Умумий ўрта таълим мактабларининг V – IX синф ўқувчиларини футбол ўйини техникасига ўргатиш » Diplom ishi » Referat » Referat | Haqida\nAsosiy / ReferatDiplom ishi Умумий ўрта таълим мактабларининг V – IX синф ўқувчиларини футбол ўйини техникасига ўргатиш\nУмумий ўрта таълим мактабларининг V – IX синф ўқувчиларини футбол ўйини техникасига ўргатиш\nFayl hajmi 1,63 MB\nI. Боб. ФУТБОЛ ЎЙИНИ ТЕХНИКАСИ ВА ЎРГАТИШ УСЛУБИЁТИ……..4\nI.1.Футбол ўйини техникасининг тавсифи ва тавсифи………………………....4\nI.2. Тўпни тўхтатиш, олиб юриш ва ошириш техникаси...................................12\nII. Боб. ТЎПГА ЗАРБА БЕРИШ ТЕХНИКАСИ.................................................24\nII.1.Футболчининг тўпга зарба бериш техникаси..............................................24\nII. 2. Ўйинидаги алдамчи ҳаракатлар финтлар…………..…………………….36\nII. 3. Дарвозабоннинг ўйин техникаси.................................................................41\nМавзунинг долзарблиги –Футболдаги уйғунлаштирилиб қўлланиладиган махсус усуллар тўплами ўйини техникасини ташкил этади. Техник усуллар бу футбол ўйинини вужудга келтириш воситаси демакдир. Юксак спорт натижаларига эришиш кўп жиҳатдан футболчининг ана шу турли-хил воситаларни қанчалик тўлиқ билишига, рақиб ўйинчилари қаршилик кўрсата-ётганда, кўпинча эса чарчоқ орта бораётган шароитда ўйин фаолиятидаги уларни қанчалик моҳирлик билан, самарали қўллай билишга боғлиқ.\nФутбол ўйини тарихида унинг техникаси ривожлана бориб, бошнинг чакка ва орқаси қисми билан зарба бериш, тўпни болдир билан тўхтатиш сингари номақбул усулларни қўллаш камайди, тўпга оёқ юзи билан зарба бериш, тўпни сон ва кўкракда тўхтатиш, тўпни қўл билан ташлаш (дарвоза-бон техникаси) кабилардан фойдаланиш коэффициенти ошди, алдаш ҳаракат-лари (финтлар) тараққий этиди. Бугунги футболдаги техник усуллар ўйин ҳаракатлари тезлиги ва аниқлигини ошириш учун кучдан етарлича тежаб фойдаланиш имконини берадиган, биомеханика нуқтаи назаридан мақбул ҳаракатлар тизими билан характерланади. Техникани қўллашга қўйиладиган бугунги талаб тезлик - ишончлилик, соддалик - самарадорликдан иборатдир.\nФутбол ўйини техникасининг таснифини техник усулларни умумий ўзига хос белгиларига қараб икки гуруҳга бўлиш мумкин яъни майдон ўйинчиси техникаси ва дарвозабон ўйин техникасига. Ҳар қайси бўлим эса ўз навбатида ҳаракатланиш техникаси ва тўпни бошқариш техникаси каби бўлимчаларига тақсимланади. Кичик бўлимлар турли усулларда ижро этиладиган муайян техник усуллардан: ҳаракатланиш техникаси усуллари ва усулларидан иборат. Улардан майдон ўйинчилари ва дарвозабон фойдала-нади. Аммо айрим усул ва усуллар ўзининг муайян турларига эга. Усул ва турларда ҳаракатнинг асосий механизми умумий бўлиб, деталлардагина фарқ бўлади. Ҳар хил усул, усул ва турларни ижро этиш шартлари футбол техни-касини янада турли-туман этади.\nЎрганилаётган материални тизимлаштириш усул, усул турларини тузук-роқ тушунишга, уларни тўғри таҳлил қилишга, олинган билимларни тако-миллаштириш вазифаларини мувафаққиятли ҳал қилишга ёрдам беради.\nФутбол техникасининг ифодаланиши майдон ўйинчиси ва дарвозабон учун умумий кичик бўлим бўлган ҳаракатланиш техникасидан бошланади.\nИшнинг мақсади - Футбол дарсларида ўкувчиларга қўйидаги ўйин техникаси усулларни ўргатишдан иборат:\n-\tфутболчиларнинг ҳаракатланиш техникасини;\n-\tфутболда тўпга зарба бериш техникасини;\n-\tфутболда тўпни тўхтатиш техникасини;\n-\tфутболда тўпни олиб юриш техникасини;\n-\tфутболда алдамчи ҳаракатлар техникасини ( финтлар);\n-\tфутболда тўпни олиб қўйиш техникасини;\n-\tфутболда дарвазабон ўйин техникасини.\nТадқиқот объекти - Карши шахридаги 23 - сонли ўрта мактаби.\nИлмий ишнинг янгилиги- Мактаб ўқувчиларига футбол дарсларида ўйинчиларни ҳаракатланиш, тўпга зарба бериш, тўпни тўхтатиш, тўпни олиб юриш, тўпни олиб қўйиш, алдаш (финтлар) ва дарвазабон ўйин техникаси сирларини тадқиқот ва таҳлиллари натижасига қараб ўргатишдан иборат.\nТадқиқотнинг вазифаси - ўйин техникасини самарали ўргатишга доир режа ишлаб чиқиш, тажриба ўтказиш ва уни амалиётга тадбиқ қилиш.\nИлмий тадқиқот методлари: Тадқиқотда қўйидаги илмий тадқиқот методларидан фойдаланилди: Кузатиш, анкета, интерьвю,суҳбат экспримент. Назарий ва амалий аҳамияти: Тадқиқотимизда футбол ўйин техника-сини ҳусусиятлари, таълим ва машғулотнинг вазифалари, воситалари, мазму-ни ишлаб чиқилади, уни амалга ошириш йўллари ва усуллари асослаб бери-лади. Биз яратган назарий ғоялар методик тавсиялардан футбол дарсларида ўқувчиларга футбол ўйини техникасини ўргатишда ўргатиш ва тарбиялаш ишларида фойдаланишлари мумкин.\nУмумий ўрта таълим мактабларининг V – Ix синф ўқувчиларини футбол ўйини техникасига ўргатиш.\nI . Боб. Футбол ўйини техникаси ва ўргатиш услубиёти.\nI. 1. Футбол ўйини техникасининг тавсифи ва таснифини.\nФутболчи томонидан бажариладиган техник усуллар футбол ўйинини вужудга келтириш воситаси хисобланади. Юкори натижаларига эришиш кўп жиҳатдан футболчининг уйин техникасини куллай билишига, рақиб жамоа қаршилик кўрсатаётганда, кўпинча эса чарчоқ орта бораётган шароитда ўйин фаолиятидаги турли ҳолатларда уларни қанчалик моҳирлик билан, самарали қўллай билишга боғлиқ. Уйин техникасини яхши билиш спортчининг ҳар томонлама тайёргарлик кўриши ва бир маромда камол топиши жараёнининг ажралмас қисмидир.\nТурли-хил тарзда уйғунлаштирилиб қўлланиладиган махсус усуллар тўплами футбол ўйини техникасини ташкил этади.\nФутбол уйини техникасида бошнинг чакка қисми, орқаси билан зарба бериш, тўпни болдир билан тўхтатиш сингари номақбул усулларни қўллаш бугунги футболда йук булиб кетди; оёқ юзи билан зарба бериш, тўпни сон ва кўкракда тўхтатиш, дарвозабоннинг тупни қўл билан ташлаш техникаси кабилардан фойдаланиш коэффициенти ошди, алдаш ҳаракатлари яъни финтлар тараққий этти узининг юкори нуктасига етди.\nЗамонавий футболдаги техник усуллар ўйин ҳаракатлари тезлиги ва аниқлигини ошириш учун кучдан етарлича тежаб фойдаланиш имконини берадиган, биомеханика нуқтаи назаридан мақбул ҳаракатлар тизими билан характерланади. Юкори даражадаги тезлик ва ишончлилик, соддалик ва самарадорлик, хужумкорлик ва аниклик – футбол техникасини қўллашга қўйиладиган катъий талаблар хисобланади.\nФутбол ўйини техникасининг таснифини техник усулларни умумий ўзига хос белгиларига қараб гуруҳларга бўлиш мумкин (1-расм).\nФутбол техникаси иккита йирик бўлимга: майдон ўйинчиси техникаси ва дарвозабон ўйин техникасига бўлинади. Ҳар қайси бўлим ўз навбатида ҳаракатланиш техникаси ва тўпни бошқариш техникаси бўлимчаларига тақсимланади. Кичик бўлимлар турли усулларда ижро этиладиган муайян техник усуллардан: ҳаракатланиш техникаси усулларидан иборат. Улардан майдон ўйинчилари ва дарвозабон фойдаланади. Аммо айрим усуллар ўзининг муайян турларига эга. Усул ва турларда ҳаракатнинг асосий механизми умумий бўлиб, деталлардагина фарқ бўлади. Ҳар хил усул ва турларни ижро этиш шартлари футбол техникасини янада жозибали килади.\nЎрганилаётган материални тизимлаштириш усул турларини тузукроқ тушунишга, уларни тўғри таҳлил қилишга, олинган билимларни такомил-лаштириш вазифаларини мувафаққиятли ҳал қилишга ёрдам беради. Футбол техникасининг ифодаланиши майдон ўйинчиси ва дарвозабон учун умумий кичик бўлим бўлган ҳаракатланиш техникасидан бошланади.\nФутболчиларни майдондаги ҳаракатланиш техникаси.\nФутболчиларнинг ҳаракатланиш техникаси югуриш, сакраш, тўхташ, бурилиш каби усуллар гуруҳини ўз ичига олади (2-расм). Ўйинда ҳаракат-ланиш техникаси усулларидан турли-хил тарзда қўшиб фойдаланилади. Масалан, футболчининг ҳаракатланиш тезлиги ниҳоятда хилма-хил: секин юришдан бошлаб, стартдаги тезланишни максимал тезликка қадар кўтариш мумкин, югуриш мароми ва йўналиши қўққисдан ўзгариб туради. Югуриш-нинг хилма-хил усулларини сакраш, тўхташ, бурилиш билан бирга қўшиб олиб бориш футболчининг ҳаракатланишига хос хусусият ҳисобланади. Ҳаракатланиш техникасининг усуллари майдон ўйинчилари ва дарвоза-боннинг тўпни бошқариш санъати билан чамбарчас боғлиқ. Ҳаракатланиш техникаси усулларини керагича ҳамда комплекс тарзда қўллаш кўп тактик вазифаларни тўп олиш учун очилиш ва рақибни чалғитиш, позиция танлаш, ўйинчини тўсиб олиш ва ҳ.к. ларда самарали ҳал қилиш имконини беради.\nФутболдаги асосий ҳаракатланиш воситаси бу югуриш ҳисобданади. Тўпни бошқармаётган футболчилар югуриш ёрдамида футбол майдонда тур-лича жойлашиб оладилар. Бундан ташқари, югуриш таркибий қисм сифатида тўпни бошқариш техникасига ҳам киради. Футбол ўйинида югуришнинг оддий югуриш, тисарилиб югуриш, чалиштирма қадам ташлаб югуриш, жуфтлама қадам ташлаб югуриш каби усуллари қўлланилади.\nОддий югуришлардан асосан тўғрига бораётган ўйинчилар бўш жойга чиқиш, рақибни қувиш ва ҳоказоларда фойдаланади. Ҳаракат тизими, тузилиши ҳам енгил атлетикадаги югуришидан фарқ қилмагалиги учун уни оддий югуриш дейилади. Улар ўртасида қадамларининг узунлиги, частотаси ва ритмидагина фарқ бор, холос. Югуришда қадам узунлиги спринтерларда (қисқа масофага югурувчилар) 2 - 2,2 м га тенг бўлса, катта ёшли футбол-чиларда ўртача 1,3-1,5 м га тенг булади. Қадамлар частотаси спринтерларда секундига 4 - 4,5 қадамга тенг бўлса, футболчиларда частота сал ортиқроқ секундига 5,1 - 5,5 қадам бўлади. Бу эса ҳавода учиш фазаси қисқароқ бўлгани сабабли тез тўхташга ёки тез бурилиб олишга ёрдам беради.\nТисарилиб югуришдан асосан тўпни олиб қўйишда ва тўпни олишда қатнашаётган ҳимоядаги ўйинчилар фойдаланадилар. Югуришнинг бу тури ҳам циклик (қўшалоқ қадамли) бўлади. Қисқа - қисқа, лекин тез-тез қадам ташлаш, ҳавода учиш фазасининг қарийб йўқлиги ўнга хос хусусиятдир. Буни сабаби силтаниш оёғи орқага узатилганда сонни ёзилиши чекланган-лигидадир. Ўйин шароити кўпинча максимал тезликда тисарилиб югуришни талаб қилиб колади. Бунда тезлик қадам частотасини ошириш ҳисобига орттирилиб, бу кўпроқ оёқнинг орқага фаол ҳаракат қилишига боғлиқ.\nТисарилиб югураётганда, ўйинчи баъзан мувозанатни йўқотиб йиқилиб тушади. Таянч оёқ вертикал турган пайтда гавданинг оғирлик маркази ўқи таянч юзасининг тепасида туриши ўйинчи ҳолатининг турғун бўлиши шартларидан биридир.\nЧалиштирма қадам ташлаб югуришдан футбол ўйинида ҳаракат йўналишини ўзгартириш учун, турган жойдан ўнгга ёки чапга силтаниб югу-риш пайтида, бурилиб олгандан кейин фойдаланилади. У ҳаракатланишнинг специфик воситаси бўлиб, асосан бошқа югуриш турлари билан бирга қўшиб қўлланилади.\nЧалиштирма қадам ташлаб югуриш ён томонга ижро этиладиган югуриш қадамлари билан ифодаланади. Қадам ташлаш циклининг бирида (қўшалоқ қадам) силтанувчи оёқ таянч оёқнинг олдига чалиштириб ўтказилади. Югуриш пайтида ҳавода учиш фазаси жуда қисқа бўлади.\nЖуфтлама қадам ташлаб югуришдан футбол ўйинида тактик жиҳатдан зарур ҳолатга ўтишда (масалан, ўйинчи олдини тўсиб олишда) фойдала-нилади. У дастлаб ҳаракатланиш фазаси сифатида қўлланилади. Кейинроқ ўйиндаги вазиятга қараб, ҳаракатланиш техникасининг турли усуллари сифатида ижро этилади. Ўйинчилар жуфтлама қадамлар ташлаб югурганда машқни оёқларини сал букиб бажарадилар. Биринчи қадамни ҳаракат йўналишига яқин оёқдан бошлаб, ён томонга ташланади. Иккинчи қадамда оёқлар жуфтланади. Депсиниш ва силтаниш ҳаракатларида зўр бериш юқори томонга эмас, балки ён томонга йўналтирилади.\nФутболда ўйинчилар тўхташ ва бурилиш усулларининг баъзиларини ижро этишда сакрашлардан фойдаланилади. Сакраш зарба беришнинг айрим усуллари, тўпни оёқда, кўкракда, калла билан тўхтатиб қолиш ва баъзи финтлар техникасининг қисмига киради. Ўйиндан олдин, ён томонларга, юқорига ҳамда шуларга яқин йўналишларда сакралади. Ўйиндаги вазият кўпинча максимал баланд ёки максимал узун сакрашни талаб қилмайди. Бунда сакрашнинг самарадорлиги футболчининг координацион қобилияти билан белгиланиб, футболчи турли дастлабки ҳолатлардан фазо, вақт ва куч характеристикалари оптимал бўлган ҳаракатлар қилиши керак бўлади. Барча хил сакрашлар депсиниш, ҳавода учиш ва ерга тушиш фазаларидан иборат бўлади. Сакрашнинг икки хил усули яъни бир оёқда депсиниб сакраш ва икки оёқда депсиниб сакраш мавжуд.\nБир оёқда депсиниб сакраш олдинга, ён томонларга, юқорига бажари-лади. Бундай сакрашда фаол депсиниб, иккинчи оёқни силкитиб, гавда оғирлик марказининг ўқи сакраш томонга ўтказилади. Сакрашнинг траекторияси ва кучи ўйиндаги вазиятга боғлиқ. Бир оёқда ёки икки оёқда ерга тушилади. Қисқа масофали, қаттиқ амортизация кейинги ҳаракатларга тезроқ ва самаралироқ ўтиш имконини беради. Оғирлик маркази ўқининг проекцияси таянч юзасининг чегарасида ёки ундан ташқарида бўлиши ҳам шунга ёрдам беради. Сакраб тўпга калла ураётганда, кўпинча максимал баланд кўтарилиш керак бўлади. Бунда югуриб келиб депсинадиган оёқни таққа тўхтайдиган қилиб (таянчга нисбатан бурчак ҳосил қилиб) қўйиш ёрдам беради. Сал чўнқайгандан кейин юқорига ёки юқорилаб - олдинга томон фаол депсиниш керак бўлади, бунда қўлларни кўкрак баравар силкитиб кўтариш депсинишнинг самарасини оширади.\nИкки оёқда депсиниб сакраш усулидан олдинга, олдинлаб ён томонга ва оралиқ йўналишаларда фойдаланилади.\nТурган жойдан сакраганда ўйинчи депсиниш олдидан тезда салгина чўнқаяди. Оёқларни фаол тўғрилаш билан бирга гавда оғирлик марказининг ўқ сакраш томонига ўтказилади ва қўллар силкитилади. Югуриб келиб сакра-ётганда сўнгги қадамда бир оёқни таққа тўхтайдиган қилиб қўйилади. Чўнқайиш пайтида иккинчи оёқ биринчиси билан тезгина жуфтланади. Депсинишда ҳавода учиш ва ерга тушиш фазалари турган жойдан сакрагандаги каби бўлади.\nТўхташларга харакатланиш техникасида ҳаракат йўналишини ўзгарти-ришнинг самарали воситаси деб қаралади. Тўсатдан тўхтаб қолганда, рақиб-ларнинг қаерда, қандай жойлашишига қараб туриб тўп билан ҳам, тўпсиз ҳам ўша кетаётган томоннинг ўзига ёки қарши томонга отилиб кетилади, ўнгга ёки чапга қочиб колинади. Тўхташнинг икки хил усули, сакраб тўхташлар ва ташланиб тўхташлар мавжуд.\nСакраб тўхташ учун юқорига қисқароқ сакраб, силтанган оёқда ерга тушилди – бунда турғунлик бўлсин учун шу оёқ сал эгилади. Аммо кўпинча ерга икки оёқлаб тушилади.\nТашланиб тўхташ сўнгги югуриш қадами ҳисобига бажарилади. Бунда силтанган оёқни олдинга узатиб, товонга таяниладида, кейин оёқни ростмана ерга қўйилади. Ташланиб тўхташ оёқларни анчагина букиб, икки оёққа таяниб қолиш билан ифодаланади. Барча хил тўхташлардан кейин, одатда, турли йўналишларда ҳаракат давом эттирилади. Шунинг учун тўхташдаги сўнгги ҳолат кейинги ҳаракатнинг старт ҳолати бўлиши керак.\nБурилишлар ёрдамида футболчилар тезликни минимал камайтириб, югуриш йўналишини ўзгартирадилар. Одатда, турган жойда бурилгандан кейин старт ҳаракатлари бошланади. Бурилиш, шунингдек, зарба бериш, тўпни тўхтатиш, тўпни олиб юриш, финтларнинг айрим усулларини бажариш техникаси таркибига ҳам киради. Бурилишнинг қуйидаги усулларидан фойдаланилади: ҳатлаб ўтиб бурилиш, сакраб бурилиш, таянч оёқда бурилиш. Ўйин шароитига қараб ён томонларга ва орқага бурилиш мумкин. Бурилиш турган жойда ҳам, ҳаракат пайтида ҳам ижро этилаверади. Ҳатлаб ўтиб бурилганда, қисқа - қисқа 2 - 3 қадам ташлаш ҳисобига керакли йўналишга қараб олинади. Ҳаракат йўналишини тўсатдан ва тез ўзгарти-ришда сакраб бурилиш самаралироқдир. Бу иш бурилиш томонга фаол депсиниб бажарилади. Силкинадиган оёқнинг кафти ҳам шу томонга айлантирилади. Сакраш унчалик баланд бўлмаса ҳам, тўла - тўкис бажарилади. Таянч оёқда бурилишнинг икки тури бор. Биринчисини бажаришда бурилиш йўналишидан узоқдаги оёққа таянилади. Бунда футболчи гавда оғирлик маркази ўқининг проекциясини таянч сатҳ чегарасидан чиқариб, таянч оёқ учида бурилиш томонга айланади. Иккинчисида ҳаракат йўналишига яқин оёққа таянилади, гавда оғирлик марказининг ўқи бурилиш томонга кўчади. Ўтказиладиган оёқни ҳам шу йўналишда таянч оёқнинг олд томонига чалиштириб қўйилади. Бурилиш сал букилган таянч оёқ учида бажарилади.\nI. 2. Тўпни тўхтатиш, олиб юриш ва ошириш техникаси.\nТўпни тўхтатиш футбол уйинида тўпни қабул қилиш ва уни эгаллаш воситаси бўлиб хизмат қилади. Тўпни тўхтатишдан мақсад кейинги керакли ҳаракатларни амалга ошириш учун думалаб ёки учиб келаётган тўпнинг тезлигини сўндиришдан иборат. Тўпни тўхтатиш атамасини баъзида «тўпни мослаш», «тўпни қабул қилиш» деб юритиладиган маънода тушуниш керак бўлади. Шу сабаб тўпни тўхтатиш усулларини кўриб чиқаётганда, футболчи тўпни бутунлай тўхтатиб олмай, балки уни кейинги ҳаракатларни бажариш учун мослаб олиши назарда тутилади (3 – расм).\nТўпни оёқ билан тўхтатиш – футболда энг кўп қўлланиладиган техник усул ҳисобланади. Футболчилар уни турли усулларда бажарилади. Ҳаракат-нинг асосий фазалари ҳамма усуллар учун умумийдир. Тайёрлов фазаси – дастлабки ҳолатда туриб олиш. Бу фаза бир оёққа таянган ҳолат билан ифодаланади. Турғунлик бўлсин учун гавда оғирлиги сал букилган таянч оёққа ташланади. Тўхтатувчи оёқ тўп томон узатилиб, унинг юзаси тўпга қаратилади. Ишчи фаза бир оз бўшаштирилган тўхтатувчи оёқ билан сўндирувчи ҳаракат қилишдан иборат. Амортизацияловчи йўлнинг узун-қисқалиги тўп ҳаракатининг тезлигига боғлиқ. Агар тезлик катта бўлмаса, тўп бўшаштирилган оёқ билан сўндирув ҳаракатисиз тўхтатилади. Тўхтатувчи юза тўп билан тўқнашган пайтдан орқага ҳаракат бир оз секинлатиб бориладида, тўпнинг тезлиги сўндирилади. Якунловчи фаза – кейинги ҳаракатлар учун керакли дастлабки ҳолатга ўтиш. Оғирлик марказининг ўқи тўхтатувчи оёқ билан тўп томонга ўтказилади. Тўхтатгандан кейин кўпроқ зарба бериш ёки тўп билан бирга ҳаракатланиш бажарилади. Оёқ кафтининг ички томони билан тўп тўхтатиш юмалаб ва учиб келаётган тўпларни қабул қилишда қўлланилади. Тўхтатувчи юза билан амортизациялаш йўли анчагина катта бўлгани сабабли бу тўхтатиш усули-нинг ишончлилик даражаси юқори бўлади.\n3-расм. Тўпни тўхтатиш усуллари таснифи.\nДумалаб келаётган тўпни тўхтатиш учун дастлаб футболчи тўп томонга қараб туради. Гавданинг оғирлиги сал букилган таянч оёқда бўлади. Тўхтатувчи оёқ олға томон узатилади ва оёқ кафти ташқарига 900 градус бурилади, оёқ учи эса сал кўтарилган бўлади. Тўп билан оёқ кафти тўқнашган пайтда тўхтатувчи оёқ таянч оёқ даражасига қадар орқага олинади. Тўхтатувчи юза оёқ кафти ички юзасининг ўртасига тўғри келади.\nПастлаб, яъни тизза баравар учиб келаётган тўпларни тўхтатишдаги ҳаракатлар думалаб келаётган тўпларни тўхтатишдаги ҳараклардан унчалик фарқ қилмайди. Бироқ, паст учиб келаётган тўпни тўхтатадиган оёқ тайёрлов фазасида букилиб, тўп баландлигича кўтарилади. Баландлаб учиб келаётган тўплар хамиша футболчилар томонидан сакраб тўхтатилади. Бунда улар бир ёки икки оёқда депсиниб, юқорига сакрайдилар. Тўхтатувчи оёқларининг тос-сон ва тизза бўғимлари қаттиқ букилади. Оёқ кафтлари эса ташқари томонга бурилади. Тўп тўхтатилгандан кейин бир оёқда ерга тушилади.\nТагчарм билан тўп тўхтатиш думалаб келаётган ва пастга тушаётган тўпларни тўхтатишда қўлланилади. Думалаб келаётган тўпни тўхтатишдаги дастлабки ҳолат тўп томонга қараб туриш, гавданинг оғирлиги таянч оёқда. Тўп яқинлашиб колганда, тўхтатувчи оёқ тиззадан сал букилиб, тўп томонга узатилади. Тўп билан тагчарм тўқнашган пайтда озроққина орқага сўндирув-чи ҳаракат қилинади. Пастга тушиб келаётган тўпни тагчарм билан билан тўхтатиш учун унинг ерга тушадиган жойини аниқ мўлжал қила билиш керак. Тўхтатувчи оёқ тиззадан букилиб, тўп тушадиган жой тепасига келти-рилади, оёқнинг учи сал кўтарилган, аммо оёқнинг ўзи бир оз бўшаштирил-ган бўлиши керак. Тўпни у ерга текан пайтда тўхтатиш мумкин. Бунда оёқ кафти тўпни ерга қисиб колади.\nОёқ юзи билан тўп тўхтатиш кейинги йилларда кенг тарқалган бўлиб, ҳаракат тизими аниқ идора қилишни талаб этади. Тўхтатувчи юза, яъни оёқ юзи анча қаттиқ ва ўлчами кичик бўлган сабаб, ҳаракат тузилмасида салгина адашиш ёки тўп траекторияси ва тезлигини ноаниқ мўлжаллаш тўхтатишда жиддий хатога олиб келади. Оёқ юзаси билан кўпинча ўйинчининг олдига келиб тушаётган тўп тўхтатилади. Пастлаб келаётган, яъни траекторияси паст тўпни тўхтатишда тос-сон ва тизза бўғимларида тахминан 900 гарадус букилган тўхтатувчи оёқ олдинга узатилади. Унинг учи ҳам букилган. Тўп билан оёқ юзи тўқнашган пайтда орқага амортизацияловчи ҳаракат қилинади. Тўхтатувчи сатҳ оёқ юзининг ўрта қисмига тўғри келади.\nБаланд таректорияли тушиб келаётган тўпни тўхтатишда тўхтатувчи оёқнинг кафти ерга параллел туради. Тўп оёқ юзининг пастки қисмига туширилади. Пастлатиб орқага томон сўндирувчи ҳаракат қилинади.\nСон билан тўпни тўхтатиш ҳозирги футболда кўп қўлланилади. Сабаби шундаки, тушиб келишдаги траекторияси ҳар хил тўпларни сон билан тўхта-тиш мумкин. Бундан ташқари, тўхтатувчи сатҳ билан амортизациялаш йўли анчагина катта бўлгани учун бу жуда ишончли усул ҳисобланади. Тайёрлов фазасида сон олдинга чиқарилади. Тушиб келаётган тўпга нисбатан сон тўғри бурчак ҳосил қилиб туриши керак бўлгани учун, унинг букилиш бурчаги учиб келаётган тўпнинг траекториясига боғлиқ. Тўп соннинг ўрта қисмига тегади. Пастлатиб орқага томон сўндирувчи ҳаракат қилинади.\nЎтказиб юбориб тўп тўхтатиш. Ҳозирги футболда тўпни ўтказиб юбормай тўхтатиш тобора кам қўлланилмоқда, чунки унда ўйин суръати секинлашадида, ўйин вазиятидан яхшироқ фойдаланиш учун қўшимча ҳаракатлар қилиш керак бўлади. Ўйиндаги баъзи ҳолатлар ўйинчидан тўпни ўтказиб юбормай тўхтатишни талаб қиладиган вазиятлар ҳам, сўзсиз, учраб туради. Бироқ замонавий футбол тўпни ҳали тўхтатмасдан олдин футболчи кейин қандай ҳаракат қилиши ҳақида бир қарорга келиб олиши билан ҳарактерланади. Айни шу ўтказиб юбориб тўхтатиш думалаб ёки учиб келаётган тўпнинг тезлигини сўндирибгина колмай, балки унинг йўналиши-ни керакли томонга ўзгартириш, кейинги ҳаракатларга қулайроқ тайёрланиб олиш имконини беради.\nҲаракат хусусиятларини оёқ кафтининг ички томони билан орқага тўп ўтказиш мисолида кўриб чиқамиз. Тўхтатувчи оёқ думалаб ёки учиб келаётган тўпни таянч оёқдан олдинда кутиб олади. Бунда орқага максимал сўндирувчи ҳаракат қилинади. Гавда таянч оёқ учида 1800 градус орқага бурилади. Тезлиги анчагина камайган тўп ҳаракатда давом этади. Гавда олдинга энгашиб, оғирлик марказининг ўқи ўйинчининг назаридан четда колмаган тўпнинг ҳаракати томонга ўтади.\nТўпни ён томонга ўтказиб олишда орқага – ўнгроқ томонга сўндирувчи ҳаракат қилинади. Футболчи тахминан 900 бурилади. Бунда тўпнинг тезлиги сўнибгина қолмай, балки унинг йўналиши ҳам ўзгаради. Бошқа усуллар билан тўп ўтказиб олишдаги ҳаракатлар бирмунча ўхшашдир.\nОёқ юзининг ички қисми билан тўп ўтказиш. Бу усул билан кўпинча ён томонга ёки орқага тўп ўтказилади. Дастлабки ҳолат – тушиб келаётган тўп томонга ярим бурилиб туриш. Тўпга яқинроқ турган тўхтатувчи оёқ тиззадан сал букилган бўлиб, ён томонга, тўп қаршисига узатилади. Тўп яқинлаша бошлагач, оёқ уни кетидан ҳаракат қилаверади. Тўп ердан сапчиш пайтида унга етиб олиб, оёқ кафти уни босиб тушиш керак. Бўшаштириб турилган оёқ кафтига келиб теккан тўпнинг ҳаракати анчагина секинлашади. Тўхтатувчи оёқ тўп кетидан ҳаракатда давом этади, гавда тўп томонга бурилади.\nОёқ юзининг ташқи қисми билан тўп ўтказиш. Дастлабки ҳолат – тушиб келаётган тўп томонга қараб олиш. Тўхтатувчи оёқ олдинга узатилади. Оёқ кафти ташқарига бурилади. Ўйинчи ҳолати оёқ кафтини ички томони билан тўп тўхтатгандаги сингари бўлади. Бу усулда тўп ўтказиб юборилади-да, сапчиш пайтидаги тўпни оёқ юзи ташқи қисми билан босиб тушадиган қилиб оёқ тўп кетидан орқага ҳаракатлантирилади. Гавда таянч оёқ учи билан тезлиги анча камайтирилган тўпнинг кейинги ҳаракати томон бурилади.\nКўкрак билан тўп тўхтатиш. Тўпни тўхтатиш амортизация ва сўнди-рувчи ҳаракатга асосланган бўлиб, харакат структураси уч фазали экани кўк-рак билан тўп тўхтатишга хос хусусиятдир. Тайёрлов фазасида тўпни тўхтатиш учун қулай ҳолатда мана бундай туриб олинади: футболчи тўп томонга қараб олади; оёқлар керилган ёки кичикроқ қадам (50-70 см) кенглигида очилган ҳолатда; кўкрак сал олдинга олинган, қўллар тирсаги сал букилиб, паст туширилган. Ишчи фаза сўндирувчи ҳаракат билан ифодаланади. Тўп яқинлашиб келганда гавда орқага тортилиб, елка билан икки қўл олдинга чиқарилади. Якунловчи фазада оғирлик маркази ўқи тўп билан ҳаракат қилиш мўлжалланган томонга ўтказилади. Кўкрак баландлиги-да учиб келаётган ҳамда турли траекторияда пастга тушиб келаётган тўплар-нигина кўкрак билн тўхтатса бўлади. Турли траекторияда учиб келаётган тўпларни тўхтатишдаги ҳаракат механизми асосан бир хил бўлиб, айрим деталлардагина фарқ бор. Кўкрак баландлигида келаётган тўпни тўхтатишда ўйинчи кўпинча оёқларини кичикроқ қадам кенглигида очиб, тик туради, гавда оғирлиги олдинда турган оёққа тушади. Сўндируви ҳаракат қилганда, гавда оғирлиги орқадаги оёққа ўтади. Пастга тушаётган тўпни тўхтатишда гавда орқага тортилади. Оғиш бурчаги тўпнинг учиш траекториясига боғлиқ\nКўкрак билан тўп тўхтатишдаги амортизация йўли қисқа бўлгани сабабли, тўпнинг тезлиги ва траекториясини жуда аниқ мўлжаллай билиш ҳамда сўндирувчи ҳаракатни ўз вақтида бажариш лозим. Орқага тўп ўтказишнинг икки хил хусусиятини кўриб чиқамиз. Кўкракнинг ўрта қисми билан тўп ўтказиш учун орқага энгашиш ва озгина сўндируви ҳаракат қилиш керак. Шунда тўп кўкракнинг ўрта қисмига тегиб, бошдан ошиб кетади. Ўйинчи 1800 бурилиб, тўпни эгаллаб олади. Самаралироқ усул кўкракнинг ўнг (чап) қисми билан тўп ўтказиш. Бунда гавданинг ўрнига қараб ўнг ёки чап томонга буриш ҳисобига сўндирувчи ҳаракат қилинади. Тўхтатувчи қисм бўшаштириб турилган кўкрак мушак-ларига тўғри келади. Тезлиги анчагина камайиб қолган тўпни ўйинчи 1800 градус бурилиб, диққат қилиб кузатади. Ён томонларга (ўнгга ёки чапга) ўтказиш ҳам шу тарзда бажарилади. Камроқ сўндирувчи ҳаракат қилиш (400-600 бурилиш) тўпни тўхтатиш-гина эмас,балки унинг траекториясини ўзгартириш имкониятини ҳам беради. Баланд учиб келаётган тўпни сакраб кўкрак билан тўхтатилади. Тўп яқинлашиб қолганда, бир оёқда ёки икки оёқда депсиниб юқорига сакралади. Сўндирувчи ҳаракатни сакрашнинг энг юқори нуқтасига етгандан бошлаб, қайтиб тушаётганда тугаллаш керак.\nТўпни кўкрак билан тўхтатиш ўйинда тез-тез қўлланиладиган, самарали техник усул бўлса ҳам координация жиҳатидан мураккаб ҳаракатлар қаторига киради ва ниҳоятда жиддий машқ қилишни талаб этади.\nТўпни калла билан тўхтатиш. Бу техник усул ўйинда кам қўлланилади, чунки унинг ижроси қийин, колаверса ишончлилиги бошқа усул ва усулларга қараганда жуда кам. Тўхтатувчи қисм кўпроқ пешонага тўғри келади. Пешона суяклари қаттиқ бўлгани учун сўндирувчи ҳаракат ҳисобигагина амортизация қилинади. Бу эса ишончлиликни камайтиради. Бироқ, қийин бўлишига қарамай, тўпни калла билан тўхтатишни ўзлаштириб олиш ниҳоятда зарур. Бўй баравар учиб келаётган ва турлича траекторияда тушиб келаётган тўпларни пешона билан тўхтатса бўлади. Тўп бўй баравар учиб келаётган бўлса, ўйинчи кичикроқ қадам ташлаб тўп томонга қараб олади. Гавда оғирлиги олдиндаги оёқда. Гавда билан калла тахминан таянч оёқ даражасига қадар олдинга чиқарилган бўлади. Тўп яқинлашаётганда, гавда билан калла орқага тортилади. Гавданинг оғирлиги орқадаги оёққа ўтказилади. Тушиб келаётган тўпни тўхтатиш учун дастлабки ҳолатда оёқлар орасини елка кенглигида кериб ёки кичикроқ қадам ташлаб, оёқ учида тўғрига қараб турилади. Калла орқага ташланиб, пешона тўп томонга қаратилади. Оёқларни букиш ва каллани ичга тортиш ҳисобига сўндирувчи ҳаракат қилинади.\nЎйин жараёнида шундай вазиятлар юзага келиб қоладики, унда балан-длаб келаётган тўпларни сакраб калла билан тўхтатиш керак бўлади. Бу ҳолда юқорига сакраш тайёрлов фазаси бўлиб, уни бир ёки икки оёқда депсиниб бажарилади. Сакрашни шундай мўлжаллаш керакки, бунда калла билан тўпнинг тўқнашиши сакрашнинг энг юқори нуқтасига тўғри келсин. Тўп каллага (пешонага) тегадиган пайтда каллани ичга тортиш ҳисобига сўндирувчи ҳаракат қилинади. Кейинги амортизация ўйинчи пастга қайтаётган ва ерга тушаётган вақтда бўлади.\nПешона билан яна асосан ён томонларга тўп ўтказиш ҳам мумкин. Лекин буни ижро этиш ниҳоятда қийин. Ўнгга ёки чапга тўп ўтказишда сўндирувчи ҳаракат қилинибгина қолмай, балки гавда тўп ўтказиладиган томонга бурилади ҳам.\nФутбол ўйинида тўпни олиб юришлар\nТўп олиб юриш ёрдамида ўйинчи жойдан-жойга кўчиб юриши мумкин. Бунда тўп доим ўйинчи назоратида бўлади. Тўп олиб юришда юриб, югуриб тўпга турли хил зарба берилади. Зарба бериш кетма-кет ва турли маромда, оёқ билан ёки калла билан ижро этилади. Тўп олиб юришни баъзи усуллари мустақил аҳамиятга эга бўлмай, ўйинда ўз ҳолича камданкам қўлланилади. Аммо уларни тўп олиб юришнинг бошқа хиллари билан бирга қўшиб олиб бориш ўринли бўлади. Масалан, сон ёки калла билан тўп олиб юриш жиҳатдан ноўрин, лекин ўйинда шундай вазиятлар юзага келиб қоладики, унда тўпни олдин бир неча марта каллада уриб, кейин сонда озроқ ўйнатиб, пировардида оёқ билан керакли усулда олиб юришга ўтилади (4-расм).\n4-расм. Тўпни олиб юриш усуллари таснифи.\nОёқ билан тўп олиб юриш. Тўп олиб юришни бу асосий усули югуриш ва тўпга оёқ билан турли усулларда зарба беришнинг бирга қўшилганидир. Югуриш ва тўпга оёқ билан зарба бериш техникаси-нинг таҳлили алоҳида-алоҳида юқорида берилган. Шунинг учун тўп олиб юришнинг энг муҳим деталлари ва хусусиятларига тўхталиб ўтамиз. Тўп олиб кетаётганда, тактик вазифалардан келиб чиқиб тўпга ҳар хил куч билан зарба берилади. Каттароқ масофани тез босиб ўтиш керак бўлса, тўпни ўзидан 10-12 м узоқлаштириб югурилади. Бунда рақиб қаршилик кўрсатса, тўпни олдириб қўйиш мумкин. Шу сабаб тўпни узлуксиз назорат қилиб бориш ва 1-2 м дан ортиқ узоқлаш-тирмаслик керак. Шунинг билан бирга тўпга тез-тез зарба беравериш ҳам тўп олиб юриш тезлигини камайтириб юборишини унутмаслик лозим. Кўрилган иккала ҳолда ҳам зарба бериш учун махсус силкиниш ҳаракатларини қилишнинг зарурати йўқ. Орқадаги оёқда депсиниш зарба бериш учун тайёр-лов фазаси бўлади. Таянч оёқ тўпнинг ёнгинасига қўйилади. Силкинувчи оёқ тўп томон ҳаракат қилиб зарба беради. Тўп олиб юришнинг ўйинда энг кўп қўлланиладиган бир неча тури бор. Улар бир-биридан зарба бериш усули билангина фарқ қилади. Оёқ юзининг ўрта қисми билан ва оёқ учи билан тўп олиб кетилаётганда асосан тўғри чизиқли ҳаракат қилинади. Оёқ юзининг ички қисми билан тўп олиб юриш ёй бўйлаб ҳаракатланиш имконини беради. Оёқ кафтининг ички томонлари билан тўп олиб юришда ҳаракат йўналишини кескин ўзгартириш мумкин. Оёқ юзининг ташқи қисми билан тўп олиб юришни универсал усул деб ҳисобласа бўлади. Бу усул тўғри чизиқли ҳаракат қилиш, ёй бўйлаб ҳаракатланиш ва йўналишни ўзгартириш имконини беради.\nБош билан тўп олиб юриш. Бу усулни қўллаганда ўйинчи турли йўналишларда ҳаракатлар қилади ва кетма-кет бош қўйиш ёрдамида тўпни ерга туширмай олиб юради. Асосан пешона билан зарба берилади. Тўпни олдинга томон унинг кетидан етиб бориб бош билан уришга улгурадиган даражада куч ва траектория билан йўналтирилади.\nЎйин жараёнида рақибдан тўпни олиб қўйиш.\nАсосан, рақиб тўпни олиб кетаётганда ёки қабул қилиб олаётганда, ундан тўпни олиб қўйишга ҳаракат қилинади. Тўпни олиб қўйишнинг самарали чиқиши футболчининг вазиятни баҳолаш қобилиятига, яъни рақибгача ва тўпгача бўлган масофани, уларнинг ҳаракатланиши тезлигини, ўйинчилар қандай турганлигини ва ҳ.к. ни аниқ мўлжаллай билиш қобилиятига боғлиқ. Рақибга яқинлаша бораётиб ёки унгача бўлган оралиқ масофани сақлаб туриб, рақиб тўпни сал ўзидан узоқлаштирганда унга хужум қилиш керак. Шу пайтда ҳужум қилаётган ўйинчи отилиб боради, тўпни тепиб, тўхтатиб ёки рақибни оёқ билан туртиб, тўпни тортиб олади.\nТўп олиб қўйиш икки хил бўлади: тўла олиб қўйиш ва чала олиб қўйиш. Тўла олиб қуйишда олиб қўювчини ўзи ёки уни шериги тўпни эгаллаб олади. Чала олиб қўйишда эса тўп маълум масофага тепиб ёки ён чизиқдан чиқариб юборилади. Бунда тўпни рақиб эгаллаб олса ҳам унинг ҳужум қилиш ҳаракатига ҳалақит берилади ва ҳимояни оқилона қайта қуриш учун вақтдан ютилади. Рақиб ҳужум суръати ва жабҳасини ўзгартиришга мажбур бўлади.\nМураккаб ўйин вазиятларида тўпни олиб қўйиш мақсадида ташланиб олиб қўйиш, сирпаниб олиб қўйиш деган махсус усуллар қўлланилади. Тўпни олиб қўйишнинг таснифи 5-расмда берилган.\nТўпни ташланиб олиб қўйиш рақибдан ўзиб, 1,5-2 м масофадаги тўпни олиб қўйиш имконини беради. Рақиб ўнг чап томондан ўтиб кетмоқчи бўлга- нида шу усул қўлланилади. Тўп томонга тез ҳаракат қилиб ўнга ташланади. Ташланиш кенглиги тўпгача бўлган масофа қанчалигига боғлиқ. Етиш қийин бўлган тўпларни ярим шпагат ёки шпагат қилиб олиб қўйилади. Ташланиб тўпни олиб қўйишда тўпни тепиш ёки тўхтатишдан фойдаланилади. Биринчисида рақиб оёғидаги тўп кўпроқ оёқ учи билан тепиб юборилади. Тўхтатишга ҳаракат қилганда эса оёқ кафти билан тўп йўли тўсилади ва унинг ҳаракат йўналишида олиб кетилишига имкон берилмайди.\n5-расм. Тўпни олиб қўйиш усуллари таснифи.\nСирпаниб тўпни олиб қўйиш ўйинчига 2 м дан ҳам узоқроқда бўлган тўпни эгаллаб олиш имконини беради. Бунда тўп кўпроқ орқадан ёки ён томондан келиб олиб қўйилади. Ҳужум қилувчи ўйинчи рақибга яқинлашиб қолганда йиқила туриб оёқларини олдинга узатиб юборади. Ўйинчи ўт устида сирпаниб бориб, тўп йўлини тўсиб қўяди ёки уни тепиб юборади.\nРақибни елка билан туртиб юбориб тўпни олиб қўйиш ўйин қоида-ларига мувофиқ ижро этилиши керак. Тўпни бошқараётган ўйинчига ўйин масофасида фақат елка билан рақибнинг елкасига туртишга рухсат этилади. Фақат тўпни олиб қўйиш мақсадида туртиш мумкин бўлиб, бу ҳеч қачон қўпол ва хавфли тарзда бўлмаслиги лозим. Елка билан туртишни рақиб бир оёққа таяниб турганида бажариш керак.\nТўпни ён чизиқдан ўйинга киритиш\nТўпни ташлаш – майдон ўйинчилари қўлда бажарадиган ягона усул. Тўп ташлаш ҳаракат тузилмаси кўп жиҳатдан футбол қоидалари талабига қараб белгиланади. Тўпни узоқроқ масофага етказиб ташлаш учун махсус кўникма ҳосил бўлиши қорин, елка камари ҳамда қўлдаги мушак гуруҳларига муайян даражада куч берилиши керак. Тўпни ташлашда кенг ёзилган бармоқлар уни ён томонидан қамраб турадиган қилиб, бош бармоқларни қарийб бир-бирига теккизган ҳолатда ушлаш керак (6 - 7 - расм).\n6 - расм. Тўпни ташлаб беришда қўл 7-расм. Тўпни ён чизиқ ортидан\nпанжалари ҳолати. ташлаб бериш\nҚўлни юқоридан орқага тортиш тайёрлов босқичи булиб, дастлабки ҳолат – оёқларни кериб ёки қадам ташлаган ҳолатда туриш. Тўпни тутган қўллар тирсакдан сал букилади ва юқори кўтарилиб, бошдан орқага ўтказилади. Гавда орқага эгилади, оёқлар тиззаси букилиб, гавдани оғирлиги орқадаги оёққа тушади. Ишчи босқич – оёқлар, гавда, қўлларни кескин ростлашдан бошланган тўпни ташлаш ҳаракати улоқтириш томонга бармоқлар ёрдамида куч бериш билан тугалланади. Якунлаш босқичини бажариш ташлаш вақтида футболчининг иккала оёғи ерга тегиб туриши лозимлиги тўғрисидаги қоида талабларига мувофиқ бўлиши керак. Шунга биноан якунловчи босқични бажаришнинг бир қанча вариантлари бор. Биринчи ҳолда ўйинчи қўллари фронтал текисликдан ўтаётганда тўпни қўйиб юборади ва гавданинг олға томон ҳаракати дарҳол тормозланади. Баъзан улоқтириш пайтида орқадаги оёқ олдинги оёқ билан жуфтланади. Ниҳоят, якунловчи босқичда атайлаб йиқилиш мумкин.\nII . Боб. ТЎПГА ЗАРБА БЕРИШ ТЕХНИКАСИ.\nII. 1. Футболчининг тўпга зарба бериш техникаси.\nМайдон ўйинчиси техникаси иккита кичик бўлимдан, яъни ҳаракат-ланиш техникаси ва тўпни бошқариш техникасидан иборатдир. Майдон ўйинчиси ҳаракатланиш техникасини юқорида таҳлил қилинган барча усул ва турларининг барчасидан фойдаланади. Тўпни бошқариш техникасига қўйидаги усуллар гуруҳи киради: зарба бериш, тўпни тўхтатиш, тўпни олиб юриш, алдаш ҳаракатлари (финтлар), тўпни олиб қўйиш. Бундан ташқари, қўлда бажариладиган специфик усул – ён чизиқнинг нариги ёғидан тўпни ташлаб бериш ҳам тўпни бошқариш техникасига киради. Ўйин вақтида қайси усул қанча миқдорда ижро этилиши футболчиларнинг ўйиндаги функцияларига боғлиқ. Усулларни ижро этиш сифати эса майдон ўйинчисининг ҳаммасида юксак даражада бўлиши керак.\nТўпга зарба бериш техникаси\nТўпга зарба бериш футбол ўйнашнинг асосий воситаси ҳисобланади. Тўпга оёқ билан ва калла билан турли усулларда зарба берилади. Зарба беришни барча усуллари муайян мақсадга қаратилган бўлиб, тўпни керакли траектория бўйлаб ҳаракатланиши ва оптимал тезлиги билан характерланади. Тўпнинг учиш тезлиги зарба берувчи бўғин билан тўпнинг ўзаро тўқнашган пайтдаги бошланғич тезлигига, шунингдек, улар массасининг бир-бирига нисбатига боғлиқ. Ўзаро таъсир этувчи бўғинларнинг массаси нисбатан муҳим бўлгани сабабли тўпнинг учиш тезлигини ошириш учун зарба берувчи бўғин тезлигини ошириши керак бўлади.\nТўпга оёқ билан зарба бериш.\nФутболчиларни тўпга оёқ билан зарба бериши оёқ кафтини ички томони билан, оёқ юзининг ички, ўрта ва ташқи қисмлари билан, оёқ учи билан, товон билан бажарилади. Зарбалар ҳаракатсиз тўрган тўпга, шунингдек турли йўналишларда думалаб ва учиб келаётган тўпга турган жойдан, ҳаракат вақтида, сакраб туриб, бурилиб, йиқила туриб берилади. Оёқ билан тўп тепиш йўллари хилма-хил бўлишига қарамай, улар техникасини тизимли тузилиши жиҳатидан таҳлил қилиш кўп усуллар учун умумий бўлган асосий ҳаракат фазаларини ажратиб кўрсатиш имконини беради (8 - расм).\n8 - расм. Тўпга зарба бериш усуллари таснифи.\nДастлабки фаза – югуриб келиш. Югуриб келишнинг узун-қисқалиги, унинг тезлиги футболчининг индивидуал хусусиятлари ва тактик вазифа-ларига қараб белгиланади. Бироқ ҳар гал югуриб келаётганда, тўпни олдин-дан ўйлаб қўйилган оёқ билан тепадиган қилиб мўлжал олиш керак. Бунга энг сўнггидан битта олдинги қадамни қисқартириб ёки узайтириб эришса бўлади. Югуриш қадамларининг ўртача узунлиги катта ёшли футболчиларда 130-150 см га тенг бўлади. Югуриб келиш зарба берувчи бўғинлар тезлигини олдиндан ошириб олишга ёрдам беради.\nТайёрланиш фазаси – зарба берувчи оёқни орқага силкиш ва таянч оёқни ерга қўйиш. Югуришнинг сўнгги қадами вақтида ортки депсинишдан кейин жуда муҳим кичик фаза ижро этилади. Сонни анчагина, баъзан эса максимал даражада орқага тортиб тиззани букиш пировардида кераклича куч билан тепиш имконини беради, чунки бунда оёқнинг тўпгача етиб келадиган йўли узаяди ва соннинг олдинги юзаси мушаклари таранг тортилади. Бундан ташқари, сон анчагина орқага тортилганда, ҳаракатлантирувчи мушаклар-нинг ҳаммаси ҳам чўзилади ва кейинги букиш ҳаракатида иштирок этади. Буларни ҳаммаси ҳаракат охирида катта тезликка эришиш имконини беради. Зарба берувчи оёқни орқага тортишни тўғри бажариш учун югуриб келишда сўнгги қадамни сал узайтириш керак. Бу қадам, одатда, бошқаларидан 35-45% узун бўлиб, 200-250 см ни ташкил этади. Таянч оёқ тўпдан ўнг ёки сўл томонга қўйилади.\nИшчи фаза – зарба бериш ҳаракати ва суриб бориш. Зарба бериш ҳаракати таянч оёқни ерга қўйиш пайтида сонни олға томон фаол букишдан бошланади. Бунда сон билан букилган болдир орасида ҳосил бўлган бурчак сақланиб туради. Болдир билан оёқ кафтининг сон ҳаракатидан орқароқда қолиши бутун оёқнинг оғирлик марказини тос-сон бўғими томон яқинлаштиради, бу эса оёқнинг айланиш тезилигини оширишга олиб келади. Зарба бериш олдидан сон сал тормозланади. Бунга сабаб оёқнинг массаси кичикроқ қисми тезлигини ошириш учун унга каттароқ массали бўғиндаги ҳаракат миқдорини аста - секин ўтказиб бериш кераклигидир. Тўпга болдир билан оёқ кафтини шиддатли қиличдек ҳаракатлантириб зарба берилади. Зарба бериш пайтида оёқнинг тўпиқ билан тизза бўғимини қотириб тутиш керак. Зарба берувчи оёқнинг «қаттиқ ричагга» айланиши зарба берувчи бўғим массасини кўпайтириш имконини беради. Зарба пайтидаги ўзаро таъсир бошланишида оёқнинг тўпга теккан жойи тўпнинг шаклини ўзгартиради–деформациялайди. Оёқ билан тўпнинг биргаликда сурилиш тезлиги нолга тенглашгунча тўп қисила боради. Кейин эластик кучлар тўп шаклини тиклайдида, тўпнинг тезлиги муайян миқдорга қадар кескин ортади. Бу тезлик зарба бераётган оёқнинг зарба бошидаги тезлигидан сал камроқ бўлади. Энергиянинг бир қисми сарфлангандан қолган деформацияга ва қиздиришга кетади. Футбол тўпининг эластик деформацияси анчагина. Деформация фазалари билан шаклнинг тикланиши 0,008-0,013 секундга яқин давом этади. Оёқ тўпга тегиб турган вақтни мумкин қадар узоқроқ давом эттириш керак. Чунки тўпнинг учиш тезлиги берилган куч (Ђ) билан куч таъсири қанча вақт (t) давом этганига боғлиқ. Шундай қилиб, ишчи фаза суриб бориш деган фаолият билан тугайди. Бунда зарба берувчи оёқ тўп билан бирга ҳаракат қилиб боради. Суриб бориш каттароқ куч импульси (Ђt) ҳосил қилиш имконини беради ва, ўз навбатида, бу тўпнинг учиш тезлигини оширади. Бундан ташқари, тўпнинг ҳаракат йўналиши ҳам кўп жиҳатдан суриб бориш йўналиши билан белгиланади.\nЯкунловчи фаза – кейинги ҳаракатни бошлаш учун дастлабки ҳолатга ўтиш. Зарба берилгандан кейин оёқ юқорилаб, олға томон ҳаракатда давом этади. Зарба пайтида таянч сатҳи устида бўлган гавданинг оғирлик маркази ўқи оёқ ҳаракати томонга кўчади. Шу тариқа кейинги ҳаракатлар учун энг яхши шароит вужудга келади. Оёқ билан тўп тепишнинг кўп усулларига бу сингари ҳаракат тузилмаси хосдир. Юқорида баён этилган талабларга қатъий риоя қилиш турли усулларда анчагина куч билан тўп тепиш имконини беради. Бироқ тактик мулоҳазалар кўпинча ҳаракат фазаларини бажариш вақтини қисқартириш, амплитуда ва мушаклар кучайишини камайтиришни тақозо этади.\nТўп траекторияси ҳусусиятлари\nОёқ кафтининг ички томони билан тепиш асосан қисқа, ўрта масофага тўп узатишда ва мўлжалга яқин масофадан тепилаётганда қўлланилади. Шундай зарба бериш техникасининг баъзи хусусиятларини кўриб чиқамиз. Югуриш бошланадиган жой, тўп ва мўлжал тахминан бир чизиқда бўлади. Зарба берувчи оёқни орқага тортиш сўнгги югуриш қадамидаги ортки депсиниш ҳисобига бажарилади. Тепиш ҳаракати сонни олдинга букиш билан бир вақтда зарба берувчи оёқни ташқари томон буришдан бошланади. Зарба бериш пайтида таранглаштирилган оёқнинг учи ташқари томон бурилган, унинг кафти эса тўпнинг учиш йўналишига нисбатан қатъий тўғри бкрчак остида жойлашган бўлиши керак. Оёқ учи сал кўтарилган бўлиб, зарба бериш оёқ кафти ички сатҳининг ўртаси билан амалга оширилади. Оёқнинг зарба бериш вақтидаги ҳолати суриб бориш вақтида ҳам сақланиб қолади.\nОёқ кафтининг ички томони билан тепилганда, тўпга оёқнинг каттароқ сатҳи теккани учун бундай тепиш анчагина аниқ бўлади. Бироқ зарба берувчи оёқнинг орқага тортилиши максимал даражага етмагани сабабли, бу усулда берилган зарбанинг кучи бошқа усуллардагига нисбатан камроқ бўла-ди. Бу эса тос сон бўғимининг чекка ҳолатдаги бақувват пайлари ёзилаётган-да сон суяги бошини бўғим чуқурчасига сиқиб, соннинг зарба бериш ҳара-кати учун зарур бўлган супинациясини йўқ қилиб қўйиши билан боғлиқ.\nОёқ юзининг ички қисми билан тепиш «ўртача» ва «узун» узатишларда, дарвоза бўйлаб «ўқдек» узатиб беришлар ва ҳамма масофалардан нишонга тепиш пайтларида қўлланилади.\nМазкур тепишни бажаришда тўп ва нишонга нисбатан 450 ҳосил қилиб югуриб келинади. Йўл қўйиш мумкин бўлган хусусий четланишлар 300 дан 600 гача бўлиши мумкин. Бунда зарба берувчи оёғининг орқага тортилиши максимал даражага яқин бўлади. Тиззаси сал букилган таянч оёқ кафтининг\nташқи қисми ерга қўйилади. Гавда таянч оёқ томонга сал энгашади. Тепиш ҳаракати сонни букишдан бошланиб, болдирни кескин ёзиб юбориш билан тугайди. Оёқ учи пастга чўзилган. Оёқ таранг бўлади. Зарба пайтида тўп билан тизза бўғимини бирлашитириб турувчи шартли ўқ фронтал текисликда оғиброқ туради. Ана шу шарт, шунингдек, зарбани тўпнинг ўрта қисмига бериш нати-жасида тўп паст траектория бўйлаб учади.\nОёқ юзининг ўрта қисми билан тепишни бажариш техникаси кўп жиҳатдан оёқ юзининг ички қисми билан тепишга ўхшайди, лекин уни бажариш деталлари бир оз фарқ қилади.\nЮгуриб келиш чизиғи, тўп ва нишон тахминан бир чизиқда бўлади. Оёқни орқага тортиш ҳам, зарба бериш ҳаракати ҳам қатъиян сагиттал (олд-орқа) текисликда бажарилади. Таянч оёқнинг товони тўпнинг ён томонига қўйилади – бунда оёқ билан тўп бараварлашади. Тепиш ҳаракати давомида тўп таянч оёқ кафти томонидан юмалаб, учига кўтарилади. Тўп билан тизза бўғимини бирлаштириб турувчи шартли ўқ зарба пайтида қатъиян вертикал бўлади. Бу ҳолат суриб бориш вақтида сақланиб колади.\nТўп билан оёқнинг тўқнашиш сатҳи каттагина экани зарба беришни анчагина аниқ бажариш имконини беради. Югуриб келиш, оёқни орқага тортиш ва тепиш бир текисликда бажарилгани учун ҳаракат системаси биомеха-ника жиҳатидан кераклигича ишлатилади ҳамда бошқа усуллардагига нисбатан каттароқ куч билан тепилади. Бироқ оёқ юзининг ўрта қисми билан тепилганда оёқ учи максимал даражада пастга тортилган бўлишини ёдда тутиш керак. Бунинг натижасида оёқ кафти ерга тегиб кетиб, оёқ оғриши ва лат ейиши мумкин. Бу эса эҳтиёт тормозланиш оқибатида кўпинча ҳаракат амплитудасининг ўзгаришига, зарба кучи-нинг камайишига, унинг самарадорлиги пасайиб кетишига олиб келиши мумкин.\nОёқ юзининг ташқи қисми билан тепиш бурама зарба бериш пайтида энг кўп қўлланилади. Оёқ юзининг ўрта ва ташқи қисмлари билан тепишдаги ҳаракатлар структураси ўхшаш бўлиб, фарқи шуки, бунда тепиш ҳаракати вақтида болдир билан оёқ кафти ичкари томон бурилади.\nОёқ учида тепиш кутилмаганда, тайёргарлик кўрмай туриб, нишонга тепиб қолиш зарур бўлиб қолганда бажарилади. Бундан ташқари, бу тепиш рақибдаги тўпни ташланиб ёки шпагат қилиб тепиб юборишда анча самаралидир.\nТепиш пайтида югуриб келиш ҳам, тўп ва нишон ҳам бир чизиқда бўлади. Югуриб келганда сўнгги қадамдаги депсиниш, тепиш учун оёқни тортиш ҳам ҳисобланади. Тепиш ҳаракати тизза сал букилган таранг оёқда бажа-рилади. Тепиш пайтида оёқ учи сал кўтарилган бўлади.\nОёқ учининг зарба беручи сатҳи жуда кам бўлгани учун бу усулда, айниқса тўп юмалаб келаётган бўлса, тепиш унчалик аниқ чиқмайди.\nТовон билан тепиш ўйинда камроқ қўлланилади. Бунинг сабаби бажаришнинг мураккаблигида, зарба кучи ва аниқлиги жуда камлигидадир. Бундай тепишнинг афзаллиги эса унинг рақиб учун кутилмаганлигида.\nТайёрлов фазаси таянч оёқни тўп ёнига қўйишдан бошланади. Оёқни тортиш учун уни тўп устидан олдинга узатилади. Ишчи фаза – тепиш оёқни орқага кескин ҳаркатлантириш билан бажарилади. Зарба бериш пайтида оёқ таранглашган бўлиб, оёқ кафти ерга параллел туради.\nТовон билан чалиштирма зарба бериш шундай тепиш вариантларидан бири ҳисобланади. Ўнг оёқ билан шундай зарба бериладиган бўлса, таянч оёқ тўпнинг ўнг ёнига қўйилади. Зарба берувчи оёқ олдинга ўтказиб тортилади-да, таянч оёққа нисбатан чалиштириб, кескин орқага ҳаракатлан-тириб зарба берилади. Озроққина суриб борилгандан кейин оёқ ҳаракати тормозланади.\nТўпни таянч оёқ товони билан тепса ҳам бўлади. Бунда таянч оёқ тўпдан ўтказилиб, 10-15 см нарига қўйилади. Шундан кейинги қадамда оёқни баландлатиб орқага ҳаракатлантириб борилади. Шу туртки беришнинг ўзи тепиш ҳаракати ҳисобланади.\nҲаракатсиз тўпни тепиш. Бошланғич, жарима ва эркин тўп тепиш, бурчакдан тўп тепиш, шунингдек, дарвозадан тўп тепишда ўйинчи ҳаракатсиз ётган тўпни тепади. Зарба беришнинг барча усулларидаги ижро техникасининг юқорида зикр этилган структура хусусиятлари ҳаракатсиз ётган тўпни тепишга ҳам тўлиғича тааллуқли бўлиб, фақат тактик вазифалар қандайлигига қараб тайёрлов фазасида югуриб келишниг узоқ-қисқалиги ва тезлиги ҳар хил бўлади.\nДумалаб келаётган тўпни тепиш. Думалаб келаётган тўпни тепишда ҳам зарба беришнинг барча асосий усуллари ва турлари қўлланилади.\nБундай зарба беришдаги техник ҳаракатлар ерда ҳаракатсиз ётган тўпни тепишдаги ҳаракатлардан фарқ қилмайди. Асосий вазифа ўз ҳаракати тезли-гини тўп ҳаракатининг йўналиши ва тезлиги билан мувофиқлаштириб олишдан иборат. Тўпнинг қуйидаги асосий ҳаракат йўналишлари бор: ўйин-чидан нари кетиш, ўйинчи рўпарасидан, ён (ўнг ва чап) томондан, шунингдек шу йўналишлар оралиғидан келиш. Таянч оёқни ерга қўйиш, яъни кичик фазани қандай бажаришнинг хусусиятлари ана шу йўналишларга қараб белгиланади. Ўйинчидан нарига думалаб кетаётган тўпни тепишда таянч оёқ тўпдан нарироқ ўтказилиб, унинг ён томонига қўйилади. Рўпарадан думалаб келаётган тўпни тепишда таянч оёқ тўпга етиб бормайди. Агар тўп ён (ўнг ёки чап) томондан думалаб келаётган бўлса, уни тўпга яқинроқ оёқ билан тепган маъқул. Ҳамма ҳолларда ҳам таянч оёқни тўпдан қанча оралиқда қўйиш тўпнинг ҳаракат тезлигига боғлиқ бўлиб, буни зарба бериш ҳаракати вақтида тўп таянч оёқ билан тенглашиб қоладиган қилиб мўлжаллаш керак. Ана шу ҳолат зарба бериш учун энг қулай ҳисобланади.\nУчиб келаётган тўпни тепиш. Учиб келаётган тўпни тепишдаги ижро техникасининг хусусиятлари тўпнинг ҳаракати траекториясига қараб белгиланади. Тушиб келаётган ёки пастлаб учиб келаётган тўпни тепишда ҳаракат структураси думалаб келаётган тўпни тепишда қандай бўлса, шундайдир. Тўпнинг ҳаракат йўналиши думалаб келаётган тўпни тепишдаги сингари бунда ҳам таянч оёқни аниқ мўлжаллаб ерга қўйишга муайян эътибор беришни талаб қилади. Учиб келаётган тўпнинг тезлиги, одатда, юмалаб келаётган тўпникидан кўра ортиқроқ бўлгани учун, асосий қийинчилик учиб келаётган тўп билан оёқ учрашадан жойни мўлжал қилиш ва топишдан иборат бўлади. Тўпни бурилиб тепиш, эндигина сапчиганда тепиш ва бошдан ошириб туриб тепиш техникасини таҳлил қилганда, структура жиҳатдан баъзи хусусиятлари мавжудлигини кўриш мумкин.\nБурилиб тепиш тўпни учиш йўналишини ўзгартириш учун қўлланилади. Бунда тушиб келаётган ёки пастлаб учиб келаётган тўпни оёқ юзининг ўрта қисми билан тепилади. Тайёрлов фазасида – тўп томонга югуришда қўйилган сўнгги қадамдаги депсиниш зарба берувчи оёқнинг тортилиши бўлиб хизмат қилади. Таянч оёқ тиззаси сал букилиб, тўпни учиб кетиши мўлжал қилинган томонга бурилиб, кафтнинг ташқи ёнига қўйилади. Гавда таянч оёқ томонга оғдирилади. Гавдани буриш билан бирга оёқнинг горизонтал текисликдаги тепиш ҳаракати бошланади. Суриб бориш тугагандан кейин, зарба берувчи оёқ олға томон ҳаракатда давом этиб, ерга таянч оёқ билан чалишиб тушади.\nБошдан ошириб тепиш кутилмаганда нишонга тепиб қолиш ёки бошдан ошириб орқага тўп узатиб бериш зарур бўлиб колаганда, учиб келаётган ва сакраб чиққан тўпга зарба беришда оёқ юзини ўрта қисми билан бажарилади. Оёқни тортиш тўп томонга югуришда қўйилган сўнгги қадамдаги депсиниш ҳисобига бажарилади. Таянч оёқ товонидан бошлаб олдинга қўйилади. Гавда олға ҳаракати тормозланиб, энди бу ҳаракат орқа томон ўтади. Зарба бериш ҳаракати олдинга, юқорига ва орқага тарзда бажарилади. Бу вақтда таянч оёқда товондан оёқ учига ўтилди. Озроққина суриб борилгандан кейин зарба беруви оёқ пастга тушиб, гавда тўғриланади. Оёқ билан тўп қанча пастроқда учрашса, тўпнинг учиш траекторияси шунча баланд бўлади. Тўпни пастроқ траектория бўйлаб йўналтириш учун тўп таянч жой тепасида, ўйинчи боши билан баравар баландликда бўлганида тепиш керак. Йиқила туриб бошдан ошириб тепиш ҳам шунга ёрдам беради. Гавда орқага оғганда, ўйинчи икки қўли билан ерга тушиб, чалқанча ётиб қолади. Орқага зарба бериш ҳаракати йиқилаётганда кўримлироқ бажарилади. Янада кучлироқ тепиш учун «қайчи» қилиб сакраб, тепишдан фойдаланилади. Бунда бир оёқда депсиниб, тўп томон сакралади. Депсинувчи оёқ юқорига ҳаракатланди. Гавда орқага оға бошлайди. Кейин депсиниш оёғи зарба берувчи бўлиб, юқорига кескин кўтарилади. Депсинувчи оёқ эса пастга тушади. Гавда горизонтал ҳолатда эканида тўп орқага тепилади. Олдин икки қўл, кейин кўрак ерга тегади.\nЭндигина сапчиган тўпни тепиш, одатда, у ердан салгина сапчиган заҳоти бажарилади. Бундай тепишни оёқ юзининг ўрта ва ташқи қисми билан бажарган маъқул. Бунда тўп ерга тушадиган жойни тўғри мўлжаллаб, таянч оёқни мумкин қадар шу жойга яқинроқ қўйиш жуда муҳим. Зарба бериш ҳаракати тўп ерга теккунгача бўлган пайтдан бошланади. Зарбанинг ўзи эса бевосита тўп ердан сапчиб қайтган заҳоти берилади. Зарба пайтида болдир қатъиян вертикал, оёқ кафти максимал букилган (оёқ учи пастга қараб чўзилган) бўлади. Суриб бориш вақтида ҳам оёқнинг шу ҳолатини сақлаш керак, бу паст таректорияли қилиб тепиш имконини беради. Агар таянч оёқ тўп чизиғидан анчагина оралиқда қўйилган бўлиб, қейин тўп тепиладиган бўлса, ана шу шартга риоя қилиш айниқса муҳим.\nТўпга калла билан зарба бериш\nТўпга калла қўйиш ўйин жараёнида якунловчи зарба беришда ҳам, шерикларига тўп оширишда ҳам қўлланилади. Пешона билан зарба бериш вариантлари бу усулдаги энг кўп фойдаланиладиган усуллардир. Аммо ўйин вазиятлари шунчалик кўп, тўп йўналиши, таекторияси ва тезлиги шу қадар хилма-хилки, ўйин жараёнида калла билан зарба беришнинг асосий усули вариантларини ишлатиш имконияти бўлмайдиган пайтлар ҳам учраб туради. Бундай пайтларда чакка билан, энса билан, бошнинг тепа қисми билан зарба бериш усуллари анча самара беради. Бироқ бундай зарбалар камдан-кам қўлланилади, шунинг учун уларни махсус қараб чиқмаймиз.\nТайёрлов фазасиГавда билан калла орқага тортилади. Бунда гавдани ростлайдиган антагонист-мушаклар чўзилади. Тўп ўйинчи назаридан пастда қолмаслиги, бошни эса орқага жуда ташлаб юбормаслик керак.\nИшчи фаза – зарба берувчи ҳаракат ва суриб бориш. Зарба берувчи ҳаракатни бажариш гавдани кескин ростлашдан бошланади. Бевосита зарба бериш гавда билан калла фронтал текисликда ўтаётган пайтда бўлгани маъқул. Ана шу ҳолатда калла ҳаракати энг катта тезликка эришган бўлиб, бу кучли калла уриш имконини беради.\nЯкунловчи фаза – кейинги ҳаракатлар учун дастлабки ҳолатга ўхшайди. Суриб бориш тугагандан кейин гавда ҳаракати тормозланди. Олдинга томон жуда энгашиб кетиш ярамайди, чунки калла ургандан кейин бошқа ҳаракат ва ҳолатларга тайёр туриш керак бўлади.\nПешона билан зарб беришда каллани олд-орқа текисликда анчагина орқага тортиш катта куч билан калла уриш имконини беради. Шунда учиб келаётган тўпни, мўлжал қилинадиган нишонни кўриб туриш мумкин, бу эса муайян даражада зарба аниқ чиқишига сабаб бўлади. Ўйиндаги вазиятга қараб пешона билан зарба беришнинг икки хил варианти қўлланилади: сакрамай зарба бериш ва сакраб зарба бериш.\nСакраб пешона билан зарба бериш бир оёқ ёки икки оёқда депсиниб, юқорига қараб бажарилади. Сакраш зарбанинг тайёрлов фазаси бўлади. Тирсаги сал букилади ва қўллар кўкраккача шиддат билан кўтарилади, бу эса пировардида сакраш биландлигини оширишга ёрдам беради. Депсин-ган заҳоти калла орқага тортилади гавда орқага энгаштирилади. Зарба бериш ҳаракати сакраш энг юқори нуқтага етганда ёки сал олдинроқ бошланади. Тўпнинг учиб келаётган таректорияси билан сакрашни аниқ мўлжал қилиш керак. Тўпга зарба беришни сакрашнинг энг юқори нуқтасида ва гавда билан калла фронтал текисликдан ўтаётган пайтда бажариш лозим. Ерга оёқ учида тушилади, амортизация бўлсин учун оёқлар сал букилади.\nБурилиб пешона билан зарба бериш тўпнинг учиш траекториясини ўзгартириш керак бўлганда қўлланилади. Бу усул билан сакрамай зарба берганда орқага энгашилади ва айни вақтда гавда зарба мўлжал қилинган томонга (кўпинча 900 гача) бурилади. 30-50 см оралиқда бир-бирига параллел турган оёқлар ҳам гавда билан бирга бурилади. Оёқлар учида бурилиш қулайроқ. Шунда сакрамай пешона билан зарба бергандаги сингари ҳолат юзага келади. Шунинг учун бу зарбанинг фазалари ҳам, уларга бўлган талаблар ҳам юқорида кўрган усулимизда қандай бўлса шундай. Сакраб туриб бурилиб зарба беришда депсинган заҳоти бутун гавда зарба бериладиган томонга бурилиб, айни вақтда гавданинг юқори қисми орқага энгашади. Шундан кейинги ҳаракатлар сакраб пешона билан зарба бергандаги сингари бўлади. Чакка билан зарба бериш тўп ўйинчи ён томонидан учиб келаётган бўлиб, бурилиб пешона билан зарба беришнинг иложи бўлмаганда ишлатилади. Бу усул билан сакрамай зарба беришда дастлабки ҳолат оёқларни кериб (30-50 см) тик туришдир. Агар тўп чап томондан келётган бўлса, зарба беришга чоғланиш учун гавда ўнг томонга энгаштирилади. Бунда\nTeglar: билан тўпни оё1179 зарба Тўпни бериш келаётган 1203аракат томонга 1203ам керак ор1179ага бўлади таянч олдинга 1203аракати тўпнинг тўхтатиш беради оё1179нинг\nКИЧИК СИНФ ЎҚУВЧИЛАРИГА ФУТБОЛ ЎЙИНИ ТЕХНИКАСИНИ ЎРГАТИШ\nВолейболчиларнинг жисмоний тайёргарликлари\nМактаб ўқувчиларини дарсдан ташқари пайтларда футбол билан шу&# ...\nЖисмоний тарбия тизимида футбол ўйинини мазмуни ва қисқача тари ...\nХХ (20) аср педагогикаси\nКасб - хунар коллежлари жисмоний тарбия дарсларида волейбол ўйинини ургати ...\nЖисмоний тарбия дарсларида волейбол ўйинини ўргатиш усуллари ҳамда во ...\nУмумий ўрта таълим жараёнида ўқувчи шахсини ривожлантириш концепцияси\nСинф раҳбарининг тарбиявий ишларини ташкил этиш методикаси курси пред ...\nЎзбекистонда таълим тизими


Қон чиқариш ибодатми? - Fitrat.uz\nБош саҳифа / Мақолалар / Қон чиқариш ибодатми?\nAvgust 3, 2020\tҚон чиқариш ибодатми?da fikr bildirishni o'chirish 181 Кўришлар\nИнсоннинг ҳаётида бирор муҳим ҳодиса рўй берса, “қон чиқариб юбориш керак”, деган тушунча бор халқимизда. Бу рўй берган ҳодиса хурсандчилик бўлсин ёки мусибат бўлсин, фарқи йўқ. Яъни, киши бирор муваффақиятга эришса, янг уй қурса, ёки машина сотиб олса ва ҳоказо. Ёки бирор мусибатга йўлиқса, оғир дардга чалинса, ёки бирор фалокат юз берса бирор жонлиқ сўйиб “қон чиқариб юбориш” одат тусига айланиб бормоқда. Аслида юқорида санаб ўтилган ҳолатларда эҳсон қилиб юбориш шариатда бор бўлган амал. Аммо унинг номини қон чиқариш деган тушунча билан қилиш масаланинг моҳиятини ўзгартириб юборади. Шу ўринда бир савол туғилади:\nҚон чиқариш ибодатми, унда бирор савоб ҳосил бўладими?\nБу саволнинг жавобини ҳакимул уммат номини олган зот Ашраф Али Таҳонавий роҳимаҳуллоҳ айтган қуйидаги гапларидан топамиз: “Қон чиқариш фақат икки ўринда ибодат бўлади. Қурбонликка ва ақиқага жонлиқ сўйилганда. Айнан мана шу икки ҳолатда ибодат ҳосил бўлиши учун айнан қон чиқариш шарт қилинади. Бошқа бирор ўринда қон чиқариш ибодат ҳисобланмайди. Қон чиқариш ибодат бўлади, деб ким айтса, ўша одам кофир бўлади”, деганлар.\nДемак, маълум бўляптики, қурбонлик ва ақиқадан бошқа ўринларда жонлиқ сўйиб эҳсон беришда савоб ҳосил бўлиши фақатгина сўйилган жонлиқнинг гўштидан бошқалар тановул қилиши билан боғлиқдир. Қон чиқаришнинг ўзида ҳеч қандай савоб йўқ. Шундай экан зиёфат шаклида қилинадиган эҳсонга гўштни бозордан сотиб олиш ёки бирор жонлиқ сўйиб унинг гўштидан ишлатишда савоб борасида ҳеч қандай фарқ йўқ.\nБаъзи одамлар қон чиқаришга шу қадар эътибор беришадики, қўй сотиб олишга пули бўлмаса, битта товуқ олиб бўлса ҳам қон чиқаришга ҳаракат қилишади. Унинг бу ҳаракатида қон чиқаришда алоҳида савоб бор, деган тушунча борлиги аниқ. Бу эса куфрга олиб борадиган хатарли гуноҳдир.\nЎрни келганда айтиб ўтиш лозимки, бирор авлиёнинг номига атаб жонлиқ сўйиш ҳам катта гуноҳ, яъни ширкдир. Гарчи сўйганда Аллоҳнинг номини айтиб сўйса ҳам асл нияти бирор шахсга аталгани учун бу сўйилган жонлиқнинг гўшти ҳалол бўлмайди.\nИшимиз юришмай қолди деб, қон чиқаришлар, темир пирига атаб жонлиқ сўйишлар ҳам шулар жумласидандир. Ҳаттоки, сўйилган жонлиқнинг қонини машинасига ёки уйининг деворларига суркаб чиқадиганлар ҳам бор. Бу эса очиқдан очиқ ширк бўлади.\nШундай экан, бу ҳолатларга бепарво бўлмайлик, биродарлар. Кимдир бу ишни қилаётган бўлса, бу ишининг гуноҳ эканини билмаганидан қилади. Уларга билдириб қўйиш, уларни бу хатодан қайтариш ҳар биримизнинг вазифамиз ҳисобланади. Жонлиқ сўйиб эҳсон бериш савобли амал, албатта. Аммо, савобни қон чиқаришдан эмас, Аллоҳга бўлган тақвоимиздан, сўйилган жонлиқнинг гўштини эҳсон қилишдан умид қилайлик.\nАллоҳ таоло барчамизни тўғри йўлдан адаштирмасин. Қилаётган ҳар бир амалимиз шариатга, суннатга мувофиқ бўлишини Аллоҳ насиб қилсин!\nЁрқинжон домла суҳбатлари асосида Оҳангарон тумани «Абдуқаҳҳор Махсум» жоме масжиди\nимом хатиби Нусратуллаев Абдулбосит тайёрлади.\nАввалги Карантин тартибларига амал қилиш мусулмонлик бурчимиз\nКейинги Илм аҳлларига эътибор


9008 Ўқиш режими + -\nОилангизда қизалоқ ўсяпти. Сизнинг гўзал ва лобар қизингиз. Сиз у билан биргаликда айрим қийинчиликларни бартараф этасиз, унинг муваффақиятларидан қувонасиз. Бироқ вақт ўтяпти ва яқин орада бу қизалоқ ўтиш ёшидаги ўсмир бўлиши, кайфияти тез -тез ўзгариб туриши, тенгдошлари билан муносабатларда муаммоларга дуч келиши мумкинлиги, интим гигиена масалалари ҳам борлигини унутмаслигингиз керак. Бу пайтда сиз қизингизга айни қийинчиликларни енгишда кўмакчи бўлмоғингиз лозим.\nҚизлар организмида қандай ўзгаришлар рўй беради?\n11- 12 ёшларда қалқонсимон без ва гипофизда гормон ишлаб чиқариш фаоллашади. Бу жисмнинг жуда тез ва норпропорционал тарзда ўсишига сабаб бўлади. Қиз бола кўзгунинг олдида кўпроқ вақт ўтказа бошлайди. У ўзидаги ўзгаришларни диққат билан кузатади ва кўпинча улардан даҳшатга тушади.\nШунинг учун сиз фарзандингизнинг ташқи кўриниши билан боғлиқ танқидларга эҳтиёт бўлмоғингиз лозим.\nКайфиятнинг тез ўзгариши, жиззакилик ва бошқа ҳолатлар жинсий гормонларнинг қонга кўп миқдорда қўшилаётганлигига боғлиқ, айни шу сабабли жисмоний ўзгаришлар ҳам кузатилади. Ажралаётган гормонларни ҳозирча бу қизалоқ ишлата олмайди. Шу сабаб бу куч жиззакилик, жаҳлнинг тез чиқиши, қулоқсизлик каби кўринишларда намоён бўлади. Ота-оналар ёдда тутишлари лозимки, ўтиш ёшида фарзандларнинг буйрак ости бези қобиғи фаоллашади. Бу эса улар доимий равишда стресс ҳолатида бўлишади деганидир.\nУмму Муҳаммад Билал\n13:10 / 17.06.2019 1704\n04:19 / 09.12.2016 1611\n07:36 / 09.12.2016 2102\n11:00 / 10.09.2019 2933


«Казбек. Осиё арслони»: Лазарь Моисеевичнинг тазарруси | Azon.uz - Ахборот-таҳлилий портал\n1428 21:10 22.05.2022\nСиртдан қаралса, немислар ишғол этган шаҳарларда ҳеч нарса ўзгармагандек. Ўша ҳаёт, ўша турмуш тарзи давом этаётгандек. Кўчаларда оддий одамлар кўринади. Бир-икки машина, айниқса, Шўролардан ўлжа қолган полуторкалар қатнайди...\nАслида, бу шаҳарларда қўрқув, ишончсизлик, ҳар шарпадан ҳадиксирашдан омухталашган асабий муҳит ҳукмрон. Таранглашган биқиқ бу муҳитни баъзи-баъзида куппа-кундузи, кўчада ўз ташвишида уйгами, бозоргами кетаётган кишининг пешонасига немис зобити ёки аскарининг тўппонча тирашию тепкини босиб юбориши бузиб юборади. Шу билан одамларнинг юрагида қўрқув қуюқлашади, кўчалар бир муддат сийраклашиб олади. Ҳувиллаётган, мудраётган кўчалар, далаларнинг тинчини қайсидир хонадонга бостириб кирган немисларнинг овозию итларнинг ғазабнок акиллашлари бузади. Болалар чириллайди, аёллар йиғлайди, яна ўқ овози...\nМогилёвда ҳам шундай муҳит ҳукмрон эди. Бошида кенг сербар қалпоқ, эгнида оқ кўйлак устидан пиджак кийган, оёғида қунжи баланд этик Сметянкин у ёқ-бу ёққа қараб, бегона назардан ҳоли эканлигига ишонгач, ундан ишора кутиб турган Мамадалига “кетдик!” деган маънода бош ирғади. Сметянкинга ўхшаб кийинган Мамадали кўринишидан кўча безорилари ёки пивохоналар атрофида ўралашиб юрадиган “берсанг ейман, урсанг ўламан” деган бекорчиларни эслатади. Бир қарашда улар немис аскарлари ёки полицайлари эътиборини тортмаслиги мумкин. Сметянкиннинг хавотири эса Мамадалидан. Унинг чиройи, юзининг шакл-шамойили славянлар ёки яҳудийларникига ўхшамайди. Немислар сезмаганда ҳам ерликлардан полицайликка ёлланганлар бемалол фарқлайди. Шунинг учун Сметянкин кеч киришини кутмоқчи эди. Мамадали қўймади: “чумчуқдан қўрққан тариқ экмайди” деган гап бор бизда, командир! Мендан хавотир олманг. Мабодо полицай ёки немис қаршимдан чиқса, сиз кетаверинг, ўзим амаллайман. Катта тажрибам бор, биласиз...” Сметянкин унинг қатъияти қаршисида чекинди ва таклифга рози бўлди.\nШаҳарнинг катта кўчаларида одамлар кўриниб турса, эски, путур етган, девори шувалган уйлар қаторлашган даҳаларнинг кўчалари соявур; одамлар кўчиб кетганми, деган хаёлга боради одам. Сметянкиннинг кўнгли нохушланиб, тез-тез одим отганича таниш кўчадан кетиб борарди. Бир муддат юришиб, икки қаватли, юқори қавати “П” шаклида айвонли уйнинг ёғоч зинасидан шошганича кўтарилди. Бўёқлари ўчган эшик қаршисида тўхтаб қолди. ҳаяжонланганиданми ёки аллақандай тушуниксиз нафас олганиданми, эшикни тақиллатишга журъати етмади. Мамадали сабрсизланар, кўпчиликнинг назарида тушадиган жойда эканликларидан хавотирга тушарди. Ниҳоят, Сметянкин ўзидаги ҳадик аралаш ҳаяжонни енгиб, эшикни аста чертди. Ҳеч қандай жавоб бўлмади. Сметянкиннинг юрагидаги ҳадик қўрқувга алмашди. Эшикнинг тутқичидан ушлаб итарди. Очилмади. Бу сафар қаттиқроқ тақиллатмоқчи бўлганида қўшни эшик очилдида озғин қариянинг захил, қўрқув кўланка ташлаган юзи кўринди.\n– Лёша, сенмисан?\nСметянкин қўшнисини таниди.\n– Лазарь тоға, менман!\n– Бу ёққа кир, у ерда турма!\nСметянкин Мамадалига қараб қўйди ва қўшнисининг уйига шошди. Уни қўрқув тўла мавҳумлик безовталаганди. Сметянкин ва Мамадали уйга киришгач, Лазарь тоға эшикни ичкаридан қулфлади.\n– Тирик экансан, Лёша! – Лазарь тоға кетма-кет чўқинди. – Биз сени ўлдига чиқариб ўтирибмиз. Ҳарбий қисминг қуршовга тушгани, қириб ташланганини ҳамма биларди.\n– Омонман, Лазарь тоға... Люба қани? Саша қаерда? Нега уйимнинг эшиги берк?!\nЛазарь тоға жавоб беролмай оёқлари омонат, қўл теккизса ҳам ғижирлайдиган курсига мажолсиз ўтирди. Шўрлик қарияга боқаркан Сметянкиннинг энди ундаги ўзгаришларни сезди. Доим силлиқ тараладиган сочлар ўсиб тўзғиган ва юпқа қулоқларни ёпган. Аввал оқлари сезилмасди, энди эса буткул оқарган. Қирра бурнини шўр босган, юпқа пўст ташлаган, юзи оқариб чўтирлашгандек, соқоли ҳам анчадан бери устара кўрмаган. Эгни ҳароб, бир аҳволда, аллақандай бадбўй ҳид димоқни беҳузур қилади. Сметянкиннинг юраги эзилди, кўнгли бузилди.\n– Люба... йўқ энди, – Лазарь тоғанинг қон қочган лабларидан заиф ун учди.\n– Нега йўқ?! Қаерга кетди? – ҳеч нарсага тушунмаган Сметянкин қарияни қайта саволга тутди.\nЛазарь тоға яна чўқинди.\n– Ўлди...Биргина сўзнинг даҳшати Сметянкинга бир муддат ўтиб англашилди-ю кутилмаган зарбага учрагандек гарангсиди.\n– Ўлди?! – Сметянкиннинг аввалги шашти сўнган, ҳам ўзини йўқотиб қўйганди. – Нега ўлади, Лазарь тоға?\n– Шаҳарда яҳудийларни рўйхат қилишган экан. Кимдир Любанинг яҳудийлигини айтиб қўйган. Ким ҳам айтарди, ўзимиздан чиққан, немис қаёқдан ҳам биларди. Куппа-кундузи полицайлар уйингга бостириб киришди. Люба хамир қораётган экан, билаклар ун... оппоқ. Бечоранинг кўзлари жавдирайди, ҳеч нарсага тушунмаётгани сезиларди. Биз ҳам билмадик аввал, Лёша. Кўчамиздан яна тўрт оилани олиб кетишди, бола-чақаси билан.\n– Сашачи? – шошиб сўради Сметянкин.\n– Сашканг йўқ эди, қўшниларникида ўйнаётган экан. Худо норасидани асради!\n– Худога ҳамдлар бўлсин! – ҳитоб қилиб юборди Сметянкин.\n– Ҳа, Худонинг карами кенг, Лёша. Люба қочмоқчи бўлганди... кўчада. Одамларнинг кўз ўнгида отиб ташлашди...\nЛазарь тоға давом этолмай тўхтаб қолди. Қолганини сўзлашга на журъати етарди, на бардоши. Суҳбатга қулоқ тутган Мамадали жуда таъсирланган, кўзларига ёшлар югурган эди. Одамнинг миллатига қараб устидан ҳукм ўқиш мумкинми?! Аёл киши бўлса, яна қуролсиз... Шафқатсизликнинг, ваҳшийликнинг чеки борми?.. Сметянкиннинг овоз чиқармасликка уриниб йиғлаётгани Мамадалининг ўйларини бузди. Бундай вақт ва шароитда одам боласи чиндан ҳам ожиз, қўлидан келадиган йиғи. Кўз ёшлари тақдир ҳукми қаршисида одамнинг иложсиз қолганидан сўзлайдилар ҳам.\n– Қолганлар... – Мамадали “қолган яҳудийлар” дея олмади, – нима бўлди? Улар қаерда?\n– Уларни билмаймиз, йигит, – яна тилга кирди, узоқ сукут қилган Лазарь тоға. – Уларни аввал бир жойда сақлашди. Кейин қаёққадир олиб кетишди. Қаёққалиги номаълум. Шунча одам – кексалар, аёллар, болалар...\nКексалар, аёллар, болалар... Ёш, навқирон эркаклар урушадилар, уларнинг касрига эса бегоналар товон тўлайди. Бу аччиқ ҳақиқатни Мамадали чуқур англади, кўзлари билан кўриб гувоҳ бўлди.\n– Сашка қаерда, Лазарь тоға? – узоқ изтиробларидан бош кўтарган Сметянкин қарияга ёлворгудек тикилди. – Фақат билмайман деманг, ўтинаман.\n– Кўнглинг хотиржам бўлсин, ўғлингни қаердалигини биламан. Мактаб директори бор эди, Михаил Афанасьевич, эсингдами? Сашканг ўшаникида.\nСметянкин дарров ўрнидан турди. Лазарь тоға ҳам беихтиёр қўзғолди.\n– Лазарь тоға, сизга катта раҳмат, – кўзларини артиб олиб бўғиқ овозда деди Сметянкин. – Михаил Афанасьевичникига боришим керак.\n– Шошма, Лёша, шошма! – ялингандек деди Лазарь тоға. – Кундузи боришинг хавфли. Михаил Афанасьевичнинг уйининг олди полицай идораси. Кўчанинг қарама-қарши томонида, мактабда немис аскарлари яшашади.\nСметянкиннинг кўзларига на полицай идораси, на немис аскарлари кўринарди. Душман бурни остида яшаётган ўғлини кўриш ва уни тезроқ бу ерлардан олиб кетиш истаги жуда кучли эди. Унинг қатъиятини сезган Мамадали ҳам Лазарь тоғани қувватлади:\n– Алексей Иванович, Лазарь тоға тўғри айтяптилар. Бу ерда гап фақат сиз ва менда эмас, бола ҳам бор ўртада. Немислар ёки полицайлар сезиб қолса ўғлингизга ҳам жабр бўлиши мумкин.\nСметянкин Мамадалининг мантиқи қувватидан бўшашди. Ўртада Сашка ҳам бор.\n– Майли, кеч кирганда борамиз, – ён берди у истар-истамай.\n– Яхши, Алексей Иванович.\nКўпга чўзилмаган жимлик чўкди. Сметянкинни энди бир истиҳола қийнар, аммо уни тилига чиқара олмасди. Журъати билан бир-икки курашгач, ниҳоят кўнглини тинчсизлаган сўзларни тилига чиқарди:\n– Лазарь тоға, сизни нега олиб кетишмади? Сиз ҳам... яҳудийсизку?\nЛазарь тоға оғир хўрсинди. Кўзларини ерга қадади.\n– Фақат рўйхатни Лазарь тузиб берган деб ўйлама, Лёша.\n– Йўқ... йўқ... унақа хаёлда эмасман, Лазарь тоға...\n– Кўчага чиқолмай қолдим ўзим ҳам. Худди одамлар “мана шу ўзимизнинг яҳудийларни сотган!” дея тавқи-лаънат қилаётгандек кўринади. Худо ҳаққи, мен ҳеч кимни сотганим йўқ, Худо ҳаққи!\nКутилмаганда Лазарь тоға йиғлаб юборди. Сметянкиннинг хотирасида Лазарь тоға анча бошқача қиёфада сақланиб қолган, унинг ҳозирги аҳволи ўша хотираларни, қиёфаларни чилпарчин қилиб юборарди. Бир вақтлар қандай юрарди Лазарь Моисеевич Фридман. Сўнгги урфдаги қимматбаҳо кўйлак устидан райкомлар зиёфатга киядиган пиджак, унинг кўкрак чўнтагидан осилиб турган тилла соатнинг зарҳал занжир Лазарь Моисеевичнинг қиёфасидаги аллақандай улуғворликни, савлатни қуюқлаштириб турарди. Баъзида олифталардек қадам отиб қолар, баъзида кибр тўла нигоҳи бурни остидагиларни илғамай қоларди. У вақтларда Сметянкин оддий ҳарбий, Лазарь Моисеевич каби шаҳар киборлари кўзига ташланмасди, гарчи бир ҳовлида яшасалар ҳам. Ўша пайтдаги ва ҳозирги Лазарь Моисеевичлар умуман бошқа-бошқа одамлар эди, Сметянкиннинг назарида.\n– Ҳамма нарсани пул билан ҳал қилса бўлади, деб ўйлардим, – кўзларини ерга қадаганича давом этди Лазарь тоға. – Ишонч, обрў, уй-жой, ҳатто бахтни ҳам. Қаршимдан чиққан душманларимнинг овозини ўчиришга даста-даста пулларни отардим! Шаҳарнинг катталари мендан ким кўпроқ ундиришга мусобақа ўйнашарди. Мен ҳам бундан роҳатланардим, завқланардим. Ҳаётим шундай кетади, деган ҳато ўйга кетиб қолган эканман. Ҳотиржамликни, ҳаловатни, яна кўп нарсаларни пулга сотиб олиб бўлмас экан. Шу ҳато ақидада яшабман... Мени ҳам рўйхатга қўшишганди, Лёша. Таниш полицай бор эди. Ўшани ишга солдим. Унга алоҳида, бу ишларнинг бошида турган немис зобитига алоҳида поралар қилдим. Рўйхатдан чиқариб юборишди. Лекин ишон, бошқаларга ёрдам қилолмадим. Ўша полицай ҳам, немис зобити ҳам ялиниб-ёлворишларимга қулоқ солмади. “Мажбуриятим бор!” – дейди немис зобити. “Фалонча яҳудийнинг рўйхатини беришим керак” дейди. Чириллаганча қолавердим...\nЛазарь тоға, икки-уч йил аввал димоғдор, ўзига бино қўйган Лазарь Моисеевич кутилмаганда ёш боладек йиғлаб юборди. Бир вақтлар кучли кўринган, ҳозир эса озғинлашган елкалари титрарди. Бир вақтлар ҳатто шаҳарнинг казо-казолари оёқлари остига гиламлар тўшаш орзусида юрган одамнинг аҳволоти ва мақомоти Сметянкин ғалати бир ҳолга қўйди, ҳам кўнгли бузилиб, унга раҳми келди. У ҳам, Мамадали ҳам сукутга кетишганди.\n– Лазарь тоға... ўзингизни айбламанг... – охири кўринмайдигандек туюлган оғир сўзсизликни бузди Сметянкин кучланиб.\n– Шу кунгача... шу кунгача кўзимга бир қатра ёш келмади, Лёша, – Лазарь тоғанинг синиқ овози узуқ-юлуқ суҳбатни қўзғотгандек бўлди. – Ҳаммасини кузатиб юрдим. Кўз олдимизда одамларни отишарди, ушлаб қаёққадир олиб кетишарди, бутун бошли оилалар ҳайдаларди...\nЛазарь тоғанинг сўзларини тинглаётган Мамадалининг ёдига НКВД зобити ўқига учган профессор Якоб Михайлевский ва унинг ўғли, Варшава университети талабаси Роберт тушди. Урушгача НКВД оилаларни шундай қилмасмиди? Энди эса немис аскарлари. Аввал поляклар эди, бу сафар яҳудийларми? Қудрат кимнинг қўлида бўлса ўзига ёқмаганларни шу тахлит маҳв этадими? Бу йўлда ҳатто оилалар ҳам четда қолмас экан...\n278 12:55 02.07.2022\n880 12:34 02.07.2022