Аллоҳ таоло: «Қачонки Ер юзида сафар қилсангиз, сизларга намозни қаср қилишингизда гуноҳ йўқдир», деган.\nШарҳ: Ушбу ояти карима ила Аллоҳ таоло сафарда намозни қаср қилиб, тўрт ракъатли фарз намозларни икки ракъат қилиб, ўқишни шариатга киритган. Чунки сафарнинг ўзига яраша қийинчиликлари ва машаққатлари бўлади. Сафардаги кишиларга ўшаларни енгиллаштириш учун Аллоҳ таоло меҳрибонлик қилиб тўрт ракъатли намозларнинг ярмини қисқартириб енгиллик бер-ган.\nБу Аллоҳ таолонинг дини Ислом осонлик дини эканини кўрсатади. Шу билан бир вақтда намознинг нақадар аҳамиятли ибодат эканини ҳам кўрсатади. Аллоҳ таоло сафарга алоҳида ен-гил намоз жорий қилиши шунга далил бўлмаса нимага далил бўлар эди.\nҚуръони Каримда келган бу умумий ҳукмни ушбу фаслдаги ва шунга ўхшаш бошқа ҳадиси шарифлар муфассал баён қилади.\nЯъло ибн Умайя розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Мен Умар ибн Хаттобга: «Сизларга намозни қаср қилишда гуноҳ йўқдир. Агар куфр келтирганлар сизга фитна қилишидан қўрқсангиз», дейилган. Батаҳқиқ, одамлар эмин бўлдилар?!» дедим.\n«Мен ҳам сен ажабланган нарсадан ажабланиб, у ҳақда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан сўрадим. У зот соллаллоҳу алайҳи васаллам:\n«Бу Аллоҳ таоло сизга қилган бир садақадир. Бас, Унинг садақасини қабул қилинг», дедилар», деди».\nШарҳ: Яъло ибн Умайя розияллоҳу анҳунинг саволларида Аллоҳ таоло ояти каримада мўминларга агар кофирларнинг фит-насидан қўрқсангиз, намозни қаср қилиб ўқинг, деган. Нима учун ҳозир қўрқинч, хавф бўлмаса ҳам сафарда намозни қаср ўқиймиз, деган маъно бор.\nБу саволга тутилган Умар ибн Хаттоб розияллоҳу анҳу ҳам, бир вақтлар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни худди шундай саволга тутган эканлар. Шунинг учун, у кишига Яъло ибн Умайя розияллоҳу анҳунинг саволига жавоб бериш қийин бўлмади. Саволга Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам-нинг жавобларини такрорлаш билан жавоб бердилар:\n«Бу Аллоҳ таоло сизга қилган бир садақадир. Бас, Унинг садақасини қабул қилинг».\nЯъни, сафарда намозни қаср ўқишлик Аллоҳнинг мўмин-мусулмонларга қилган садақасидир. Аллоҳнинг садақасини хавф вақтида ҳам, омонлик вақтида ҳам қабул қилинглар.\nДемак, бу ҳукм Аллоҳ томонидан бандаларга фазлу карам кўрсатилиб, худди садақадек, қўшимча ёрдам сифатида жорий қилган. Аслида қаср қилиш бўлмаса ҳам бўлаверар эди.\nШунинг учун ҳам Аллоҳнинг бу садақасини қабул қилиб са-фарда намоз қаср ўқилади.\nАнас розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам билан Мадинадан Маккага чиқдик. У зот Мадинага қайтгунимизча икки ракь-атдан намоз ўқиган эдилар», деди. Мен: «Маккада бир муддат турган эдингларми?» дедим.\n«Ўн кун турган эдик», деди у». Бешовлари ривоят қилган.\n1. Сафарда ўз ватанидан чиққанидан бошлаб унга қайтиб келгунча намозни қаср ўқиш кераклиги.\n2. Бир жойга бориб ўн кун турса ҳам намозни қаср қилиб ўқиш керак.\n3. Бир киши яшаётган жойидан, ўзининг эски ватанига борса ҳам намозни қаср ўқиши. Чунки Маккаи Мукаррама Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ва У зот билан бирга ўша сафарда бирга борган муҳожир саҳобалар учун эски ватан саналар эди.\n4. Намозни қаср қилганда икки ракъат ўқилиши.\nИбн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам ўн тўққиз кун намозни қаср қилиб ўқиб турганлар. Бас, биз қачон ўн тўққиз кунлик сафар қилсак, қаср намоз ўқиймиз. Ундан зиёда қилсак намозни тўла қилиб ўқиймиз», дедилар». Бухорий, Абу Довуд ва Термизий ривоят қилган.\nТермизийнинг лафзида: «Биз билан орамизда ўн тўққиз кун бўлса, намозни икки ракъат, икки ракъат ўқиймиз. Қачон ундан кўпроқ турсак, тўрт ракъат ўқиймиз», дейилган.\nШарҳ: Гарчи бу ҳадис машҳур муҳаддислар томонидан ривоят қилинган бўлса-да, унга фиқҳий мазҳаблар амал учун қабул қилмаганлар. Чунки бу ҳадиси шариф изтиробли ҳадисдир. Яъни, турли ривоятларда турлича бўлиб, изтиробга тушиб қолган, сокинлиги йўқ ҳадисдир. Бу ривоятда ўн тўққиз кун дейилгани билан бошқа бирида, ўн саккиз кун, учинчисида эса етти кун, дейилган.\nМоликий ва Шофеъий мазҳабларида, бир киши бир ерда тўрт кун қолмоқчи бўлса намозни тўла ўқийди. Ундан оз бўлса қаср қилиб ўқийди, дейдилар.\nҲанбалий мазҳабида эса ким тўрт кундан ортиқ, бошқача қилиб айтганда йигирма вақт намоз муддатидан кўп турмоқни ният қилса намозни тўлиқ ўқийди. Ундан оз бўлса, қаср ўқийди, дейилган.\nҲанафий мазҳабида эса бир киши бошқа бир жойда ўн беш кун ва ундан ортиқ турмоқни ният қилса намозни тўлиқ ўқийди, ундан оз турмоқни ният қилса қаср ўқийди.\nҲанафий мазҳаби бу ҳукмни буюк саҳобийлар Ибн Аббос ва Ибн Умар розияллоҳу анҳумлардан қилинган қуйидаги ривоятни далил қилиб олганлар:\n«Мусофир ўлароқ бир юртга кирсанг ва бу юртда ўн беш кун қолишни ният қилсанг, намозни тўла ўқи. Агар бу ердан қачон сафарга чиқишингни билмасанг, намозни қаср ўқи».\nШунинг учун ҳар ким ўз мазҳабига амал қилса, яхши бўлади. Бу масалалар ҳар-бир мазҳабнинг фиқҳ китобларида мукаммал ва муфассал баён қилинган.\nИбн Умар розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам билан Минода икки ракъат намоз ўқидим. Абу Бакр ва Умар билан ҳам. Шунингдек, Усмоннинг амирлиги бошида ҳам, кейинроқ у тўлиқ ўқиди». Икки шайх ва Насаий ривоят қилганлар.\nШарҳ: Мино Маккаи Мукаррама яқинидаги машҳур жой бўлиб, у ерда ҳожилар тарвия - Арофотдан бир кун аввалги кун ва Ҳайит ҳамда тош отиш кунлари муқим бўладилар. У ерда шайтонга тош отадиган жойлар ва «Хайф» масжиди бор.\nАбдуллоҳ ибн Умар розияллоҳу анҳумонинг айтишларича, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам, у зотдан кейин ҳазрати Абу Бакр ва ҳазрати Умарлар ҳам умрларининг охирла-ригача Минодаги намозни қаср ўқиганлар. Ҳазрати Усмон эса ха-лифаликлари бошида қаср ўқиб, кейинроқ тўлиқ ўқиганлар.\nҲазрати Усмон розияллоҳу анҳунинг бу ишлари баъзи бир норозиликларга сабаб бўлган. Ўшанда у киши бунга изоҳ бериб, мен бу сана Маккадан уйланган эдим, шунинг учун муқим бўлдим, деб ўйлаб намозни тўлиқ ўқидим, деганлар.\nУшбуларни эътиборга олганда Минода намозни қаср ўқиш масаласига ҳазрати Усмон ўзгартириш киритганлар, деб бўлмайди. Балки, Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг суннатла-рида қандай собит бўлса, шундоқ бардавомдир.\nИбн Умар ва Ибн Аббос розияллоҳу анҳумлар тўрт барид - ўн олти фарсахда (намозни) қаср қилиб ўқир ва оғзини очар эдилар». Бухорий ривоят қилган.\nШарҳ: Барид масофа бирлиги бўлиб, бир барид масофа тўрт фарсахга, ҳадисда келган тўрт барид эса ўн олти фарсахга тўғри келади. Бир фарсах 5544 метр, тўрт фарсах эса 22176 метр бўлади. Тўрт барид эса 88704 метр бўлади.\nБарид луғатда, почта маъносини билдиради. Илгари вақтда Ислом ўлкаларида почта ишлари от ила юриб амалга оширилган. Шаҳарлар орасидаги почтахоналар маълум масофага қурилган. Бир барид билан иккинчисининг ораси тўрт фарсах, яъни, 22176 метр бўлган. Ҳар почтахона - баридда ходимлар отларини боқиб, шай бўлиб турганлар, аввалги бариднинг ходимлари узоқдан кўриниши билан йўлга тайёр бўлиб отни миниб турганлар. Улар келиб почтани топшириши билан от чоптириб олға босганлар. Биринчи почтахона билан иккинчи почтахона ораси километр деб эмас, ўша вақтнинг таомилига кўра «барид» деб айтилган.\nУшбу биз ўрганаётган ривоятга кўра тўрт барид, яъни, 88 км 704 метр жойга сафар қилган одам мусофир ҳисобланган. Ҳанафий мазҳаби ўлчовига кўра 96 км масофа - сафар масофаси ҳисобланган.\nУшбу ҳадисда ва бошқаларида ҳам намозни қаср ўқишни машруъ қиладиган сафарни белгилашда босиб ўтиладиган масофа зикр қилиниши мулоҳаза этилади.\nЛекин намозни қаср қилиб ўқишга оид барча оят ва ҳадисларни тўлиқ, чуқур ва атрофлича ўрганиб чиққан уламола-римиз, мусофирлик ва унда намозни қаср қилиб ўқиш учун масо-фани эмас, муддатни белги - ўлчов қилиб олганлар. Юриш тезли-гини ва бошқа шартларни ҳам эътиборга олганлар.\nАна шу эътиборлардан Ҳанафий мазҳабида:\n«Мусофир одатда, сафарга отланиб, ўртача юриш ила уч кунлик йўл юришни ният қилиб, ўз турар жойидан ажраб чиққан кишидир».\nБошқа мазҳабларда эса икки кунлик йўл эътиборга олинган.\nУшбу сафарда кундузи йўл юриб, кечаси дам олиш эътиборга олинган. Ғолибо ўша вақтларда мазкур вақтда тўрт барид масофа юрилган бўлса керак.\nШунинг учун ҳам бугунги кунимиздаги уламоларимиз на-мозни қаср ўқиш масаласида икки хил гап айтадилар.\nМасофани эътиборга олганлар 88 км. ёки 96 км.га сафар қилган одам намозни қаср ўқийверади, дейдилар.\nБаъзи бир уламоларимиз эса мазкур масофага бориш бугунги кунда намозни қаср қиладиган сафарга ўхшамай қолди. Балки, бундан бир неча баробар узоқ масофага бориб келиш ҳам осон бўлиб қолди. Шунинг учун сафарни эътиборга олишда масофа узунлиги эмас, вақтни эътиборга олсак яхши бўлади. Бир киши одатда мусофир қиладиган ишларни; ниятни қилиб, керакли нар-саларни олиб, аҳли-аёли билан хайрлашиб, тунашга уйига қайтиб кела олмайдиган даражада сафарга чиқса, ҳақиқий мусофир ҳисобланади, дейдилар.\nБизнинг фикримизча ҳам ушбу иккинчи йўл рожиҳ ҳисобланади.\nЯҳъё ибн Язид ал-Ҳуноний розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Анас ибн Молик розияллоҳу анҳудан намозни қаср қилиш ҳақида сўрадим. Бас, у киши: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам қачон уч миллик ёки уч фарсахлик йўлга чиқсалар, намозни икки ракъат ўқир эдилар», деди». Муслим, Абу Довуд ва Аҳмад ривоят қилган.\nШарҳ: Ҳадиснинг ровийси Яҳъё ибн Язид ал-Ҳуноний розияллоҳу анҳу билан яқиндан танишиб олайлик.\nЯҳъё ибн Язид ал-Ҳуноний розияллоҳу анҳу улуғ тобеъин-лардан бўлиб, ҳадисларни Анас ибн Молик, Фарзадақ ва бошқа кишилардан ривоят қилдилар.\nБу кишидан Муҳаммад ибн Динор, Халф ибн Халифа, Утба ибн аз-Зобий, Шўъба ва бошқалар ривоят қилишди.\nБир мил 1848 метр бўлиб, уч мил бир фарсахни, яъни 5544 метрни ташкил қилади.\nУшбу ривоятда ровий шакка тушиб уч мил, дейилдими ёки уч фарсах, дейилдими аниқлай олмай қолиб икковини ҳам айтган.\nҚоида бўйича бундоқ пайтларда эҳтиёт томони қабул қилинади. Яъни, бу суратда уч фарсах қабул қилинади. Чунки уч мил ҳам, уч фарсах ичига киради. Аммо уч мил олинса-ю, аслида фарсах дейилган бўлса, шаръий амалда камчиликка йўл қўйилган бўлади. Яъни, намозни қаср ўқиш шарт бўлмаганда, қаср ўқилган бўлади.\nБунинг устига бошқа ривоятлар ҳам уч эмас, балки тўрт фарсахда намоз қаср ўқилиши таъкидламоқда. Албатта, ривоятлар-нинг бирида, уч, иккинчисида тўрт дейилиши ва шунга ўхшаш хилма-хилликлар узрлидир. Чунки ўша вақтларда аниқ ўлчов ас-боблари бўлмаган, ҳамма ўз тахминига қараб айтган.\nХўш, шаръий сафарни ният қилиб чиққан одам қачондан бошлаб намозни қаср ўқий бошлайди?\nБу саволга уламоларимиз, ўз турар жойининг чегарасидан чиққандан бошлаб деганлар. Яъни, шаҳар ёки қишлоқнинг чети-даги девордан ёки кўприкдан узоқлашгандан бошлаб, дейишган.\nНамозни қаср ўқишга оид бошқа саволларга фиқҳ китобла-римиздан жавоб топиш мумкин.\nБунда Пешин ва Аср ҳамда Шом ва Хуфтон намозларини қўшиб бирин-кетин бир вақтда ўқиш кўзда тутилган.\nИбн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам сафар устида бўлсалар, Пешин ва Аср ҳамда Шом ва Хуфтон намозларини жам қилар эдилар». Бухорий ва Муслим ривоят қилган. Муслим лафзида: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам қачон сафарда шошилиб турсалар, Пешинни Аср вақтига кечиктириб, сўнгра иккисини жам қилиб ўқир эдилар. Шунингдек, Шомни кечиктириб у билан Хуфтонни жам қилиб ўқир эдилар», дейилган.\nШарҳ: Ушбу ҳадиси шарифдан кўриниб турибдики, намозни жам қилиш сафарда шошилиб тургандагина ўқилган.\nШунингдек, Пешинни охирги вақтига етиб бориб ўқиб, уни ўқиб бўлиши билан вақти кирган Аср ҳам ўқиб олинган.\nШунингдек, Шом ҳам охирги вақтига бориб ўқилиб, ундан кейин Хуфтон энг аввалги вақтида ўқилган.\nНамозларни бундоқ қилиб ўқишни Ҳанафий мазҳаби уламо-лари «Жами суврий» яъни, «Сувратдаги жам», дейдилар.\nБунга биноан Пешин ва Шом намозлари охирги, Аср ва Хуфтон намозлари олдинги вақтда ўқилган бўлади. Чунки Пе-шиннинг вақти чиқиши билан Асрнинг, Шомнинг вақти чиқиши билан Хуфтоннинг вақти киради.\nМуоз ибн Жабал розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Табук ғазотида қуёш оққандан сўнг йўлга тушсалар, Пешин ва Асрни жам қилиб ўқирдилар. Агар қуёш оққандан олдин йўлга тушсалар, Пешинни таъхир қилиб, Асрга қўшиб ўқир эдилар. Шомни ҳам шунга ўхшатар эдилар. Йўлга чиқишларидан олдин қуёш ботиб қолса, Шом билан Хуфтонни жам қилиб ўқир эдилар. Агар қуёш ботишидан олдин йўлга тушган бўлсалар, Шомни таъхир қилиб, Хуфтонга қўшиб ўқир эдилар». Абу Довуд, Аҳмад ва Термизий ривоят қилган.\nШарҳ: Бу ҳадиси шарифда эса Пешин ва Асрни Пешин вақтида қўшиб, шунингдек, Шом ва Хуфтон намозини Шом вақтида жам қилиб ўқилгани кўриниб турибди.\nҲанафий мазҳабидан бошқа мазҳаблар ушбу ва бошқа шунга ўхшаш ҳадисларни далил қилиб, Пешин ва Аср, ҳамда Шом ва Хуфтон намозларини сафарда Жам қилиб ўқиш мумкин дейдилар.\nҲанафий уламолар эса бу фикрга қўшилмайдилар. Уларнинг бундоқ йўл тутишларига ўз далиллари бор:\n1. Намозларнинг вақти кучли мутавотир хабарлар ила собит бўлган. Ўша хабарларда бир намозни бошқасининг вақтида ўқиш мумкин, дейилмаган. Икки намозни жам қилиш ҳақидаги ривоят-лар эса кучли мутавотир эмас, оҳод йўл билан собит. Шунинг учун кучсиз ривоятни ушлаб, кучли ривоятда келган ҳукмни ўзгартириш яхши эмас.\n2. Имом Бухорий ва Имом Муслимлар қилган ривоятда ҳазрати Абдуллоҳ ибн Масъуд қуйидагиларни айтганлар:\n«Ўзидан ўзга илоҳи маъбуд йўқ Аллоҳ ила қасам этаманки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳеч бир намозни ўз вақтидан бошқа вақтда ўқимаганлар. Бунда фақат икки намоз мустаснодир. Булар Пешин ва Аср ҳамда Шом ва Хуфтон на-мозларидир. У зот Пешин ва Аср намозларини Арофотда жам қилиб ўқиганлар. Шом ва Хуфтон намозларини эса Муздалифада жам қилиб ўқиганлар».\nИбн Умар розияллоҳу анҳумодан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васалламни юриш шошил-тириб турганда, Шомни кечиктириб уч ракъат ўқир, сўнгра салом берар эдилар. Кейин кўп ўтмай Хуфтонга иқома айтиб, уни икки ракъат қилиб ўқир, сўнгра салом берар эдилар. Хуфтондан кейин намоз ўқилмас, фақат кечаси ичида туриб ўқир эдилар». Бухорий ривоят қилган.\nШарҳ: Ушбу ҳадиси шарифда ҳам Шомни охирги вақтида, Хуфтонни олдинги вақтига суриб суратий жам қилиб ўқиш ҳам, сафар шошилтириб турган пайтдагина жоиз эканлиги кўриниб турибди.\nИккинчидан, сарлавҳада айтилганидек, Шом намозини қаср қилмай, уч ракъат ҳолида ўқилиши баён қилинмоқда.\nУчинчидан, Хуфтон намози тўрт ракъат ўрнига икки ракъат ўқилиши кўрсатилмоқда.\nТўртинчидан, баъзи кишилар, жумладан, ҳадиснинг ровийси ҳазрати Ибн Умар розияллоҳу анҳу «Хуфтондан кейин намоз ўқимас» эдилар, деган маънодан сафарда суннат намоз ўқилмайди, деган фикрга борганлар. Ҳозирда ҳам баъзи кишилар, фарз намозини қисқа қилиб ўқилгандан кейин, суннат ўқилмайди-да, дейишади.\nАммо жумҳур уламолар сафарда суннат намозларини ўқиш мустаҳабдир, дейдилар.\nҲанафий уламолар эса агар мусофир киши омонлик ва хо-тиржамликда бўлса, суннат намозларини ўқийди, хавф-хатарда, шошилинчда бўлса, ўқимайди, деганлар. Чунки Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам саҳобалар билан Бомдод намозида ухлаб қолишганда унинг суннатини ҳам қазо қилиб ўқишган.\nШунингдек, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам Маккага борганларида Умму Ҳонеъ розияллоҳу анҳоникида «Зуҳо» намозини ўқиганлар ва улов устида доимо нафл намоз ўқиганлари маълум ва машҳур.\nХулоса қилиб айтиладиган бўлса, сафарда юриб турганда суннат намозларни ўқимаса бўлади. Аммо жойлашиб олингандан кейин ўқилади. Мўътабар китобларда бу маъно ўн еттита саҳобийдан ривоят қилинган. Ҳанафий фиқҳининг барча мўътабар китоблари буни зикр қилган.\nАслида, тасбиҳ айтиш «Субҳаналлоҳ» калимасини такрорлаш билан бўлади. Борлиқдаги ҳамма нарса ўзига хос йўл билан Аллоҳга тасбиҳ айтади. Биз фақат инсоннинг тасбиҳини англаймиз, бошқаларнинг тасбиҳини англамаймиз. Бу ҳақиқат «Исро» сурасида зикр қилинган.\n«Маккада бир тош янги Пайғамбар бўлган пайтимда менга салом берар эди. Ҳозир ҳам уни танийман», деганлар.\n«Расулуллоҳ саллоллоҳу алайҳи васаллам билан Макканинг четига чиқдик, кўринган ҳар бир тош, ҳар бир тоғ у кишига «Ассалому алайка, йа Расулуллоҳ» дер эди», деб айтганлар.\n«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бир тўнка устида хутба айтардилар. У кишига минбар қилиб берилгач, унга чиқиб хутба айтаётганларида, тўнка туянинг овозига ўхшаш овоз чиқариб йиғлади. Расулуллоҳ тушиб уни ушлаган эдилар, жим бўлиб қолди», деганлар.\nАзизлик бир сифат бўлиб, ўз эгасини мағлуб бўлишдан ман қилади. «Аллоҳ кучли ва доимо ғолибдир» маъносини англатади.\nҲакимлик сифати эса, тўғриликни илм ва ақл билан топишга айтилади. Аллоҳнинг ҳакимлиги ҳар бир нарсани яхшилаб, ҳикмат билан қилишлигидадир.\nАллоҳ таоло яна: «Унга етти осмону ер ва улардаги кимсалар тасбиҳ айтур. Унинг ҳамди ила тасбиҳ айтмаган ҳеч бир нарса йўқ. Лекин уларнинг тасбиҳини англамайсизлар. Албатта, у ҳалийм ва сермағфират зотдир», деган.\nАраб тилида аввал ҳам айтиб ўтилганидек, тасбиҳ айтиш «Аллоҳни поклаб ёд этиш» маъносини англатади. Ушбу ояти карима бутун борлиқ, барча мавжудот Аллоҳ таолони айбу нуқсондан поклаб тасбиҳ айтишини таъкидламоқда.\n«Унга етти осмону ер ва улардаги кимсалар тасбиҳ айтур».\nАллоҳ таолога етти осмон ҳам тасбиҳ айтади. Ер ҳам тасбиҳ айтади. Ўша етти осмону ердаги кимсалар ҳам тасбиҳ айтади, поклаб ёд этади.\n«Унинг ҳамди ила тасбиҳ айтмаган ҳеч бир нарса йўқ».\nБорлиқдаги ҳамма нарса Аллоҳга ҳамду сано ва тасбиҳ айтади. Уларнинг ҳар бири ўзига хос услуб ва ўз тили ила айтади.\n«Лекин уларнинг тасбиҳини англамайсизлар».\nЭй, инсонлар, сизлар ғафлатда бўлганингиз учун, эътиборсиз бўлганингиз учун борлиқдаги мавжудотларнинг Аллоҳ таолога ҳамду сано ва тасбиҳ айтишларини англамайсизлар.\nҲалиймлигидан, бутун мавжудот уни поклаб ёд этиб турганда, ожиз инсон ширк келтирса ҳам, уни дарҳол азобламайди, қўйиб қўяди. Сермағфиратлигидан, шунча беодоблик ва гуноҳ қилса ҳам, тавба этган бандаларини мағфират қилаверади.\n«Ва момақалдироқ Унинг ҳамди ила тасбиҳ айтадир ва фаришталар ҳам Ундан қўрққанларидан (ҳамду тасбиҳ айтурлар), деган.\nЯъни, Аллоҳнинг амри билан момақалдироқ У зотга ҳамд-мақтов ва тасбиҳ-поклов сўзлари айтади. Инсон момақалдироқнинг овозидан даҳшатга тушади, бу юксак овоз унга жуда қўрқинчли бир қувват бўлиб туюлади, аслида эса, момақалдироқ ўзининг Холиқига-Аллоҳ таолога ҳамд ва тасбиҳ айтаётган бўлади. Ана шундай нарса ҳам Аллоҳга ҳамду сано ва тасбиҳ айтганда, нима учун ожиз инсон айтмайди?!\n«Ва фаришталар ҳам ундан қўрққанларидан (ҳамду тасбиҳ айтурлар)».\nФаришталар Аллоҳга энг яқин-муқарраб зотлар, улар фақат Аллоҳга ибодат қиладилар. Фаришталарда гуноҳ қилиш қобилияти йўқ. Шундай бўлса ҳам, улар Аллоҳдан қўрқиб, У(зот)га доимий равишда ҳамду тасбиҳ айтадилар.\nШундай экан, нима учун исёнкор-гуноҳкор инсон Аллоҳдан қўрқмайди?!\nНима учун қўрқиб, уни поклаб ёдга олмайди?!\nИнсон эҳтиёт бўлиши, Аллоҳдан қўрқиши лозим. Акс ҳолда, ўзига қийин бўлади.\nАллоҳ таоло «Тоҳо» сурасида: «Роббингга қуёш чиқишидан олдин ва ботишидан олдин тасбиҳ ва ҳамд айт. Шунингдек, кечанинг бир қисмида ва кундузнинг атрофида ҳам тасбиҳ айт. Шоядки рози бўлсанг», деган.\nДоимо Роббингга тасбиҳу ҳамд айт. Қуёш чиқишидан олдин ва қуёш ботишидан олдин Роббингга тасбиҳ ва ҳамд айт.\nУламоларимиз, Роббингга қуёш чиқишидан олдин тасбиҳ айтдан мурод Бомдод намозини адо эт, Роббингга қуёш ботишидан олдин тасбиҳ айтдан мурод Аср намозини адо эт, деганидир, деганлар.\nКечанинг бир қисмида ҳам Роббингга тасбиҳ айт, яъни, Шом ва Хуфтон намозларини адо эт. Кундузнинг атрофида ҳам тасбиҳ айт, яъни, Пешин намозини адо эт.\nДемак, Аллоҳ таолонинг зикр қилиш ва У зотга тасбиҳ айтишнинг энг олий мақомларидан бир намоз ўқиш экан.\nАллоҳ таоло «Тур» сурасида: «Бас, Роббинг ҳукмига сабр қил. Албатта, сен кўз ўнгимиздасан, ўрингдан турганингда Роббингга тасбиҳ айт! Ва кечаси ҳам. Бас, юлдузлар ботгандан кейин ҳам тасбиҳ айт», деган.\nОятдаги «Албатта, сен кўз ўнгимиздасан» деган гап Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламнинг Аллоҳ ҳузуридаги мартабалари нақадар юқори эканини билдиради. Ҳеч бир инсон бу мақомга сазовор бўлган эмас. Ўзга Пайғамбарларга ҳам юқори мартабага далолат қилувчи сўзлар айтилган, лекин ҳеч кишига «кўз ўнгимиздасан» деб айтилмаган. Шунинг учун ҳам, доим тасбиҳ айтилса, оз. Ўрнидан турилганда ҳам...\n«Ва кечаси ҳам. Бас, юлдузлар ботгандан кейин ҳам тасбиҳ айт».\nИмом Термизий Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилган. ҳадиси шарифда Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам:\nАллоҳ таоло «Воқеъа» сурасида: «Бас, улуғ Роббинг исмини поклаб тасбиҳ айт!» деган.\nШунча неъматларни ато қилган Парвардигори олам мушрик ва кофирларнинг туҳмат эътиқодлари ва гап-сўзларидан покдир. Мазкур неъматларнинг эгасини таниган ҳар бир инсон Улуғ Аллоҳ таолога тасбиҳ айтиб, ибодат қилишга ўтади.\nАллоҳ таоло яна «Воқеъа» сурасида: «Бас, улуғ Роббинг исмини поклаб тасбиҳ айт!» деган.\nШунинг учун намозда рукуъга борилганда, «Субҳана Роббиял азим» дейилади.\n«Ким, субҳаналлоҳил азим ва биҳамдиҳи, деса, унинг учун жаннатда бир хурмо экилади», деганлар.\nИмом Бухорий улуғ саҳобий Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилган ҳадиси шарифда Расули акрам соллаллоҳу алайҳи васаллам:\n«Икки сўз тилга енгил, тарозида оғир, Роҳманга суюклидир, улар; «Субҳаналлоҳи ва биҳамдиҳи», «Субҳаналлоҳил азим», деганлар.\nУламоларимиздан бирлари шу борада ажойиб бир мулоҳаза ёзиб қолдирганлар:\n«Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ушбу оятни намознинг рукуъида ўқишимизга буюрадилар. Ҳолбуки, бу оятга етгунча бутун бошли бир сура келтирилади. Намознинг суннат амалларидан биттаси учун битта сура тўлиқ келтирилишининг ўзидан мусулмон шахс ҳаётида ва Исломнинг боқийлигида намознинг аҳамиятини билиб олса бўлади. Яна мулоҳаза қилиш зарурки, намоз амалларидан ҳар бири биттадан сурада келган. Намознинг қиёми бир сурада, қироати бир сурада, рукуъ ва сажда эса бир неча сурада келган.\nБу эса ҳар бир нарса ўзининг мустаҳкам асосига эга бўлишлиги зарур эканини кўрсатади».\nАллоҳ таоло «Аълаа» сурасида: «Олий қадар бўлган Роббинг исмини поклаб тасбиҳ айт», деган.\nУшбу ояти каримадаги хитоб аввало, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга ва у зот орқали ҳар бир мўмин, мусулмонга қаратилгандир. Яъни, Роббингни Унинг олий зотига лойиқ бўлмаган барча нуқсон ва камчиликлардан поклаб ёд эт. Ҳар бир мўмин-мусулмон ушбу амри илоҳийни ҳам бошқа илоҳий фармонлар қатори амалга оширмоқлари лозимдир. Улар Аллоҳ таолони барча нуқсон ва камчиликлардан поклаб, Аллоҳ Ўзи қандоқ амр этган бўлса, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам қандоқ ўргатган бўлсалар-шундоқ ёд этишлари лозим.\nБизнинг Исломий адабиётимизда ҳам «тасбиҳ айтиш» бирикмаси маълум ва машҳур. Тасбиҳ айтиш ҳам улуғ ва савобли ишлардан биридир. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам қачон ушбу оятни ўқисалар, «Субҳана Роббиял Аълаа», дер эканлар.\nМанашу оят тушганда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Бу оятни саждада айтинглар», деганлар.\nШунинг учун намозхон саждада турганда «Субҳана Роббиял аълаа», дейди.\nЭнди Аллоҳ таолога ҳамд айтишга оид ояти карималар билан танишамиз. Уламолар Аллоҳ таолога ҳамд айтишни қисқа қилиб «ҳамдала» деб айтадилар. Бу эса «Алҳамду лиллаҳи» дейиш билан амалга ошади.\nҲамднинг ҳақиқий маъноси неъмат берувчига мақтов айтишдир. Мўмин-мусулмон киши маъруза, хутба, дарс, бир нарсани тасниф қилиш каби ишларнинг бошида ҳам атиши лозим.\nЕб-ичиш, акса уриш ва халодан чиқиш каби ишлардан дейин ҳамд айтилади.\nДуонинг аввалида ҳам, охирида ҳам, неъмат ҳосил бўлганда, бало офат даф бўлганда ҳам ҳамд айтиш керак.\nАллоҳ таоло: «Осмонлару ерни яратган, зулматлару нурни таратган Аллоҳга ҳамд бўлсин. Сўнгра куфр келтирганлар ўз Роббиларига (ўзгаларни) тенглаштирурлар», деган.\n«Ҳамд», гўзал мақтовлар билан эслашдир. Дунёдаги жамики ҳамдлар Аллоҳга хосдир. Аллоҳ таоло Ўзининг сўнгги китоби Қуръони Каримнинг бош сураси Фотиҳани, демакки, Қуръонни ҳам ҳамд билан бошлаган. Шунингдек, Ислом даъватини ва мушрикларга қарши ҳужжатлар келтирган гапларни ўз ичига олган тўрт сурага, жумладан, Анъомга ҳам ҳамд ила киришади.\nБу оятда Аллоҳга келтирилаётган ҳамдлар осмонлару ерни, инсон кўзига кўриниб турган чексиз ва улкан нарсаларни яратгани учун, уларни яратган Зот ҳар қанча мақтовга сазоворлигининг эътирофидир.\nШунингдек, зулматлар ва нур ҳам кишини лол қолдирадиган чексиз ҳодисалар ҳисобланади.\nУлар ҳақида фикр юритган ақлли инсон Аллоҳга ҳамд айтмай иложи йўқ. Лекин шу ҳолатларни кўриб-билиб туриб, Роббиларига ўзгаларни тенглаштирадиган кимсалар-мушриклар ҳам бор.\nАгар уларнинг инсофи бўлганида эди, осмонлар ва ерга назар ташлаб, уларнинг тузилиши, улканлиги ва ажойиботларидан ягона ва ҳар нарсага қодир Аллоҳгагина иймон келтиришни бошқаларни Унга тенглаштирмасликни англаб олар эдилар.\nАллоҳ таоло «Исро» сурасида: «Сен: «Ҳамд бўлсин, фарзанд тутмаган, мулкда шериги бўлмаган ва хорликдан қутқаргувчи дўстга зор бўлмаган Аллоҳга», дегин. Ва Уни мутлақо улуғла!» деган.\nЯъни, барча нуқсонлардан холи бўлган, ҳеч нарсага ҳожати тушмайдиган Аллоҳга ҳамду сано айт. У зот Ўзига фарзанд тутмаган, чунки фарзандга ҳожати йўқ. Фарзандга ҳожатмандлик банданинг иши.\nУ зотнинг шунчалик бепоён мулкида шериги ҳам йўқ. Чунки у шерикка муҳтож эмас. Мулкни бошқаришда шерикка, ёрдамчига муҳтожлик банданинг иши.\nУ зот хорликдан қутқаргувчи дўстга зор бўлмайди. Чунки У зот асло хор бўлмайди. Хор бўлиш ва хорликдан қутулишда бошқанинг ёрдамига муҳтож бўлиш банданинг иши. Шунинг учун ҳам Унга ҳамд аймоқ керак.\nАллоҳ таоло бошқа бир оятда: «Сен: «Аллоҳга ҳамд бўлсин ва У танлаб олган бандаларига салом бўлсин. Аллоҳ яхшими ёки улар ширк келтираётган нарсаларми?» дегин», деган.\n«Алҳамду лиллаҳ»-«Аллоҳга ҳамд бўлсин», деб айтишни буюрмоқда.\nДемак, каломнинг боши шу сўзлар бўлиши керак. Сўнгра Аллоҳ танлаб олган бандаларга, танлаб олиб, Пайғамбар қилиб жўнатган бандаларга саловот ва салом айтишни буюрмоқда.\n«...ва У танлаб олган бандаларига салом бўлсин», дегин.\nКейин хоҳлаган гап гапирилаверади.\nОчиқ-ойдин савол. Бир томонда, баркамол сифатлари билан Аллоҳ субҳонаҳу ва таоло. Иккинчи томонда мушриклар унга шерик қилаётган тош, ёғоч, лойдан ясалган жонсиз бут-санамлар, турли ҳайвонлар, одамлар, жинлар, фаришталар ва бошқалар. Қайси бири яхши? Бу саволга жавоб кутиб ўтиришнинг ҳожати йўқ. Ҳамма нарса шундоқ ҳам маълум.\nАллоҳ таоло «Сабаъ» сурасида:\n«Осмонлардаги нарсалар ва ердаги нарсалар Уники бўлган Аллоҳга ҳамд бўлсин. Охиратдаги ҳамд ҳам Уникидир. Ва У ўта ҳикматли, ўта хабардор зотдир», деган.\nОсмондаги барча нарсалар Унинг мулки бўлгани учун ҳам Аллоҳ таолога ҳамду сано-мақтовлар бўлсин.\nЕрдаги барча нарсалар Уники бўлгани учун ҳам Аллоҳ таолога ҳамду санолар бўлсин. Ана шу мутлақ моликлигининг ўзи Уни ҳамду санога мустаҳиқ қилади. Фақат бу дунёдаги эмас,\n«Охиратдаги ҳамд ҳам Уникидир».\nАллоҳ таоло ҳар бир ишни ўта ҳикмат билан қилади. Оламлардаги барча сир-асрордан ўта хабардордир.\nАллоҳ таоло «Бақара» сурасида: «Саноғини мукаммал қилишингиз ва сизни ҳидоятга бошлаган Аллоҳга такбир айтишингиз учун. Шоядки шукр қилсангиз!» деган.\nҲа, Исломдаги ибодатларни фарз қилиб, бандалик бурчини адо этишга, гуноҳларни ювишга, ажр-савоб олишга шароит яратиб берган Аллоҳ таолога тинмай улуғлаб такбир айтиш ва унга доимо шукр қилиш керак. Ҳар бир фарз ибодат бандада Аллоҳ бошлаган ҳидоятнинг қадрига етиш ҳиссини кучайтириши керак.\nУшбу оятдаги амрга биноан Рўза ҳайити куни такбир айтиш шариатга киритилган.\nАллоҳ таоло «Муддассир» сурасида: «Ва Роббингни улуғлаб такбир айт!» деган.\nФақат Аллоҳни улуғланглар ҳузурида бошқалар кичик бўлиб қолади. Фақат Аллоҳни улуғланглар ҳузурида барча машаққатлар енгил бўлиб қолади. Ана шунинг учун ҳам Аллоҳ таолога такбир айтмоқ керак.\nБиз шарҳ қилаётган китобнинг мулаллифлари Али Мансур Носиф раҳматуллоҳи алайҳи таҳлил айтиш ҳақидаги ояти карималардан намуна келтирмаганлар. Аммо биз Аллоҳ таолонинг ёрдами ила ўша оятлардан намуна келтирамиз.\nТаҳлил айтиш-Лаа илаҳа иллаллоҳуни айтиш билан бўлади.\nТаҳлил айтиш ҳақида юқоридаги сатрларда сўз ўтган.\nАллоҳ таоло «Тавба» сурасида: «Бас, юз ўгириб кетсалар, сен: «Менга Аллоҳнинг Ўзи етарли. Лаа илаҳа илла ҳу-Ундан ўзга ибодатга сазовор зот йўқ, Унга таваккал қилдим, У улуғ аршнинг Роббисидир», дегин», деган.\nЯъни, Эй, Пайғамбар, агар сен динга даъват қилаётган одамлар чақириғингни қабул қилмай юз ўгириб кетсалар, сен:\n«Менга Аллоҳнинг Ўзи етарли».\nАллоҳдан ўзганинг менга кераги йўқ. Сизларнинг ҳаммангиз битта ҳам қолмай юз ўгириб кетсангиз ҳам заррача зиёни йўқ. Аммо билиб қўйинглар, юз ўгириб қаёққа ҳам борасизлар?! Ахир,\n«Ундан ўзга ибодатга сазовор зот йўқ»,\nШунинг учун ҳамма фақат Унгагина ибодат ва қуллик қилмоғи лозим. Сиз нима қилсангиз қилаверинг, аммо, мен,\n«Унга таваккал қилдим»,\n«У улуғ аршнинг Роббисидир», дегин».\nАллоҳ таоло «Раъд» сурасида: «У менинг Роббимдир, Ундан ўзга ибодатга сазовор зот йўқ. Унинг Ўзигагина таваккал қилдим. Тавбам ҳам Унинг Ўзигадир», деб айт», деган.\nЯъни, ўша сизлар иймон келтирмаётган Роҳман менинг Роббимдир, Парвардигорим, Розиқим, Ҳомийимдир. Ундан бошқа ибодатга сазовор зот йўқ. Шунинг учун мен фақат Унгагина ибодат қиламан. Ундан ўзга суянадиган суянчиқ йўқ. Шунинг учун мен фақат Унгагина таваккал қилдим, суяндим. Ундан ўзга тавба қиладиган зот йўқ. Шунинг учун фақат Унинг Ўзигагина тавба қиламан.\nАбу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Икки сўз тилга енгил, тарозида оғир, Роҳманга суюклидир, улар: «Субҳаналлоҳи ва биҳамдиҳи», «Субҳаналлоҳил азим», дедилар». Икки шайх ва Термизий ривоят қилган.\nШарҳ: Ҳа, «Субҳаналлоҳи ва биҳамдиҳи», «Субҳаналлоҳил азим»ни айтмоқ тилга жуда ҳам енгилдир. Аммо тилга жуда енгил бўлган бу сўзларнинг қиёмат куни банданинг амалларини тортадиган тарозудаги вазнлари жуда ҳам оғирдир. Бу дунёда бу сўзларни савоб умидида, нияти холис ва ихлос ила айтиб юрган банда у дунёда катта бахтларга сазовор бўлиши турган гапдир. Чунки у Аллоҳ таолога суюкли бўлган сўзларни айтиб юргандир.\nБас, шундоқ экан «Субҳаналлоҳи ва биҳамдиҳи», «Субҳаналлоҳил азим»ни кўпроқ айтишга одатланайлик.\nЯна ўша кишидан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Қачон жаннат боғлари ёнидан ўтсангиз сайл қилинг», дедилар. Мен: «Жаннат боғлари нимадир?» дедим.\nШарҳ: Демак, жаннат боғларида сайл қилишни истаган одам ушбу улуғ ибораларни ёд олиб, доимо айтиб юришга одатланиши керак.\nМусъаб ибн Саъд розияллоҳу анҳудан, у киши отасидан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳузурларида эдик. Бас, у зот: «Сизлардан бирингиз ҳар куни минг ҳасана касб қилишдан ожиз бўлурми?» дедилар.\nШунда у зотнинг ҳаммажлисларидан бири: «Қандоқ қилиб биримиз минг ҳасана касб қилади?» деди.\n«Юзта тасбиҳ айтади. Бас, унга мингта ҳасана ёзилади ва ундан мингта хато ўчирилади», дедилар».\nШарҳ: Демак, бир марта «субҳаналлоҳи» деган бандага ўнта савоб ёзилар ва ундан ўнта хато ўчилар экан. Бундан Исломда савоб касб қилиш жуда ҳам осонлиги чиқади. Ўша савобни касб қилишни ихтиёр қилганлар қани?!\nАбу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Субҳаналлоҳи, Вал ҳамду лиллаҳи, Ва лаа илаҳа иллаллоҳу ва Аллоҳу Акбар» демоғим мен учун устидан қуёш чиқадиган барча нарсадан муҳбубдир», дедилар». Иккисини Муслим ва Термизий ривоят қилган.\nШарҳ: Демак, зокир ушбу ривоятда келган зикрларни айтиш билан бутун дунёдаги молу мулкнинг савобидан кўпроқ савобга эришар экан. Бу ердаги «маҳбуб»лик дунёнинг ўзига бўлган муҳаббат эмас. Балки ўша дунёни сарфлаганда ҳосил бўладиган савобдир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳеч қачон дунёнинг ўзига муҳаббат қўймаганлар. У зот дунёни сарфлаш орқали келадиган савобга муҳаббат қўйганлар.\nАбу Зарр розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Сенга Аллоҳга энг маҳбуб каломнинг хабарини берайми?» дедилар.\n«Менга хабар беринг, Эй, Аллоҳнинг Расули!» дедим.\n«Аллоҳга энг маҳбуб калом «субҳаналлоҳи ва биҳимдиҳи»дир», дедилар». Муслим ва Термизий ривоят қилган.\nТермизийнинг лафзида: «Аллоҳ азза ва жаллага энг маҳбуб калом, Аллоҳ Ўз фаришталарига танлаб олган «субҳана Роббии ва биҳамдиҳи»дир», дейилган.\nШарҳ: Бу ердаги «Аллоҳга энг маҳбуб калом»дан мурод Қуръони Каримдан кейингиси эканлигини унитмаслигимиз лозим. Аллоҳ таолога тасбиҳ ва ҳамдни қўшиб «субҳаналлоҳи ва биҳимдиҳи»ни зикр қилган одам Аллоҳ таоло Аллоҳ Ўз фаришталарига танлаб олган зикрни қилган бўлар экан. Албатта, мўмин-мусулмон банда бунинг фазини англаб етиши ва унга амал қилиш лозим.\nЖобир розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ким, субҳаналлоҳил азим ва биҳамдиҳи, деса, унинг учун жаннатда бир хурмо экилади», дедилар».\nШарҳ: Албатта, ўзини билган мўмин банда учун нима қилиб бўлса ҳам жаннатга кириб олиш бош мақсад эмас. балки у жаннатда иложи борича юқори мартабага эришиш учун ҳаракат қилади. Жаннатнинг боғларидан ўзи берилгани бошқаларникидан яхшироқ бўлиши орзу қилади.\nАнаўша боғни обод қилиш учун бу дунёнинг ўзида имкон бор экан. Бунинг учун зокирлардан бўлиш зарур экан. Ким ўзининг жаннатдаги боғида хурмолари кўп бўлишини истаса, ушбу ривоятда келган зиркни кўроқ айтсин. Бу эса жуда ҳам осон. Бир дақиқанинг ўзида уни бир неса бор атиш мумкин.\nАбдуллоҳ розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Менга исро қилдирилган кечада Иброҳимга йўлиқдим. У менга: «Эй, Муҳаммад! Мендан умматингга салом айт. Уларга жаннатнинг тупроғи поклиги, суви ширинлиги, у текс эканлиги ва унинг кўчатлари «Субҳаналлоҳи, Вал ҳамду лиллаҳи, Ва лаа илаҳа иллаллоҳу ва Аллоҳу Акбар»лиги хабарини бер, деди», дедилар».\nШарҳ: Бу ривоятдан уммати М-с.га анбиёларнинг отаси бўлмиш Иброҳим алайҳиссалом ҳам зикрни кўпроқ қилишни тавсия қилганлари чиқади. У зот Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам Меърожга чиққанларида мазкур тавсияни саломга қўшиб етказиб қўйишни сўраган эканлар.\n«Субҳаналлоҳи, Вал ҳамду лиллаҳи, Ва лаа илаҳа иллаллоҳу ва Аллоҳу Акбар»нинг жаннатнинг кўчати бўлиши уни бу дунёда айтиб юрган банда жаннатга кириши ва жаннатда уни айтган ададича кўчатлари бўлишига далолатдир.\nБас, шундоқ экан «Субҳаналлоҳи, Вал ҳамду лиллаҳи, Ва лаа илаҳа иллаллоҳу ва Аллоҳу Акбар»ни иложи борича кўпроқ айтишга ҳаракат қилайлик.\nИбн Умар розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бир куни ўз саҳобаларига: «Юз марта «субҳаналлоҳи ва биҳамдиҳи» денглар. Ким уни бир марта айтса, унга ўн савоб ёзилади. Ким уни ўн марта айтса, унга юз савоб ёзилади. Ким уни юз марта айтса, унга минг савоб ёзилади. Ким зиёда қилса, Аллоҳ ҳам зиёда қилади. Ким истиғфор айтса, Аллоҳ уни мағфират қилади», дедилар». Учовини Термизий ривоят қилган.\nШарҳ: Бу ерда зикрнинг савоби айтилган ададча қолмай ўн баробарга кўпайиб туриши таъкидланмоқда.\nБиз бандалардан зикр қилиш бўлиб турса, савобини кўпайтириб бериш Аллоҳ таолонинг Ўзидан. У зотнинг хазинаси тўла ва заррача кам бўлмайди.\nБиз бандалар истиғфор айтишни ўрнига қўйсак бўлди. Мағфират қилиш Аллоҳ таолонинг Ўзидан. У зот ғафуру раҳийм зотдир.\nБошқа бир ривоятда: «Эй, бор Худоё, албатта, мен Сендан гуноҳдан ва қарздан паноҳ тилайман». Бас, у зотга бир одам:\n«Бунча ҳам қарздан кўп паноҳ сўрайсиз?!» деди.\n«Агар киши қарз олса, гапирса, ёлғон гапиради, ваъда берса, хилоф қилади», дедилар». Уччовлари ривоят қилишган.\nШарҳ: Ушбу дуони Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам намозда ўқиганларини бошқа бир ривоятда ҳам таъкидлаган экан.\n1. Намозда ушбу дуони қилиш.\n2. Қабр азоби ҳақлиги ва ундан паноҳ сўраб, Аллоҳга ёлвориб туриш кераклиги.\n3. Дўзах азобидан ҳам паноҳ тилаб дуо қилиб туриш кераклиги.\n4. Тириклик ва ўлим фитнасидан паноҳ сўраб, Аллоҳга ёлвориб туришлик.\nТириклик фитнаси кўпроқ молу дунёда, бола-чақада, ўлим фитнаси жон таслим қилишда ва қабрда бўлади.\n5. Масийҳ Дажжолнинг фитнасидан паноҳ тилаб туриш. Бу масала баёни бундан кейин келади.\n6. Аллоҳ таолога гуноҳ қилишдан сақлашини сўраб дуо қилиш.\n7. Қарздор бўлиб қолишдан паноҳ сўраб дуо қилиш.\nАбу Бакр Сиддиқ розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «У киши Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга, менга дуо ўргатиб қўйинг, намозимда дуо қилурман, деганларида у зот: «Эй, бор Худоё, албатта, мен ўзимга ўзим кўп зулм қилдим. Гуноҳларни Сендан бошқа мағфират қилмас. Бас, мени Ўз ҳузурингдаги мағфират ила мағфират қилгин. Ва мени раҳмат қилгин, албатта, Сенинг Ўзинг ўта мағфиратли ва ўта раҳмдил зотсан», деб айт» деган эканлар. Бешовларидан фақат Абу Довуд ривоят қилмаган.\nШарҳ: Аввал ҳадиснинг ровийcи Абу Бакр Сиддиқ розияллоҳу анҳу билан яқиндан танишиб олайлик:\nАбу Бакр ас-Сиддиқ розияллоҳу анҳу Ислом оламида машҳур бўлиб, эркаклардан биринчи бўлиб Исломни қабул қилгандирлар. Ислом оламидаги халифаларнинг биринчиси ва жаннатга киришликка башорат берилган ўн нафар жаннатийларнинг ҳам биринчисидирлар.\nИслом уммати бу зотни Сиддиқ (ростгўй) деб номлашган.\nИсро кечасида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам, Масжид ул-Ақсога бориб келдим, деганларида мушриклар, ҳатто, баъзи бир мусулмонлар ҳам бу сўзга ишонмаган эдилар. Мушриклар Абу Бакрга келиб:\n«Дўстинг шу кеча Масжид ул-Ақсога бориб келдим деяпти, шуни ҳам рост дерсан?» дейишди.\n«Мен унга, бундан узоқроқ жой, осмондан ваҳий келишига ишондим-у, бунга ишонмасмидим», деб жавоб бердилар.\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам вафот этганларида қанчадан-қанча қабилалар Исломдан қайтиб кетишди. Бундан катта-катта саҳобалар ҳайратга тушишди. Ҳатто Умар ибн Хаттобдек саҳоба ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам вафот этганларини инкор этиб, қиличларини яланғочлаб, кимки, Пайғамбар ўлди деса, унинг ўзини ўлдираман деб туриб олдилар.\nАбу Бакр розияллоҳу анҳу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига кириб сўнг қайтиб чиқдилар. Ва мусулмонларга қарата хутба қилдилар:\n«Кимки, Аллоҳга ибодат қилса, У ўлмас тирик зотдир. Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳам бир Расулдир. Ундан олдин ҳам Пайғамбарлар ўтди. Агар ўлса, Исломдан орқаларингга қайтиб кетасизларми? Кимки орқасига қайтиб кетса, Аллоҳга ҳеч бир нарсада зарар беролмас. Аллоҳ шукр қилган бандаларини тезда мукофотлаяжак» деб хутбани тугатдилар.\nАбу Бакр розияллоҳу анҳу ҳаммаси бўлиб 142 та ҳадис ривоят қилганлар. Ҳижратнинг 13 йилида вафот қилганлар.\nБу ҳадисдан дуо қилиб қўйишни сўрашни ва дуонинг матнини ўрганмоқдамиз.\nАли розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ташаҳҳуд билан саломнинг орасида қуйидагиларни айтар эдилар: «Эй, бор Худоё, менинг олдин қилганимни, кейин қилганимни, махфий қилганимни, ошкора қилганимни ва ортиқча қилганимни ва Сенинг Ўзинг мендан яхши билганингни мағфират қилгин. Сенинг Ўзинг олдинга ўтқазувчи ва Сенинг Ўзинг ортга сурувчисан. Сендан ўзга ибодатга сазовор зот йўқ». Бешовларидан фақат Бухорий ривоят қилмаган.\n1. Дуо ташаҳҳуддан кейин, саломдан олдин ўқилиши.\n2. Намозда ушбу маънода дуо қилишнинг яхшилиги.\nМиҳжан ибн ал-Адраъ розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам масжидга кириб бирдан намозни тугатиб, ташаҳҳуд ўқиётган ва: «Эй, бор Худоё. Эй, биру бору туғмаган ва туғилмаган ва Унга ҳеч бири тенг бўлмаган зот, албатта, мен Сендан гуноҳларимни мағфират қилмоғингни сўрайман, деб айтаётган кишини кўрдилар ва: «Батаҳқиқ, у мағфират қилинди», деб уч марта айтдилар». Абу Довуд ва Насаий ривоят қилганлар.\nШарҳ: Аввало ушбу ҳадиси шарифнинг ровийcи Миҳжан ибн ал-Адраъ розияллоҳу анҳу билан яқиндан танишиб олайлик:\nМиҳжан ибн ал-Адраъ Асламий ал-Маданий, моҳир чавандозлардан. Мадинада истиқомат қилдилар. Кейин Басрага кўчиб ўтдилар ва ана шу ердаги масжиднинг атрофини девор билан ўраб чиқдилар.\nБу зот узоқ умр кўрдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан 5 та ҳадис ривоят қилганлар.\nБу зотдан Ҳанзала ибн Али ал-Асламий, Ружо ибн Аби Ружо, Абдуллоҳ ибн Шақийқ ва бошқалар ривоят қилишди. У киши ривоят қилган ҳадисларни уч «Саҳиҳ» соҳиблари ўз китобларига киритишган.\nМиҳжан ибн ал-Адраъ ҳижратнинг 60 йили Муовиянинг халифалик даврида вафот этдилар.\n1. Дуонинг ташаҳҳуддан кейин ўқилиши.\n2. Киши ўз кўнглидаги дуони қилиши мумкинлиги.\n3. Намознинг охиридаги дуо мақбул эканлиги.\n4. Башоратли ва муҳим гапни уч марта қайтариб айтиш яхшилиги.\nАбдуллоҳ ибн Абу Авфо розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Кимнинг Аллоҳга ва Бани одамдан бирортасига ҳожати бўлса, яхшилаб таҳорат қилсин, сўнгра икки ракъат намоз ўқисин. Кейин Аллоҳга сано ва Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламга саловат айтсин. Сўнгра: «Ҳалийму Карим Аллоҳдан ўзга ҳеч илоҳи маъбуд йўқ. Улуғ Аршнинг Роббиси Аллоҳ покдир. Оламларнинг Роббиси Аллоҳга ҳамдлар бўлсин. Мен Сендан: раҳматингни вожиб қилувчи, мағфиратингни тақозо қилувчи нарсаларни ва ҳар бир яхшиликдан ғанийматни, ҳар бир ёмонликдан саломатни сўрайман. Менинг ҳеч бир гуноҳимни қўймай мағфират қилгин, ҳеч бир ғамимни қўймай кушойиш қилгин, ўзинг рози бўлган ҳеч бир ҳожатимни қўмай, албатта, чиқаргин. Эй, Арҳамар Роҳимийн», десин», дедилар». Термизий ва Ибн Можа ривоят қилган. Аллоҳ билувчи.\nШарҳ: Имом Ибн Ҳажар бу намозни Шанба куни саҳар ўқиб, талаби ҳожат қилиш мандубдир, чунки Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам, ким шанба куни эрталаб талаби ҳожат қилса, талаби ҳал бўлади. Унинг ҳожати равон бўлишига мен зоминман, деб марҳамат қилганлар, деган.\nҲожат намози ила банда Аллоҳ таолога яна бир бор боғланмоқда. Бу намоз ила бевосита Аллоҳ таолога роз айтиш шарафига муяссар бўлмоқда. Аллоҳ таолодан бошқача ялиниш балосидан қутилмоқда. Ҳатто бошқа одамларда ҳожати бўлса ҳам ўша одамга эмас, Аллоҳ таолога мурожаат қилиб ҳожатини чиқаришни сўрамоқда. Чунки, ҳақиқий ҳожат чиқарувчи Аллоҳнинг ўзи.\nКусуф сўзи қуёш тутилишига ишлатилади. Хусуф сўзи ой тутилишига ишлатилади. Бу ўрганиб қолинган одат. Амалда эса иккаласи бир-бирининг ўрнига алмаштирилиб ишлатилаверади. Шунинг учун биз сарлавҳада матнга мос қилиб кусуф, деб қўйдик. Аммо, бундан қуёш ва ой тутилишини англаниши тушунилиши керак. Келгусида эса маънога қараб, қуёш тутилиши ёки ой тутилиши ибораларини ишлатамиз.\nМуғийра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Иброҳим ўлган кун қуёш тутилди. Одамлар: «Иброҳим ўлгани учун тутилди», дедилар. Шунда Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Албатта, қуёш ва ой Аллоҳнинг оятларидан икки оятдир. Улар бировнинг ўлгани учун ёки ҳаёти учун тутилмайдилар. Бас, қачонки уларни (тутилганини) кўрсангиз, то очилиб кетгунча Аллоҳга дуо қилинглар», дедилар». Бешовларидан фақат Термизий ривоят қилмаган.\nБошқа бир ривоятда эса: «Жоҳилият аҳли, албатта, қуёш ва ой фақат ер аҳли улуғларидан бир улуғнинг ўлими учунгина тутилади, дер эдилар. Албатта, икковлари бирор кишининг ўлими учун ёки ҳаёти учун тутилмайдилар. Лекин, икковлари Аллоҳнинг махлуқларидан икки махлуқдирлар. Аллоҳ ўз махлуқида нимани хоҳласа шуни пайдо қилур. Бас, икковларидан қайси бири тутилса, то очилиб кетгунча намоз ўқинглар», дейилган.\nШарҳ: Иброҳим Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг Миср подшоси Муқовқис томонидан у зотга ҳадя қилинган чўрилари Мория Қибтия розияллоҳу анҳодан туғилган ўғилларидир. Иброҳим ўнинчи ҳижрий санада вафот этган. Умри ўн саккиз ойлик бўлган. Бақийъга дафн қилинган.\nПайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Албатта, биз сенинг ўлимингдан маҳзунмиз, Эй, Иброҳим», деб овоз чиқармай, кўзларидан ёш оқизиб йиғлаганлар.\nУшбу ҳадиси шарифнинг икки ривоятини қўшиб ўрганадиган бўлсак, унда жоҳилият пайтида мавжуд бўлган нотўғри эътиқодларидан бирини тўғрилаш содир бўлганини билиб оламиз.\nИслом дини инсониятнинг барча жоҳилий ақидаларини тўғрилагани маълум ва машҳур. Ушбу ривоятдан жоҳилият даврида табиий ҳодисалар ҳақида ҳам нотўғри эътиқод ва тасаввурлар мавжуд эканини билиб олмоқдамиз. Жоҳилият аҳли қуёш ёки ой тутилса бирор улуғ одам туғилгани ёки ўлгани учун тутилмоқда, деб эътиқод қилишар экан.\nАна ўша эътиқод таъсири ила Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ўғиллари Иброҳим вафот этган куни қуёш тутилгани учун одамлар, қуёш улуғ Пайғамбарнинг ўғли Иброҳим ўлгани учун тутилди, деб гап тарқатишди. Кишиларда шундоқ тасаввур мавжуд. ўз улуғлари шарафини ошириш учун баъзи бир табиий ҳодисаларни ҳам ўша улуғларга боғлаб кўрсатишга ҳаракат қиладилар. Агар ўша улуғ сохта улуғ бўлса, бундоқ тасарруфлардан хурсанд бўлади. Балки, ўзида шундоқ хислат борлигини даъво ҳам қилади. Ҳеч бўлмаса ғурур билан одамларнинг, фалончи келгани учун қуёш чиқиб кетди, у бўлди, бу бўлди, дейишларига шароит яратиб беради.\nАммо, улуғ зот ҳақиқий улуғ бўлса, ўзининг кимлигини билса, Аллоҳнинг бандаси эканини тўлиқ ҳис қиладиган бўлса, бундоқ ноўрин гап-сўзларга йўл бермайди. Ҳамма нарсани очиқ-ойдин айтади.\nПайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳақиқатан улуғларнинг улуғи бўлганлар. Аллоҳ таоло У зот соллаллоҳу алайҳи васалламга барча Пайғамбарларга берган мўъжизалардан ҳам кўпроқ мўъжизаларни берган. Айни мавзу бўйича гапирадиган бўлсак, мушрикларнинг талаби ила уларга осмондаги ойни Аллоҳ таолога дуо қилиб иккига бўлиб кўрсатганлар. Шундоқ бўлгандан кейин у зот соллаллоҳу алайҳи васалламнинг шарафларига табиатда баъзи ўзгаришлар бўлиши ҳеч гап эмас эди. Жумладан, ёлғиз ўғиллари, жигаргўшалари, йиғиларига сабаб бўлган Иброҳимнинг ўлими муносабати ила қуёш тутилиши ғариб иш эмас эди. Лекин, Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга сохта обрў керак эмас. Ҳамма нарса ўз ҳолича бўлиши лозим. Шунинг учун ҳам одамларнинг қуёш тутилиши ҳақидаги нотўғри гапларини дарҳол тузатдилар.\n«Албатта, қуёш ва ой Аллоҳнинг оятларидан икки оятдир. Улар бировнинг ўлиши учун ёки ҳаёти учун тутилмайдилар. Лекин, икковлари Аллоҳнинг махлуқларидан икки махлуқдирлар. Аллоҳ ўз махлуқида нимани хоҳласа шуни пайдо қилур», дедилар».\nОят сўзи белги, аломат, мўъжиза маъноларини англатади. Шу маънода қуёш ва ой ҳам Аллоҳнинг оятлари, У зотнинг биру борлигининг белгилари, аломатлари экани, Аллоҳнинг ҳар нарсага қудрати етишини тасдиқловчи мўъжизалари эканига ҳеч шубҳа йўқ. Қуёш билан ойнинг борлигининг ўзи, уларнинг осмонда туришлари, маълум вақтда чиқиб, маълум вақтда ботишлари, иситиб, нур сочишлари, дунёга берилаётган сонсиз саноқсиз фойдаларининг ҳар бири алоҳида бир битмас-туганмас мўъжиза, Аллоҳ таолони биру борлигига, қодиру мудаббирлигига белги-аломатдир.\nҚуёш билан ой ҳар қанча улкан бўлсалар ҳам, ҳар қанча аниқ ҳаракатда бўлсалар ҳам, ҳар қанча кўп фойда-манфаат бераётган бўлсалар ҳам, баъзи бир қавмлар эътиқод қилганларидек, Худо эмаслар. Балки, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам марҳамат қилганларидек, Аллоҳ таолонинг махлуқларидан икки махлуқ, холослар. Аллоҳ таоло эса ўз махлуқларида нимани хоҳласа ўшани жорий қилади. Жумладан, хоҳлаган пайтда Қуёшни ёки ойни тутилтиради. Шундоқ, улкан нарсалар, ҳатто баъзи қавмлар худо деб эътиқод қиладиган нарсалар тутилиб, асл ҳолидан бошқа бир ҳолга тушиб, ҳолатининг ёмонлашуви ожиз бандаларни эътиборини тортиши керак. Чунки, Қуёш ва Ойдаги бу ўзгариш дунёнинг бутунлай ўзгариб кетишига, қиёмат қоим бўлиб кетишига бошланиш бўлиши ҳам мумкин. Шунинг учун мўмин-мусулмонлар Қуёш ва Ойнинг тутилишини кўришлари билан Аллоҳ таолонинг қудратига тан бериб, У зотга ёлвориб дуо қилишлари, намоз ўқишлари керак. Мазкур дуо ва намозлар то тутилган Қуёш ёки Ой очилиб кетгунча бўлиши керак.\nҲа, табиатдаги улкан нарсалар бўлмиш Қуёш ва Ойнинг тутилишлари, ўзларининг оддий ҳолатларидан чиқиб ноқулай ҳолатга тушиб қолишлари беҳикмат эмас. Бу ҳодисадан ўрнак-эътибор олиш керак. Қуёш ва Ойнинг тутилиши бир неча ибратларга далолат қилади:\n1. Қуёш ва Ойни Аллоҳ ўз тасарруфида тутиб туриши.\n2. Қуёш ва Ойни худо деб эътиқод қилувчиларнинг эътиқоди асоссиз экани. Агар икковлари ёки бирлари Худо бўлганида тутилмас эдилар.\n3. Ғофил қалблар бундай ҳодисадан чўчиб уйғониши.\n4. Қиёмат шу шаклда бошланиши мумкинлигини эслаш.\nДемак, сиз билан биз мусулмонлар ушбу ҳадисдан энг аввало эътиқод бобида фойдалар оламиз. Қолаверса, Қуёш ва Ой тутилганда шариатимиз амри бўйича дуо қилиб, намоз ўқишимиз кераклигини билиб оламиз. Мазкур дуо ва намоз қандоқ бўлишини келгуси ҳадислардан ўрганамиз.\nАбдуллоҳ ибн Амр розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг даврларида қуёш тутилганида, жамоат намозга, деб нидо қилинди». Бешовларидан фақат Термизий ривоят қилмаган.\n1. Қуёш тутилганда жамоат намози ўқилиши.\n2. Қуёш тутилгани учун ўқиладиган намозга «Жамоат намозга!» деб нидо қилиниши.\nАбу Бакра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларида эдик. Қуёш тутилиб қолди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам туриб ридоларини судраб (тезлаб) масжидга кирдилар. Биз ҳам кирдик. Бас, биз билан то қуёш очилиб кетгунча икки ракъат намоз ўқидилар». Бухорий ва Насаий ривоят қилган.\nШарҳ: Ушбу ҳадиснинг бошқа бир ривоятида, «ушбу намозингизга ўхшаган икки ракъат намоз ўқидилар», дейилган.\nЖумҳур уламолар наздида кусуф намози суннатдир. ҳанафий мазҳаби ушбу ҳадисни олиб, кусуф намози ҳам бошқа нафл намозларга ўхшаган бўлади, дейди.\n1. Қуёш тутилганда ташвишга тушиб, намоз ўқишга шошилиш зарурлиги. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам шундоқ қилганлар.\n2. Масжидда жамоат билан икки ракъат намоз ўқиш кераклиги.\n3. Кусуф намози қуёш очилгунча давом этиши.\nОиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг даврларида қуёш тутилди. Бас, у зот туриб одамларга имом бўлиб намоз ўқидилар. Қиёмда узоқ турдилар. Сўнг рукуъ қилиб, рукуъда узоқ турдилар. Кейин тикланиб, қиёмда узоқ турдилар. Бу аввалги қиёмдан озроқ эди. Сўнгра рукуъ қилиб, рукуъда узоқ турдилар. Бу аввалги рукуъдан озроқ эди. Сўнгра сажда қилиб, саждада узоқ турдилар. Кейин иккинчи ракъатда ҳам биринчи ракъатда қилганларига ўхшаш қилдилар. Сўнг намозни тугатдилар. ўшанда қуёш очилган эди. Удан кейин одамларга хутба қилдилар. Аллоҳга ҳамду сано айтганларидан кейин:\n«Албатта, қуёш ва ой Аллоҳнинг оятларидан икки оятдир. Улар бировнинг ўлими учун ёки ҳаёти учун тутилмайдилар. Бас, қачон ўшандоқ бўлганини кўрсангиз Аллоҳга дуо қилинг, такбир айтинг, намоз ўқинг ва садақа қилинг», дедилар. Сўнгра яна:\n«Эй, уммати Муҳаммад! Аллоҳга қасамки, Аллоҳчалик ҳеч биров ўз бандасининг ёки чўрисининг зино қилишига рашк қилмайди.\nЭй, уммати Муҳаммад! Аллоҳга қасамки, агар мен билганни билганингизда, албатта, оз кулиб, кўп йиғлар эдингиз», дедилар». Бешовлари ривоят қилган.\nБошқа бир ривоятда: «Кейин бошларини кўтариб, самиъаллоҳу лиман ҳамида, Роббанаа лакал ҳамд», дедилар», дейилган.\nШарҳ: Оиша онамизнинг ушбу ҳадисларини ҳанафий мазҳабдан бошқа мазҳаблар кусуф намози қандоқ ўқилишига далил қилиб олганлар. Кўриниб турибдики, бу турдаги кусуф намозида, бир ракъатда икки қиём, икки рукуъ ва икки қироат, икки сажда бор.\nБиринчи қироат ва қиём узун бўлади. ўша мазкур намозда иштирок этганлар сураи «Бақара»ни ўқигунча муддат, деб тахмин қилганлар.\nИккинчи қиём ва қироат биринчисидан озроқ бўлади. Мазкур вақтни «Оли Имрон» сурасини ўқигунча муддат, деб тахмин қилинган.\nШунингдек, биринчи рукуъдаги тасбиҳ ҳам узун айтилади. «Бақара» сурасидан юз оят қироат қилгунча вақт, деб тахмин қилинган.\nИккинчи рукуъдаги тасбиҳ айтиш биринчисидан озроқ бўлади. Саксон оят тиловат қилингунча муддат, деб тахмин қилинади. Кейин рукуълар узунлигига икки сажда ҳам қилинади. Иккинчи ракъат ҳам худди биринчи ракъатга ўхшаган бўлади.\nУшбу ҳадисдан юқорида зикр қилинган фойдалардан ташқари қуйидаги фойдаларни оламиз.\n1. Кусуф намозини қуёш очилиб кетгунча ўқиш.\n2. Кусуф намозидан кейин хутба қилиш. Чунки, одамлар ҳодисадан ҳаяжонланиб, таъсирланиб турганларида, мавъизани яхши қабул қиладилар.\n3. Хутба бошлашда Аллоҳга ҳамд сано айтиш зарурлиги.\n4. Қуёш ёки ойнинг тутилганини кўрганда Аллоҳга дуо қилиш, такбир айтиш, намоз ўқиш ва садақа бериш керак.\n5. Зинонинг ўзи ёмон нарса экани бир банда зино қилганда энг қаттиқ ғазабланадиган зот Аллоҳ экани.\n6. Одамлар Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламга ўхшаб, Аллоҳнинг гуноҳкорларни қандай азоблаши, қиёматда нималар бўлиши каби нарсаларни яхши билиб, тушуниб етганларида кулмай йиғлаб ўтишларига тўғри келиши.\n7. Кусуф намозида ҳам рукуъдан бош кўтарганда самиъаллоҳу лиман ҳамида. Роббанаа лакалҳамд, дейилиши.\nЯна ўша кишидан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам олти рукуъ ва тўрт сажда ила намоз ўқидилар».\nМуслим, Аҳмад, Абу Довуд ва Термизий ривоят қилган.\nТермизийнинг лафзида: Ибн Аббосдан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам кусуф намози ўқидилар. Бас, қироат қилдилар ва рукуъ қилдилар. Кейин қироат қилиб, яна рукуъ қилдилар. Сўнг қироат қилиб, яна рукуъ қилдилар, деб уч марта айтди. Сўнг икки марта сажда қилдилар. Бошқа ракъат ҳам шунга ўхшаш бўлди», дейилган.\nШарҳ: Бу тур кусуф намозида ҳар ракъатида уч қиём, уч қироат, уч рукуъ ва икки сажда бўлиши кўриниб турибди.\nЯна ўша кишидан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам кусуф намоз ўқидилар. Қироат қилиб, рукуъ қилдилар. Қироат қилиб, рукуъ қилдилар. Қироат қилиб, рукуъ қилдилар. Қироат қилиб, рукуъ қилдилар. Сўнг сажда қилдилар. Бошқа ракъатда ҳам шунга ўхшаш бўлди». Бешовларидан фақат Бухорий ривоят қилмаган.\nШарҳ: Бу тур кусуф намозида ҳар ракъатда тўрт қиём, тўрт қироат, тўрт рукуъ ва икки сажда бўлиши кўриниб турибди.\nУшбу кўринишдаги кусуф намозларидан қайси бир турини ўқилса, суннатга мувофиқ бўлади. Аммо, ҳар ким ўз мазҳабида танланган турни ўқиса афзал бўлади. Шунда кўпчилик ичида гап-сўз, хилоф ва уруш-жанжал чиқмайди.\nОЙ ТУТИЛГАНДА ҚИРОАТНИ ОШКОРА ҚИЛИБ, ҚУЁШ ТУТИЛГАНДА МАХФИЙ ҚИЛИБ ЎҚИШ\nОиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади: «Набий ой тутилганидаги намозда қироатни ошкора қилдилар». Икки шайх ва Насаий ривоят қилади.\nШарҳ: Чунки, ой кечаси тутилади. Кечасига жамоат намозида эса қироат ошкора бўлади.\nСамура розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам қуёш тутилганда бизга имом бўлиб намоз ўқидилар. Биз у зотнинг овозларини эшитмадик». Сунан эгалари ривоят қилган.\nШарҳ: Чунки, қуёш кундузи тутилади. Кундузи жамоат намозларида қироат махфий бўлади.\nУбай ибн Каъб розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг даврларида қуёш тутилди. Бас, у зот одамларга имом бўлиб намоз ўқидилар ва узун суралардан қироат қилдилар». Абу Довуд ривоят қилди. Ал-Ҳоким, ишончли, деган.\nШарҳ: Кусуф намозида қироат узун бўлиши ўтган ривоятлардан ҳам маълум бўлиб келмоқда. Ушбу ҳадиси шарифда эса ўша ўтган умумий маънолар яна бир бор таъкидланиб келмоқда.\nОиша розияллоҳу анҳо: «Кусуф намозида эдик. Бас, у зотнинг қироатларини биринчи ракъатда «Бақара» сурасига, иккинчисида эса, «Оли Имрон»га тахмин қилдим», деганлар». Абу Довуд ривоят қилган.\nШарҳ: Ривоятнинг зоҳиридан мазкур кусуф намози оддий икки ракъатли нафл намозга ўхшаш бўлгани кўриниб турибди. Ундаги қироат эса узун ва махфий бўлган.\nАсмаа розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам намоздан чиқдилар. Қуёш очилиб бўлган эди. Сўнг хутба қилдилар. У зот Аллоҳга муносиб ҳамду сано айтдилар. Сўнгра: «Аммо баъду», дедилар». Икки шайх ривоят қилган.\n1. Кусуф намозини қуёш очилганда тамом қилиш.\n2. Кусуф намозидан кейин хутба қилиш кераклиги.\n3. Хутбани Аллоҳнинг жалолига муносиб ҳамду-сано билан бошлаш зарурлиги.\n4. Хутбада ҳамду санодан кейин, «Аммо баъду», дейиш.\nНАМОЗ ЎРНИГА АЛЛОҲГА ИЛТИЖО ҚИЛИШ ВА ЯХШИЛИК ҚИЛИШ КИФОЯ ҚИЛАДИ\nАбу Мусо розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Албатта, ушбу Аллоҳ юборадиган оятлар бировнинг ўлими ёки ҳаёти учун бўлмайди. Лекин, Аллоҳ уларни бандаларини қўрқитиш учун юборади. Бас, улардан бир нарсани кўрсангиз, Аллоҳга зикр ва дуо қилишга, истиғфор айтишга шошилинг», дедилар». Бешовларидан фақат Термизий ривоят қилмаган.\nШарҳ: Ушбу ҳадиснинг аввалида «Қуёш тутилди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам худди қиёмат қоим бўладигандек Аллоҳдан қўрқиб, шошилиб ўринларидан туриб масжидга кирдилар ва қиём, рукуъ ва саждаларини узун қилиб намоз ўқидилар. Мен у зотнинг бундоқ қилганларини ҳеч кўрмаган эдим», дейилган.\nДемак, кусуф намози ўқилган, у ҳолда ҳадиснинг иккинчи ярмини кусуф намози ўрнига Аллоҳга илтижо қилиш ва яхшилик қилиш кифоя бўлишига қандоқ далил бўлади. Бу шайх Мансур Али Носифнинг ижтиҳодлари бўлади, холос.\nАгар, намоз ўқиш билан бирга Аллоҳга зикр ва дуо қилишга, истиғфор айтишга шошилиш, дейилганда яхши бўлар эди. Эҳтимол Мансур Али Носиф раҳматуллоҳи алайҳи ҳадиснинг биз келтирган аввалги қисмини кўрмаган бўлсалар керак.\nБу ҳадиси шарифда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам қуёш ва ойни тутилиши ҳамда шунга ўхшаш табиатда содир бўлиб турадиган, зилзила, бўрон, сел каби ҳодисалар Аллоҳ таолонинг биру борлиги, ҳар нарсага қодир эканининг белгилари эканини баён қилмоқдалар. Шу билан бирга у зот соллаллоҳу алайҳи васаллам, ушбуга ўхшаш ҳодисаларни содир этишдан Аллоҳ таоло ўз бандаларини огоҳлантириш ва қўрқитишни ирода қилишни тушунтирмоқдалар.\nАллоҳ таоло хоҳласа, бир зумда ҳамма ёқни остин-устин қилиб осий бандаларни ҳалок қилиб улардан интиқом олиши осонлиги мазкур ҳодисалардан тушуниб олиш керак.\nШунинг учун мазкурларга ўхшаш ҳодисалар содир бўлиши билан, дарҳол Аллоҳга ёлборишга ўтиш керак. Аллоҳ таолонинг зикрини қилиб, дуолар қилиб, У зотга истиғфор айтишга ўтмоқ зарур. Чунки, мазкур бало офатларга дучор қиладиган ҳам, улардан сақлаб қоладиган ҳам Аллоҳнинг ўзи.\nАсмаа розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам қуёш тутилганда қул озод қилишга амр қилдилар». Бухорий ва Абу Довуд ривоят қилган.\nШарҳ: Исломда қул озод қилиш энг афзал хайрли ишлардан ҳисобланган. Ислом биринчи бўлиб қулдорликка қарши курашган. Бошига бало-офат келиши эҳтимолидан қўрққан кишиларни ҳам қул озод қилишга тарғиб қилган. Агар шу ишни қилсалар саломат қолишларини ваъда қилган.\nПАЙҒАМБАР СОЛЛАЛЛОҲУ АЛАЙҲИ ВАСАЛЛАМГА КУСУФ НАМОЗИДА КАШФ ҚИЛИНГАН НАРСАЛАР\nИбн Аббос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг даврларида қуёш тутилди. Бас, намоз ўқидилар, қиёмда узоқ турдилар. Бас, у зот соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Албатта, қуёш ва ой Аллоҳнинг оятларидан икки оятдир. Улар бировнинг ўлими ёки ҳаёти учун тутилмайдилар. Қачонки, буни кўрсангиз, Аллоҳни зикр қилинглар», дедилар. Одамлар:\n«Эй, Аллоҳнинг Расули, сизни турган мақомингизда бир нарсани ушлаганингизни, сўнгра чўчиб орқага қайтганингизни кўрдик?» дейишди.\nУ зот соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Шубҳасиз, мен жаннатни кўрдим. Бир шингил (узум)ни ушладим. Агар уни (узиб) олганимда, албатта, дунё боқий турганича ундан ер эдингиз. Ва менга дўзах кўрсатилди. Бугунги манзарадек даҳшатли манзарани ҳеч кўрганим йўқ. Унинг аҳлининг аксари хотинлар эканини кўрдим», дедилар.\n«Нима учун, эй, Аллоҳнинг Расули?» дейишди.\n«Эрларига куфрони неъмат қилишади. Яхшиликка куфрони неъмат қилишади. Агар улардан бирига умр бўйи яхшилик қилсанг ҳам, сўнгра сендан бир (ёқмайдиган) нарса кўрса, сендан ҳеч яхшилик кўрганим йўқ, дейди», дедилар». Икки шайх ва Насаий ривоят қилган.\n1. Намозда озгина амал жоиз эканлиги. Чунки, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам кусуф намозида қўлларини узатиб бир бир нарсани ушлаганлар, сўнгра чўчиб, орқага тисарилганлар. Бу ҳолни у зотга иқтидо қилиб намоз ўқиётган саҳобаи киромлар кўрганлар. Шунинг учун намоздан кейин бу ҳолда савол беришган.\n2. Бировдан содир бўлган тасарруфни тушунмаса сўраш жоизлиги.\n3. Жаннатнинг ҳозирда борлиги, уни Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам кўрганлари.\n4. Жаннат мевалари борлиги, улардан бир шингилни Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам ушлаб кўрганлари.\n5. Агар жаннат мевасини бир шингил бу дунёда бўлса, уни дунё тургунча еса ҳам тамом бўлмаслиги. Чунки, жаннатнинг ҳамма нарсаси боқийдир.\n6. Фоний дунёда боқий нарса бўлмаслиги. Шунинг учун ҳам Пайғамбаримиз жаннатдаги шингилни ушласалар ҳам узиб олмаганлари.\n7. Дўзахнинг ҳозирда борлиги ва уни Пайғамбаримиз алайҳиссалом кўрганликлари.\n8. Дўзахнинг даҳшатидақа даҳшат ва қўрқинчидақа қўрқинч бу дунёда йўқлиги.\n9. Дўзах аҳлининг аксари хотинлар экани.\n10. Олим кишидан баъзи нарсаларни, нима учун? деб сўраш мумкинлиги.\n13. Эрига куфрони неъмат қилган хотин дўзахга тушиши аниқ нарса экани.\nЖобир розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади у киши, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг даврларида қуёш тутилди, деб туриб узун ҳадис келтирган ва жумладан, қуйидагиларни айтган: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:\n«Сизга ваъда қилинган нимаики нарса бўлса, ҳаммасини ушбу намозимда кўрдим. Батаҳқиқ, дўзахни келтирилди. Ана ўша, олови менга тегмасин, деб орқа тисарилганимни кўрганингиздир. Ҳаттоки, унда илмоқли асо эгасини ҳам кўрдим. Дўзахда ичакларини судраб юрибди. Илмоқли асоси ила ҳожиларни ўғирлар эди. Агар билиниб қолса, илмоқли асомга илиниб қолибди дер эди. Агар ғофил қолинса, олиб кетар эди. Унда ҳаттоки мушук соҳибасини ҳам кўрдим. У аёл мушукни боғлаб қўйиб, то ўлгунича унга таом ҳам бермаган, ердаги нарсалардан емоғи учун қўйиб ҳам юбормаган эди.\nСўнгра жаннат келтирилди. Бу нарса, мени олдинга юрганимни кўрганингизда бўлди. ўз мақомимда турдим, қўлимни чўзиб, сизнинг назар солишингиз учун унинг мевасидан олмоқчи бўлдим. Сўнгра, менга буни қилмаслик зоҳир бўлди. Бас, сизга нимаики ваъда қилинган бўлса, ҳаммасини ушбу намозимда кўрдим», дедилар». Муслим ва Насаий ривоят қилган.\nШарҳ: Ушбу ҳадисдан, аввалги ҳадисдагидан зиёда равишда, олинадиган фойдалар:\n1. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга бу дунёдалик вақтларида охиратда бўлиши ваъда қилинган ҳамма нарсалар кўрсатилгани.\n2. Арзимаган бўлса ҳам ўғрилик жуда ёмон нарса экани. Чунки, эгри асонинг учи билан оз нарса ўғирлаш мумкин. Лекин, ўша эгри асо билан ўғрилик қилган одам дўзахда ичаклари судралиб юриши осон нарса эмас. Шунинг учун бировнинг ҳаққидан қўрқиш керак.\n3. Ҳайвонларни азоблаш ҳаром экани, бу иш дўзахга тушишга сабаб бўлиши.\nЗайд ибн Арқам розияллоҳу анҳудан ривоят: «У чошгоҳ намози ўқиётган қавмни кўриб қолиб: «Булар намоз ушбу соатдан бошқасида афзал эканини билмасмикинлар?! Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам, аввабийнларнинг намози теваларнинг оёғи куйганда бўлади, деганлар», деди». Муслим ва Аҳмад ривоят қилган.\nШарҳ: Зайд ибн Арқам розияллоҳу анҳу бу гапни Қубо аҳлининг қуёш чиққан пайтида чошгоҳ намозини ўқиётганларини кўриб қолиб айтганлар. Зайд ибн Арқам розияллоҳу анҳунинг фикрларича чошгоҳ намози ўқимоқчи бўлган одам ушбу ҳадисда васф қилинган пайтда ўқигани афзал. Бу пайтда қуёш ерни қиздириб кичик бўталоқ теваларнинг оёғини куйдирадиган даражага етиб қолади.\n«Аввабийн» дегани кўп тавба қилувчилар, дегани. Демак, чошгоҳ намози, аввабийнлар намози ҳам деб аталар экан. Ушбу намоз ҳақидаги барча далилларни яхшилаб ўрганган фуқаҳоларимиз чошгоҳ намозининг вақти, эрталаб нафл намоз ўқиш ҳалол бўлган вақтдан бошлаб, то заволгача, деганлар.\nЖумҳури уламоларимиз, жумладан, тўрт мазҳаб соҳиблари ҳам, чошгоҳ намози суннатдир, деганлар.\nДемак, бизлар ҳам ҳаётимизда бу суннатни татбиқ қилмоғимиз керак. Чоштгоҳ намози ўқиб юрмоғимиз, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг суннатларига амал қилганимиз бўлади.\nАбу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Менга халилим соллаллоҳу алайҳи васаллам уч нарсани васият қилганлар; Ҳар ойда уч кун рўза тутмоқни, икки ракъат чошгоҳ намозини ва ухлашимдан олдин Витр ўқимоғимни», дедилар». Бешовлари ривоят қилган.\nШарҳ: Ҳазрати Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳу фахр билан Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламни халилим, холис синалган дўстим, деб атамоқдалар. Ушбу ҳадиси шарифда уч нарсага тарғиб қилинмоқда:\n1. «Ҳар ойда уч кун нафл рўза тутмоқ».\nБу масала «рўза» китобида батафсил келади. ўшанда, Аллоҳ хоҳласа, ҳар ойда уч кун нафл рўза тутмоқ йил бўйи рўза тутишга тенг эканини ҳам ўрганамиз. Ҳозир эса ушбу набавий васиятга амал қилмай юрган, ҳар ойда уч кун нафл рўза тутишни бошлашимиз керак.\n2. «Икки ракъат чошгоҳ намози».\nБу намоз аввабийнлар намози эканини олдинги ҳадисда айтилди. Бу ҳадисда эса чошгоҳ намозини Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг шахсий васиятлари сифатида васф қилинмоқда. Келаси ҳадиси шарифларда яна бир қанча васфлари келади иншааллоҳ. Биз эса, бу набавий васиятга ҳам амал қилишга ўтиб, авваллари бу намозни ўқимай юрган бўлсак, ушбу ҳадисни ўрганганимиздан кейин ўқишга ўтишимиз лозим.\n3. «Ухлашдан олдин Витр намози ўқиш».\nҲа, мусулмон инсон кечаси таҳажжуд намозига туришга ишончи йўқ, ухлаб қолишдан қўрққан бўлса, ухлашидан бевосита олдин Витр намоз ўқиб ётиши керак. Биз бу набавий васиятга ҳам ҳаётимиз бўйича амал қилишимиз зарур.\nОиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам чошгоҳ намозини тўрт ракъат ўқир эдилар ва Аллоҳ хоҳлаганича зиёда қилар эдилар». Муслим, Насаий ва Аҳмад ривоят қилган.\nШарҳ: Бу ривоятда Пайғамбаримиз тўрт ракъат ва ундан ва ундан кўп чошгоҳ намоз ўқиганлари айтилмоқда.\nУмму Хониъ бинти Абу Толиб розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам фатҳ куни чошгоҳ намозини саккиз ракъат ўқидилар. Ҳар икки ракъатда салом берардилар».\nБошқа бир ривоятда: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам у(Умму Ҳониъ)нинг уйига Макка фатҳи куни кириб, ғусл қилиб саккиз ракъат намоз ўқидилар». Тўртовлари ривоят қилган.\nШарҳ: Бу ривоятда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг:\n1. Сафарда ҳам чошгоҳ намози ўқиганлари.\n2. Бировнинг уйида ғусл қилиб, намоз ўқиганлари.\n3. Чошгоҳ намозини гоҳида саккиз ракъат ўқиганлари келиб чиқади.\nАбу Зарр розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Сабоҳда сизнинг ҳар бирингиздан ҳар бўғинига садақа лозим бўлади. Бас, ҳар бир тасбиҳ садақадир, ҳар бир таҳмид садақадир, ҳар бир таҳлийл, (лаа илаҳа иллаллоҳ) садақадир ва ҳар бир такбир садақадир. Амри маъруф садақадир. Наҳйи мункар садақадир. ўшаларнинг ўрнига чошгоҳ да икки ракъат намоз ўқиш кифоя қиладир», дедилар». Муслим, Абу Довуд ва Аҳмад ривоят қилган.\nАбу Довуд ва Аҳмаднинг лафзида: «Сабоҳда сизнинг ҳар бирингиздан ҳар бўғинига садақа лозим бўлади. Учраган одамга салом бериш садақадир. Амри маъруф қилиши садақадир. Наҳйи мункар қилиши садақадир. Йўлдан озор берувчи нарсани олиб ташлаши садақадир. Аҳлига жинсий алоқа қилиши садақадир. ўшалар ўрнига чошгоҳ даги икки ракъат намоз кифоя қилур», дедилар».\nШарҳ: Уйқудан эсон омон туриб, уч юз олтмиш бўғини ишга тушиб кетиши ҳар бир инсон учун катта бахт, улуғ неъмат. Мўмин мусулмон инсон ҳар бир неъмат учун Аллоҳ таолога муносиб шукр қилиши керак. Жумладан, уйқудан соғ-саломат туриб, уч юз олтмиш бўғини ишга тушиб кетиши жуда катта неъматдир. Бу неъмат учун шукр қилиш керак. Шукр қилганда ҳам ҳар бир бўғин ҳисобига бир садақа қилиши керак. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг:\n«Сабоҳда сизнинг ҳар бирингиздан ҳар бўғинига садақа лозим бўлади» деганлари шуни англатади.\nСадақа, деганда эса пул-мол сарфлашни тушунмаслик керак. Мўмин банда томонидан қилинган ҳар бир яхшилик амал, шариатга мувофиқ амал садақадир.\n1. Бир марта, Субҳаналлоҳ, деб тасбиҳ айтиш ҳам садақа. Шу билан бир бўғин учун қилиниши зарур бўлган шукр адо этилади.\n2. Бир марта, Алҳамдулиллоҳ, дейишлик ҳам садақа. Шу билан бир бўғин учун қилиниши зарур бўлган шукр адо этилади.\n3. Бир марта, лаа илаҳа иллаллоҳ, дейишлик ҳам садақа. Шу билан бир бўғин учун қилиниши лозим бўлган шукр-садақа адо этилган бўлади.\n4. Бир марта, Аллоҳу Акбар, дейишлик ҳам садақа. Шу билан бир бўғин учун қилиниши лозим бўлган шукр садақа адо этилади.\n5. Амри маъруф қилишлик ҳам садақа.\n6. Наҳйи мункар қилишлик ҳам садақа.\n7. Йўлда кўринган одамга салом беришлик ҳам садақа.\n8. Йўлдаги кўпчиликка озор берадиган нарсани олиб ташлашлик ҳам садақа.\n9. Иффат ва солиҳ фарзанд талабида жуфти ҳалоли ила жинсий яқинлик қилиш ҳам садақа.\nШу ва шунга ўхшаш солиҳ амалларни қилиб мусулмон одам ҳар бир бўғини учун кунда қилиши керак бўлган садақаларни адо этади.\nБу маънода айниқса чошгоҳ намози жуда ҳам қулай бўлади. Икки ракъат чошгоҳ намози ўқиган одам уч юз олтмиш бўғин учун қилиши лозим бўлган садақани адо этган бўлади. Чунки, намоз пайтида инсоннинг барча бўғинлар ишга тушади.\nБу ҳадисда чошгоҳ намози ниҳоятда фазилатли экани баён қилинмоқда. Шунинг учун ҳам бу намозни доимий суратда ўқиб юришга одатланишимиз лозим.\nНуъайм ибн Ҳаммор розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг: «Аллоҳ азза ва жалла, Эй, Одам боласи, наҳорнинг аввалидаги тўрт ракъатла мени унутма, сен учун у(наҳор)нинг охирини кифоясини қилурман, дейди», деганларини эшитдим». Абу Довуд, Аҳмад ва Термизий ривоят қилган.\nТермизийнинг лафзида: «Одам боласи! Наҳорнинг аввалида Менга тўрт ракъат рукуъ қил, Мен сенга охирини кифоясини қилурман», дейилган.\nШарҳ: Аввало, ушбу ривоятнинг ровийси Нуъайм ибн Ҳаммор розияллоҳу анҳу билан танишиб олайлик:\nНуъайм ибн Ҳаммор Атафоний аш-Шомий, ҳадисларини Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан ва Уқба ибн Омир ал-Жуҳанийдан ривоят қилдилар. Бу зотдан Абу Идрис Хувлоний, Қайс ал-Жузомий, Кусайр ибн Мурра ал-Ҳазрамий, Қатодалар ривоят қилишди. Бу киши ривоят қилган ҳадислардан учта саҳиҳ соҳиблари ўз китобларига киритилган.\nУшбу ҳадисдаги зикр қилинаётган намоздан, чошгоҳ намози ирода қилинмоқда. Демак, ким эрталабдан тўрт ракъат чошгоҳ намози ўқиб олса, кун давомида Аллоҳнинг ҳифзу ҳимоятида бўлар экан.\nБиз ҳам кун бўйи Аллоҳнинг ҳифзу ҳимоятида бўлмоқни истасак доимо чошгоҳ намоз ўқишга одатланайлик.\nМуоз ибн анас ал-Жуҳаний розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ким Бомдод намозини ўқиб бўлганидан кейин намоз ўқиган жойида то, чошгоҳ намозини ўқигунча ўтирса. Фақат яхшиликдан бошқани гапирмаган бўлса, унинг хатолари, агар денгиз кўпигидан кўп бўлса ҳам мағфират қилинур», дедилар». Абу Довуд ва Термизий ривоят қилган.\nШарҳ: Ушбу ривоятда васф қилинаётган намозни Салотуш Шуруқ - Шуруқ намози ҳам дейилади. Шуруқ, дегани эса қуёш чиқишини билдиради. Саҳар чоғи ниҳоятда фазилатли чоғ экани ҳақида олдинги ўрганган ҳадисларимиздан ҳам кўплаб маълумотлар олганмиз.\nБу ҳадиси шарифда ҳам Бомдод намози билан қуёш чиққунча бўлган вақтни Аллоҳнинг зикри билан ўтказишга тарғиб қилинмоқда. Шу билан бирга шуруқ намози ўқишга ҳам қизиқтирилмоқда. Аввал айтилганидек, шуруқ намози чошгоҳ намозининг энг аввалги вақтдаги намозидир. Ҳадисда Бомдод намозини жамоат билан ўқишга тарғиб борлиги ҳам очиқ-ойдин кўриниб турибди.\nУшбу ҳадисга амал қилишимиз жуда ҳам зарур. Саҳар чоғи Аллоҳнинг ибодати, зикри билан машғул бўлиш ўта фазилатли ишдир.\nўтган салафи солиҳлар бу ишга алоҳида эҳтимом берганлар. Бир гуруҳ ҳожиларнинг йўлини арслонлар тўсиб қолибди. Мазкур йўли тўсилган ҳожилар ичида буюк тобеъийнлардан Товус розияллоҳу анҳу ҳам бор эканлар. Қарама-қаршилик уч кун давом этибди. Уч кунгача арслонлардан қўрқиб бирор киши мижжа қоқа олмабди. Кейин арслонлар кетишибди. Саҳар чоғи экан. Ҳамма Бомдодни ўқиб ўзини уйқуга урибди.\nУхлашни хаёлига ҳам келтирмаётган Товус розияллоҳу анҳуга, уч кун мижжа қоқмадингиз, бироз ухлаб олсангиз яхши бўлар эди, дейишибди. Шунда у киши, бу пайтда ухлаб бўлмаса керагов, деб, зикрни давом эттирган эканлар.\nБизнинг давримиз аҳли солиҳлари сийратида ҳам шу одат мулоҳаза қилинади. Бу пайтда ер юзида навбатчилик қиладиган фаришталар алмашаётган бўладилар. Бу вақтда ухлаш, ғофил бўлиш ва бошқа бефойда ишлар билан машғул бўлиш мўмин одамга тўғри келмайди. Саҳарда ибодат қилганларнинг ризқи улуғ, ухлаганларнинг ризқи тор бўлади.\nҲозирги тараққий этган илм ҳам саҳар вақтининг фазилатли эканини тасдиқламоқда. Саҳар чоғида ултра бинафша нурлар тарқалган вақт бўлар экан. ўша нурлар инсон учун жуда ҳам фойдали экан.\nХўш, ўша нурлардан энг кўп фойда оладиган шахс Бомдодни жамоат билан ўқиб қуёш чиққунча Аллоҳнинг зикри билан машғул бўлиб, кейин икки ракъат намоз ўқиган шахс бўлмаса ким бўлар эди?\nҲа, бу ҳадисга доимий равишда амал қилишга одатланишимиз лозим.\nАбу Умома розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ким ўз уйидан таҳорат қилган ҳолида фарз намозга чиқса, унинг ажри эҳром кийган ҳожининг ажрича бўлур. Ким чошгоҳ намозига чиқса, фақат унинг учунгина чиқса, унинг ажри умра қилувчининг ажрича бўлур. Бир намоз билан иккинчи намоз орасида беҳуда нарса бўлмаса иллиййин китобидадир», дедилар». Абу Довуд ривоят қилган.\nШарҳ: Бу ҳадиси шарифда аввал ўрганган нарсаларимиз билан бир қаторда чошгоҳ намозининг савоби бир умранинг савобига тенг келиши баён қилинмоқда.\nПайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг, бир намоз билан иккинчи намоз орасидан беҳуда нарса бўлмаса иллиййин китобидадир, деганлари, ўша амалнинг савоби иллиййин китобига ёзилади, деганларидир. Иллиййин китоби эса, олий мақом китоб бўлиб, унга муқарраб фаришталар шоҳид бўлурлар.\nДемак, икки фарз намози орасида ёки бир фарз, бир суннат намози орасида беҳуда сабаб бўлади. Бундоқ ҳолнинг энг афзал кўринишларидан бири Бомдод намози билан шуруқ намози орасини зикр билан ўтказишдир.\nАбу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ким чошгоҳ намозини муҳофаза (бардавом) қилса, унинг гуноҳлари, агар денгиз кўпигича бўлса ҳам мағфират қилинади», дедилар». Термизий ривоят қилган.\nАбу Довуд ва Термизий ривоят қилган. Термизийда: «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам қуёш заволга кетгандан сўнг, пешиндан олдин тўрт ракъат намоз ўқир эдилар ва: «Албатта, бу соатда осмон эшиклари очилур, ана ўшанда менинг солиҳ амалим унга кўтарилишини яхши кўрурман», дер эдилар», дейилган.\nШарҳ: Мазкур намоз Пешиннинг тўрт ракъат суннати эмас. Алоҳида мустаҳаб намоз бўлиб, завол суннати номи ила машҳур. Бу намознинг ҳикмати ҳадиси шарифда очиқ-ойдин айтилмоқда.


Зоминдаги қорамолларни ўғирлаган шахс сирдарёлик бўлиб чиқди » Жиззах вилояти ички ишлар бошқармаси расмий сайти\nЖиззах вилояти ички ишлар бошқармаси » ИИБ хабарлари » Зоминдаги қорамолларни ўғирлаган шахс сирдарёлик бўлиб чиқди\nКуни кеча Зомин тумани Ғофур Ғулом маҳалла фуқаролар йиғинида истиқомат қилувчи 1990 йилда туғилган Б.Б. туман ички ишлар бўлимига қорамолларини номаълум шахс ўғирлаб кетганлиги юзасидан мурожаат қилди.\nМаълум бўлишича, ўғри ярим тунда Зомин-2 сув истеъмолчилари уюшмаси ҳудудидаги “Зомин Улкан хирмони” фермер хўжалиги даласида бўлган 5 бош бозор нархи 15 миллион сўмлик қорамолларни ўғирлаган.\nОлиб борилган тезкор суриштирув натижасида ушбу жиноятни Сирдарё вилояти, Сирдарё туманида истиқомат қилувчи 1992 йилда туғилган А.Т. содир этганлиги аниқланди. Мазкур жиноят Шароф Рашидов тумани, Оқолтин қишлоқ фуқаролар йиғинида истиқомат қилувчи 1988 йилда туғилган, юк автоулови ҳайдовчисининг “ISUZU” русумли автомашинасида қорамолларни олиб кетилиши орқали содир этилган.\nҲолат юзасидан туман ИИБ тергов бўлими томонидан Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 169-моддаси 2-қисми “г” банди билан жиноят иши қўзғатилган.


Ҳатто Хитой Фаластинни қўллаётганда араб давлатлари жим. Нега? - Zamin.uz\n23:45 / 16.05.2021\nЯқин Шарқда Фаластин ҳамда Исроил ўртасидаги можаро яна авж олди. 2014 йилдан буён содир бўлган бу давлатлар ўртасидаги энг йирик тўқнашувларда Фаластин яққол аутсайдер. Чунки ҳарбий жиҳатдан Исроилга бас келиш осон эмас. Бошқа томондан араб давлатлари Фаластинни ёлғизлатиб қўймоқда. Кўпчилик араб олами вакиллари Исроил билан яқиндагина тикланган алоқаларни бузмаслик учун Фаластинни қўлламаяпти.\nҲарбий амалиётлар бир неча кундан буён тўхтамаяпти. Ҳар икки томон бир-бирига ракета зарбаларини амалга оширмоқда. Фарқ шундаки, Исроилнинг зарбалари аксарият ҳолатда одамлар жуда зич яшайдиган кварталларга тушаётган бўлса, Фаластиннинг, аниқроғи, ҲАМАСнинг зарбалари ҳавонинг ўзида яксон қилинмоқда. Жанглар яна авж олганидан буён 132 киши ўлди. Улардан 32 нафари бола, 21 нафари аёл киши. Исроил томонидан 8 киши ўлди.\nЯнги уруш араб олами ва Исроил ўртасидаги муносабатларни яна кескинлаштирди. Ўтган йил кўпчилик араб давлатлари Исроил билан узоқ йиллик совуқ муносабатларни илиқлаштириб олишди. Араб давлатлари ҳамда Исроил муносабатлари илиқлашиши пойдевори бўлиши керак бўлган ҳужжат 2020 йил БАА, Баҳрайн, Судан ва Марокаш ўртасида АҚШ воситачилигида имзоланиши керак эди. Ўшандан кейин араб давлатлари илк марта Исроил билан разведка ва давлат хавфсизлиги борасида ҳамкорлик қилиши ҳақида эълон қилишди.\nИсроил ва Фаластин ўртасидаги урушнинг яна хуруж қилиши эса бу араб давлатларини жуда ноқулай аҳволга тушириб қўйди. Улар яқин-яқингача Исроил билан тиббиёт, иқтисод ва туризм соҳасида ҳамкорлик манфаатли эканига фуқароларини ишонтиришга уринаётганди, лекин бу мамлакат фуқаролари телевизор орқали Фаластиндаги уйлар қандай қилиб ракета ҳужумига учраётгани, мусулмон олами учун муқаддас бўлган Ақсо масжидига Исроил полицияси ҳужум қилганини кўриб туришибди. Бундай ҳолатда одамларни яна Исроил билан ишлаш манфаатли эканига ишонтириш қийин бўлади.\nИкки стулда ўтириш\nАраб мамлакатлари Исроил ва Фаластин ўртасидаги олдинги урушларда яҳудийларни кескин қоралар, воқеалар қайсидир маънода бир томонлама ёритиларди, яъни фаластинликлар зулмга учраётгани кўрсатиларди. Лекин бу галги уруш бошқача ёритилмоқда. Араб оламидаги давлат телеканаллари гўёки икки томонни ҳам эшитаётган бўлиб, Исроилдагилар ҳам сирена товушларидан ухлолмаётгани, ҲАМАС зарбаларидан қочаётганини кўрсатмоқда. БААнинг Sky News Arab телеканали Исроил томонининг ракета зарбалари нишони фақат ҲАМАС объектлари бўлаётгани ҳақидаги баёнотини кўрсатди.\nИордания ва Баҳрайнда, шунингдек, дунёнинг ўнлаб мамлакатида, хусусан, АҚШда Фаластинни қўллаб-қувватлаш акциялари ўтказилди. Мусулмон сиёсатчилар Фаластинни қўллашини маълум қилди, лекин бу чиқишлар ҳозирча фақат оғзаки бўлиб қолмоқда. Бу галги зиддият минтақада Эроннинг таъсири ошиши хавфи пайдо бўлган ва араб олами Исроилнинг минтақадаги ролини тан ола бошлаган вақтда содир бўлди. Бу эса вазиятни янада мураккаблаштирди.\nЭнг қийин аҳволда БАА ҳукумати қолди. Араб давлатлари орасида айнан БАА Исроил билан муносабатлар нормаллашганини биринчи бўлиб расман эълон қилганди. Баъзи БААлик сиёсатчилар Фаластинни қўллаши ҳақида гапирди, лекин ҳукумат ўз баёнотларида ҲАМАС ва унинг етакчиларини тилга олмаяпти.\n«БАА Исроил босқинчилигини қоралаб, шимолий Қуддус пойтахти бўлган мустақил Фаластин давлати тузилишини қўллаб-қувватлайди. Бу тарихий ва принципиал позиция ва у ўзгармайди», деб ёзди масалан БАА президенти маслаҳатчиси Анвар Гаргаш.\nЭнг кескин баёнотни Туркия президенти Ражаб Эрдўған билдирди. У Туркия бўлаётган ҳолатга жим қараб турмаслигини айтди: «Уч диннинг уйи бўлган муқаддас даргоҳга ҳужум қилиш орқали Исроил террористик давлати ҳамма чегараларни бузди. Барчасини ҳозир тўхтатмасак, биз бу ваҳшийликнинг қурбонига айланамиз».\nЎз навбатида, Эрон ҳам жим турмай муносабат билдирди ва инсониятга қарши қилинаётган бу ҳаракатларга қарши туриш учун минтақавий ҳамкорлик бўлиши кераклигини маълум қилди. Бироқ Эрон ҳам, Туркия ҳам араб давлати ҳисобланмайди. Бунинг устига, Фаластинда суннийлар яшагани учун Эрон айтарли қўллаб-қувватлов тақдим этиши қийин.\nАраб олами эса Исроил билан муносабатлар ёмонлашишини хоҳламайди, чунки икки томонлама кўплаб манфаатли шартномалар имзолаб қўйилган. Шунга қарамай, Фаластиннинг бошига не савдоларни солаётганини кўрган араб давлатлари Исроил билан муносабатларда масофани узоқроқ сақлашга ҳам ҳаракат қилса керак. Исроилда ишлаган мисрлик собиқ дипломат Эззедин Чукрининг айтишича, Исроил ва Фаластин ўртасидаги можаро араб давлатларини босим остида қолдираётган бўлса-да, улар азбаройи Исроил билан муносабатлари ёмонлашмаслиги учун кескин баёнот беришдан ҳам чекинишади. Ҳарбий эксперт Майкл Стивенснинг айтишича, БАА Исроил билан муносабатлар ёмонлашишини хоҳламайди, лекин ҳозирги воқеалар тинчигунга қадар БАА ва Исроил муносабатлари ҳам таранглигича қолади.\nДунё тажрибасидан келиб чиқиб шундай хулоса қилиш мумкинки, бундай вақтда араб давлатлари Исроил билан ёпиқ эшиклар остида муносабатларни давом эттираверади. Дипломатик учрашувлар ва матбуот анжуманларидаги табассумларни яқин ўртада кўрмасак керак.\nШу ўринда, ҳатто Хитой Фаластинни қўллаётган бир вақтда араб дунёсининг жим тургани мусулмонларни ҳайрон қолдирмоқда. Чунки Фаластиндаги можаро бутун ислом оламига алоқадор қадриятни оёқости қилишга уринишдан кейин бошланди. Ислом таълимотига кўра, охирзамон пайғамбари Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи ва саллам айнан Қуддусдаги Масжидул Ақсодан меърожга кўтарилганлар. Исроил ислом оламидаги энг муқаддас уч масжиддан бири бўлган Ақсонинг олдида яшовчи 70 та фаластинлик оилани у ердан кўчириш ҳақида ҳаракат бошлади. Шундан сўнг келишмовчилик бошланди ва Рамазон вақти масжиднинг ичкарисида минглаб мусулмонлар бўлган ҳолатда Исроил полицияси ҳужум қилди. Масжиднинг ичида портлаш содир этилди ва мусулмонлар калтакланди.\nШундан сўнг ҲАМАС Исроил томонга ҳаво зарбаларини амалга оширди ва шу билан уруш бошланиб кетди. Исроилнинг ҳаво ҳужумидан ҳимоя тизими зарбаларни битта-битта парчалаётган вақтда на ҳарбий ва на иқтисодий жиҳатдан Исроилга яқинлаша оладиган Фаластин мусулмонлари битта-битта Исроил ракеталари қурбонига айлана бошлади. Мана шундай вақтда араб олами Исроил билан муносабатларини ўйлаётгани ачиниш билан қабул қилинмоқда. Ахир 1967 йилги урушда Исроил Иордания, Сурия, Миср ва Ироқ ҳам араб коалицияси таркибида Исроилга қарши жанг қилиб, ўз ерларини бой берган. Ўша урушдан Исроил ўз ҳудудидан 3,5 баравар катта жойни эгаллаб олган. Исроил армияси араб коалициясини олти кун деганда кунпаякун қилиб, кейинчалик олти кунлик уруш номини олган жангда ғолиб бўлганди.\nКўпчилик жим туриш деганда ҳарбий ҳаракатларни тушуниши мумкин, лекин бугун дунёда дипломатиянинг ўзи кўп нарсани ҳал қилади. Кўп давлатларнинг баёнотлари ҳар қандай агрессияни ҳам тийиб қўйиши мумкин. “Замин” янгиликларини “Twitter”да кузатиб боринг\nЯнгиликлар » Дунё » Ҳатто Хитой Фаластинни қўллаётганда араб давлатлари жим. Нега?\n123 kun bir-biriga kishanlangan oshiq-moshiq zanjirni uzishdi-yu, ajralishdi


Хушнудбек: "...депутатларни ХАЛҚ БОҚАДИ. Яна қайтараман, депутатларни ХАЛҚ БОҚАДИ. Тушунишни истамаётганлар учун учинчи марта қайтараман, депутатлар халқни эмас, ХАЛҚ ДЕПУТАТЛАРНИ БОҚАДИ." — Teletype\nХушнудбек: "...депутатларни ХАЛҚ БОҚАДИ. Яна қайтараман, депутатларни ХАЛҚ БОҚАДИ. Тушунишни истамаётганлар учун учинчи марта қайтараман, депутатлар халқни эмас, ХАЛҚ ДЕПУТАТЛАРНИ БОҚАДИ."\nМасалан, энг оддийсидан бошласак, ҳалигача Олий Мажлис атрофини ўраб турган панжаралар олиб ташланмади. Ҳалигача халқ сайлаган депутатлар халқдан қўрқиб, баланд панжаралар ортига беркиниб ўтиришади. Бу бўйича кўп бора гапирилди, сиёсий дебатларда ваъдалар берилди, аммо қачон амалга ошиши ҳозирча номаълум. Бу каби панжараларни бошқа кўплаб давлат ташкилотларида ҳам учратиш мумкин. Чунки бизда ҳалигача фуқароларга потенциал жиноятчига қарагандай қарашади.\nЁки икки кундан буён барча ижтимоий тармоқларда кенг муҳокама қилинаётган «Сиз мени сайламагансиз, бундан кейин ҳам сайламайсиз... сайламасангиз ҳам майли» деган гапларни олайлик.\nУмуман олганда партия раиси, депутат ва Олий Мажлис Қонунчилик палатаси Спикери ўринбосари ушбу гапи билан нима демоқчи бўлганини тушуниш қийин эмас, «Сиз мен сайланган округда яшамайсиз, Сизнинг депутатингиз бошқа» деган мазмунга шаъма қилган.\nМана шунинг ўзи энг катта асос. Ўзбекистоннинг қаерида истиқомат қилишингиздан қатъи назар, у хоҳ Наманган бўлсин, хоҳ Жиззах, исталган депутатга эътироз билдира оласиз, исталган депутатга қонун доирасида талаб қўя оласиз. Улар бизнинг ҳисобимиздан оиласини боқяпти. Бизнинг ҳисобимиздан Мерседесу Малибудан иборат хизмат машиналарида юришибди. Бизнинг ҳисобимиздан имтиёзли шартларда уй-жой олишяпти. Бизнинг ҳисобимиздан қиммат Apple iMac компьютерларига Windows ўрнатиб ишлатишмоқда.\nНафақат ҳар бир депутат, балки ҳар бир давлат хизматчиси мана шу олтин қоидани ҳар лаҳза ёдида тутиши, ҳеч қачон унутмаслиги керак.\n📲 Каналга обуна бўлинг👇


Бугун ва эрта қандай об-ҳаво кутилмоқда? - 11.02.2022, Sputnik Ўзбекистон\nБугун ва эрта қандай об-ҳаво кутилмоқда?\nБугун Ўзбекистонда ҳаво ўзгарувчан бўлади, аксарият ҳудудларда кучли шамол бўлиши, тоғларда қор ёғиши мумкин. 11.02.2022, Sputnik Ўзбекистон\nТОШКЕНТ, 11 фев - Sputnik. Ўзбекистон ҳудудига 11-12 февраль кунлари Туркманистондан илиқ ҳаво, сўнгра шимолий Кавказ ҳудудларидан нам ва салқин ҳаво массаси кириб келиши кутилмоқда, деб хабар қилмоқда "Ўзгидромет".Шунингдек, бугун Ўзбекистонда ёғингарчилик кутилмайди, фақат Қорақалпоғистонда, Хоразм вилоятида баъзи жойларда бироз ёғингарчилик (ёмғир, қор) бўлади. Баъзи жойларга туман тушиши мумкин. Тошкентда ёғингарчилик кутилмайди. Шамол 5-10 м/с тезликда эсади. Ҳарорат 12-14° илиқ бўлади.Тоғли ҳудудларда ёғингарчилик кутилмайди. Туман тушиши мумкин. Қор кўчиши хавфи бор. Баъзи жойларда шамол тезлиги 17-22 м/с гача кучайиши мумкин. Ҳарорат 3-8° илиқ бўлади.12 феврал куни Қамчиқ довонида қор ёғиши, туман тушиши кутилмоқда. Йўлларда кўриниш 50мгача пасайиши мумкин\nоб-ҳаво, баҳорги мавсум\n© Sputnik / Кирилл Каллиников / Фотобанкка ўтишПовседневная жизнь\nБугун Ўзбекистонда ҳаво ўзгарувчан бўлади, аксарият ҳудудларда кучли шамол бўлиши, тоғларда қор ёғиши мумкин.\nТОШКЕНТ, 11 фев - Sputnik. Ўзбекистон ҳудудига 11-12 февраль кунлари Туркманистондан илиқ ҳаво, сўнгра шимолий Кавказ ҳудудларидан нам ва салқин ҳаво массаси кириб келиши кутилмоқда, деб хабар қилмоқда "Ўзгидромет".\nҚорақалпоғистонда, Хоразм, Бухоро, Навоий, Тошкент, Самарқанд, Сирдарё, Жиззах, Қашқадарё, Сурхондарё вилоятларида баъзи жойларда шамол 17-22 м/с гача кучайиши кутилмоқда, айрим жойларда чанг тўзон кузатилади. Ҳаво ҳарорати 12-17° илиқ бўлади.\nШунингдек, бугун Ўзбекистонда ёғингарчилик кутилмайди, фақат Қорақалпоғистонда, Хоразм вилоятида баъзи жойларда бироз ёғингарчилик (ёмғир, қор) бўлади. Баъзи жойларга туман тушиши мумкин.\nТошкентда ёғингарчилик кутилмайди. Шамол 5-10 м/с тезликда эсади. Ҳарорат 12-14° илиқ бўлади.\nТоғли ҳудудларда ёғингарчилик кутилмайди. Туман тушиши мумкин. Қор кўчиши хавфи бор. Баъзи жойларда шамол тезлиги 17-22 м/с гача кучайиши мумкин. Ҳарорат 3-8° илиқ бўлади.\n12 феврал куни Қамчиқ довонида қор ёғиши, туман тушиши кутилмоқда. Йўлларда кўриниш 50мгача пасайиши мумкин


"Фонд Форум" марафони ўрнига Бостон қурбонлари хотирланади\n"Фонд Форум" ташкилоти 28 апрел кунги "Ҳаёт учун!" хайрия марафонини Бостон қурбонларини хотирлашга қаратилган тадбирга алмаштирди. Twitterда шундай хабар қолдирган @GulnaraKarimova ўзбекистонликлар билдирган таъзияларни бостонликларга йўллашни режаламоқда.\nБостон марафонидаги портлашлар ортидан ҳар йили Тошкентда ўтказиб келинаётган "Фонд Форум" ташкилотининг "Ҳаёт учун!" хайрия марафони қолдирилди.\nБу ҳақда Twitterда хабар қолдирган @GulnaraKarimova 28 апрел кунига белгиланган марафон ўрнига Бостон қурбонлари хотирасига бағишланган тадбирлар бўлишини билдирди.\nTwitterдаги ёзувларга кўра, "Фонд Форум"нинг бу йилги марафони қолдирилиши асл сабаблари "хавфсизликни таъминлаш мақсади" билан изоҳланмоқда.\nШу боис, 28 апрелга белгиланган марафоннинг ёпиқ ва қўриқланиши мумкин бўлган бинолардан ташқарида, яъни очиқ ҳавода белгиланган ҳамма оммавий тадбирлари бекор қилинган.\nФақатгина "Бунёдкор" стадионидаги футбол матчи ва "Туркистон" саройидаги тадбирлар бўлиб ўтади ва уларнинг мазмуни ҳам Бостон портлашлари қурбонларини хотирлашга қаратилади.\nБу хабарни "Фонд Форум" ташкилотининг ташкилотчиларидан бири @davronkabulov ҳам твиттеридаги саҳифасида тасдиқлади.\n"28 апрелга белгиланган "Ҳаёт учун!" хайрия марафони бекор қилинди", деб ёзув қолдирди Қобулов.\n@GulnaraKarimovaнинг ёзишича, Бостон қурбонлари хотирланадиган тадбирда ҳар йили марафонда бўлгани каби "кино, эстрада, театр юлдузлари иштирок этади".\nТадбирлар жонли эфир тарзида ёртилади ва "Бостон портлашидан жабр кўрганларни қўллаб-қувватлаш бағишланган" катта акция ўтказилади.\n@GulnaraKarimovaнинг яна ёзишича, Бостон портлаши қурбонлари ва жабрдийдаларига ўзбекистонликлар билдирган таъзия, қувватлов сўзлари, эсдалик ёзувлар футболкаларга туширилади ва "Фонд Форум" ташкилотининг АҚШдаги вакиллари орқали бостонликларга етказилади.\nКенг кўламли бўлиши кутилаётган ушбу акцияга тўлиқ тафсилотлар эса 23 апрел куни маълум қилиниши айтилди.\nШу куни "Фонд Форум" ташкилотининг айни масага бағишланган матбуот анжумани ўтказиши айтилмоқда.\nБунга қадар Ўзбекистон Президенти Ислом Каримовнинг америкалик ҳамкасби Барак Обамага Бостонда содир этилган теракт муносабати билан таъзия билдиргани эълон қилинган эди.\n"Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримов Бостон шаҳрида террорчилик ҳаракатлари содир этилиб, инсонлар қурбон бўлгани муносабати билан АҚШ Президенти Барак Обамага ҳамдардлик билдирди", дейилган эди давлат раҳбарининг матбуот хизмати томонидан тарқатилган хабарда.\nЯъни, "Фонд Форум"нинг 28 апрел кунги Бостон қурбонлари хотирасига ҳурмат бажо келтириш тадбири Гулнора Каримованинг отаси билдирган икки энлик таъзияномасидан бир неча ҳисса ошиб тушадиган жамоат тадбири бўладиган кўринади.\nТамерлан Царнев уни қўлга олиш амалиёти чоғида ўлдирилган. Жавҳар Царнаев эса оғир жароҳатлар билан қўлган олинган ва ҳозир оғир аҳволда шифохонада.\nЦарнаевларнинг ота-онаси ўғилларининг Бостон марафонида уюштирилган террор хуружига алоқаси борлигини инкор қилмоқда.


Кун ҳикмати: ЗАҲР ВА ҚАҲР\n10:21 / 14.07.2016\nАслида, наслида ёвузлик бўлса, ундан яхшилик кутиш қийин. Унинг яхшилик ниқобидаги «ҳиммат»и ҳам оғир кечиши ҳақ. Илонсифат ҳаракат, сирингдан, нозик ишларингдан воқиф бўлиш эвазига сени мағлуб этиш нокас нияти. Шуни сездингми ундан узоқлаш деган ўгит Рудакийнинг ҳаёт ҳақиқатини бадиий ҳақиқатга ўгириш ҳисси билан боғлиқ. Нокас бировни бировга яхшилик қилаётганини кўролмаслиги аниқ. Ҳатто, у бировнинг ўзига қилаётган яхшилигини ҳам кўролмайди. «Нимага биров бировга яхшиликни раво кўриши керак»?-деган жумбоқли савол унга тинчлик бермайди. Чунки, у дунёни фақат ёвузлик қобиғида кўради. Унинг яшаш тарзи шу-яхшиликка ҳам ёмонлик, ёмонликка ҳам ёмонлик.. Унга яхшиликни ҳам, ёмонликни ҳам раво кўрмасдан, ундан узоқлашиш энг тўғри ҳукм эканини уқтиради адиб. Шу тобда бошқа бир шоирнинг ушбу ҳикмати ёдга келади: «Яхшига қилсанг яхшилик ҳам айтадур, ҳам қайтадур, Ёмонга қилсанг яхшилик на айтадур, на қайтадур»\nЭзоп ривоятларидан бирида келтирилишича, Зевс тўй қилаётган экан. Ҳамма ҳайвонлар топганларини унга совға қилиб келтиришибди. Илон ҳам гул тишлаган куйи судралиб келибди. Зевс илонни кўриб, унга шундай дебди: мен бошқаларнинг совғасини қабул қиламан, аммо сенинг тишингдаги туҳфани олмайман. Масалдан хулоса шуки, ёмонларнинг яхшилигида ҳам хатар бор.\nРудакий илоннинг заҳри ўз ўрнида дору дармон, шифо бўлиши мумкин, лекин илонсифат нокас заҳри сени тузалмас дардга гирифтор қилиши ҳақлигига ишора қилиб ўтган. Узоқ даврлардан бери тиллардан тилларга ўтиб келаётган «Тошбақа ва чаён» масалидаги «заҳар урмоқ эмиш касби чаённинг» деган ҳикмат ҳам бежиз эмаслиги таъкидланади рубоийда.\nТожикистондаги туманлардан бирида 58 деҳқон хўжалиги йўқолган\n20:45 / 03.10.2017\nКун ҳикмати: ФАРЗАНД ТАРБИЯСИ\n09:46 / 13.07.2016\nКун ҳикмати: ШУКР, ЗИКР, ФИКР\n10:33 / 12.07.2016


Тошкент 15 йиллик танаффусдан сўнг яна ЕХҲТ матбуот анжуманига мезбонлик қилади\n23 апрел 2021, Тошкент вақти: 16:33\nЕХҲТнинг Оммавий ахборот воситалари бўйича 19-Марказий Осиё анжумани Тошкентда октябрь ойида ўтказиладиган бўлди. Бундай анжуман Ўзбекистонда охирги марта 15 йил аввал ўтказилган эди.\nGazeta.uz нашрининг 13 июль куни билдиришича, “Марказий Осиёдаги очиқ журналистика” мавзусидаги анжуман Тошкентда 18-19 октябрь кунлари ўтказилиши режалаштирилган.\nМазкур анжуманда хориж давлатларидан келган матбуот соҳаси эскпертлари ва журналистлардан иборат 80 киши иштирок этади. Унда минтақадаги сўз эркинлиги ва матбуотга оид вазият муҳокама қилинади.\nТошкент 2002 йилда 4-анжуманга мезбонлик қилган эди. Ўшанда “Матбуот эркинлиги ва коррупция” мавзуси муҳокама қилинган эди.


ИнтерФУТБОЛ :: Дик Адвокат: «Зенит»ни кўзда ёш билан тарк этганман»\n- «Зенит»га таклиф этишгани ҳақида гапирсангиз...\n- Константин Сарсания ўша пайтда клуб мураббийи ва агенти, жаноб Фурсенко президенти эди. Мен эса Жанубий Корея миллий термаси бошқарувида Германиядаги ЖЧга тайёргарлик кўраётгандим. «Зенит» вакиллари билан илк учрашувимиз Голландиядаги аэропортда бўлиб, ўшанда ички овоз «Бундай қилма!» деётгандек эди. Аммо Фурсенко Санкт-Петербургга бориб, шаҳарни кўриб, инфратузилмани кўздан кечиргач, якуний қарорга келишимни сўради. Бордим, кўрдим. Ўша пайтдаги база билан ҳозиргисининг ўртасида жуда катта фарқ бор. Об-ҳавонинг совуқлиги чўчитди, натижада якуний тўхтамга келишим янада қийинлашди. Фурсенкога ҳаммаси яхши экани, лекин оилам билан маслаҳатлашишим лозимлигини айтдим. Яқинларим эса ушбу таклифни қабул қилмаслигим тарафдори эдилар, бундан «Зенит» раҳбарини хабардор этдим. Лекин улар яна бир бор Амстердамга боришди, гаплашдик ва бир йиллик шартномага имзо чекдим. Аста-секин жамоани юқорига кўтардик, дастлабки мавсумда 5-ўринни эгаллаб, келажакка пойдевор қўйдик. Деярли ҳамма нарсани ўзгартирдик. Масалан, эскириб қолган базани. Раҳбариятнинг ҳар томонлама қўллаб-қувватлаётгани қувонарли эди. Инфратузилма тубдан яхшиланди. Ҳомийлар янги ва қулай самолёт ажратишди.\n- 2007|2008 йиллар мавсумидан умид катта эди, лекин старт омадли кечмади...\n- «Зенит»га келганимда жамоа чемпионатда 9-ўринни эгаллаб турганди. Клуб кучли етакчига эҳтиёж сезаётганди. Қандайдир ўзгартириш киритишимиз керак эди. Жуда қийин бўлган, ҳаттоки, кетиш ҳақида ҳам ўйлагандим. Жамоада ҳар хил футболчилар ўйнашарди: руслар, хорижликлар - улар ўзларини энг яхши деб ҳисоблашарди, аслида эса бундай эмасди. Шубҳасиз, барчаси иқтидорли эди, лекин бизнинг талабимизга тўғри келмасдилар. Зирянов, Широков, Тимошукни сотиб олдик, айримлар билан хайрлашдик. Муайян тизимда ишладик, унга эса ҳамма ўйин-чилар ҳам мослаша олмасдилар. Нохуш вазиятлар бўлган: «Динамо»га қарши баҳсда 2:4 ҳисобида ютқазганимиз ҳамон эсимда. Ўшанда раҳбарият менга шундай деганди: «Яхши, тизим ва айрим футболчиларни ўзгартирамиз». Ҳеч қанча муддат ўтмай, яна «Динамо» билан ўйнаб, 9:3 ҳисобида зафар қучдик. Шу тариқа барча ўйинчиларимизда ўз кучларига ишонч пайдо бўлди.\n- Кейин чемпионат якунигача муваффақиятли қатнашдинглар...\n- Ҳа, ажойиб ўйинлар кўрсатдик. Ишқибозлар сафардаги учрашувларимизга ҳам боришди, ўз майдонимиздаги баҳсларнику гапириш шартмас.\n- Раменскийдаги ўйин-чи, ўшанда нима бўлганди?\n- Ушбу учрашувнинг биз учун нақадар муҳимлигини билардик. Чемпионатнинг сўнгги турида ғалаба қозонишимиз шарт эди. Ўз навбатида, «Спартак» ғалаба учун «Сатурн»га 2 миллион доллар ваъда қилганидан хабаримиз бўлган. Шу боис, ўйин асабий руҳда кечди. Рақиб бош мураббийи- (Гаджи Гаджиев)нинг юз ифодасини ҳозиргача эслайман, бизни мағлубиятга учратишни хоҳлаётгани шундоқ кўриниб турарди. Аммо ўша мавсум жамоамиз кучлироқ эди.\n- УЕФА кубоги финалидаги «Глазго Рейнжерс»га қарши баҳсдан нима кутгандингиз?\n- Мазкур учрашув мен учун алоҳида аҳамият касб этар, чунки «Глазго»да тўрт йил муваффақиятли ишлагандим. Шотландиядаги фаолиятимни эсладим, аммо бу хаёллардан қутулиш талаб этиларди. Биз бир оиладек эдик ва рақибдан кучли эканимизни билардик. «Глазго» таркибига юқори савияли футболчиларни тўплаганди. «Зенит» эса финалгача 17та ўйинда муваффақият қозонганди. Ўша мавсум муваффақиятли ва мураккаб кечганди. Аксарият ўйинчиларимиз Европа клублари қизиқишига сабаб бўлишди. Масалан, Аршавин. Муаммо шундаки, етакчилар жамоани тарк этишганида, уларнинг ўрнини янада яхшироқ футболчилар эвазига тўлдиришга тўғри келади.\n- 2009 йилги мавсумдаги омадсизликни қандай изоҳлайсиз? Истеъфоингизга нима сабаб бўлган?\n- Уч йил мобайнида оиламни соғиндим. Дам олишни хоҳладим, чунки «Зенит»дек клубда ишлаш бир ҳафтада етти кун меҳнат қилишни талаб этарди. Боз устига, бошқа мамлакатда яқинларимга эҳтиёж сездим. Раҳбариятга мавсум якунида кетишимни айтиб, бирор миллий термада бош менежер сифатида фаолият юритмоқчилигимни билдирдим. Афсуски, бундан олдин аввалги ҳамжиҳатлик бироз йўқолгандек бўлди. Ўйинчилар кетишган, уларнинг ўрнига бошқаларни сотиб олиш лозим эди. Ўша паллада Бельгияда ишлашга тайёргарлик кўраётгандим.\n- Аэропортдаги хайрлашув жараёни ёдингиздами?\n- Ҳа, кўзимга ёш келганди. Пастда ишқибозларга яқин тургандим, юқорига кўтарилишим керак эди. Қанча мухлис борлигини билмасдим, улар Тина Тёрнернинг ўша машҳур қўшиғини куйлашганди. Шунингдек, аэропортда голланд тилида «Раҳмат, генерал» деб ёзилган катта баннерга кўзим тушганди. Уч йил ичида кенг кўламли иш бажаргандик, бу ажойиб эди. Миллер, Фурсенко ва Дюков билан ҳамкорликда катта кучга айлангандик. Мени қўллаб турган мухлисларга миннатдорчилик билдирмоқчиман. Ҳозир 2016 йилда қачонлардир «Зенит»да ишлаганимни фахр билан ёдга оламан.\nSovsport.ru - Ў.УМАРОВ тайёрлади


ДИНИЙ БАҒРИКЕНГЛИКНИНГ ТАМОЙИЛЛАРИ — Zamaxshariy.uz\nДИНИЙ БАҒРИКЕНГЛИКНИНГ ТАМОЙИЛЛАРИ\nИмом Аҳмад ибн Ҳанбал ривоят қилган ҳадисда Набий (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) шундай дейдилар: “Кимки аҳли зиммага бирор заҳмат етказса, Қиёмат куни мени ўзининг душмани сифатида кўради”.\nБиз эътибор беришимиз аҳамиятли бўлган яна бир жиҳат шундаки, жаҳон динларининг ичида фақат Исломдагина эътиқод эркинлиги очиқ-ойдин эълон қилинган. Аллоҳ таоло Бақара сурасининг 256- оятида: “Динда мажбурлаш йўқ”, дея марҳамат қилади. Юнус сураси 99-оятида эса Аллоҳ таоло бундай дейди:\nБиламизки, Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) ўзга динларга меҳр-муруввати, адолатпарварлиги билан нафақат ислом дунёсида, балки бутун ер юзида машҳур эдилар. У зотнинг Қуддус насронийлари билан имзолаган хавфсизлик шартномасига мувофиқ, шаҳардаги черковлар бузиб ташланмаслиги, мусулмонлар насронийларнинг ибодатхоналарини эгаллаб олмаслиги ва уларда ибодат қилмаслиги кафолатланган эди. Бу зот Қуддусга фотиҳ сифатида кирганларида, “Қуддус ал-кубро” черковида турган вақтларида аср намозининг вақти кириб қолди. У зот кейинчалик мусулмонлар буни далил қилиб, черковни масжид қилиб олишмасин дея, бу ерда намоз ўқишдан бош тортганлар. Мамлакатимизда бошқа дин вакилларига ҳам қонун доирасида тенг шароит яратиб берилди.\nPrevious Post:МАЗҲАБСИЗЛИК БИРДАМЛИККА РАҲНА СОЛУВЧИ ИЛЛАТДИР\nNext Post:ФИТНАДАН ОМОН БЎЛАЙЛИК