Бегали Қосимов. Абдулҳамид Чўлпон (1897-1938) - www.ziyouz.uz\nБош саҳифа Илм ва фанАдабиётМиллий уйғониш даври ўзбек адабиётиБегали Қосимов. Абдулҳамид Чўлпон (1897-1938)\nЧўлпон портрети. «Унутилмас сиймолар» (1999) тўпламидан олинди\nЧўлпон XX аср ўзбек адабиётининг энг машҳур намояндаларидандир. Унинг ҳаёти ва ижодий фаолияти адабиётимизнинг энг ёрқин саҳифаларидан бирини ташкил қилади. У бадиий ижоднинг деярли ҳамма тури билан фаол шуғулланди. Шеър, ҳикоя, роман, драма, танқид, таржима — ҳаммасида ижод этди. Лекин, биринчи навбатда, янги ўзбек шеъриятининг асосчиси бўлиб тарихга кирди. У анъанавий мумтоз шеъриятимизни ислоҳ қилди. Ундаги сирлилик, қўлетмаслик, тантанаворлик, нуктапардозлик ўрнига самимий, табиий, жонли ифода усулини олиб кирди. Маъшуқа тавсифи ва ҳол шарҳини янги асосларга кўчирди. Воқелик унинг учун ҳам асосий тасвир объекти, ҳам уни баҳолайдиган мезон эди. Шеърият ҳеч қачон кундалик халқ ҳаётига бу қадар яқин кириб бормаган эди. Халқ ҳаётида юз берган ҳар бир ҳодиса унда ўша заҳотиёқ акс садо топди. Ҳар бир ҳодиса Ватан ва Миллатнинг манфаати нуқгаи назаридан ёритилди. Замон қоришиқ эди. Бир томондан, мустабид чор ҳукумати қулаб, тарих мустамлака зулмини тортиб келган миллатларга ўз мустақилликларини ўрнатиш учун буюк бир имкон берди. Айни пайтда, шўролар ижтимоий озодликни, йўқсулпарварликни байроқ қилиб, меҳнаткаш Туркистон қалбини забт этмоқ учун курашни кучайтирдилар. Ва бунга эришдилар. Ҳокимият гарчи большевикларга 1917 йилнинг ноябрида ўтган бўлса-да, унинг ўрнатилиши, табиийки, узоқ ва шиддатли қурашлар остида кечди. Шўролар бу санани, яъни «социализм томон буюк бурилиш»ни 1929 йил деб белгилайдилар. Шунгача бўлган давр ўтиш давридир. Ўтиш даврининг ўз хусусиятлари бор, албатта. Масалан, ўзбек миллий шеърияти ифода ва тимсоллар тизимида ошкораликдан пинҳонийликка, оҳангда эса, кескинликдан муросага томон боргани кўрилади. Шунга кўра, шеъриятимизда 10-йилларда хитоб ва чақириқлар кучли бўлса, 20-йилларда рамзий тимсоллар, имо-ишоралар кўп.\nЯнги шеър биргина ғоя ва мазмуни эмас, нафосатига кўра ҳам миллий эди. Масалан, арабча, форсча сўзлар ўрнига туркий-ўзбек, эски ўзбек сўзларига эътибор қаратилиши, арабий аруз ўрнига қадим туркий бармоққа мурожаат қилиниши, сарбастнинг кириб келиши бунга далил. Айни пайтда, бу шеърият, шу жумладан, Чўлпон поэзияси, бир томондан, Шарқнинг бой маънавияти анъаналарига суянса, иккинчи томондан Ғарбнинг рангин фалсафасидан, оҳангларидан ҳам озиқ олди. Чўлпон шеърияти Шарқ ва Ғарбни ўзида жамулжам эта олган шеъриятдир.\nЧўлпон адабиёт саҳнасида кўриниши биланоқ кўзга ташланган ижодкорлардан. Бинобарин, чўлпоншунослик унинг ижоди билан бирга бошланган десак, муболаға бўлмас. Унинг матбуотда эълон килинган биринчи асари эса, мутахассисларимизнинг аниқлашларига қараганда, «Садойи Туркистон»нинг 1914 йил 18 апрель сонида «Абдулҳамид Сулаймоний» имзоси билан босилган «Туркистонли қардошларимизга» шеъридир. Гарчи «Абдулҳамид Сулаймоний» номи 10-йиллардаги матбуот саҳифаларида тез-тез учраб турса-да, у ҳақдаги дастлабки мақолалар 20-йилларнинг бошларида пайдо бўлди. Ва буларнинг биринчиси татар ёзувчиси Зариф Баширий (1888-1962)нинг 1923 йил 4 майда «Туркистон» газетасида шоирнинг илк тўплами «Уйғониш»га ёзилган тақризи эди. Шу йили мазкур газетанинг 10 декабрь сонида мунаққид Вадуд Маҳмуд(1897— 1976)нинг шоирнинг иккинчи шеърий тўплами ҳақидаги «Чўлпоннинг «Булоқлар»и» номли тақризи босилиб чиқди. 1924 йилда татар адабиётшуноси Абдураҳмон Саъдий (1889—1956), 1925 йилда машҳур Абдулла Қодирий у ҳақда ёздилар.\n1927 йилда танқидчи Олим Шарафиддинов(1903—1943)нинг «Ўзбек шоирлари. (Чўлпон)» («Қизил Ўзбекистон» газетаси, 14 февраль) мақоласи билан матбуотда шоир ижоди ҳақида катта баҳс очилди. О.Шарафиддинов Чўлпон ижодини илмда эндигина шаклланиб келаётган марксча методология асосида текширади ва унинг асарларига синфий ёндашиб, «Чўлпон бойлар, миллатчи зиёлиларнинг мафкурачисидир, шуларнинг шоиридир», «Чўлпоннинг асарлари босдирилар экан, уни қаттиқ таҳлил қилиб, кучли цензурадан ўтказиб, мувофикларини босиш керак» деган хулосани беради. Унга жавобни ёш Ойбек берди. «Чўлпон шоирни қандай текшириш керак?» деган мақола билан чиқиб, унинг шеърларини мафкура эмас, санъат қонунлари асосида текшириш лозимлигини уқдирди ва русларнинг Пушкинга муносабатини ибрат қилиб келтирди. Баҳсга журналист, партия ва давлат ходимларидан Усмонхон Эшонхўжаев (1898—1938) аралашади. «Мунаққиднинг мунақ-қиди» («Қизил Ўзбекистон» г., 22, 23, 27 июнь) мақоласини ёзиб, Ойбекнинг фикрларини рад этади. Шоирга «дунёқараши йўқ», «таназзулпарвар», «хаёлпараст» деган айбларни ёпиштиради. Улардан «чўлпонизм»ни келтириб чиқаради ва бунинг ёшлар учун ғоят за-рарли эканлигини тушунтиришга тушиб кетади. Ойбек «Мунаққиднинг мунаққиди» мақоласининг эгасига» жавоб (мазкур газета, 23 август) билан чиқади. Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитетининг биринчи котиби Акмал Икромов Республика маданият ходимларининг шу йил 4—5 октябрда бўлиб ўтган 2-қурултойидаги «Мафкуравий жабҳадаги кураш ва маданият ходимларининг вазифалари» номли маърузасида баҳсга якун ясайди. О. Шарафиддинов ва Усмонхон фикрларини қўллаш билан чекланмай, «Чўлпонни қайта тарбиялаш мумкинлиги» масаласини ҳам «баҳсли» ҳисоблайди. Шу тариқа, унинг ижоди устидан «зарарли!» деган ҳукм чиқарилади. Чўлпон қурултой ҳайъатига арзнома билан мурожаат қилади, кейинги шеърларида қисман «миллатпарастлик» кайфиятлари бўлганлигини тан олган ҳолда ўзига қўйилаётган барча сиёсий айбларни рад этади. Унга қулоқ солмайдилар ва қурултойдан қувиб чиқарадилар. Машҳур адабиётшунос Озод Шарафилдинов ушбу 1927 йил можаросини «Адабиётшунослик ва танқиднинг манқуртга айланиши» деган кўп йиллик ва кўп пардалик фожианинг биринчи пардаси» деб атайди.\nШундан кейинги ўн йил Чўлпон ва чўлпончиликка қарши кураш билан ўтди. Шўролар ҳукумати уни «фош қилиш»га ўз даврининг деярли барча ижодкор зиёлиларини жалб қилишга муваффақ бўлди. У ҳақда Москвада ўқиб келган ёш Отажон Ҳошимдан тажрибали, дунё кўрган Миёнбузрук Солиҳовгача, йўқсулпарвар танқидчи Анқабой Худойбахтовдан ёзувчи М. Шевердингача ёздилар. Абдураҳмон Саъдий 20-йиллардаги қарашларидан чекиниб, Чўлпонни «ашаддий миллатчи» қилиб кўрсатди. «Ким ўзар»лик мусобақаси шу даражага етдики, унинг ҳали нашр қилинмаган китоблари ҳақида «фош этувчи» сўз айтиб, соврин талашдилар. Ёзувчи Туйғуннинг Чўлпон қамалишидан озгина олдин 1937 йил 22 майда «Ёш ленинчи» газетасида эълон қилган мақоласи шоирнинг босилмасдан изсиз йўқолган «Жўр» номли шеърий тўплами ҳақида эди.\nШу тариқа, бу машъум фожианинг «иккинчи пардаси» (О. Ша-рафиддинов) Чўлпоннинг ҳибсга олиниб, қатл қилиниши билан якунланди.\nНиҳоят, замон айланиб, шўро тизимининг темир мурватлари бир оз дарз кетиб, 1956 йил шабадалари 30-йиллар қатағонларини юмшатгандек бўлди. Чўлпон оқланди. Тезкорлик билан унинг ижодий меросини ўрганувчи беш кишилик (Баҳром Раҳмонов -Ёзувчилар уюшмасининг биринчи котиби — раис; аъзолар: Уйғун, Мирзакалон Исмоилий, Ғулом Каримов, Озод Шарафиддинов) эътиборли ҳайъат тузилди. Лекин иш силжимади. 60-йилларнинг ўрталарида «Ўзбек тили ва адабиёти» журналида шоирнинг уч-тўрт шеъри билан «Шўро ҳукумати ва санойи нафиса» деган мақоласи чиқди-ю, яна ҳамма нарса тақа-тақ тўхтаб қолди. Аксинча, у ҳакдаги фикр ва баҳо деярли олдингидай давом эта-верди. Ҳатто бу борадаги хатти-ҳаракатлар жазолана бошлади. Масалан, 1968 йилда тузилган «Тирик сатрлар» антологияси, биринчи навбатда, Чўлпон шеърларидан намуналар киритилгани учун босмахонадан чиқмай, қатағон қилинди. Ношир ва муҳаррир Марказқўм мақомида муҳокама қилинди. 70-йилларнинг охирида эса, Чўлпон ва унинг замонаси тадқиқига қўл урган Ўзбекистон Фанлар Академияси Тил ва адабиёт институти бошида калтак синди. Ва бу ҳол қайта қуриш ва ошкоралик замонигача давом этди. Ниҳоят, 1988 йилда «Кеча ва кундуз» романи Озод Шарафиддинов сўзбошиси билан «Шарқ юлдузи» журналида эълон қилинди. Бир йил ўтар-ўтмас, «Юлдузча» нашриёти шоирнинг «Баҳорни соғиндим» номи билан мўъжазгина шеърий тўпламини чоп этди. 1991 йилда Ғафур Ғулом нашриёти адибнинг «Яна олдим созимни» номи билан салмоқли китобини босиб чиқарди. Мустақиллик Чўлпон ижодини халққа танитишни янги асосларга кўчирди. «Хазина» илмий-ижодий бирлашмаси 1993 йилдан унинг уч томлик асарлари нашрини бошлади ва шундан иккитаси 1994 йилда нашрдан чикди. «Маънавият» нашриёти шоир таваллудининг 100 йиллигига унинг «Гўзал Туркистон» номли бир шеърий тўпламини эълон қилди. Айни пайтда, у ҳакда кенг кўламда тадқиқотлар ҳам майдонга кела бошлади. Дастлабкилари истиқлолимиз билан изма-из майдонга келди. Булар Озод Шарафиддиновнинг «Чўлпон. Шоир ҳақидаги ривоятлар ва ҳақиқатлар»4, Наим Каримовнинг «Чўлпон» рисолалари эди. Шу йили 3. Эшонова «Чўлпон поэзиясининг ғоявий-бадиий хусусиятлари» мавзуида номзодлик диссертацияси ёқлади. Бир йил ўтгач, Д. Куро-нов «Чўлпоннинг «Кеча ва кундуз» романида характер психологизми» номида номзодлик диссертациясини ҳимоя қилди. 1998 йилда ушбу муаллифнинг «Чўлпон насри поэтикаси» мавзуидаги докторлик иши ёкданди. Шунингдек, унинг адабий-эстетик қарашлари, миллий-поэтик тафаккури, публицистик маҳорати билан боғлиқ қатор диссертациялар ёзилди ва ёзилмоқда. Айни пайтда бир қатор рисолалар, китоблар ҳам нашр қилинди. Тадқиқотчилар орасида Чўлпоннинг ҳассос ва фидойи мухлиси Озод Шарафиддиновнинг хизматларини алоҳида таъкидлаш керак. Олимнинг 1991 йилда нашр этган «Чўлпон» рисоласи у ҳақда қилинаётган ишларнинг мазмун ва йўналишини белгилаб берган китоб бўлди. «Чўлпонни англаш» эса, моҳиятан чўлпоншунослик тарихининг бугунги кун талқинидир. Ёшлардан Чўлпон насри бўйича Д. Қуронов самарали ишламоқда.\n2003 йилда Н. Каримовнинг «Чўлпон» маърифий романи «Шарқ» нашриётида босилиб чиқди.\nАдибнинг ҳаёти ва ижодини атрофлича ўрганиш ва ҳар томонлама баҳолаш, хусусан, янги ўзбек адабиётининг шаклланиши ва тараққиётидаги ўрнини илмий асослаб бериш ишлари энди бошланмоқда.\n«Чўлпон» тахаллуси билан шуҳрат топган Абдулҳамид Сулаймон 1897 йилда Андижон шаҳрининг Қатортерак маҳалласида дунёга келди. Отаси Сулаймон Мулла Муҳаммадюнус ўғли (1874—1929) баззоз эди. Баззоз — газламафуруш дегани. Тахмин қилиш мумкинки, оила ўзига тўқ бўлган. Маълумотларга қараганда, Сулаймон баззоз замонасининг кўзи очиқ зиёлиларидан бўлиб, «Расво» тахаллуси билан шеърлар ёзган, ҳатто девон тартиб қилган. Ўғли Чўлпон билан шеърий ёзишмалари бўлганини нақл қиладилар. Хонадонда замоннинг олиму фозиллари тез-тез бўлиб турганлар.\nБўлажак шоирнинг шаклланишида айрича роль ўйнаган ҳодисалардан бири унинг Заки Валидий (1890-1970) билан танишуви бўлди. 1912 йилда Заки Валидийнинг «Турк ва татар тарихи» деган китоби босилади. Китоб қисқа муддатда катта шуҳрат топади. «Турк юрду» (Туркия), «Таржимон» (Қрим), «Вакт» (Оренбург) мақолалар беради. Машҳур Бартольд муаллифни Петербургга так-лиф этади. Қозон университети тарих ва археология жамиятига аъзо қилиб олади. Туркистондан таниқли маърифатчи Ашурали Зоҳирий ва Қўқон хони оғалиқзодаси Юнусҳожи Оғалиқов Заки Валидий билан яқиндан танишиш ва суҳбатлашиш учун Бошқирдистонга борадилар. Беҳбудий Туркистон тарихини ёзишни биргина унга ишониб топшириш мумкинлигини матбуотда ёзиб чиқади ва ёш олимни Самарқанд мадрасаларига таклиф этади. 15 яшар Абдулҳамид ҳам бу китобни ўқиб чиқади. Таъсирланиб, муаллифига миннатдорчилик мактуби ёзади, Андижонга таклиф этади. Тақдирнинг тақозоси билан Қозон университети Заки Валидийни 1913 йилнинг охирларида Фарғона водийсига илмий сафарга юборади. Олим Андижонда экан, Назир Тўрақул (машҳур Назир Тўрақулов, давлат ва жамоат арбоби) билан бирга Абдулҳамидлар уйида бўлади ва бу алоқа Заки Валидий яширин фаолиятга ўтган 1920 йилга қадар давом этади.\nБошқа омиллар ҳам бўлган. Ёзувчи В. Ян ўз хотираларида («Советская эндиклопедия»да Чўлпон ҳақида мақола ёзиш жараёнида у билан суҳбатлашган эди) шоирнинг отаси уни мударрис қилмоқчи бўлгани, лекин у мадрасада бир дунё кўрган зиёли билан танишиб, фикри тамом ўзгаргани, «адабий-сиёсий ишларга қизғин ҳавас уйғониб», «ўзбек миллий ўқувчиси бўлишга қарор бергани», айни пайтда, барча ёшлар сингари Фитрат таъсирида юргани ҳақида ёзган эди. МХХ архиви ҳужжатларидан ҳам унинг Абдурауф Фитратга алоҳида ихлоси борлиги маълум бўлади. Жумладан, у Фитратни 1913 йилдан ғойибона таниган. Илк бор Самарқандда Фитрат муҳаррирлик қилган «Ҳуррият» таҳририятида учрашганлар. 1919 йилдан бутун фаолиятлари ҳамкорликда, ҳамфикрликда кечган3. Хуллас, Чўлпоннинг матбуотдаги дастлабки шеър ва мақолалари 1914 йилдан кўринади. «Садойи Туркистон» газетаси 1914 йил 14 апрель сонида «15 яшар Абдулҳамид афанди»нинг «Туркистонли қардошларимизга» шеърини муштарийларига ҳавола этар экан, ўқувчиларни «ёшгина қалби ила ёруғлик ва илм-маориф йўлига бошлаган»идан мамнунлигини яширмаган ва унинг келажагига катта умид билдирган эди. Мутахассисларнинг аниқлашларича, «Садойи Туркистон»нинг 1914 йил 29 апрель сонида чоп этилган «Қурбони жаҳолат» ҳикояси Чўлпоннинг биринчи насрий асаридир. Дастлабки асарлари «Абдулҳамид Сулаймон», «Абдулҳамид Сулаймоний» имзолари билан босилди. Сўнгроқ «Қаландар», «Мирзақаландар» ва ниҳоят, «Чўлпон» тахаллуслари билан чиқди. Тарихимизга Чўлион номи билан кирди.\nВ. Ян юқоридаги хотирасида Чўлпон тилидан унинг мударрис бўлишдан қочиб, Тошкентга келгани ва газета-журналлар таҳририятида юргани айтилади. Ҳар ҳолда у шу йиллари газеталар билан яқин алоқада бўлганига шубҳа йўқ. Заки Валидий унинг 1917—1918 йилларда сиёсий ишлар билан ҳам шуғулланганини, жумладан, Оренбургда Бошкирдистон ҳукумати раисининг котиби лавозимида ишлаганини маълум қилади. Иккинчи бир ўринда «Туркистон ҳукумат аъзоларидан Убайдулла Хўжа ва сафдошлари Мирмуҳсин, шоир Абдулҳамид Сулаймон (Чўлпон), бухороли Абдулҳамид Ориф ўғли шу пайтларда (1918 йил ёзи кўзда тутилади) Бошқирдистонда ишладилар», деб ёзади. Бу маълумотни Бошқирдистон ҳукумати раҳбарининг ўзи келтираётган экан, у ҳар қандай шубҳадан холидир. Шоирнинг машҳур татар ҳурриятпарвари Мулланур Воҳидов (1885-1918) ўлимига бағишлаб шеър ёзиши ҳам бу фикрни тасдиқлайди. Чўлпон, юқоридаги эътирофларига қараганда, 1919 йилда Тошкентда Фитрат ёнида бўлган, «Чиғатой гурунги»да иш олиб борган. 1920 йилнинг августида Бокуда бўлиб ўтган Шарқ халқлари қурултойида иштирок этади.\nАдибнинг 1927 йилда ўзбек зиёлиларининг қурултойига ёзган аризасидан шу йиллари ТуркРосТАда, «Иштирокиюн», «Қизил байроқ», «Туркистон», «Бухоро ахбори» газеталарида масъул ла-возимларда ишлагани маълум бўлади. Тахмин қилиш мумкин-ки, у Бухорода Фитрат ҳукумат таркибида ишлаб турган 1920-1923 йилларда хизмат қилган. Зиё Саид унинг бир муддат 1920-1922 йилларда чиқиб турган «Бухоро ахбори»да масъул муҳаррир бўлганини қайд этади. Заки Валидий хотиралари ҳам унинг 1921-1922 йилларда Бухорода яшаганини тасдиқлайди. 1922 йилда Тошкентда чоп этилган «Ўзбек ёш шоирлари» шеърий тўплами (антологияси)да унинг 14 шеъри босилиб чиқади. Шу йили «Уйғониш» номи билан унинг биринчи шеърий тўплами эълон қили-нади. 1923 йилнинг бошларида эса, иккинчи шеърий тўплами «Булоқлар» нашрдан чиқади.\nПроф. Озод Шарафиддинов Чўлпоннинг 1924 йилда Москвада Маориф уйи қошидаги ёш ўзбек артистларининг маҳора-тини ошириш учун ташкил қилинган драматик студиянинг адабий эмақдоши ва раҳбарларидан бири бўлганини маълум қилади. Заки Валидий «…сўнг замонларда Москвада адабиёт ва санъат институти ёхуд академиясида ҳам таҳсил олган», дейдики, ҳар икки маълумот моҳиятан бир-бирига яқин. Бу йиллар, дарҳақиқат, Чўлпон учун таҳсил йиллари бўлди. Москва адабий-маданий муҳити билан яқиндан танишди. Театр ва театрчилик сирларини ўрганди. 1926 йилда учинчи шеърий тўплами «Тонг сирлари» ва «Ёрқиной» пьесаси чоп этилди. Бу даврга келиб у замонасининг энг машҳур шоири бўлиб танилди.\nШу тариқа 1927 йил кириб келди. Шўро ҳукумати ижтимоий уйғониш байроғи остида миллий уйғонишга қарши ҳал қилувчи ҳужумга ўтди. Даврнинг биринчи миллий шоири Чўлпон зиёлилар қурултойидан ҳайдаб чиқарилди. Қийин-қистов кунлар бошланди. Асарлари минг бир чиғириққа солинди. Босилган шеърлари устидаги «ур калтак» кучайгандан кучайди. Дастлаб «ғоясиз» дейиш билан чекланилган бўлса, энди уларни «зарарли», муаллифни эса, очиқдан-очиқ «душман» дея бошладилар. Шоир қанд касалига мубтало бўлди. Замон оғирлашиб борди. Боту қамадди. Мунавварқори отилди… Архив ҳужжатларидан маълум бўлишича, 1931 йилда Чўлпон Файзулла Хўжаев томонидан Москвага жўнатиб юборилади ва тадбиркор раҳбар шу йўл билан шоирни бир муддат сақлаб қолади. Чўлпон 1932—1934 йилларда Москвада яшади. СССР Марказий Ижроия Комитети аппаратида таржимон бўлиб ишлади. Бадиий таржима билан ҳам шуғулланди. Шекспирнинг «Ҳамлет», Карло Годдининг «Маликаи Турондот» асарларини таржима қилди. «Кеча ва кундуз» романини ёзди.\nУ Тошкентга 1935 йилда қайтиб келди. Шоир атрофидаги гап-сўзлар, таҳқир ва таъқиб ҳамон давом этарди. Шуларга қарамай, у буюк бир сабот ва ирода билан оригинал асарлар ёзар, таржималар қилар эди. У машъум 1937 йилга қадар, бор-йўғи 2 йил оралиғида «Кеча ва кундуз» романини ҳамда «Соз» шеърий тўпла-мини нашрдан чиқарди. «Жўр» шеърий тўпламини босмага топширди. Горькийнинг «Она» романини, «Егор Буличев» пьесасини, Пушкиннинг 25 шеъри ва «Дубровский», «Борис Годунов» асарларини, Лоҳутийнинг «Европа сафари»ни таржима қилди.\nЧўлпон 1937 йилнинг кузида қамоққа олиниб, 1938 йил 4 октябрда отиб ташланади.\nЧўлпон бизга қолдирган адабий меросининг умумий кўлами бир қадар маълум булса-да, улар ҳали бир жойга тўпланиши у ёқда турсин, айримлари аниқланиш босқичида турибди. Шунга қарамасдан, шоир асарлари уч томлигининг нашр қилиниши ва булардан иккитасининг ўқувчилар қўлига текканлиги муҳим ҳодиса бўлиб, муаллиф ижоди ҳақида фикр юритишга бемалол имконият беради. Жумладан, 1-жилдидан шоирнинг «Ўзбек ёш шоирлари» (1922) тўпламига кирган 14 шеъри ва «Уйғониш» (1922), «Булоқлар» (1923), «Тонг сирлари» (1926), «Соз» (1935) ва турли давр матбуотида эълон қилинган шеърлар, жами — 252 шеър ўрин олган. Бу шоир шеърларининг тугал нашри эмас, албатта. Масалан, Б. Дўстқораев босмага тайёрлаган «Гўзал Туркистон» (1997) тўпламида юқоридаги нашрга кирмай қолган шеърлари бор, изоҳлар билан чоп этди. Гоҳ-гоҳ матбуотда янги топилган шеърлари эълон қилиниб турибди. Бу, табиий ҳол, албатта.\nЧўлпон носир сифатида ҳам адабиётимизда салмоқли ўрин тутади. Адиб уч жиддлигининг 2-жилдига унинг машҳур «Кеча ва кундуз» романи билан биргалиқда турли даврларда ёзилиб чоп этилган 13 ҳикояси киритилган. Улар орасида 1914 йилда эълон қилинган илк ҳикоялари «Қурбони жаҳолат» ва «Дўхтур Муҳаммадёр»дан совет даврида босилган «Килеўпатра» (1923) гача бор.\n«Қурбони жаҳолат»да Эшмурод деган йигитнинг фожиали тақдири ҳикоя қилинади. Эшмурод — ўқимишли йигит, лекин атроф зимистон. Ҳаммаёқда жаҳолат. Ҳатто ўз отаси уни газета ўқигани учун масхара қилади. Мактаб, илм-фан, ибрат олиш деган гапларга миллатнинг тоқати йўқ — Эшмуродга мана шу ташвишлар тинчлик бермайди. Унинг устига бир воқеа юз беради-ю Эшмуроднинг ҳаёти остин-устин бўлиб кетади. Эшмуродларникига унинг ёшликдаги танишларидан Мўминжон келган эди. Кўзини шамғалат қилиб, отасининг соатини ўмариб кетибди. Отасига эса яқин дўсти Назарали сўфи ҳадя қилган эди. Мўминжон кетиши билан изма-из улар кириб келадилар. Гап айланиб соатга келиб тақалади-ю, унинг йўқолгани маълум бўлиб қолади. Изза бўлган ота ўғлига дашном бериш билан кифояланмайди, калтаклайди. Эш-мурод номус кучидан ётиб қолади. Бир ойча ётиб, бир оз тузалгач, қўшниси мингбошининг боғчасига чиқиб, газета варақлаб ўтирганда яна шундай воқеа юз беради. Мингбоши уни газета ўқитиш учун меҳмонхонасига таклиф қилади. Ўйинқароқ ёшлардан бири келиб, бу гал мингбошининг қозиққа осиб қўйилган тилла соатини ўғирлайди ва унинг туҳмати Эшмуродга тушади. Ҳеч бир гап-сўз йўқ, миршаблар бостириб келиб, уни қамамоқчи бўладилар. Буларга чидай олмаган Эшмурод ўзини отиб, нобуд қилади. Бир-икки кундан кейин тафтишлар чоғида ўғри аниқла-нади, лекин вақт кеч эди. Шу тариқа у жаҳолат қурбони бўлади.\nАсар бадиий жиҳатдан заиф, албатта: воқеалар сунъий, тил ишланмаган, драматизм ночор ва ҳоказо. Лекин дастлабки ҳикоясидаёқ воқеликни маҳзун, фажеъ идрок этиш, Туркистон муси-батини теран англашга интилиш сезилади.\n«Дўхтур Муҳаммадёр»да бир оз нур бор. Муаллиф маърифатчилиги бир қадар ёруғ бўёқларда акс этган. Ҳикоя марказида Муҳаммадёр тақдири туради. У 15 ёшида отаси билан ҳажга бориб, бир дунё саргузаштни бошидан кечирган Ҳожи Аҳмаднинг ўғли. Ҳожи Аҳмад инсон саодати илм-маърифатда эканлигини яхши англайди, бир гуруҳ жоҳил қиморбозлар қўлида жон бераркан, ўғлига ўқишини тайинлайди. Муҳаммадёр отаси қотилларидан ўч олмайди. Ҳаммасига айбдор жаҳолат эканлигини тушуниб етади ва бор кучи билан ўқишга берилади. Жамияти хай-рия воситаси билан дастлаб Бокуда гимназияда, сўнг Петроград университетида, ниҳоят 7 йил Швейдарияда дорилфунуннинг тиббиёт факультетида ўқийди. Юртига қайтиб келиб, билими орқасидан обрў-эътибор топади. Хусусий шифохона очиб, камба-ғалларни текин даволайди. «Ватан» номли журнални, «Хабар» деган газетани йўлга қўяди. Оддий Муҳаммадёрдан «Дўқтур ходими миллат Муҳаммадёр»га айланади.\nМуҳаммадёр дўхтургина эмас, қалам эгаси ҳамдир. Петроградда экан, азиз умрлари самарсиз кечаётган мадраса талабалари турмушидан «Умрлик шогирдлар» деган роман ёзади ва рус тилига таржима қилинади. Талабалигининг сўнгги йилида эса, Моск-ва ва Петрограддаги туркистонли масковчи бойлар ҳаётидан «Пойтахт меҳмонлари» номли бир театр китоби ёзиб, «тилсиз», илмсиз, маданиятдан узоқ боёнларимизнинг кўча-кўйда, меҳмонхо-на номерларида ажнабийлар томонидан ҳақорат қилинишларини кўрсатиб беради. Уни ўзи русчага таржима қилади. Пойтахт театрларидан бирини ижарага олиб, талаба ўртоқлари билан саҳнага қўяди. Бош роль — хўжайинни ўзи ўйнаб, олқишлар олади. Кўри-наяптики, Чўлпон XX аср бошидаги Туркистоннинг пешқадам кишиси деганда, замоннинг мана шундай ҳамма масалаларига жавоб бера оладиган, барча жабҳада элнинг корига ярайдиган шахсни тасаввур этади.\nМуҳаммадёрнинг барча хатги-ҳаракатларини бошқариб турган куч унинг эл-юртига муҳаббатидир. Бир томонда, пул топиб, ақл топмаган бойларимизнинг ўз сарватларини қимор ва фаҳшга сарфлаб, мол-мулкларининг ажнабий келгиндилар қўлига ўтиб бориши, илмсиз маст-аласт бойваччаларнинг ўзаро талашиб, бурниларидан нарини кўра олмасликлари, иккинчи ёқда, таҳқирлар, ҳақоратлар Муҳаммадёрни қатгиқ изтиробга солади. Дарҳақиқат, унинг наздида миллатни маҳв этган энг буюк иллат жаҳолатдир. У поездда Ватанидан олислаб кетар экан, буюк боболарини кўрган бобо тоғларга қарата нидо қилади. Уларни кўзларини очишга у замон билан баравар қадам ташлашга чақиради:\n«Эй ватандошларим! Қачонгача бу ғафлат? Нимага бунча хуш-ёқмассизлар? Ахир, сизлар ҳам одам-ку! Одамлардек ҳаракат қилингизлар! Кўз олдингизға келуб турғон илм ва маърифат мевасидан фойдаланмасдан нимага оғизларингизни очуб қараб турасизлар? Нимага бу ишларга киришмайсизлар? Уйқудан кўз очинглар! Уйқудан қўз очинглар! Урининглар! Илм, маърифат ва ҳунар изланглар! Вақт етди, балки ўтди!»\nУзоқ йиллар Европада юриб, Туркистонга қайтар экан, поездда яна ўша эски манзарага дуч келади: «вагон ичида пиш-пиш ухлаган ва билет йўқотуб кандуктўрлардан таёқ еган бетартиб» миллатдошлари… Муҳаммадёр чидай олмай, танбурга чиқади. Кўзига мафтункор ватаннинг манзаралари урилади. Йўқ, булар Швейдариядан мутлақо қолишмайди. Маҳсулдор тупроқларининг эса, Американикидан ҳеч бир камлиги йўқ…\nУнинг хаёлидан шулар ўтади: «Халқ ўз фойдасини англаса, миллий мактаб ва мадрасалар очса, Оврупо дорилфунунлариға болаларини юборса, дўқтур, адвокат, муҳаррир ва ҳунарманд, савдогарлар ва муҳандис(инженер)лар чиқса, бунларнинг ҳар бири ўз вазифаларида туруб ишларин тартиби ила юргузсалар ва халқимизнинг фойдасини кузатсалар, нақадар олий ва нақадар гўзал бўлур эди…» Лекин бу хаёллар шу ондаёқ шубҳага ғарқ бўлади, яна жонланади. Агар шундай фикрли одамлар ҳар шаҳарда бўлсалар, албатта, амалга ошади, деб ўйлайди. Ватанига қайтгач, ғайрат билан ишга киришади ва кўп нарсага эришади. Хусусий шифохона ва магазинларга меҳнати, тадбиркорлиги билан қонуний асосларда эришади.\nКўринганидек, ҳикоя маърифий даражада қолган, бадиийликка кўтарилган эмас. Асосий сабаби баёнчилигида. Тасвир деярли йўқ.\n20-йилларда нашр этилган ҳикоялари, хусусан, ўзбек аёллари такдиридан сўз очган «Қор қўйнида лола», «Ойдин кечаларда», «Нонушта», «Гавҳарой» каби ҳикоялари бадиий савияси билан 10-йиллардаги асарларидан кескин ажралиб туради.\nЧўлпоннинг энг машҳур насрий асари, шубҳасиз, «Кеча ва кундуз» романидир.\nЧўлпон театрчилик билан ҳам шуғулланди. Айниқса, Бухоро ва Москвада эканлигида. Бир қатор драмалар ёзди. Мутахассислар унинг «Бой» (1914), «Халил фаранг» (1917), «Ёрқиной» (1920), «Чўпон севгиси», «Чўрининг исёни», «Муштумзўр», «Ўртоқ Қаршибоев», «Ҳужум» (В.Ян билан ҳамкорликда) каби саҳна асарлари ёзганлиги ҳақида маълумотлар берадилар. Лекин, афсуски, уларнинг аксарияти матни йўқ, тақдири номаълум. Айримларининггина мазмуни ва йўналиши ҳақида қайдлар бор. Масалан, Заки Валидий «Чўрининг исёни», «Муштумзўр», «Ўртоқ Каршибоев» ўзбек инқилобий ҳаракати тарихидан олингандир», деб ёзади. «Ҳужум» номидан кўриниб турганидек, хотин-қизлар озодлиги мавзуига бағишланган.\nЧўлпон уч жилдлигининг 2-жилдига 1923 йилда чоп этилган «Гуноҳ» номли ихчам бир «кулгу томоша»си билан «Ёрқиной» киритилган. Демак, юқорида номлари келтирилган 8 асарнинг 2 тасининггина матни бор.\n«Ёрқиной»нинг 3 жилдликдаги нашри 1926 йилги Москва босмаси асосида амалга оширилган. О.Шарафиддиновнинг аниқлашича, ўзбек драмтеатри репертуарида энг узоқ, салкам ўн йил сақланган асарлардан. Асарнинг марказида Ёрқиной образи туради. У хоннинг саркардаси Ўлмас ботирнинг якка-ю ягона қизи. Ўлмас ботир қизини ўғилдай тарбия қилган, ёшликдан қилич-бозлик ҳунарини ўргатган. Киз отасининг боғбони Пўлатни се-вади. Пўлатнинг ҳам унда кўнгли бор. Ўлмас ботир эса қизини хоннинг ўғлига бермоқчи. Бу орада Нишабсой ҳокими ҳам одам қўйган. Муаллиф асар воқеаларига ижтимоий (оқ-қора) бўёқ беради. Масалага шу даврда шитоб билан адабиётга ҳам кириб келаётган фақирпарварлик маслагидан ёндашади. Чунончи, қизнинг отаси билан Пўлат ўртасида ўтиб бўлмас чоҳ бор. Пўлатнинг барча қариндошлари хон ва унинг саркардаси Ўлмас ботир томонидан ўлдирилиб, ўзи хизматкорликка олинган. Хонлик салтанати билан халқ ўртасидаги низо авжда. Халқ жунбушга келиб, кўтарилган. Пўлат халқ ишончини Ёрқинойга муҳаббатидан устун қўйиб, улар билан тоғларга чиқиб кетади ва Ўлмас ботир қўшинига қарши урушга киради. «Уруш орқасида»ги воқеалар ҳам шиддатли кечади. Нишабсой ҳокими вазиятдан фойдаланиб, макр-ҳийла билан Пўлатнинг номини ўртага қўйиб, қизни қўлга туширади. Ёрқиной тадбиркорлик билан Нишабсой ҳокими қўлидан ўзини қутқаради. Бугина эмас, халқ билан хон орасидаги урушни ярашга айлантиради. Пўлат хон кўтарилади, адолат қарор топади.\nО. Шарафиддинов Чўлпоннинг Ёрқиной образини яратишида «Олой маликаси» номини олган Қурбонжон додхоҳ (1811— 1907) ни кўзда тутган бўлиши эҳтимолини қайд этади. Бизга ҳам бу анча мантиқли кўринади. Бунга шуни қўшимча қилиш мумкинки, 1875 йилда Худоёрхон қочиб, Насриддинбек тахтга чиққанида халқ ғалаёнлари авж олиб, бир муддат Андижоннинг Бўтақора қишлоғидан Пўлатхон хон кўтарилган эди. Чўлпоннинг ўз қаҳрамонини яратишида бу воқеа ҳам туртки бўлган бўлиши мумкин.\nЧўлпоннинг адабий-танқидий мероси ва таржималаридан ҳам намуналар чоп этилган. Масалан, 1994 йилда унинг адабий-танқидий мақолаларидан бир дастаси «Адабиёт надир?» номи остида «Чўлпон» нашриёти томонидан чоп этилди. И.С.Тургенев, Н.В.Го-голь, Л.Андреевдан қилинган айрим таржималари 3 жилдлик асарларининг 2-жилдида босилди. Умуман олганда, зиёлилар шоир таржималаридан собиқ шўро даврида ҳам хабардор эдилар. Масалан, И. А. Криловнинг:\nДарахтнинг бўшини қурт ейди доим\nТариҳда мисоллар жуда кўп бунга… —\nсатрлари билан бошланадиган машҳур «Бўри билан қўзичоқ» ма-салини билмайдиган йўқ. Ёки неча ўн йиллар давомида Ҳамза театри саҳнасидан тушмай келган «Ҳамлет»ни олинг. Бу таржималар аллақачон халқ мулкига айланган эди, фақат уларнинг таржимони кўрсатилмас эди. Шунингдек, адибнинг адабий-танқидий асарлари ҳам эстетик тафаккуримиз ривожида муҳим аҳамиятга эга бўлди.\nЧўлпон адабиётнинг жуда кўп тур ва жанрларида самарали ижод этган бўлса-да, шоир сифатида кўпроқ шуҳрат топди. У XX аср ўзбек адабиётининг забардаст вакили, янги ўзбек шеъриятининг бонийсидир. Унинг ўз даврида тўпламларда босилиб чиққан ва бугун маълум бўлган шеърлари у қадар кўп эмас. Лекин улар ўзбек зиёлиларига чақмоқдек таъсир қилган ва бутун адабиётни ўз измига олган эди. 20-йиллар ўзбек шеъриятининг чинакам Чўлпон давридир.\nУ шеъриятга жуда эрта кириб келди. Илк шеърлариданоқ мил-лий шоир сифатида танилди. Масалан, бизга маълум бўлган ва матбуотда чоп этилган илк шеъри «Туркистонли қардошларимизга» ўксик Ватан — Туркистон жароҳатлари ҳақида эди. Чунончи, «маърифатсизлик балосига йўлиққан», фойдазарарини унутган, яхши-ёмонини танимайдиган, тор манфаатлари доирасида кўмилиб қолган, «топганини бошқаларга бериб», ўзи «оч-яланғоч» қолган, бир сўз билан айтганда, миллат сифатида адойи тамом бўлган «бизни халқ» ҳақида эди. Исмоилбек Гаспринский вафотига бағишлаб ёзган марсиясида буюк ислоҳотчининг «уйғотгувчи устод»лигига диққатни қаратди. 1917 йил 28 ноябрдаги «Туркистон мухторияти»ни олқишлаб чиқди, уни «озод турк байрами» сифатида қабул қилди. Унга меҳру муҳаббатини изҳор этди. Уни қўлга киритган Ватан ва халқни шарафлади:\nТуркистонли — шонимиз, туронли — унвонимиз,\nВатан — бизни жонимиз, фидо ўлсун қонимиз!\nВазият мураккаб эди. Шўро мафкураси ислом дунёсининг энг нозик нуқтасидан — мусулмончиликнинг фақирпарварлигидан ғоят усталик билан фойдаланиб, Туркистоннинг зиёлилари қалбини забт эта борди. Шоирнинг 1918 йилда «Низомиддин Асомий ўртоққа» бағишланган ва ўша йили Туркистон Компартияси ва Марказий Ижроия қўмитаси органи «Иштирокиюн»да чоп этилган «Қизил байроқ» шеърини ҳамда ундаги «мазлум ишчилар» билан «қонхўр буржўйлар» муқоясасини бошқача изоҳлаш мумкин эмас. Лекин шоир кўп ўтмай, жуда кўп замондошлари сингари алданганини англаб етди. Эътироф эътирозга, у эса ўз навбатида, эътизорга айланиб борди. Бу Чўлпон ижодий тақдирига хос муҳим ва мураккаб бир ҳолдир.\nШоир совет ҳокимияти зўрайиб, эркин фикр қийин-қистовга тушаётган 1926 йилда учинчи ва «Соз»ни ҳисобга олмаганда, сўнгги шеърий китобига қуйидаги сермаъно сатрларни эпиграф қилиб келтирган эди:\nБир эсиб ўтдилар «Уйғониш» еллари,\nБир қайнаб тошдилар кўзёши — «Булоқлар».\nЭй, тонгда қалтираб ўйнашган япроқлар,\nТек туринг, ёйилсин энди «Тонг сирлари».\nҲақиқатан ҳам, 1916 йил мардикорлик воқеалари, 1917 йилда оқ подшонинг тахтдан ағдарилиши, олинган ва бой берилган ис-тиқлол, 20-йилларнинг жангу жадаллари миллатни уйғотди. Севинч ва алам ёшлари тўкилди. «Булоқлар» ўша кўз ёшлардир. Ҳаммаси ўтди. Энди ўтганни англамоқ ва англатмоқ замонидир. «Сирлар»ни очмоқ замонидир. Шоир «тонгда қалтираб ўйнашган япроқлар»ни — гофил, чорасиз авлодни тинглашга, идрок этишга ундайди.\nҲар уч тўпламнинг бош мавзуи Ватан ва Миллат ташвишларидир, Туркистоннинг туганмас дардидир. Шоир она юртининг ажиб манзарасини чизади. Ўқувчининг кўз ўнгида «тоғлари кўкларга салом берган», «салқин сувлари учмохларнинг кавсаридек покиза», бўлиқ-маҳсулдор қир-адирлари маъсум гўдак хаёлидек кўз етмас, адо бўлмас Туркистон пайдо бўлади. Бироқ шоир — дилгир, маҳзун. Шоир эмас, тўғрироғи, у чизиб берган манзара маҳзун. Гап шундаки, жаннатдек бу ўлка ваҳшиёна топталган: «кўм-кўк гўзал ўтлоклар босилган», уларни тўлдирган пода-йилқилар йўқ, отлар кишнамайди, қўйлар маърамайди. Қизлар, келинлар тоғ-тошга беркинган. Ватан бегоналар оёғи остида. Шунинг учун ҳам сувлар тошдан-тошга урилиб, нола қилади, булоқлар инг-райди, минг битта ҳадик билан ирмоққа қуйилади. Шонли тарих, эрк ва истиқлолни ҳар нарсадан муқаддас тутган, қулликка ҳеч қачон бўйин эгмаган оталар шижоати эсга тушади. Шоир «от чопганда учар қушни тутгувчи» йигитларни, «Тоғ эгаси сор бургутлар»ни қидиради. Ўлкага хитобан, уни кўп йиллардан буён «бағрини эзиб», «эгасини бир қул каби янчиб келган» «ҳеч ҳаққи йўқ хўжалар»га «кет!» дейишини, «қўлларига эрк бер»ишини, яъни қиличини қиндан олишини истайди. Уни тинимсиз сўроққа тутади. Зулм ва хўрликка, таҳқир ва маломатларга жавобан «ўч булути»нинг «селларини ёғдир»ишини истайди.\nБиз шоирнинг 1920 йилда ёзилган ва ўз даврида жуда катта муҳокамаларга сабаб бўлган «Бузилган ўлкага» деган шеърининг мазмунини келтирдик. Шоир унга «достон» деб изоҳ берган. Аслида у ҳажман унча катта эмас, 60 сатр атрофида. Лекин унинг бағ-рига Туркистондай жаҳон цивилизациясининг чорраҳасида келган бир ўлканинг фожиаси сингдирилган. Номи ҳам жуда ўринли. Дарҳақиқат, бу — бузилган ўлка! Уни буздилар. «Маданият» номи билан, «йўқсулпарварлик» шиори билан буздилар. Шеърда икки нар-сага алоҳида диққат қаратилаяпти. Бири — табиатнинг ўзидай мусаффо, гўзал, дилтортар ўлка. Иккинчиси — уни шафқатсиз пой-мол этган ваҳший куч. Агар уни жамият ҳаётига кўчирадиган бўлеак, бир тарафда қадим замонлардан буён ўз анъаналари билан тинч ва осойишта, бировга зарра малол келтирмай яшаб келаётган Туркистон ва унинг бойликларини талаб, халқини хизматкорга айлантириш истагидаги Русия. Табиийки, шоир халқи бунга чидай олмайди, айниқса, Миллат ва Ватанни ҳар нарсадан муқаддас тутган ижодкор. Гап — шунда. Бу шеър ҳали шўролар куч олмагани, эркин фикрга бир қадар йўл берилгани учун босилиб чиқди ва турли талқинларга сабаб бўлди. Шоир Ғайратий ҳатто унга жавобан «Тузалган ўлкага» деган шеър ҳам ёзди. Лекин шеър ўз ишини қилди. Миллатнинг воқеа-ҳодисаларга муносабатини шакллантириб борди. 20-йиллардаги авж олган миллий истиқлолчилик ҳара-катида, тахмин қилиш мумкинки, Чўлпоннинг ҳам маълум хизмати бор.\nШоир шеъриятини кузатишда давом этамиз. Юқоридаги шеър эътироз шеъридир. Эътироз Чўлпоннинг замон воқеаларига, биринчи навбатда, шўро тузумига ва умуман, рус истибдодига муносабатидир. Унингча, шўро тузуми ва рус истибдоди бошқа-бошқа нарсалар эмас. Бири иккинчисининг бевосита давомидир. Шакли ва воситалари ўзгарган, холос. Бу — муҳим нуқта,\n«Қўзғалиш» шеърида ёзади:\nЭй! Бўйнимга кишан солиб, ҳалокатга судраган,\nКўзларингни заҳарлатиб ўйнатмагил, бас энди!\nКишанларинг занг босгандир, сергак бўлким, узилур,\nТомиримда қўзғалишнинг ваҳший қони гупурди.\nЭски фикр, анъаналар энди буткул узилди.\nТитра, қўрқким, боғлиқ қулинг бош кўтарган куч энди!\nБу фикр-туйғулар, шоирдаги эҳтирос тўла ғазаб ва нафрат шўролар даврида тарбия топган ўқувчи учун шамол тегирмонларга дағдаға қилаётган Дон Кихотнинг жазаваси бўлиб туюлиши мумкин. Лекин, аслида, шоир вазиятни жуда теран англаган эди.\n«Ўзбекистоннинг янги тарихи»да қуйидаги маълумотларни ўқиймиз: «Туркистоннинг биринчи генерал губернатори фон Ка-уфман 1868 йил 22 январда Тошкент шаҳри аҳолиси билан бўлган учрашувда сўзлаган дастурий нутқида… русларни Ўрта Осиё халқларининг катта оғаси деб атаб, Туркистонда рус ҳокимиятининг қатъий ва доимий ўрнашганлигини алоҳида уқтирганди…»\n«Санкт-Петербург «сартлар ҳали ўз-ўзини бошқаришга тайёр эмас», деган фикрда иш кўрди…»\n«…маҳаллий аҳоли ерларини рус мужиклари учун тортиб олиб бериш режали тус олди. Туркистон аҳолисининг атиги 5 фойизини ташкил этувчи рус мустамлакачилари қўлига экин экиладиган ҳосилдор ерларнинг 60 фойизи бериб қўйилган эди…»\nЭнди Ленин билан бирга ишлашган ва совет мустамлакачилик сиёсатининг моҳиятини англаб, у билан чиқишолмай четга кетишга мажбур бўлган машҳур олим ва сиёсий арбоб Заки Валидийнинг китобидан бир-икки кўчирма келтирамиз:\n«Рус истилолари бошдан-охир янги-янга ўлкаларни ишгол этиш ва у ердаги халқларни маданият ва иқтисод қонунлари асосида ўзига сингдириб олиб, улар ҳисобига улғайиб бориш ғоясига суянади…»\n«Лениннинг ўнг қўли Артем 1920 йилнинг мартида: «Биз (руслар) бошқирд, қозоқ ва ўзбек чўлларини Америкага айлантирамиз. Биз бўлмасак, бу ерларда темир йўллар, Оренбург, Семипалат, Алмати каби шаҳарлар бўлар эдими?» деган ва бу ердаги тубжой халқнинг тақдирини Америкадаги қизилтанлиларнинг аҳволига ўхшатишини очиқ айтишдан ўзини тия олмаган эди…»\n«… проф. Трубедкой …Осиёда фақатгина уч буюк миллатнинг тил ва маданияти яшаб қолишини гапиради. Булар рус, хитой, ҳинд миллатлари эмиш…».\nЮқоридаги факт ва маълумотлар Русия мисолидаги оқ ва қизил империянинг моҳиятан бир бўлганлигини таъкидлайди. Ҳар икки салтанатда ҳам ҳукмрон Русия маҳаллий халқни, бу ўринда туркистонликларни ҳеч қачон ўзига тенг кўрган эмас. Ўзини бу юртнинг якка-ю ёлғиз хўжаси деб билган, унинг халқини хизматкори ҳисоблаган. Ҳатто шўролар ҳукумати ҳокимиятпарастликда оқ под-шодан ўтиб кетган. Ленинчи Артемнинг иштаҳасига қараганда, улар Туркистонни туркистонликлардан олиб, жаннатмакон Америкага, унинг тубжой халқини эса, қирилиб битишга маҳкум қилинган қизилтанлилар — Америка ҳиндуларига айлантирмоқчи бўлганлар. Демак, Чўлпоннинг изтироб тўла фарёдлари бежиз эмас.\nДарҳақиқат, шўролар ўз ҳаёт фалсафалари билан Туркистон ҳаётини алғов-далғов қилиб юбордилар. Синфий кураш деган гап ўзбек жамиятини қоқ иккига бўлиб ташлади. Отани болага, акани укага душман қилиб қўйди. Мана бу сатрларга эътибор қилайлик:\nБир юртким, беш йилдир қонларга беланган,\nОтаси ўғлини «душман» деб бўғадир.\nСўнг бурда нони ҳам қолмасдан таланган,\nЁш гўдак боласи: «Бир бурда нон!» дейдир.\nОчлик ҳам ҳар куни «қурбонлик» сўрайдир,\nҲар куни унга ҳам юзларча қурбонлар.\nҚирилиб туталиш даҳшати ўрайдир,\nЯнами беҳуда гуноҳсиз, соф қонлар?\nЁмон ҳидга тўлиб,\nОғир кунлар тушди меним бошимга.\nБир томонда, эрк, мустақиллик учун кетаётган шафқатсиз кураш, иккинчи томонда, очлик-қаҳатлик. Бир томонда, миллат ичида яратилган «синфий кураш», иккинчи ёқда жаҳолат, мутаассиблик. Хуллас, тўрт томон ҳам иҳоталанган. Шоирни бу ҳол ларзага солади. У «қирилиб тугалиш даҳшати»дан ларзага тушади.\nАйни пайтда, бу курашларнинг ҳар бири ҳаёт-мамот кураши эди. Бири иккинчиси билан чамбарчас боғланиб кетган эди. Лекин аҳамиятига кўра энг муҳими истиқлол, эрк учун кетаётган кураш эди. Бу улуғ йўл эди. Шоир ўз шеърларидан бирини «Улуғ йўлда» деб номлаган эдики, бежиз эмас:\nМаҳкам қилиб боғланилган камарлар!…\nҚушлар янглиғ учайлик.\nКенг чўллардан, денгизлардан кечайлик\nШеърда мақсад у қадар пардаланган эмас. Улуғ йўл — озодлик йўли. Сувлар, денгизлар, чўллар — бу йўддаги қийинчиликлар. Буюк амал — буюк кураш. Юракларда сақланган амалларнинг денгизлардан улуғлиги саботга, қатьиятга ишора. Тилакнинг бурунгидан тўлиқлиги — бу курашнинг олдингиларига ўхшамаганлиги. Камарларнинг маҳкам боғланилиб, шитоб исташ курашнинг шиддатини англатади. Бу курашнинг шиддати ва аҳамияти ҳақида шоир, умуман, тез-тез эслатиб туради. Масалан, «Кураш» (1921) шеърида у ҳақда алоҳида тўхталган эди. Янграётган уруш наъралари, «Ботирларнинг жон сўраган товушлари» «Яқиндаги зўр ку-рашнинг боши» эканлигини маълум қилиб, масала:\nЁ бор бўлиш, ё йўқ бўлиш:\n— Йўқ яраш!…\nшаклида қўйилганлигини таъкидлаган эди.\nШарқнинг эски чигали — кўҳна Туркистон истиклоли. Шоирнинг қатор шеърларида мана шу истиқлол учун кураш манзаралари акс этган. Масалан, 1920 йилда ёзилган «Пўртана» шеърида у денгиз тўфони шаклида берилган. Мантиқли. Тинч, осойишта денгизни чайқатдилар. У туб-тубигача ҳаракатга келди. Гувиллаган қудратли кучга айланди. Ҳам мағрур, ҳам мажнун, ҳам шошқин, гоҳ тушкун. Лекин шу қадар қудратлики, қирғоқлар ундан фарёдга келади, шаҳардек кемалар унга бир «луқма»! У қон истайди. У жон сўрайди. У ҳалокатлардан завқ олади. Аммо у гўзалликка ўч. Унинг маҳбубаси — сув қизи. Сочлари қоп-қора сув қизи. У шу қадар гўзалки, шаҳло кўзлари кийикни кўр қилган, сўзлари булбулни тутқун. Юзлари ойларни ботирди, қуёш булутлар остига қочиб кирди (Денгиз довули пайтидаги қоронғуликка чўмган борлиқни кўз олдингизга келтиринг). Сув маликасини эса, ггўртана оппоқ биллур кўпиклар ичида сақлайди. Дам кўкка ирғитиб, дам кўксига босиб, ўйнайди, гоҳ куддиради, гоҳ суйдиради. Пўртана эса, ундан маст бўлиб, йўлбарсдек бўкиради. Девдек югуриб, сакрайди. Олди-ўнгида ҳеч нарса кўрмай, ҳеч монеъ билмай, олдинга интилади. Барча жонворлар даҳшатда титрайдилар. Балиқлар ўлим кутадилар. Йўқ, бу пўртана эмас, маҳшар, қиёмат! Сув маликасичи? У — Ватан меҳри, юрт муҳаббати. Ундан суюмли, ундан дилбар дунёда яна нима бор?\nШу хаёлларда турганингизда, бирдан шоир рамзларининг устини очиб ташлайди. Юзма-юз, ошкора гапга ўтади:\nТўлқинлар Ҳаммаси йўқсилнинг кўнглида.\nОжизнинг у ўтлик дилида.\nШеър сўнгида фикр ва образ яна очиқланиб, даъватга кўчади:\nКўп эзган душмандан, паст жондан\nЎчни ол, ўчни ол, ўч ол!\n«Тортишув тонги» (1920) да «кўпдан бери қуёш кўрмай захлаб қолган кўнгиллар»га хитобан «чиқар кунлар етгани»ни уқдиради. Шоир истибдод эгаларига қарата қалби тўла қасос туйғуси билан ёзади:\nҚайғурингиз: кишанларни ясовчи «усталар»,\nБошқаларни «тубанлар» деб атовчи хўжалар:\nЭрув кунлар келадир.\nСизнинг учун олбостининг зоридек\nЙиғлар кунлар келадир.\nШоир «Виждон эрки» шеърига «Тутқунларга» деб изоҳ берган. «Эзилган», «қийналган йўқсил эллар»га, «бевалар», «бечоралар»га, «кишанларга боғланган» «эрк учун оворалар»га мурожаат этар-кан, золимларга ялинмасликка ундайди. Чунки «бўрилардан омон кутмоқ» «тентакларнинг иши». Зулм олдида ҳамма нарса, эҳти-мол бўйин эгар. Зулм авжга минса, осмон узилиб ерга тушар, лекин золим ҳеч қачон эркин виждонларни забт эта олмайди. Уларгина мағлуб бўлмайдилар. Шу тариқа, у ватандош ва миллатдошларини юксак виждон билан яшашга ундайди. Ўлиш керак бўлса, номус ва виждон билан умрни якунламокликларини орзу қилади.\nЭрк йўли — оғир йўл, узоқ йўл. Лекин бу йўлга кирганларнинг ғайрат ва истаги ҳам қудратли, ҳам саботли. Муҳими, бу истак — пок истак. Гап бу халқнинг ўз юртига эгалик қилишдек она сутидай ҳалол ва покиза ҳаққи-ҳуқуқи борасида кетмоқда. Бу ҳуқуқ кеча хаёлга келиб, бугун талаб қилинаётган бир нарса эмас, аждодлардан мерос қолдирилган бурчдир. «Юрт йўли» (1922) шеърида шу ҳақда гап кетарди.\n1921 йилда Бухорода ёзилган «Халқ» шеъри шоир фикр-қарашларини аниқлашда бениҳоя муҳим аҳамиятга эга. Муаллиф, биринчидан, халқнинг буюк куч эканлигини яхши англайди. Иккинчидан, ўлканинг озод бўлиб, мустақиллик олишини унинг истаги ҳисоблайди. Учинчидан, ижод аҳлини унинг билан ҳамиша бирга бўлишга, ўзи айтмоқчи, «қучоқ очиб халқ ичига» киришга ундайди:\nХалқ қўзғолса, куч йўқдурким, тўхтатсун,\nҚувват йўқким, халқ истагин йўқ этсун.\nХалқ истади: тожу тахтлар йиқилди.\nХалқ истаги озод бўлсун бу ўлка,\nКетсун унинг бошиндаги кўланка.\nЙўқликни-да, очликнида йўқ этар,\nҚучоқ очиб халқ ичига борайлик.\nКўринганидек, шоир халқнинг буюк қудратини тавсифлаш билангина чекланмаяпти. Бу қудратнинг феъл-сажиясига ҳам ишора қилмоқда. Унинг гоҳ қўзғалиб, кўпириши, гоҳ қайнаб, интилиши, гоҳ ҳовлиқиб ўинаши Пушкиннинг бир маҳаллар 1825 йилги декабристлар қўзғолони муносабати билан ёзилган, денгиз пўртанасига хитоб қилувчи «Алвидо, зўр қудрат, асов ғалаён!» сатрини ёдга солади. Дарҳақиқат, ҳар бир исён, қўзғо-лонда ҳам «асов» бир куч бор. У кутилмаган томонларга бурилиб, «беҳбуд»ни «нобуд» қилмоғи ҳам ҳеч гап эмас. У билан ким ўйнашмоқчи бўлса, ҳалокатга маҳкумдир. Иккинчидан, у, маълум бўлганидек, бошқарувга муҳтож. Шу жиҳатдан, халқ ичига киришда икки маъно бор. Биринчиси, халқдан куч-қудрат олмоқ, у билан бирга бўлмоқ; иккинчидан, уни эзгуликка йўналтирмоқ.\nАгар Чўлпон даври воқеларини яхши билсангиз, унинг деярли ҳар бир шеърининг ёзилиш тарихини тиклаб олишингиз мумкин. Заки Валидий у ҳақдаги юқорида номи тилга олинган мақоласида шоирнинг «Улуғ йўлда», «Кураш», «Виждон эрки», «Халқ» шеърларини шу йўналишда таҳлил қилиб, унинг чинакам мил-лий шоир эканлигига диққатни қаратган эди.\nМасалан, 1920 йилда ёзган шеърларини олинг. Уларнинг аксарияти бевосита ўша йили 1 — 5 сентябрда Бокуда бўлиб ўтган Шарқ халқлари қурултойи таассуротлари остида ёзилган. Шунда Туркистондан бутун бошли бир поезд борган. Хориждан ҳам ва-киллар келганлар. Кенг миқёсларга чиқиш вакилларимизнинг ўзликларини англашга ёрдам берган. Вакиллар орасида Чўлпон ҳам бор эди. У ўзининг «Қаландар ишқи», «Ёруғ юлдузга» шеърлари остига «Боку,1920 йил» деб қўйган. Биринчисига «эски тартибда» деб изоҳ беради. Бу билан унинг шакли-мазмунига, яъни арузда, анъанавий муҳаббат мавзуида ёзилганлигига ишора қилади. Дарҳақиқат, шеър жанрига кўра ғазал бўлиб, ҳазажи мусаммани солим\n(мафоийлун мафоийлун мафоийлун мафоийлун,\nда ёзилган. Унинг матлаъи (биринчи байти) қуйидагича:\nМазмун ҳам ишқий. Биргина «асрлик тош», «хатарли йўл» ва унда «қотмоқ» ишқий мазмундан узоқроқдай туюлади. Қолгани — анъанавий. Оҳанг — равон, дард — самимий.\nКарашма бировга ёқиш учун қилинадиган нозли, ёқимли хатти-ҳаракатдир. Шоир уни денгизга қиёс қилаяпти. Ёқимли денгиз, муаллиф наздида унинг пўртанали ҳам, осойишта ҳам пайти эмас. Енгил чайқалиб турган ҳолати. Оҳиста чайқалган денгиз кишини ўзига ром этиб, унга тушган кишини ичкариларга олиб кетиб қолганидай маъшуқанинг ҳам ёқимли ҳара-катлари ошиқни сеҳрлаб, охири нима билан туташини айтиб бўлмайдиган ҳолга келтириб қўйган. Шеърда мумтоз адабиётимизга хос бўлган мана шу руҳий ва моддий ҳолатларнинг айни бир матнда жамланиши яққол кўриниб турибди. Айни пайтда, бу ерда алданганлик эътирофи, ҳатто унинг енгил изтироби ҳам бўртиб турибди.\nНавбатдаги байтда муқояса бошқа йўналишга кўчирилади:\nБу дунё деб, у дунёни баҳосиз пулга сотдим-ку.\nКарашмадан бошланган гап ишққа, ундан эса, бу йўлда энг муқаддас нарсаларни барбод этганлик эътирофига ва унинг ҳам енгил изтиробига келиб боғланмоқда. Ва шеър шу тахлит шоир кечинмаларининг руҳий ва моддий олам воситасидаги эътироф ва изтиробга қурилган муқоясаси асосида давом этади. Кўринганидек, унинг анъанавийлигига, ишқийлигига шубҳа йўқ. Шу билан бирга, у фақат ишқий доирада қолган дейиш ҳам тўғри бўлмайди. Эътироф ва изтироблар деярли ҳамма ўринда адданиш ва пушаймон маъноларини ҳам ташийдики, бу хоҳланг-хоҳламанг, шўроларни билиббилмай этагидан тутган жуда кўп миллатпарвар зиёлиларимизнинг ўша кунлардаги туйғуларига эш эди. Бу ҳолни ғазалнинг пушаймон армон даражасига кўтарилган мақтаъида ҳам очиқ-ойдин кузатиш мумкин:\nҚуёшнинг нурига тоқат қилолмай, ерга ботдим-ку.\nШубҳа йўқки, «Чўлпон» ва «Қуёш»нинг маънолари бу ерда жуда кенг. У осмон ёритқичлари ва ишқ-муҳаббатдаги мартабадан ҳоким ва маҳкум, ҳукмрон ва тобе сингари ижтимоий-сиёсий рутбаларгача дахлдор.\nИккинчи шеър «Ёруғ юлдузга» деб номланган. Қавс ичида «Ҳазар эсдалиги» деб изоҳ беради. Ҳазар — Каспийнинг қадимги номларидан. Шеър юлдуз билан суҳбат шаклида. Шоир унга секин юрагини очади. Кўҳна тарихнинг гувоҳидан оталарнинг хатосини сўраб, бил-моқчи. «Ёт киши»сиз икковлари суҳбатлашмоқчи. Бу шундай суҳ-батки, бир томондан, ғурурдан дунёга сиғмайди. Иккинчи томондан, хижолатдан турмоққа ер тополмайди. Бу суҳбат ҳам шукуҳли, ҳам дардли суҳбат. Мана, унинг дастлабки банди:\nГўзал юлдуз, нурли юлдуз, тез сўзла,\nОталарнинг тарихдаги хатосин;\nШул хатодан осуғланиб, ёвларнинг\nЭл кўксида сурган ишрат сафосин.\nУ юлдуз тилидан шарафларга бурканган тарихни эшитмакчи. Буюк боболар ҳаётининг «бутун қонлик, шонлик, жонлик ерларини» тингламакчи. «Жонлар бериб, қонлар тўккан эрлар»нинг ҳикоялари «кенг Ҳазарнинг кўм-кўк, юмшоқ сувларини» «ўйнат»ишига, «қўзғат»ишига, «тўлқинлантир»ишига, «ҳовлиқтир»ишига шубҳа қилмайди. Лекин юлдуз жим. Нега у жим? Нега жавоб бермаяпти? Нега кўзи қизариб ёшланди?\nШоир бунинг сабабини билади. У шоирининг кўнглини бузмаслик учун гапирмаяпти. Негаки:\nҲамма бало истиқлолни йўқотганимизда. Сўнгги хонларнинг «эл ва юртни сақлар учун» «тузуккина чора, тадбир қилмаган»лигида. Шунинг учун ҳам:\nБиз, йўқсиллар бошқаларга қул бўлиб,\nЧет оёқлар товонида эзилдик,\nАлам тортган, жабр кўрган биз эдик.\nШунинг учун ҳам шоир «эски олам»ни, буюк боболар даврини қўмсайди. Ёруғ юлдузга мурожаат этиб, уни «эски олам»га «олиб бор»ишини, барча сирларни очиб ташлашини, «яширин ётган пардаларни, зулматни» «нури билан» «йиртиб юбор»ишини ил-тижо қилади. «Эски олам» буюк боболар даврини, биринчи нав-батда, Амир Темур замонасини, миллатнинг мустақил, қаддини тик тутиб, бошини баланд кўтариб юрган пайтларини қўмсаш ва унга интилиш эди. Иккинчи томондан, Амир Темур номи кураш тимсоли эди.\nМиллат ва Ватан тимсоли шоир шеърларида хилма-хил тарзда намоён бўлади. Масалан, уни гўзал ёр («Гўзал»), ҳатто бинафша («Бинафша») қиёфасида ҳам учратиш мумкин.\nЧўлпон шеъриятининг севимли мавзуларидан бири хотин-қизлар озодлигидир. У бу масалани истиқлол учун курашнинг таркибий қисми деб билади. Шоир наздида истибдоднинг энг оғир юки улар зиммасига тушган эди. Биргина мустамлакачилик эмас, ўз ичимиздаги мутаассиблик, жаҳолат азобини кўпроқ улар тортди. Улар тилидан айтилган:\nКулган бошқалардир, йиғлаган менман,\nЎйнаган бошқалар, инграган менман.\nЭрк эртакларини эшитган бошқа,\nҚуллик қўшиғини тинглаган менман…-\nсатрларида жуда катта ҳақиқат бор эди.\nШоир шеърларида Шарқ ва Ғарб муқоясаси кўп учрайди.\n«Шарқ» деганда ислом оламини, кўпинча Туркистонни назарда тутади. Айни пайтда, туркий бирликни, ўзликни қўримоқ учун за-рур деб ҳисоблайди. Хусусан, бутун турк дунёси истиқлолини йўқотган бир пайтда ўзлигини сақлаб қола олган Туркия турклари ҳаётини синчиклаб кузатиб боради. Айниқса, Биринчи Жаҳон урушидан кейин оғир аҳволга тушиб қолган ва «Қуртулуш» («Қутулиш») ҳара-катини изга солган камолчиларнинг муваффақиятларига катта умид билан қарайди. Унинг «усмонлича» изоҳи билан Туркия туркчасида ёзилган бир қатор шеърлари шоирнинг бу борадаги фикр-қарашлари тасодифий асосларга қурилмаганини қўрсатади. Буни Чўлпоннинг Тавфиқ Фикрат, Ризо Тавфиқ каби машҳур усмонли шоирлари ҳақидаги мақолалари ҳам тасдиқ этади. Буларгина эмас, у тақдир тақозоси билан Ғарбга силжиб, Туркиядай ватанни қурган қардошларидан оғир қунларида кўмак тилайди. Келиб, она-Туронда истибдодни битиришларини, қариндошларини мустабидлардан қут-қаришларини умид қилади. Тўғри, бу қардошлик ўша давр учун урф бўлган алвон рангга бўялган. Лекин у этник асосларни инкор этмайди, аксинча, унга урғу беради. Мана, у турк зобитларига (дарвоқеъ, зобитлар ҳам «қизил») нима деб мурожаат этади:\nҲаде, юр, қардош, тоғ дема, тош дема,\nҚизил Турон учун мол ва бош дема!\nҲар бир қадамингда қип-қизил қонларла,\nОнанг Турон кутадир улуғ шонларла!\nКўп йилги ҳасратлар, қайғулар кўнглина,\n«Кел, қутқар, ўғлим!» деб ёлинур санга.\nБугун умиди сан озод ўғлинда,\nҚутқармай, солма қилични қинга!..\nҲақиқатан ҳам юқорида қайд этганимиздек, XX асрнинг бошларига келиб, кўҳна Туроннинг биргина ўғли ўз мустақил-лигини сақлаб, «озод» қолган эди. Шоир шундан умид қилмоқда. Бежизмаски, Туркиядаги «Иттиҳод ва Тараққий» партиясининг собиқ раҳбарларидан бўлган Анвар Пошшо 1920 йилда Туркистонга келиб, ўлкадаги миллий истиклолчилик ҳарака-тини бирлаштиришга уринганида дилдилидан қувонди. 1922 йилда Болжувон тоғларида шаҳид бўлганида қаттиқ куйинди. «Фарёдим дунёнинг борлиғин бузсин, Умиднинг энг сўнгги ипларин узсин», — деган сўнгсиз фарёд билан бошланарди шеър ва унда шундай сатрлар бор эди:\nТошдин сийнасига ўқлар ўрнашмиш.\nДарёлар, тўлқинлар титратган бир эр\nЗарбалар қаҳридин йиқилмиш қолмиш.\nҚуртулуш юлдузи йўқлиққа кирмиш,\nСенинг сўнг жонингни ёвларинг олмиш…\nШоир саркарда босиб ўтган, қадамида шуҳрат излари қолдирган умр йўлини эслайди: Мармара, Адрна, Чаталча, Бўғоз ичи, Карпат, Тараблус, Салоники… Яна фожиага кайтади. (Қонлар йиғлатти бизни бу хабар.) Ва изтироб билан давом этади:\nҚорайтган, тўлдирган бироқ Болжувон\nОҳ, қандоқ уғурсиз замонлар келган!\nФарёдим дунёни бўғуб ўддурсун,\nҚоп-қора бахтимга шайтонлар кулсун!\nЗаки Валидий Анвар Пошшо ўлими тафсилотларини ёритар экан, Чўлпоннинг ушбу шеърини келтириб, шундай изоҳлаган эди:\nБу марсияни ёзган зот, ўзбекларнинг танилган бир шоиридир; бугун ҳаёт бўлиб, Русия қўли остидаги бир ерда бўлганлигидан исми-шарифи кўрсатилмади.\nТақдир панд берди. Қора кучлар устун келди. Зулумот нурни енгди. Истиқлолни қўлга олиш насиб этмади. Ман-ман деган шоввозлар, миллатнинг эр атанган йигитлари ҳақ ва ҳақиқат йўлида шаҳид кетдилар. Бундай аҳвол билан шоирнинг эркпар-вар юраги қандай чиқиша олади? Миллат шоирининг қадди букилди. Шеърларида куз, қиш манзаралари, боғ-роғларни тўлдирган қарғалар қағиллаши қучайиб борди. 1923 йилдаёқ бир «сомон парчаси» мисоли ўзни «муҳит эрки»га топширди:\nБир похол чўпидек оқиб бораман.\nҲар амал, ҳар ишни «ҳақ» деб бораман.\nМуҳит кучлик экан, эгдим бўйнимни…\nКўзимда оғир бир «таслим» нури бор…\nШоир кўзларида «таслим» нури бордек кўринса-да, у «денгиз»нинг «чексиз қўйнида» «эркин кўпикларнинг аллақанчаси жимгина борадир». Йўқ, у озодлик орзусидан ҳеч қачон чекинган эмас. Ҳатто 1926 йилда, коммунистик диктатура авж пардасига кўтарилиб, «иноғомовчилик» байроғи остида миллий кадрларни йўқотиш кампаниясини бошлаган бир пайтда «Баҳорни соғиндим, баҳорни…» деб ҳайқириб айтди. Ўлим йўқлигига, ҳаётнинг абадийлигига имон келтирди («Баҳорни соғиндим»).\nЛекин барибир давр ўз ишини қилди. Шоирнинг қўлидан қалами тушди. Тўғрироғи, кўнглига қил сиғмади. Ўзи айтмоқчи, «соз»ини «бир неча йил қантар»иб қўйди. Ниҳоят, 1935 йилда «Соз» шеърий тўплами босилди. Шоир яна қўлига созини олганлигини эълон қилди. Кўнглидаги кудуратлар кўтарилиб, «қайнаб ётган шу ҳаёт»дан «илҳом» олажагини ёзди («Яна олдим созимни»). «Миллионларнинг бири каби» ўзининг «қувноқ» ва «шан»лигини, «кечмишларнинг ўлимига қаҳқаҳалар солган»ини эълон қйлди. Шу тариқа, у шўролар ҳаётининг риёкорона шиорларига секин-аста юз бура бошлади. Бунинг натижаси ўлароқ шеърларига содиалистик мафкура кириб келди. Ёлғон, рангсизлик, ясамалик пайдо бўлди…\nЧўлпон нодир поэтик истеъдод эгаси эди. Ва бу истеъдод XX аср Русияси майдонга келтирган тоталитар-шовинистик тузумга дуч келди. Бирданига унинг моҳиятини англаб ета олмади. Ҳақ ва ҳақиқат йўлидаги курашлар сифатида қабул қилди. Нималигини идрок этиши билан унга қарши исён кўтарди. Бу исён дастлаб очиқ, ошкор кечди. Сўнг эса, табиийки, пардаланиб борди. Буни ҳисобга олмоқ керак.\nЗаки Валидий Чўлпонни қозоқ уйғонишининг буюк шоири Мағжон Жумабой (1893-1937) билан қиёслаган эди. Бу бежиз эмас. Мағжон 1922-1924 йилларда Тошкентда яшаган. Шу давр Туркистон муҳитини яхши билади. Айрим маълумотларга қараганда, ҳозирги Ўзбекистон Миллий университетида ўқиган. Демак, бу ердаги зиёлилар билан ҳам яқин муносабатда бўлган. Сўнг 1924-1926 йилларда, айни бир пайтда ҳар икки шоир Москвада бўлдилар. Уларнинг бири-бири билан шунчаки таниш эмас, ҳатто яқин бўлганликлари эҳтимоли йўқ эмас. Шоирнинг йирик бир шеърий тўплами («Мағжон Жумабоев ўланлари») 1923 йилда Тошкентда таниқли давлат арбоби Султонбек Хўжанов (1894—1938) сўзбошиси билан чиққан эди. Унинг: «Туркистон эки дунё эсигиғўй, Туркистон эр Турктунг бесигиғўй», деб бошланадиган машҳур шеъри шу ерда битилган, шу тўпламда эълон этилган… Ҳар икки шоир ижодининг ғоя ва образлар тизимида маълум ўхшашликлар борки, буни пайқаш қийин эмас. Валидий муқоясани ҳар икки шоир шеъриятидаги образлар тизимининг ўхшашлиги асосига қуради. Чунончи, ҳар икки шоир ҳам Русия ва Туркистонни бир-бирига зид қўйиб тасвирлайдилар. Мағжон уларни «тун» ва «кун» тимсоллари билан берса, Чўлпон «Ғарб» ва «Шарқ» ёхуд «золим» ва «мазлум» таъбирлари билан ифодалайди. Фарқ — шунда.\nБунга шуни қўшимча қилиш мумкинки, Чўлпон шеърларида табиат манзаралари, фасллар тасвири аксарият шоирнинг руҳ ва кайфиятинигина эмас, қай бир даражада ғоя ва маслагини ҳам ўзида намоён этади. 1921—23 йилларда ёзилган шеърларда табиатга ижтимоий сифатлар бериларди. Манзарага мос замон воқеалари -ҳақсизликларга ишора қилинарди. Бир сўз билан айтганда, табиат ижтимоийлашарди ва булар кўпинча «Шарқ» ва «Ғарб» муқоясасида бериларди:\nКўм-кўк экан, сарғайдилар япроқлар\nОғриқ, мағлуб, тутқун Шарқнинг юзидек;\nБўронларнинг кўзлариким ўйноқлар\nҒолиб Ғарбнинг қонга тўлган кўзидек.\nҚора булут тўдасиким кўкларни\nШарқни ёпган парда янглиғ ёпмишдир;\nКуз қўшини оғу тўлиғ ўқларни\nЁз бағрига ҳеч саноқсиз отмишдир.\nБало янглиғ қатор-қатор чизилиб,\nКўк юзидан қарғалар ҳам ўталар;\nШарқдек ичдан яшрингина эзилиб,\nКўп жонлилар сўнгги тинни куталар.\nЁнғоққа ёпишиб, бир чангал солдилар,\nБилмадим, кимларнинг умиди йўқ бўлур.\n20-йилларнинг ўрталарига келиб, шоир шеърларининг ифода усуллари бир оз ўзгарди. Энди улардаги фикр ва ғоялар илгаригидай очиқ-ошкор эмас, бўртиб кўриниб турмайди. Мана «Куз ёмғири» тасвири:\nТомчига ўптириб ҳўлланди,\nУ — жиндек қўлча.\nШеър 1926 йилда, шоир тепасида танқид таёқлари синиб турган бир пайтда ёзилган. Уни шунчаки бир манзара доирасида қолдириб бўлмайди. Ўйлаймизки, ундаги ҳар бир тафсидда кайфият, ҳолат, маъно бор.\nЧўлпон шеърияти халқчил ғоялари, юксак миллатпарварлик ва ватанпарварлик руҳи билангина эмас, чинакам халқона ифода воситалари билан ҳам ўқувчилар қалбини забт этган, муаллифини тириклигидаёқ мумтоз шоирга айлантирган эди. Уни фақат бизда эмас, четда ҳам севадилар. XX асрнинг 20-йилларида унинг номи Русия туркийлари орасидагина эмас, Туркиядан тортиб, буёғи Миср, Арабистон, уёғи Кошғар, Ҳиндистонгача ёйилган эди.\nЧўлпонинг «Кеча ва кундуз» романи\nРомандан парча дастлаб 1935 йилда «Совет адабиёти» журналида эълон қилинган эди. 1936 йилда у алоҳида китоб бўлиб босилиб чиқди. Асар, номланишидан маълум бўлганидек, яқин ўтмишни мавзу қилиб олган. Муаллиф халқимиз тарихининг кечаси ва кундузини кўрсатмоқни ният қилган эди. Тарих ва замон муқоясаси XX аср шўро адабиётининг севимли мавзуларидан эди. Айниқса, 30-йилларда бу авжига чиққан эди. Чўлпон 27-йилдаги машъум зарбадан, 30-йилларнинг бошида етилиб келаётган қатагонлар ҳидидан сўнг шўро адабиёти томон юз буриш мажбурияти остида қолди. «Соз» шеърий тўплами бунга далил. Ушбу романнинг сарлавҳаланиши ҳам муаллифнинг мажбурий муросасига кишини ишонтиради. Лекин биз мазкур романнинг биринчи — ўтмиш (кеча) қисмига эгамиз. Унинг иккинчи — шўро замони (кундуз) етиб келган эмас. Тадқиқотчиларнинг фикрига қараганда, у нашриётга топширилган, ҳатто корректураси ҳам чиқиб келган, бироқ тергов жараёнида йўқолган.\n«Кеча ва кундуз» мавзу ва йўналишига, муаллифинингунга ёндашишига кўра, айтиш мумкинки, Абдулла Қодирий «Ўттан кунлар»ининг давомидир. Асарда XX аср бошидагй Туркистон ҳаёти, турғунлик ва тутқунлиқда мудраган ўлкадаги уйғониш лавҳалари қаламга олинади. Романнинг бош ғояси, асосан, маиший турмуш манзаралари, анъанавий кундошлик можаролари ва янги даврга хос бўлган хусусиятлар, чунончи, «капиталистик муносабатлар» ва «буржуа ахлоқи» деб аталган, исломий турмуш тарзидан узоқ феъл-одатлар тасвири ёрдамида ифодаланади.\nЗеби ва унинг фожиали тақдири асарнинг марказида туради. Зеби — 15 га кирган шахарлик камбағал бир қиз. Ота-онасининг ёлғизи. Кўзга яқин, дуторни сайратади, ашуласи эшитганни маҳ-лиё қилади. Огаси Раззоқ сўфи бадқовоқ, унинг устига ўлтудай тақводор, эшонбобосининг гапидан бир қадам чиқмайдиган, жо-ҳил бир киши. Онаси Курвонбиби — муштипар аёл.\nАсар Зебининг баҳор кунларидан бирида дугонаси Салтанат билан қишлоққа ўйнаб келишга кетиши воқеаларидан бошланади. Ойдинкўлдаги Халфа эшоннинг кичик қизлари номини ўртага қўйиб, бир амаллаб, отасидан рухсат олиб, қишлоққа борган Зеби, ўзи билмаган ҳодда, мингбоши Акбаралининг тузоғига тушиб қолади. Акбарали донг таратган амалдорлардан, бадавлат. Лекин хунукликда ҳам, қўполликда ҳам ҳеч ким унинг олдига туша олмайди. На савод бор, на илм. Ҳамма ишни унинг ёрдамчиси Мирёқуб қилади. У савлат, холос. Уч хотини бор. Уларгача хам уйланган — ўлган. Каттасининг оти — Хадича, ўртанчаси — Пошшахон. Кенжаси — Султонхон, 19 ёшда. Ҳамма кундошлар каби мингбошининг катта хотинлари ўзаро иноқ, чунки даврон улардан ўттан, кенжасига боқкан. Улар учун Султонхондан катта душман йўқ. Зебихоннинг бу томонларга келиши кундошлар кўнглидаги қора ниятнинг амалга ошишига имкон беради. Акбаралининг биргина фазилати бор эди, ашулани яхши кўрарди. Хуллас, бир қатор можаролардан сўнг Зебини унга олиб беришга муваффақ бўладилар. Киз тақдирга тан беради. Икки катта кундош шу тариқа ўз нафсониятларини қондирган бўладилар. Бироқ кўп ўтмай, янги дард — мерос дарди бошланади. Мингбошининг ўғли йўқ. Хадичадан кўрган биргина Фазилат деган қизи бор, у — бировнинг омонати. Ёш хотин мингбошини ўзига боғлаб олган, мерос эгаси ҳам шу бўлади. Йўлини қилиш керак. Мана шундай ўйлар Пошшахонга тинчлик бермайди, чунки у ўйнашига давлат билан бориши керак. Ниҳоят, у машъум бир карорга келади. Пайт пойлаб, Зебининг дуо солинган иримсувини тўкиб, ўрнига заҳар солиб қўяди. Бу билан у ҳам Зебидан, ҳам Султонхондан қутулмоқчи эди. Чунки, иш битганида, шубҳа унга эмас, Султонхонга тушарди. Лекин воқеалар оқими бошқача кечди. Чойнак «сув»и Зебига эмас, мингбошига насиб қилди ва бегуноҳ Зеби етти йилга Сибирга сургун қилинади.\nАсар Зебилар хонадонининг фожиали якуни билан тугайди. Тақводор ота ўз эшонбобосига исён қилиб, уни ўлдириш даражасигача етади. Бахтсиз она телба бўлиб қолади.\nЗеби тақдири билан боғланган персонажлардан бири Ўлмас-жон. У қизларни қишлоққа олиб бориб келган аравакаш, ёш йигит. Икки ёш ўша сафардан буён бир-бирларини унута олмайдилар. Иккалалари ҳам узоқ вақт бир-бирларининг хаёли билан яшайдилар. Зебининг мингбошига майл билдириши ғоят қийин кечади. Бироқ бу сюжет чизиғи узоқ давом этмайди.\nРоманда муҳим ўринни Мирёқуб чизиғи ташкил қилади Мирёқуб — алоҳида бир тип. У ғоят эпчил, ишбилармон. У аралашмаса, ҳеч бир иш битмайди. Шунинг учун уни «Мирёқуб эпақа» дейдилар. У Акбарали мингбошининг ўнг қўли. У озгина муддат йўқ бўлса, тамом, мингбоши нима қиларини билмай қолади. Аслида, унинг саводи ҳам ҳаминқадар, билими ҳам унчалик зўр эмас. Лекин зийрак, муроса-мадорани ўрнига қўядиган, чинакам корчалон. Фойдасини билади, тантилиги ҳам йўқ эмас, эндигина шаклланиб келаётган янги типдаги мулкдор. Табиатан анча мураккаб. Унинг Мария билан учрашуви фикр-қарашларига таъсир кўрсатади. Йўддан адашган бу жувонга ёрдам беришга қарор қилади. Унинг ҳужжатларини ўзгартириб, фоҳишахонанинг ифлос муҳитидан олиб чиқиб кетади. Москвадаги нўғойлар мачитида мусулмонликка ўтказиб, Биби Марям Ойша қизи номи билан никоҳ ўқитади. Мирёқуб қарашларида чинакам инқилоб ясаган воқеа унинг поездда Шара-фиддин Хўжаев деган киши билан учрашуви бўлади- Шарафиддин Хўжаев Финляндияга бораёттан тошкентлик савдогар, ўзини «жадид» дейди. Бой-бадавлат, дунё кўрган, кўп нарсадан хабардор, тил билади, авлод тарбияси ҳақида гапиради, «миллат» дейди. Илгари Мирёқуб жадидлар ҳақида бошқача фикрда эди, уларни «кофирнинг ашаддийси» деб ўйларди. Тўғрироғи, унга шундай тушунтирган эдилар. Бу тамом бошқа. Эл-юртни ўйлайди, унинг дўсти-душманлари ҳақида сўзлайди. Ҳар бир миллат фарзандининг ўз тилида савод чиқариши лозимлиги, акс ҳолда тарбияга путур етиши, бойларнинг ер-суви, заводчиларнинг заводлари ялангоёқларга олиб берилади, деган гапларни социалистлар чиқаришганини, жадидлар, аксинча, «Бой бўл! Завод сол! Фабрика оч! Беш минглаб, ўн минглаб рабочи ишлат! Миллий саноатни ривожлантир!» дейишларини айтади. Хуллас, тўрт кун унинг ҳаётида ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлади. Лекин, мутахассислар тўғри қайд этганларидек, Мирёқуб — Мария сюжет чизиғи охирига етган эмас. Эҳтимол, чиндан ҳам уни «Кундуз»да даюм этгириш мўлжаллангандир. Эҳтимол, жадид талқини масаласи ўртага тушгандир, ҳар ҳолда, бунинг маълум сабаблари бўлиши керак. Лекин бу ўринда бир нарсани алоҳида таъкидлаш керак. 1935 йилда, шўролар тахтн салта-натни тўла эгаллаб, миллий мафкура кдтагонининг ҳал қилиши босқичига қадам қўйган бир пайтда жадид ва жадидчиликка бундай муносабатнинг берилиши фавқулодда жасорат эди.\nРоманнинг жуда кўп саҳифалари чоризмнинг маънавий-ахлоқий таназзули таҳлилига бағишланган. Унинг вакилй нойибтўра, аслида пихини ёрган, қув киши. Ўзини маҳаллий халққа яқин тутгандек кўрсатади, ўзбек, форс тилларини сувдай билади. Шоир Адо шеърларини эгаларидан яхшироқ тушунтириб бера олади. Нодир китоблар йиғади, маҳаллий зиёлиларимиз ҳам яхши қўринай деб ташиб келтираверадилар. (Бунинг миллатга хиёнат эканлигини Мирёқуб сўнгроқ Шарафиддин Хўжаев билан учрашганидан кейин англаб етади.) Иккинчидан, ҳар нарсага қизишмайди, шошмайди. Аслида уни маҳаллий халқнинг аҳволи заррача қизиқтирмайди. Иложи бўлса, бир-бирига қаираб қўйса-ю, ўзи даврини суриб юраверса. Лекин у давру даврон суришни билади. Маишатдан бўшамайди. Ўйнашлари кўп. Хотин ҳам шунга яраша. Хизматкори Зуннун билан дон олишади. Лекин хотиннинг гагш — гап. Нойиб тўра ундан бир қадам чиқа олмайди. Уни эса, ўйнаши бошқаради. Масалан, Акбарали мингбоши ўлгач, ўрнига Зуннунбой тайинланади. Элликбошидан тортиб амину мингбошигача қуллуқ қилиб истиқ-болига эгиладиган нойиб тўранинг аҳволи — шу.\nБиргина нойиб тўранинг эмас. Бу «касаллик» маҳаллий амалдорларга ҳам ўта бошлади. Акбарали мингбошининг хотини Пошшахон Мирёқубни ўйнаш тутган. Султонхон мингбошининг мирзаси Ҳакимжонни йўлдан урган…\nРоманда давр манзаралари ҳаққоний ва таъсирчан тасвирланган. Жадид — қадим баҳслари, Биринчи Жаҳон уруши ва мардикорлик воқеалари, «Таржимон», «Вақт» газеталари билан боғлиқ маълумотлар, Оренбургдаги машҳур «Ҳусайния» мадрасаси тафсилотлари асар тўқимасига маҳорат билан сингдириб юборилган.\n«Кеча ва кундуз» ўзбек романчилиги тараққиётида муҳим воқеа бўлди. У «Ўткан кунлар» бошлаб берган йўлни муваффақият билан давом эттирди. Тарихимизнинг ғоят мураккаб ва масьулиятли бир даврини, миллий уйғониш тарихимиз манзараларини ҳаққоний ёритиб берди. Эсда қоладиган бир қатор образлар яратиб, ўзбек романчилигини янги, юксак погонага олиб чиқди.\nЧўлпоннинг ўқувчиларимизга қайтарилиши ҳақиқатнинг тикланишидан ташқари адабиётимизнинг XX асрдаги қадди-бастини кенг кўламда кўриш имконини берди. Хусусан, миллий поэтик тафаккурнинг қайноқ бир булоғини қайта кашф этиш ва ундан баҳраманд бўлиш бахтига эриштирди. Энг муҳими, адабиётимизнинг ҳамиша халқ дарди билан яшаганлигига, энг оғир замонларда у билан ёнма-ён борганлигига бизни ишонтирди. Айни пайтда, шеъриятимизда бир томондан, мумтоз адабиётимизнинг энг яхши анъаналари янги давр масалалари билан боғланган ҳолда муваффақият билан давом эттирилганлиги, иккинчи ёқдан, Ғарб поэзиясининг мукаммал намуналаридан самарали фойдаланилгани маълум бўлди.\n← Аввалги Аввалги Озод Шарафиддинов. Абдурауф Фитрат\nКейинги → Кейинги: Янглиш Эгамова: “Таржимонлик санъаткорликдир” (2013)


Метрология асослари » Metrologiya » Referat » Referat | Haqida\nAsosiy / ReferatMetrologiya Метрология асослари\nFayl hajmi 31,64 kB\n1.\tМетрологиянинг предмети ва вазифалари\n2.\tМетрологиянинг асосий тушунчалари\n3.\tЗамонавий метрологиянинг ривожланиш тарихи\nМетрологиянинг умумий таърифи Уз.РСТ 8.010-93. “Улчашлар бирлигини таъминлаш давлат тизими. Метрология. Атамалар ва таърифларда берилган: метрология – ўлчашлар, уларнинг бирлигини таъминлаш усуллари ва воситалшари ҳамда керакли аниқликка эришиш йўллари ҳақидаги фан. “Метрология” юнонча сўз бўлиб “метрон” - ўлчов ва “логос” - (таълимот) сўзларидан тузилган.\nМетрология физик катталикларини ўлчаш, ўлчашларнинг талаб этилган аниқлигига эришиш усуллари ва уларнинг мувофиқлигини таъминлаш воситалари ва услублари ҳақидаги фандир. Метрологиянинг асосий вазифалари қуйидагилар: физик катталикларнинг бирликларини ўрнатиш, уларнинг эталонларини яратиш ва ишлатиш, физик константалар, материал ва моддаларнинг физик-кимёвий хоссаларини белгилаш ва аниқлаштириш, стандарт бошланғич маълумотлар ҳизмати ва стандарт намуналар ҳизматини юритиш, ўлчов асбобларини текшириш ва созлашнинг стандарт усул ва воситаларини яратиш ва жорий этиш, ўлчов воситаларининг давлат синовини ўтказиш.\nМетрология учта мустақил ва бир-бирини тўлдирувчи бўлимларга бўлинади. Уларнинг асосийси “Назарий метрология” бўлиб, унда ўлчаш назариясининг умумий масалалари баён қилинади. “Амалий метрология” бўлимида назарий тадқиқотлар натижаларидан фаолиятнинг турли соҳаларида амалда фойдаланиш масалалари ўрганилади. Ва ниҳоят, якунловчи “Қонунлаштирувчи метрология” бўлимида эса ўлчашлар бирлигини ва ўлчаш воситаларининг бир хиллигини таъминлашга йўналган техникавий ва ҳуқуқий меъёр, қоида ва талабларга риоя этилишини таъминлаш ва давлат томонидан мувофиқлаштиришга оид масалалар ўрганилади.\nОбъектлар ва жараёнларнинг хоссалари ҳақида миқдорий маълумотларни етарли аниқлик ва ишончлилик билан ажратиб олиш метрологиянинг предмети ҳисобланади. Метрология воситалари - бу ўлчаш воситалари ва метрологик стандартларнинг рацонал ишлатилишини таъминлайдиган услублар тўпламидир.\nМетрологиянинг асосий тушунчаси ўлчаш.\nУз РСТ 8.010-93 бўйича таoрифласак, ўлчаш - махсус техникавий воситалари ёрдамида тажриба йўли билан физикавий катталикнинг миқдорини топиш.\nУлчашларсиз биронта фан яшай олмайди, шунинг учун ҳам метрология ўлчашлар ҳақидаги фан сифатида бошқа барча фанлар билан узвий алоқададир. Метрология ривожисиз ҳеч бир фан ривожлана олмайди.\nУлчашларнинг аҳамиятлиги уч томонлама: фалсафий, илмий ва техникавий жиҳатларда намоён бўлади.\nУлчашлар физик ҳодисалар ва жараёнларни билишнинг муҳим универсал услуби эканлигида метрологиянинг фалсафий жиҳати акс этади. Шу маънода метрология бошқа фанлар ўртасида алоҳида ўрин тутади.\nУлчашлар воситасида фанда назария билан амалиёт ўртасида алоқали кузатиш ва ўрганиш мумкинлиги метрологиянинг илмий жиҳатини кўрсатади. Улчашларсиз илмий фаразларнинг қай даражада тўғрилигини текшириш ва фанни ривожлантириш мумкин эмас.\n2.1-расм. Назарий метрологиянинг таркибий тузилиши\nМетрологиянинг асосий тушунчалари\nБошқа фанларда бўлгани каби метрологияда ҳам асосий таърифлар, атамалар ва постулатларни шакллантириш, физик бирликлар ҳақида таълимот ва методологияни яратиш зарур. Айрим соҳаларда ўлчашлар асосини ўзига хос тушунчалар ташкил этади ва улар назарий жиҳатдан мустақил ривожланиб бораверади. Бундай шароитда асосий тушунчаларнинг етарлича ишлаб чиқилмаганлиги аслида умумий бўлган ўлчамга оид бир хил масалаларни ҳар бир соҳада янгитдан ечишга мажбур қилади. Шу нуқтаи назардан ушбу бўлимни ривожлантириб бориш, аниқса, муҳимдир.\nАсосий таърифлар ва атамалар. Бу бўлим ўлчашларнинг турли соҳаларда шаклланган таъриф ва тушунчаларни метрология нуқтаи назаридан келиб чиқиб умумлаштириш ва аниқлаштириш билан шуғулланади. Асосий вазиқаси метрологик таърифларнинг ягона тизимини яратиш, шу асосда метрологияни ривожлантириб бориш, айрим ўлчаш соҳаларида эришилган ютуқларни бошқа ўлчаш соҳаларида ҳам қўллашга шароит яратишдир.\nМетрологик постулатлар бўлимининг вазифаси метрологиянинг назарий асосларини асиоматик қурилишини ривожлантириш, постулатлар асосида сермазмун ва тўлиқ назарияни яратиш ҳамда муҳим амалий хулосалар олишдир.\nФизик катталиклар ҳақида таълимот бўлимининг асосий вазифаси физик катталикларнинг ягона тизимини яратиш, яъни ҳосилавий катталикларни ифодалаш учун асосий катталиклар тизими ва боғланиш тенгламаларини танлашдир. Физик катталиклар тизими уларнинг бирликлари тизмини яратишга асос бўлиб хизмат қилади.\nБу эса метрологик таoминот назрияси ва амалиётини мувоффақиятли ривожлантириб боришда жуда муҳимдир.\nУлчашлар методологияси бўлимида ўлчаш жараёнларини илмий ташкил этиш билан шуғулланади. Физик табиатни ва ўлчаш услублари турлича бўлган катталикларга оид ўлчаш соҳаларини бирлаштириши, умумлаштириш нуқтаи назаридан ўлчашлар методологиясининг аҳамияти жуда каттадир. Турли ўлчаш соҳаларида тўпланган тажриба, усуллар ва тушунчаларни умумлаштириш ва бир тизимга келтириш муайян муаммоларни келтириб чиқаради. Улчашлар методологияси бўйича ишларнинг асосий йўналишлари қуйидагилар:\n1)\tўлчаш усуллари ва воситалари арсеналининг янгиланиши, микрожараёнор техникасининг кенг қўлланилиши шароитида ўлчаш техникаси ва метрология асосларини қайтадан кўриб чиқиш;\n2)\tўлчаш жараёнларини тизимлилик нуқтаи назаридан таҳлил этиш;\n3)\tбутунлай янги тамойиллар асосида ўлчашлар жараёнини ташкил этишни йўлга қўйиш.\nУлчашлар бирлиги назарияси. Мазкур бўлим назарий метрологиянинг марказий бўлими ҳисобланади. Физик катталикларнинг бирликлари назарияси, бошланғич ўлчов воситалари (эталонлар) назарияси ва физик катталикларнинг ўлчамларини узатиш назарияси бобларидан ташкил топади\nФизик катталикларнинг бирликлари назарияси. Бу бобнинг асосий вазифаси- мавжуд катталиклар тизими доирасида физик катталикларнинг бирликларини такомиллаштириш, бирликларни аниқлаштириш ва қайтадан аниқлаш. Бошқа вазифаси эса физик катталиклар бирликлар тизимини ривожлантириш ва такомиллаштириш, яoни асосий бирликларнинг таркибини ва таoрифларини ўзгартиришдир. Бу йўналишдаги тадқиқотлар доимий равишда, янги кашф этилган физик ҳодисалар ва жараёнлардан фойдаланган ҳолда олиб борилади.\nБошланғич ўлчаш воситалари (эталонлар) назарияси. Бу бобда физик катталиклар бирликлари эталонларининг рационал тизимини яратиш, бирлигини таъминлаш масалалари билан шуғулланилади. Эталонларни такомиллаштиришнинг истиқболли йўналиши - табиий ўзгармас (стабил) физик жараёнларга асосланган эталонларга ўтиш. Асосий бирликлар эталонлари учун уларнинг барча метрологик тафсилотлари бўйича мумкин бўлган энг юқори даражага эришиш жуда муҳим ҳисобланади.\nФизик катталиклар бирликларининг ўлчамларини узатиш назарияси. Физик катталиклар бирликлари ўлчашларини марказлашган ва марказлашмаган асосда қайта ишлаб чиқариш алгоритмларини яратиш мазкур бобнинг предмети ҳисобланади. Мазкур алгоритмлар ҳам метрологик, ҳам техник - иқтисодий кўрсаткичлари бўйича асосланган бўлиши керак.\nУлчаш асбоблари қурилиши назирияси. Бу бобда муайян фанларнинг ўлчаш усуллари ва воситалари қуриш тажрибаси бўйича умумлаштирилади. Кейинги йилларда электр ва айниқса ноэлектр катталикларнинг электрон ўлчаш воситаларини яратиш бўйича тўпланган билимлар катта аҳамият касб этиб бормоқда. Бу ҳолат микрожараёнорлар ва ҳисоблаш техникасининг жадал сурoатда ривожланаётганлиги ва ўлчаш воистларини яратиш, улардан фаол фойдаланилаётганлиги, шунингдек ўлчаш ва ўлчаш натижаларини қайта ишлаш жараёнларида автоматлаштиришнинг янги имкониятлари очилаётганлиги билан изоҳланади.\nУлчашлар аниқлиги назарияси. Бу бўлимда ўлчашларнинг муайян соҳаларида ривожланадиган усуллар умумлаштирилади. У хатоликлар назарияси, ўлчаш воситалари аниқлиги назарияси ва ўлчаш жараёнлари назарияси бобларидан таркиб топган.\nУлчашлар хатоликлари назарияси. Метрологиянинг марказий бўлимларидан ҳисобланади. Чунки ўлчашлар натижаларининг қай даражада обoективлиги бевосита уларнинг хатолиги қанчалик тўғри баҳоланганлиги билан боғлиқдир. Хатоликлар назарияси ўлчашлар хатоликларини таснифлаш, уларнинг хоссаларини ўрганиш ва ифодалаш билан шуғулланади.\nУлчаш воситаларининг аниқлиги назарияси. Мазкур боб ўлчаш асбоблари хатоликлари назариясини, ўлчаш воситаларининг метрологик тафсилотларини аниқлаш ва меъёрлаштириш тамойиллари ва услубларини, уларнинг метрологик ишончлигини таҳлил қилиш усулларини уч ичига олади.\nУлчаш жараёнлари назарияси. Улчаш билан боғлиқ масалаларининг мураккаблашиши, ўлчашлар аниқлигига бўлган талабларнинг доимо ўсиб бориши, ўлчаш услублари ва воситаларининг такомиллашиб бориш ўлчаш жараёнини рационал ташкил этиш ва самарали бажаришга йўналтирилган тадқиқотлар ўтказилишини талаб қилмоқда. Мазкур боб таркибига ўлчаш услублари назарияси, ўлчаш маoлумотларини қайта ишлаш услублари, ўлчашларни режалаштириш назарияси ҳамда ўлчашларнинг чегаравий таҳлили каби қисмлар киради.\nЗамонавий метрологиянинг ривожланиш тарихи\nУлчаш инсон онгли фаолиятидаги энг қадимги машғулотлардан бири ҳисобланади. Унинг пайдо бўлиши инсоният моддий маданиятининг сарчашмаларига бориб тақалади.\nҚадимги замонларда одамлар бир турдаги обoектлар - ҳайвонлар боши, жангчилар сони ва ҳоказоларни санаш билан кифояланишган, бундай шароитда физик катталик таoрифини киритиш шартли ўлчов бирликларини ўрнатишга зарурат сезилмаган. Шунингдек, саноқ ўтказиш учун махсус техникавий восталар тайёрлаш ва ишлатишга эҳтиёж бўлмаган. Лекин жамият ривожланиб бориши билан турли катталиклар - масофа, оғирлик, ўлча, ҳажм ва ҳоказоларни миқдорий баҳолашга эҳтиёж пайдо бўлди. Бундай баҳолашни саноққа келтиришга интилганлар ва шу мақсадда табиий ва антропологик бирликлар танланган. Масалан, вақт кун, йилларда; чизиқли ўлчамлар - қарич, қулочда; масофа - қадам, кунлик йўлда ўлчанган. Кейинчалик, саноат ривожланиши жараёнида ўлчаш воситалари турли катталикларни миқдори баҳолашга мўлжалланган махсус қурилмалар яратилган. Соатлар, тарозилар, узунлик ўлчовлари ва бошқа ўлчов қурилмалари шу тариқа пайдо бўлган.\nУз ривожланишининг муайян босқичидан бошлаб ўлчашлар метрологиянинг шаклланишига сабаб бўлди. Метрология узоқ муддат амалдаги катталиклар ўлчовлари тўғрисида жамиятда қарор топган келишувларни қайд этувчи баённома фан бўлиб келди. Фан ва техниканинг ривожланиши турли мамлакатларда бир хил катталикларнинг хилма-хил ўлчовларидан фойдаланишга олиб келди.\nМасалан, масофа Россияда верстада, Англияда милда, Марказий Осиё мамлакатларида фарсах (тош) да ўлчанарди. Бу эса давлатлараро савдо ва илмий алоқларда жиддий қийинчиликлар туғдирди.\nФизик катталиклар бирликларини бир хиллаштириш уларни вақтга ва бошқа турдаги тасодифлардан мустақил этиш мақсадида Францияда ўлчовларнинг метрик тизими яратилди.\nТабиий бирлик яoни Париж орқали ўтган Ер меридианининг қирқ миллиондан бир улуши - метр ушбу тизимнинг асосини ташкил этади. Масса бирлиги сифатида килограмм - куб дециметр ҳажмдаги тоза сувнинг +40С ҳароратдаги массаси қабул қилинди. Париж Фанлар Академиясининг таклифлари 1791 йил 26 мартда Франция Таoсис мажлиси томонидан тасдиқланди. Шу тариқа физик катталикларнинг бирликларини ҳалқаро миқёсда бирхиллаштириш томон жиддий қадам қўйилди.\n1832 йилда К.Гаусс физик катталиклар бирликлари тизимини асосий ва хосилавий катталиклар мажмуаси сифатида қуриш услубини таклиф этади.\nУ мутлоқ (абсолют) бирликлар тизими деб номланган, учта ихтиёрий бир-биридан мустақил бирликлар: миллиметр (узунлик), миллиграмм (масса), секунд (вақт) дан таркиб топган бирликлар тизимини тузди.\n1875 йилда 17 мамлакат, шу жумладан Россия, дипломатик конференцияда Метрик конвенцияни имзоладилар. Ҳозирги келиб жаҳоннинг 41 мамлакати конвенцияга қўшилган ва ушбу ҳамкорлик доирасида Халқаро ўлчовлар ва тарозилар бюроси ташкил этилиб, Париж яқинидаги Севр шаҳрида фаолият кўрсатиб келмоқда. Унда айрим физик катталиклар бирликларининг бир қатор ўлчовлари ва эталонларининг ҳалқаро прототиплари сақланади. Халқаро конвенцияга мувофиқ ўлчов ва тарозилар Ҳалқаро ўлчов ва тарозилар халқаро қўмитаси (УТХК) таoсис этилган бўлиб, унинг таркибига турли мамлакатларнинг олимлари киради. УТХК қошида 7 та консулpтатив қўмита (бирликлар, метрни аниқлаш, секундни аниқлаш термометрия, электр, фотометрия ва ионли нурланишларни ўлчаш эталонлари бўйича) фаолият кўрсатмоқда.\nМетрологиянинг ривожига Д.М.Менделеев улкан ҳисса қўшган. 1893 йилда Россиянинг Намунавий ўлчовлар ва тарозилар депоси асосида ўлчовлар ва тарозилар бош палатаси ташкил этилиб, унга Д.И.Менделеев умрининг охиригача раҳбарлик қилган.\nУшбу ташкилот метрология йўналишидаги илмий-тадқиқот муассасалари ичида биринчилардан саналади. Ҳозирга келиб, унинг асосида Д.И.Менделеев номидаги Метрология илмий-тадқиқот институти фаолият кўрсатмоқда.\n1960 йилда XI ўлчовлар ва тарозилар бўйича Халқаро конференция - физик катталиклар бирликларининг Халқаро тизимини - СИ тизимини қабул қилди. Ҳозирга келиб метрик тизимдан дунёнинг 124 дан ортиқ мамлакатида қонуний асосда фойдаланилмоқда.\nҚонунлаштирувчи метрология халқаро ташкилоти ҳам халқаро метрологик муссасалар қаторига киради, у 1956 йилда ташкил топган. Метрологиянинг айрим масалалари Халқаро стандартлаштириш ташкилоти (ИСО) томонидан ҳал этилади.\nTeglar: ўлчаш назарияси физик катталиклар билан асосий ўлчашлар яратиш Метрология воситалари метрологиянинг ташкил катталикларнинг тизимини метрологик ўлчов уларнинг бўйича бирликлар Физик\nМетрология ҳақида тушунча\nМЕТРОЛОГИЯ БЎЙИЧА АСОСИЙ МАЪЛУМОТЛАР\nХорижий мамлакатларда метрология ва халқаро метрология ташкилотлари\nСпорт метрология фани ва унинг вазифалари\nМетрология ва стандартлаштиришнинг пайдо бўлиши Ва ривожланиш тарихи\nМЕТРОЛОГИК ХИЗМАТ ВА МЕТРОЛОГИК ТАЪМИНОТ


Президент рақамли технологиялар бўйича 100 та ўқув марказини очиш вазифасини қўйди\nБу даргоҳларда дастурлаш асослари, электрон савдо ва графикли дизайн каби йўналишлар бўйича қисқа муддатли ўқув курслари ташкил этилади.\nТОШКЕНТ, 9 июн — Sputnik. Шавкат Мирзиёев мамлакат ҳудудларида рақамли технологиялар бўйича камида 100 та ўқув марказини очиш бўйича топшириқ берди. Бу ҳақда давлат раҳбари матбуот хизмати хабар қилмоқда.\nАхборот технологиялари ва рақамли иқтисодиётни ривожлантириш борасидаги ислоҳотлар ижроси бўйича ўтказилган тақдимотда IT инфратузилмасини яхшилаш, аҳоли, айниқса, ёшларнинг бу борадаги саводхонлигини ошириш давр талаби экани таъкидланди.\n“Ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлигига барча ҳудудларда рақамли технологиялар бўйича камида 100 та ўқув маркази очиш вазифаси қўйилди”, - дейилган хабарда.\nҚайд этилишича, бу даргоҳларда дастурлаш асослари, электрон савдо ва графикли дизайн каби йўналишлар бўйича қисқа муддатли ўқув курслари ташкил этилади.\nЭслатиб ўтамиз, аввалроқ Марғилон шаҳрида рақамли технологиялар ўқув маркази очилгани хабар қилинган эди. Фарғона вилоятида 2020-2021 йилларда вилоятда шундай 19 та марказ очилиши режалаштирилган.


17:45 / 31.12.2019 1146 pdf Ўқиш режими + -\nМутлақ музораба ҳеч қандай қайдларсиз ниҳоясига етади. Бунда банк ёки пулдор шахс молни музорабага бериб, иш, макон, замон, амалнинг сифати ва ишчининг ким билан муомала қилишини белгиламайди.\nҚайдланган музорабада эса айрим қайдлар келтириб ўтилади. Бунда банк молни бошқа шахсга берар экан, муайян товарда ёки муайян шаҳар ёки бозорда маълум вақт орасида ишлашини белгилаб қўяди. Ёки фақат маълум шахс билан муомала қилишни қайд этади. Шунга кўра сармоядор ишчига бозорнинг урфида муайян фойда келтирадиган савдо молидагина тижорат қилишни шарт этиб қўйиши ҳам жоиздир.\n1. Сармоя тижорий товарлар ёки савдо моллари бўлмай, балки нақд пул бўлиши шарт. Шофеъийлардан бошқа фуқаҳолар жумҳури музорабани савдо моллари билан қўшиб қилишни ҳам жоиз дейишган. Бунда музораба шартномасини тузиш пайтида ўша савдо молларининг қиймати чиқарилиб, шу қиймат музорабанинг сармояси деб эътибор қилинади;\n2. Сармоянинг миқдори шартнома тузилган пайтда қайд этиб қўйилиши ёки бу қиймат ундан келган фойда эгалари ўртасида тақсимлангунга қадар маълум бўлиши шарт. Агар сармоя номаълум бўлса, сармоядан ортган фойдани аниқлаб бўлмай қолади.\n3. Сармоя бировнинг зиммадаги қарз ва ишчининг қўлга олиш имкони йўқ ғойиб маблағ бўлмай, балки қўлдаги муайян маблағ бўлиши шарт. Ишчи ўз зиммасидаги қарзни эгасига топширмагунича ундан қутула олмайди. Ишчи қарзни ҳақдорнинг рухсати билан қарздордан олса, уни музорабанинг сармояси қилиши жоиздир. Худди шунингдек, омонатни ҳам қўлига олгач, уни музорабанинг сармоясига айлантириши мумкин.\n4. Жумҳур фуқаҳоларнинг қарашларига кўра, сармояни ишчининг қўлига тижорат тақозосига кўра ишлата оладиган тарзда топшириш шарт. Ҳанбалийлар эса: «Сармоя сармоядорда туриши ва уни эҳтиёжга қараб, ишчига бўлак-бўлак қилиб бериши жоиз, чунки музораба шартномаси молни топширишни эмас, балки уни мутлақ тасарруф қилишни тақозо этади», дейишади.\n5. Икки тараф шартномада фойда оз ёки кўп бўлишидан қатъи назар, уни ярим ёки учдан бир каби маълум нисбатда тақсимлашга келишиб олишлари шарт. Бу фойдадаги шерикчилик асосида бўлади. Аммо зиён ёлғиз сармоя эгасининг зиммасида бўлиб, ишчига эса ундан бирор нарса юклатилмайди. Чунки зиён сармоянинг нуқсонга учрашидир. Сармоянинг эгаси эса сармоядордир. Шунга кўра сармоядор ишчига сармоя билан қўшиб, маълум маблағни ёки молдан муайян фоизни бериш шартини қўйиши жоиз эмас. Лекин ишчи сармоя эгасига сармоянинг ўзидан фойдалар ҳисобига кўра маълум нисбатда бериб туриши жоиз бўлади.\n6. Фойда миқдорининг маълум бўлиши ҳам шарт, чунки шартнома шунинг устига қурилади. Фойданинг номаълумлиги шартномани фосид қилади. Шу билан бирга, ҳар икки тарафнинг насибаси келишилган ҳолда бўлакларга бўлинадиган бўлиши ҳам шарт. Чунки шартноманиг тақозоси фойдадаги шерикчиликдир. Икки тарафнинг бирини қўйиб, иккинчисига аниқ ёки муайян миқдорни белгилаб қўйиш жоиз эмас. Чунки бунда фойдадаги шерикчилик асоси йўққа чиқади.\n14:45 / 31.12.2019 2713\n11:27 / 01.01.2020 1419\n530 11:02 / 30.10.2020\n4114 11:36 / 29.12.2017\n1311 08:00 / 05 январь\n910 16:00 / 13.06.2019


АҚШ президенти Жорж Бушнинг <br>Озодлик радиосига берган эксклюзив интервьюси.\n21 октябр 2020, Тошкент вақти: 18:01\nМаълумингизким, шу ҳафта, 21-22 ноябр кунлари Чехия пойтаҳти Прагада НАТО ташкилотининг саммити бўлиб ўтади. Бу муҳим ҳодиса арафасида Озод Европа – Озодлик радиосининг Вашингтондаги мухбири Жефри Донован АҚШ президенти Жорж Буш билан эксклюзив интервью ўтказишга муваффақ бўлди ва АҚШ раҳбарига НАТОнинг кенгайиши, Чеченистон, Ироқ, инсон ҳуқуқлари ва Марказий Осиёга оид саволлар билан мурожаат қилди. суҳбатни сизларга ҳамкасбимиз Фарангис Саид тақдим этади.\nСАВОЛ: Шу ҳафтада НАТОда тарихий аҳамиятга эга бўлган ўзгариш рўй беради – НАТО кенгаяди, унинг сафларига янги аъзолар қўшилади. Янги ташкилот замоннинг янги муаммоларини ҳал этишга мажбур. Бундай муаммолардан бири – Ироқ масаласидир. Жаноб президент, сиз Ироқ каби янги таҳликаларга қарши коалицияшга етакчилик қиляпсиз. Нима сабабдан Ироққа ҳужум қилинган тақдирда ҳарбий амалиётларда НАТО қўшинларидан фойдаланиш ҳақида гап йўқ?\nЖАВОБ: Биринчидан, мен бу муаммони тинч йўл билан ҳал этамиз, Саддам Ҳусайн қуролсизланади, деган умиддаман. Албатта, биз бунга 11 йил давомида умид қилиб келдик. Бу давр ичида БМТ Ироққа оид 16 резолюция қабул қилган. Мана энди 17-чиси ҳам қабул қилинди. Бу сафар мен озодлик ва тинчликни севадиган давлатлар билан биргаликда резолюцияга риоя қилинишини таъминламоқчиман. Саддам қуролсизланмаса, мен коалицияга етакчилик қиламан, бу рост. Бу коалиция турли шаклларга эга бўлиши мумкин. У НАТО билан бирга тузилган коалиция бўлиши мумкин. Мен Хавфсизлик кенгаши аъзоларига биз бу масалани сиз билан муҳокама қиламиз, дедим. Бироқ, жаноб Саддам Ҳусайн бир нарсани тушуниши лозим: у барибир қуролсизланади. Мен бу ишнинг тинч йўл билан амалга ошишига умид қиламан.\nСАВОЛ: НАТОнинг янги аъзолари кичик мамлакатлардир. Уларнинг ҳарбий ҳиссалари катта бўлиши мумкинми?\nЖАВОБ: Мен сиздан “улар ҳисса қўша оладиларми”, деб сўрайсиз, деб кутгандим. Сиз берган саволга эса жавобим мана бундай бўлади: менимча, уларнинг ҳарбий ҳиссалари жуда муҳим бўлиши мумкин: улар озодлик ва эркинликка меҳр намойиш қилсалар, бу ҳисса жуда муҳим бўлади. Бу собиқ тоталитар давлатлардир. Улар озод бўлмаган. Эндиликда эса улар Америка каби эркинликни севадилар. Бу эса НАТО учун жуда муҳим. Ҳарбий ҳисса ҳақида гапирадиган бўлсак, Лорд Робертсон айтганидек, НАТО ташкилоти стратегиясининг ўзгариши кутилмоқда. Бу ўзгариш Россия бизнинг душманимиз эмаслигини англаб етишдан бошланиши керак. НАТОнинг мақсади Европани Варшава шартномасига аъзо давлатларнинг босқинчилик сиёсатидан қутқариш эмас. Варшава шартномаси энди йўқ. Варшава шартномаси аста-секин НАТОга айланмоқда. Эндиликда биз ҳақиқий таҳликаларга жавоб беришимиз лозим. Бундай таҳлика эса – глобал терроризмдир. Террорчиларга қарши нафақат ҳарбий йўл билан, балки разведка хизматлари маълумотлари билан алмашиб, террорчилар банк ҳисобларини “музлатиш” орқали курашиш мумкин. Бу бошқача уруш. Саммитда эса нафақат НАТОнинг кенгайиши, балки умумий мақсадга қайси йўл билан эришиш масаласи муҳокама этилади.\nСАВОЛ: Россия президенти Владимир Путин Чеченистондаги урушни АҚШ етакчилигидаги аксилтеррор урушнинг бир қисми, деб эълон қилди. Сиз бунга қўшиласизми? Ёки сайловолди кампанияси давомида таъкидлаганингиздек, Россия Чеченистондаги тинч аҳолига нисбатан шафқатсиз сиёсат олиб боряптими?\nЖАВОБ: Россия Чеченистон масаласини тичн йўл билан ҳал этади деб ўйлайман, тўғрироғи бунга умид қиламан. Айни вақтда Владимир Путин халқни террорчилардан ҳимоя қилишга ҳам қодир бўлиши лозим. Бу ўзгача уруш. Бу урушда душманларимиз ғорларда яширинган, одамларни баданларига бомбалар осиб олиб, жонларига суиқасд қилишга мажбурлайдиган душманлардир. Биз душманларни йўқ қилишимиз, айни вақтда инсон ҳуқуқларини топтамаслигимиз керак. Мен буни жаноб Путин билан ҳар бир учрашувимда таъкидлайман.\nСАВОЛ: Россия НАТОга тўлақонли аъзо сифатида қўшила оладими?\nЖАВОБ: Буни вақт кўрсатади. Россия ва НАТО ўртасидаги ҳамкорлик жуда самарали бўлишига ишонаман. Россия кенгайган НАТО унинг учун ҳеч қандай таҳлика солмаслигини тушуниб етиши лозим. Мен Прагадан Санкт-Петербургга бораман. Мен Россия халқига НАТОнинг Россия чегаралларига яқинлашгани, хусусан, Болтиқ бўйи давлатлари унга қўшилганлари сиз учун таҳлика эмас, демоқчиман.\nСАВОЛ: Марказий Осиё. Кўплаб мутахассислар минтақанинг авторитар режимлари олиб бораётган сиёсат у ерда терроризм учун яхши замин яратмоқда, деб фикр билдиришмоқда. Ҳукуматлар халқ муаммоларини ҳал эта олмаяптилар, ислоҳотларни амалга оширмаяптилар. АҚШ эса бу ҳукуматлар билан яқин ҳамкорликни чуқурлаштирмоқда. Бу хатарли эмасми?\nЖАВОБ: АҚШ муайян ҳукумат билан ҳамкорликни ривожлантираётганида ҳам асосий тамойилларни ёддан чиқармайди. Тамойиллар эса – эркинлик ва инсон ҳуқуқларидир. Менимча, ҳукуматлар АҚШ билан ҳамкорлик қилсалар, АҚШ билан бирга ишласалар, инсон ҳуқуқларини кўпроқ ҳурмат қиладилар. Бу бизнинг мамлакатимизга ҳос бўлган нарса. Ироқ хусусидаги хавотирларимиз айнан шундан иборат. Ироқликлар бир шахс ҳокимлиги даврида қийноқларга солиняптилар. У каби давлатларга мен бир нарсани таъкидлайман: эркинлик АҚШдан жаҳонга берилаётган совға эмас. Бу худо томонидан берилган неъматдир. Ҳар бир инсонга берилган неъмат. Эркинликни тан олар эканмиз, дунёнинг ҳар бир бурчагидаги одамга ёрдам беришни ўз вазифамиз, деб биламиз. Сиз ҳақсиз, шундай раҳбарлар борки, улар билан ишлаш керак. Биз улар билан ишлашга тайёрмиз. Мен яна бир нарсани айтиб ўтишим керак: қашшоқлик терроризмга замин яратади. Қашшоқлар террорчиларга айланишлари қийин эмас. Бироқ қашшоқлик қотилликка сабаб бўлмайди. Глобал террорчиларнинг баъзилари жуда бадавлат одамлар. Бироқ улар маънавий қашшоқдирлар. Улар инсон ҳаётини бир тийинга олмайдилар. Улар ўзларини диндор, деб ҳисоблайдилар, дин учун курашчиман, дейдилар ва дин деб одамларни ўлдирадилар. Биз фаровонлик чегаралари кенгайишига умид қиламиз. Айни вақтда одамлар террорчилар етакчилари ғоялари билан иқтисодий қийинчиликлар ўртасидаги фарқни англаб етишларига умид қиламан. Террорчилар қотиллардир. Биз эса уларни улар бизни ўлдиришларидан олдин қўлга туширишга ҳаракат қиламиз. Жаҳон АҚШ ҳақида айнан шуни билиши лозим.\nСАВОЛ: Усама бин Ладин тирик кўринади. У АҚШга қарши бошқа ҳужум уюштиришидан хавотирда эмасмисиз?\nЖАВОБ: Усамами, бошқаларми, улар янги террор хуружларини режалаштирмоқдалар. Бунга шубҳа йўқ. Бироқ бу бир шахсият масаласи эмас. Террорчилар Америкадан нафратланадилар. Чунки биз озодликни севамиз. Шу сабабдан биз уларни йўқ қилмоқчимиз. 11 сентябр ҳодисалари баъзиларнинг ёдидан чиқаётган бўлиши мумкин. Менинг вазифам эса бунга йўл қўймасликдир. Биз қотилларни топишимиз керак. Мен Америка халқига ва дўстларимизга Америка адолатидан яшириниш мумкин бўлган ғор йўқ, дейман. Прагада мен ёшлар билан учрашаман. Ва уларга айнан шуни айтмоқчиман: террорчилар ортидан қувиб бораётганлар бор. Улар 90та мамлакат, 90та турли давлат бўлиб, улар адолат ғалаба қозониши мақсадида ишламоқдалар. Ва биз ғалаба қозонамиз. Бунга шубҳа йўқ.


Саратонга чалинган аёл фарзандли бўлди\nЖамият Дунё Футбол Мутолаа Жиноят Савол-жавоб Шоу-бизнес Hi-tech Lady Саломатлик Мозийдан садо Ҳидоят сари Саратонга чалинган аёл фарзандли бўлди\t10:32, 22 ноябрь 2016\tИкки қизни дунёга келтирган аёл, энди ўғил фарзанд кўриш ҳақида орзу қилди, аммо унга қўйилган даҳшатли лейкоз – “оқ қон” ташхиси, узоқ муддатли кимётерапия курси барча орзу-умидларига нуқта қўйди, деб хабар берди “Nonbox.ru” нашри Врачлар унинг фарзанд кўриш эҳтимоли атиги 1 % эканлиги ҳақида огоҳлантиришди...\nКайли Гилбертда касалликнинг илк белгилари бундан икки йил илгари пайдо бўлганди. У ҳар доим ўзини беҳол ҳис қилар, биров индамаса, суткасига 18 соатлаб ухлаши мумкин эди. Аёлнинг ишда зўрға юрганини кўрган бошлиғи унга касалхонага боришни тавсия қилди. Қон таҳлили натижалари Кайлининг лейкоз, яъни оқ қон таначалари саратонига чалинганини кўрсатди. “Менга қўйилган ташхисни эшитиб, даҳшатга тушдим, бир пайтлар саратонга чалинган одамлар ҳақида эшитганимда, даҳшатли касаллик менга ҳам даф қилиши мумкинлиги ҳақида ўйлаб ҳам кўрмаган эканман”, деб хотирлайди аёл.\nВрачлар зудлик билан кимётерапия олиш кераклигини, бўлмаса 72 соат давомида вафот этиши мумкинлиги ва кимётерапиядан кейин ҳеч қачон фарзанд кўра олмаслиги ҳақида огоҳлантиришди.\n“Врачларнинг гапини эшитиб, тушкунликка тушдим, чунки ҳар доим ўғлим бўлишини орзу қилардим”, — дейди Кайли.\nКимётерапия қабул қилгандан кейин у Кайлининг ичакларига акс таъсир қилди ва операцияни бошдан кечирди. Шундан кейин аёл ўзини бир мунча енгил ҳис қилди, врачлар ҳам ремиссияни қайд этишди. Аммо орадан маълум фурсат ўтгач, Кайли ўзини яна ёмон ҳис қила бошлади. Қон таҳлиллари ва УТТ текшируви натижасида унинг 4,5 ойлик ҳомиласи борлиги аниқланди. Буни эшитиб, аёлнинг боши кўкка етди, у соғ-саломат, соғлом ўғил фарзандни дунёга келтирди ва уни Эйлон деб атади.\n“Илк маротаба ўғлимни қўлга олганимда, нимани ҳис қилганимни оддий сўзлар билан ифодалаб бера олмайман. Яратган Эгам илтижоларимни эшитди! Ҳозир ортимга қараб, қандай кунларни бошдан ўтказганимни, энди эса қанчалар бахтли эканлигимни ҳис қиляпман”, — деди Кайли.\nУ ҳар олти ойда касалхонага бориб, соғлиғини текширтириб туради.


yunusobod.tashkent.uz Yunusobod.Tashkent.Uz - Шаҳримиз Янада Обод Ва Гўзал Бўлсин\nХалқимиз орасида миллий қадриятларимизга хос бўлган ўзаро меҳр-оқибат ва ҳамжиҳатликни янада кучайтириш, ижтимоий ҳамкорлик, беғараз ёрдам ва меҳр-мурувват каби эзгу фазилатларни юксалтириш, маҳаллалар ҳудудларини, аҳоли турар жойларини ободонлаштириш шу куннинг долзарб масалаларидан биридир.\nШу мақсадда халқ депутатлари Тошкент шаҳар Кенгаши “Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг йигирма бир йиллик байрамига тайёргарлик кўриш даврида “Ободонлаштириш ва тозалик ойлиги”ни ўтказиш тўғрисида фармойиш қабул қилди.\nУнда 2012 йилнинг июль-август ойларининг шанба ва якшанба кунлари кенг жамоатчилик жалб этилган ҳолда “тозалик куни”ларини ўтказиш белгиланди.\nБунда алоҳида эътибор туманлар миқёсида каналлар, зовурлар, ариқларни, зиёратгоҳ ва қабристонларни, кўп қаватли уйлар ва маҳаллалар ҳудуди ҳамда улар орасидаги кўчаларни, байрам тадбирлари ўтказилиши режалаштирилган майдонлар, истироҳат боғлари, ташкилотлар ва идораларнинг атроф ҳудудларини тозалаш ва ободонлаштиришга қаратилади.\nҲар биримиз учун азиз ва қардон бўлган шаҳримиз экологик жиҳатдан тозалиги ва кўркамлиги билан нафақат пойтахтимиз аҳолисини, балки меҳмонлар эътиборини ҳам тортиб келмоқда. Ҳар йили бунёд этилаётган замонавий уй-жойлар, боғ ва хиёбонлар, ижтимоий инфратузилма объектлари барпо этилаётгани шаҳримиз кўркига кўрк қўшаётганидан бирдан қуврнамиз.\nБунёд этилган кўркам бино ва иншоотлар, ободонлаштирилган ва кўкаламзорлаштирилган ҳудудлардан баҳраманд бўлиб билан бир қаторда уни авайлаб-асрай билишимиз ҳам керак.\nЎзимиз яшаган уй-жойимизни, ҳовлимизни ва атроф-ҳудудни тоза ва озода сақлаш бизга ота-боболаримиздан қолган мерос. Ушбу маънавий бойликни кенг ёйиш, уни ёшлар, айниқса фарзандларимиз онгига сингдириб бориш ҳар бир ота-онанинг, қолаверса мураббий ва маҳалла фаолининг асосий бурчи ҳисобланади.\nТозалик – озода ва покиза маъносини билдиради. Тозалик риоя қилиш ва унга интилиш инсоний фазилатлар сирасига киради. Шунинг учун ҳам халқимиз: “Тозалик – дил гавҳари”, -дейди. Бу бежиз айтилмаган.\nШундай экан ҳар биримиз гўзар шаҳримизни янада тоза ва озода бўлишига ўз ҳиссамизни қўшайлик.\nАлбатта, Ватан остонасидан бошланади. Эрта тонгда келинларимиз ҳовли ва йўлакларни чиннидай тозалаб қуйганини кўриб, дилимиз яйраб, яхши кайфият билан ўз хизматимизга жўнаймиз. Биргина шунинг ўзи ҳам кишига қандай кўтаринки кайфият бағишлайди. Шундай экан, тозалик ва озодагарчиликка риоя қилиш кишидан масъулият ҳам талаб этади. Ишхонамиз атрофи озодами? Маҳалламиздан ўтадиган ариқ ва зовурлар тозами? Маҳалла ва ишхонамиз ҳудудига экилган гул ва дарахтларга сув қуйиляптими?...\nОддий туюлган, лекин ниҳоятдан зарур бўлган бу нарсаларга эътибор берайлик. Ножўя ётган бир хас-чўпни четга олиб қўйиш кундалик одатимизга айлансин.\nХалқимизда “қарс икки қўлдан чиқади” деган гап бор. Агар барча саъй-ҳарактларимизни бирлаштирсак, шаҳримиз янада обод, гўзал ва кўркам бўлади.\nЯқинлашиб келаётган ҳаммамиз учун Энг улғ, энг азиз байрам – Мустақиллигимизнинг йигирма бир йиллигини муносиб кутиб олайлик. Барчангизни ҳар шанба-якшанба кунлари бўлиб ўтадиган Ободонлаштириш ва тозалик ойлигида фаол иштирок этишга чорлаймиз.\n“Тошкент оқшоми” газетасидан\nПечать 25 Июль 2014 Ўқилди: 1017\nСайтда фойдаланувчилар сони: 178


Биринчи лига, “Ғарб” минтақаси. Апрель ойининг энг яхши футболчиси – Низом Норов! / CHAMPIONAT.asia\nБиринчи лига, “Ғарб” минтақаси. Апрель ойининг энг яхши футболчиси – Низом Норов!\nБиринчи лигада апрель ойининг энг яхши футболчиларини аниқлашда давом этамиз. Қуйида “Ғарб” минтақасидаги энг яхши учликга тўхталамиз.\n1-ўринга узоқ ўйланишлардан сўнг Низом Норовни қўйдик. Бу йил “Хоразм” шарафини ҳимоя қилаётган ҳужумчи жамоаси билан бирга ортда қолган ой давомида ижобий натижалар қайд этди. Норовга тўхталадиган бўлсак, термизлик футболчи апрелда бўлиб ўтган 6та ўйинда рақиблар дарвозасига 4 бор йўл топа олгани билан эътиборни тортди. Аҳамиятлиси Низом гол урган ўйинларда “Хоразм” мағлуб бўлмаган. Ўтган мавсумда ҳам бу ҳужумчи “Чуст-Пахтакор”да ўйнаб тўпурарлар қаторидан жой олганди. Бу йил “Хоразм” мураббийларининг ундан умиди катта.\n2-ўринга Наврўзбек Ҳаипов муносиб кўрилди. “Орол”нинг ишонган ҳужумчиларидан бири бўлмиш Ҳаипов апрель ойи давомида жамоаси учун 3 бор фойдали голлар уришга эришди. Умуман айтганда Нукус жамоаси ҳам ўтган ойда яхши натижалар қайд этди. 24 ёшли футболчи эса мазмунли ўйинлари натижасида мухлислар олқишига сазовор бўлди.\n3-ўринга Элдор Тожибоевни киритдик. Ўйлаймизки ушбу танловимиз билан янглишмадик. Сабаби шу кунгача “Шўртан”нинг барча учрашувларида ўйнаб келаётган дарвозабон апрель ойида атига бир бор ўз дарвозасидан тўп олиб чиқишга мажбур бўлди. Ғузорликларнинг чемпионатда мағлубиятга учрамай келаётганига айнан Тожибоевнинг ҳам ҳиссаси катта бўлмоқда дейиш мумкин.\n“Ғарб” минтақаси. Апрель ойининг энг яхши футболчиси!\n1. Низом Норов – “Хоразм”\n2. Наврўзбек Ҳаипов – “Орол”\n3. Элдор Тожибоев – “Шўртан”