272-I-сон 30.08.1996. МУАЛЛИФЛИК ҲУҚУҚИ ВА ТУРДОШ ҲУҚУҚЛАР ТЎҒРИСИДА\n2-модда. Ўзбекистон Республикасининг муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар тўғрисидаги қонун ҳужжатлари\n3-модда. Халқаро шартномалар\nII. МУАЛЛИФЛИК ҲУҚУҚИ\n5-модда. Муаллифлик ҳуқуқи билан қўриқланадиган асарлар (муаллифлик ҳуқуқи объектлари)\n6-модда. Муаллифлик ҳуқуқи объектларининг турлари\n7-модда. Асарнинг қисмлари ва ҳосила асарлар\n8-модда. Муаллифлик ҳуқуқи объектлари ҳисобланмайдиган асарлар ва уларга ўхшаш фаолият натижалари\n10-модда. Асар муаллифи. Муаллифлик презумцияси\n12-модда. Фильм муаллифлари\n13-модда. Ҳосила асарларнинг муаллифлари\n14-модда. Интервью муаллифлари\n15-модда. Асарлар яратилишини ташкил этувчи шахсларнинг ҳуқуқлари\n16-модда. Муаллифлик ҳуқуқининг ҳимоя белгилари\n17-модда. Муаллифнинг шахсий номулкий ҳуқуқлари\n18-модда. Муаллифлик ҳуқуқи\n19-модда. Муаллифлик номига бўлган ҳуқуқ\n20-модда. Асарнинг дахлсизлигига бўлган ҳуқуқ\n21-модда. Асарни эълон қилиш ҳуқуқи\n22-модда. Муаллифнинг асардан фойдаланиш ҳуқуқи\n23-модда. Асарларни сақлаш учун топшириш\n24-модда. Асардан фойдаланиш ҳуқуқини тасарруф этиш\n25-модда. Тасвирий санъат асарларидан фойдаланиш ҳуқуқи\n26-модда. Муаллифлик ҳуқуқларининг чекланиши\n27-модда. Бегона асарни шахсий мақсадларда такрорлаш\n28-модда. Асардан муаллифнинг исми-шарифини кўрсатган ҳолда эркин фойдаланиш\n29-модда. Асарлардан репродукция қилиш йўли билан фойдаланиш\n30-модда. Ҳамма бемалол бора оладиган жойларда доимий жойлашган асарлардан эркин фойдаланиш\n31-модда. Асарларни омма олдида эркин ижро этиш\n32-модда. Судлов мақсадларини кўзлаб, асарларни эркин такрорлаш\n33-модда. Эфир орқали кўрсатув ва эшиттиришлар берувчи ташкилотлар томонидан асарларни қисқа муддат фойдаланиш мақсадида эркин ёзиб олиш\n34-модда. ЭҲМ учун яратилган дастурнинг ёки маълумотлар базасининг нусхасига эга бўлган шахс ҳуқуқларининг чекланиши\n35-модда. Хизмат асарига бўлган ҳуқуқ\n36-модда. Муаллифлик ҳуқуқининг Ўзбекистон Республиқаси худудида амал қилиши\n37-модда. Муаллифлик ҳуқуқи амал қилишининг бошланиши\n38-модда. Муаллифлик ҳуқуқининг амал қилиш муддати\n39-модда. Асарнинг ижтимоий мулкка айланиши\n40-модда. Муаллифлик шартномаси\n41-модда. Муаллифлик шартномасининг шартлари\n43-модда. Муаллифлик шартномаси бўйича жавобгарлик\n44-модда. Муаллифлик лицензия шартномасининг амал қилиш муддати\n45-модда. Муаллифлик ҳуқуқларини бошқариш\n46-модда. Асардан шартнома тузмаган ҳолда ноқонуний фойдаланганлик учун жавобгарлик\nIII. ТУРДОШ ҲУҚУҚЛАР\n47-модда. Турдош ҳуқуқлар объекти\n48-модда. Турдош ҳуқуқларнинг субъектлари\n49-модда. Турдош ҳуқуқларнинг ҳимоя белгилари\n50-модда. Ижрочининг ҳуқуқлари\n51-модда. Ижрочи ҳуқуқларининг амал қилиши\n52-модда. Ижродан фойдаланиш\n53-модда. Ижродан фойдаланиш ҳуқуқини тасарруф этиш\n54-модда. Ижрони ёзиб олган шахснинг ҳуқуқлари\n55-модда. Ижрочининг ёзувидан фойдаланганлик учун ҳақ тўлаш\n56-модда. Ижро ёзувини амалга оширган шахс ҳуқуқларининг амал қилиши\n57-модда. Эфир орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилотнинг ҳуқуқлари\n58-модда. Эфир орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилот ҳуқуқларининг амал қилиши\n59-модда. Кабель орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилотнинг ҳуқуқлари\n60-модда. Эфир ёки кабель орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилот томонидан ижрочи, ижро ёзувини амалга оширган шахс ҳуқуқларининг чекланиши\n61-модда. Турдош ҳуқуқлардан фойдаланиш тўғрисидаги шартномани умуман ёки тегишли даражада бажармаганлик ва асардан шартнома тузмаган ҳолда ноқонуний фойдаланганлик учун жавобгарлик\nҲужжат кучини йўқотган 21.07.2006\nМазкур Қонун Ўзбекистон Республикасининг 2006 йил 20 июлдаги ЎРҚ–42-сонли «Муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ ўз кучини йўқотган.\n«муаллиф» — ижодий меҳнати билан асар яратган жисмоний шахс;\n«ёзув» — овозлар ва (ёки) тасвирларнинг уларни техникавий воситалар ёрдамида қайта-қайта идрок этиш, такрорлаш ёки узатиш имконини берадиган бирон-бир моддий шаклдаги мужассами;\n«ижрочи» — актёр, қўшиқчи, мусиқачи, раққос ёки роль ўйнайдиган, ўқийдиган, ифодали ўқийдиган, мусиқа асбобини чаладиган ёхуд адабиёт ёки санъат асарини (шу жумладан эстрада, цирк ёки қўғирчоқли номерни) бошқа бир тарзда ижро этадиган шахс, шунингдек спектаклнинг саҳналаштирувчи режиссёри ва дирижёри;\n«эълон қилиш (ошкор қилиш, чоп этиш)» — омманинг оқилона талаб-эҳтиёжларини қондириш учун ҳамда асарнинг, фонограмманинг хусусиятидан келиб чиққан ҳолда асар, фонограмма нусхаларини муомалага етарли миқдорда чиқариш;\n«манзарали-амалий санъат асарлари» — амалда фойдаланиладиган буюмларга кўчирилган икки ўлчовли ёки уч ўлчовли санъат асари, шу жумладан бадиий хунармандчилик асари ёки саноат йўли билан тайёрланадиган асар;\n«фонограмма» — бирон-бир ижро ёки бошқа овозларнинг ҳар қандай мутлақо овозли ёзуви;\n«асар нусхаси» — асарнинг ҳар қандай моддий шаклда тайёрланган кўчирмаси;\n«фонограмма нусхаси» — фонограммадан бевосита ёки билвосита тайёрланган ва шу фонограммага жо бўлган овозларнинг ҳаммасини ёки бир қисмини қамраб олган ҳар қандай моддий жисмдаги фонограмма кўчирмаси.\nЎзбекистон Республикасининг муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар тўғрисидаги қонун ҳужжатлари фан, адабиёт ва санъат асарларини (муаллифлик ҳуқуқи), саҳна асарларини, ижроларни, фонограммаларни, эфир ва кабель орқали кўрсатув ҳамда эшиттиришлар берувчи ташкилотларнинг кўрсатув ва эшиттиришларини яратиш ҳамда улардан фойдаланиш натижасида келиб чиқадиган интеллектуал мулк соҳасидаги муносабатларни тартибга солади.\nБашарти Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномасида Ўзбекистон Республикасининг муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар тўғрисидаги қонун ҳужжатларидагидан бошқача қоидалар белгиланган бўлса, халқаро шартнома қоидалари қўлланади.\nмуаллифларнинг ва уларнинг ҳуқуқий ворисларининг фуқаролигидан қатъи назар, Ўзбекистон Республикаси худудида эълон қилинган ёки бирон-бир объектив шаклда бўлган асарларга татбиқ қилинади;\nЎзбекистон Республикаси сарҳадларидан ташқарида эълон қилинган ёки бирон-бир объектив шаклда бўлган асарларга татбиқ қилинади ҳамда Ўзбекистон Республикаси фуқароси бўлган муаллифларга (уларнинг ҳуқуқий ворисларига) тегишли деб тан олинади;\nЎзбекистон Республикаси сарҳадларидан ташқарида эълон қилинган ёки бирон-бир объектив шаклда бўлган асарларга тадбиқ қилинади ҳамда Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномаларига мувофиқ бошқа давлатларнинг фуқароси бўлган муаллифларга (уларнинг ҳуқуқий ворисларига) тегишли деб тан олинади.\nБашарти асар Ўзбекистон Республикаси сарҳадларидан ташқарида биринчи марта эълон қилинган санадан сўнг ўттиз кун ичида Ўзбекистон Республикаси ҳудудида эълон қилинган бўлса, Ўзбекистон Республикасида эълон қилинган деб ҳисобланади.\nАсар Ўзбекистон Республикаси ҳудудида Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномаларига мувофиқ қўриқланиши лозим бўлса, унинг муаллифи ҳудудида муаллифлик ҳуқуқини олиш учун асос бўлиб хизмат қилган юридик факт содир бўлган давлатнинг қонуни билан аниқланади.\nМуаллифлик ҳуқуқи ижодий фаолият натижаси бўлмиш фан, адабиёт ва санъат асарларига нисбатан уларнинг мақсади ва қадр-қиммати, шунингдек ифодаланиш усулидан қатъи назар, татбиқ қилинади.\nАсар оғзаки, ёзма шаклда ёки уни идрок этиш имконини берадиган бошқа объектив шаклда ифодаланган бўлиши лозим.\nЁзма шаклдаги ёки моддий жисмда ўзгача усулда ифодаланган асар (қўлёзма, машинка ёзуви, нотали ёзувлар, техника воситалари ёрдамидаги ёзув, шу жумладан аудио ёки видеоёзув, икки ўлчовли ёки ҳажмий-фазовий шаклда яратилган тасвир ва ҳоказо), ундан учинчи шахсларнинг фойдаланиш имконияти бор-йўқлигидан қатъи назар, объектив шаклга эга деб ҳисобланади.\nОғзаки ёки моддий жисмда ифодаланмаган бошқа асар, башарти у учинчи шахслар идрок эта оладиган ҳолга келган бўлса (омма олдида сўзлаш, оммавий ижрочилик ва ҳоказо), объектив шаклга эга деб ҳисобланади.\nМуаллифлик ҳуқуқи эълон қилинган асарларга нисбатан ҳам, эълон қилинмаган асарларга нисбатан ҳам татбиқ қилинади.\nМуаллифлик ҳуқуқи ғоялар, концепциялар, принциплар, тизимлар, таклиф қилинаётган ечимлар, объектив мавжуд кашфиётларга нисбатан татбиқ қилинмайди.\nМуаллифлик ҳуқуқининг юзага келиши учун асарни рўйхатдан ўтказиш ёки бошқа бирон-бир расмиятчиликка риоя этиш талаб қилинмайди.\nМуаллифлик ҳуқуқи объектлари жумласига қуйидагилар киради:\nдраматик ва сценарий асарлар;\nматнли ва матнсиз мусиқа асарлари;\nаудиовизуал асарлар (кино, теле ва видеофильмлар, слайд-фильмлар, диафильмлар ва бошқа хил кино, теле ҳамда видео асарлар), радиоасарлар;\nрангтасвир, ҳайкалтарошлик, графика, дизайн асарлари ва бошқа тасвирий санъат асарлари;\nжўғрофия, геология хариталари ва бошқа хариталар, жўғрофия, топография ва бошқа фанларга тааллуқли, тархлар, эскизлар ва асарлар;\nбарча турдаги электрон-ҳисоблаш машиналари (ЭҲМ) учун дастурлар, шу жумладан амалий дастурлар ва операция тизимлари;\nушбу Қонуннинг 5-моддасида белгилаб қўйилган талабларга жавоб берувчи бошқа асарлар.\nУшбу Қонуннинг 5-моддасида белгилаб қўйилган талабларни қаноатлантирувчи асарларнинг қисмлари, уларнинг номи ва ҳосила асарлар муаллифлик ҳуқуқи объектларидир.\nҲосила асарлар жумласига қуйидагилар киради:\nбошқа асарларни қайта ишлаш натижасида яратилган асарлар (ишланма асарлар, аннотациялар, рефератлар, мухтасар хулосалар, шарҳлар, инсценировкалар, аранжировкалар ҳамда фан, адабиёт ва санъат соҳасидаги шунга ўхшаш бошқа асарлар);\nматериалларнинг танланганлиги ёки жойлаштирилганлигига кўра ижодий меҳнат натижаси бўлган тўпламлар (энциклопедиялар, антологиялар, маълумот базалари) ва бошқа жамлама асарлар.\nҲосила асарларнинг яратилиши учун асос бўлган ёки улар ўз ичига олган асарлар муаллифлик ҳуқуқи объектлари бўлиши ёки бўлмаслигидан қатъи назар, ҳосила асарлар муаллифлик ҳуқуқи билан ҳимоя қилинади.\nҚуйидагилар муаллифлик ҳуқуқи объектлари ҳисобланмайди:\nоддий матбуот ахбороти тусидаги кундалик янгиликларга доир ва жорий воқеалар ҳақидаги хабарлар;\nинсоннинг бевосита индивидуаль асар яратишга қаратилган ижодий фаолияти иштирокисиз, муайян турдаги ишлаб чиқариш учун мўлжалланган техника воситалари ёрдамида олинган натижалар.\nРасмий ҳужжатлар, рамзлар ва белгиларнинг лойиҳаларини ишлаб чиққан шахслар, башарти бундай лойиҳани ишлаб чиқиш тўғрисида топшириқ берган орган томонидан тақиқланмаган бўлса, ўзлари яратган лойиҳаларни эълон қилишга ҳақлидир. Лойиҳани эълон қилишда уни ишлаб чиққан шахслар ўз исм-шарифларини кўрсатишга ҳақлидирлар.\nВаколатли орган расмий ҳужжат тайёрлаш учун лойиҳадан, башарти лойиҳа уни ишлаб чиққан шахс томонидан эълон қилинган ёки тегишли органга юборилган бўлса, мазкур шахснинг розилигисиз фойдаланиши мумкин.\nЛойиҳа асосида расмий ҳужжатлар, рамзлар ва белгилар тайёрлаш чоғида расмий ҳужжат, рамз ёки белги тайёрлаётган органнинг хоҳишига кўра лойиҳага қўшимчалар ва ўзгартишлар киритилиши мумкин.\nВаколатли орган лойиҳани маъқуллаганидан кейин лойиҳадан уни ишлаб чиққан шахснинг исми-шарифини кўрсатмаган ҳолда фойдаланиши мумкин.\nАсар кимнинг ижодий меҳнати билан яратилган бўлса, ана шу фуқаро асар муаллифи деб эътироф этилади.\nАсар биринчи марта эълон қилинганда муаллиф сифатида кўрсатилган шахс, башарти ўзга ҳол исботланмаган бўлса, асар муаллифи ҳисобланади.\nАсар имзосиз ёки тахаллус остида эълон қилинган тақдирда (муаллифнинг тахаллуси унинг ким эканлигига шубҳа қолдирмайдиган ҳоллар бундан мустасно), асарда исми-шарифи ёки номи кўрсатилган ношир, башарти бошқа далиллар бўлмаса, муаллифнинг вакили ҳисобланади ҳамда муаллифнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва уларнинг амалга оширилишини таъминлаш ҳуқуқига эга бўлади. Бу қоида бундай асар муаллифи ўз шахсини ошкор этгунича ва ўзининг муаллиф эканлигини маълум қилгунича амалда бўлади.\nИкки ёки ундан ортиқ фуқаронинг биргаликдаги ижодий меҳнати натижасида яратилган асарга бўлган муаллифлик ҳуқуқи, мазкур асар бўлинмас бир бутун ёки ҳар бири ҳам мустақил мазмунга эга қисмлардан иборат эканлигидан қатъи назар, ҳаммуаллифларга биргаликда тегишли бўлади.\nБашарти асарнинг муайян қисмидан унинг бошқа қисмларига боғлиқ бўлмаган ҳолда фойдаланиш мумкин бўлса, бу мустақил мазмунга эга бўлган қисм деб эътироф этилади.\nҲаммуаллифларнинг ҳар бири, башарти уларнинг ўртасидаги битимда ўзгача ҳол назарда тутилган бўлмаса, асарнинг ўзи яратган, мустақил мазмунга эга бўлган қисмидан ўз хоҳишига кўра фойдаланишга ҳақлидир.\nҲаммуаллифлар ўртасидаги муносабатлар, қоида тариқасида, битим асосида белгиланади. Бундай битим бўлмаган тақдирда, асарга бўлган муаллифлик ҳуқуқи барча муаллифлар томонидан биргаликда амалга оширилади, муаллифлик ҳақи эса улар ўртасида тенг тақсимланади.\nБашарти ҳаммуаллифларнинг асари бўлинмас бир бутунни ташкил этса, асардан фойдаланишни етарли асослар бўлмай туриб тақиқлаб қўйишга ҳаммуаллифлардан ҳеч бири ҳақли эмас.\nҚуйидагилар кинофильм, телефильм ва видеофильмнинг тўлиқ муаллифлари (ҳаммуаллифлари)дир:\nмуайян аудиовизуал асар учун махсус яратилган матнли ёки матнсиз мусиқа асарининг муаллифи;\nБундай асарнинг ҳаммуаллифлари жумласига айтиб ўтилган муаллифлар билан келишувга биноан фильмда фойдаланилган бошқа асарларнинг муаллифлари киритилиши мумкин.\nМуқаддам мавжуд бўлиб, шунингдек фильм устида иш олиб бориш жараёнида яратилиб, фильмда фойдаланилган асарлар муаллифларининг ҳар бири умуман фильмга бўлган муаллифликдан қатъи назар, мустақил мазмунга эга бўлган ўз асарига муаллифликни сақлаб қолади.\nБошқа асарларни қайта ишлаган шахслар, таржимонлар, тўпламлар ва бошқа жамлама асарларнинг тузувчилари ҳосила асарларнинг муаллифлари деб эътироф этилади.\nҲосила асарнинг муаллифи қайта ишланган, таржима қилинган ёки жамлама асарга киритилган асар муаллифининг ҳуқуқларига риоя этган тақдирдагина ҳосила асарга бўлган муаллифлик ҳуқуқидан фойдаланади.\nҲосила асарлар яратувчиларининг муаллифлик ҳуқуқи бошқа шахсларнинг муқаддам фойдаланилган асарлар асосида ўз ҳосила асарларини яратишларига тўсқинлик қилмайди.\nИнтервью ёзувига бўлган муаллифлик ҳуқуқи ҳаммуаллифлар тариқасида интервью берган шахс билан интервью ўтказган ва уни ёзиб олган шахсга, башарти улар ўртасидаги келишувда ўзгача ҳол назарда тутилган бўлмаса, тегишлидир.\nИнтервью ёзувини эълон қилиш, кўрсатиш ва эшиттиришга интервью берган шахснинг розилиги билангина йўл қўйилади.\nАсарлар яратилишини ташкил этувчи шахслар (энциклопедияларнинг ноширлари, фильмларнинг тайёрловчилари, продюсерлар ва шу кабилар) тегишли асарларнинг муаллифлари деб эътироф этилмайди. Бироқ ушбу Қонун ёки бошқа қонунларда назарда тутилган ҳолларда, бундай шахслар ана шундай асарлардан фойдаланишда алоҳида ҳуқуқларга эга бўладилар.\nЭнциклопедиялардан, энциклопедик луғатлардан, илмий ишларнинг даврий ва давомли тўпламларидан, газеталар, журналлар ва бошқа даврий нашрлардан фойдаланишнинг алоҳида ҳуқуқлари уларнинг ноширларига тегишлидир. Бундай нашрдан ҳар қандай тарзда фойдаланилганида ҳам ношир ўз номини кўрсатишга ёки номи кўрсатилишини талаб қилишга ҳақлидир.\nБундай нашрларга киритилган асарларнинг муаллифлари, башарти асар яратишга доир шартномада ўзгача ҳол назарда тутилган бўлмаса, тўлиқ нашрдан қатъи назар, ўз асарларидан фойдаланишга бўлган алоҳида ҳуқуқларини сақлаб қоладилар.\nАудиовизуал асар, шу жумладан фильм яратиш хусусида шартнома тузиш, башарти бундай шартномада ўзгача ҳол назарда тутилган бўлмаса, мазкур асар муаллифларининг асарни такрорлашга, уни тарқатишга, омма олдида ижро этишга, барчанинг эътиборига етказиш учун кабель орқали беришга, эфирга узатиш ёки асардан бошқа ҳар қандай тарзда оммавий фойдаланишга, фильм матнини субтитрлаш ва дубляж қилишга бўлган алоҳида ҳуқуқларининг асарни тайёрловчига ўтишига олиб келмайди. Мазкур ҳуқуқлар аудиовизуал асарга бўлган муаллифлик ҳуқуқининг амал қилиш муддати давомида амал қилади.\nФильм тайёрловчиси бу асардан ҳар қандай тарзда фойдаланилганида ҳам ўз исми-шарифи ёки номини кўрсатишга ёхуд исми-шарифи ёки номи кўрсатилишини талаб қилишга ҳақлидир.\nФильм омма олдида намойиш этилганида мусиқа асарининг муаллифи ўзининг мусиқа асари (матнли ёки матнсиз) омма олдида ижро этилганлиги учун ҳақ олиш ҳуқуқини сақлаб қолади.\nФильм муаллифи ва фильмга бўлган мулкий ҳуқуқнинг бошқа эгалари розилигисиз фильмнинг охирги вариантини (ёзувнинг асл нусхасини) йўқ қилиб юбориш тақиқланади.\nАлоҳида муаллифлик ҳуқуқининг эгаси ўз ҳуқуқларидан хабардор этиш учун асарнинг ҳар бир нусхасида акс эттириладиган ва қуйидаги уч унсурдан иборат муаллифлик ҳуқуқининг ҳимоя белгисидан фойдаланиши мумкин:\nайлана ичига олинган лотинча «С» ҳарфи;\nалоҳида муаллифлик ҳуқуқлари эгасининг исм-шарифи (номи);\nасар биринчи марта эълон қилинган йил.\nМуаллифлик ҳуқуқининг ҳимоя белгисида кўрсатилган шахс, башарти ўзга ҳол исботланмаган бўлса, ҳуқуқ эгаси ҳисобланади.\nмуаллифлик номига бўлган ҳуқуқ;\nасарнинг дахлсизлигига бўлган ҳуқуқ.\nМуаллиф шахсий номулкий ҳуқуқларни амалга оширишдан воз кечиш тўғрисида бирон-бир шахс билан тузган битим ва муаллифнинг бу ҳақдаги аризаси аҳамиятсиздир.\nМуаллиф (ҳаммуаллифлар)нинг ўзи яратган асарга бўлган муаллифлик ҳуқуқи бошқа шахсларнинг айни шу асарга муаллифлик ҳуқуқи эътироф қилинишини истисно этади.\nМуаллиф асардан ўз исм-шарифи, тахаллусини кўрсатган ҳолда ёки имзосиз фойдаланиш ёки шу тарзда фойдаланишга рухсат бериш борасидаги алоҳида ҳуқуқда (муаллифлик номига бўлган ҳуқуқда) эгадир.\nМуаллиф ўз асарига ўзгартишлар ва қўшимчалар киритиш ҳамда асарга ўзининг розилигисиз бирон-бир шахс томонидан ўзгартишлар ёки қўшимчалар киритилишидан асарини ҳимоя қилиш борасида алоҳида ҳуқуққа (асарнинг дахлсизлигига бўлган ҳуқуққа) эгадир.\nАсарни нашр қилиш, омма олдида ижро этиш ёки ундан бошқача тарзда фойдаланиш чоғида асарнинг ўзига ҳам, унинг номига ҳам, муаллифнинг номи кўрсатилишига ҳам бирон-бир ўзгартиш киритишга фақат муаллифнинг розилиги билангина йўл қўйилади.\nМуаллифнинг розилигисиз унинг асарини безаклар билан, сўзбоши, хотима, шарҳ ёки бирон-бир тушунтиришлар билан нашр этиш тақиқланади.\nМуаллифнинг вафотидан кейин асарнинг дахлсизлигини ҳимоя қилиш васиятномада кўрсатилган шахс томонидан, бундай кўрсатма бўлмаган тақдирда эса муаллифнинг меросхўрлари, шунингдек қонунга мувофиқ зиммасига муаллифлик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш вазифаси юклатилган шахслар томонидан амалга оширилади.\nМуаллиф номуайян доирадаги шахсларнинг асардан фойдаланишига имкон яратиб бериш ҳуқуқи (асарни эълон қилиш ҳуқуқи)га эгадир.\nАсарни нашр қилиш, омма олдида ижро этиш, оммага намойиш этиш йўли билан ёки бошқа тарзда оммавийлаштириш орқали муаллиф томонидан ёки унинг розилиги билан номуайян доирадаги шахсларнинг асардан фойдаланиши учун биринчи бор имкон яратиб берилса, асар эълон қилинган ҳисобланади.\nМуаллиф асарни эълон қилиш тўғрисида илгари қабул қилган қароридан асардан фойдаланиш ҳуқуқини олган шахсларга улар шундай қарор туфайли кўрган зарарнинг ўрнини, шу жумладан бой берилган фойдани қоплаш шарти билан воз кечиш ҳуқуқига (асарни чақириб олиш ҳуқуқига) эгадир. Башарти асар эълон килинган бўлса, муаллиф ўз асарини чақириб олганлигини оммага маълум қилиши шарт. Бунда муаллиф асарнинг аввал тайёрлаб қўйилган нусхаларини ўз ҳисобидан муомаладан олиб қўйишга ҳақлидир.\nБу қоидалар, башарти муаллиф билан тузилган шартномада ўзгача ҳол назарда тутилган бўлмаса, хизмат асарларига нисбатан ҳам татбиқ этилади.\nМуаллиф асардан ҳар қандай шаклда ва ҳар қандай усулда фойдаланиш борасида алоҳида ҳуқуқларга эгадир.\nАсарни такрорлаш ва уни тарқатиш, бошқа йўллар билан реализация қилиш, хусусан:\nасарни омма олдида намойиш этиш (кўргазмага қўйиш, экспонат сифатида кўрсатиш);\nасарнинг моддий жисмини ташкил этувчи нусхасини ижарага бериш;\nасарни омма олдида ижро этиш;\nасарни эфирга узатиш (радио ёки телевидение орқали трансляция қилиш), шу жумладан кабель ёки алоқа йўлдоши орқали бериш;\nасарни техника ёрдамида ёзиб олиш;\nасарнинг техникавий ёзувини эшиттириш ёки кўрсатиш, шу жумладан радио ёки телевидение орқали;\nасардан кейинчалик фойдаланиш мақсадида уни таржима қилиш ёки қайта ишлаш;\nшаҳарсозлик, архитектура, дизайн лойиҳасини амалий рўёбга чиқариш асардан фойдаланиш ҳисобланади.\nАсарга унинг объектив шаклини, ақалли асл нусхасида қандай бўлса, шу ҳолдаги шаклини қайта бериш (асарни нашр этиш, аудио ёки видеоёзувлардан нусха кўпайтириш ва шу кабилар) асарни такрорлаш ҳисобланади.\nАсар нусхаларини сотиш, алмаштириш, ижарага бериш ёки улар иштирокида бошқа амалларни бажариш, шу жумладан уларни импорт қилиш асарни тарқатиш ҳисобланади.\nБашарти асарнинг нусхалари қонунан бошқа шахсга берилган бўлса, уларни кейинчалик муаллифнинг розилигисиз ва ҳақ тўламаган ҳолда тарқатишга йўл қўйилади, қонунда назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно.\nАсардан даромад (фойда) олиш мақсадида фойдаланилганлиги ёки ундан фойдаланиш бундай мақсадга қаратилмаганлигидан қатъи назар, асардан фойдаланилган деб ҳисобланади.\nАсарнинг мазмунини ташкил этувчи қоидаларни (кашфиётларни, бошқа техникавий, иқтисодий, ташкилий ва шу каби ечимларни) амалий қўллаш асардан муаллифлик ҳуқуқи маъносида фойдаланганликни англатмайди.\nБашарти асар сақлаш учун ҳар ким фойдаланиши мумкин бўлган сақлов жойига (депозитарийга) топширилган бўлса ва депозитарий билан тузилган шартномага кўра мазкур депозитарийга мурожаат этадиган ҳар қандай шахснинг асар нусхасини олишига йўл берса, асардан бу тарзда фойдаланиш асарларнинг қўлёзмаларини, моддий жисмдаги бошқа асарларни, шу жумладан машина ёрдамида тайёрланган асарларни сақлаш учун топшириш деб эътироф этилади.\nАсарни сақлаш учун топшириш асардан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган шахснинг (ҳуқуқ эгасининг) депозитарий билан тузилган, асардан фойдаланиш шартларини белгилаб берувчи шартномаси асосида амалга оширилади. Бундай шартнома ва депозитарийнинг фойдаланувчи билан тузган шартномаси оммавий шартнома ҳисобланади\nҚўшимча маълумот учун қаранг: Табиий, техник ва ижтимоий-гуманитар фанлар бўйича қўлёзма ишларини депонентлаш тартиби тўғрисидаги Йўриқнома (рўйхат № 355, 15.07.1997 й.).\nМуаллиф ёки ҳуқуққа эга бўлган бошқа шахс шартномага, шу жумладан очиқ савдода тузилган шартномага биноан асардан фойдаланиш борасидаги барча ҳуқуқларни ўзга шахсга бериши (фойдаланиш ҳуқуқини бошқа шахсга ўтказиш) мумкин.\nАсардан фойдаланиш ҳуқуқи бир шахсдан бошқа шахсга универсал ҳуқуқий ворислик тартибида ўтади.\nЎзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 82-моддасига мувофиқ фуқаролик ҳуқуқларининг объектлари эркин суратда бошқа шахсларга берилиши ёки универсал ҳуқуқий ворислик (мерос қилиб олиш, юридик шахсни қайта ташкил этиш) тартибида ёхуд бошқа усул билан, агар улар муомаладан чиқарилмаган ёки уларнинг муомалада бўлиши чеклаб қўйилмаган бўлса, бир шахсдан иккинчи шахсга ўтиши мумкин.\nҲуқуқ эгаси бошқа шахсга асардан муайян доирада фойдаланиш учун рухсатнома (лицензия) бериши мумкин. Бундай рухсатнома асардан унинг дастлабки шаклида фойдаланиш учун ҳам, қайта ишланган шаклида, хусусан таржима, аранжировка тарзида ва шу каби усулларда фойдаланиш учун ҳам талаб қилинади.\nАсардан фойдаланишнинг ҳар бир усули учун ҳуқуқ эгасининг махсус рухсатномаси талаб қилинади.\nТасвирий санъат асарининг муаллифи асар мулкдоридан ўзининг асарини такрорлаш ҳуқуқини (фойдаланиш ҳуқуқини) амалга ошириш имконини беришни талаб қилишга ҳақлидир. Бунда асар мулкдоридан асарни муаллифга етказиб беришни талаб қилиш мумкин эмас.\nМуаллиф ва бошқа шахсларнинг асардан фойдаланиш борасидаги алоҳида ҳуқуқларини чеклашга ушбу Қонуннинг 17—21-моддаларида ёки бошқа қонунларда назарда тутилган ҳоллардагина йўл қўйилади.\nМазкур чеклашлар асардан нормал фойдаланилишига ўринсиз зиён етказмаган ва муаллифнинг қонуний манфаатларини асоссиз камситмаган тақдирдагина татбиқ этилади.\nЧоп этилган бегона асардан муаллифнинг розилигисиз ва муаллифлик ҳақини тўламаган ҳолда шахсий мақсадларда фойдаланишга, башарти бунда асардан нормал фойдаланилишга зиён етмайдиган ва муаллифнинг қонуний манфаатларига путур етмайдиган бўлса, йўл қўйилади.\nУшбу модда биринчи қисмининг қоидалари қуйидагиларга нисбатан татбиқ этилмайди:\nбинолар ва шунга ўхшаш иншоотлар шаклидаги архитектура асарларидан фойдаланиш;\nмаълумот базалари ёки уларнинг муҳим қисмларидан фойдаланиш;\nқонунда назарда тутилган ҳолларни истисно қилганда, ЭҲМ учун яратилган дастурлардан фойдаланиш;\nкитобларни (тўлиқ) ва нотали матнларни репродукция қилиш.\nУшбу модданинг биринчи қисмида назарда тутилганидан истисно тарзда, қонунда аудио ва видеоёзувлардан шахсий мақсадларда фойдаланилган тақдирда тегишли ёзувнинг муаллифи, ижрочиси ва ишлаб чиқарувчиси тегишли ҳақ олиш ҳуқуқига эга бўлиши белгилаб қўйилиши мумкин.\nАсарни такрорлаганлик учун ҳақ ишлаб чиқарувчилар ёки асарни такрорлаш учун ишлатиладиган асбоб-ускуналар (аудио аппаратлар, видеомагнитофонлар ва шу кабилар) ҳамда асар моддий жисмининг (аудио ва (ёки) видео плёнкалар, кассеталар, лазер дискалар, компакт дискалар ва шу кабиларнинг) импортчилари томонидан ажратмалар (фоизлар) шаклида тўланади.\nАсардан муаллифнинг исми-шарифини ва олинган манбани кўрсатган ҳолда ҳамда асардан нормал фойдаланилишига зарар етмаслик ва муаллифнинг қонуний манфаатларини камситмаслик шарти билан қуйидаги тарзда эркин фойдаланишга йўл қўйилади:\nчоп этилган асарни улардан олинган цитаталар тарзида (асл нусха тилида ва таржимада), шу жумладан газета ва журналларнинг мақолаларидан олинган парчалар тарзида цитатадан кўзланган мақсадга мос ҳажмда илмий, тадқиқот, танқид ва ахборот мақсадларида такрорлаш ҳамда тарқатиш;\nчоп этилган асарларни таълим ва ўқув тусидаги нашрларда, радиоэшиттириш ва телекўрсатувларда, аудио ва видеоёзувларда мисол тариқасида қўйилган мақсадга лойиқ ҳажмда такрорлаш, техника ёрдамида ёзиб олиш ва эфир орқали бериш;\nкундалик сиёсий, иқтисодий, ижтимоий ва диний масалалар юзасидан газета ва журналларда эълон қилинган мақолалар ёки эфир орқали берилган шу тусдаги асарларни газеталарда такрорлаш, эфирга узатиш, бундай фойдаланиш муаллиф томонидан атайин тақиқланган ҳоллар бундан мустасно;\nомма олдида сўзланган сиёсий нутқлар, мурожаатлар, маърузалар ва шунга ўхшаш асарларни қўйилган мақсадга мос ҳажмда газеталарда такрорлаш, эфирга узатиш;\nкундалик воқеалар жараёнида кўриш ёки эшитиш мумкин бўлган асарларни ана шундай воқеаларнинг шарҳларида ахборот мақсадига мос ҳажмда такрорлаш, омма олдида намойиш этиш, эфирга узатиш;\nфойда олишни кўзламаган ҳолда кўзи ожизлар учун қабариқ нуқтали ҳарфлар ёки бошқа усуллар билан чоп этилган асарларни такрорлаш, фойдаланишнинг ана шундай усуллари учун атайин яратилган асарлар бундан мустасно.\nМуаллифнинг розилигисиз ва муаллифлик ҳақини тўламаган ҳолда, лекин асаридан фойдаланилаётган муаллифнинг исми-шарифини ва олинган манбаини албатта кўрсатиб, қуйидагилардан фойда олишни кўзламай репродукция қилишга йўл қўйилади:\nасардан, йўқолган ёки яроқсиз бўлиб қолган нусхаларини тиклаш, алмаштириш учун, шунингдек ўз фондларидан бу асарларни бирон сабаб билан йўқотган бошқа кутубхоналарга асарларнинг нусхаларини тақдим этиш учун кутубхоналар ва архивлар томонидан;\nтўпламларда, газеталар ва бошқа даврий нашрларда қонуний равишда эълон қилинган айрим мақолалар ва кичик ҳажмли асарлардан, қонуний равишда эълон қилинган ёзма асарлардан (суратли ёки суратсиз) қисқа парчалар фуқароларнинг ўқув ва тадқиқот мақсадларидаги сўровлари асосида кутубхоналар ва архивлар томонидан, шунингдек аудитория машғулотлари учун таълим муассасалари томонидан.\nҲамма бемалол бора оладиган жойларда доимий жойлашган архитектура, фотография, тасвирий санъат асарларини муаллифнинг розилигисиз ва муаллифлик ҳақи тўламаган ҳолда такрорлаш, эфирга узатишга ёки ҳамманинг эътиборига етказиш учун кабель орқали узатишга йўл қўйилади.\nБу қоида асарнинг тасвири шундай такрорлашнинг, эфирга узатишнинг ёки ҳамманинг эътиборига етказиш учун кабель орқали узатишнинг асосий объекти бўлган ҳолларга нисбатан, шунингдек асарнинг ифодасидан тижорат мақсадларида фойдаланиладиган ҳолларга нисбатан татбиқ этилмайди.\nҚонунан эълон қилинган мусиқа асарларини расмий, диний ва дафн маросимларида бундай маросимларнинг хусусиятига мос ҳажмда муаллифнинг розилигисиз ва муаллифлик ҳақи тўламаган ҳолда омма олдида ижро этишга йўл қўйилади.\nСудлов ва маъмурий иш юритиш мақсадларини кўзлаб, фойдаланиш мақсадига мос ҳажмда асарларни муаллифнинг розилигисиз ва муаллифлик ҳақи тўламаган ҳолда ижро этишга йўл қўйилади.\nЭфир орқали кўрсатув ва эшиттиришлар берувчи ташкилот ўзи эфирга узатиш ҳуқуқини олган асарни муаллифнинг ёки бошқа ҳуқуқ эгасининг розилигисиз ва қўшимча ҳақ тўламаган ҳолда қисқа муддат фойдаланиш мақсадида ёзиб олишга ҳақлидир, бунда эфир орқали кўрсатув ва эшиттиришлар берувчи ташкилот ёзувни ўз ускуналари ёрдамида ҳамда ўз кўрсатув ва эшиттиришлари учун амалга ошириши шарт.\nБашарти бундай ёзувни сақлаб туришнинг узоқроқ муддати муаллиф билан келишилган бўлмаса, у тайёрланганидан кейин олти ой ичида йўқ қилиб юборилиши шарт. Агар бундай ёзув бутунлай ҳужжатли руҳда бўлса, у асар муаллифининг розилигисиз расмий архивларда сақлаб қўйилиши мумкин.\nЭҲМ учун яратилган дастурнинг ёки маълумотлар базасининг нусхасига эга бўлган шахснинг ЭҲМ учун яратилган дастурни ва маълумотлар базасини кейинги шахсий фойдаланиш мақсадида такрорлашга ва қайта ишлашга бўлган ҳуқуқи қонун билан белгилаб қўйилади.\nХизмат топшириғини бажариш тартибида яратилган асарга (хизмат асарига) бўлган муаллифлик ҳуқуқи шу асар муаллифига тегишлидир.\nХизмат асаридан топшириқ мақсади тақозо этган усулда ва топшириқдан келиб чиқадиган доирада фойдаланиш ҳуқуқи, башарти иш берувчи билан муаллиф ўртасидаги шартномада ўзгача ҳол назарда тутилган бўлмаса, асар яратиш ҳақида топшириқ берган ва муаллиф меҳнат муносабатлари ўрнатган шахсга (иш берувчига) тегишлидир. Иш берувчи бундай фойдаланиш ҳуқуқини бошқа шахсга беришга ҳақлидир.\nИш берувчи билан муаллиф ўртасидаги шартномада хизмат асаридан фойдаланганлик учун муаллифга ҳақ тўлаш назарда тутилган ва асардан фойдаланишнинг бошқа шартлари қамраб олинган бўлиши мумкин.\nИш берувчи билан тузилган шартномадан қатъи назар, муаллиф асар тақдим этилган вақтдан эътиборан ўн йил ўтганидан кейин, иш берувчининг розилиги билан эса, ундан ҳам олдинроқ асардан фойдаланиш ва муаллифлик ҳақини олиш ҳуқуқини тўлиқ ҳажмда қўлга киритади.\nБиринчи марта Ўзбекистон Республикаси худудида чоп этилган ёки чоп этилмаган бўлсада, асл нусхаси бирон-бир объектив шаклда унинг ҳудудида турган асарга бўлган муаллифлик ҳуқуқи Ўзбекистон Республикаси ҳудудида амал қилади. Бундай ҳолда муаллифлик ҳуқуқи муаллифга ва унинг меросхўрларига, шунингдек фуқаролигидан қатъи назар, муаллифнинг бошқа ҳуқуқий ворисларига тегишли деб эътироф этилади.\nЎзбекистон Республикаси фуқароларининг асарлари биринчи марта чет давлат ҳудудида чоп этилган ёки бирон-бир объектив шаклда ана шу давлат ҳудудида турган бўлса, бундай асарга бўлган муаллифлик ҳуқуқи Ўзбекистон Республикасининг фуқароларига, худди шунингдек уларнинг меросхўрлари ва бошқа ҳуқуқий ворисларига тегишли деб эътироф этилади.\nМуаллифга халқаро шартномаларга мувофиқ ҳуқуқий ҳимоя берилиши вақтида асарнинг чет давлат ҳудудида чоп этилганлиги тегишли халқаро шартнома қоидаларига биноан аниқланади.\nАсарни Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ҳимоя қилиш мақсадида асарнинг муаллифи деб эътироф этиладиган шахс асар биринчи марта қайси давлатнинг ҳудудида ҳимоя қилина бошлаган бўлса, шу давлатнинг қонунларига биноан аниқланади.\nАсарга бўлган муаллифлик ҳуқуқи чоп этилганлиги ёки этилмаганлигидан қатъи назар, асарга учинчи шахслар идрок эта оладиган объектив шакл берилган вақтдан бошлаб амал қилади. Оғзаки асарга бўлган муаллифлик ҳуқуқи бу асар учинчи шахсларга маълум қилинган вақтдан бошлаб амал қилади.\nБашарти асар ушбу Қонуннинг 36-моддаси қоидаларининг таъсир доирасига кирмаса, бундай асарга бўлган муаллифлик ҳуқуқи, башарти у Ўзбекистон Республикасида эълон қилинган бўлса, биринчи марта эълон қилинган вақтдан бошлаб ҳимоя қилинади.\nМуаллифлик ҳуқуқи муаллифнинг бутун ҳаёти давомида ва вафотидан кейин у вафот этган йилдан кейинги йилнинг биринчи январидан эътиборан эллик йил давомида амал қилади.\nҲаммуаллифликда яратилган асарга бўлган муаллифлик ҳуқуқи ҳаммуаллифларнинг бутун ҳаёти давомида ва ҳаммуаллифлар орасида энг узоқ умр кўрган шахс вафот этганидан кейин эллик йил давомида амал қилади.\nБиринчи марта тахаллус остида ёки имзосиз чоп этилган асарга бўлган муаллифлик ҳуқуқи асар чоп этилган йилдан кейинги йилнинг биринчи январидан эътиборан эллик йил давомида амал қилади.\nБашарти ана шу муддат ичида имзосиз ёки тахаллус остида чоп этилган асар муаллифининг шахси маълум бўлиб қолса, ушбу модданинг биринчи қисмида айтилган муддатлар қўлланади.\nУшбу модданинг биринчи қисмида айтиб ўтилган муддатлар давомида муаллифлик ҳуқуқи муаллифнинг меросхўрларига тегишли бўлади ва мерос бўйича бир шахсдан бошқа шахсга ўтади. Айни ана шу муддатлар ичида муаллифлик ҳуқуқи муаллиф билан, унинг меросхўрлари ва кейинги ҳуқуқий ворислари билан тузилган шартнома бўйича бу ҳуқуқни олган ҳуқуқий ворисларга тегишли бўлади.\nМуаллиф вафотидан кейин эллик йил ичида биринчи марта чоп этилган асарга бўлган муаллифлик ҳуқуқи асар чоп этилган йилдан кейинги йилнинг биринчи январидан эътиборан эллик йил давомида амал қилади.\nМуаллифлик, муаллифнинг исм-шарифи ва асарнинг дахлсизлиги муддатсиз ҳимоя қилинади.\nАсарга бўлган муаллифлик ҳуқуқининг амал қилиш муддати тугаганидан кейин асар ижтимоий мулкка айланади.\nЎзбекистон Республикаси худудида ҳеч қачон ҳимоя билан таъмин этилмаган асарлар ижтимоий мулк ҳисобланади.\nИжтимоий мулк ҳисобланган асардан ҳар қандай шахс муаллифлик ҳақини тўламаган ҳолда эркин фойдаланиши мумкин. Бунда асарга бўлган муаллифлик ҳуқуқига, муаллифлик номига бўлган ҳуқуқда ва асарнинг дахлсизлигига бўлган ҳуқуққа риоя этилиши лозим.\nМуаллиф ёки унинг меросхўри муаллифлик шартномаси тузиш орқали ўз асаридан фойдаланиш ҳуқуқини бошқа шахсга ўтказиши мумкин. Муаллифлик шартномаси учун ҳақ тўлаш талаб қилинади.\nМуаллифлик шартномаси тайёр асар учун ёки муаллиф яратишни ўз зиммасига олган асар учун (буюртма шартномаси) тузилади. Асардан у ёки бу доирада фойдаланишга рухсатнома бериш тўғрисидаги муаллиф ёки унинг меросхўрлари тузадиган шартнома ҳам (муаллифлик лицензия шартномаси) муаллифлик шартномаси ҳисобланади.\nасардан фойдаланиш усуллари (мазкур шартнома асосида бериладиган конкрет ҳуқуқлар);\nасардан фойдаланишнинг ҳар бир усули учун тўланадиган ҳақ миқдори ва (ёки) тўланадиган ҳақ миқдорини белгилаш тартиби, уни тўлашнинг тартиби ва муддати.\nМуаллифлик шартномасида асардан фойдаланиш ҳуқуқи қанча муддатга берилиши тўғрисида шарт бўлмаган тақдирда, шартнома тузилган санадан бошлаб беш йил ўтганидан кейин, башарти фойдаланувчи шартнома бекор қилингунига қадар камида олти ой олдин бу ҳақда ёзма равишда огоҳлантирилган бўлса, шартнома муаллиф томонидан бекор қилиниши мумкин.\nМуаллифлик шартномасида асардан фойдаланиш ҳуқуқи амал қиладиган ҳудуд доираси тўғрисида шарт бўлмаган тақдирда, шартномага биноан берилаётган ҳуқуқнинг амал қилиши Ўзбекистон Республикаси ҳудуди билан чекланади.\nШартнома тузилган вақтда асардан фойдаланиш ҳақидаги ҳали маълум бўлмаган ҳуқуқлар муаллифликка доир шартнома мавзуси бўлиши мумкин эмас.\nАсардан фойдаланганлик учун тўланадиган ҳақ миқдори тарафларнинг келишувига биноан муаллифлик шартномасида белгилаб қўйилади.\nБашарти асарни нашр этиш ёки ундан бошқача тарзда фойдаланиш ҳақидаги муаллифлик шартномасида ҳақ тўлаш қатъий сумма тарзида белгиланса, шартномада асарнинг энг кўп тиражи белгилаб қўйилиши шарт.\nМуаллиф ёки унинг меросхўрларининг ҳақ олишга бўлган ҳуқуқни рад этиши аҳамиятсиздир.\nМуаллифлик шартномаси бўйича берилган ҳуқуқларни шартномадаги исталган тараф шартномада бевосита назарда тутилган тақдирдагина бошқа шахсларга тўлиқ ёки қисман ўтказиши мумкин.\nМуаллифлик шартномаси ёзма шаклда тузилиши лозим, қонунда назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно.\nМуаллифлик шартномаси бўйича мажбуриятларни умуман ёки тегишли даражада бажармаган томон бошқа томонга етказилган зарарнинг ўрнини, шу жумладан бой берилган фойдани ҳам қоплаши шарт.\nМуаллифлик лицензия шартномаси унда назарда тутилган, аммо муаллифлик ҳуқуқининг амал қилиш муддатидан кўп бўлмаган муддат давомида амал қилади.\nАсар муаллифи ёки унинг меросхўрлари, муаллифлик лицензия шартномасига муддат тўғрисидаги шарт киритилганлиги ёки киритилмаганлигидан қатъи назар, шартнома тузилган санадан эътиборан ўн йил ўтганидан кейин ўз контрагентини камида олти ой олдин ёзма равишда огоҳлантирган ҳолда шартномани бир томонлама бекор қилишга ҳақлидир. Муаллиф ёки унинг меросхўрларида бундай ҳуқуқ ҳар ўн йилда вужудга келади.\nШартномада асардан фойдаланиш муддатлари назарда тутилиши мумкин, бу муддатларни бузганлик ҳуқуқ эгасининг шартномани бекор қилиш ҳуқуқига сабаб бўлади.\nҲуқуқ эгаси ўзига тегишли ҳуқуқни ўэ хоҳишига кўра шахсан амалга оширишга ҳақлидир.\nҲуқуқ эгасидан бошқа шахслар муаллифлик ҳуқуқларини фақат ҳуқуқ эгасининг розилиги билан ва у берган ваколатлар доирасида бошқаришлари мумкин, вакилликни қонуний вакил амалга оширадиган ҳоллар бундан мустасно.\nМуаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқларнинг эгалари зиммасига муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқларни бошқариш юклатиладиган ташкилотларни тузишлари мумкин. Бундай ташкилотлар ҳуқуқ эгалари билан тузилган шартнома асосида ўзларига берилган ваколатлар доирасида ва ўз ҳуқуқлари доирасида муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар эгаларининг манфаатларини ифода этадилар. Муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқларни бошқариш билан шуғулланувчи ташкилотлар Ўзбекистон Республикаси Ҳукумати томонидан белгилаб қўйилган давлат органи берган лицензиялар асосида ва шу органнинг назорати остида иш олиб борадилар. Улар тижорат фаолияти билан шуғулланишга ва асарлардан фойдаланишга ҳақли эмас.\nМуаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқларни бошқариш билан шуғулланувчи ташкилотлар ўзларига мурожаат қилган муаллифлик ҳуқуқи ёки турдош ҳуқуқ эгасининг топшириғини ўз зиммаларига олишлари шарт. Бундай ташкилотлар топшириқни ўзлари ишлаб чиққан қўшилув шартномаси асосида бажаришлари мумкин. Шартномада ташкилотнинг қилган харажатлари ҳуқуқ эгаси томонидан қопланиши назарда тутилиши мумкин.\nМуаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқларни бошқариш билан шуғулланувчи ташкилотлар шартномаларга мувофиқ ўзлари олган ваколатлар асосида бошқа шахсларга (фойдаланувчиларга) асарлардан ёки турдош ҳуқуқлар объектларидан фойдаланишнинг тегишли усуллари учун лицензиялар берадилар. Бундай лицензияларнинг шартлари бир тоифадаги барча фойдаланувчилар учун бир хил бўлмаслиги керак ва етарли асослар бўлмай туриб лицензия беришни рад этиб бўлмайди.\nУшбу модданинг учинчи қисмида кўрсатиб ўтилган ташкилотлардан бўлак ҳар қандай шахслар муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар эгаларининг манфаатларини умумий асосларда ифода этишлари мумкин.\nҲуқуқ эгаси билан шартнома тузмаган ҳолда асардан фойдаланилган такдирда қоидабузар ҳуқуқ эгасига етказилган зарарнинг ўрнини, шу жумладан бой берилган фойдани қоплаши шарт. Ҳуқуқ эгаси қоидабузардан ўзи кўрган зарар ўрнига унинг қоидабузарлик оқибатида олган даромадларини ундириб олишга ҳақли.\nАсардан муаллифлик шартномасида назарда тутилмаган усулда ёки бундай шартноманинг амал қилиши тўхтаганидан кейин фойдаланиш асардан шартнома тузмаган ҳолда фойдаланиш деб ҳисобланади.\nТурдош ҳуқуқлар саҳна асарларига, ижрога, ижронинг аудио ва видеоёзувига (ижро ёзувига), эфир ва кабель орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилотнинг кўрсатув ва эшиттиришларига татбиқ этилади.\nИжро этиш ҳуқуқи ижрочиларга — артистларга, саҳналаштирувчи режиссёрларга, дирижёрларга, шунингдек уларнинг меросхўрларига тегишлидир. Бундай ижродан фойдаланиш ҳуқуқи бошқа ҳуқуқий ворисларга ўтиши мумкин.\nИжро ёзувига бўлган ҳуқуқ ана шундай ёзувни амалга оширган шахсга ёки унинг ҳуқуқий ворисларига тегишлидир.\nТрансляция қилиш ҳуқуқи кўрсатув ва эшиттиришни яратган эфир орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилотга ёки унинг ҳуқуқий ворисларига тегишлидир.\nИжрони ёзиб олган шахс ва ижрочи ўз ҳуқуқларидан хабардор қилиш учун турдош ҳуқуқларнинг ҳимоя белгисидан фойдаланишлари мумкин, аудио ёки видеоёзувнинг ҳар бир нусхасида ва (ёки) улар сақланадиган ғилофда акс эттириладиган бу белги қуйидаги уч унсурдан иборат бўлади:\nалоҳида турдош ҳуқуқлар эгасининг исми (номи);\nёзув биринчи марта эълон қилинган йил.\nИжрочи қуйидаги ҳуқуқларга эгадир:\nижро вақтида, ижро ёзувининг нусхаларида, ижро трансляция қилинаётганда ёки такрорланаётганида унинг исмини кўрсатиш;\nасарни бузиб ижро этишдан химоя қилиш;\nижродан фойдаланишни амалга ошириш ёки фойдаланишга рухсат бериш.\nИжродан фойдаланиш ҳуқуқи қуйидагиларга рухсат бериш ҳуқуқини қамраб олади:\nижрони эфир ва кабель орқали трансляция қилиш;\nижрони техника воситалари ёрдамида ёзиб олиш;\nёзиб олинган ижрони трансляция қилиш ва омма олдида такрорлаш;\nижро ёзувини кўпайтириш ва унинг нусхаларини тарқатиш.\nИжрочилар ўз ҳуқуқларини ижро этилаётган асарлар муаллифларининг ҳуқуқларига риоя этган ҳолда рўёбга чиқарадилар.\nИжродан фойдаланиш ҳуқуқини чеклаш қонун билан белгилаб қўйилади.\nҚаранг: мазкур Қонуннинг 60-моддаси.\nХизмат топшириғини бажариш тартибида амалга оширилган ижрога (хизмат ижросига) бўлган ҳуқуққа нисбатан тегишинча ушбу Қонун 35-моддасининг қоидалари татбиқ этилади.\nИжрочининг Ўзбекистон Республикаси ҳудудида биринчи марта амалга оширилган ижрога бўлган ҳуқуқи Ўзбекистон Республикаси ҳудудида амал қилади. Бундай ҳолларда, фуқаролигидан қатъи назар, ҳуқуқ ижрочига, унинг меросхўрларига, шунингдек ижрочининг бошқа ҳуқуқий ворисларига тегишли деб эътироф этилади. Ижрочининг ҳуқуқи ижро биринчи бор чет давлат ҳудудида амалга оширилган ҳолларда ҳам унга, шунингдек унинг ҳуқуқий ворисларига тегишли деб эътироф этилади.\nИжрочининг ҳуқуқлари биринчи ёзув ёки биринчи ижро (саҳналаштириш) пайтидан эътиборан эллик йил давомида амал қилади.\nИжрочининг номга бўлган ҳуқуқи ва ижрони бузишлардан ҳимоя қилиш ҳуқуқи муддатсиз қўриқланади.\nИжрочи ва ижро этиш ҳуқуқининг бошқа эгаси бу ҳуқуқдан ўз хоҳишига кўра мустақил равишда фойдаланишга ҳақли.\nИжродан бошқа шахсларнинг фойдаланишига фақат ижрочининг рухсати билан ёки бошқа ҳуқуқ эгаси билан тузилган шартнома асосида унинг рухсати билан йўл қўйилади.\nҲуқуқ эгаси ўзининг ижродан фойдаланиш ҳуқуқини бошқа шахсга ўтказиш, шу жумладан ижродан у ёки бу доирада фойдаланиш учун бошқа шахсга рухсатнома (лицензия) бериш йўли билан ўтказиш тўғрисида шартнома тузиши мумкин.\nИжрочи ёки унинг ҳуқуқий вориси ижродан фойдаланишга рухсат этганлик учун ҳақ олиш ҳуқуқига эга. Фойдаланишнинг ҳар бир тури учун алоҳида ҳақ тўланиши керак.\nҲақ олиш ҳуқуқидан воз кечиш аҳамиятсиздир.\nИжронинг аудиоёзувини, видеоёзувини, аудио-видеоёзувини амалга оширган шахс ва унинг ҳуқуқий вориси ана шу ёзувга нисбатан алоҳида ҳуқуқа эга бўлади.\nБундай ёзувдан бошқа шахсларнинг фойдаланишига ана шу ёзувни амалга оширган шахс ёки унинг ҳуқуқий ворисининг рухсати билангина йўл қўйилади.\nИжрони ёзиб олган шахс ёки унинг ҳуқуқий вориси қуйидагиларни амалга оширишга ёки қуйидагиларга рухсат беришга ҳақлидир:\nёзувни омма олдида такрорлаш;\nёзувга тузатишлар киритиш ёки уни ўзга тарзда қайта ишлаш;\nёзувнинг нусхаларини тарқатиш (сотиш, ижарага бериш ва шу кабилар), шу жумладан чет элга бериб юбориш;\nёзувлардан нусха кўчириш;\n(54-модда Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг 2000 йил 15 декабрдаги 175–II-сон Қонунига мувофиқ бешинчи хатбошиси билан тўлдирилган— Олий Мажлис Ахборотномаси, 2001 й., 1-2-сон, 23-модда)\nёзув нусхаларини импорт қилиш.\nБашарти ижро ёзувининг нусхасига эгалик қилиш ҳуқуқи ижрони ёзиб олган шахсга тегишли бўлмаса, ёзувдан фойдаланиш, шу жумладан уни тижорат мақсадида ижарага бериш соҳасидаги алоҳида ҳуқуқ ёзувни амалга оширган шахсда сақланиб қолади.\nИжрони ёзиб олган шахснинг ҳуқуқларини чеклаш қонун билан белгилаб қўйилади.\nИжро ёзувига бўлган ҳуқуқнинг эгалари ўз ҳуқуқларини асарлар муаллифларининг ҳуқуқларини ва ижрочиларнинг ҳуқуқларини ҳисобга олган ҳолда амалга оширадилар.\nФойда олиш мақсадида эълон қилинган ижро ёзувини амалга оширган шахснинг ва ижроси ёзилган ижрочининг розилигисиз, лекин ҳақ тўлаган ҳолда:\nёзувни омма олдида ижро этишга;\nёзувни эфир орқали кўрсатиш ва эшиттиришга;\nёзувни ҳамманинг умумий маълумоти учун кабель орқали юборишга йўл қўйилади.\nУшбу модданинг биринчи қисмида назарда тутилган ҳақни тўплаш, тақсимлаш ҳамда тўлаш муаллифлик ва турдош ҳуқуқларни бошқариш билан шуғулланадиган ташкилот томонидан амалга оширилади (ушбу Қонуннинг 45-моддаси).\nУшбу модданинг биринчи қисмида назарда тутилган ҳақ миқдори ва уни тўлаш тартиби, бир тарафдан, ёзувдан фойдаланувчи ёки бундай фойдаланувчилар бирлашмаси ҳамда, иккинчи тарафдан, муаллифлик ва турдош ҳуқуқларни бошқариш билан шуғулланувчи ташкилотлар ўртасидаги битимда белгилаб қўйилади.\nҲақ миқдори ёзувдан фойдаланишнинг ҳар бир тури учун белгиланади.\nИжро ёзувини амалга оширган шахснинг ҳуқуқи, агар бу ёзув биринчи марта Ўзбекистон Республикасида омма олдида такрорланган ёки унинг нусхалари омма орасида тарқатилган бўлса, Ўзбекистон Республикаси ҳудудида амал қилади.\nИжро ёзувини амалга оширган шахс ҳуқуқи Ўзбекистон Республикаси ҳудудида яшаш жойи ёки жойлашган манзили бўлган Ўзбекистон Республикаси фуқаролари ёки юридик шахсларга ҳам тегишли деб тан олинади.\nБошқа давлатларнинг юридик ва жисмоний шахслари ушбу Қонунда назарда тутилган ҳуқуқлардан Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномалари кучига ёки ҳамжиҳатлик принципига асосан Ўзбекистон Республикасининг юридик ва жисмоний шахслари билан тенг равишда фойдаланадилар.\n(56-модда Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг 2000 йил 15 декабрдаги 175—II-сон Қонунига мувофиқ учинчи қисм билан тўлдирилган— Олий Мажлис Ахборотномаси, 2001 й., 1-2-сон, 23-модда)\nИжро ёзувини амалга оширган шахснинг ҳуқуқлари ёзув амалга оширилган пайтдан бошлаб эллик йил мобайнида ўз кучини сақлаб қолади.\nЭфир орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилот ўз кўрсатув ва эшиттиришларидан исталган шаклда фойдаланиш ва учинчи шахсларга бундай кўрсатув ва эшиттиришлардан фойдаланиш учун рухсат бериш борасида алоҳида ҳуқуқларга эга.\nКўрсатув ва эшиттиришлардан учинчи шахсларнинг фойдаланиши шартнома асосида амалга оширилади. Ҳуқуқ эгаси фойдаланишнинг ҳар бир тури учун ҳақ олиш ҳуқуқига эга.\nЭфир орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилот қуйидагиларга ҳақлидир:\nкўрсатув ва эшиттиришни трансляция қилиш;\nэфир орқали кўрсатув ва эшиттиришларни берувчи бошқа ташкилотларга ва кабель орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилотларга ўз кўрсатув ва эшиттиришларини бир вақтнинг ўзида трансляция қилишга ҳамда ретрансляция қилишга рухсат бериш;\nўз кўрсатув ва эшиттиришларини ёзиб олиш;\nўз кўрсатув ва эшиттиришлари ёзувини такрорлаш;\nтакрорланган ёзув нусхаларини тарқатиш;\nўз кўрсатув ва эшиттиришларини трансляция қилишга ва бир вақтнинг ўзида кабель орқали трансляция, ретрансляция қилишга ҳамда бу кўрсатув ва эшиттиришлар ёзувини трансляция қилишга рухсат бериш;\nкириш пуллик бўлган жойларда оммавий трансляция қилиш ва такрорлаш, бошқа шахсларга шундай трансляция қилиш ва такрорлашга рухсат бериш.\nЭфир орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилотларнинг ҳуқуқларини чеклаш қонун билан белгилаб қўйилади.\nҚаранг: мазкур Қонуннинг 60-модааси.\nЭфир орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилот ўз ҳуқуқларини асар муаллифларининг ҳуқуқлари ва ижрочиларнинг ҳуқуқларини, зарур ҳолларда эса, ижро ёзувига бўлган ҳуқуқ эгаларининг ҳамда эфир орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи бошқа ташкилотларнинг ҳуқуқларини ҳисобга олган ҳолда амалга оширади.\nЭфир орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилотнинг ҳуқуқлари Ўзбекистон Республикаси ҳудудида амал қилади, башарти ташкилотнинг ушбу ҳудудда жойлашган манзили бўлса ҳамда унда жойлаштирилган узаткичлар ёрдамида кўрсатув ва эшиттиришларни амалга ошираётган бўлса.\nЭфир орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилотнинг кўрсатув ва эшиттиришга бўлган ҳуқуқи уни биринчи марта эфирга трансляция қилиш пайтидан бошлаб эллик йил мобайнида амал қилади.\nКабель орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилотнинг ҳуқуқлари эфир орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилотнинг ушбу Қонунда белгиланган ҳуқуқларига татбиқан белгиланади.\nҚаранг: мазкур Қонуннинг 58-модааси.\nИжро ёзувини амалга оширган шахснинг, эфир ёки кабель орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилотнинг розилигисиз ва ҳақ тўламасдан ижродан, саҳна асаридан, эфир орқали берилган кўрсатув ва эшиттиришдан, кабель орқали берилган эшиттириш ва кўрсатувдан ҳамда уларнинг ёзувидан фойдаланишга, шунингдек ёзувни такрорлашга қуйидаги ҳолларда йўл қўйилади:\nкундалик воқеалар шарҳига ижродан, саҳна асаридан, ёзувдан, эфир ёки кабель орқали берилган кўрсатув ва эшиттиришдан унчалик катта бўлмаган парчалар қўшиш йўли билан;\nфақат ўқув ёки илмий тадқиқот мақсадларида;\nижродан, саҳна асаридан, ёзувдан, эфир ёки кабель орқали берилган кўрсатув ва эшиттиришдан унча катта бўлмаган парчалар келтириш шаклида, фақат бундай парчалар келтириш ахборот мақсадларида амалга оширилиши ва бунда эфир ёки кабель орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилот томонидан тижорат мақсадида эълон қилинган ёзув нусхаларидан исталган шаклда фойдаланиш ушбу Қонуннинг 55-моддаси қоидаларига риоя этилган ҳолда амалга оширилиши шарти билан;\nушбу Қонунда адабиёт, фан ва санъат асарлари муаллифининг мулкий ҳуқуқларини чеклаш борасида назарда тутилган бошқа ҳолларда.\nФонограмма ишлаб чиқарувчининг, эфир ёки кабель орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилотларнинг розилигисиз эфир ёки кабель орқали берилган кўрсатув ва эшиттиришдан ҳамда унинг ёзувидан шахсий мақсадда фойдаланишга ва фонограммани такрорлашга йўл қўйилади. Фонограммани такрорлашга ушбу Қонуннинг 27-моддасига мувофиқ ҳақ тўланган тақдирда йўл қўйилади.\nАгар қисқа муддат фойдаланиш учун ёзиш ёки такрорлаш эфир орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилот томонидан унинг ўз асбоб-ускуналари ёрдамида ҳамда унинг ўз кўрсатуви ва эшиттириши учун амалга оширилаётган бўлса, ушбу Қонун 50, 54, 58 ва 59-моддаларининг ижронинг, саҳна асарининг ёки кўрсатув ва эшиттиришнинг қисқа муддат фойдаланиладиган ёзувларини амалга ошириш, тижорат мақсадида эълон қилинган ёзувни такрорлаш учун ижрочининг, ижро ёзувини амалга оширган шахснинг ҳамда эфир орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилотнинг рухсатини олиш ҳақидаги қоидалари қуйидаги шартлар билан қўлланилмайди:\nэфир орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилот ушбу модда қоидаларига мувофиқ қисқа муддат фойдаланиладиган ёзув ёки бундай ёзувни такрорлаш амалга ошириладиган саҳна асарининг ўзини, ижрони ёки кўрсатув ва эшиттиришни эфирга бериш учун олдиндан рухсат олган тақдирда;\nқисқа муддат фойдаланиладиган ёзув адабиёт, фан ва санъат асарларининг бундай ёзувларига нисбатан белгиланган муддат доирасида йўқ қилиб юборилган тақдирда (ушбу Қонуннинг 33-моддаси), башарти ёзув бутунлай ҳужжат руҳида бўлса, расмий архивларда сақланиши мумкин бўлган ягона нусха бундан мустасно.\nУшбу моддада назарда тутилган чеклашлар ижродан, ижро ёзувидан, саҳна асаридан, эфир ёки кабель орқали берилган кўрсатув ва эшиттиришдан ҳамда уларнинг ёзувидан нормал фойдаланишга зарар етказмаган ҳолда ва ижрочининг, ижро ёзувини амалга оширган шахснинг, эфир ёки кабель орқали кўрсатув ва эшиттириш берувчи ташкилотнинг ҳамда кўрсатиб ўтилган асарлар муаллифларининг қонуний манфаатларини чеклаб қўймаган ҳолда қўлланилади.\nТурдош ҳуқуқлардан фойдаланиш тўғрисидаги шартномани умуман ёки тегишли даражада бажармаган ёхуд асардан шартнома тузмаган ҳолда ноқонуний фойдаланган шахс шартномани умуман ёки тегишли даражада бажармаганлик учун жавобгарлик тўғрисидаги ёхуд зиён етказганлик учун жавобгарлик тўғрисидаги умумий қоидаларга мувофиқ жавобгар бўлади.\nМуаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқларга оид муносабатлар Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 1041—1081-моддалари билан ҳам тартибга солинади.\n1996 йил 30 август.,\n(Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1996 й., 9-сон, 135-модда; 2001 й., 1-2-сон, 23-модда)


Криштиану Роналду: ЕЧЛда кетма-кет 3-марта ғалаба қозона оламиз\n20 март, 2018, 19:00\nИспаниянинг “Реал” клуби юлдузи Криштиану Роналду ЕЧЛ кетма-кет 3-марта ғалаба қозона олишларини айтиб ўтди. Бу ҳақда Испания нашрлари хабар бермоқда.\n- Биз яхши формадамиз. Кўплаб голлар урмоқдамиз. Жамоанинг интилиши ажойиб. Бизда ЕЧЛни кетма-кет 3-марта ғалаба қозониш учун салоҳият етарли. Тўғри, рақиблар анча кучли. Аммо уддаласа бўлади, - деди Роналду.\nЭслатиб ўтамиз, ЕЧЛ чорак финалда "қироллик клуби" "Ювентус" билан баҳс олиб боради. Томонларнинг дастлабки тўқнашуви 3 апрель куни Туринда бўлиб ўтса, жавоб беллашуви 11 апрель куни Мадридда ўтказилади.


Ўзбекистон: Самарқандликларнинг электр энергияси ва газ учун қарзи 1,2 трл сўмдан ошиб кетди - Фарғона.Ру ахборот агентлиги\n14:30 msk, 24 Сентябрь 2020\nЎзбекистон: Самарқандликларнинг электр энергияси ва газ учун қарзи 1,2 трл сўмдан ошиб кетди\n28.02.2017 06:05 msk\nСамарқанд вилояти бўйича электр энергияси ва табиий газ учун дебитрлик қарз миқдори 1,26 трлн сўмни ташкил этди (расмий курс бўйича $375,6 млн ёки “қора бозор” курси бўйича $180 млн).\nСамарқандда ўтган матбуот конференцияси иштирокчилари. Тошпўлат Раҳматуллаев блогидан олинган фотосурат\nВилоят ҳокимининг ўринбосари Олим Очилов февраль охирида ўтган матбуот анжуманида айтиб беришича, электр энергиядан дебиторлик қарз 2017 йил 1 январь ҳолатига 660 млрд сўмни ташкил этиб, унинг 536 млрд сўми аҳоли зиммасига тўғри келади. Бу сумманинг нечоғлик улканлигини тасаввур қилиш учун Очилов бу Самарқанд вилояти инвестициявий дастур бўйича давлатдан оладиган бир йиллик маблағдан уч баробар кўплигини маълум қилди, дея ўзининг блогида ёзади Тошпўлат Раҳматуллаев.\nТабиий газ учун юзага келган дебитор қарздорлик учун энг аввало “Марказгазтаъминот” унитар корхонасининг раҳбарлари айбдор, деди Очилов. «Самаркандский вестник» хабар беришича, Очилов газ, электр таъминоти хизматлари ходимлари орасида давлат мулкини ўзлаштириш, ўғирлик, порахўрлик билан шуғулланадиган ходимлар борлигини тан олган. Ўтган йил якунлари бўйича юздан кўпроқ шунақа ходимларга нисбатан жиноий ишлар қўзғатилган. Матбуот анжуманида истеъмолчилар абонент ҳисоб рақамига пулларнинг тушишини шахсан назорат қилишлари ҳамда электр энергияси ва газ учун пулларни фақат кассаларга тўлашлари лозимлиги таъкидлаб ўтилди.\nГаз учун дебитор қарздорлик 2017 йил 1 январь ҳолатига 601 млрд сўмни ташкил этган ($179 млн), ундан 539 млрд сўм аҳоли зиммасига тўғри келади. Биргина 2016 йилда қарз 80 млрд сўмга кўтарилди. Шу билан бирга, Очиловнинг айтишича, кредиторлик қарздорликлар ҳам мавжуд. Яъни, истеъмолчилар ишлатган газ учун кўпроқ пул тўлаб қўйишган. Бошқача қилиб айтганда, “Самарқандшаҳаргаз” филиали бундай истеъмолчилар олдида қарздор.\nМатбуот анжуманида иштирок этган “Марказгазтаъминот” унитар корхонасининг раҳбари Шукрулло Маҳмудов Самарқанд вилоятида инвентаризация ўтказган гуруҳ фаолияти ҳамда маҳаллий аҳолининг мазкур гуруҳ ишидан норозиликлари ҳақида сўзлаб берди.\n“Аввалига ҳамма дебитор қарздорлик қаердан келиб қолди, дея аччиқланади, - дейди Маҳмудов. – Биз ҳужжатларга асосланиб исботлаб берганимизда кўпчилик ўз вақтида қарздорликни йўқ қилиб беришга ваъда қилган участка назоратчисига пул “қистирганларини” тан оладилар. Чиндан ҳам уларнинг қўлларида қарздорлик мавжуд эмас деган справка бор. Аммо бу қалбаки справка”. У 2010 йилда “Ўзтрансгаз” Акционерлик жамиятида ўрнатилган “Биллинггаз” дастури бутун мамлакат бўйлаб газ сарфланишини кузатиб боришини тушунтириб берди. “Қалбаки справка” берган инспектор қонунга мувофиқ жазога тортилади, истеъмолчи бўлса ишлатган газ учун ўз вақтида пулни тўлаб қўйиши керак, дея билдирди Маҳмудов.\nУ истеъмолчиларнинг ҳар бир мурожаати батафсил ўрганиб чиқилаётгани ҳамда уларга асосланган, пухта жавоб берилишини ваъда қилди. Баъзида жойлардаги ҳолатни ўрганиш натижасида хулоса аризачининг фойдасига бўлади, баъзида эса, қарздорлик миқдори кўпаяди. Мисол учун, 5 январдан 21 февралга 1475 та хонадонда инвентаризация ўтказилди. Бунгача дебитор қарздорлик 4,369 млрд сўмни, кредитор қарздорлик эса 62,1 млн сўмни ташкил этганди. Инвентаризациядан сўнг дебитор қарздорлик 5,5 млрд сўмга кўпайди, кредитор қарздорлик эса 17,4 млн сўмга тушиб қолди.\nМатбуот анжуманининг яна бир иштирокчиси – “Самарқанд ҳудудий электр тармоқлари корхонаси” ОАЖ раҳбари Ғулом Примов тез орада вилоятда электр таъминотидаги аҳвол яхшиланишига ваъда берди. “Айни пайтда электрон ҳисоблагичларнинг янги тизими татбиқ этилмоқда, - деди Примов “Самаркандский вестник” келтирган иқтибосда. – Бундан ташқари, Пастдарғом тумани ҳудудида Осиё тараққиёт банкининг (ОТБ) молиявий кўмаги билан қуёш фотоэлектр станциясининг қурилиши ниҳоясига етиб қолай деди. Ушбу объектнинг эксплуатацияга киритилиши билан электр энергияси таъминотидаги 80 фоиз узилишлар бартараф этилади”.\nМатбуот анжуманида Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев соҳа вазирликлари ва маҳкамаларига 1 октябргача дебитор қарздорликни тугатиш вазифасини топширгани айтилди.\nҚайд этамиз, бунақа қарздорлик Ўзбекистоннинг барча вилоятларида юзага келган. Қарздорлар орасида нафақаат аҳоли, балки қатор ташкилот ва муассасалар ҳам бор. “Ўзбекэнерго” Акционерлик жамияти 2013 йилда кутилмаганда очиқлаган маълумотда, қарздорлар орасида Ўзбекистон президенти аппарати, республика молия вазирлиги, Тошкент шаҳар прокуратураси, Тошкент вилояти ҳокимлиги, Тошкент метрополитени ва бошқа сиёсий ва ижтимоий аҳамиятга эга бўлган истеъмолчилар бор эди.\n“Фарғона” олдин ҳам Ўзбекистон аҳолисини электр ва табиий газ таъминотидаги ачинарлик аҳвол ҳақида кўп маротаба хабар берган эди.


Ош марказларида тайёр палов неча пулга тушди?\nЎзбекистон вилоятларининг марказий ҳудудлари кесимида тайёр паловнинг ўртача нархлари неча пулни ташкил этган.\nТОШКЕНТ, 10 янв – Sputnik. Ўзбекистон вилоятларининг марказий ҳудудлари кесимида тайёр паловнинг ўртача нархлари неча пулни ташкил этган? Бу ҳақда Давлат статистика қўмитаси маълум қилди.\nМактаб, боғча ва ҳарбий қисмларда овқатланиш рационига қуён гўшти қўшилади\nКузатув натижаларига кўра, Ўзбекистон ош марказларида 1 порция ва 1 кг палов нархи 2019 йил декабрь ойи учун қуйидагича бўлганлиги (сўмда) аниқланган.\nҚорақалпоғистон Республикаси 1 порция тайёр ош нархи — 12 167 сўм, 1 кг ош — 85 169 сўм. Андижон — 1 порция — 14 000, 1 кг — 98 000 сўм; Бухоро — 1 порция — 16 000 сўм, 1 кг — 112 000 сўм; Жиззах — 1 порция — 15 000, 1 кг — 105 000 сўм; Қашқадарё— 1 порция — 15 000, 1 кг —105 000 сўм; Навоий — 1 порция — 12000 сўм, 1 кг — 84000 сўм; Наманган— 1 порция — 10 700 сўм, 1 кг — 74 900 сўм; Самарқанд — 1 порция — 20 000 сўм, 1кг — 140 000 сўм; Сурхондарё — 1 порция — 11 667 сўм, 1 кг— 81 667 сўм; Сирдарё — 1 порция — 15 000 сўм, 1 кг— 105 000 сўм; Тошкент — 1 порция — 13 333 сўм, 1 кг— 93 331 сўм; Фарғона — 1 порция — 14 000 сўм, 1 кг— 98 000 сўм; Хоразм — 1 порция — 14 000 сўм, 1 кг— 98 000 сўм; Тошкент ш — 1 порция — 15 400 сўм, 1 кг— 107 800 сўм.\nУшбу нархларни белгилашда фақат танлаб олинган Ош марказларидаги тайёр палов нархлари ҳисобга олинган. Ресторан ва чойхоналардаги нархлар бундан мустасно.


07 декабр 2021, Тошкент вақти: 19:25\nОзодлик суҳбатлашган фермерлар Мирзиёев жорий қилган кластер тизими ўзларига ҳеч нарса бермаётганидан шикоят қилди\nЎзбекистонда пахта йиғим-терими авжида, айни пайтда Озодлик гаплашган андижонлик, наманганлик, жиззахлик ва қашқадарёлик фермерлар бу йилги пахта ҳосили учун қанча ҳақ тўланишини ҳануз билмаётганликларини айтишди.\nПрезидент Шавкат Мирзиёев 8 сентябр куни сурхондарёлик сайловчилар билан учрашув чоғида терилган бир кило пахта учун теримчига неча пул тўланаётганидан бехабар эканлигини айтган эди.\nҲосилни мажбурий меҳнатсиз териб олаётганини тасдиқлаган фермерлар бу йилги ғалладан “минусда чиқишгани”, пахтадан ҳам фойда кўрмаслик эҳтимоли катта эканини айтишмоқда.\nОзодлик суҳбатлашган барча фермерлар кластер билан ҳамкорлик уларга ҳеч нарса бермаётганидан шикоят қилди.\nОзодлик Наманганнинг Мингбулоқ, Андижоннинг Бўстон (Бўз), Жиззахнинг Дўстлик, Қашқадарёнинг Косон туманларида ишлаётган фермерлар ҳамда Қорақалпоғистоннинг Тўрткўл ва Элликқалъа туманларида ишловчи 10 га яқин фермер ишини ўрганган фаол билан гаплашди.\nОзодлик саволларига 14 октябрь куни жавоб берган фермерларнинг барчаси маҳаллий ҳокимларнинг эҳтимолий босимидан қўрқиб, исмлари айтилмаслигини сўради.\nОзодлик аввалига фермерларнинг ҳикояларига қулоқ тутди:\n- 46 гектар ерга пахта экканман. Вилоят ҳокимлиги гектаридан 35 центнердан пахта топширасан, деб талаб қиляпти. Еримнинг балл бонитети 60. Шундан келиб чиқадиган бўлсак, имкониятим 24-25 центнер. Лекин шу кунгача 30 центнердан ҳосил кўтардим. 33 центнерга етказсам керак. Чунки кластер берган дорига қўшимча ёнимдан сарфлаб дори солдим. Пахтамни аҳоли терди. Фермерлар теримчиларни ўзлари гаплашиб олиб келяпти. Бизга асосан Фарғона туманида яшайдиганлар келади. Килосига 1200 сўмдан бериб тердирдим.\nФермерни қийнаётган масалалар:\n- Биринчи масала-иқтисодий самарадорлик эмас, балки пахтанинг ҳажмини талаб қилиш ҳануз сақланиб қоляпти. Фермер қанча даромад қилиши юқоридагиларни мутлақо қизиқтирмаяпти.\nФермер қанча даромад қилиши юқоридагиларни мутлақо қизиқтирмаяпти.\nҲозиргача пахта нархи аниқ эмас. Пахтани топшириб қўйдик, лекин неча пул олишимизни шу кунгача билмаймиз. Бир кило пахтамиз таннархи 6500 сўмга тўхтаяпти. Бунинг ичида териш учун тўлаганимиз 1200 сўм ҳам бор. Ўтган йили 5500 сўмга тўғри келган таннарх. Кластер бизга 4800 сўмдан тўлаган. Ҳар гектар ердан неча пулдан даромад қилишни мўлажаллаб турибсиз, деган саволингизга ўрин йўқ. Даромад қилмайман. Тепадагилар фақат кластерга ён босяпти. Фермерни ҳеч ким ўйламаяпти.\nБўзлик фермер аёл:\n- Ерим 30 гектар. Бу йил пахтадан деярли озодман. Бу йил асосан сабзавот етиштирдим. Лекин 3 гектар ерда пахтам бор. Ҳосил яхши. Ҳали терганим йўқ. Энди тераман. Чунки бошқа ишларим бор эди. Кластер билан келиша олмаймиз. Шунинг учун ўйланиб турибман. Тўғри, тунов кунги ёмғирларда пахтам оқиб кетди. Лекин биринчи терим пахтамни яхши топшириб олсам керак. Пахтани ўз оилам, қариндош-уруғим биланоқ териб оламиз. Қўни-қўшни, маҳалла-кўй ҳам чиқади биринчи терим десак. 1200 сўмдан тўланяпти ҳозир бир кило пахта тергани учун. Туманимиз бўйича ҳам биринчи терим тугагани йўқ. Гектаридан 30 центнер олишни кўзлаб турибман. Пахтамнинг таннархини билмайман. Пахтани неча пулдан олишини билмаймиз ҳалигача.\nПахтакор фермерларни энг қийнаётган муаммо – кластер. Чунки кластерга бойлар ўтириб олган.\n- Пахтакор фермерларни энг қийнаётган муаммо – кластер. Чунки кластерга бойлар ўтириб олган. Улар шундай эканки, бу ҳақда мен президентга ҳам ёзмоқчиман, уларга президентнинг қарори ўтмайди. Масалан, ўтган йили пахтанинг харид нархини 4500 сўмдан белгилади. Кейин нарх-наво ўсиб кетгани учун 330 сўм атрофида қўшимча тўлаш ҳақида қарор чиқарди. Кластер буни инобатга олмади. Хоҳлаган жойингга бор, қўшимча тўламайман, деб туриб олди. Тўламади қўшимчани.\nФарғона вилояти билан чегарадош ҳудудда ишлайман. Мен Фарғонадан трактор олиб ўтиб, еримни ҳайдатаман. 30 литрдан ёғ қуйиб бераман. 125-130 минг сўмдан бир гектар ерни ҳайдатаман. Ўзимизнинг кластер эса, битта тракторга бешта текинхўрни бириктириб қўйган. 350 минг сўмдан ҳайдайди 5 литрдан соляркаси билан 1 гектар ерни.\nПрезидент кластер фермерга ёрдам беради, деган эди. Амалда тескариси бўляпти. Дорилар масаласи. Масалан карбамид. Магазинларда ҳам сотиляпти. 1 тоннаси 2 млн 100 минг сўмдан. Кластердан олсангиз, 2 млн 800 минг сўмдан бошланади. Аммофос магазинда 4500 бўлса, кластерда 6500.\nАзимбой Отаниёзов, Инсон ҳуқуқлари “Оқбошқур” жамоат бирлашмаси раҳбари,\nТўрткўл ва Элликқалъа туманларида 10 га яқин фермер билан суҳбатлар ўтказган:\n- Бу йил Қорақалпоғистонда пахта ҳар йилгидан кам бўлди. Сабаби сув тақсимоти умуман издан чиққан. Сувнинг катта қисми шолига кетиб қолди. Ҳеч ким билан шартнома тузмаган олигархлар, кимлигини ҳеч ким билмайди, минглаб гектар шоли экди.\nБир мартагина суғорилган далалар бор. Шу сабабли пахта бу йил ниҳоятда кам.\nАйни пайтда сув идоралари билан шартнома тузган фермерлар шартномадаги сувни ололмади. Ҳатто бир томчи ҳам олмаганлари бор. Бир мартагина суғорилган далалар бор. Шу сабабли пахта бу йил ниҳоятда кам. Теримчи ҳам кам. Ҳар йилгидай мажбурлаб чиқарилганда пахта далада умуман қолмас эди. Шунинг учун ҳозирча далада пахта бор.\nФермерлар кластер билан шартнома имзолаган. Лекин пахтасини неча пулдан сотишини билмайди. Бундай шартномани нега имзолайсиз, деб сўрасам, имзолмаслик имконсиз, дейишди. Фермерларга оғзаки айтилибди 7000 сўм атрофида бўлади деб. Лекин аниқ гап йўқ. Бултур қарийб 4900 сўмдан тўланган.\n- 15 гектар ерга пахта экканман. Икки марта тердирдим. Пахтамни деярли териб бўлдим. Шартнома бўйича гектаридан 32 центнердан, ҳаммаси бўлиб 48 тонна пахта топширишим керак эди. Лекин мен 35 тонна топширдим.\nСув таъминотида адолатсизлик катта. Ҳокимга, прокурорга, умуман катталарга тегишли ерларга сув биринчи навбатда берилади.\nСув тақчил бўлгани учун пахтани бу йил бир мартагина суғордим. Шунинг учун ҳоким шартномадаги мажбуриятимни 13 тоннага пасайтириб берди. Биринчи теримда олинган 18 тоннани 5700 сўмдан топширдим. Лекин нарх аниқланса, яна ҳисоб-китоб қилсак керак.\n- Ҳокимликнинг фермерларни ҳомийликка мажбурлашидан чарчадик. Унга пул ўтказ, бунга ёрдам қил... Шахсан мендан ўтган йили Сардоба тошқинидан жабрланганларга деб 2 тонна буғдой олишган. Бундан ташқари ҳатто туманнинг электрдан қарзиниям бизнинг пул ҳисобига ёпишади.\nСув таъминотида адолатсизлик катта. Ҳокимга, прокурорга, умуман катталарга тегишли ерларга сув биринчи навбатда берилади. Уларнинг ери сувга тўйганидан кейин ортиб қолса, бизга беришади.\n- 36 гектар пахтам бор. Биринчи терим деярли тугади. Гектаридан 24-25 центнердан ҳосил олдим ҳозирча. Яна 5 центнердан чиқади. Кластер билан имзоланган шартномада 36 центнердан топширишим ёзилган. Бунча пахтани беролмайман. Чунки ёзда кўсак қурти тушди. Табиий офатдай гап бу. Кўсак қуртидан суғурта қилдирган эмасман.\nПахтани асосан аҳоли терди. Водийдан, Самарқанддан, Навоийдан одам олиб келиб тердирдик. Терим учун килосига 1400 сўмдан тўладик. Жиззах билан Сирдарё учун шундай нарх белгиланган. 20 фоизчаси машиналарда терилди. Машина МТПники.\nҲокимлик 80 кило терган одамга 1 килодан мой берасан, деди. Буям бизга зарар бўлди.\nБу йил бир кило пахтанинг таннархи неча пул бўлишини ҳисоб-китоб қилмадик. Лекин зарар билан чиқишимиз эҳтимоли кўпроқ. Чунки ҳаражат кўп бўлди, кўп дори ишлатилди, кўсак қуртига қарши курашгаям пул кетди, бундан ташқари ҳокимлик 80 кило терган одамга 1 килодан мой берасан, деди. Буям бизга зарар бўлди. Ёғ сотиб олишнинг ўзига ҳар бир фермер 5-6 миллиондан пул сарфлади. Пахтани неча пулдан сотишимиз ҳалигача номаълум.\n- Деҳқон зарарига ишлаганидан кейин ишдан кўнгли совиб кетаркан. Ғалладан ҳам минусга чиқувдик. Пахтаям шундай бўладиган бўлиб турибди.\nКластер тизимидан фермерга фойда бўлмаяпти. Кластер бўлганига мана бу йил - учинчи йил. Ҳалиям тушунганимиз йўқ нима учун бундай қилинганини. Айни пайтда бизнинг кластер таъминотни яхши қилиб беряпти. Соляркани берди, иш ҳақини берди, дорини олиб келиб берди, ғалла экиш учун уруғниям берди. Таъминот яхши, лекин охирида ҳисоб-китоб қилсак, бизга ҳеч нарса қолмаяпти.\nАввал воз кечилиб, кейин тайинланган нарх\nПрезидентнинг 2019 йил 23 октябрдаги қарори билан 2020 йил ҳосилидан бошлаб пахта хомашёсининг харид нархини белгилаш амалиётидан воз кечилиши белгилаб қўйилган эди.\nЛекин шунга қарамай, 2020 йилнинг 23 октябрида Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Ўзбекистонда етиштирилган тўртинчи тип иккинчи нав биринчи синф 1 тонна пахта хомашёсининг минимал нархи қўшилган қиймат солиғи билан бирга 4522,5 минг сўм қилиб белгиланган эди.\nФермерлар шу кунда бу йилги нархлар эълон қилинишини кутмоқда.\nФермерлар бу йилги ҳосилни неча пулдан сотишни билмай турган бир пайтда президентнинг ўзи терилган пахта учун неча пул тўланишини билмаслиги маълум бўлди.\n8 сентябрда сурхондарёлик сайловчилар билан учрашув чоғида президент бундай деди:\nҲозир мен президент бўлиб, пахта теришда килосига неча пул берилаётганини билмайман.\n“Бир вақтлар яхши пахта терганга битта гилам бериларди, раис бир марта ош қилиб берарди. Ҳозир мен президент бўлиб, пахта теришда килосига неча пул берилаётганини билмайман. Керак бўлса 3 минг сўмдан бериб тердирсин. Чунки пахтани манфаат етиштиряпти. Теримчида ҳам манфаат бўлмаса, термасин! Уни ҳеч ким мажбурламайди”.\nВазирлар Маҳкамасининг 30 августдаги қарорига асосан, жорий йил пахта терими мавсумида пахта терувчиларга бериладиган ҳақ миқдори белгиланган.


[Орқага] [Бош саҳифа] [Мундарижа] [Кейинги саҳифа] [Лотинчага ўгириш]\n6-Мавзу. Ишлаб чиқариш харажатлари. Харажатлар тўғрисида тушунча.\n6-мавзу: Ишлаб чиқариш харажатлари\nХаражатлар тўғрисида тушунча\nКорхона, фирманинг бозорга маҳсулот етказиб беришдаги қобилияти ва интилишини белгиловчи энг муҳим омиллардан бири бу ишлаб чиқариш харажатларидир. Ҳар қандай товарни ишлаб чиқариш ўзининг нисбатан камёблиги туфайли маълум баҳосига эга бўлган иқтисодий ресурслар харажатини талаб этади. Корхона ёки фирма бозорга чиқаришга интилган қандайдир товарнинг миқдори, бир томондан, уни ишлаб чиқариш учун зарур бўлган баҳога (харажатларга) ва ресурслардан фойдаланиш самарадорлигига боғлик бўлса, иккинчи томондан, бозорда сотиладиган товарнинг баҳосига боғлиқ бўлади.\nИқтисодчилар харажатларга барча тўловларни – ташқи ва ички тўловларни, охиргисига нормал фойданиҳхам қўшиб ҳисоблайдилар. Улар ресурсларни мўлжалланган фаолият доирасида тўплаш ва сақлаш учун зарур бўладилар. Агар бухгалтерни фирма ёки корхонанинг молиявий баланси қизиқтирса ҳамда у актив ва пассивни назорат қилиб борса, корхона (фирма) нинг ўтган даврлардаги фаолияти фойдалилигини баҳоласа, иқтисодчилар ва корхона раҳбарлари эса аксинча, корхонанинг келажаги билан қизиқадилар. Уларнинг олдиларида харажатларни қандай қилиб камайтириш ва рентабелликни ошириш зарурлиги вазифаси туради. Улар, ўз навбатида, иқтисодий ёки фақат шу турдаги товарни ишлаб чиқариш учун зарур бўлган харажатлар билан қизиқадилар. Бунда шу товар ўрнига бошқа турдаги алтернатив товар ишлаб чиқариш мумкин бўлмайди ва маълум турдаги ресурслар танланади. Натижада фирма ёки корхонанинг ресурсларидан энг яхши даражада фойдаланиш имкониятлари саклаб қолинади.\nИқтисодий харажатлар. Ҳозир ишлаб чиқариш харажатларини алохида фирма ёки корхона шароитида ўрганамиз. Юқорида берилган тушунчаларга асосланиб айтишимиз мумкинки, иқтисодий харажатлар – бу фирма ёки корхона тўлаш шарт бўлган тўловлардир ёки корхона (фирма) ресурсларни альтернатив ишлаб чиқаришларда фойдаланишдан корхона ўзига жалб этиш учун ресурсларни етказиб берувчиларга кўрсатиш шарт бўлган фойдадир. Бундай тўловлар ё ташқи, ёки ички тўловлар бўлиши мумкин. Корхона (фирма)нинг ўз ҳисобидан меҳнат ресурслари, хом ашё, ёқилғи, транспорт хизматлари, энергия ва бошқалар билан таъминловчилар фойдасига берадиган пул тўловлари, яъни пул харажатлар – ташқи харажатлар деб аталади. Бошқача сўз билан айтсак, ташқи харажатлар шу корхона (фирма)га эгалик қилмайдиган таъминловчи ташкилотларнинг ресурслари учун тўловлардан иборатдир.\nАммо корхона булардан ташқари, фақат ўз ихтиёрида бўлган маълум хил ресурслардан ҳам фойдаланиши мумкин.\nРесурслардан фойдаланиш бўйича бўладиган харажатлар ички харажатлар, яъни ҳақ тўланмайдиган харажатлар деб аталади. Корхона нуқтаи назаридан реслар талаб этади.\nРесурслардан фойдаланиш бўйича бўладиган харажатлар ички харажатлар, яъни ҳақ тўланмайдиган харажатлар деб аталади. Корхона нуқтаи назаридан ресурслар энг фойдали мақсадларда ишлатиш бўйича пул харажатларни унинг ички харажатларига тенг келади. Масалан, қандайдир савдо магазини эгаси уни қуриш учун ўз ихтиёридаги жойдан фойдаланади. Бунда у ҳар ойлик режа фойдасидан воз кечади, акс ҳолда у бу жойни бошқаларга ижарага топшириб, фойда кўриши мумкин эди. Ёки бошқа мисол олсак, хусусий корхона раҳбари менежментлик соҳасидаги хизматларини бошқа фирмага топшириб ўз иш ҳақидан воз кечиши мумкин эди.\nҚиска муддатли ва узок муддатли даврдаги харажатлар\nКорхона ёки тармоқнинг берилган ҳажмдаги маҳсулотни ишлаб чиқариш учун қиладиган харажатлари ишлаб чиқаришда банд бўлган барча ресурслар миқдорини ўзгартириш имкониятларига боғлиқдир. Фойдаланиладиган кўпгина ресурслар миқдори – кўпинча жонли меҳнат турлари, хом ашё, ёқилғи, энергия ва бошқалар – осонгина, тез ўзгартирилиши мумкин. Бошқа ресурсларни ўзлаштириш учун кўп вақт талаб қилинади. Масалан, қайта ишлаш саноати корхоналари, яъни унинг ишлаб чиқариш бинолари майдонлари, ундаги машина ва дасгохларнинг миқдори узоқ вақт мобайнидагина ўзгартирилиши мумкин. Айрим оғир саноат тармоқларида ишлаб чиқариш қувватини ўзгартириш учун бир неча йиллар талаб этилади.\nҚисқа муддатли давр: ўзгармас қувватлар. Ишлаб чиқариш жараёнида ишлатиладиган ресурслар миқдорини ўзгартиришга турлича вақт кетганлиги туфайли,қисқа муддатли ва узоқ муддатли даврлар ажратилади. Қисқа муддатли давр – бу корхона ўзининг ўзгармас ишлаб чиқариш қувватидан интенсив фойдаланиш даражасини ўзгартириш учун етарли миқдордаги даврдир...\nУзоқ муддатли давр. Ўзгариб турадиган қувватлар.\nАмал қилиб турган корхоналар (фирмалар) вакиллари, раҳбарлари нуқтаи назаридан узоқ муддатли давр – бу анча узун бўлган давр бўлиб, бунда банд бўлган барча ресурслар ва ишлаб чиқариш қуввати миқдорини ҳам ўзгартириш мумкин бўлади. Тармоқ нуқтаи назаридан олсак, узоқ муддатли давр шунингдек, ўз ичига уни таркибида амал қилиб турган фирмалар бўлиниб тармоқни тарк этиб кетиши, янгилари эса яратилиб тармоқ таркибига қўшилиши учун етарли бўлган вақтни ўз ичига олади. Агар қисқа муддатли давр – қувватларни ўзгартириш мумкин бўлмаган даврдан иборат бўлса, узоқ муддатли давр ўзгарувчан қувватлар давридир. Маҳсулот ишлаб чиқаришнинг камайиб бориши ёки «нисбатлар ўзгариши» қонуни.\nБу қонун шуни тасдиқлайдики, маълум вақтдан сўнг ўзгарувчан ресурслар бирлигини (масалан, меҳнатни) ўзгармас ресурсларга (масалан, ер, капиталга) сарфни ошириб бориш ҳар бир кейинги ўзгарувчан ресурс бирлигига тўғри келадиган қўшимча пировард маҳсулотни ишлаб чиқаришни камайтиради.\nБошқача қилиб айтсак, агар шу машиналарда хизмат қилувчи ишчилар сони ошиб борган сари маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажми ҳам пасайиб бора беради.\nМасалан, унча катта бўлмаган мебель ишлаб чиқариш устахонасида маълум миқдордаги токарлик, рандаловчи, кесувчи ва шунга ўхшаш дасгоҳлар мавжуд.\nАгар шу фирма атиги икки ишчини ишга жалб этадиган бўлса, умумий ишлаб чиқариш ҳажми ва меҳнат унумдорлиги даражаси пасайиб кетган бўлар эди. Бу ишчилар бир ишдан иккинчи ишга ўтиб, иш вақтини бекор кеткизиб юрар эдилар ва ишлаб чиқариш самарадор бўлмай қолар эди. Ишчилар сонини ўстириш билан бу камчиликлар бартараф этилар эди. Дастгоҳлардан фойдаланиш тулиқ бўлиб, ишчилар аниқ операцияларни бажаришда ихтисослашар эдилар, натижада бекорчи вақтлар камайиб, самарадорлик ортар эди ...\nИшчиларни кейинчалик яна кўпайтириб бориши уларнинг ортиқчалиги муаммосини келтириб чиқаради. Ўзгармас ишлаб чиқариш қуввати шароитида ҳар бир ишчига шунча кам дастгоҳлар тугри келар эди. Ишчилар сонини янада ошириб бориш бутун ишлаб чиқаришни улар билан тўлдириб юбориш бўлар эди, натижада ишлаб чиқариш жараёни тўхтайди. Бу қонун бўйича демак, чегаравий маҳсулот йўқолиб кетмоқда. Бошқа мисол. Бир гектардан олинадиган ҳосилдорлик. Фермернинг ихтиёрида ўзгармас 80 га ери бор. Фермер шудгорни культивация қилмасдан ҳар гектардан 40 центнер ҳосил олди дейлик. Биринчи ишлов бергандан сўнг ҳосил гектаридан 50 центнерга ошди. Иккинчи ишловдан сўнг ҳосил 57 центнерга, учинчи ишловдан сўнг – 61 центнерга, тўртинчидан сўнг – 63 центнерга етади. Далага кейинги ишлов беришлар ҳосилдорликни унчалик оширмади. Агар иш бошқача бўлганда эди, бутун дунёнинг донга бўлган талабини атиги шу 80 га ерни фақат интенсив ишлаш йўли билан қондириш мумкин бўлар эди. Ҳақиқатда ҳам, ишлаб чиқаришнинг (натижанинг) камайиб бориши рўй бермаганда эди, бутун ер юзини битта гулдон ҳажмидаги ердан олинган ҳосил билан боқиш мумкин бўларди.\nДоимий, ўзгарувчан ва умумий харажатлар\nДоимий харажатлар деб ҳажми ишлаб чиқариладиган маҳсулот ҳажмининг ўзгаришига қараб ўзгармайдиган харажатларга айтилади. Доимий харажатлар корхона ишлаб чиқариш дастгоҳларининг борлиги, амал қилиши билан боғлиқ харажатлар бўлиб, улар корхона ҳеч нарса ишлаб чиқармаса ҳам амалга оширилади (корхона томонидан тўланади). Одатда, доимий харажатларга қимматли қоғозлар бўйича мажбуриятлар тўлови, режа тўловлари, бинолар ва дастгоҳлар амортизациясининг бир қисми, суғурта тўловлар, корхона мутахассисларини тайёрлаш тўловлари, раҳбар ходимларига ҳақ тўлашлар киради.\nИшлаб чиқариладиган маҳсулот ҳажмининг ўзгаришига боғлиқ ҳолда ўзгарадиган харажатлар миқдорига ўзгарувчан харажатлар дейилади. Уларга хомашё, материаллар, ёқилғи, энергия, транспорт хизматлари, меҳнат ресурсларининг кўпгина\nқисми учун ва шунга ўхшаш меҳнат ресурслари учун харажатлар киради. Шуни айтиш керакки ишлаб чиқариладиган маҳсулот ҳажмининг бир бирликка ўсиши (ёки камайиши) билан ўзгармас харажатлар суммасини ўсиши (ёки камайиши) доимий бўлиб қолмайди. Ишлаб чиқаришнинг кўпайиши жараёнида ўзгарувчан харажатлар қандайдир вақт мобайнида паст суръатлар билан ортиб боради: шундай ҳолат ишлаб чиқариладиган маҳсулот ҳажмининг маълум миқдоригача давом этади. Шундан сўнг ўзгарувчан харажатлар ўар бир кейинги ишлаб чиқариладиган маҳсулот учун юқори суръатларда ошиб боради. Ўзгарувчан харажатларнинг бундай ҳаракати фойдалиликнинг (қайтимни) камайиб бориши қонуни билан белгиланади.\nХаражатларнинг умумий суммаси\nБу иборанинг ўзи кўрсатиб турибдики берилган ҳар бир ишлаб чиқариш ҳажмидаги доимий ва ўзгарувчан харажатлар – «харажатларнинг умумий йиғиндиси (суммаси) дир».\nМаҳсулот бирлиги учун тўғри келган харажатлар ўртача харажатлардир. Хусусан, худди харажатларнинг ўртача миқдори одатда маҳсулот бирлиги учун белгиланган баҳо билан таққослашда ишлатилади ...\nПировард харажатлар (МС) деб яна бир маҳсулот бирлигини ишлаб чиқариш билан боғлиқ бўлган ортиқча (қўшимча) харажатларга айтилади. Пировард харажатлар умумий харажатлар йиғиндиси (суммаси) ўзгаришининг (ТС) ишлаб чиқарилган маҳсулот ҳажмининг (миқдори) ўзгаришига Q нисбати билан топилади:\nМС қ умумий харажатлар (ТС) нинг ўзгариши\nишлаб чиқарилган маҳсулотлар миқдори (Q) нинг ўзгариши.\nБизнинг мисолимизда Q - нинг ўзгариши ҳар доим бир (1) га тенг бўлганлиги учун МС ни биз яна бир бирлик маҳсулотни ишлаб чиқариш учун кетган харажатлар деб қабул қилдик. Учинчи жадвалдан кўриниб турибдики дастлабки бир дона маҳсулотни ишлаб чиқариш умумий харажатларни 100 доллардан 190 долларга оширади. Шунинг учун шу биринчи бир дона маҳсулотни ишлаб чиқариш учун қўшимча ёки пировард харажатлар 90 долларни ташкил этади. Иккинчи бир дона маҳсулотни ишлаб чиқариш учун пировард харажатлар 80 доллар бўлади (190+80=270 дол; 270дол – 190 дол); пировард харажатлар учинчи бир бирлик мақсулот учун 70 дол (270+70=340 дол; 340 дол – 270 дол) га тенг бўлади ва х.к. 3-жадвалнинг 8-катагида ҳар 10 бирлик маҳсулот ишлаб чиқаришнинг пировард харажатлари (МС) келтирилган.\nМС ни, шунингдек, ўзгарувчан харажатлар суммаси кўрсаткичларидан фойдаланиб (3-катакда) аниқлаш мумкин. Чунки умумий харажатлар йиғиндиси билан ўзгарувчан харажатлар йиғиндиси орасидаги фарқ (4-катак 3-катак) ўзгармас харажатларнинг доимий миқдорини беради. Бизнинг мисолимизда: 100-0=100; 190-90=100; 270-170=100; 340-240=100; 400-300=100 ва х.к. Бундан келиб чиқадики, умумий харажатлар суммасининг ўзгариши ҳар доим қўшимча бир бирлик маҳсулот ишлаб чиқариш учун зарур бўлган ўзгарувчан харажатлар суммасининг ўзгаришига (фарқига) тенг бўлади.\nМасалан, бизнинг жадвалимиз бўйича: 100-190=90:\n270-100=170; 340-100=240; 400-100=300; 470-100=370 ва х.к.\nПировард харажатлар (МС) фирма корхонанинг охирги маҳсулот бирлигини ишлаб чиқарган ҳолда қиладиган харажатларини кўрсатади ва шу билан бир вақтда шу охирги бирлик маҳсулотга ишлаб чиқариш ҳажмини камайтирганда оладиган «тежамини» ҳам ифодалайди.\nЎртача харажатлар бундай маълумотларни бермайди. Масалан, фараз қиламизки фирма ёки корхона раҳбари шу охирги 3 ёки 4 бирлик маҳсулотни ишлаб чиқариш керакми ёки йўқми деб ўйлаб турибди, бу тўғрида ҳали бир қарорга келгани йўқ. Жадвалдан кўриш мумкинки, тўрт (4) бирлик маҳсулот ишлаб чиқарилганда умумий харажатлар (АТС) 100 дол. бўлади. Лекин фирма уни ишлаб чиқариш учун ўз харажатини 100 дол.га оширмайди ёки аксинча, тўртинчи маҳсулотни ишлаб чиқармаса 100 дол. «тежаб» қолмайди.\nҲақиқатда шу ишлаб чиқариш билан боғлиқ харажатларнинг ўзгариши фақат 60 дол. ни ташкил этади (340-400=60 дол. 3-жадвалдаги 4 ва 8 катакка қаранг).\n7 – расм. Ишлаб чиқариш харажатларининг турларга бўлиниши\nМаҳсулот ишлаб чиқариш ҳажми тўғрисида, яъни фирма бир неча дона маҳсулотни кўпроқ, ёки камроқ ишлаб чиқарадими деган қарорга келиш одатда пировард характерга эга бўлади.\nПировард харажатлар маҳсулот ҳажмининг бир бирликка кўпайиши ёки камайиши билан боғлиқ бўлган харажатларни ўзгаришини кўрсатади (8 катак).\nПировард харажатларни пировард тушум (маҳсулот сотишдан келган пул маблағлари) билан таққослаш, маҳсулот ҳажмининг бир бирликка ортиши ёки камайиши билан боғлиқ тушум ўзгаришини кўрсатади ва фирмага ишлаб чиқариш ҳажмининг у ёки бу томонга ўзгариши фойдалилигини юзага чиқаришга имкон беради.\nРесурсларнинг тақсимланиши ва ишлаб чиқариш\nМеҳнат ва моддий ресурсларнинг чекланганлиги товарлврни ишлаб чиқаришда ҳар қандай комбиниацияни амалга оширишга имконият бермайди; ёки иқтисодиётга – бир вақтнинг ўзида ҳам Х, хам V турдаги маҳсулот ишлаб чиқаришни ошириш имкониятини бермайди. Демак, қайси турдаги товарни ва хизматларни ишлаб чиқариш зарур, қайси турдагиларидан воз кечиш лозимлиги тўғрисида бир қарорга келиш керак бўлади.\nБиз аввал кўрганимиздек, ҳақиқатдан чексиз бўлган талабларни қондириш учун фойдаланиш зарур бўлган бу ресурслар нисбатан камёбдирлар. Шу туфайли альтернатив йўл билан улар орасидан энг фойдалилигини танлаб олишга тўғри келади. Бошқа турдаги маҳсулот миқдорини ишлаб чиқаришдан воз кечиб ҳар қандай турдаги шу маҳсулотнинг маълум миқдорини олиш – шу маҳсулотни ишлаб чиқариш харажатлари деб аталади.\nШундай қилиб вақтнинг ўзида шу ресурс ҳисобига икки турдаги маҳсулотни ишлаб чиқариш ҳажмини ошириб бўлмайди. Масалан, «Электроаппарат» ишлаб чиқариш бирлашмасида электростанциялар, подстанциялар системаси ва шохобчаларини бошқариш, автоматлаштириш, ҳимоя қилиш ва сигналлаштириш учун мўлжалланган ПКР типидаги панел маҳсулотни ишлаб чиқаришни ҳар қандай миқдорда ошириш бошқа турдаги уй-рўзғорда ишлатиладиган «Осиё» электр дазмолини ишлаб чиқариш учун зарур бўлган ресурсларнинг бир қисмини жалб этишни талаб этади.\nАксинча хулоса қилсак ҳам тўғри бўлади: агар биз «Осиё» электр дазмоли (Х) маҳсулотини ишлаб чиқаришни оширмоқчи бўлсак, у ҳолда бунинг учун зарур бўлган ресурсларни ПКР панелини (V) ишлаб чиқаришни камайтириш ҳисобига олишимиз мумкин. Жамият бир-бирини инкор қилувчи мақсадларни кузда тутолмайди.\nҚуйидаги 4-жадвал маълумотлари мисолида буни кўришимиз мумкин.\nРесурсларни тўла бандлиги шароитида «Осиё» электр дазмоли ва ПКР панели ишлаб чиқариш имкониятлари\nИшлаб чиқариш альтернативи\n«Осиё» электр дазмоли\n(юз минг дона)\nПКР панели (минг дона)\n10 9 7 4 0\nАльтернатив А га кўра бизнинг иқтисодиётимиз ўзининг барча ресурсларини ПКР панелини ишлаб чиқаришга қаратиб альтернатив Е да эса барча бор бўлган ресурсларни «Осиё» электр дазмоли ишлаб чиқаришга қаратган (сарфлаган). Бу икки ҳолатда кўриниб турибдики, ресурсларнинг тақсимланиши ҳақиқатга тўғри келмайди. Одатда, ҳар қандай иқтисодиёт ишлаб чиқариш воситалари ва халқ истеъмол товарларини ишлаб чиқариш учун ўзининг умумий ресурсларини тақсимлашда мутаносибликка (балансликка) амал қилади.\nАльтернатив А дан Е га томон ҳаракат қилинганда истеъмол буюмлари ишлаб чиқариш ҳажми ортади. Қандай қилиб? Ишлаб чиқариш воситалари – ПКР панели ишлаб чиқариш учун зарур бўлган ресурсларни камайтириб бориш йўли билан, чунки биз биламизки, халқ истеъмол товарлари тўғридан-тўғри бизнинг талабимизни бажаради. Шунинг учун альтернатив Е томонга қараб ҳаракат қилиш қизиқарли туюлади. Шу йўналишда ҳаракат қилиб жамият ўзининг кундалик талабини қондириб боради. Лекин бундай сиёсат қимматга тушади.\nВақт ўтиши билан ресурсларнинг бундай тақсимланиши жамиятга катта зарар келтиради, чунки унинг ишлаб чиқариш харажатларининг ишлаб чиқариш воситалари захираси ҳажми камаяди, ҳар ҳолда кўпаймайди, ишлаб чиқаришнинг қуввати пасаяди...\nҚуйидаги 12-чизмада эгри чизиқнинг ҳар бир нуқтаси икки хил маҳсулотнинг максимал миқдорда ишлаб чиқариш ҳажмини ифода этади. Демак, эгри чизиқ қандайдир чегарани кўрсатади. Шу икки турдаги маҳсулотни ишлаб чиқаришнинг турли комбинацияларини, ишлаб чиқариш имкониятлари эгри чизиғида акс эттиргандек амалга ошириш учун жамият ресурсларни тўла банд этиши ва тўлиқ маҳсулот ишлаб чиқариш ҳҳажмини таъминлаши зарур.\nЭгри чизиқдаги “Осие” электр дазмоли ва ПКР панели ишлаб чиқариш боғлиқлик-ларнинг ҳаммаси, фақат барча ресурслардан янада самарадор фойдаланиш натижасида, уларни максимал миқдорда олиш мумкинлигини кўрсатади. Эгри чизиқдан ташқарида турган, масалан W нуқта чизма устидаги ҳар қандай нуқтадан афзалрок бўлиши мумкин, лекин бор бўлган шу ресурслар ва шу технология ёрдамида бундай нуқтага эришиб бўлмайди. Ресурсларнинг чекланганлиги бунга йўл қўймайди.\n4-жадвалдаги маълумотни ўрганадиган бўлсак, альтернатив А дан В га сурилганда, биз кўрамизки, бир дона «Осиё» электр дазмоли ишлаб чиқариш харажатлари бир дона ПКР панели ишлаб чиқариш харажатларига тенг бўлади.\n8-расм. Ишлаб чиқариш имкониятлари чизиғи\nКейинчалик қўшимча ишлаб чиўариш имкониятлардан фойдаланиб В дан С га, Сдан Д га ва х.к. ўтадиган бўлсак, биз учун энг муҳим иқтисодий принцип, қоида намоён бўлади. Альтернатив Адан альтернатив Е га сурилиш жараёнида эса ҳар бир\nқўшимча «Осиё» электр дазмоли олиш учун йўқотилган ПКР панеллари қиймати ортиб боради (10-9=1; 9-7=2; 7-4=3). Аксинча, Е дан А га қараб ҳаракат қилинганда ҳар бир қўшимча ПКР панели ишлаб чиқариш харажатлари\nшунга мувофик 1/4 , 1/3 , 1/2 ишлаб чиқариш харажатларига тенг бўлади ва бир дона «Осиё» электр дазмоли ишлаб чиқариш 4 хил сурилишнинг ҳар бирига мос келади. Бирон-бир турдаги товарни ишлаб чиқариш харажатларига шу корхона ёки фирманинг аник ҳақиқий пул ҳисобидаги иқтисодий харажатлари (ишчи ва хизматчиларнинг иш хаки, хомашё, материаллар сарфи, мулк учун ижара ҳақи тўловлари ва бошқалар) киритилади.\n9 – расм. Узоқ муддатли ўртача харажатлар ўрта чизиғи: мумкин бўлган беш хил йирикликдаги корхонада.\nБу ерда ҳар бир қўшимча товар бирлигини ишлаб чиқариш бўйича иқтисодий харажатлар билан умумий иқтисодий харажатлар ўртасида фарқ бор. Масалан, учинчи бирлик «Осиё» электр дазмолини ишлаб чиқариш харажатлари 3 бирлик ПКР панелига тенг (=7-4) булса, шу 3 бирлик ҳажмида «Осиё» электр дазмолини ишлаб чиқариш умумий харажатлари эса 6 бирлик ПКР панелига тенг бўлиб қолади (=10-4 ёки 1+2+3).\nИшлаб чиқариш-бу иш кучи ва капитални маҳсулот тайёрлаш учун ишлатиш жараёни. Ишлаб чиқариш фактори (омили) меҳнат, ер, капитал. Маълум техноголия билан ҳар бир ишлаб чиқариш омилларини бирга ишлатилишида қандай максимал маҳсулот ҳажмини ишлаб чиқариш мумкинлигини ишлаб чиқариш функцияси кўрсатади.\nQ – ҳажм\nF – функционал боғлиқлик\nИзокванта – бу ҳар хил ресурслар хажми бирга ишлатилганда, бир хил маҳсулотнинг ҳажмини кўрсатадиган эгри чизиқ. Изокванта тўплами изованталар картаси деб аталади.\nИШЛАБ ЧИҚАРИШ КЎЛАМИНИ ОШИРИШ ВА\nИшлаб чиқариш кўламини ўсиши ва шунинг натижасида маълум миқдорда тежамни олиниши узок муддатли даврда корхона йириклигини тўғри танлаш билан боғлиқдир. Агар аниқ бир корхонанинг ишлаб чиқариш қувватини аста-секинлик билан ошириб (кенгайтириб) бориш натижасида ўртача умумий харажатларнинг ўзгаришини синчиклаб таҳлил қиладиган бўлсак жавоб шундай бўлади. Дастлабки вақтларда ишлаб чиқариш қувватининг кенгайиши ўртача умумий харажатлар камайиши билан бирга келади. Лекин пировард натижада янги қуввватларни кўплаб киритиб борилиши ўртача умумий харажатлар (АТС) нинг ошиб кетишига олиб келади.\nТурли йирикликдаги корхоналарга қўлланиладиган қиса муддатли харажатлар эгри чизиғи бўлакларидан (АТС–1, АТС–2 ва х.к.) иборатдир. Корхона ўзи истаган йирикликни (эгри чизи бўлакларини) танлаши мумкин: бунга корхонанинг вақти етарли бўлади. Эгри чизиқларнинг ҳар бири маълум ҳажмдаги маҳсулотнинг ҳар бир донасини ишлаб чиқариш бўйича энг кам харажат миқдорини ифода этади. Бир бирлик маҳсулот ишлаб чиқариш учун минимал харажатларнинг бирини (1) корхонадагина таъминлаш мумкин. Агар фирма сотадиган махсулот хажми 20 бирликдан куп булиб, лекин 30 бирликдан кам бўлса, бу фирма янада камроқ ишлаб чиқариш харажатларига эришиш учун 2 (иккинчи) корхонани кўрмоғи лозим.\nИшлаб чиқариш кўлами юқори бўлганда умумий харажатлар суммаси (миқдори) ортади, лекин шунга қарамай маҳсулот бирлигининг ишлаб чиқариш харажатлари аввалгига қараганда кам бўлади ва х.к.\nШундай қилиб, тадбиркор корхонанинг йириклигини танлаши бўйича барча зарурий ўзгартиришларни амалга ошириш учун етарли вақтга эга бўлиб, энг кам ўртача умумий харажатлар ҳисобига истаган ҳажмда маҳсулот ишлаб чиқариши мумкин.\nИшлаб чиқариш кўламининг ижобий самараси\nИшлаб чиқариш кўламининг ортиб бориши билан ўртача харажатларни камайтириш йўлида бир қанча омиллар таъсир этади:\n1. Корхона йириклигини ошиб бориши билан меҳнатни истисослаштириш;\n2. Бошқарув ходимлари меҳнатни истисослаштириш;\n3. Йирик ишлаб чиқарувчилар томонидан, бунга имконият бўлган тақдирда, капиталдан самарали фойдаланиш;\n4. Кичик корхонага қараганда йирик ҳажмда маҳсулот ишлаб чикарувчилар томонидан кушимча тур маҳсулотларини ишлаб чиқариш.\nИшлаб чиқариш кўламининг салбий самараси\nФирмани кенгайтириб бориш вақт ўтиши билан (маълум вақтдан сўнг) салбий иқтисодий оқибатларга ва натижада маҳсулот бирлигининг ишлаб чиқариш харажатлари ўсишига олиб келиши мумкин.\nСалбий самара пайдо бўлишининг асосий сабаби йирик ишлаб чиқаришга айланиб кетган фирма фаолиятини самаралирок бошқариш, қийинчиликлари билан боғлиқдир. Унча йирик бўлмаган корхонада уни амал қилишига тегишли бўлган барча муҳим қарорларни битта-ягона маъмурий раҳбар қабул қилиши мумкин. Фирма йирик бўлмаганлиги туфайли шу маъмурий раҳбар ишлаб чиқариш жараёнларини яхши тасаввур қилади ва шунинг учун фирманинг ҳар қандай фаолиятига тез киришиши, маълумотларни тез ўрганиб аниқ чора-тадбирлар кўриши мумкин.\nАммо бундай қониқарли ҳолат фирманинг йириклиги ўсиб бориши билан ўзгариб кетади. Маъмурий аппаратни ишлаб чиқариш жараёнидан ажратиб турувчи бошқарув қобилиятлари шунчалик кўпайиб кетадики, олий раҳбар корхонадаги хақиқий ишлаб чиқариш жараёнидан анчагина ажралиб қолади. Йирик корхона даражасида бир киши учун энг фойдали қарор (чора) ларни қабул қилиш барча маълумотларни тўплаш, уни билиш ва қайта ишлаш мушкул бўлади. Жавобгарликни кўпчилик раҳбарлик лавозимидаги кишилар ўртасида тақсимлашга тўғри келади. Натижада турли раҳбарлик бўғинларида қабул қилинадиган чора-тадбирлар, буйруқлар бир-бирига зид бўлиб қолади. Оқибатда самарадорлик пасаяди, ишлаб чиқаришнинг ўртача харажатлари ўсади. Бошқача қилиб айтсак, барча ресурсларнинг 10% ўсиши ишлаб чиқариш ҳажмини ундан камроқ, масалан 5% даражада ўстиради. Шундай бўлиб чиқадики, ўртача харажатлар (АТС) кўпаяди. Демак, ишлаб чиқариш кўламининг ижобий ва салбий самараси ҳар бир тармоқ тузилишини белгиловчи энг муҳим омилдир. Шу масалани тушуниб етиш учун самаранинг минимал миқдори (СММ) концепциясидан фойдаланиш мақсадга мувофиқдир. Бу концепция шундан иборатки, бунда энг кам ҳажмда маҳсулот ишлаб чиқарган ҳолда корхона ўзининг узоқ муддатли ўртача харажатларини минимал даражада сақлаши мумкин. Қуйидаги 14-чизманинг «а» қисмидан кўриниб турибдики, бунга ишлаб чиқариш ҳажми Qq 1га тенг бўлганда эришиш мумкин. Биз айтишимиз мумкинки, 14-чизмадаги кесманинг узунлигига кўра ишлаб чиқариш ҳажмининг муттасил ўсиб туришига мос келадиган, шунга яраша кўпрок маҳсулот ишлаб чиқарадиган фирма, худди шундай ўзини минимал ўртача харажатлар билан таъминлайди. Умуман айтганда, q1, q2 кесма оралигида барча фирмалар бир хил даражада самарадор бўлиб чиқмоқда. Шундай қилиб турли йирикликка эга бўлган фирмалар ишлаб чиқариш харажатларни бир хил шакллантирганлар. Бундайларга кўпрок гўшт, мебель ишлаб чиқариш, егочни қайта ишлаш ва бошқа тармоқ корхоналари киради. Энди бу холатларни 14-чизмада кўрсатилган ҳолат билан солиштириб ишлаб чиқариш кўлами ижобий самарасининг ўсиши узоқ вақт талаб қилади, салбий самарасини ўсиши эса нисбатан узоқ давом этади, деган хулосага келамиз. Бунда горизонталь ўқнинг узун кесмасида ўртача харажатларнинг узоқ муддатли эгри чизиғи пасаяди. Бундай ҳолат кўпроқ автомобилсозлик, алюмин ишлаб чиқариш, пўлат ишлаб чиқариш ва оғир саноат тармоқларида учрайди. Бу демак шу берилган ҳажмдаги маҳсулотга истеъмолчи талаби бўлганда ишлаб чиқаришнинг етарли даражадаги самарадорлигига фақат саноат гигантлари унча кўп бўлмаган ҳолдагина эришиш мумкин.\nМайда фирмалар, ишлаб чиқаришлар, минимал фойдалиликни таъминлай олмайдилар ва хақиқий қобилиятга эга бўлмайдилар. Барча фойдали самарадорликни ишлаб чиқариш ҳажми ҳисобига олиш жуда қийин бўлган ҳолларда амал қилиб турган бозор доирасидан ташқарига чиқишни, яъни табиий равишда якка ҳукмронликни талаб этиш мумкин, агар ижобий самара унча катта бўлмай, нисбий самара жуда тез рўй берадиган бўлса, минимал фойдалилик миқдори чизмада кўрсатилган маҳсулот ҳажми билан аниқланади. Бундай тармоқларда истеъмолчи талабининг ҳажми нисбатан майда ишлаб чиқаришларнинг яшашини маъқул кўради. Бундай тармоқлар гуруҳига, хусусан, чакана савдонинг кўпгина хиллари, айрим қишлоқ хўжалик соҳалари, енгил саноатнинг кўпгина тармоқлари киради. Масалан, нон ишлаб чиқариш, тикув, пойабзал ишлаб чиқариш тармоқлари. Бундай тармоқларда жуда кичик фирмалар, кўп ҳажмда маҳсулот ишлаб чиқарадиганларга қараганда, анча самаралироқ бўлиб чиқади.\n10 –расм. Узоқ муддат вақт ичидаги ўртача харажатлар эгри чизиғи.\n-узок муддатли харажатлар;\n-киска муддатли харажатлар;\n-ишлаб чикаирш харажатлари.\n-бой берилган имкониятлар харажати\n-ишлаб чикариш харажатлари эгри чизиги\nНазорат ва мулохаза саволлари\n1. Харажат деганда нимани тушунасиз?\n2. Фойдани кандай турлари мавжуд?\n3. «Бой берилган имконият харажати» нима?\n4. Харажатни кандай турлари мавжуд?\n5. «Узгарувчан харажатлар» кандай харажат?\n6. «Доимий харажатлар» га нималар киради?\n7. Ишлаб чиқариш функцияси нима?\n8. Изокванта нима учун керак?\n9. Изокоста нимани билдиради?\n10. Ишлаб чиқаришни битта омил сифатида қандай ташкил этилади?\n11. Ишлаб чиқаришни иккита омил ҳисобида қандай ташкил этилади?\n12. Корхона хажми деганда нимани тушунасиз?\n13. Корхонахажмини самарадорликка таъсирини қандай кўринишлари бор?\n1. Пиндак Р. Даниель Р. «Микроэкономика» М.: 1992.\n2. Хамдамов К. Махмадиев У. «Микроиктисод» Т.: 2000\n3. Рыночная экономика, кол. авторов, М.: 1992. том-1, част 1\n4. Улмасов А. «Иктисодиёт асослари» Т.: 1997\nДарслик бўйича мулоҳазаларингиз бўлса муаллифга хат юборишингиз мумкин!


Хуммельс яна "Боруссия" Дортмундга қайтмоқда\n15 июнь, 2019, 10:40\nТеглар:Матс Хуммельс | Боруссия Дортмунд | Бавария\nУ 8 йил дортмундликлар сафида ўйнаган.\nМюнхеннинг "Бавария" клуби ҳимоячиси Матс Хуммельс яна "Боруссия" Дортмундга қайтадиган бўлди. Бу ҳақда Sport Bild нашри хабар бермоқда.\nЮқоридаги манбаага кўра 30 ёшли немис футболчисининг агенти "Бавария" раҳбарияти билан гаплашган. Мюнхенликлар эса ўз навбатида бош мураббий Нико Ковачга дортмундликлар Хуммельсга қизиқиш билдиришаётганини айтишган.\nЭслатиб ўтамиз, Хуммельс “Бавария” сафига 2016 йил айнан “Боруссия” Дортмунддан келиб қўшилган эди. У ўтган мавсум Бундеслигада жами 21та ўйинда майдонга тушди. Унинг мюнхенликлар билан амалдаги шартномаси эса 2021 йилга қадар имзоланган.\nЧемпионлик учрашуви олдидан "Бавария"да жиддий йўқотиш бор\n"Бавария"га қарши кечадиган 1-ўрин учун ўйинда "Боруссия" етакчиси иштирок этолмаслиги мумкин\nБундеслига. Бугун "Спорт" ТВ пешқадамлар иштирокидаги ўйинларни намойиш этади


Ўзбекистонда олийгоҳларни ислоҳ қилиниши белгиланган\n17 Iyun 11:09 / Published in Ўзбекистон янгиликлари\nПрезидент Мирзиёев университет таълимини ислоҳ қилишга бағишланган йиғилиш ўтказди.\nЭнди олийгоҳларда ўқув жараёни 2001 йилда тасдиқланган стандартларга мувофиқ олиб борилмоқда. Бироқ, ушбу даврда халқаро таълим стандартлари қайта кўриб чиқилди ва икки марта қайта қабул қилинди. Баъзи фанлар вақт ва бозор талабларига мослаштирилмаган, балки профессор-ўқитувчилар учун мослаштирилган. Талабалар, шунингдек, олинган мутахассислик билан боғлиқ бўлмаган фанларни ўрганадилар.\nШу муносабат билан масъул шахсларга давлат таълим стандартларини халқаро стандартларга мувофиқлаштириш, барча олий ўқув юртларида ўқув жараёнини кредит-модулли тизимга ўтказиш тўғрисида кўрсатма берилди.\nПрезидент ўқитилаётган фанларнинг мазмунини қайта кўриб чиқиш, такрорланишни йуқ қилиш, ихтисослашган фанларнинг сонини кўпайтириш, шунингдек талабаларга мустақил изланиш олиб бориш имкониятларини яратиш зарурлигини таъкидлади. Олий маълумот талаб қиладиган касблар рўйхатини оптималлаштириш ва иқтисодиёт тармоқлари томонидан талаб қилинадиган янги касбларни жорий этиш вазифаси қўйилди.\nЭнди ўқув дастурлари, режалари ва адабиётларни жорий этиш, ўқитувчиларнинг иш ҳажмини ва таълим шаклларини белгилаш тўғрисида қарорларни олийгоҳларнинг бошқарув кенгаши ўзи қабул қилади. Ҳар бир бўлимнинг фаолияти унинг илмий салоҳияти ва ёшларнинг илмий фаолиятга жалб қилиш кўрсаткичлари бўйича баҳоланади.\nЁтоқхоналар билан боғлиқ муаммо\nЁтоқхоналарда турар жойлар сонини кўпайтириш масаласи муҳокама қилинди. Бугунги кунда 149 минг талаба турар жойига эҳтиёж бор. Хусусий шериклик асосида ётоқхоналарни ташкил этиш учун тадбиркорлар билан эрлар олийгоҳлар ҳудудида ёки унинг ёнида ким ошди савдоси орқали ажратилади. Талабалар ётоқхонада яшаш харажатларининг 50% ни қоплашади.\nДарсликлар ва адабиётлар\nМирзиёев чет элдан ўқув ва илмий адабиётларни бевосита сотиб олиш, олий ўқув юртлари фондидаги 4 миллионга яқин нашрни электрон шаклга ўтказиш зарурлигини таъкидлади. Барча кутубхоналарни ягона тармоққа улаш ва талабалар ва тадқиқотчилар учун унга туну кун кириш имкониятини яратиш ва плагиатга қарши ахборот дастурларини жорий этиш вазифаси қўйилди.\nХалқаро амалиёт кўрсатиб турибдики, олийгоҳлар ўзининг илмий салоҳияти камида 70% ни ташкил қилса, обрўли ҳисобланади. Мамлакатимизда бу кўрсаткич жуда паст. Шундай қилиб, 24 та университетнинг илмий салоҳияти ҳатто 25% га етмайди, 19 та университетда битта профессор ёки фан доктори йуқ.\nСўнгги 30 йил ичида атиги 208 нафар профессор-ўқитувчилар чет элларда илмий даражаларга эга бўлишди. Шунинг учун президент келгуси йилдан докторантура учун квоталар сонини икки баравар кўпайтиришни, кейинги йилларда уларни ҳар йили 50 фоизга оширишни буюрди.\nУшбу мақсадлар учун ҳар йили бюджетдан қўшимча 100 миллиард сўм ажратилади. Бундан ташқари, ҳар бир соҳа тегишли мутахассисликлар бўйича университетлар учун докторантура учун яна 10 миллиард сўм ажратади.\nУниверситетлар ректорларига кафедралар ҳузурида илмий марказлар яратиш ва уларни ўқув ва лаборатория жиҳозлари ва зарур технологиялар билан таъминлаш вазифаси юклатилди. Кафедралар ва корхоналар ўртасида ўзаро алоқаларни ўрнатиш, корхоналарда илмий-тадқиқот ишларини олиб бориш учун ўқитувчилар учун шароит яратиш зарурлиги кўрсатилган.\nTagged under: ислоҳот, ПРЕЗИДЕНТ, ТАъЛИМ, УНИВЕРСИТЕТ, УЧРАШУВ\nЎзбекистон Республикаси Мудофаа вазирлиги Россия ҳарбий базаларини жойлаштириш тўғрисида баёнот берди