Wykres 14 Wskaźnik bariery popytu Wykres 16 Wskaźnik prognoz produkcji 2. Prognozy popytu, zamówień i produkcji Trzeci kwartał z rzędu odnotowano poprawę wskaźników prognoz popytu oraz prognoz zamówień. Wskaźnik prognoz popytu wzrósł w relacji kwartalnej o 6,5 pp., a w relacji rocznej o 11,3 pp., co Podobnie jak w przypadku popytu oraz zamówień, również wskaźnik prognoz produkcji na I kw. 14 r. wzrósł w relacji kwartalnej (o 2 pp.) oraz rocznej (o ok. 6,8 pp.) i pierwszy raz od III kw. 11 r. znajduje się on powyżej długookresowej średniej. Łącznie z wynikami uzyskanymi dla popytu i zamó- 11 Narodowy Bank Polski\n14 Popyt, zamówienia i produkcja wień, pozwala to w najbliższym okresie oczekiwać przyspieszonego wzrostu rocznej dynamiki produkcji w sektorze przedsiębiorstw. Wykres 18 Wskaźniki prognoz popytu (SA) w energetyce, transporcie, handlu i naprawach oraz pozostałych usługach 3. Prognozy popytu, zamówień i produkcji analiza w podstawowych przekrojach Wskaźniki prognoz popytu, zamówień i produkcji w budownictwie na I kw. 14 r. wzrosły silnie do poziomów nienotowanych od 8 r. Ponieważ jednak, szczególnie w ostatnim okresie, cechuje je bardzo wysoka wariancja, jak również warunki pogodowe są dla budownictwa bardzo sprzyjające, trudno jednoznacznie ocenić skalę poprawy koniunktury w tej branży. Prognozy trwałego komponentu popytu wskazują, że pierwszy raz od ponad dwóch lat nieco większa liczba przedsiębiorstw budowalnych spodziewa się wzrostu niż spadku popytu na swoje produkty i usługi. Wykres 17 Wskaźniki prognoz popytu ogółem, trwałego komponentu popytu zamówień i produkcji (SA) w budownictwie Analiza prognoz popytu w przekroju wg przeznaczenia produkcji wskazuje na poprawę prognoz popytu na wszystkie analizowane kategorie dóbr oprócz dóbr zaopatrzeniowych, gdzie odnotowano podobną wartość wskaźnika jak przed kwartałem. Dodatnia dynamika oraz wysoki poziom wskaźnika prognoz wśród producentów dóbr inwestycyjnych mogą być symptomem bardziej trwałej poprawy koniunktury, co spójne jest z rosnącą aktywnością inwestycyjną w sektorze przedsiębiorstw. Wykres 19 Wskaźniki prognoz popytu (SA) wg przeznaczenia produkcji W przekroju wg sekcji PKD na tle próby pozytywnie wyróżniają się prognozy formułowane przez firmy transportowe. Poprawę prognoz popytu odnotowano jednak we wszystkich analizowanych klasach wg sekcji PKD oprócz górnictwa i kopalnictwa, co może wynikać z relatywnie wysokich temperatur w IV kw. 13 r. Zachowanie wskaźników prognoz popytu w przekroju wg klas intensywności zaangażowania przedsiębiorstw w sprzedaż zagraniczną wskazuje na poprawę koniunktury tak krajowej, jak i zagranicznej, przy czym sytuacja eksporterów pozostaje wyraźnie lepsza niż przedsiębiorstw skupionych wyłącznie na rynku krajowym. Czynnikiem sprzyjającym eksporterom jest wciąż wysoka opłacalność 12 Narodowy Bank Polski\n15 Popyt, zamówienia i produkcja sprzedaży zagranicznej i niska bariera kursu walutowego. Wykres Wskaźniki prognoz popytu (SA) wg klas eksportu 13 Narodowy Bank Polski\n16 Kurs walutowy, eksport i import Kurs walutowy, eksport i import Konkurencyjność cenowa sprzedaży zagranicznej rozliczanej w euro i dolarze nieznacznie spadła, ale wciąż utrzymuje się na bardzo wysokim poziomie, o czym świadczą najniższe w historii badania bariera kursu walutowego i udział nieopłacalnego eksportu w przychodach oraz bardzo niski odsetek eksporterów informujących o nieopłacalnym eksporcie. W IV kw. 13 r. średnie deklarowane kursy opłacalności złotego względem euro oraz dolara nie uległy znaczącym zmianom. Wobec stosunkowo niewielkiej aprecjacji złotego względem euro oraz silniejszej względem dolara, opłacalność polskiej sprzedaży zagranicznej rozliczanej w tych walutach obniżyła się, szczególnie w przypadku dolara. Mimo to z perspektywy historycznej opłacalność eksportu pozostaje wysoka, o czym świadczyć może najniższy w historii badania odsetek przedsiębiorstw wskazujących kurs walutowy jako barierę rozwoju oraz mała skala eksportu przynoszącego straty. Warto również zauważyć, że na przestrzeni ostatniego roku nastąpiła stabilizacja średnich kursów opłacalności oraz wyraźne zmniejszenie wariancji odpowiedzi. Obecnie jest ona ok. dwukrotnie niższa niż na przełomie lat 11/12 i trzykrotnie niższa niż w I poł. 9 r., co z jednej strony może sugerować zmniejszenie polaryzacji sytuacji wśród eksporterów (zmniejszenie wariancji w wymiarze przekrojowym), a z drugiej wskazywać na stabilizację sytuacji na rynku walutowym i większą przewidywalność zmian kursowych (zmniejszenie wariancji w wymiarze czasowym). Wykres 21 Kurs euro, przy którym eksport staje się nieopłacalny oraz rzeczywisty kurs euro Prognozy formułowane przez eksporterów pozwalają w najbliższym czasie oczekiwać nieznacznie przyspieszonej dynamiki eksportu, przy czym jej źródłem powinna być raczej rosnąca wartość umów eksportowych, a nie ich liczba. 1. Opłacalność eksportu Wykres 22 Kurs dolara, przy którym eksport staje się nieopłacalny oraz rzeczywisty kurs dolara Analiza przekrojowa wskazuje na brak znaczących różnic w średnich deklarowanych kursach opłacalności eksportu pomiędzy eksporterami niewyspecjalizowanymi i wyspecjalizowanymi. Takie różnice występują natomiast w przypadku przedsiębiorstw o różnej wielkości zatrudnienia. Od II poł. 9 r. przedsiębiorstwa z sektora MSP deklarują przeciętnie wyższe kursy opłacalności eksportu w euro niż przedsiębiorstwa duże, co oznacza mniejszą konkurencyjność cenową eksportu oferowanego przez sektor MSP niż sektor dużych przedsiębiorstw. 14 Narodowy Bank Polski\n17 Kurs walutowy, eksport i import Stosunkowo długo utrzymująca się dodatnia różnica między kursem rynkowym złotego a kursem opłacalności eksportu sprawia, że zarówno średni udział nieopłacalnego eksportu w przychodach z eksportu, jak i odsetek eksporterów informujących o nieopłacalnym eksporcie utrzymują się niskim poziomie. Obydwa wskaźniki znajdują się na poziomach zbliżonych do historycznych minimów potwierdzając wysoką opłacalność eksportu. Wykres 23 Opłacalność eksportu 3. Oceny i prognozy eksportu W IV kw. 13 r. wskaźnik umów eksportowych wzrósł o 1,6 pp. kw/kw oraz o 6,5 pp. r/r i przyjął wartość wyższą od długookresowej średniej. Wzrosty w podobnej skali odnotowały również wskaźniki nowych umów eksportowych oraz prognoz eksportu. Wyniki te korespondują z pozytywnymi prognozami popytu formułowanymi przez eksporterów oraz wysoką opłacalnością sprzedaży zagranicznej i pozwalają oczekiwać nieznacznie przyspieszonej dynamiki eksportu w najbliższym okresie. Ponieważ wskaźnik prognoz eksportu znajduje się powyżej, a wskaźnik nowych umów eksportowych poniżej długookresowej średniej, można oczekiwać, że wzrost wartości eksportu będzie odbywał się przede wszystkim na skutek zwiększania wartości umów eksportowych, a nie ich liczby. 2. Bariera kursu walutowego Wykres 25 Wskaźnik umów eksportowych i nowych umów eksportowych oraz wskaźnik prognoz eksportu Odsetek firm deklarujących kurs walutowy jako barierę rozwoju utrzymał się na poziomie historycznego minimum wynoszącym ok. 7%. Czynnikiem sprzyjającym niskiej barierze kursowej mogła być stabilizacja sytuacji na rynku walutowym z perspektywy lat 8-11 zakres wahań kursu złotego względem euro oraz dolara jest w ostatnim okresie relatywnie niewielki. Wykres 24 Wskaźnik bariery kursu walutowego oraz rzeczywiste kursy euro i dolara W ostatnim kwartale zarówno udział eksportu w przychodach eksporterów, jak i udział importu zaopatrzeniowego w kosztach importerów spadły o,5 pp. w relacji kwartalnej. Obydwie wielkości wciąż utrzymują się wyraźnie powyżej długookresowych średnich. 15 Narodowy Bank Polski\n18 Kurs walutowy, eksport i import Wykres 26 Średni udział eksportu w przychodach (wśród eksporterów) oraz średni udział importu zaopatrzeniowego w kosztach (wśród importerów) 16 Narodowy Bank Polski\n19 Kurs walutowy, eksport i import Ramka 2. Ekspansja polskich przedsiębiorstw na rynki zagraniczne W grudniowej edycji badania respondenci zostali zapytani o liczbę krajów, do których eksportują swoje produkty lub usługi. Wyniki pokazały, że sektor przedsiębiorstw niefinansowych odznacza się wyraźną ekspansywnością działalności, co z kolei ma pozytywne przełożenie na kondycję ekspansywnych firm. Na 79 respondentów, którzy w 13 r. wykazywali niezerowy eksport, 9% eksportowało wyłącznie do jednego kraju, 48% przedsiębiorstw sprzedawało na od 2 do 9 rynków zagranicznych, zaś pozostałych 43% firm eksportowało do 1 lub więcej krajów, przy czym rekordzista w próbie sprzedawał do 1 państw. Mniejsze przedsiębiorstwa znacznie częściej eksportowały do jednego lub paru krajów, zaś większe podmioty częściej miały wielu zagranicznych odbiorców. Różnice istniały również między sekcjami PKD, najbardziej ekspansywne były najbardziej nastawione na eksport przedsiębiorstwa przetwórcze (bez względu na rodzaj oferowanych dóbr, tj. zarówno firmy oferujące dobra inwestycyjne, jak i zaopatrzeniowe i konsumpcyjne). Energicznie poszukiwały rynków zbytu za granicą również firmy transportowe. Wyniki pozwoliły na ocenę skali ekspansji na zagraniczne rynki. W 13 r. 42% eksporterów sprzedawało swoje produkty lub usługi do większej liczby krajów niż rok wcześniej, 17% firm eksportowało do mniejszej liczby państw, zaś pozostałych 41% przedsiębiorstw sprzedawało do takiej samej liczby krajów co w 12 r. Wśród firm, które pozyskały nowe zagraniczne rynki zbytu, 45% znalazło jeden dodatkowy rynek, 26% firm zdobyło 2 rynki, 24% przedsiębiorstw pozyskało od 3 do 6 rynków, zaś pozostałych 5% podmiotów znalazło więcej niż 6 nowych zagranicznych rynków zbytu. Trzeba w tym miejscu zaznaczyć, że przedsiębiorstwa, które już w 12 r. odznaczały się dużą liczbą rynków eksportowych zarówno częściej informowały o pozyskaniu kolejnych rynków w 13 r., jak też częściej traciły przynajmniej jeden rynek. Innymi słowy eksporterom tym trudniej było kontrolować wszystkie kierunki sprzedaży 3. Firmy ekspansywne odznaczały się w 13 r. nieco lepszą kondycją ekonomiczną niż pozostali eksporterzy. Przedsiębiorstwa pozyskujące nowe rynki cechowała ponadto wyższa aktywność innowacyjna 33% firm ekspansywnych wprowadziło innowacje w 13 r., wobec 28% innowatorów wśród eksporterów nie zmieniających liczby rynków i 23% innowatorów wśród eksporterów tracących rynki. Wykres 27 Liczba rynków zagranicznych a skłonność do ekspansji (lewy panel) oraz wpływ ekspansywności na bieżącą sytuację ekonomiczną firm (subpopulacja eksporterów; prawy panel) 1% 8%,8 16,3 1,4 1% 8% 1,9 18,5 27,4 6% 4% % % 26,3 52,9 47,2 76,4 36,4 1 i więcej od 2 do 9 włącznie 22,2 tylko 1 99, brak eksportu w 12 ekspansja bez zmian utrata brak eksportu w 13 6% 4% % % 71,8 69,8 6,2 12,9 8,5 7,1 ekspansja l.rynków bez zmian utrata rynków bdb db słaba zła b.zła 3 Przy wysokich kosztach wejścia na rynek zagraniczny, jego utrata staje się dla firmy nietrafioną inwestycją i oznacza utratę poniesionych nakładów. 17 Narodowy Bank Polski\n20 Włochy Irlandia Hiszpania Słowacja Bułgaria Francja Czechy Rumunia Niemcy Wlk.Brytania Węgry Grecja Polska USA Chiny Brazylia Turcja Indie Zatrudnienie Zatrudnienie Prognozy zatrudnienia poprawiły się w relacji do poprzedniego kwartału oraz w relacji rocznej i zatrudnienie w I kw. 14 r. powinno wzrosnąć (dane odsezonowane). Poprawa wskaźnika zatrudnienia nastąpiła w większości analizowanych grup. Wzrost zatrudnienia spodziewany jest w głównej mierze w handlu, w przemyśle przetwórczym oraz u eksporterów. wzrostu zatrudnienia informuje nieco wyższy odsetek przedsiębiorstw (dane odsezonowane) niż w poprzednim kwartale. Surowe dane mówią o niewielkiej przewadze w I kw. br. prognoz spadku zatrudnienia nad prognozami wzrostu. Wielkości te utrzymują się na poziomie z poprzedniego kwartału, co - wobec silnej sezonowości prognoz zmian zatrudnienia należy oceniać pozytywnie. 1. Prognozy zatrudnienia W I kw. 14 r. prognozy zatrudnienia wyraźnie się poprawiły (w ujęciu kwartalnym o 4,8 pp. po uwzględnieniu korekty sezonowej) - wskaźnik prognoz zatrudnienia wyniósł 3,8%, co oznacza, że więcej firm planuje wzrost zatrudnienia (7,1% spadek, 11,1% wzrost). Taka sytuacja ma miejsce po raz pierwszy od połowy 8 r. (nie licząc jednorazowego wzrostu wskaźnika w II kw. 11 r.). W relacji rocznej wskaźnik zatrudnienia także wzrósł (o 8,8 pp.). Wykres 28 Wskaźnik prognoz zatrudnienia (saldo odpowiedzi wzrost i spadek ; dane odsezonowane) a saldo zatrudnienia wg F1 (roczne zmiany o co najmniej 1%) 1 Wykres 29 Prognozy zatrudnienia (dane odsezonowane) Również wyraźnie się poprawiły w I kw. 14 r. perspektywy zatrudnienia wg Manpower (Barometr Manpower Perspektyw Zatrudnienia). Nadal Polskę sytuuje się za najszybciej rozwijającymi się krajami Azji czy Brazylią, Turcją oraz USA, ale jednocześnie na silnej pozycji wśród państw europejskich. wzrost zatrudnienia_sa średnia długookresowa_wzrost spadek _sa średnia długookresowa_spadek Wykres 3 Prognozy zatrudnienia wg Manpower w I kw. 14 r. (saldo, dane odsezonowane) saldo F1 wsk. zatr. surowy wsk.zatr_sa średnia długookresowa Wzrost wskaźnika zatrudnienia jest przede wszystkim efektem zdecydowanie rzadszych prognoz redukcji zatrudnienia. Jednocześnie o planach 18 Narodowy Bank Polski\n21 Zatrudnienie 2. Prognozy zatrudnienia analiza w podstawowych przekrojach W podziale wg form własności poprawę prognoz zatrudnienia w ujęciu kwartalnym odnotowały zarówno przedsiębiorstwa prywatne, jak i publiczne (dane odsezonowane), W tej drugiej grupie nadal występują jednak wyraźne spadki zatrudnienia. W firmach z przewagą kapitału zagranicznego prognozy pozostają najbardziej optymistyczne i planowany jest zdecydowany wzrost zatrudnienia. Wskaźnik zatrudnienia poprawił się także dla krajowych firm prywatnych i grupa ta również planuje zwiększenie liczby pracowników. Wykres 31 Wskaźnik prognoz zatrudnienia wg sektorów własności (dane odsezonowane) W budownictwie zanotowano zdecydowaną poprawę prognoz zatrudnienia, ale nadal zatrudnienie będzie spadać (dane po korekcie sezonowej). Wyraźna poprawa prognoz zatrudnienia nastąpiła w przemyśle (głównie w przetwórstwie przemysłowym) i prognozy wzrostu zatrudnienia są tam częstsze niż prognozy redukcji. Prognozy poprawiły się także w usługach i zatrudnienie tam wzrośnie. publiczne_sa w tym: zagraniczne_sa niepubliczne_sa W podziale według przeznaczenia produkcji najgłębszy spadek zatrudnienia spodziewany jest nadal w firmach specjalizujących się w produkcji dóbr energetycznych, choć widać tu niewielką poprawę prognoz. Najlepsze prognozy i wzrost zatrudnienia przewidują producenci dóbr inwestycyjnych oraz dóbr konsumpcyjnych, zwłaszcza nietrwałych. Wykres 32 Wskaźnik prognoz zatrudnienia w budownictwie, przemyśle oraz usługach (dane odsezonowane) Wśród sekcji usługowych optymizm prognoz wzrósł w handlu i w transporcie, w grupach tych spodziewany jest wzrost zatrudnienia. W pozostałych branżach usługowych zatrudnienie zmniejszy się. Nieco lepsze prognozy zatrudnienia formułuje sektor usług dla biznesu niż dla konsumentów, choć w obu grupach nastąpi wzrost zatrudnienia. Wzrost liczby zatrudnionych nastąpi również w sektorze usług nierynkowych. Wykres 33 Wskaźnik prognoz zatrudnienia w sekcjach usługowych (dane odsezonowane) Wyraźna poprawa prognoz zatrudnienia nastąpiła w przedsiębiorstwach z sektora MSP, jak i w firmach dużych. W obu grupach prognozy te są obecnie zbliżone i zatrudnienie w I kw. 14 r. będzie wzrastać. Budownictwo_sa Przemysł_sa Usługi_sa Handel i naprawy_sa Pozostałe usługi_sa Transport_sa 19 Narodowy Bank Polski\n22 11 II 11 III 11 IV 12 I 12 II 12 III 12 IV 13 I 13 II 13 III 13 IV 14 I Zatrudnienie Wykres 34 Wskaźnik prognoz zatrudnienia wg klas wielkości zatrudnienia (dane odsezonowane) MSP_sa w tym: do 49 osób_sa duże_sa w tym: i więcej osób_sa prognoz wzrósł. W firmach, które nie oczekują zmian kondycji prognozy poprawiły się i zatrudnienie lekko wzrośnie. Słabe oraz złe oceny i prognozy sytuacji przekładają się najczęściej na plany redukcji zatrudnienia (choć w zmniejszonej skali). Wykres 36 Wskaźnik prognoz zatrudnienia a ocena niepewności przyszłej sytuacji ekonomicznej Wybrane czynniki oddziałujące na zatrudnienie -3-4 Wykres 35 Wskaźnik prognoz zatrudnienia a ocena popytu (dane odsezonowane) popyt - wzrost sezonowy_sa wzrost trwały_sa bez zmian_sa spadek sezonowy_sa Wzrost zatrudnienia jest planowany tradycyjnie w grupie firm oczekujących wzrostu popytu (zarówno trwałego, jak i też sezonowego), zwiększenia zamówień oraz produkcji. W firmach, które nie przewidują zmian produkcji lub popytu wskaźnik jest lekko dodatni, co informuje o niewielkim wzroście zatrudnienia. Podobnie jak w okresach wcześniejszych głębokie redukcje zatrudnienia planują firmy spodziewające się spadku produkcji lub ograniczenia popytu, pomimo poprawy prognoz (liczebność takich firm w próbie jest niewielka). W podziale wg oceny sytuacji ekonomicznej wskaźniki prognoz tradycyjnie sugerują wzrost zatrudnienia w grupie przedsiębiorstw bardzo dobrze oceniających swoją kondycję bądź oczekujących jej poprawy. W podmiotach tych optymizm Optymizm prognoz zatrudnienia rośnie wraz ze spadkiem niepewności odnośnie przyszłej sytuacji ekonomicznej. W I kw. 14 r. zwiększą zatrudnienie nie tylko przedsiębiorstwa, które niepewność określają jako bardzo niską bądź niską, ale też jako umiarkowaną. W przedsiębiorstwach deklarujących wysoką niepewność co do swojej sytuacji ekonomicznej prognozy redukcji zatrudnienia są tylko nieco częstsze niż wzrost. Wykres 37 Wskaźnik prognoz zatrudnienia a stopień wykorzystania mocy produkcyjnych (dane odsezonowane) niepewność wysoka lub b.wysoka umiarkowana niska lub b.niska moce-do 75%_sa <75-9%)_sa 9% i więcej_sa W przedsiębiorstwach o wysokim i umiarkowanym stopniu wykorzystania mocy produkcyjnych nastąpił wzrost wskaźnika prognoz zatrudnienia i zatrudnienie w tych grupach wzrośnie. Spadnie ono Narodowy Bank Polski\n23 Zatrudnienie w firmach, w których wykorzystanie mocy produkcyjnych pozostało niskie, jednak skala spadku zatrudnienia w tej grupie wyraźnie zmniejszyła się w ciągu kwartału. Wykres 38 Wskaźnik prognoz zatrudnienia a eksport/brak eksportu oraz w klasie eksporterów o rosnącym eksporcie (dane odsezonowane) Od 3,5 lat wskaźnik prognoz zatrudnienia dla eksporterów kształtuje się powyżej wartości dla firm nieeksportujących. Prognozy zatrudnienia poprawiły się w I kw. w obu grupach. W przedsiębiorstwach działających na rynkach zagranicznych przewidywany jest wzrost zatrudnienia. Wzrost ten nastąpi nie tylko u wyspecjalizowanych eksporterów, ale też w jednostkach działających głównie na rynku krajowym. Firmy, które spodziewają się w I kw. br. wzrostu sprzedaży zagranicznej nadal planują relatywnie wysoki wzrost zatrudnienia. Wykres 39 Wskaźnik prognoz zatrudnienia a plany inwestycji (dane odsezonowane) nieeksporter_sa eksporter_sa w tym: wzrost eksportu_sa inwestor_sa w tym: wzrost inwestycji_sa nieinwestor_sa skali inwestycji będących w fazie realizacji optymizm prognoz zwiększył się i możliwy jest w tych przedsiębiorstwach wyraźny wzrost zatrudnienia. W firmach nieinwestujących oraz nie planujących inwestycji zatrudnienie będzie stabilne. Wykres 4 Wskaźnik prognoz zatrudnienia a relacja wydajności pracy do wzrostu wynagrodzeń (dane odsezonowane; uwzględniono jedynie rosnące płace) płace wzrosły w większym stopniu niż wydajność _sa wzrost płac był zbliżony do wzrostu wydajności_sa płace rosły wolniej niż wydajność_sa Czynnikiem towarzyszącym wzrostowi zatrudnienia jest równowaga pomiędzy wzrostem wydajności a wzrostem wynagrodzeń. Wskaźnik zatrudnienia bowiem jest zazwyczaj najwyższy (i właściwie stale dodatni, poza początkiem 9 r.) w sytuacji gdy dynamika płac i wydajności pracy są zbliżone. W I kw. br. jednak zatrudnienie będzie rosnąć najszybciej w przedsiębiorstwach, w których wydajność rośnie szybciej niż wynagrodzenia. W obu tych grupach wzrost zatrudnienia będzie wyraźny. Także w największej klasie firm, tzn. w których ani wydajność, ani płace nie wzrosły (ponad połowa populacji), zatrudnienie w I kw. br. wzrośnie. W przedsiębiorstwach będących w trakcie realizacji inwestycji prognozy poprawiły się i nastąpi wzrost zatrudnienia. W firmach, które planują rozszerzenie 21 Narodowy Bank Polski\n24 Wynagrodzenia Wynagrodzenia Wzrost płac będzie miał w I kw. 14 r. nieco większy zasięg niż w IV kw. 13 r., ale kształtować się będzie nadal poniżej średniej dla lat Średnia wysokość planowanych podwyżek wynagrodzeń nieznacznie spadnie względem poprzedniego kwartału. Większość podwyżek płac będzie nadal bardzo umiarkowana co do skali - dominują wzrosty płac do 5% (21,2% zatrudnionych). Wyższe niż 5% podwyżki planowane są dla 5,% pracowników w badanej próbie, w tym podwyżki co najmniej 1% - dla,5% badanej populacji. Relacja pomiędzy wzrostem płac i wzrostem wydajności pracy w IV kw. 13 r. uległa dalszej poprawie i nadal zdecydowanie więcej przedsiębiorstw deklaruje szybciej rosnącą wydajność niż wynagrodzenia. Presja płacowa wprawdzie lekko się nasiliła, ale utrzymuje się na niskim poziomie jedynie ok. 5% przedsiębiorstw rejestruje obecnie wzrost nacisków płacowych. 1. Prognozy wzrostu płac W I kw. 14 r. podwyżki płac (także po uwzględnieniu korekty sezonowej) będą miały szerszy zasięg niż w poprzednim kwartale. Podwyżki wynagrodzeń planuje 23,3% przedsiębiorstw (wskaźnik odsezonowany wynosi 15,7%, tzn. o 3,6 pp. więcej kw/kw i 5,7 pp. więcej r/r). Odsetek przedsiębiorstw zamierzających zwiększyć wynagrodzenia kształtuje się jednak nadal poniżej średniej dla lat Wzrost płac obejmie większą część ogółu zatrudnionych niż w poprzednim kwartale. Zasięg redukcji płac nieco wzrósł, ale nadal pozostaje bardzo niewielki (1,5% zatrudnionych, 1,8% firm). Wykres 41 Odsetek przedsiębiorstw planujących podwyżki wynagrodzeń oraz odsetek pracowników objętych podwyżkami odsetek przedsiębiorstw_sa średnia długookresowa 5 i więcej_sa do 5 osób_sa Wykres 42 Średnia i mediana planowanych podwyżek wynagrodzeń (w grupie przedsiębiorstw, które planują podnieść wynagrodzenia) 7, 6,5 6, 5,5 5, 4,5 4, 3, średnia mediana Wysokość średniej podwyżki nieco spadła i kształtuje się na bardzo niskim poziomie (nieco niższym niż rok wcześniej). W przedsiębiorstwach, które planują zwiększyć płace średnia wysokość planowanych podwyżek w I kw. 14 r. wyniesie 4,3%. 22 Narodowy Bank Polski\n25 Wynagrodzenia Wykres 43 Rozkład planowanych zmian wynagrodzeń (pytanie o obniżki płac pojawiło się po raz pierwszy w ankiecie za II kw. 9 r.) 2. Wybrane czynniki zmian płac Deklaracje przedsiębiorstw o planowanym wzroście płac są tradycyjnie częstsze w firmach będących w bardzo dobrej sytuacji. W I kw. 14 r. prognozy wzrostu płac w firmach o umiarkowanej kondycji ekonomicznej zdecydowanie się poprawiły i mają nieomal taki zasięg jak w przedsiębiorstwach w najlepszej sytuacji (dane podsezonowaniu). W podziale wg form własności wzrost wynagrodzeń będzie w I kw. br. równie częsty w przedsiębiorstwach publicznych, jak w prywatnych (dane odsezonowane). Najczęściej podwyżki planowane są w firmach z przewagą kapitału zagranicznego. Wykres 44 Planowane podwyżki wynagrodzeń a kondycja ekonomiczna przedsiębiorstwa (odsetek podwyższających w klasie) obniżka brakzmian wzrost do 5% wzrost <5-1%) wzrost 1% i więcej sytuacja b. dobra_sa dosyć dobra_sa słaba _sa Odsetek przedsiębiorstw planujących podwyżki wynagrodzeń (dane odsezonowane) wzrósł w relacji kwartalnej we wszystkich sektorach w przemyśle, w usługach oraz w budownictwie. W branżach usługowych odsetek ten wzrósł przede wszystkim w handlu, a zmniejszył się w transporcie. W relacji rocznej odsetek firm planujących wzrost płac zwiększa się w przemyśle od 3 kwartałów, w pozostałych branżach zwiększył się po raz pierwszy. Na uwagę zasługuje to, że w budownictwie nadal stosunkowo dużo przedsiębiorstw planuje redukcję wynagrodzeń (7,9%). Wykres 45 Planowane podwyżki wynagrodzeń a sektor PKD (odsetek podwyższających w sektorze) Wykres 46 Prognozy zmian zatrudnienia a zmiany płac (% przedsiębiorstw) bez zmian spadek płac wzrost płac Wśród klas zatrudnienia wynagrodzenia tradycyjnie najczęściej zamierzają podnosić przedsiębiorstwa największe ( i więcej pracowników). Generalnie im mniejsza firma, tym mniejszy odsetek firm deklarujących podwyżki płac. Należy jednak dodać, że w firmach mniejszych odsetek ten rośnie szybciej. Budownictwo_sa Przemysł_sa Usługi_sa % % 4% 6% 8% 1% wzrost zatr. spadek zatr. bez zmian Podmioty, które zamierzają zwiększać płace nie robią tego kosztem poziomu zatrudnienia - częściej niż pozostałe przedsiębiorstwa informują o jednoczesnym zwiększaniu liczby pracowników. Natomiast firmy, które obniżają płace najczęściej też redukują zatrudnienie. 23 Narodowy Bank Polski\n26 7 III 7 IV 8 I 8 II 8 III 8 IV 9 I 9 II 9 III 9 IV 1 I 1 II 1 III 1 IV 11 I 11 II 11 III 11 IV 12 I 12 II 12 III 12 IV 13 I 13 II 13 III 13 IV 11 II 11 III 11 IV 12 I 12 II 12 III 12 IV 13 I 13 II 13 III 13 IV 11 III 11 IV 12 I 12 II 12 III 12 IV 13 I 13 II 13 III 13 IV 14 I Wynagrodzenia Przy niskim popycie na pracę oraz utrzymującym się bezrobociu potrzeba zatrudnienia nowych pracowników nie wiąże się, podobnie jak w poprzednich kwartałach, z koniecznością oferowania wyższych wynagrodzeń. Znakomita większość przedsiębiorców (ok. 8%, przy czym jest to wielkość powoli rosnąca), zatrudniając nowych pracowników w IV kw. 13 r., bądź planując ich zatrudnienie w I kw. br., proponuje im wynagrodzenia zbliżone do wynagrodzeń osób już pracujących o podobnych kwalifikacjach. Wyższe płace należą w takiej sytuacji nadal do wyjątków. Znacznie częściej firmy zamierzają nowym pracownikom oferować niższe wynagrodzenia. Wykres 47 Wynagrodzenia nowych pracowników w relacji do wynagrodzeń osób już zatrudnionych 1% 9% 8% 7% 6% 5% 4% 3% % 1% % ocena prognoza zbliżone wyższe niższe 33,3%). Najrzadziej tną koszty pracy firmy transportowe oraz handlowe. Wykres 48 Optymalizacja kosztów ,8 57,9 Przedsiębiorstwa będące eksporterami częściej dokonują optymalizacji kosztów niż firmy działające wyłącznie na rynku krajowym (w IV kw. 13 r. różnica między grupami wyniosła 9 pp.). 4. Podwyżki płac a wzrost wydajności pracy Ponad połowa przedsiębiorstw deklaruje, że nie wzrastają ani wynagrodzenia, ani wydajność pracy. W blisko co piątej firmie dynamiki płac i wydajności są zbliżone. 49,1 5,4 26,9 26,3 53,6 54,2 42,5 43,2 21,1 21,8 13 I 13 II 13 III 13 IV optymalizacja kosztów ogółem w tym: koszty pracy w tym: inne koszty 3. Optymalizacja kosztów Nadal ponad połowa przedsiębiorstw dokonuje optymalizacji kosztów swojej działalności. W IV kw. 13 r. było to 54,2% firm w badanej próbie. Koszty pracy są redukowane rzadziej niż inne koszty w 21,8% badanych przedsiębiorstw (zazwyczaj przy jednoczesnych cięciach innych kosztów). Wykres 49 Ocena relacji wzrostu płac do wzrostu wydajności pracy w ciągu roku (pominięto na wykresie płace rosły w zbliżonym stopniu co wydajność) Im słabsza kondycja przedsiębiorstw, tym częstsze są redukcje kosztów (5,5% firm w dobrej kondycji, 63,2% - w słabej i 7,% - w złej). Nieco częściej niż w innych branżach optymalizacja kosztów pracy przeprowadzana była w budownictwie (koszty ogółem 55,6% badanej próby, koszty pracy płace wzrosły w większym stopniu niż wydajność płace rosły wolniej niż wydajność W IV kw. 13 r. poprawiła się relacja pomiędzy wzrostem wynagrodzeń i wzrostem wydajności pracy (w stosunku do kwartału poprzedniego) 24 Narodowy Bank Polski\n27 4 IV 5 IV 6 IV 8 I 8 IV 11 II 11 III 11 IV 12 I 12 II 12 III 12 IV 13 I 13 II 13 III 13 IV 7 III 7 IV 8 I 8 II 8 III 8 IV 9 I 9 II 9 III 9 IV 1 I 1 II 1 III 1 IV 11 I 11 II 11 III 11 IV 12 I 12 II 12 III 12 IV 13 I 13 II 13 III 13 IV 4 III 4 IV 5 IV 6 IV 8 I 8 IV 11 II 11 III 11 IV 12 I 12 II 12 III 12 IV 13 I 13 II 13 III 13 IV Wynagrodzenia wzrósł odsetek firm, w których wydajność rośnie szybciej niż wynagrodzenia. O szybszym wzroście płac niż wydajności pracy poinformowało 4,8% przedsiębiorstw w próbie, a więc 15,2% firm podwyższających płace. Wzrost wynagrodzeń nie przewyższa więc wzrostu wydajności w ok. 85% przedsiębiorstw, w których wynagrodzenia rosły. Odsetek przedsiębiorstw, w których wzrost płac był szybszy niż wzrost wydajności zwiększył się w relacji do poprzedniego kwartału w usługach, spadł zaś w przemyśle oraz w budownictwie. Presja płacowa ze strony pracowników jest najbardziej odczuwalna w przetwórstwie przemysłowym (7,8%) oraz w usługach (6,%; poza handlem i transportem). Wykres 51 Naciski płacowe Wykres 5 Odsetek przedsiębiorstw, w których wzrost płac był w ciągu roku szybszy niż wzrost wydajności pracy wg 3 sektorów (próba ograniczona do firm, w których wynagrodzenia wzrosły) Budownictwo Usługi Przetw. przemysłowe OGÓŁEM brak presji nie większe niż zwykle naciski nasiliły się Naciski płacowe, aczkolwiek nadal relatywnie rzadkie, są w dalszym ciągu ważnym czynnikiem wzrostu wynagrodzeń. W przedsiębiorstwach, w których presja się nasila blisko dwukrotnie częściej planowane są podwyżki płac niż w pozostałych firmach. Wykres 52 Naciski płacowe a prognozy wzrostu płac Presja płacowa 4 3 W IV kw. 13 r. presja płacowa utrzymywała się nadal na niskim poziomie, nieco wyższym jednak niż w poprzednim kwartale. Ponad połowa (54,2%, tj. o 2,1 pp. mniej niż w kwartale poprzednim) przedsiębiorstw zadeklarowało brak presji płacowej ze strony pracowników. Pozostali respondenci poinformowali w większości o istnieniu nacisków na wzrost wynagrodzeń, ale w skali umiarkowanej, tj. nie większej niż dotychczas. Jedynie w 5,3% firm naciski te nasiliły się w stosunku do poprzedniego kwartału (jest to o 1,5 pp. więcej niż w poprzednim kwartale). 1 presja płacowa bez zmian lub brak wzrost presji 25 Narodowy Bank Polski\n28 Inwestycje Inwestycje W próbie nastąpiła poprawa nastrojów inwestorów, widoczna zwłaszcza w planach inwestycyjnych kreślonych w rocznej perspektywie przy nieco słabszym, choć także rosnącym, optymizmie w planach o horyzoncie kwartalnym. Plany roczne zakładają wzrost liczby rozpoczynanych inwestycji i zdecydowane przyspieszenie dynamiki nakładów. Poprawę optymizmu widać w większości badanych grup przedsiębiorstw, ale zróżnicowany pozostaje poziom aktywności inwestycyjnej. Silne przyspieszenie dynamiki wzrostu inwestycji planują m.in. największe przedsiębiorstwa +. Wśród źródeł finansowania nowych inwestycji dominują źródła własne, ale z próby płyną sygnały odbudowy zainteresowania inwestorów kredytami bankowymi. udziału inwestorów rozpoczynających nowe inwestycje w ciągu roku (udział ten po dwóch latach spadku wzrósł o 5 pp. do poziomu 39,2%, Wykres 53), jak i zdecydowane przyspieszenie dynamiki wzrostu rocznych nakładów ogółem (świadczy o tym saldo prognozowanej dynamiki rocznych inwestycji, które po sześciu kwartałach utrzymywania się na ujemnym poziomie wzrosło osiągając dodatnią wysoką wartość 8,8%, wobec -6% w kw. pop., Wykres 54). Wykres 53 Udział przedsiębiorstw planujących rozpocząć poważniejsze inwestycje w perspektywie roku ,7 48,7 56,3 53,6 34,9 37, 4,5 38,3 34,1 39,2 1. Planowane inwestycje Coraz mocniejsze sygnały poprawy koniunktury, w tym zwłaszcza wzrost popytu, zamówień oraz produkcji, zachęciły firmy do zwiększenia aktywności inwestycyjnej. Poprawę nastrojów inwestorów najwyraźniej obrazują plany inwestycyjne kreślone w rocznej perspektywie przy nieco słabszym, choć również rosnącym, optymizmie w planach o horyzoncie kwartalnym 4. Plany roczne pokazują zarówno wzrost 4 Szereg danych dotyczących planowanych zmian wielkości nakładów jest jeszcze stosunkowo krótki, aby precyzyjnie ocenić jego wartość prognostyczną (dziewięć obserwacji kwartalnych). Natomiast można zauważyć, że występuje zbieżność w czasie między wyhamowaniem pogłębiania się negatywnych tendencji w przebiegu wskaźnika kwartalnych planów inwestycji w próbie i odbiciem się dynamiki kwartalnych nakładów w sektorze przedsiębiorstw (F1). Wydaje się natomiast, że nieco większą inercją cechuje się pesymizm w planach rocznych inwestycji, ponieważ pogłębiał się on aż do połowy ubiegłego roku, podczas gdy w Wykres 54 Planowana zmiana wielkości nakładów ogółem na cały bieżący rok r/r 1, 8, 6, 4, 14,2 18,9 17,1 21,1 22,1 23,2 22,9 25,1 24, sektorze przedsiębiorstw już dane z I kwartału pokazywały przełamanie się tendencji spadkowej dynamiki inwestycji. 16,7, 27,1,9 19,5 19, 18,9 14,7 15,5 14,3 15,8 22,6, kolejne prognozy na dany rok nakłady w całym roku będą znacznie mniejsze nieznacznie mniejsze porównywalne nieznacznie wieksze znacznie większe r/r saldo prognoz dyn.inwestycji F1 (c. stałe, d. narastające, r/r, prawa oś) Narodowy Bank Polski\n29 Inwestycje Wykres 55 Planowana zmiana wielkości nakładów ogółem w perspektywie kwartału r/r 1, 8, 6, 4,,, 12q1 12q3 13q1 13q3 data prognozy znacznie mniejsze nieznacznie mniejsze porównywalne nieznacznie wieksze nakłady będą znacznie większe r/r saldo prognoz dyn.inwestycji F1 (c. stałe, d. kwartalne, r/r, prawa oś) Warto zwrócić uwagę, że w próbie po raz pierwszy wyraźnie przybyło przedsiębiorstw zdecydowanych na silne zwiększenie inwestycji (takie plany na ten rok ma 22,6% badanych, tj. o prawie 7 pp. więcej niż w pop. kw.), a jednocześnie ubyło tych, w których planowane są znaczące redukcje nakładów (22,6% wobec 15,8% w pop. kw.). Znacznie lepszy dla inwestycji będzie już pierwszy kwartał rozpoczynającego się roku, ponieważ po sześciu kolejnych kwartałach planowanych głębokich redukcji inwestycji (silnie ujemne saldo prognoz dynamiki inwestycji kwartalnych, Wykres 55) w I kw. tego roku przedsiębiorstwa nieco częściej planują już wzrost inwestycji niż ich spadek. Tempo wzrostu inwestycji w pierwszych trzech miesiącach roku raczej nie będzie jednak jeszcze zbyt wysokie, chociaż wysoki optymizm w planach inwestycyjnych największych przedsiębiorstw (o czym szczegółowo piszemy w dalszej części opracowania) może wpłynąć na przyspieszenie dynamiki zagregowanych inwestycji w I kwartale. Za scenariuszem niewielkiego przyspieszenia na poziomie próby przemawia słabo dodatnie saldo wspomnianych powyżej prognoz wzrostu inwestycji kwartalnych (wyniosło ono 1,1%, na co złożył się wynoszący 26,2% udział planujących wzrost inwestycji kwartalnych i 25,1% udział firm deklarujących spadek inwestycji) oraz niewielka poprawa i niski wciąż poziom wskaźnika nowych inwestycji. Wskaźnik nowych inwestycji informuje o tym, że nowe inwestycje w ciągu kwartału planuje rozpocząć niespełna 22% badanych firm, co jest wynikiem nieco lepszym niż przed kwartałem (o 1 pp. więcej), ale ciągle jest to wynik poniżej długoletniej średniej. W przebiegu wskaźnika nowych inwestycji od początku 11 r nie nastąpiło widoczne odbicie, biorąc pod uwagę dotychczasowy zakres zmienności wskaźnika (dane na ten temat zbierane są od początku 1999r). Trzeba jednak zauważyć, że oceny aktywności inwestycyjnej są spójne, gdyż podobnie jak w przypadku wskaźników dotyczących planów powiększenia nakładów na inwestycje wskaźnik nowych inwestycji poprawił się względem swojego poziomu z początku 12 r. Wykres 56 Wskaźnik nowych inwestycji udział przedsiębiorstw planujących rozpoczęcie nowych inwestycji w perspektywie kwartału. Udział przedsiębiorstw realnie zwiększających nakłady na środki trwałe wg F1 GUS (nakł. narastająco, śr. ruch.) Uzyskany w badaniu układ prognoz sugeruje, że silniejszego ożywienia inwestycyjnego należy się spodziewać raczej w dalszych kwartałach roku. Warto przy tym pamiętać, że I kwartał ma najsłabszy wkład w całoroczne inwestycje - w wielu grupach przedsiębiorstw (np. w budownictwie) jest to zwykle martwy okres dla inwestycji. Łagodne warunki atmosferyczne w ostatnim okresie sprzyjają jednak kontynuowaniu prac budowlanych. 27 Narodowy Bank Polski\n30 Inwestycje 2. Cele inwestycji w 14 r. Od przełomu 8/9 r. przedsiębiorstwa niezmiennie realizują zachowawczą politykę inwestycyjną i ze względu na zwiększoną niepewność kształtowania się koniunktury niezbyt chętnie podejmują działania wymagające wysokich nakładów kapitałowych jak np. rozbudowa potencjału produkcyjnego. Także w rozpoczynającym się roku przedsiębiorstwa, choć już spodziewają się wyraźniejszej poprawy otoczenia ekonomicznego i uruchamiają większe niż w ubiegłym roku inwestycje, to jednak głównym kierunkiem rozwoju pozostaje modernizacja majątku. W 14 r. niemal 4% respondentów przeznaczy nakłady przede wszystkim na remont i wymianę majątku (Wykres 57). Udział firm, które będą koncentrować swoje działania inwestycyjne na pracach modernizacyjnych zmniejszył się nieznacznie (o 1,7 pp.) wobec planów zgłaszanych przed rokiem, ale jest to pierwszy spadek odnotowany od 7 r., czyli od momentu rozpoczęcia badania tego zagadnienia. Wobec poprzedniego roku zwiększyło się natomiast znaczenie inwestycji w potencjał produkcyjny. Ten kierunek rozwoju będzie realizowało 26,1% badanych (wzrost o 4,6 pp. r/r). Na dalszym planie nadal pozostają działania, których celem jest unowocześnienie funkcjonowania przedsiębiorstwa; taki kierunek rozwoju wytyczyło sobie 21,3% firm. Wykres 57 Główny cel nowych inwestycji ,1 21,3 26,5 24,3 22,8 29,1 42,5 42, 22,9 21, 24,3 23,9 27,8 3,6 25,1 26,7 39,5 41,2 33, 29,8 35,7 26,5 25,7 22, zwiększenie potencjału prod. unowocześnienie technologii, redukcja kosztów wymiana majątku inne Uruchomienie zwiększonych inwestycji w rozbudowę zdolności produkcyjnych jest kluczowe dla przyspieszenia wydatków na inwestycje w sektorze przedsiębiorstw, ponieważ tego rodzaju inwestycje wymagają znacznych nakładów. Potwierdzają to także wyniki ankiety. Niemal 48% inwestorów, którzy w tym roku planują przeprowadzenie inwestycji mających na celu zwiększenie potencjału produkcyjnego jednocześnie deklaruje, że wydatki na inwestycje będą znacznie wyższe niż w poprzednim roku. Natomiast w grupie firm, które zdecydowały się tylko na inwestycje odtworzeniowe zaledwie ok. 17% inwestorów chce znacznie zwiększyć nakłady, a 24,5% firm zamierza wręcz obniżyć swoje wydatki inwestycyjne, najczęściej w dużej skali. Wykres 58 Główny cel a wielkość planowanych inwestycji w porównaniu w wielkością nakładów poniesionych w 12 r. inne wymiana majątku unowocześnienie technologii, redukcja kosztów zwiększenie potencjału prod., 16,9 32,3 47,9 3. Planowane inwestycje analiza w podstawowych przekrojach Poprawa optymizmu, chociaż o różnej skali, nastąpiła w I kw. br. w większości badanych grup przedsiębiorstw, zarówno w odniesieniu do planów zwiększenia inwestycji w ciągu kwartału, jak i planów na cały 14 r. Zróżnicowany pomiędzy analizowanymi przekrojami pozostaje przy tym jednak poziom aktywności inwestycyjnej. Poniżej przedstawione są dalsze szczegóły oceny tej aktywności w wybranych przekrojach znacznie większe nieznacznie większe porównywalne nieznacznie mniejsze znacznie mniejsze 28 Narodowy Bank Polski\n31 Inwestycje W podziale według wielkości zatrudnienia we wszystkich klasach obserwujemy wyraźne przyspieszenie deklarowanej dynamiki nakładów inwestycyjnych, tak w odniesieniu do planów o horyzoncie kwartalnym, jak i rocznym. O ile jednak w sektorze dużych przedsiębiorstw, w tym szczególnie wśród największych podmiotów + salda prognoz kształtują się już w zakresie wysokich, dodatnich wartości, sugerując dalsze przyspieszenie dynamiki wzrostu inwestycji, tak w sektorze MSP w pierwszym kwartale możemy mówić jedynie o ograniczeniu tempa spadku wielkości nakładów. Jednak cały rok także w sektorze MSP powinien się już zamknąć niewielką, ale dodatnią dynamiką inwestycji. W MSP brak ciągle tak wyraźnej, jak w grupie dużych firm, odbudowy zainteresowania podejmowaniem nowych inwestycji po krytycznym przełomie 8/9 r. Udział inwestorów deklarujących rozpoczęcie inwestycji w rocznym horyzoncie w MSP (co do trendu) nadal obniża się. Z punktu widzenia kształtowania się zagregowanych kategorii ekonomicznych w sektorze przedsiębiorstw istotne znaczenie ma odbudowa zainteresowania kredytami (por. str. 33) w grupie dużych przedsiębiorstw. Już pod koniec ubiegłego roku prognozy największych badanych firm wskazywały na powstrzymanie trwającego od przełomu lat 8/9 spadku skali finansowania inwestycji z kredytów bankowych. W planach na I kw. br. odnotowano tylko niewielki spadek tej skali. Wysoka dynamika inwestycji największych przedsiębiorstw wynika z prowadzenia w tej grupie ciągle intensywnych prac w kierunku rozbudowy potencjału produkcyjnego. Począwszy od 7 r. jest to niezmiennie główny cel realizowanych inwestycji firm + (w 14 r. 42% przedsiębiorstw + zrealizuje inwestycje w powiększenie zdolności produkcyjnych). W sektorze MSP inwestycje koncentrują się na pracach modernizacyjnych (44%) a na niskim poziomie od 1 r. utrzymuje się zainteresowanie inwestycjami w potencjał produkcyjny (22%). Wykres 59 Wskaźnik nowych inwestycji w podziale wg wielkości zatrudnienia. Plany kwartalne sa (górny wykres) i roczne (dolny wykres) MSP duże w tym MSP duże w tym + Wykres 6 Planowana zmiana wielkości nakładów ogółem w perspektywie kwartału i roku r/r (saldo prognoz) w podziale wg wielkości zatrudnienia 29 Narodowy Bank Polski\n32 Inwestycje 4 3 inwestycje kwartalne MSP duże w tym + inwestycje roczne Budownictwo Handel Przemysł Usługi Budownictwo Handel Przemysł Usługi Nowych inwestycji powinno być zgodnie z zapowiedziami badanych firm w 14 r. więcej niż w roku poprzednim w przemyśle (największy skok optymizmu wśród sekcji), handlu, a nawet w budownictwie, w którym najszybciej dotąd ubywało inwestorów planujących rozpoczęcie nowych inwestycji MSP duże w tym + Wykres 61 Wskaźnik nowych inwestycji w sekcjach PKD. Plany kwartalne sa (górny wykres) i roczne (dolny wykres). Również jeśli chodzi o skalę realizowanych inwestycji, to we wszystkich sekcjach widoczna jest poprawa. W przemyśle i handlu dynamika inwestycji w 14 r. powinna być już dodatnia, w usługach i budownictwie ograniczone zaś zostanie tempo dotychczasowych redukcji wydatków na rozwój. Przyspieszenie dynamiki inwestycji będzie widoczne już w I kw. rozpoczynającego się roku, ale tylko w przemyśle firmy zapowiadają wyraźniejszy wzrost skali nakładów. Silnym impulsem dla inwestycji w przemyśle może być m.in. poprawa dopasowania zapasów widoczna w drugiej połowie ubiegłego roku. Tam również najwięcej inwestycji będzie służyć powiększeniu zdolności produkcyjnych. W przemyśle najwyższą aktywność przejawiają przedsiębiorstwa energetyczne, co jest szczególnie wyraźne w przypadku planów inwestycyjnych na cały bieżący rok - 53% firm w energetyce planuje zwiększenie inwestycji w 14 r. r/r/, przy czym w większości ma być to znaczący wzrost. Wykres 62 Planowana zmiana wielkości nakładów ogółem w perspektywie kwartału i roku r/r (saldo prognoz) w sekcjach PKD 3 Narodowy Bank Polski\n33 Inwestycje inwestycje kwartalne Budownictwo Handel Przemysł Usługi inwestycje roczne eksporter niewyspecjalizowany eksporter wyspecjalizowany nieeksporter Budownictwo Handel Przemysł Usługi Utrzymuje się nadal zróżnicowanie aktywności inwestycyjnej pomiędzy grupami wydzielonymi według zaangażowania w sprzedaż zagraniczną. Wskazuje ono na wyższą częstotliwość podejmowania inwestycji przez przedsiębiorstwa eksportujące. Dystans ten powiększa się, jeśli mówimy o odsetku przedsiębiorstw podejmujących nowe inwestycje, ponieważ wskaźnik nowych inwestycji liczony dla podmiotów nieeksportujących wciąż maleje, zaś w firmach prowadzących sprzedaż zagraniczną plany o horyzoncie rocznym są lepsze niż przed rokiem. Bardziej optymistyczny obraz rysuje się jeśli uwzględnić plany respondentów co do skali inwestycji. O ile eksporterzy wyspecjalizowani już od trzech kwartałów zgłaszają plany wzrostu inwestycji, to ostatnie wyniki przyniosły zdecydowaną poprawę optymizmu w pozostałej grupie badanych. Pierwszy kwartał roku dla nieeksporterów będzie jeszcze okresem zmniejszania inwestycji, ale już w całym rozpoczynającym się roku wzrostu inwestycji oczekują wszystkie przedsiębiorstwa niezależnie od zaangażowania w rynki zagraniczne. Wykres 63 Wskaźnik nowych inwestycji a działalność eksportowa. Plany kwartalne sa (górny wykres) i roczne (dolny wykres) Wykres 64 Planowana zmiana wielkości nakładów ogółem w perspektywie kwartału i roku r/r (saldo prognoz) a działalność eksportowa eksporter niewyspecjalizowany eksporter wyspecjalizowany nieeksporter inwestycje kwartalne eksporter niewyspecjalizowany eksporter wyspecjalizowany nieeksporter inwestycje roczne eksporter niewyspecjalizowany eksporter wyspecjalizowany nieeksporter 4. Inwestycje w trakcie realizacji W I kw. 14 r. udział inwestorów będących w trakcie realizacji inwestycji obniżył się o 2,8 pp. i wyniósł 6,4%. Udział ten jest niski na tle wcześniejszych danych, ale trzeba odnotować, że trend 31 Narodowy Bank Polski\n34 Inwestycje wskaźnika przestał maleć (spadek widoczny był od początku 5 r.) 14Q1 13Q4 8,9 8,6 79, 75,9 Wykres 65 Wskaźnik kontynuacji inwestycji oraz odsetek przedsiębiorstw mających rozpoczęte inwestycje Wskaźnik kontynuacji inwestycji: udział przedsiębiorstw planujących kontynuować inwestycje w podgrupie przedsiębiorstw mających rozpoczęte inwestycje. Poprzez kontynuowanie inwestycji rozumiemy tutaj realizowanie inwestycji według przyjętych planów, zwiększenie tych inwestycji, ale też planowe zakończenie inwestycji Niemal wszyscy inwestorzy (96,6%,) deklarują kontynuowanie rozpoczęte uprzednio inwestycji. Na ten wysoki, utrzymujący się powyżej średniej wieloletniej, wynik złożył się 79% odsetek inwestorów zamierzających kontynuować rozpoczęte wcześniej inwestycje bez zmian co do ich zakresu, 8,9% odsetek planujących rozszerzenie skali prowadzonych inwestycji (poniżej wieloletniej średniej) oraz 8,7% odsetek firm kończących zgodnie z planem swoje inwestycje (powyżej wieloletniej średniej). Udział przedsiębiorstw kończących inwestycje znacznie obniżył się w ciągu kwartału i jest obecnie najniższy od 2,5 roku. wskaźnik kontynuacji inwestycji wsk. kont.inwest. - średnia udział firm mających rozpoczęte inwestycje (lewa oś) udział firm mających rozpoczęte inwestycje SA (lewa oś) Wykres 66 Przewidywany przebieg rozpoczętych inwestycji (% odpowiedzi w grupie inwestorów) Q3 13Q2 13Q1 7,3 9,3 7,8 Na poziomie podstawowych grup warto odnotować m.in., że wyraźnie zmniejszają się nasilone na przełomie 12/13 problemy z kontynuacją rozpoczętych inwestycji w MSP. Wśród sekcji PKD najpoważniejsze trudności z planową realizacją inwestycji nadal ma budownictwo oraz górnictwo. Żadnego przypadku przerwania inwestycji nie odnotowano natomiast w energetyce, ale jest to grupa która także w przeszłości wyróżniała się lepszymi wynikami, jeśli chodzi o planową realizację inwestycji. Z zebranych danych wynika, że wśród czynników, które zwiększają ryzyko przerwania inwestycji jest pogorszenie się sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstwa, w tym zwłaszcza kondycji płynnościowej firmy. Aż co piąte przedsiębiorstwo, które ma poważne problemy z terminowym obsługiwaniem zobowiązań handlowych zgłosiło jednocześnie zamiar zrezygnowania w ciągu kwartału z prowadzonej inwestycji. 78,6 77,2 74,6 % % 4% 6% 8% 1% wzrost inwestycji redukcja zakończenie inwestycji bez zmian rezygnacja 5. Przyczyny niepodejmowania inwestycji w 14 r. Mimo wyraźnych w próbie sygnałów poprawy koniunktury, w tym coraz słabiej odczuwanej przez przedsiębiorstwa bariery popytowej, zbyt niski lub niepewny popyt nadal jest dla potencjalnych inwestorów największym problemem. Obawy o kształtowanie się popytu powstrzymały przed podjęciem nowych inwestycji w 14 r. 41,1% spośród nieinwestujących firm. Kolejnym problemem zniechęcającym do inwestowania są kwestie związane z finansowaniem 15,6% firm ma trudności ze sfinan- 32 Narodowy Bank Polski\n35 niepewność prognoza popytu Inwestycje sowaniem inwestycji zaś 1% obawia się o swoje zdolności do generowania cash flow (Wykres 67). W pozostałej grupie przedsiębiorstw (33%) wymieniano inne przyczyny, w tym najczęściej brak potrzeb realizacji nowych inwestycji związany m.in. z kontynuacją długoletnich programów inwestycyjnych bądź z zakończeniem dużych inwestycji w latach ubiegłych. Rozkład przyczyn, dla których przedsiębiorstwa nie planują nowych inwestycji pozostaje zbliżony do wyników z poprzednich lat. Wykres 67 Przyczyny braku inwestycji w perspektywie roku (% firm, które nie zamierzają rozpoczynać nowych inwestycji) ,1 42,9 41,3 Wykres 68 Aktywność inwestycyjna przedsiębiorstw a prognoza popytu i ocena niepewności 15,6 17, 15,4 1,2 7,7 1,1 33,1 3,1 35, niski/niepewny popyt problemy ze sfinansowaniem niski/zmienny cf inne wzrost trwały wzrost sezonowy bez zmian spadek sezonowy spadek trwały b. wysoka wysoka umiarkowana niska b. niska udział firm rozpoczynających nowe inwestycje udział inwestycji w potencjał produkcyjny saldo planowanych zmian nakładów r/r Wykres 68 pokazuje związek elementów oceny aktywności inwestycyjnej przedsiębiorstw w badanej próbie z oczekiwanymi zmianami popytu i postrzeganiem niepewności. Skłonność do podejmowania inwestycji jest dodatnio związana z kierunkiem zmian popytu i odwrotnie z poziomem niepewności. Widać również, że inwestycjom w potencjał produkcyjny sprzyja trwały wzrost popytu. Przedsiębiorstwa spodziewające się wzrostu popytu, w tym również takiego wzrostu o charakterze sezonowym, jednocześnie planują silniej zwiększyć wielkość wydatków na inwestycje w ujęciu rocznym niż reszta firm. 6. Źródła finansowania nowych inwestycji Nowe inwestycje, które przedsiębiorstwa planują rozpocząć w I kw. br. zostaną najczęściej, bo w połowie przypadków, sfinansowane ze środków własnych firm. Jest to niezmiennie najważniejsze źródło finansowania działalności inwestycyjnej przedsiębiorstw, a ponadto obserwujemy, że znaczenie samofinansowania nadal (od 7 r.) co to trendu rośnie. Od dwóch kwartałów w próbie obserwujemy także jednocześnie pewne sygnały odbudowy zainteresowania inwestorów kredytami bankowymi (w I kw. br. wzrost ten był niewielki), które pozostają drugim co do istotności sposobem finansowania inwestycji. Wzrost ten może być związany m.in. z wyciszeniem wywindowanych w ubiegłym roku oczekiwań dalszego spadku oprocentowania kredytów. Wykres 69 Porównanie udziału inwestorów deklarujących finansowanie nowych inwestycji ze środków własnych i kredytów bankowych. Podgrupa inwestorów planujących nowe inwestycje kredyty średnia środki własne średnia Znaczenie kredytów w finansowaniu nowych inwestycji mimo historycznie niskich stóp procento- 33 Narodowy Bank Polski\n36 Inwestycje wych jest niższe niż we wcześniejszych latach. W I kw. br. 27% inwestorów sfinansuje rozpoczynane przedsięwzięcia inwestycyjne z kredytów (poniżej średniej wieloletniej). W pozostałych przypadkach głównym źródłem finansowania będą pozabankowe środki obce (11,9%) i inne źródła (1,1%). Wykres 71 Porównanie udziału inwestorów deklarujących finansowanie nowych inwestycji z kredytów bankowych w sektorze MSP i w dużych przedsiębiorstwach. Podgrupa inwestorów planujących nowe inwestycje Dotychczasowe dane pokazywały, że przedsiębiorstwa samofinansujące nowo rozpoczynane inwestycje planowały słabszy wzrost inwestycji niż firmy pozyskujące finansowanie z innych źródeł (Wykres 7). Wykres 7 Saldo prognoz dynamiki kwartalnych inwestycji (znaczący wzrost kwartalnych inwestycji r/r minus znaczący spadek) a główne źródło finansowania nowo rozpoczynanych inwestycji główne źródło nowo rozpoczynanych inwestycji kredyt bankowy pozabankowe środki obce brak nowych inwestycji środki własne inne źródła MSP duże 4 okr. śr. ruch. (MSP) 4 okr. śr. ruch. (duże) Dzięki znaczącej poprawie optymizmu w grupie samofinansujących się inwestorów w I kw. br. i przyspieszeniu planowanej dynamiki wzrostu inwestycji widoczne dotąd zróżnicowanie w tempie wzrostu nakładów wyraźnie zmniejszyło się. Niemniej jednak najszybszego rozwoju (najwyższe saldo prognoz inwestycji) można się nadal spodziewać w grupie inwestorów finansujących swój rozwój z kredytów bankowych. Warto przy tym zauważyć, że w ostatnich kwartałach w planach inwestorów korzystających z kredytów bankowych nie było widać poprawy i zapowiedzi przyspieszenia dynamiki inwestycji, widocznej z kolei w przypadku firm finansujących się z własnych środków (wzrost salda prognoz od końca 12 r.) czy też z innych źródeł. 34 Narodowy Bank Polski\n37 Zapasy Zapasy Wyniki badania wskazują na dalszą poprawę i tak wysokiego już dopasowania zapasów w przemyśle (najlepszy wynik w historii) przy jednak dalszym pogorszeniu sytuacji w handlu (najgorszy wynik w historii). Poprawę dopasowania zapasów odnotowano m.in. w grupie przedsiębiorstw oferujących swoje produkty wyłącznie na rynku krajowym, w których sytuacja z zapasami pogarszała się w ciągu dwóch ostatnich lat. Pozytywne tendencje świadczące o ożywieniu gospodarczym przełożyły się na dalszą zdecydowaną poprawę i tak dobrej już sytuacji przedsiębiorstw odnośnie posiadanych zapasów produktów gotowych. Wykres 72 Ocena poziomu zapasów produktów gotowych. Próba ograniczona do sekcji przetwórstwo przemysłowe oraz górnictwo i kopalnictwo. Saldo ocen zapasów wg badania NBP i GUS łączny udział firm z niedopasowanymi zapasami łączny udział firm z niedopasowanymi zapasami (średnia) zapasy zbyt duże zapasy zbyt małe Po pierwsze, wystarczające rezerwy mocy produkcyjnych pozwalają na elastyczne reagowanie wielkością bieżącej produkcji na odbudowujący się popyt i nie ma sygnałów o nasilających się deficytach zapasów produktów gotowych. Po drugie odczuwany przez przedsiębiorstwa wzrost popytu umożliwia zredukowanie nadmiernych zapasów. Ocena stopnia dopasowania poprawia się w próbie drugi kolejny kwartał i jest obecnie najlepsza w historii badania. Problemy z nieodpowiednim poziomem zapasów w IV kw. ub.r. zgłosiło niespełna 15% firm, przy czym w połowie przypadków wynikały one z nadmiaru zapasów, a w połowie z ich zbyt niskiej wielkości. Dalszej wyraźnej poprawie uległa m.in. ocena zapasów w przedsiębiorstwach oferujących swoje produkty wyłącznie na rynku krajowym, w których sytuacja z zapasami pogarszała się w ciągu dwóch wcześniejszych lat (Wykres 73). Wykres 73 Udział przedsiębiorstw oceniających poziom zapasów jako nieodpowiedni w podziale według aktywności eksportowej nieeksporter eksporter Poprawa oceny zapasów przedsiębiorstw nieeksportujących wynikała w ostatnim kwartale z silnego zmniejszenia udziału firm, które swoje zapasy oceniały jako nadmierne (w IV kw. zbyt wysokie zapasy zgłosiło niespełna 4% takich przedsiębiorstw). Tę poprawę tłumaczyć można m.in. wzrostem popytu w drugiej połowie ub.r. Odchylenia zapasów od założonego poziomu zgłosiło ostatecznie 11,5% firm nieeksportujących (to dwa razy mniej niż przed kwartałem i trzy razy mniej niż dwa kwartały wcześniej) i jest to jednocześnie jeden z najlepszych wyników tej grupy od początku badania. W rezultacie poziom dopasowania zapasów nieeksporte- 35 Narodowy Bank Polski\n38 Zapasy rów przedstawiał się nawet nieco korzystniej niż wśród firm prowadzących sprzedaż zagraniczną. Również firmy eksportujące odnotowały kolejną poprawę stopnia dopasowania zapasów i trend wskaźnika pozostał dla tej grupy malejący, wskazując tym samym na poprawiającą się sytuację w dłuższym okresie. Wykres 74 Ocena poziomu zapasów produktów gotowych i towarów (przemysł oraz handel i naprawy) Przedsiębiorstwa korzystniej niż przed kwartałem oceniały nie tylko poziom produktów gotowych, ale także towarów (ale poza handlem). Utrzymanie odpowiedniego poziomu zapasów towarów nadal sprawia przedsiębiorstwom w przemyśle mniej trudności niż utrzymanie zapasów produktów gotowych. Łączny odsetek firm w przemyśle, w których występowały odchylenia od docelowego poziomu zapasów towarów zmniejszył się w ciągu kwartału o blisko 4 pp. i wyniósł 9,4%, co jest wynikiem zbliżonym do historycznych minimów. Kłopoty z utrzymaniem odpowiedniego poziomu zapasu towarów w przemyśle w IV kwartale br. w około połowie przypadków wynikały z nadmiernego poziomu zapasów. 5 przemysł - produkty gotowe przemysł - towary handel - towary udział firm z niedopasowanymi zapasami, w tym: z za dużymi zapasami z za małymi zapasami W klasyfikacji według przeznaczenia produkcji pogorszenie dopasowania zapasów w relacji kwartalnej po raz kolejny odnotowano w grupie wytwarzających dobra konsumpcyjne trwałe, ale odsetek przedsiębiorstw, w których wystąpił problem z poziomem zapasów pozostał niski (poniżej średniej wieloletniej). Nieco słabsze niż przed kwartałem są również oceny zapasów w firmach wytwarzających dobra inwestycyjne. W pozostałych grupowaniach nastąpiła poprawa, najsilniejsza wśród przedsiębiorstw produkujących dobra energetyczne. W energetyce znacznie zmniejszył się poważny dotychczas problem związany z nadmiarem zapasów produktów gotowych. Zmniejszenie nadmiernych zapasów w energetyce można odczytywać jako symptom zwiastujący poprawę koniunktury (wzrost zapotrzebowania podmiotów gospodarczych na energię). Silna poprawa ocen w grupach o słabszych ocenach doprowadziła do zmniejszenia zróżnicowanie ocen dopasowania zapasów pomiędzy omawianymi grupami w ostatnich kwartałach. Wykres 75 Udział przedsiębiorstw oceniających poziom zapasów jako nadmierny w podziale na wielkość przedsiębiorstwa MSP duże w tym + Z poprawiającą się sytuacją w zakresie gospodarowania zapasami w przemyśle kontrastuje kondycja firm handlowych, gdzie poważnym problemem pozostaje nadwyżka niesprzedanych towarów. Ocena dopasowania zapasów firm handlowych kształtuje się znacznie poniżej oceny w przemyśle a ponadto pogorszyła się w ciągu kwartału osiągając najsłabszy wynik w historii badania (tj. od 1 r.). W IV kw. ub.r. odchylenia zapasów od założonego poziomu zgłosiła co czwarta firma w handlu. Większe niż przed kwartałem trudności w przedsiębiorstwach prowadzących działalność handlową wynikają z nasilenia się problemu z nadmiernymi zapa- 36 Narodowy Bank Polski\n39 Zapasy sami, chociaż również liczba przypadków, w których zarejestrowano deficyty zapasów utrzymuje się na historycznie wysokim poziomie. 37 Narodowy Bank Polski\n40 Wykorzystanie mocy produkcyjnych Wykorzystanie mocy produkcyjnych Kolejny kwartał z rzędu wzrósł stopień wykorzystania mocy produkcyjnych w sektorze przedsiębiorstw. Poprawę odnotowano głównie w grupie eksporterów. Trzeci kolejny kwartał zwiększył się wskaźnik wykorzystania mocy produkcyjnych po korekcie sezonowej. Pod koniec IV kw. br. stopień wykorzystania majątku osiągnął wartość 8,5%, utrzymując się powyżej swojej średniej długookresowej. Wskaźnik surowy wzrósł w ujęciu kwartalnym i rocznym i wyniósł 81,1%. W ujęciu porównawczym polskie przedsiębiorstwa wykorzystywały potencjał wytwórczy nadal wyraźnie poniżej przeciętnego wykorzystania dla UE-27. Poza Polską wzrost wskaźnika zanotowały również Słowacja, Czechy i Niemcy; spadki zanotowano m.in. na Węgrzech. Wzrosty stopnia wykorzystania mocy produkcyjnych nastąpiły zarówno w sekcji Przetwórstwo przemysłowe, jak i w transporcie, budownictwie i usługach. Spadki miały miejsce przede wszystkim w górnictwie i energetyce. Wśród firm przetwórczych dalszą poprawę widać w grupie eksporterów, przy malejącym wykorzystaniu potencjału firm sprzedających wyłącznie w kraju. W obrębie sekcji Przetwórstwo przemysłowe bardzo pozytywnie wyróżniły się również największe podmioty, które odnotowały znaczący, 5-cio punktowy wzrost wskaźnika. Wykres 77 Średni poziom wykorzystania mocy produkcyjnych w sekcji przetwórstwo przemysłowe w Polsce i w krajach UE Źródło: UE-27 Polska Słowacja Czechy Węgry Niemcy ators/business_consumer_surveys/main_tables Wykres 76 Średni poziom wykorzystania mocy produkcyjnych oraz jego zmiany r/r Wykres 78 Średni poziom wykorzystania mocy produkcyjnych w przetwórstwie przemysłowym, transporcie, budownictwie i pozostałych usługach r/r (lewa oś) wskaźnik wskaźnik sa średnia dług budownictwo sa przetwórstwo przem. sa usługi sa transport sa 38 Narodowy Bank Polski\n41 9 Wykres 79 Średni poziom wykorzystania mocy produkcyjnych w sekcji Przetwórstwo przemysłowe w podziale na eksporterów i nieeksporterów eksporter sa nieeksporter sa eksporter wyspecjalizowany sa 39 Narodowy Bank Polski\n42 Kredyt bankowy Kredyt bankowy Odnotowano minimalny wzrost wskaźnika prognoz popytu na kredyt na nadchodzący kwartał. W IV kw. 13 r. odsetek składanych aplikacji kredytowych tylko lekko wzrósł, wpisując się w obserwowaną niską aktywność kredytową przedsiębiorstw. Dostępność kredytu pozostała wysoka - udział wniosków zaakceptowanych po raz kolejny wzrósł. W IV kwartale br. oprocentowanie kredytów złotowych pozostało niskie, przy czym nieznacznie wzrosło z uwagi na niewielki wzrost marż zarówno w segmencie kredytów długoterminowych, jak i kredytów krótkoterminowych. 1. Prognozy zadłużenia Wskaźnik prognoz popytu na kredyt po korekcie sezonowej lekko wzrósł w relacji kwartalnej i rocznej. Złożył się na to mniejszy spadek odsetka firm deklarujących rosnące zapotrzebowanie na finansowanie bankowe, wobec większego spadku odsetka przedsiębiorstw, które planują całkowicie spłacić zobowiązania z tytułu kredytów. Zasadnicza grupa obecnych kredytobiorców (około 68%) nie planuje większych zmian w obszarze swojego zadłużenia bankowego w nachodzącym kwartale. Są to przedsiębiorstwa, które stale finansują swoją działalność z wykorzystaniem kredytów bankowych. Z danych statystyki bankowej NBP wynika, że zadłużenie kredytowe przedsiębiorstw po raz pierwszy od grudnia 1 r. zmniejszyło się zarówno w ujęciu rocznym, jak i miesięcznym. 5 5 Według danych statystyki bankowej NBP kredyt dla przedsiębiorstw utrzymuje się od kilku miesięcy w tendencji Wykres 8 Wskaźnik popytu na kredyt ( s.a.) saldo prognoz popytu na kredyt (ogółem) zmiana kwartalna kredytu ogółem_stat. bank. NBP (prawa oś)- s.a. W sektorze MSP wskaźnik prognoz popytu na kredyt nieznaczne wzrósł w ujęciu kwartalnym, jednak kontynuował spadek w ujęciu rocznym. Z kolei wśród dużych przedsiębiorstw zarówno w ujęciu kwartalnym, jak i rocznym obserwujemy lekki wzrost wskaźnika. Odnotowywane w ostatnich kwartałach zmiany w prognozowanym popycie na kredyt sugerują, że zainteresowanie kredytem jest bardziej zmienne wśród małych i średnich przedsiębiorstw, z uwagi na większe problemy z utrzymywaniem płynności, niż wśród dużych firm. Wśród firm zatrudniających do 5 osób odnotowano wyraźny wzrost salda popytu na kredyt w ujęciu kwartalnym, tu przyrost odsetka firm planujących zwiększyć zadłużenie kredytowe był największy, porównując z pozostałymi klasami zatrudnienia Natomiast w sektorze dużych firm największy przyrost odsetka firm chcących spłacić zadłużenie z tytułu kredytu bankowego zaobserwowano w klasie przedsiębiorstw zatrudniających powyżej 1999 osób. Z kolei wśród przedsiębiorstw zatrudniających od 5 do 1999 osób saldo popytu na kredyt spadkowej. W listopadzie 13 r. kredyt dla przedsiębiorstw zmniejszył się o,1 % w relacji rocznej i,9% w relacji miesięcznej. 6 Zmiana kwartalna kredytu ogółem na danych statystyki bankowej dla IV kw. br. została policzona na danych za październik i listopad 13 r Narodowy Bank Polski\n43 Kredyt bankowy jest najwyższe. W tej grupie około 3% podmiotów planuje zwiększyć zadłużenie (wobec 9% które planują spłatę kredytów). Wykres 81 Wskaźnik popytu na kredyt w dwóch klasach wielkości przedsiębiorstw 4 niemal 85% z nich uzyskało pozytywną decyzję banku. Wykres 82 Odsetek złożonych i zaakceptowanych wniosków kredytowych MSP duże odsetek przedsiębiorstw ubiegających się o kredyt -lewa oś odsetek przedsiębiorstw ubiegających się o kredyt (s.a)-lewa oś udział wniosków zaakceptowanych - prawa oś udział wniosków zaakceptowanych (s.a.)- prawa oś Spadek salda popytu na kredyt odnotowano wśród przedsiębiorstw handlowych (przy czym tu saldo popytu jest bliskie saldu dla całej badanej populacji), wyraźny wzrost zapotrzebowania na kredyt zasygnalizowały firmy budowlane, a w pozostałych branżach nie odnotowano większych zmian. Popyt na kredyt branży przemysłowej pozostaje najbardziej stabilny (porównując z innymi branżami). Jednak wewnątrz branży przemysłowej widoczne są duże różnice między sekcjami. Największy spadek salda odnotowano w górnictwie, gdzie tyle samo przedsiębiorstw ma zamiar zwiększyć zadłużenie co zmniejszyć, natomiast w energetyce i przetwórstwie przemysłowym saldo popytu na kredyt wzrosło w wyniku przyrostu odsetka firm planujących zwiększyć zadłużenie i niewielkich zmian odsetków przedsiębiorstw planującymi spłatę kredytów. 2. Dostępność kredytów W IV kw. ub. r. najczęstszym powodem odmów przyznania kredytu był brak lub nieadekwatna do wymogów bankowych zdolność kredytowa. Zgodnie z zapowiedziami banków o złagodzeniu wymogów odnośnie do zabezpieczeń, po raz kolejny zmniejszył się odsetek odmów udzielenia kredytów z tego powodu. Brak odpowiednich zabezpieczeń był podstawą odrzucenia wniosku kredytowego tylko w 17% przypadków rozpoczętych procedur kredytowych, i w tylu samo przypadkach, zdaniem samych ankietowanych, zaważyły czynniki niezależne od sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstwa. Wykres 83 Rozkład przyczyn odmownego rozpatrzenia wniosków kredytów 1% 8% 6% 4% W IV kw. 13 r. odsetek przedsiębiorstw, które % ubiegały się o kredyt pozostał na bardzo niskim poziomie (po odsezonowaniu widoczny jest niewielki wzrost odsetka), jednocześnie udział zaakceptowanych wniosków kredytowych po raz kolejny wzrósł. Według ostatnich danych, co piąte badane przedsiębiorstwo wnioskowało o kredyt, a % 13 brak zabezpieczeń czynniki niezależne brak zdolności kredytowej 41 Narodowy Bank Polski\n44 Kredyt bankowy W IV kw. 13 r. w większości analizowanych klas, odsetek firm ubiegających się o kredyt był nieco niższy niż w poprzednim kwartale. Wyraźny wzrost odsetka przedsiębiorstw ubiegających się o kredyt odnotowano tylko wśród firm dużych, zatrudniających od 25 do 1999 osób. W sektorze MSP udział firm aplikujących o kredyt spadł (kw/kw), czemu towarzyszyła lekka poprawa dostępności kredytów udział zaakceptowanych wniosków kredytowych wzrósł o,8 pp. kw/kw. Wykres 84 Odsetek złożonych i zaakceptowanych wniosków kredytowych w sektorach MSP_ods. akceptacji MSP_ubieganie - prawa oś duże_ods. akceptacji duże_ubieganie - prawa oś Wykres 85 Odsetek przedsiębiorstw wg branż ubiegających się o kredyt W ostatnich kilku kwartałach nastąpiła wyraźna poprawa dostępności kredytów dla budownictwa (wzrost odsetka o 8,6 pp. kw/kw). W IV kw. ub. r. odsetek zaakceptowanych wniosków, był taki sam jak dla firm handlowych, które w całym analizowanym okresie charakteryzowały się stabilną, bliską przeciętnej dostępności finansowania bankowego dla całej próby. Budownictwo Handel Przemysł Usługi Wykres 86 Odsetek przedsiębiorstw wg branż którym banki przyznały kredyt W budownictwie i usługach odnotowano wzrost złożonych wniosków kredytowych w ubiegłym kwartale, przy czym w obu sekcjach wzrósł również odsetek zaakceptowanych wniosków kredytowych. Z kolei w transporcie, mimo że odsetek firm które aplikowały o kredyt lekko spadł to wszystkie z badanych firm ubiegających się o kredyt uzyskały go Budownictwo Handel Przemysł Usługi 3. Oprocentowanie kredytów W IV kw. 13 r. oprocentowanie długo- i krótkoterminowych kredytów złotowych było bliskie poziomowi z poprzedniego kwartału (wyraźny spadek widoczny w ujęciu rocznym). Mediana oprocentowania kredytów krótkoterminowych wyniosła 4,5 % (spadło o,1 pp. kw/kw), a długoterminowych kredytów złotowych 4,8 % (wzrost o,5 pp. kw/kw). 42 Narodowy Bank Polski\n45 branża sektor eksport przezn.prod. sektor Kredyt bankowy Wykres 87 Mediana oprocentowania kredytów złotowych dla przedsiębiorstw Zasadniczy parametr różnicujący wysokość oprocentowania kredytów tj. marża, w ujęciu kwartalnym uległa niewielkiemu wzrostowi w przypadku kredytów krótkoterminowych i o,1 pp. w przypadku kredytów długoterminowych. Zmiany marży nie dotyczyły w równym stopniu całego sektora przedsiębiorstw, a przede wszystkim przedsiębiorstw które w według analiz banków działają w branżach podwyższonego ryzyka. 7 Wykres 88 Mediany marży na kredytach złotowych dla przedsiębiorstw IV 13 III 13 II 13 I 13 IV 12 III 12 II 12 I 12 IV 11 oprocentowanie złotowe krótkoterminowe (Mediana) oprocentowanie złotowe długoterminowe (Mediana) stopa referencyjna NBP (średnia w kwartale) 1,56 W odniesieniu do większości przekrojów klasyfikacyjnych utrzymało się wyraźne zróżnicowanie wysokości oprocentowania kredytów krótko- i długo- 7 Szerzej na temat wpływu ocen ryzyka branż na politykę kredytową banków w Raporcie NBP pt. Sytuacja na rynku kredytowym wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych kolejne edycje, na stronie: 1,6 1,6 1,6 1,7 1,7 1,7 1,8 1,8 1,8 1,9 1,9 1,75 1,85 1,73 1,75 1,95 1,99 1, 1, 1,4 1,6 1,8 2, mediana marży od kredytów długoterminowych mediana marży od kredytów krótkoterminowych terminowych między klasami. Za wyjątkiem firm wytwarzających dobra zaopatrzeniowe oraz dobra konsumpcyjne trwałe, w większości analizowanych przekrojów przedsiębiorstw odnotowano niewielki wzrost mediany oprocentowania kredytów krótko- i długoterminowych. Dla budownictwa wyraźnej poprawie dostępności kredytu bankowego towarzyszył wzrost mediany marży na kredytach krótkoterminowych, i w mniejszym stopniu w segmencie długoterminowych kredytów. Wykres 89 Mediana marży na kredytach krótkoterminowych złotowych dla przedsiębiorstw w wybranych klasyfikacjach Najtańsze kredyty wykorzystywały duże przedsiębiorstwa, firmy handlowe oraz przedsiębiorstwa wytwarzające dobra energetyczne. Firmy ze sprzedażą zorientowaną na rynek krajowy pozyskiwały znacznie drożej kredyty bankowe niż eksporterzy. Wśród eksporterów najlepsze warunki kredytowe uzyskiwali niewyspecjalizowani eksporterzy. Z kolei firmy świadczące usługi, sektor małych i średnich przedsiębiorstw oraz budownictwo pozyskiwały najdroższe kredyty zarówno krótko- jak i długoterminowe. publiczny prywatny zaopatrzeniowe konsumpcyjne_trwal konsumpcyjne_nietr inwestycyjne energetyczne nieeksporter eksporter, w tym: eksporter wyspecjaliz. eksporter niewyspecjal. duże MSP Usługi Przemysł Handel Budownictwo -,3 -,2 -,1,1,2,3,25,5,75 1 1,25 1,5 1,75 2 mediana marży na kredytach krótkoterminowych zmiana wysokości mediany marży kw/kw - górna oś 43 Narodowy Bank Polski\n46 branża sektor eksport przezn.prod. sektor Kredyt bankowy Wykres 9 Mediana marży na kredytach długoterminowych złotowych dla przedsiębiorstw w wybranych klasyfikacjach publiczny prywatny zaopatrzeniowe konsumpcyjne_trwal konsumpcyjne_nietr inwestycyjne energetyczne nieeksporter eksporter, w tym: eksporter wyspecjaliz. eksporter niewyspecjal. duże MSP Usługi Przemysł Handel Budownictwo -,6 -,4 -,2,2,5 1 1,5 2 2,5 3 mediana marży na kredytach długoterminowych zmiana wysokości mediany marży kw/kw - górna oś 4. Prognoza oprocentowania kredytów W badanej próbie przedsiębiorstw, w ślad za zapowiedziami kontynuacji braku zmian poziomu podstawowych stóp procentowych NBP w najbliższym okresie, wzrósł odsetek firm oczekujących utrzymania się oprocentowania kredytów na niezmienionym poziomie. Przedsiębiorstwa zatrudniające do 5 osób, firmy budowlane oraz przedsiębiorstwa ze sprzedażą zorientowaną na rynek krajowy najczęściej wyrażały oczekiwanie na dalsze obniżki stóp procentowych w perspektywie kwartału. Są to te klasy przedsiębiorstw, których oprocentowanie kredytów pozostaje najwyższe. Wykres 91 Odsetek przedsiębiorstw będących kredytobiorcami i prognozujących zmiany oprocentowania kredytów prognoza spadku oprocentowania kredytu prognoza wzrostu oprocentowania kredytu prognoza braku zmian oproc. kredytów 44 Narodowy Bank Polski\n47 Płynność finansowa przedsiębiorstw Płynność finansowa przedsiębiorstw W IV kw. 13 r. poprawie uległa sytuacja płynnościowa sektora przedsiębiorstw i zdolność przeciętnej firmy do obsługi zobowiązań handlowych. Natomiast zdolność przedsiębiorstw do obsługi zobowiązań kredytowych pozostała wysoka, od ośmiu kwartałów niemal niezmienna. W ostatnim kwartale przybyło firm deklarujących poprawę obsługi zobowiązań handlowych, mimo że odsetki przedsiębiorstw posiadające opóźnione rozliczenia z tytułu dostaw i usług wciąż pozostają wysokie. Wzrost optymizmu może być zatem pochodną zmiany struktury przeterminowanych należności i zobowiązań. Odnotowano bowiem kolejny spadek odsetka firm informujących o ograniczeniu udziału dużych przeterminowanych należności i zobowiązań, tj. przekraczających 1% sumy rozliczeń z tytułu dostaw i usług. 13 r. odnotowano największy przyrost odsetka przedsiębiorstw płynnych w klasie firm zatrudniających między 5 a 1999 osób. Sektor MSP charakteryzował się niższym odsetkiem przedsiębiorstw płynnych niż sektor dużych przedsiębiorstw. W ostatnim kwartale ubiegłego roku zaobserwowano wzrost odsetka przedsiębiorstw płynnych w klasie przedsiębiorstw średniej wielkości i spadek w klasie firm zatrudniających do 5 osób. Wykres 93 Odsetek przedsiębiorstw deklarujących brak problemów z płynnością w klasach wg zatrudnienia Ocena płynności W IV kw. ub. r. wzrósł odsetek firm deklarujących brak problemów z płynnością do 73,4% (wzrost o 1,5 pp. kw/kw, i o 4 pp. r/r). Wykres 92 Płynność finansowa przedsiębiorstw (odsetek odpowiedzi) brak problemów z płynnością (prawa oś) brak płynności - barierą rozwoju (lewa oś) zatory płatnicze - barierą rozwoju (lewa oś) W ujęciu branżowym znacząco poprawiła się płynność firm przemysłowych, od połowy 12 r. jest to klasa o najwyższym odsetku przedsiębiorstw płynnych. Firmy budowlane wciąż borykają się z największymi problemami z płynnością. Od 11 r, kiedy zaczęły się problemy branży, odsetek płynnych firm budowlanych pozostaje na niskim poziomie, bez oznak wyraźnej poprawy. Większe przedsiębiorstwa deklarowały znacznie mniejsze problemy z płynnością. Na przestrzeni 45 Narodowy Bank Polski\n48 Płynność finansowa przedsiębiorstw Wykres 94 Odsetek przedsiębiorstw deklarujących brak problemów z płynnością w branżach Budownictwo Handel Przemysł Usługi uzgodnionym przez strony terminie wyniósł 65,8%. Przedsiębiorstwa priorytetowo traktują obowiązki wynikające z zaciągniętych zobowiązań wobec banków z uwagi na łatwiejszą egzekucję tych długów. Wykres 96 Obsługa zadłużenia kredytowego oraz pozabankowego (odsetek odpowiedzi) Eksporterzy utrzymywali bezpieczny poziom płynności. Zarówno firmy eksportujące, które przeważającą część swojej oferty handlowej przeznaczają na eksport, jak i te oferujące do 5% swojej oferty handlowej na eksport zdecydowanie częściej informują o braku problemów z płynnością, niż firmy ze sprzedażą zorientowaną na rynek krajowy. Wykres 95 Odsetek przedsiębiorstw deklarujących brak problemów z płynnością sklasyfikowanych ze względu na docelowy rynek zbytu nieeksporter eksporter niewyspecjalizowany eksporter wyspecjalizowany 2. Obsługa zadłużenia Od początku 12 r. zdolność przedsiębiorstw do obsługi zadłużenia kredytowego pozostaje niemal niezmienna - odsetek firm bez problemów z regulowaniem zobowiązań wobec banków waha się w granicach 89,2% do 9% badanej populacji. Jednocześnie, po raz kolejny, poprawiła się deklarowana jakość obsługi zobowiązań handlowych (wzrost wskaźnika o,4 pp. kw/kw). Odsetek firm terminowo regulujących zobowiązania handlowe w brak problemów z obsługą zadłużenia kredytowego brak problemów z obsługą zadłużenia pozabankowego Wysoką jakość obsługi zobowiązań bankowych zanotowały przedsiębiorstwa duże, w tym wszystkie przedsiębiorstwa o zatrudnieniu przekraczającym osób. Niewielkie pogorszenie w zakresie regulowania zobowiązań kredytowych w ujęciu kwartalnym odnotowano w sektorze MSP, przy czym o spadku odsetka firm terminowo regulujących zobowiązania bankowe zadecydowało pogorszenie sytuacji wśród firm małych. Zdolność przedsiębiorstw zatrudniających do 5 osób do terminowego wywiązywania się z zobowiązań wobec banków pozostaje najniższa (około 22% firm posiada zaległości w spłacie obciążeń kredytowych). Wykres 97 Odsetek przedsiębiorstw deklarujących terminową obsługą zadłużenia bankowego wg sektorów duże + MSP Narodowy Bank Polski\n49 Płynność finansowa przedsiębiorstw Najwyższy odsetek przedsiębiorstw regulujących w terminie zobowiązania wobec banków widoczny był w klasie eksporterów wyspecjalizowanych. Jest to z jednej strony klasa o relatywnie najniższym odsetku kredytobiorców (tradycyjnie firmy nie korzystające z kredytów bankowych charakteryzuje wysoki odsetek firm płynnych), z drugiej o najwyższych odsetkach pozytywnie rozpatrywanych wniosków kredytowych. Wysoka jakość obsługi zadłużenia kredytowego wśród eksporterów o udziale eksportu przekraczającym 5% obrotów, wobec pozostałych eksporterów oraz firm bez eksportu, jest pochodną wysokiego w tej klasie odsetka firm w dobrej sytuacji ekonomicznej i z dobrymi perspektywami rozwoju. Wysoką jakością obsługi zobowiązań kredytowych charakteryzowały się również przedsiębiorstwa energetyczne i produkujące dobra konsumpcyjne nietrwale. Firmy przemysłowe to sektor o najwyższym odsetku przedsiębiorstw zdolnych do obsługi zobowiązań zarówno kredytowych, jak i handlowych. W ostatnim kwartale odnotowano tu jednak niewielkie spadki odsetków firm terminowo wywiązujących się ze swoich zobowiązań. W okresie kwartału przybyło firm budowlanych informujących o posiadaniu problemów z terminową obsługą zobowiązań kredytowych, ale po raz kolejny poprawiła się obsługa zobowiązań względem partnerów handlowych. Budownictwo, pozostaje branżą o najwyższym odsetku firm przyczyniających się do powstawania opóźnień w regulowaniu płatności w całej gospodarce. Wykres 98 Odsetek przedsiębiorstw deklarujących terminową obsługą zadłużenia bankowego wg branż Niska płynność i ograniczona dostępność finansowania zewnętrznego nie ułatwia poprawy zdolności płatniczej branży budowlanej. Poprawa struktury przeterminowanych rozrachunków 8 mogła być jednak tym czynnikiem, dla którego firmy budowlane zadeklarowały poprawę obsługi zobowiązań handlowych. Wykres 99 Odsetek przedsiębiorstw deklarujących terminową obsługą zobowiązań handlowych wg branż Budownictwo Handel Przemysł Usługi Budownictwo Handel Przemysł Usługi Przedsiębiorstwa duże po raz kolejny zadeklarowały, że poprawiły jakość obsługi zobowiązań handlowych, natomiast klasa firm najmniejszych relatywnie najczęściej przyznaje się do trudności z regulowaniem zobowiązań handlowych. 8 Szerzej na ten temat w kolejnym punkcie pt. Zatory płatnicze 47 Narodowy Bank Polski\n50 Płynność finansowa przedsiębiorstw Wykres 1 Odsetek przedsiębiorstw deklarujących terminową obsługą zobowiązań handlowych w klasach wielkości Utrzymująca się od połowy 12 r. różnica między eksporterami i firmami ze sprzedażą zorientowaną na rynek krajowy w zakresie terminowości regulowania zobowiązań niebankowych, w ostatnim kwartale 13 r. właściwie zniknęła. Stało się tak głównie za sprawą silnego przyrostu odsetka firm nieeksportujących, poprawiających swoją obsługę zobowiązań handlowych. Wykres 11 Odsetek przedsiębiorstw deklarujących terminową obsługą zobowiązań handlowych w klasach wg. docelowego rynku zbytu eksporter niewyspecjalizowany eksporter wyspecjalizowany nieeksporter 3. Zatory płatnicze Deklarowana poprawa obsługi zobowiązań handlowych nie znajduje w pełni odzwierciedlenia w zmianach odsetka przedsiębiorstw posiadających przeterminowane rozliczenia z tytułu dostaw i usług. W całej badanej populacji zaledwie 19,4% firm twierdziło, że nie miało problemów z terminowym ściąganiem należności na rynku krajowym (więcej o 1,8 pp. kw/kw). Z kolei 49,6% ankietowanych firm nie miało przeterminowanych zobowiązań (spadek o 1,9 pp. kw/kw). W IV kw. ub. r zmniejszył się odsetek przedsiębiorstw borykających się z klasycznymi zatorami płatniczymi na rynku krajowym - posiadających jednocześnie opóźnione zobowiązania, jak i należności z tytułu dostaw i usług. Tabela 1 Rozkład udziału płatności przeterminowanych w rozliczeniach z tytułu dostaw i usług (w %) w IV kw. 13 r.(odsetek przedsiębiorstw) należności przeterminowane od odbiorców krajowych należności przeterminowane od odbiorców zagranicznych należności przeterminowane ogółem zobowiązania przeterminowane wobec kontrahentów krajowych zobowiązania przeterminowane wobec kontrahentów zagranicznych zobowiązania przeterminowane ogółem brak Pozytywnym zjawiskiem jest zmniejszanie się odsetka przedsiębiorstw deklarujących posiadanie należności (a w przypadku firm dużych również zobowiązań) przekraczających 1% rozliczeń handlowych. Firmy z sektora MSP miały większe trudności z odzyskiwaniem dużych należności i wciąż jeszcze, rzadziej zalegały z płatnością dużych zobowiązań niż duże firmy. W ostatnim kwartale ub. r. w sektorze MSP przybyło firm, których zaległe zobowiązania przekroczyły 1% całkowitych zobowiązań z tytułu dostaw i usług. nie więcej niż 1% powyżej 1% 18, 5,5 31,5 58,9 29,9 11,3 19,4 8,6 48,5 36,6 14,9 75,7 18,2 6,2 49,6 5,4 Wykres 12 Odsetek przedsiębiorstw w sektorach deklarujących posiadanie zobowiązań i należności przeterminowanych przekraczających 1% sumy należności / zobowiązań z tytułu dostaw i usług II kw 12 I kw 13 powyżej 1% zobowiazań z tytułu dostaw i usług (rynek krajowy)_msp powyżej 1% zobowiazań z tytułu dostaw i usług (rynek krajowy)_duże powyżej 1% należności z tytułu dostaw i usług (rynek krajowy)_msp (prawa oś) powyżej 1% należności z tytułu dostaw i usług (rynek krajowy)_duże (prawa oś) Narodowy Bank Polski\n51 Płynność finansowa przedsiębiorstw Najwięcej problemów z opóźnionymi płatnościami z tytułu dostaw i usług obserwuje się w budownictwie. Ponad 75% firm budowlanych (więcej o 5 pp. kw/kw) posiadało przeterminowane należności, a 62,5% (mniej o 1,4 pp. kw/kw) zalegało z płatnościami wobec swoich kontrahentów. W konsekwencji odnotowano kolejny wzrost odsetka przedsiębiorstw borykających się z zatorami płatniczymi - niemal 58% przedsiębiorstw miało do czynienia jednocześnie z nieterminowym odzyskiwaniem należności i regulowaniem swoich zobowiązań handlowych. Pozytywnym zjawiskiem jest zmniejszenie należności i zobowiązań przeterminowanych firm budowlanych, które przekraczały 1% całości rozrachunków z dostawcami i odbiorcami. Najlepiej płatnościami zarządzają firmy usługowe mniej niż 4% firm boryka się z zatorami płatniczymi. Wykres 13 Odsetek przedsiębiorstw w branżach deklarujących jednoczesne posiadanie opóźnionych płatności z tytułu należności i zobowiązań handlowych (bez względu na wielkość udziału w agregacie) na rynku krajowym Budownictwo pozostało branżą, z relatywnie najniższym odsetkiem przedsiębiorstw z przeterminowanymi należnościami, i jednocześnie z najwyższym odsetkiem firm które nie regulują swoich zobowiązań na czas. W przemyśle natomiast sytuacja jest odwrotna, tu około 9% badanych firm oczekuje na należne im płatności, a około 5% deklaruje posiadanie zaległości wobec dostawców. Wykres 14 Odsetek przedsiębiorstw deklarujących posiadanie przeterminowanych należności i zobowiązań z tytułu dostaw i usług (należności pokazano z minusem) wg branż Usługi Przemysł Handel Budownictwo przeterminowane należności przeterminowane zobowiązania Usługi Przemysł Handel Budownictwo Ogółem IV kw 13 III kw 13 II kw 13 I kw 13 IV kw Narodowy Bank Polski\n52 Ceny i marże Ceny i marże W I kw. 14 r. oczekiwany jest spadek inflacji zmniejszył się zasięg planowanych przez przedsiębiorstwa podwyżek cen oferowanych produktów i usług, spadła też średnia tych podwyżek. Spodziewane jest również zmniejszenie dynamiki cen surowców i materiałów. Przewidywany wzrost cen towarów i usług CPI będzie w ciągu następnych 12 miesięcy zbliżony do oczekiwań z poprzedniego kwartału oraz silniejszy od prognoz z analogicznego okresu ubiegłego roku. W IV kw. 13 r. marże na sprzedaży nadal rosły. Oceny dotyczące marż w grupie eksporterów pozostały lepsze, ale silniejszą poprawę odczuły firmy sprzedające w kraju. 32,% planuje je zmniejszać nadal w I kw. br. (4,5% wśród pozostałych przedsiębiorstw). 2. Prognozy cen surowców i materiałów Wykres 16 Kwartalne prognozy wzrostu cen surowców i materiałów wykorzystywanych przez przedsiębiorstwa 4,5 4, 3,5 3, 2,5 2, 1,5 1,,5, oczekiwania kw. wzrostu cen mat i sur (średnia) dane odsezonowane średnia długookresowa 1. Zmiany cen w IV kw. 13 r. Wykres 15 Faktyczne zmiany cen oferowanych przez przedsiębiorstwa produktów/usług (% przedsiębiorstw, pominięto bez zmian) wzrost cen_sa spadek cen_sa saldo W IV kw. 13 r. zmniejszył się odsetek firm, które zmieniały (zwiększały bądź redukowały) ceny swoich produktów/usług. Przedsiębiorstwa nieco częściej informowały o zwiększaniu cen niż o ich obniżaniu. Nadal większość przedsiębiorstw, które podniosły ceny w poprzednim kwartale, zamierza je podwyższać również w następnych 3 miesiącach (71,6%; wśród pozostałych respondentów jedynie 34,4%). Spośród tych firm, które ceny obniżyły Po wzroście w poprzednim kwartale przedsiębiorstwa spodziewają się w I kw. br. spadku dynamiki cen surowców i materiałów wykorzystywanych do produkcji (w ujęciu kwartalnym). Oczekiwania kwartalnego wzrostu cen (po odsezonowaniu) kształtują się średnio na poziomie 1,3%. Zmniejszył się także zasięg spodziewanych podwyżek cen surowców i materiałów. Odsetek przedsiębiorstw, które oczekują wzrostu tych cen wyniósł (po usunięciu wahań sezonowych) 47,8%, tj. o 5,8 pp. mniej kw/kw i o 8,9 pp. mniej r/r. W I kw. ponownie obniżył się udział firm, które prognozują spadek cen surowców i materiałów i wyniósł 3,8%. 3. Prognozy cen własnych W I kw. br. zmniejszył się udział przedsiębiorstw, które przewidują podniesienie cen produktów i usług, po jednorazowym wzroście w poprzednim kwartale. Dane odsezonowane wskazują, że podwyżki planuje w I kw. 14 r. 3,6% respondentów (spadek o 6,4 pp. kw/kw i o 7,5 pp. r/r) a redukcje cen 6,% firm (spadek o 2,2 pp. kw/kw). Wskaźnik 5 Narodowy Bank Polski\n53 Ceny i marże informujący o zasięgu podwyżek WPC 9 spadł o 3,5 pp. (kw/kw, dane odsezonowane), w relacji rocznej nastąpił spadek wskaźnika o 1,4 pp. Pozostaje on zdecydowanie poniżej poziomu swojej średniej długookresowej. Po uwzględnieniu wielkości przedsiębiorstw WPC (wskaźnik ważony zatrudnieniem) spadł także i jest niższy niż wskaźnik nieważony, a więc podwyżki cen będą częstsze w sektorze MSP niż w dużych przedsiębiorstwach. Wykres 17 Wskaźnik prognoz zmian cen wyrobów i usług WPC (saldo prognoz zmian cen) WPC_sa_ważone zatr WPC_sa średnia długookresowa WPC Dane odsezonowane wskazują na niewielki spadek skali podwyżek cen wyrobów i usług planowanych w I kw. br. Wyniosą one średnio,8% (po odsezonowaniu), czyli nieco mniej w relacji kwartalnej (o,2 pp.) i mniej w relacji rocznej (o,3 pp.). Wykres 19 Rozkład prognoz zmian cen 1 Podwyżki o ponad 5% planuje 12,5% firm podnoszących ceny (tj. 4,7% całej próby), 47,1% przewiduje, że wysokość podwyżek wyniesie co najwyżej 2% (17,7% próby). Spadek cen, na ogół w niewielkiej skali, planuje 7,2% firm, tj. mniej o,3 pp. kw/kw i 5,9 pp. r/r. Wykres 11 Jednokrotne i wielokrotne plany podwyżek cen w ciągu kolejnych czterech kwartałów (odsetek firm; próba ograniczona do przedsiębiorstw, które brały udział w badaniu w czterech kolejnych edycjach ankiety) wzrost cen o więcej niż 5% wzrost cen do 5% wzrost cen do 2% ceny bez zmian spadek cen o 5% i mniej spadek cen o więcej niż 5% 3 Wykres 18 Kwartalne prognozy wzrostu cen sprzedawanych przez przedsiębiorstwa towarów i usług 3, 2,5 2, 1,5 1,,5, ceny wyrobów_średnia średnia długokresowa 9 Wskaźnik WPC jest to saldo prognoz zmian cen wyrobów i usług ( podwyżki obniżki ). dane odsezonowane podwyżki cen 3 podw. 4 podw. co najmniej 2 podwyżki 1 podwyżka brak podwyżek Nadal maleje odsetek przedsiębiorstw, planujących wielokrotnie w ciągu roku podwyższać ceny (38,8%). Po raz pierwszy w ciągu ostatnich 4 kwartałów zamierza podnosić ceny swoich produktów/usług 24,2% firm, natomiast w każdym kwartale, czyli 4 razy, miało takie zamiary 12,4% firm. Żadnej podwyżki cen na przestrzeni roku nie planowało przeprowadzić 37,1% przedsiębiorstw (więcej o 11,1 pp. r/r). Skala podwyżek nie jest w I kw. związana z ich częstotliwością przedsiębiorstwa, które po raz pierwszy w ciągu roku zamierzają 51 Narodowy Bank Polski\n54 Ceny i marże podnieść ceny dokonają podobnych podwyżek co pozostałe firmy. 4. Prognozy cen wyrobów własnych analiza w podstawowych przekrojach Przedsiębiorstwa z sekcji przetwórstwo przemysłowe przewidują niewielki wzrost dynamiki cen, nieznacznie wzrośnie również zasięg zmian cen. Wzrost cen w I kw. 14 r. wyniesie tam średnio,9%. Wykres 111 Kwartalne prognozy wzrostu cen sprzedawanych przez przedsiębiorstwa towarów i usług w sekcjach Przetwórstwo przemysłowe, Handel i naprawy oraz Budownictwo 5 dynamiki - w handlu (do 1,4%), w transporcie (do 1,3%). Pozostałe branże usługowe prognozują wzrost dynamiki cen (do,8%). W branżach usługowych wzrósł również wskaźnik WPC. Wykres 113 Wskaźnik WPC a przewidywane kondycja ekonomiczna przedsiębiorstwa kondycja_poprawa pogorszenie bez_zmian Przetwórstwo przemysłowe Budownictwo Handel Wykres 112 Wskaźnik WPC w przemyśle, budownictwie oraz usługach Budownictwo Przemysl Uslugi W budownictwie w I kw. spadły zarówno skala, jak i zasięg podwyżek cen. Wzrost cen jest tam przewidywany średnio o,3%. Dynamika cen w usługach wzrosła do 1,2%. Jednak w handlu i transporcie przewidywany jest spadek Im lepsze prognozy sytuacji tym jednocześnie częstsze są plany podwyżek cen. W I kw. br. wskaźnik WPC wzrósł zarówno dla firm oczekujących poprawy kondycji, jak i przewidujących stabilizację swojej sytuacji. Zmniejszył się w grupie firm spodziewających się pogorszenia kondycji. Wzrost dynamiki cen przewidują przede wszystkim firmy w dość dobrej kondycji oraz spodziewające się jej poprawy. Średnia planowanych podwyżek w grupie prognozującej poprawę kondycji wyniesie 1,7%, stabilizację 1,%, pogorszenie,3%. 5. Zmiany cen własnych a wzrost cen surowców i materiałów Problem wysokich kosztów działalności, w tym cen surowców, materiałów i paliw, zgłosiło w IV kw. 13 r. nieco mniej respondentów niż w poprzednim kwartale (4,9% w pytaniu otwartym). Bariera ta przesunęła się na 6. miejsce na liście barier rozwoju z 4. miejsca w III kw. br. Prognozy na I kw. 14 r. pokazują jednak utrzymywanie się wyraźnego wpływu poziomu kosztów surowców i materiałów na kształtowanie cen w badanych firmach. Obecnie 58,8% (spadek o 3,9 pp.) respondentów deklaruje przeniesienie spodziewa- 52 Narodowy Bank Polski\n55 Ceny i marże nego wzrostu cen surowców i materiałów na ceny swoich wyrobów. Zdecydowana większość firm, które nie spodziewają się zmian cen surowców nie zamierza też zmieniać cen swoich wyrobów. Natomiast firmy prognozujące spadek cen surowców (nadal nie jest to liczna grupa odpowiedzi w badanej próbie ok. 4%), zapowiadają też najczęściej redukcje cen. Wskaźnik WPC dla przedsiębiorstw spodziewających się wzrostu cen nabywanych surowców i materiałów utrzymuje się stale na wysokim poziomie. Wykres 114 Wskaźnik WPC a prognozy zmian cen nabywanych surowców i materiałów Wykres 115 Udział przedsiębiorstw prognozujących zarówno wzrost cen surowców i materiałów jak i wzrost cen własnych (dane odsezonowane) spadek cen surowców bez zmian wzrost cen % firm_sa średnia długookresowa Udział przedsiębiorstw, które jednocześnie prognozują wzrost cen surowców i materiałów oraz wzrost cen własnych produktów spadł i kształtuje się zdecydowanie poniżej swojej średniej długookresowej (dane odsezonowane). Udział ten zmniejszył się w przemyśle, w budownictwie oraz w usługach. 6. Zmiany cen a eksport, import Wykres 116 Kwartalne prognozy wzrostu cen sprzedawanych przez przedsiębiorstwa towarów i usług w podziale na nieeksporterów i eksporterów, w tym wyspecjalizowanych 3,5 3, 2,5 2, 1,5 1,,5, nieeksporter_sa eksporter_5% i więcej_sa W I kw. 14 r. przewidywany jest spadek dynamiki cen u eksporterów (dane po wyłączeniu efektów sezonowych), także u eksporterów wyspecjalizowanych. W przedsiębiorstwach nieeksportujących dynamika cen także spadnie i pozostanie na zbliżonym poziomie, co w pozostałych firmach. Średnia podwyżka dla nieeksporterów wyniesie 1,1%, dla eksporterów,9% (dla eksporterów wyspecjalizowanych także,9%). Również odsetek firm prognozujących podniesienie cen spadł zarówno w klasie nieeksporterów, jak i eksporterów, także w grupie eksporterów wyspecjalizowanych. Wykres 117 Wskaźnik WPC w podziale na eksporterów i nieeksporterów W firmach z sekcji Przetwórstwo przemysłowe najwyższą dynamikę cen przewidują firmy działające na rynku krajowym. eksporter_sa eksporter_sa nieeksporter_sa eksporter_5% i więcej_sa 53 Narodowy Bank Polski\n56 8 III 8 IV 9 I 9 II 9 III 9 IV 1 I 1 II 1 III 1 IV 11 I 11 II 11 III 11 IV 12 I 12 II 12 III 12 IV 13 I 13 II 13 III 13 IV Ceny i marże Importerzy nieco częściej niż firmy zaopatrujące się wyłącznie na rynku krajowym przewidują podnoszenie cen w I kw. br., ale podwyżki te będą miały nieco niższą skalę. 7. Oczekiwania zmian CPI W IV kw. 13 r. oczekiwania inflacyjne pozostały zbliżone do wyników z kwartału poprzedniego. Nieco mniej firm niż w poprzednim kwartale oczekuje wzrostu CPI w ciągu roku oraz mniej respondentów prognozuje spadek inflacji. W efekcie przedsiębiorstwa, które prognozują wzrost wskaźnika CPI (17,5 %) są ponownie liczniejsze są niż te, które oczekują jego spadku (11,%) (dotyczy firm, które przewidują wzrost cen). Spodziewany przez ankietowane przedsiębiorstwa wzrost cen konsumpcyjnych w ciągu roku będzie nieco silniejszy niż oczekiwano w analogicznym okresie poprzedniego roku. Wzrostu cen w ciągu najbliższego roku spodziewa się przeważająca część ogółu respondentów (71,8% populacji, tj. 83,9% tych, którzy sprecyzowali swoją opinię). Spadek cen prognozuje niewielka i malejąca grupa firm. Spadła nieco niepewność co do kształtowania się inflacji, choć nadal relatywnie dużo firm nie potrafi przewidzieć zachowania się wskaźnika CPI w ciągu roku (tj. 14,5% respondentów). Wykres 118 Prognozy rocznych zmian wskaźnika CPI w relacji do inflacji z poprzedniego kwartału Marże W IV kw. 13 r. miał miejsce kolejny już wzrost wskaźnika zmian marż. Saldo odpowiedzi na pytanie o marże na sprzedaży krajowej wzrosło o 2,7 pp. kw/kw i o 14,7 pp. r/r, pozostało jednak nadal ujemne. Wskaźnik marż na sprzedaży zagranicznej zwiększył się o,3 pp. kw/kw i 18,7 pp. r/r, utrzymując się na dodatnim poziomie. Wzrost marż na sprzedaży krajowej zanotowano w większości analizowanych klas, poza górnictwem i energetyką, gdzie miały miejsce wyraźne spadki. Największa poprawa nastąpiła w handlu, saldo pozostało tam jednak ujemne. Wyraźny wzrost wskaźnika miał również miejsce w firmach przetwórczych, gdzie po pięciu latach przyjmowania ujemnych wartości wskaźnik zmiany marż na sprzedaży krajowej stał się dodatni. Wzrost marż u eksporterów hamowała obserwowana w IV kw. aprecjacja złotego wobec euro i dolara. M.in. z tego powodu firmy z wysokim udziałem eksportu w przychodach zanotowały spadek wskaźnika, niemniej pozostał on w tej grupie dodatni. Wyraźny wzrost opłacalności sprzedaży zagranicznej zanotował handel, natomiast sekcja Przetwórstwo przemysłowe poinformowała o niewielkich spadkach, niemniej tu wskaźnik również był wyższy od zera. Wykres 119 Zmiany marż na sprzedaży krajowej i zagranicznej nie wiem spadek cen ceny bz spadek CPI (CPI>) CPI bz wzrost CPI sprzedaż krajowa sprzedaż eksportowa 54 Narodowy Bank Polski\n57 Ceny i marże Wykres 1 Zmiany marż na sprzedaży krajowej w wybranych sekcjach budownictwo handel przetwórstwo przemysłowe 55 Narodowy Bank Polski\n58 Aneksy Aneksy Uwagi metodologiczne 1. Prezentowane opracowanie przedstawia oceny ankietowanych przez NBP przedsiębiorstw w IV kw. 13 r. i przewidywania na I kw. br. 2. W grudniu 13 r. w Szybkim Monitoringu NBP wzięło udział 1338 podmiotów wybranych z terenu całego kraju. Były to przedsiębiorstwa z sektora niefinansowego, reprezentujące wszystkie sekcje PKD, poza rolnictwem, leśnictwem i rybołówstwem, oba sektory własności, przedsiębiorstwa z sektora MSP oraz duże jednostki. 3. Dodatkowym źródłem informacji w temacie aktywności innowacyjnej przedsiębiorstw były wyniki Szybkiego Monitoringu przeprowadzonego w czerwcu 5 r. na grupie 71 firm wybranych z terenu całego kraju. Temat został zaprezentowany w ramce na stronie Ze względu na przewagę w próbie przedsiębiorstw dużych, za którą jednak przemawia silna koncentracja zjawisk makroekonomicznych, wyniki badań ankietowych należy traktować z pewną ostrożnością. W próbie wyraźnie niedoreprezentowane są zwłaszcza mikro przedsiębiorstwa. 5. W opracowaniu wykorzystano następujące przekroje klasyfikacyjne: wg rodzajów działalności PKD w podziale na: Przemysł, Budownictwo, Handel, Usługi, bądź z uwzględnieniem sekcji PKD ilekroć w opracowaniu jest mowa o sekcji Pozostałe usługi, chodzi o grupę branż usługowych, na które składa się: Transport i gospodarka magazynowa, Działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi, Informacja i komunikacja, Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości, Działalność profesjonalna, naukowa i techniczna, Działalność w zakresie usług administrowania i działalność wspierająca, Edukacja, Działalność związana z kulturą, rozrywką i rekreacją wg sektorów własności: sektor publiczny, sektor prywatny oraz pięciu form własności wg klas wielkości zatrudnienia: od 1 do 49 zatrudnionych, od 5 do 249, od 25 do 499, od 5 do 1999 oraz i więcej osób (+) lub alternatywnie, w podziale na: sektor MSP (do 249 pracujących) i duże przedsiębiorstwa (25 i więcej pracowników) wg przeznaczenia oferowanych przez przedsiębiorstwa produktów: przedsiębiorstwa oferujące dobra energetyczne, inwestycyjne, konsumpcyjne trwałe i nietrwałe oraz półprodukty. wg przeznaczenia usług: usługi dla biznesu, usługi dla konsumentów, gospodarka odpadami, usługi nierynkowe (głównie: edukacja i zdrowie). 6. Podstawową metodą konstrukcji prezentowanych w raporcie wskaźników jest różnica między procentem odpowiedzi korzystnych i niekorzystnych dla sytuacji przedsiębiorstw. Wskaźniki te przyjmują wartości z przedziału od +1 do 1. Ujemne wyniki należy interpretować, jako pogorszenie się stanu koniunktury, natomiast dodatnie, jako jego poprawę, 7. Ilekroć pod tabelą bądź rysunkiem nie pojawia się informacja odnośnie źródła danych, należy rozumieć, że źródłem informacji jest wtedy szybki monitoring NBP. 8. Dla oznaczenia wskaźników wyrównanych sezonowo zastosowano skrót SA, pochodzący od ang. wyrażenia seasonally adjusted. 56 Narodowy Bank Polski\n59 wzrost aktywności wzrost aktywności Aneksy Analiza komponentów cyklicznych Do zobrazowania bieżącej pozycji w cyklu koniunkturalnym sytuacji ekonomicznej badanych podmiotów, posłużono się wykresem fazowym komponentów cyklicznych, tzw. zegarem cyklu koniunkturalnego. Na osi pionowej wykresu oznaczono poziom komponentu cyklicznego danego wskaźnika koniunktury, na osi poziomej zmianę wartości komponentu cyklicznego. Przy wzorcowym (sinusoidalnym) kształcie cyklu, obserwacje w kolejnych okresach rotują zatem wokół początku układu współrzędnych w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara, a kolejne ćwiartki takiego wykresu odpowiadają kolejnym fazom cyklu koniunkturalnego (szczegóły techniczne zamieszczono w aneksie). Wykres 121 Komponenty cykliczne wskaźników bieżącej sytuacji ekonomicznej oraz prognozowanej sytuacji ekonomicznej Bieżąca ocena sytuacji ekonomicznej Prognoza sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstw I kw 14 IV kw 13 III kw 13 III kw 12 wysoka aktywność III kw 11 III kw 1 I Ostatnie badanie wskazuje na poprawę zarówno komponentu cyklicznego ocen bieżącej ogólnej sytuacji ekonomicznej ankietowanych przedsiębiorstw, jak i prognoz na I kw. 14 r. Komponent cykliczny wskaźnika prognozowanej ogólnej sytuacji ekonomicznej odnotował dalszy wzrost, w wyniku czego zmianie uległa ocena stanu koniunktury, z neutralnej na pozytywną. Po okresie stabilizacji nieznacznie poprawiła się również pozycja cykliczna indeksu bieżącej oceny sytuacji ekonomicznej. Składowa cykliczna indeksu bieżącego kształtuje się obecnie nieco powyżej poziomu pkt., oddzielającego stan dobrej i złej koniunktury Wykres 122 Komponenty cykliczne wskaźnika prognoz produkcji, wskaźnika prognoz eksportu, oraz salda oceny zapasów Wskaźnik prognoz produkcji Wskaźnik prognoz eksportu Saldo ocen zapasów I kw 14 IV kw 13 III kw 13 wysoka aktywność III kw 12 III kw 11 III kw 1 I spadek aktywności II spadek aktywności II III niska aktywność IV III niska aktywność IV Zgodnie z przebiegiem komponentów cyklicznych podstawowych wskaźników w I kw. 14 r. należy spodziewać się poprawy aktywności ekonomicznej analizowanych przedsiębiorstw. W niektórych obszarach (inwestycje, stopień wykorzystania mocy wytwórczych) obserwowana będzie jednak raczej stabilizacja. Do bardziej optymistycznych oczekiwań odnośnie przyszłej ogólnej sytuacji ekonomicznej przyczyniła się zarówno poprawa prognoz produkcji na rynek krajowy jak i na eksport, o czym świadczą tendencje wzrostowe komponentów cyklicznych odpowiednich indeksów (wskaźnika prognoz produkcji oraz wskaźnika prognoz eksportu). Obie składowe cy- 57 Narodowy Bank Polski\n60 wzrost aktywności Aneksy kliczne sugerują jednocześnie przejście z obszaru neutralnej do obszaru wysokiej aktywności ekonomicznej. Niewielką poprawę odnotowano także w obszarze zapasów, a składowa cykliczna tego wskaźnika nadal sugeruje utrzymywanie się pozytywnego stanu koniunktury. Wykres 123 1Komponenty cykliczne wskaźnika wykorzystania mocy wytwórczych, wskaźnika prognoz zatrudnienia oraz wskaźnika nowych inwestycji W grudniowym badaniu uwidoczniła się tendencja wzrostowa komponentu cyklicznego indeksu prognoz zatrudnienia. Jednocześnie nadal obserwuje się nieznaczne wzrosty komponentów cyklicznych indeksu stopnia wykorzystania mocy wytwórczych w ankietowanych przedsiębiorstwach. oraz komponentu cyklicznego wskaźnika nowych inwestycji. Wartości składowych cyklicznych indeksów wykorzystania mocy wytwórczych, zatrudnienia oraz nowych inwestycji kształtują się obecnie nieco powyżej poziomu pkt., rozdzielającego obszar wysokiej i niskiej aktywności ekonomicznej. spadek aktywności II Średni poziom wykorzystania mocy produkcyjnych Wskaźnik prognoz zatrudnienia Wskaźnik nowych inwestycji I kw 14 I IV kw 13 III kw 13 wysoka aktywność III kw 12 III kw 11 III kw 1 III niska aktywność IV 58 Narodowy Bank Polski\n61 Aneksy Formularz badania ankietowego 59 Narodowy Bank Polski\n62 Aneksy 6 Narodowy Bank Polski\n63 Aneksy 61 Narodowy Bank Polski\n64 Aneksy 62 Narodowy Bank Polski