Ўткир Ҳошимов: "Бу дарахтнинг номи эди яхшилик" (2003) | www.ziyouz.uz\nБош саҳифа СуҳбатларЎткир Ҳошимов: «Бу дарахтнинг номи эди яхшилик» (2003)\nЎткир Ҳошимов: «Бу дарахтнинг номи эди яхшилик» (2003)\n(«Марказий Осиё маданияти» газетасининг бош муҳаррири билан суҳбат)\nТошкентнинг тарихий обидалари сафида Олий Мажлис биноси яқинида жойлашган — чорси пишиқ ғиштли, икки қаватли, икки равоғининг икки ёнида мезанали икки минораси бор, пештоғининг олд ва ён томонларининг тепаси шарафаю китоба билан безатилган мадраса алоҳида ажралиб туради.\nУнинг Марказий Осиё таълим тизими ривожига қўшган ҳиссаси бениҳоя салмоқли. Ушбу даргоҳда Ўзбекистон, Қозоғистон, Тожикистон ҳамда Қирғизистон ҳудудларидаги қатор шаҳар ва қишлоқлардан минглаб билимга ташналар сабоқ олишган.\n(Улар орасида ўзбекнинг улуғ адиби Абдулла Қодирий, машҳур олим ва шоир Абдурауф Фитрат, биринчи ўзбек миллий университетини очган олим Мунавварқори Абдурашидхонов, Ўрта Осиё ва Қозоғистон Диния назорати идорасининг ташкилотчиси ва муфтийси Зиёвиддинқори Бобохонов, машҳур драматург Ғулом Зафарий ва бошқалар бор эди…)\nТўқсон бир йил давомида минглаб толиби илмларга хизмат қилган бу муқаддас даргоҳни қизиллар абгор қилишди. 1923 йил мадрасани тақа-тақ ёпдилар. Мударрисларию мутасаддилари қамоққа тиқилди. Уларнинг аксарияти — ўша даврнинг уламою фузалолари ана шу мадраса асосчиси Абулқосимхон эшоннинг фарзандлари ва қариндош-уруғлари эди.\n1810 йилда Тошкентда таваллуд топган, саксон икки йил умр кўрган Абулқосимхон эшон бобо ҳақида 1899 йилда Санкт-Петербургда чоп этилган «Мусулмончиликка оид материаллар тўплами»да шундай дейилган: «Бутун Туркистонда катта ҳудудга эга бўлган Абулқосимхон эшоннинг турли шаҳарларда ўн минглаб муридлари бўлиб, эшон улардан келган ҳамда вақф ерларидан тушган маблағлар эвазига 1832 йилда Тошкентда ўттиз минг эллик сўмга мадраса қурдирган». (У ҳанузгача Абулқосимхон мадрасаси деб аталади.)\n…1865 йилда Черняев бошчилигидаги чор аскарлари Тошкентни ишғол этишаётган маҳали шаҳар аҳлини босқинчиларга қарши оёққа турғизган ғоявий раҳнамолардан бири Абулқосимхон эшон ҳисобланади…\nТаниқли шарқшунос, Ўрта Осиё тарихи билимдони, «Туркестанская туземная газета» («Туркистон вилояти газетаси») муҳаррири Николай Остроумов эса ул зот ҳаётининг сўнгги кунлари билан боғлиқ воқеаларни анча батафсил тасвирлаган.\n1892 йили — тарихга «Вабо қўзғолони» номи билан кирган миллий-озодлик ҳаракати бошлангач, Туркистон генерал-губернатори Тошкентнинг эски шаҳар ҳудудига чор аскарларини киритади. Улар табиийки, маҳаллий аҳолига таҳдид сола бошлайди. Шаҳарда норозиликлар баттар кучаяди. Агар бу ҳолнинг олди олинмаса, аскарлар билан тошкентликлар ўртасида қонли тўқнашув бошланиб, минглаб одамлар ҳалок бўлиши муқаррар эди. Буни генерал-губернатор Вревский яхши англарди-ю, аммо пинагиниям бузишни истамасди. Атай-лаб… Ва шу боис ҳам бу хусусда унга мурожаат қилганларни аямай жазоларди. Аммо… Абулқосимхон эшон, аввало, унга «аскарларни олиб чиқиш лозим», деган мазмунда русча (эшон форс, араб ва рус тилларини биларди) мактуб битади. Ҳаётини гаровга тикиб, генералнинг ҳузурига киради. Унинг кўзига тик боқиб, аскарларни чиқармаса, катта фожиа рўй беришини, бунинг оқибати генерал учун ҳам ёмон бўлишини айтади. Бу доно оқсоқолнинг жасоратига тан берган Вревский аскарларини олиб чиқади. Бундан қувонган аҳоли Хўжа Аҳрор жомеъ масжидига тўпланиб (1892 йилнинг 30 июнида), Абулқосимхон эшонга ташаккурлар билдиради.\nЎша кезлари Тошкентда вабо ниҳоятда кучайган бўлиб, бу бедаво дард юзлаб одамларни ўз комига тортиб кетарди. Масжидда сўз олган эшон аҳолини ғайридин аскарлар шаҳардан чиқарилгани билан қутлайди. Сўнг вабони ўзи билан олиб кетажагини тилаб, Аллоҳга нола қилади. Орадан тўрт кун ўтгач, Абулқосимхон эшон вафот этади. Уни сўнгги манзилга элтишгач эса… вабо барҳам топади…\nАбулқосимхон эшон ўзи қурдирган мадраса ёнидаги қабристондан мангу қўним топган. Ушбу муқаддас жойда унинг бобоси — XVIII асрда яшаб ўтган, эл-юрт орасида улкан ҳурмату иззатга эга бўлган Саййид Азимхон эшон, унинг ўғиллари Эшонхонтўра (Абулқосимхоннинг отаси), Саййид Қосимхон ҳам дафн этилган. (Ушбу қабристон айни пайтда ўзига хос гулзорга айлантирилган.)\nТошкент биқинидаги у кезлари қишлоқ бўлган — Дўмбиравотда Абулқосимхон эшоннинг кўплаб авлодлари яшайди. Шулардан бири — Абулқосимхон эшоннинг эвараси, Саййид Ҳошимхоннинг невараси, Атоуллахоннинг ўғли — Ўзбекистон халқ ёзувчиси Ўткир Ҳошимов. Адибнинг падари бузруквори Атоуллахон 1897 йилда таваллуд топганди. Кўп йиллар давомида тўқимачилик комбинатига қарашли болалар оромгоҳида ишлаган. Фарзандларига Озода, Эркин, Тўлқин, Ўткир, Ҳабибулло деб исм қўйган.\n«Атоуллахон ака, — деб ёзади таниқли адабиётшунос олим Абдуғафур Расулов Ўткир Ҳошимов ҳаёти ва ижоди ҳақидаги «Ардоқли адиб» китобида, — сержаҳл, бўлар-бўлмасга юрагини очавермайдиган одам эди. У киши ҳаромдан ҳазар қилар, болаларига инсофли бўлишни сингдирганди. Ўткир Ҳошимов асарларида ҳаром ва ҳалол ҳақида кўп ёзилганлиги, балки, шундандир…»\nТалабалик пайтидаёқ ўз асарлари билан элга танилган ва Ўзбекистондаги энг нуфузли журнал «Шарқ юлдузи»га ўн йил (1985 — 1995) давомида етакчилик қилган Ўткир Ҳошимов унинг мавқеини оширишга катта улуш қўшди. «Қуръони Карим»нинг ўзбекчага илк таржимаси ана шу журналда чоп этилди.\n— Ўткир ака, суҳбатни ана шу хайрли иш ҳақидаги ҳикоянгиздан бошласак.\n— Ўтган асрнинг саксонинчи йиллари юртимиз учун оғир синов дамлари бўлди. Собиқ шўролар мамлакатида «ошкоралик», «қайта қуриш» деган жараёнлар бошланиб, сўз эркинлиги бир қадар юз кўрсатгандек бўлса-да, мустабид тузумнинг ҳали қўли узун, қиличи кескир эди. Айниқса, ўзбек халқини бадном қилувчи «пахта иши», «ўзбек иши» деган қатағон хўлу қуруқни баравар ёндирди. Олисдаги марказдан келган гдлянчилар ўзларига берилган «чекланмаган ҳуқуқ»дан тўлиқ фойдаланиб, минглаб оилаларни бахтиқаро қилди.\nАна шундай таҳликали бир даврда Аллоҳ каломининг таржимаси тарихда биринчи марта ўзбек тилида «Шарқ юлдузи» журналида чоп этилди. Таржиманинг дастлабки қисми эълон қилиниши биланоқ турли эътирозлар бошланиб кетди.\n…Шундай қилиб, бу хайрли юмушга 1989 йилда киришилди.\nАлоуддин Мансур билан таржима хусусида бир неча бор батафсил суҳбатлашилди. Бу масала Ёзувчилар уюшмасида муҳокама қилинди. Бироқ гап айланса калтакнинг каттаси журнал таҳририяти бошида синиши аниқ эди. Шу боисдан, аввало Қуръони каримни, араб тилини, дин тарихини биладиган, қолаверса керак пайтда журнални қатъий ҳимоя қилишга қодир мутахассис ва ижодкорлардан иборат махсус таҳрир ҳайъати тузилди. Ҳайъатга Абдулазиз Мансур, Алибек Рустамов, Озод Шарафиддинов, Эркин Воҳидов, Неъматилла Иброҳимов, Ислом Шоғуломов, Умарали Норматов, Носир Фозилов ва бошқалар киритилди. Хайриддин Султонов, Анвар Турсунов, Омон Мухторов, Аъзам Ўктам нашрга тайёрловчи махсус муҳаррирлар сифатида тасдиқланди.\nБу ниҳоятда мураккаб, масъулиятли ва биринчи бор амалга оширилаётган вазифа бўлгани боис, таҳрир муҳаррирлари ҳар бир сўз, ҳар бир ибора устида синчиклаб иш олиб бориши керак эди. Омон Мухторов журнал таҳририятида ишлар, Хайриддин Султонов, Анвар Турсунов ва Аъзам Ўктам бошқа жойда хизмат қилса ҳам деярли ҳар куни таҳририятга келиб матн устида ишлашар эди.\nНиҳоят, 1990 йилнинг март ойида Қуръони каримнинг дастлабки суралари «Шарқ юлдузи»нинг 3-сонида босилиб чиқди. Адашмасам, ўша пайтда журнал адади 170 минг нусха эди. Журнал тезда тарқалиб кетди ва… кетидан «ғалвалар» бошланди. Адабий журналда диний манбанинг босилиши айримларнинг ғашини келтириши аниқ эди.\nБир томондан улар ҳақли эди: шўро сиёсатини тарғиб қилиши керак бўлган нашр динни тарғиб қилса! Албатта, бундай эътирозлар ҳали журнал чиқмасданоқ бошланганди.\nБироқ асосий «зарба» бошқа ёқдан келди. Қуръони каримнинг таржима қилиниб, журнадда босилишига олимлар, академиклар қарши чиқдилар. Албатта, ҳаммаси эмас, бир гуруҳ ўта «билимдонлари!»\nБош муҳаррир сифатида мени Марказкомга чақиришди. Афсуски, ҳар қандай вазиятда ҳам «тўнини ечиб» майдонга тушиб кетадиган Озод ака ўша куни университетда, дарсда экан. Таржимон эса Қирғизистонда. Таҳрир ҳайъати аъзолари бўлмиш бошқа олимларни топишнинг ҳам иложи бўлмади. Юқори ташкилотга бир дақиқа кечи-киб бориш ҳам мумкин эмас. Яхшиям, бахтимизга атоқли адабиётшунос ва тилшунос, араб тилини мукаммал биладиган олим Алибек Рустамов бор экан! Журнал масъул котиби, олим билан учовлашиб, айтилган жойга бордик.\nМарказкомнинг масъул ходими бизни очиқ чеҳра билан кутиб олди. Муомаласидан у кишининг журналга хайрихоҳ экани сезилиб турарди. Кўнглимиз анча равшан тортди. Мен кам деганда ўн нафар «олиму фузалолар» қамчи ўқталиб келган бўлса керак, деб ўйлагандим. Йўқ, академиклар номидан бир олим расман вакил бўлиб келган экан. Муҳтарам олимнинг талаби кескин ва қатъий эди. Нашрни тўхтатиш керак!\nЎша баҳсда ҳар жиҳатдан мантиқли, қиличдек кескир мулоҳазалар билан «рақибини» мот қилган Алибек Рустамовдан ҳамон миннатдорман! (Дарвоқе, Алибек ака орадан кўп ўтмай Мустақиллик шарофати билан академик унвонига сазовор бўлди.)\nМасала жиддий бўлгани учунми, ўша суҳбатни деярли сўзма-сўз эслаб қолганман.\n— Қуръон таржимаси билан «Шарқ юлдузи» шуғулланиши шартми? — деб сўради муҳтарам олим.\n— Бўлмаса ким шуғуллансин?\n— Ўзбекистон Фанлар академияси бор. Бунақа жиддий ишлар академияда қилинади, сизлар шеър босинг, ҳикоя босинг.\n— Марҳамат, академия ҳам шуғулланаверсин.\n— Академия шуғулланса, Қуръон таржимаси ўн йилда ҳам чиқмайди — деди Алибек Рустамов ишонч билан. — Буни мен яхши биламан.\nОлим бошқа важ топди:\n— Қуръонни таржима қилиш мумкин эмас. У фақат араб тилида ўқилиши керак!\n— Китоб инглиз, француз, немис, испан, рус тилларига аллақачон таржима қилинган-ку!\n— Улар христиан мамлакатлари!\n— Туркия, Покистон, Афғонистонда миллий тилларда нашр этилгани-чи? Уйғур тилига таржима қилингани-чи? Улар ҳам насронийми?\nМуҳтарам олим бу сафар ҳам бўш келмадилар.\n— Тўғри, бу тилларда ҳам таржимаси чиққан. Аммо яхлит китоб бўлиб чиққан. Қуръонни майдалаб босиш мумкин эмас!\n— «Ҳафтияк» нима? Қуръони каримнинг еттидан бири эмасми? Эски мактабларда «Ҳафтияк» ўқитилган-ку!\n— «Ҳафтияк» — китоб. Журнал эса вақтли нашр. Қуръонни журналда босиб бўлмайди.\n— Нега ахир?\n— Чунки Қуръон муқаддас китоб. Журналингизни биров йиртиб номақбул жойда ишлатса…\nБуниси энди мантиққа сиғмайдиган гап эди.\n— Ҳой, барака топгур! Қандайдир бефаҳм нон бурдасини ахлат қутисига ташлашидан қўрқиб, новвой нон ёпмай қўйиши керакми энди? Бизнинг одамлар орасида бунақа бетавфиқлар йўқ!\nАнчадан бери жим ўтирган Алибек аканинг йирик-йирик кўзлари чақнаб кетди.\n— Ҳой, мулла! — деди овози жаранглаб. — Сизнинг соҳангизнинг Қуръонга нима алоқаси бор? Дин тарихини биласизми ўзи? Мен араб мамлакатларида ишлаганман! Ҳамма газеталарда, ҳар куни Қуръон сураларидан парчалар босилади! Китобни давомли қилиб босиш мумкин эмас деган гап — абсурд! Мантиқ йўқ! Ундан кўра нима учун журнал академиядан сўрамай бу ишни бошлади, деб қўяқолмайсизми? Билиб қўйинг, нимани босишни журнал таҳририяти ҳал қилади! Акаде-мия шу ишга жазм этган экан, марҳамат, ўзи ҳам нашр қилаверсин!\nМуҳтарам олим фикридан қайтмади:\n— Барибир, журнални тўхтатиш керак!\n— Қўлингиздан келса, тўхтатинг! Аммо билиб қўйинг, обуначилар нашр нега тўхтаб қолди, деса, «мен шуни хоҳладим», деб жавобни сиз берасиз! Қолаверса, 170 мингта журнал тарқалиб бўлди. Бу — 170 минг сўм деган сўз. Кейинги сони ҳам тайёрлаб қўйилди. Унга ҳам шунча маблағ кетган. Ҳаммасини тўлайсиз!\n(У пайтда бу жуда катта пул эди.)\n— Буниси ўз йўлига, — деди Алибек ака. — Учаламиз телевидениеда чиқиш қиламиз. Сиз нашрни тўхтатиш кераклигини исботлайсиз, биз эса тўхтатиш мумкин эмаслигини! Қани, одамлар кимни маъқулларкин?\nМуҳтарам олим ўз фикридан қайтмади. Марказком ходими индамай, кулимсираб ўтирарди. Билдимки, у киши ким ҳақ эканини билиб турибди. Бироқ вақтида ҳаракат қилинмаса, майда гаплар газак олиб кетиши, ишни тўхтатишга қодир кучлар ишга киришиши мумкин эди.\nБахтимизга ҳал қилувчи суҳбат мамлакат раҳбари Ислом Каримов ҳузурида бўлди. (Бу пайтда Ислом Каримов Марказкомнинг биринчи котиби эди.) У киши нашр атрофида бўлаётган тортишувлар ҳақидаги гапни диққат билан эшитиб, бу хайрли ишни тўхтатмаслик, нашрни давом эттириш тўғрисида қатъий топшириқ берди.\nШундан сўнг Муқаддас Китоб тарихда биринчи марта ўзбек тилида чоп этилди.\nАлбатта, бу биринчи тажриба бўлгани учун айрим камчиликларга йўл қўйилган бўлиши мумкин. Бироқ Истиқлол шарофати билан минглаб, юз минглаб одамлар имон сари юз тутишида ўша нашрнинг ҳам бир қадар ҳиссаси борлигига шукрона қиламиз.\n— Қайси асарингизни қайта-қайта ўқигингиз келаверади?\n— Ота-онага ҳамма фарзанд бир хил ширин бўлганидек муаллиф учун ҳам барча асар, албатта, суюклидир. Шу билан бирга, ота-онанинг алоҳида меҳр қўйган фарзандиям бўлганидек, мен учун ҳам асарларим ичида ўзим кўпроқ яхши кўрган китобларим бор. Масалан, «Баҳор қайтмайди». Унда ёшлик туйғуларим — университетни эндигина битирган йигитчанинг туйғулари акс этгани учун. «Дунёнинг ишлари» она ҳақидаги дардли китоб. «Икки эшик ораси» ижодий тажрибамдаги салмоқли асарлардан бири. «Тушда кечган умрлар» романи эса янгича мавзуда бўлгани учун ҳам менга жуда қадрли.\n«Тушда кечган умрлар» романидан бир қанча бобларни хорижда нашр этиладиган «Икарус» журналида инглиз тилида эълон қилишаётганда «У нимаси билан сизларга ёқади?» деб сўрадим. «Унда сиёсат йўқ, яъни бу — коммунист, бу — фашист, бу — қизил, бу — оқ, бу — Дўст, бу — душман, деган гап йўқ. Бу асарда уруш, инсон, ўлим, деган учлик бор», деб жавоб қилишди ноширлар.\n— Қайси асарингиз ўзингизга ёқмайди?\n— Албатта, ҳамма асарлар ҳам бирдек яхши ёзилиши қийин. Мен баъзи ҳикоя ва қиссаларимни кейинги сайланмаларга, нашрларга киритган эмасман. Демак, маълум маънода улардан кўнглим тўлмаган.\nМавриди келганида шуни айта оламанки, бадиий асарларда (биринчи ҳикоям 1963 йил 17 апрелда чиққан) — хоҳ ҳикоя бўлсин, хоҳ қисса, хоҳ роман бўлсин, хоҳ драма ҳамиша Инсон ҳақида ёзишга уриндим. Буни соф виждон билан айта оламан!\n— Шеър ҳам қоралаб турасизми?\n— Ажойиб шоир Эркин Воҳидовнинг шундай гўзал мисралари бор:\nЎн саккизга кирмаган ким бор,\nБоғингдан гул термаган ким бор.\nСен ҳақингда ёзиб тўрт сатр,\nСирдошига аста кўрсатиб,\nҚўшни қизга бермаган ким бор…\nДарҳақиқат, ўн саккиз ёшда «шоир» бўлмаган одам йўқ, менимча.\nТабиийки, мен ҳам бир пайтлар шеърлар, ҳатто достонлар ёзганман. «Ойдин хиёбон» деган достонимни қайсидир бир туман газетаси чоп этган экан, кейин олиб келиб кўрсатишган. Бундан кўп йиллар илгари ёзилган куз ҳақидаги шеъримнинг икки бандини айтиб беришим мумкин:\nСамода турналар шодаси\nГоҳида оҳ чекиб ўтарлар.\nСамода булутлар подаси\nГоҳида ёш тўкиб ўтарлар.\nБилмадим, бу ненинг талқини —\nБоғларда эрта куз салқини.\nТунларим уйқусиз ва серғаш,\nХадикли тушларни кўрарман.\nҲар саҳар турарман ва яккаш\nЎзимдан оҳиста сўрарман: —\nБоғларда эрта куз салқини…\nЛекин шеърият билан майдонга кириш ёки шеърларни эълон қилиш, уларни тўплам шаклида чоп этиш… хуллас, шоирликни даъво қилиш фикридан ҳамиша узоқ бўлганман. Мен адибман. Прозаикман.\n— Бир адибдан қандай китобларни севиб мутолаа қилишини сўрашганида, «Кечирасиз, мен ўқийдиган эмас, ёзадиган ёзувчиман», дея жавоб қайтарган экан. Сиз-чи?\n— Албатта, бу ҳазил қилиб айтилган гап бўлиши керак. Чунки ижодкор ўз устида ишламаса, жаҳон адабиётини, ўзи мансуб бўлган адабиётни мунтазам кузатиб бормаса, қандай ёзишнигина эмас, қандай ёзмасликни ҳам мунтазам ўрганмаса, унинг яхши асар ёзиши қийин. Мен учун Навоий билан Шекспир ҳам, Толстой билан Тагор ҳам, Қодирий билан Чингиз Айтматов ҳам жуда қадрли ижодкорлар. Хеменгуэй, Мопассан, Цвейг, Шукшиннинг баъзи ҳикояларини ва умуман, ғарб адабиётидан бир қанча намуналарни ўзбек тилига таржимаям қилганман. Бу бежиз эмас. Ёзувчи мумтоз адабиётни ҳам, бугунги адабиётни ҳам кузатиб борса, айни муддао бўлади.\n— Ёзувчининг ноёзувчидан нима фарқи бор?\n— Афғон уруши ҳақида асар ёзишни узоқ муддат ўйлаб юрдим. Афғонга борган йигитларнинг кўпи билан гаплашдим. Лекин асарни бошлаш жуда қийин бўлди. Шу орада бетоб бўлиб, касалхонага ётишимга тўғри келди. Врачлар операция қиламиз дейди, мен кўнмайман.\nЎшанда кеч куз — ноябрь ойи эди. Балконга чиқиб, сигарет чекиб турсам, рўпарадаги — ёнғоқмиди, чинормиди, ҳозир эслолмайман — дарахтдан бир япроқ узилиб, учиб-учиб келиб, оёғим остига тушди. Босган эдим, «қисир-қисир» этиб майдаланиб кетди. Шунда бўлажак романнинг биринчи жумласи туғилди: «Куз ўлим тўшагида ётган беморга ўхшайди, оёқ остида касалманд хазонлар инграйди». Асарнинг мусиқаси топилди! Шошилинч билан стационардан чиқиб кетиб, «Тушда кечган умрлар» романини ўттиз кунда ёздим. (Дастлабки вариантини.) Агар ўқиган бўлсангиз, у бошдан охиригача ҳазин бир мусиқага ўхшайди: Рустамнинг қисмати ҳам маъюс мусиқа, Шаҳнозанинг қисмати ҳам, урушда ҳалок бўлган Хайриддиннинг қисмати ҳам маъюс мусиқа. Мана шу мусиқанинг ўзи, эҳтимол, Худо томонидан ёзувчининг, шуурига деймизми, қалбига деймизми, солинган нур бўлса керак. Демоқчиманки, ёзувчининг ноёзувчидан фарқи шундаки, ёзувчи Худо қалбига солганини ёзади.\nАлбатта, адабиётдан таланти ўртачароқ ноёзувчиларни чиқариб ташлаш керак, деган фикр тўғримас. Истеъдодли ёзувчи ҳам, сиз айтган «ноёзувчи» ҳам бўлиши керак. Аммо бир нарсадан ҳаммамиз бир қадар азият чекканмиз: ёзувчиликни даъво қилган ноёзувчиларнинг ҳасадидан. Ҳақиқий ёзувчи бўлолмаган ноёзувчилар анчайин ҳасадгўй, ғаразгўй бўлади. Яна бир ёмон томони шундаки, улар тез бирлашади. «Ноёзувчи»лар истеъдодлиларга шоқолга ўхшаб баравар ҳужум қилади. Истеъдодлилар эса ҳадеганда бирлаша олмайди. Улар бир-бирига халақит бермайди, бир-бирининг меҳвари (орбитаси)га кирмайди ҳам. «Ноёзувчилик»нинг яна бир хатари бор: унга мансуб «асар» маънавиятни қашшоқлаштиради, одамларнинг ҳақиқий адабиётга бўлган ихлосини қайтаради. Бу — анчайин жиддий хавф.\nТағин бир нарсани кўп ўйлайман. Истеъдодсиз истеъдодлини кўролмаса, истеъдодли истеъдодсизни ёқтирмаса ёки истеъдодсиз ўзига ўхшаган истеъдодсизга ҳасад қилса, ҳарқалай тушунса бўлади. Аммо истеъдодли истеъдодлига ғашлик қилса, буни тушуниш ҳам, кечириш ҳам қийин. (Афсуски, ҳаётда бунақаси ҳам учраб туради…)\nЁзувчи яратган асар билан ноёзувчи яратган асар ўртасида муҳим бир фарқ бор. Бу гапни такрор бўлса ҳам яна айтмоқчиман. «Шундай асар ёзсангки, уни ўқиётган китобхон дунёдаги ҳамма нарсани унутса, асар қаҳрамонлари ҳаёти билан яшаса. Китобни ўқиб бўлган куни ақалли бир кеча ухлолмай тўлғониб чиқса. Орадан кўп йиллар ўтгандан кейин ўша китобни қайтадан кўлига олиб, ўқиганда, яна ҳаяжонга тушса ва нимадир янги нарса топса». Бунақа асар ёзиш жуда қийин, лекин хдқиқий ёзувчи шундай асар ёзиши керак.\n— Қайси адиб Сиз учун идеалдир?\n— Мен идеал деган сўзни ёмон кўраман. Чунки собиқ шўро сиёсати бизга «Ленин, Сталин идеал бўлиши керак», деявериб, тинкамизни қуритганди. Дунёда асли идеал одам ҳам йўқ, идеал ёзувчи ҳам. «Беайб Парвардигор», деган тушунча бор, холос. Инсон ёлғиз Оллоҳга сиғиниши мумкин.\nЖаҳонда буюк ёзувчилар кўп. Уларнинг ҳаммасини алоҳида санашга вақт етмайди. Агар битта мезондан чи-қиб қарайдиган бўлсак, ўзбек ҳаётини Абдулла Қодирийчалик гўзал ва мукаммал тасвирлаган прозаикни (ҳамкасбларим хафа бўлишмасин) ҳали кўрганим йўқ. Ўзбек тилининг жилосини Абдулла Қодирийчалик эплаб ўрнига қўёлган, кифтини келтириб таърифлаган прозаик ҳам бизнинг адабиётда йўқ. Ўзбек халқининг феълини Қодирийчалик кўрсата олган ёзувчи ҳам йўқ.\nБунга битта мисол келтиришим мумкин. Кумуш заҳарланган, ўлим тўшагида ётибди. Ёнида Отабек ва қайнонаси ўтирибди. Бошқа, масалан, Европа адабиётида бундай вазиятда ҳар иккала қаҳрамон бир-бирининг пинжига кириб кетиши, бўса олиши, «Мен сени унутмайман» дейиши мумкин ва бу табиий. Лекин Отабек билан Кумушнинг ҳаракатида бутунлай бошқача манзара бор. Ёдингизда бўлса, келинининг ўлими яқинлашиб қолганини билган Юсуфбек ҳожи келинининг бошига келади. Жон талашиб ётган Кумуш эса ўрнидан туришга интилади, рўмолини қидириб қолади. Бошяланг, эрининг ёнида чўзилиб ётгани учун қайнотасидан уялади. Бу фақат ўзбекка хос хусусият!\nБундай мисолларни «Ўткан кунлар»дан кўплаб келтириш мумкин. Баъзилар Кумушнинг Отабекнинг иккинчи марта уйланишига рози бўлиши феодализм иллати, ўзбек аёлларининг мутелиги, тобелиги, деб айтишади. Балки шундайдир. Лекин Кумушбибининг бунга рози бўлишига бошқа сабаб ҳам бор. У эрининг аҳволини теран тушунади. Отабекнинг бошқа иложи йўқлигини билади ва изтироб чекишини хоҳламайди. Отабекни шу қадар яхши кўрадики, бировнинг қўйнига кирса ҳам майли, фақат азоб чекмасин, дейди. Бу Кумушбибининг қуллиги эмас, мардлиги. Шахсан мен буни шундай тушунаман.\n— Уруш кўрмагансиз-у, аммо уруш ҳақида кўп ёзгансиз. Бунинг сабаби нимада?\n— Ҳа, кўп ёзганман. «Урушнинг сўнгги қурбони», «Нега? Нега-а-а?!» деган ҳикояларим, «Икки эшик ораси», «Тушда кечган умрлар» романлари уруш ҳақида. «Дунёнинг ишлари» эса уруш орқасидаги ҳаёт ҳақида.\nМен бу асарларни азбаройи урушни яхши кўрганим учун эмас, ундан нафратланганим учун ёзганман. Урушда ғолиб подшоҳ, ғолиб саркарда, ғолиб армия бўлиши мумкин, лекин ҳеч қачон ғолиб инсон бўлмайди. Урушда ғолиб одам ҳам бахтсиз, мағлуб одам ҳам. Сабаби, уруш одамни ўзига ўхшаган бошқа одамни ўлдиришга мажбур қилади. Одам ўлдирган инсон эса ҳеч қачон бахтли бўлолмайди.\n«Тушда кечган умрлар» романида бир лавҳа бор. Рустам танкда кетаётиб, ўликларни машинага ортаётган аскарларни кўриб қолади-да, тўхтайди. Тушиб қараса, унинг энг яхши кўрган дўсти Темурнинг ўлигини ҳам ортишаётган бўлади. Темурнинг афти таниб бўлмас даражада пачоқлаб ташлангани учун уни қўлидаги татиуровкадан танийди. Яна бир даҳшатли ҳолат: Темурнинг олати кесиб олинган эди (Афғон урушида яраланиб қўлга тушган аскарларниг қулоғи, бурни ва бошқа аъзоларини кесиб ташлаш ҳолатлари кўп бўлган.) Буни кўрган Рустам ўзини билмай қолади, «қутуриб» кетади… У бир ҳовлига танки билан бостириб киради. Ҳаммаёқ чанг-тўзон. Танкдан тушади. Бирпасдан сўнг ишком тагидаги қизил кўйлакка кўзи тушади. Беихтиёр яқин боради. Қараса, кўйлак эмас, йиқилиб ётган аёл экан. Рустам унинг устига эгилади. «Қўрқманг, опа, биз сизга тегмаймиз», деб елкасидан тутса, аёл ёнбошга ағдарилади. Бу гўзал аёлнинг ўқ тешган бўйнидан оққан қон ярим яланғоч кўксига тушади. Шу пайт вайрона кулбадан бир ярим-икки ёшлардаги иштончанг бола чиқиб, энтак-тентак қадам босиб, аёлнинг бошига келади. «Мўржона», «мўржона», («мўржона», — она дегани) деб, уни эма бошлайди. Сўнг илкис бош кўтаради-да, чирқиллаб йиғлаб юборади. Боланинг оғзидан сут эмас, қон оқар эди!\nУруш қиёфаси — мана шу!\nРустам «Отаман! Ҳаммангни отаман! Ўзимниям отаман!» деб ҳайқиради ва ҳушидан кетиб, контузия бўлиб қолади. Унинг руҳий ҳолатидаги ўзгаришда нафақат ярадор бўлишининг, балки ана шу манзараларнинг ҳам «ҳисса»си бор. У урушга бормасди, уни мажбур қилиб юборишди. Балки Рустам ўша аёлни отмагандир, бошқа бир автоматдан отилган ўқ теккандир унга. Лекин ўлиб ётган аёлнинг гуноҳи нима? Урушга бориб ота бўлиш бахтидан мосуво бўлиб келган Рустамнинг гуноҳи нима? Урушда қорнидан ханжар еб ўлган Хайриддиннинг, Темурнинг гуноҳи нима? Ва ниҳоят, сут ўрнига онасининг кўксидан қон эмган гўдакнинг гуноҳи нима?\nШу ўринда мен яна бир жиҳатни алоҳида таъкидлашни истардим. Уруш шундай ёвуз нарсаки, ҳатто орадан йиллар ўтса ҳам одамлар унинг қурбонига айланиши ҳеч гап эмас. «Икки эшик ораси» бунга мисол. Музаффар ҳам, Мунаввар ҳам уруш кўргани йўқ, улар урушдан кейин туғилган. Аммо… бу икки ёшнинг увол бўлган муҳаббати, Мунавварнинг йигирма ёшда хазон бўлган навқирон ҳаёти, Музаффарнинг қалбидаги ширин орзуларнинг бир умрлик армон, ҳижронга айланиши машъум урушнинг ўзи битгач, йигирма йилдан сўнг кўрсатган «ҳунари» эмасми?!\nЕр юзида бўлаётган ҳар қандай уруш — фожиа. Бундай фожианинг олдини олиш учун эса уруш қанчалик даҳшат эканлигини батафсил кўрсатиш керак. Шунинг учун ҳам мен уруш ҳақида кўп ёзиш керак, деб ўйлайман.\n— XX асрнинг сўнгги йилларида одамларда китобга бўлган қизиқиш сўна бошлади. Бунинг сабабини баъзилар телевидение, айримлар эса интернетга йўйишяпти… Сизнинг фикрингиз-чи?\n— Униси ҳам, буниси ҳам сабабчи бўлиши мумкин. Китобдан йироқлашиш эса одамларни фикрлашдан узоқлашишга олиб келади.\nБунга, менинг назаримда, яна битта сабаб бор. Кейинги пайтларда одамлар қази ейишдан кўра, атала ейишни афзал кўришяпти. Чунки китоб ўқиш учун озгина ақл керак, вақт керак, фаросат, фикрлаш керак. Телевизорда кино кўриш учун кўпам вақт лозим эмас. Интернетдан маълумот олиш ёхуд сканворд ечиш учун катта ақл шарт эмас. Одамлар адабиётдан узоқлашса, маънавият сусайиб, инсон одамдан кўра жониворга яқинлашиб қолиши ҳам ҳеч гапмас.\nБир нарса эриш туюлади. Ўн беш-йигирма минг сўмга икки соатлик концертга патта олган одам уч минг сўмга китоб олса, тишини суғургандек бўлади. (Бундайлар билан кўп марта бақамти бўлганман.) Китоб икки соатга хизмат қилмайди-ку! У ўн, йигирма йил, эҳтимол, ҳақиқий асар бўлса, юз йилга хизмат қилар! Ўзинг ўқимасанг, боланг ўқир, боланг ўқимаса, набиранг ўқир…\nМенимча, бу ҳол узоқ давом этмаса керак. Одамлар яна барибир китобга қайтади, деб ишонаман.\n— Нега ўзбек прозаси ўзбек шеъриятидан доимо ортда юради?\n— Саволингизни тушунмадим. Нимаси билан ортда юради? Тўғри, мумтоз адабиётда — ҳазрат Навоийни оламизми, Бобур ё Машрабними — прозадан кўра шеърият тараққий этган эди. Лекин ўтган асрдан бу ёғига ҳисоблайдиган бўлсак, ўзбек прозаси ўзбек шеъриятидан бир қадам ҳам ортда қолган эмас.\nКатағоннинг қиличидан қон томиб турган замонда ҳам одамлар Қодирийнинг «Ўткан кунлар»ини ўқиган. Ҳатто бутун бир романни ёд олган!\nЭътибор берган бўлсангиз, сўнгги юз йилликда ўзбек оилалари фарзандларига достон қаҳрамонларининг эмас, роман қаҳрамонларининг исмини қўймоқда. Прозаик асарларнинг тиражи шеърий асарларникидан доимо кўп бўлган. Бу билан шеъриятни камситмоқчимасман. Шоир дўстларимга ҳавас билан қарайман. Фақат проза шеъриятдан орқада юради, деган гап тўғри эмас, демоқчиман.\nЛекин бир соҳада проза шеъриятдан орқада қолиши мумкин: ўзгаришларга тезкорлик билан муносабатда бўлишда. Яъни бугун қандайдир бир тарихий ҳодиса содир бўлса, эртасига бу ҳақда шеър эълон қилиш мумкин. Чунки шеърият — чақмоққа ўхшаш оний бир лаҳза. У ўша онни абадиятга муҳрлаб қўйиши мумкин. Проза эса илдизи чуқур, танаси бакувват, шохи ва япроқлари кўп чинорга ўхшайди. Шеъриятни сўлим бир бино десак, проза — кўп қаватли, қурилмаси мураккаб иморат: унинг ертўласиям, ҳаммомиям, банкет залиям, меҳмонхона ва балкониям бўлади. Шунинг учун ҳам бундай бинони дарров қуриб бўлмайди. Аммо бу, яна такрор-лайман, наср шеъриятдан орқада юради, дегани эмас.\n— «Отангни ўлдирганга онангни бер» деган мақолга муносабатингиз?\n— Ўзбек халқида андиша деган нозик тушунча бор. Қадимда «Ўчоқбошини ҳеч қачон қўшнининг деворига тақаб қурмагин, ўчоғингдан чиққан тутун қўшнингнинг кўзини ачитса, еган овқатинг ҳаром бўлади», дейишган. Бу — соф ўзбекча андиша.\nЛекин, афсуски, «Андишанинг оти қўрқоқ», деган тушунча ҳам бор. Мен бу мавзуда куйиниб ёзган эдим. Бир жумласини такрор айтишим мумкин: «Андишасиз азбаройи беандиша бўлгани учун дасти узун, тили бурро бўлса-да, андишали азбаройи андишали бўлгани учун қўли қисқа, тили қисиқ бўлса, одамга алам қилади». Шунинг учун ҳам «Отангни ўлдирганга онангни бер» деган мақол, гарчи кишини андишага чақираётган бўлса-да, унинг замирида мутеълик мавжуд. Бундай тобелик фалсафасидан воз кечиш гаарт. Ўзини ҳақли деб ҳисоблаган, одам, албатта, ҳақиқат учун курашиши керак! «Дафтар ҳошиясидаги битиклар» китобининг «Фарзандларимга ўгитлар» бобида бир жумла бор: «Шижоатли бўл, аммо андишасиз бўлма. Андишали бўл, аммо шижоатсиз бўлма». Шу билан бирга сиз айтган мақолда бошқа тагмаъно ҳам бор. Бировнииг отасини ўлдириб, она-сини хотин қилиб олган кимса бир умр таҳликада яшашга маҳкум бўлади.\n— Сиз ўзингизни тўлиқ англаганмисиз? Умуман ўзликни англаш дегани нима?\n— Ҳазрат Навоийнинг ажойиб байти бор:\n«Эл нетиб топгай мениким, мен ўзимни топмасам…» Одам ўзини тўлалигича англаб етиши мумкинмикин?\nБилмадим. Мен ҳам ўзимнинг ҳамма жиҳатимни англаб етганман, деёлмайман.\n— Қизиқ, нега мардлик ҳақида номардлар, эзгулик ҳақида эса ёвузлар оғиз кўпиртириб гапиришади, одатда?\n— Сабаби оддий: инсон ўзида йўқ нарсани бор қилиб кўрсатгиси келади ёки уни бошқалардан излайди.\n— Қайси ривоятни хуш кўрасиз?\n— Асарларимда ривоятлардан фойдаланишга уринаман. Чунки улар асар моҳиятини, қаҳрамон дунёсини очишга хизмат қилади. Баъзи ривоятларни адиб ўзи яратиши ҳам мумкин.\nКелинг, шулардан бири — «Йўл бўйидаги дарахт»ни айтиб берай:\n«Катта йўл бўйида дарахт ўсарди.\nИттифоқо, унинг тагига бир йўловчи келди.\nКун иссиқ, йўловчи чарчаган эди.\nДарахт соясида ўтириб, дам олди.\nЙўловчи очиққан эди. Қараса, дарахтда мевалар пишиб ётибди.\nУ дарахтга чиқишга эринди, тош отди.\nМевалар дув тўкилди.\nЙўловчи тўйгунча еди.\nМанзил олис эди.\nЙўловчи дарахт шохини синдириб, таёқ ясади.\nКейин… заҳартанг қилди. Йўловчи дарахт панасига ўтди…\nСўнг йўлига кетди…\nДарахт бошқа йўловчини кута бошлади.\nБу дарахтнинг номи Яхшилик эди…»\n— «Одамлар ҳамма нарсадан кўра кўпроқ яхшиликни тез унутиб юборишади», деганди Шиллер. Нега шундай-а?\n— Бу, менимча, инсон феълига қусурлардан бири бўлса керак. (Юқоридаги ривоятга ўхшаб.) Чинданам одам қачондир, кимдандир кўрган яхшилигини эсидан чиқариб юбориши мумкин. Лекин кимдандир, қачондир кўрган ёмонлигини унутиши қийин. Эҳтимол инсон боласи ҳамиша меҳрга муҳтожлиги учундир. Нима бўлганда ҳам одам яхшилик қилгани маъқул. Одатда, кимгадир, қачондир, қандайдир яхшилик қилсангиз, унинг ўзидан қайтмаслиги мумкин, аммо бутунлай бошқа томондан, албатта, қайтади. Мен бунга кўп карра гувоҳ бўлганман. Шунинг учун ҳам бировга қандайдир яхшилик қилганда — хоҳ қўлингиз билан, хоҳ йўлингиз билан, жуда бўлмаса, икки оғиз ширин сўзингиз билан кўнглини кўтарганингизда, «Бунинг жавоби нима бўларкин?» деган тамани хаёлга келтирмаслик лозим.\n— Нақл борки, ўз кучингизни ҳис қила олсангизгина кучингизга куч қўшилади. Сизнингча, одамга, у ўз кучини ҳис қилиши учун, нималар керак?\n— Бу саволга бирёқлама жавоб бериш қийин… Менимча, одамнинг, аввало, нияти холис бўлса, ундан ташқари феълида изчиллик бўлса, бошлаган ишини охирига етказишга қатъий қарор қилса, ўзини имкони борича эзгу ишларга чоғласа, унга ғойибдан ҳам куч ёғилади, шекилли.\n— Яқин кишингиз Сизни сотса ё алдаса, ундан бутунлай воз кечасизми ё…?\n— Аввало, қаттиқ ранжийман, дилимда кучли оғриқ пайдо бўлади. Лекин кейинчалик, ўша яқиним билан кўришиб қолганда бўлиб ўтган нохуш ҳодисани ёдга олмасликка интиламан. Воз кечиш эса… Бутунлай воз кечиб кетиш ёки ёвлашиш фикридан узоқроқ бўлган маъқул. Ёвлашиш ҳеч қачон одамга яхшилик келтирмайди. Албатта, кимдир қаттиқ разиллик қилса, жавобини бериш керак. Лекин бир умр ашаддий душманларга айланиш… Менимча, кераги йўқ бунинг. Бунақа нарса умрни эговлайди.\n— Бировни ноҳақ ранжитганингизни тушунсангиз, узр сўрайсизми?\n— Ғурурим йўл қўймаслиги, узр сўрамаслигим ҳам мумкин. Лекин иложи борича шу одамнинг кўнглидан иштибоҳни чиқариб юборишга уринаман. Яъни маълум муддат ўтгандан кейин қандайдир бир ҳаракат биланми, қандайдир бир иш биланми, ҳеч бўлмаса, икки оғиз ширин сўз биланми, ўша инсоннинг дилидаги ўкинч ёки ранжиш туйғусини чиқариб юборишга ҳаракат қиламан.\n— Баҳслашишни ёмон кўрасиз экан. Сабаби?\n— Ким айтди мени баҳслашишни ёмон кўради деб?! Аксинча, ҳақиқат учун имкон қадар курашаман. Янгангиз менга: «Сиз бировларни ҳимоя қиламан деб, тез ёниб кетасиз. Бу билан ўзингизга ўзингиз душман орттирасиз, касал орттирасиз», деган гапни кўп айтади. Бир қарашда у ҳақ. Аммо адолатни ҳимоя қилиш ўзини ҳурмат қилган ҳар бир кишининг бурчи бўлгани боис кўпинча лоқайд тура олмайман.\n1990 йилда XXVIII съезд бўлди. Бу унинг охирги анжуманларидан эди. Унга Ўзбекистондан мен ҳам делегат бўлиб бордим.\nЎшанда Қирғизистонда «Айрим ташкилотлар» қутқуси билан қирғиз ва ўзбек халқлари орасига нифоқ солинган, «Пахта иши», «Ўзбек иши» дея болаларимизни армияда уриб ўлдиришаётганди. Пешанамизга «Босмачининг болалари, порахўр, қўшиб ёзувчи», деган тамғалар босилганди. Съезд мажлисида Ислом Каримов «Пахта иши», «Ўзбек иши» деган гап ўзбек халқига, бутун бир миллатга нисбатан туҳмат эканлигини қаттиқ гапирган эди. Эртасига мен ҳам шу масалада сўзладим. Кейинги пайтда армиядан Ўзбекистонга келаётган «икки юзинчи» юклар (бу темир тобут дегани) кўпайиб кетганини, уларнинг аксарияти Афғонистондан эмас, мамлакатнинг ўзидан юборилаётганини айтдим.\nШунда съездда қатнашаётган генераллардан бири: «Сиз совет Армиясига туҳмат қиляпсиз. Генштабдан аниқлаймиз, агар гапингиз тасдиқланмаса, трибунал олдида жавоб берасиз», деди. «Трибунал эмас, лозим бўлса, суд олдида жавоб бераман, мен ҳарбий эмас, делегатман», дея жавоб қайтардим. Генерал кеч соат олтиларда юқоридаги масала юзасидан маълумот беришини билдирди. Ҳақиқатан ҳам у соат роппа-роса ўн саккизда минбарга чиқди. «Ўзбекистонга борган «икки юзинчи» юклар фалонча эмас, пистонча экан», деди. Яъни мен айтганимдан бир оз камроқ чиқди. Лекин залдагилар: «Икки юздан ортиқ ўлим камми, битта солдат боланинг ўлиги борса ҳам, фожиа-ку бу!» деб қичқириб юборишди. Кейин мен яна минбарга чиқдим. «Бояги гапингиз учун мендан эмас, ўзбек халқидан кечирим сўрайсиз», дедим.\nБу баҳслашиш эмасми?!\n— Сиз учун соғлиқ афзалми ё бойлик?\n— Бир қарашда бу бачкана саволга ўхшаб кўринса-да, менимча, сиз уни бежиз бермаяпсиз. Ёшим олтмишга етиб бир ҳақиқатни англадим: кўп ўқиб камбағал бўлгандан кўра, кўп ўқимасанг ҳам бой бўлганинг яхши экан. Айниқса, «бозор иқтисоди»да бойлик катта роль ўйнаркан.\nАлбатта, беш қўл баробар эмас. Биров бойроқ, биров мундайроқ яшаши табиий. Бойлар ёмон ёки камбағал яхши, деган гап тўғри эмас. Бой бой бўлиш учун, албатта, ақлини ишлатган. Лекин бу — камбағалларнинг ҳаммаси азбаройи аҳмоқ бўлгани учун камбағал бўлиб қолган, дегани ҳам эмас… Аммо бойлик деган «неъмат» ҳар доим ҳам ҳалол йўл билан топилавермайди. Бедил ҳазратлари кўп асрлар аввал:\n«Кисаи ҳеж кас надид пури,\nТо накард ихгпиёри кисса бури»,\n«Ҳеч ким ўз чўнтагин тўлдира олмас,\nЎзга киссасига токи қўл солмас»,\nдеганлари бежиз эмас.\nШу ўринда ғалати бор ҳолат пайдо бўлиши мумкин. Бой чексиз даражада бойиб кетаверса-ю, ҳеч ким ундан шунча давлатни қай йўл билан топдинг, деб сўрамаса, камбағал янаям қашшоқлашиб кетаверса-ю, ҳеч ким ундан нима дардинг бор, деб сўрамаса, яъни орадаги тенгсизлик жари кенгайиб ва чуқурлашиб кетаверса, кунлардан бир кун камбағалнинг хаёлига: «Бой шунча ғазнани қандай қилиб топдийкин, бир жиҳати менинг ҳисобимга эмасми?» деган савол келади. Инсоф билан айтганда, бу савол жудаям асоссиз эмас. Дунёдаги кўп талотўплар мана шундан бошланган. Бу — ташвишланса ва теран ўйлаб кўрилса арзийдиган жиддий муаммо.\n…Соғлиқ масаласи. Бойлик ўз йўлига, лекин соғлиқ бўлмаса одамга ҳеч нима татимайди.\nОдам маълум ёшга боргандан кейин бир гапни кўп қайтарадиган бўларкан. (Мен ҳам ҳозир шундайман.) Ҳар куни ётиш олдидан, эрталаб турганда, аввало, Худога шукрона айтиб, сўнг жумлаи мўмин қатори оиламга, ўзимга соғлиқ ато этгин, дея илтижо қиламан. Соғлиқ бўлса, қолган ҳаммаси аста-секин юзага чиқаверади.\n— Агар сир бўлмаса: қайси хатонгиз ҳозиргача Сизни қийнаб келади?\n— Хато қилмаган одам бўлмаса керак. Мен ҳам хатолар қилганман, ҳаётимда йўқотишлар ҳам бўлган. Ўзим билмаган ҳолда кимларнингдир дилини оғритган, кимларгадир ёмон кўрингандирман. Лекин атайлаб бировларга ёмонлик қилишдан ўзимни тийишга доим ҳаракат қилганман.\n…Битта хатомни ҳечам кечиролмайман. Ойим: «Кел, болам, бирга суратга тушайлик», деганларида, мен «бу шунчалик шошилинчми», деб кулганман… Орадан бир ҳафта ўтмасдан онам вафот этганлар.\n— Ҳаётингиздаги энг кулгили воқеа?\n— «Осмондан тушган пул», «Тўйлар муборак» каби китобларимда кўп кулгили воқеалар, ёзувчилар орасида, масалан, Саид Аҳмад ака, Озод Шарафиддинов, Абдуғафур Расулов, бошқа домлалар ва дўстларим билан бўлган беозор ҳазилларимизни қаламга олганман.\nАлбатта, ўзимнинг ҳам кулгили ҳолатларга тушиб қолган пайтларим анчагина бўлган. Бир йили Озод Шарафиддинов, наманганлик дўстимиз, акамиз Нуриддин Бобохўжаев, Умарали Норматов, Субутой Долимов домла Саричелакка бордик. Бу Қирғизистондаги энг сўлим гўшалардан бири. Тоғ тепасида ажойиб кўл бор. Ўн кунча ўша ерда бўлдик. Овқатни ўзимиз қилдик. Соқол олиш, китоб ўқиш йўқ. Ҳатто радио ҳам эшитмадик. Хуллас, «ёввойи» бўлиб дам олдик.\nЮк машинасида пастга тушдик. Ҳаммаёғимиз чанг-тупроқ, соқоллар ўсиб кетган. Янгиқўрғон тумани марказида бир дўконга кирдик. Сотувчи — чиройли қиз китоб ўқиб ўтирган экан. Озод ака, жуда шўх одам. Ундан «Нима ўқияпсиз?» деб сўради. Қиз бошини кўтарди. Қарадики, бир-биримиздан иркитгинамиз. Жавоб бергиси келмади, шекилли, китобнинг муқовасини кўрсатди. Бу «Одамлар нима деркин» деган менинг биринчи китобларимдан эди. Озод ака «шумлик»ни бошлади: «Бунақа бемаъни китобларни ўқиманг», деди қизга, у ҳам бийронгина экан. «Ўзингиз бемаъни, китобни тушунмасангиз, нима қиласиз ақл ўргатиб», деди. Бизнинг оғиз қулоқда. Бўлмаса-чи, кечагина талаба бўлган йигитчанинг китобини шундай чиройли қиз ўқиб ўтирса! Озод ака менга «Мухлисларинг кўпайиб қолибди», деди-да, сўнг яна қизга юзланди: «Қўлингиздаги китобни мана шу йигит ёзган, истасангиз, сизга дастхат ёзиб беради». Қиз эса менга бир қаради-да, «Тур, башаранг қурсин, шпана!» деди. Довдираб қолдим… Қизни бир бало қилиб ишонтиришди. Исми Шаҳодат экан (аниқ ёдимда қолган.) Китобга «Синглим Шаҳодатхонга…» деб дастхат ёзиб бердим. Шу пайт ичкаридан тилла тишли, галстук таққан бир одам чиқди (магазиннинг директори бўлса керак.) Унга воқеани тушунтиришди. «Паспортинг борми?» деб сўради у мендан. Озод ака: «Опке!», деди аччиқланиб. Югуриб бориб, машинадан паспортимни олиб келдим. Ҳалиги одам бир паспортимга, бир китобга, бир юзимга қаради-да: «Сурати ўзига ўхшайди-ю, лекин башараси ёзувчига ўхшамайди», деди таажжубланиб…\n— Нимадан ҳазар қиласиз?\n— Икки нарсадан: мунофиқлик ва ҳасадгўйликдан. Мунофиқ балчиқда ўсган қамишга ўхшаб, шамол қаёққа эсса, ўша ёққа қараб шох ташлайди. Шунинг учун унча-мунча шамолга йиқилмайди ҳам. Кўрган бўлсангиз, дурадгорлар ишлатадиган «шайтон» деган асбоб бор. Уни қаерга қўйсангиз, ичидаги симоб қайси томон баланд бўлса, ўша ёққа чиқиб олади. Мунофиқ одамнинг хатти-ҳаракати менга шу «шайтон»ни эслатади. Бундай одамлар қайси томоннинг қўли баландроқ келса, «лип» этиб ўша ёққа ўтиб олади. Қизиғи шундаки, у ўтиб олган томондагилар: «Кеча-ку нарёкда эдинг, нега энди бугун бу томонга ўтиб олдинг?» демайди. Улар эса айнан шундан фойдаланади. Бундай одамларни варрак-ка ўхшатаман. Шамол қаёққа эсса, ўша томонга «шох ташлайди». Қанча баландласа, дардараги шунча қаттиқ гувиллайди. Булар жуда хатарли кимсалар. Фойдаси тегиб турган одамнинг бугун товонини ялайди-да, эртага фойдаси тегмай қолса, юзига тупуришдан ҳам уялмайди! Ҳасадгўй эса унданда хавфли. Бунақалар қутурган итга ўхшайди. Қутурган ит-ку, дуч келганни қопади. Булар эса танлаб-танлаб яхшиларни абгор қилади. Таассуф билан айтиш керакки, қатағон йиллари Қодирий, Чўлпон, Фитрат ва бошқа истеъдодли зиёлиларнинг қурбон бўлишида ўз ҳамкасбларининг ҳам бевосита бўлмаса-да, билвосита «улуши» бўлган. Бунга бир томондан замона зайли, иккинчи томондан ҳасад ҳам аралашган.\n— Тилингиздан панд еган пайтларингиз кўп бўлганми? Бундан чиқарган асосий хулоса?\n— Бўлган. Баъзан айтиш керак бўлмаган гапни айтиб қўйиб, баъзан қизишиб… Хулоса шуки, инсон иложи борича оғирроқ, вазминроқ бўлса, фойдадан холи эмас. Баъзи ҳамкасбларимга ҳавасим келади: улар шахматчига ўхшайди. Битта гапни айтади-да, унга тўртта жавоб қандай бўлишини олдиндан билган ҳолда, бешинчи жумлани тайёрлаб қўяди. Менда бундай фазилат йўқ шекилли. Ноҳақликни кўрсам, индамай туролмайман. Шу қусурим туфайли кўп азият чекканман. Аммо хануз феълимни ўзгартиролмайман. Начора…\n— Бир нарсага ҳайронман: инсон, ўзига насиб этганларидан роҳатланмай, мудом насиб этмаган нарсалар хусусида оҳ чекаверади. Шу хусусда нима дейсиз?\n— Бу ҳам инсоннинг феълига, хусусиятига боғлиқ нарса. Албатта, одам олган ҳар бир нафаси учун, ўтган ҳар бир куни учун, ичган бир қултум суви-ю, еган бир бурда нони учун ёки кичкина бўлса ҳам, қилган хайрли юмуши учун Худога шукрона қилиши керак. Лекин одам барибир, олдинга талпинади, нимагадир эришишга ҳаракат қилади. Аслида гап нимага интилишда-ю, мақсад сари қай йўл билан боришда…\nСуҳбатдош А. Жўрабоев.\n← Аввалги Аввалги Ўткир Ҳошимов. Шудрингли ўтлоқлар (1971)\nКейинги → Кейинги: Ўткир Ҳошимов. Қалбнинг оппоқ дафтари (1981)


Тошкент халқаро кинофестивалининг тантанали очилиш маросими...\n29.09.2021 11:18 0 1528\nКеча Алишер Навоий номидаги Кино саройида «Ипак йўли дурдонаси» Тошкент халқаро кинофестивалининг очилиш маросими ўтказилди. Унда таниқли юлдузлар, хорижий делегациялар меҳмонлари, ОАВ вакиллари ҳамда киноихлосмандлари иштирок этишди. Тадбир аввалида анъанага мувофиқ машҳурлар учун «қизил йўлак» ташкил этилди.\nОчилиш маросимида Бош вазир ўринбосари Азиз Абдуҳакимов сўзга чиқиб, Ўзбекистон Президентининг табригини ўқиб эшиттирди ва барчани Тошкент халқаро кинофестивали очилиши билан қутлади.\nМаросим давомида кинофестиваль байроғи юқорига кўтарилиб, «Ипак йўли дурдонаси» Тошкент халқаро кинофестивали очиқ деб эълон қилинди. Шунингдек, таниқли меҳмонлар Филипп Киркоров ва Сердар Ортач томонидан қўшиқлар ижро қилинди. Миллий куй ва рақсларга ҳам бой ўтган очилиш маросими барчада илиқ таассурот қолдирди.\nЭслатиб ўтамиз, Тошкент халқаро кинофестивали 3 октябргача давом этади. Кинофестивалнинг бош ҳомийлари «Bosch» TM ҳамда «Easy Booking».\nТошкент халқаро кинофестивали\nМаданият 26/09, 19:35


Меҳнат муҳожирлари ҳуқуқлари ҳимояси билан шуғулланувчи минтақалараро "Ҳимоя" касаба уюшмаси котиби москвалик 33 яшар Павел Коваленко Россия пойтахтининг Симоновская туманлараро прокуратураси томонидан ЖКнинг “Ноқонуний миграцияни ташкил этиш” моддаси асосида айбланмоқда.\nАйбловчилар ҳуқуқ фаоли Павел Коваленкони 2013 йилнинг январидан 2014 йилнинг июнига қадар ўз ташкилотига қарашли иккита манзил бўйича 56 минг хориж фуқаросини қайд эттиргани тўғрисида билдиришнома юборганликда айбламоқда. Прокурорлар “Ҳимоя” ташкилоти шунча мигрантни икки ва уч хонали квартираларга тиркаган, демоқда.\n“Ҳимоя” касаба уюшмаси котиби фикрича, у қонунга мувофиқ иш тутган, қайдга олиш-олмаслик масаласи билан эса Федерал миграция хизмати шуғулланади:\n- 56 минг киши бу муҳожирларнинг умумий сонидан 0,2 фоизни ташкил этади. Қолаверса, бу бир кунда қайдга олинганлар эмас – улар 2 йил давомида қайдга турган. Гап шундаки, Россияда қонунга мувофиқ ҳар бир фуқаронинг бир нечта истиқомат қилиш жойи бўлиши мумкин. У қаердадир ишлаши, ўқиши, уйни ижарага олиши, жамоатчилик ишлари билан шуғулланиши, бирданига 3 жойда меҳнат фаолияти билан шуғулланиши мумкин. У бу жойларда яшаши ҳам мумкин! Россия Конституциясига мувофиқ, ҳар бир инсон ўз яшаш жойини ўзи танлаш ҳуқуқига эгадир, дейди Павел Коваленко.\nТашкилот юристининг фикрича, “Ҳимоя” ташкилоти Россия ҳудудида ишга рухсат берувчи патентларни расмийлаштиришда визасиз бўлган МДҲга аъзо давлатлардан, жумладан Ўзбекистондан келган ишчи мигрантларни ФМСнинг расмий идоралари кўмагида қайдга олиб келган ва қонунга хилоф иш тутмаган.\n- Россия Федерал миграция хизмати томонидан менга юборилган расмий ҳужжатда бу 56 минг кишининг барчаси Россияда қонуний қайдда турганлиги тўғрисида билдирилган. Улардан, масалан, бизга иттифоқдош бўлган Белоруссия фуқаролари қандай қилиб Россия ҳудудида ноқонуний яшаб келиши мумкин?! Қонунга кўра, мен бу одамларни ташкилотимиздан топиш мумкинлиги тўғрисида тегишли идораларга билдирувнома юборганман. Мен ҳозир прокуратуранинг актини қўлимга оламан ва судолди эшитувларида бизга қўйилаётган айбловларни бекор қилишга уриниб қўрамиз, деди Меҳнат муҳожирлари ҳуқуқларини ҳимоя қилиш "Ҳимоя" ташкилоти котиби Павел Коваленко.\nСимоновский туманлараро прокуратурасида меҳнат муҳожирлари Россия қонунчилигига мувофиқ қайдга турган жойи бўйича яшаши кераклиги ва доимий назорат остида бўлиши кераклигини билдиришди. “Бу одамларнинг аксари у ерда яшамаган ва ишламаган”, дейилади прокуратура тушунтириш хатида.\nАгар Павел Коваленко бошқараётган ташкилотга қўйилаётган айбловлар судда ўз исботини топса ноқонуний миграцияни ташкил этгани учун у 300 минг рублгача жаримага ёки 5 йилгача қамоқ жазосига маҳкум этилиши мумкин.\nАйни пайтда, Россия ҳукумати айниқса мамлакатнинг марказий минтақалари ва йирик мегаполисларида миграция қонунчилигини кескинлаштиришни давом эттирмоқда.\nМосква шаҳар Думаси қарорига мувофиқ, 2015 йилнинг 1 январидан Марказий Осиё, хусусан Ўзбекистондан келган меҳнат муҳожирлари Россия пойтахтида 4 минг рубль турувчи патент сотиб олиб меҳнат қилиши мумкинлигини белгилаб берди.\nУндан ташқари, мигрантлар рус тилидан имтиҳон топшириши, бармоқ изларини топшириши ва тиббий суғурта полисига эга бўлиши шарт этиб кўрсатилди. “Коммерсантъ” нашрининг ҳисоб-китобига кўра, легал тарзда меҳнат қилишни истаган муҳожир йилига ўртача 90 минг рубль миқдорида тўловларни амалга ошириши зарур бўлади.


Иван Нагаев: Қозоғистондаги футбол Ўзбекистонга нисбатан кўпроқ жисмоний кучга асосланган\n11 февраль, 2018, 20:55 1563\nРасман! Ўзбекс ҳужумчиси Премьер-лига клуби билан шартнома имзолади\nАввал хабар бериб ўтганимиздек, “Бухоро” клубининг собиқ ҳужумчиси Иван Нагаев Қозоғистоннинг “Ордабаси” клуби билан шартнома имзолади. Шундан сўнг 29 ёшли футболчи клуб расмий сайтига интервью берди.\n“Менга “Ордабаси”дан таклиф тушди ва катта хурсандчилик билан уни қабул қилиб, бир йиллик шартнома имзоладим. Бу ердагилар мени яхши қабул қилишди ва илиқ кутиб олишди. Бу жамоа менга ёқди. Бошида бироз қийин бўлиши аниқ. Боиси, янги жамоа, янги мураббий ва янги схемалар.\nҚозоқ футболи жисмоний кучга таянган. Ўзбек футболида эса кўпроқ техник футбол ўйналади.\nТинимсиз шуғулланиб, ҳар бир ўйинда жамоамга ёрдам беришни истайман.\nЭшитишимча, Чимкентлик мухлислар ўз суюклиларини қўллаб-қувватлаш борасида ўзгача эканлар. Умид қиламанки, биз ўз ўйинларимиз билан уларни хушнуд этамиз”, – деб айтиб ўтди Нагаев.


SVT Телиасонеранинг мустақил тергови хулосасидан норози - BBC Uzbek - O'zbekiston\nСўнгги янгиланиш 1 феврал 2013 - 13:24 GMT\n"Миссия: Тергов" дастурининг терговчи журналистлари. Йоаким Дифвермарк чапдан биринчи.\nШвециянинг SVT телеканалидаги "Миссия: Тергов" теледастури Телиасонера ширкатининг Ўзбекистондаги телекоммуникация бозорига кириб бориш учун 2007 йилда Гулнора Каримовага яқин бўлган шахсга 300 миллион доллар пора берганини даъво қилиб қатор телелавҳалар узатган. Теледастур ортидан Швецияда полиция тергови очилган ва мазкур тергов бугунда давом этаяпти.\nТелиасонера ўтган октябрда ўз раҳбарияти ва ходимларининг ҳақиқатдан ҳам порахўрлик ёки пул ювиш амалларига алоқаси бор ёки йўқлигини текшириш учун Майхаймер Свартлинг юридик ширкатига буюртма берган. Мустақил терговни олиб борган ҳуқуқшунос Бйорн Рийс 1 февралда ўз хулосаларини тақдим этди.\nУнинг хулосасида Телиасонеранинг сармоя ётқизиш усуллари ва маҳаллий шерикларини кераклича текширмагани қаттиқ танқид остига олинади, бироқ порахўрлик ёки пул ювиш амалга ошгани тасдиқланмайди. Би-би-си "Миссия: Тергов" теледастури журналисти Йоаким Дифвермаркдан мустақил аудит хулосалари борасидаги фикрини сўради.\nДифвермарк: Менимча текширув ҳайъати яхши маълумот тўплаган, яхши тадқиқот олиб борилган, лекин мен унинг хулосаси тўғри бўлди деб ўйламайман. Хулосага кўра, юқори раҳбарият Ўзбекистондаги шериклари борасида кераклича ва қониқарли текширувлар олиб бормаган, раҳбарият Гулнора Каримова пул бориб тегадиган якуний шахс эканини билмаган ва шунинг учун ҳам бу ерда ҳеч қандай жиноят содир этилмаган эмиш. Мен бундай хулосага қўшилмайман. Аксинча, улар бошиданоқ билишган уларнинг маҳаллий шериги Гулнора Каримова бўлганини.\nБи-би-си: Текширув хулосасида айтилаяптики, Телиасонера етарлича текширувлар олиб бормаган Ўзбекистондаги шериклари ким эканини ўрганиш борасида. Сиз бунга қўшиласизми? Ёки Телиасонера била туриб, шериклари ким эканига эътибор қаратмаганми?\nДифвермарк: Агар улар ким билан бир ёстиққа бош қўяётганларини билишган бўлса, улар учун тадқиқот қилиб ўтиришнинг ҳожати ҳам бўлмаган. Биз ошкор қилган ҳужжатлар, электрон мактублар, ва ТелиаСонера ичидаги жуда юқори даражали шахслар берган кўрсатмаларга қарасангиз, энг бошиданоқ Ўзбек бозорига кириб бориш учун Гулнора Каримованинг оқ фотиҳаси керак бўлганини кўрасиз. Каримова хоним Телиасонера, ва айни дамда бошқа телекоммуникация ширкатларининг бир қисми бўлишни истаган. Шундай экан, у маҳаллий шерик бўлган. Буни бошиданоқ билишган.\nБи-би-си: Нима учун мустақил текширувчи Бйорн Рийс Телиасонеранинг ўзбек сармояси жараёнида порахўрлик ёки пул ювиш содир бўлганини тасдиқлай олмаслигини айтаяпти?\nДифвермарк: Буни аввало ундан сўраш керак. Лекин, менинг фикримча, бу каби хулосаларни қилиш унинг ўзи учун ҳам, ҳамда унга тергов қилиш буйруғини берган Телиасонера учун жуда қулай. Менимча, полиция тергови бугунги аудит терговидан кўра бошқача хулосага келади.\nБи-би-си: Бйорн Рийс текширувни ўзи ола олган барча маълумотларга асосланиб қилганини айтаяпти. Сизнингча, у барча керакли маълумот билан таъминланганмиди?\nДифвермарк: Йўқ, у барча маълумотга эга бўлган деб ўйламайман. Лекин, айни дамда у бошқача хулосага келиши учун етарли бўлган маълумотга эга эди деб ўйлайман. Менимча, у "Телиасонера Гулнора Каримованинг роли борасида билимга эга эди, лекин жиноят содир этилганини мен исботлаб бера олмайман", деса тўғрироқ бўларди.\nБи-би-си: Айни дамда Телиасонера чиқарган иккита баёнотдаги илк жумлалар тергов улар порахўрлик ёки пул ювиш билан шуғулланганига исбот топмаганига ишора қилаяпти. Бу билан Телиасонера ўзи оқлангани ёки жиноят содир этмаганини айтмоқчими?\nДифвермарк: Бу ҳам биз мустақил текширувга қарши илгари сураётган танқидимизга ўхшайди. Лекин, қани кўрайлик, полиция тергови уларни ҳақиқатдан ҳам жиноят содир этмаганини аниқлармикан ё йўқ.\nБи-би-си: Сизнингча, бу мустақил текширув полиция тергови учун нимани англатади?\nДифвермарк: Полиция мустақил текширув олиб борган тадқиқотлардан ҳам фойдаланиши мумкин. Бу текширув полиция терговини мустақил терговдан кўра ўзгача хулосага келиш борасида янада илҳомлантиради деб ўйлайман.


Qalampir.uz | Отатурк аэропорти билан йиғлаб хайрлашишди\nОтатурк аэропорти билан йиғлаб хайрлашишди\nОлам\t15 Апрель 11:15 19027\nЖорий йилнинг 5 апрель куни соат 02:00 да Отатурк халқаро аэропортидан охирги парвоз амалга оширилди. 7 апрелдан бошлаб дуёнинг энг катта аэропорти дея эътироф этилган Истанбул халқаро аэропорти тўлиқ иш бошлади.\nБундан 86 йил аввал иш бошлаган Отатурк номидаги Истанбул халқаро аэропорти қанчадан-қанча айрилиқлар, яқинларнинг меҳрга тўла учрашувлари, илк севги изҳорларидан тортиб, турмушга чиқиш таклифларига гувоҳ бўлмади, дейсиз. Отатурк аэропорти ходимлари бу кунларни ўз яқинлари ҳаётида бўлган воқеалар каби яхши хотирлайдилар.\nАэропорт 1933 йилда Истанбул-Анқара парвози билан иш бошлаган эди. У вақтларда аэропорт номи “Яшилкўй” деб номланди. Орадан 20 йил ўтиб, 1953 йилда ушбу аэропортда халқаро парвозлар бошланди. 1985 йилга келиб унга Мустафо Камол Отатурк номи берилди.\nИжтимоий тармоқлар, YouTube видеопорталига жойлаштирилган видеолардан шуни кўриш мумкинки, Турк ҳаво йўллари ходимлари, Отатурк аэрпортида узоқ йиллар давомида фаолият юритган ишчилар, учувчи ва хизматчилар, ҳатто, айрим йўловчилар эски аэропорт билан кўзида ёш билан хайрлашган.\n“Бу ерни доим табассум билан хотирлайман. Бу ерда жуда ёмон кунларни бошдан ўтказдик. Шундай бўлсада, оёқда тик туришни, ҳаётга кулиб қарашни ўргандик”, дейди ходимлардан бири.\nАэрпортда узоқ йиллар давомида фаолият юритган ходимларидан бирининг айтганлари эса юракларни ларзага келтиради.\n“Мен қаерга борсам, тош тўплайман. Ердан бир тошни олиб, ўпаман ва чўнтагимга соламан. Бу ердан бир дона тош ҳам олиб кета олмасман. Аммо, хотираларни ўзим билан олиб кетяпман”, дейди у.\nМаълумот ўрнида, янги аэропортда 6 та алоҳида учиш-қўниш йўлаги, 500 та самолётни қабул қила олиш имконияти, 70 минг автомобиль тўхташи учун очиқ ва ёпиқ тураргоҳ, 20 минг киши учун кутиш жойи мавжуд. У ҳар йили 200 млн йўловчига хизмат кўрсата олади.\nМайдони жами 76,5 млн кв метр бўлган аэропортнинг дастлабки қисми очилиши учун 6 млрд евро маблағ сарфланган. Ҳозирда у 90 миллион йўловчига хизмат кўрсата олади. 2023 йилгача аэропортнинг қолган қисми қуриб битказилади.\n13 Июль 16:31 7707\n14 Июль 11:01 5699


“Бу қандай кунлар?” « Ўзбекистон Халқ Ҳаракати\nУстозингдан ўзмагил шогирд\n“Бу қандай кунлар?”\n09 Ağustos 2018 - 8:00 'да юкланди ва 1272 марта ўқилди.\nНуруллоҳ Муҳаммад Рауфхоннинг “Бу кунлар” асари жанр жиҳатдан бироз мубоҳасали. Чунки муаллифнинг ўзи унга қисса, роман ёхуд бошқа бирор номни тавсия қилмаган. Лекин адабиётшунослар бирор асар яратилдими, албатта, бирор жанрга – гуруҳга мансуб деб баҳолашга ошиқадилар.\nЁзувчининг бу асари бутун Ўзбекистон бўйлаб кенг муҳокама этилмоқда. Озодлик радиосининг “Қурултой” дастурида Абдулла Искандарий ҳам буни қайси жанрга оид деб атасак экан деди. Муаллифнинг бу хусусда ББСга берган интервьюси эса ютуб каналида навбати билан қисмларга бўлинган ҳолда эълон қилиб борилмоқда.\nБиз асарнинг кайфияти, услубидан келиб чиқиб уни роман деб аташ таклифини берамиз. Роман жанрига мансуб асарнинг критериялари ҳақида жуда кўп баҳслар юради. Бу баҳслар ичида рус адабиётшуноси Михаил Бахтиннинг қарашлари фундаментал асосларга эгалиги билан ажралиб туради. Олим роман энг яшовчан жанр, унда барча замон ва маконни, барча характердаги одамларни ва турфа тасвирларни учратамиз, роман табиатига кўра қолипларга сиғмайдиган бир жанрдир деб айтган.\nҚисса эса воқеликни романга нисбатан торроқ диапозонда баён қилади. Унинг қамрови кичикроқ. Ҳикоя эса ўз шакли ва елкасига оладиган ғоявий юки жиҳатидан, албатта, роман деб аталмайди. “Шарқ юлдузи” журналида ёзувчи, шоир ва олим Улуғбек Ҳамдам “Наъматак” деган мини-роман эълон қилди. Ўзбек адабиётшунослари бу асарни ўзларича таҳлил қилишган бўлди, аммо қатъий бир фикр айтолмадилар, бу мини-романнинг моҳиятини очиқлайдиган, унинг устун ва суст жиҳатлари ёритилган бирор тадқиқот чиқмади.\nДемоқчимизки, ўзбек адабиётшунослиги Каримов режими исканжасида тиқин тиқилган бутилканинг ичига қамалиб қолган. Нафаси қайтиб, ҳидланиб кетган. Адабиётшунослик талқинлари бир хил. Бу соҳа олимларида бадиий асарга руҳий таҳлил, феноменал, културологик, тарихий, сиёсий ёндашувлар асосида муносабатда бўлиш салоҳияти йўқ. Шунинг учун ўзбек адабиётшуносларининг бир гуруҳи бадиий асарда келган поэтик санъатларни санаб умр ўтказади, бир гуруҳи эса бадиий асарнинг сюжетини қайта ҳикоя қилиб тирикчилик қилади. На ёши катталар, на навқирон адабиётшунослар адабиётга замонавий дунё нигоҳи билан боқадилар! Улар адабиётни ё илоҳийлаштириб олишади, ё битта бурчакка тиқиб, қамаб қўйишади. Шунинг учун бугун мамлакатда адабиёт ҳам, адабиётшунослик ҳам ўз вазифасини адо қилаётгани йўқ.\nАслида, адабиёт шундай бир қуролки, унинг воситасида азалий ва абадий ҳақиқатлар, улуғ қадриятлар одамлар қалби ва онгига етказилади. Адабиёт ҳар қандай ҳолда ҳам восита мақомидадир. Уни бу мақомдан кўтариш ҳам, тушириш ҳам мумкин эмас. Агар адабиёт ёзувчи ва шоирнинг ҳадафи ўлароқ белгиланса, шу нуқтадан бошлаб унинг қиймати ерга тушади.\nАдабиёт ва сиёсат, адабиёт ва эътиқод ҳамиша параллел шаклда яшаб келган. Адабиёт ҳар иккала ҳолда бу икки тушунчага дахлдор ва айни пайтда уларга эргашувчи ҳамдир. Гап шундаки, адабиёт сиёсатдан устун турмаса, уни ҳеч ким менсимайди. Адабиётнинг йўналишини сиёсат белгилаб бера бошлаган кундан бошлаб ундан халқ воз кечади, ёзувчи ва шоирларнинг ҳурмати ва эътибори ер билан бир пул бўлади. Аммо қачонки адабиёт сиёсатнинг йўлини белгилаб берса, шу ондан эътиборан унинг даражаси кўтарилади, халқ унга қайтади, ёзувчи ва шоирлар халқнинг энг олд қатламига айланадилар.\nСовет даврида адабиёт партиянинг қўғирчоғи бўлиб, унинг ипларини партия сиёсати ушлаб турарди. Ўртада ошкоралик даври ва қайта қуришда адабиёт бу ипларни узди. Лекин тез-орада у Каримов режимининг бичилган қулига айлантирилди. Миллат адабиётининг йирик намояндаларининг ҳаммаси – Озод Шарафиддинов, Саид Аҳмад, Одил Ёқубов, Усмон Азим, Мурод Муҳаммад Дўст, Абдулла Аъзамов, Эркин Аъзамов, Хуршид Даврон, Хайриддин Султон, Мирза Кенжабек ва, албатта, Абдулла Орипов, Эркин Воҳидов, Муҳаммад Юсуф, Маҳмуд Тоир, Сирожиддин Саййид, Иқбол Мирзо ва шу сингарилар Каримов режимининг ихтиёрий-ғайриихтиёрий малайлари бўлиб ишлай бошлашди.\nБугун уларни оқлаб берадиган бирор фактор йўқ. Чунки халқ номлари зикр қилинган ёзувчи ва шоирлар золим Каримов ёнида юриб, мукофот олиб, уни мақтовларга кўмишганига гувоҳ бўлиб турибди. Адабиётга умуман алоқаси бўлмаган Каримов адабиётни ўлдирди ва унинг жасадидан ўз қуроли ўлароқ фойдаланишга киришди.\nХалқ ёзувчиси, Халқ шоири деб ном олиб давралар тўрида қўър тўкиб ўтирганларнинг аксари ўз мансаби ва ҳузури учун ўз бурчларини сотишди. Натижа нима бўлди?\nШоир ва ёзувчиларнинг обрўси бир пул бўлди. Қайта қуриш даврида Муҳаммад Солиҳ Ёзувчилар уюшмасини бошқарган пайтлари ўта юксак мақомга чиққан адабиёт аҳли ўз қадрини билмагани учун балчиққа кирди.\nИккинчидан, шаклланиб келаётган ёш ёзувчи ва шоирлар адабиётнинг вазифаси бизга мукофот ва нишонлар олиб бериш деб хаёл қила бошлашди. Адабиёт сиёсатдан бўлак иш деб халқнинг қийналаётгани, маънавий айнишлари устида кўз юмишга ўрганишди. Шунинг учун бугунги ёш ўзбек шоир ва ёзувчи йигитлари фақат йиғламсираб хотинларга ўхшаб шеър ёзишади, бирортаси чақнаб, атрофни ларзага келтириб, одамларнинг дарду ғамини кўрсатиб беришга жасорат топа олмайди.\nУчинчидан, адабиёт сиёсатнинг ўйинчоғига эврилгач, унинг туси, ранги, шираси йўқолди. Адабиётга бир гуруҳ тан олинмаган авлод кириб келди. Улар ўғрилар, фоҳишалар ҳаётини акс эттирган асарларини газеталарда нашр қилдириб тирикчилик қилишмоқда. Бу сафга Нуриддин Исмоилов, Азамат Қоржовов, Набижон Ҳошимов, Ҳабиб Темиров кабиларни киритиш мумкин.\nТўртинчидан, университетларда адабиёт факультетларида шиддат, шижоат ва ёруғлик қолмади. Уни фақат майдагаплик, ғийбат қамраб олди. Ҳамма шоир ва ёзувчилар бўш қолди дегунча бир-бирларининг ортларидан гапириш билан кун ўтказишмоқда.\nБешинчидан, адабиётдаги ёшларнинг ҳаммаси қуёнюрак бўлди. Улар рухсат берилган доирада ирғишлашади, аммо тақиқланган мавзуларга ўта олмайдилар.\nНуруллоҳ Муҳаммад Рауфхон 90 йилларда “Оқ бино оқшомлари” деган қиссаси билан машҳур бўлган. У ўрта йигирма йилликда умуман ҳеч нарса ёзмади ва шу билан ўзини золим Каримов режимига маддоҳлик қилишдан қутқарди ёки бу пасткашликдан ўта юқорида турди.\nШундан кейин 2011 йилда “Тафаккур” журналида “Чилла”деган ҳикоясини эълон қилди. Ўзининг айтишича, бу ҳикояни ёзишга уни Тоҳир Малик тарғиб қилган. Ҳикояда яссилик Қул Аҳмад каби ер остига кириб йигирма йил ўтирган одам бош қаҳрамон. Аслида, бу одам золим режимга қарши қандай курашишни билмаган ва иложсизликдан ер остига кириб кетган кишининг қиёфаси эди. Йигирма йиллик чилла эса Каримов айтган “мустақиллик”нинг суврати эди. Буни машҳур адабиётшунослардан бири алоҳида таъкидлаган эди.\nКейин Нуруллоҳ Муҳаммад Рауфхон “Этакдаги кулба” деган ҳикоясини “Шарқ юлдузида” эълон қилди. Ҳикояда оламдан четда қолган қишлоққа бир девонанинг келиши баён қилинган. У қишлоқ бўйлаб “Уйи куйган ким бор! Бахти куйган ким бор!” деб қичқириб юради ва этакдаги кулбада қулоқларига ўргимчаклар уя қурган бир одамнинг қулоғига ўкиради. Қисқаси, бу ҳикоя ҳам ўзини ўзи хароб қилган жамиятнинг рамзий бир акси деб айтиш мумкин.\nЯна шуни маълум қилиш мумкинки, адибнинг бу икки ҳикояси ҳам ўзбек адабиётшунослари томонидан бир қадар таҳлилга тортилди.\nВа ниҳоят ёзувчи яқинда ўзининг “Бу кунлар” асарини эълон қилди. Биз юқорида айтган гапларимизни асос сифатида кўрсатган ҳолда бу асарни сиёсий роман деб аташни таклиф қиламиз.\nРоманлар қамров жиҳатдан катта вақт ўлчамига, кенг макон чегараларига эга ҳисобланади. Улар мазмунига мувофиқ маърифий, хронологик, трагик, комедик ва ҳоказо бўлиши мумкин. Муайян бир даврдаги сиёсий жараёнларни жамият ҳаётига ўтказган таъсири ёхуд жамиятнинг бошидан ўтган сиёсий воқеаларни таҳлил қилган, баён услубида бадиий бўёқдорликни сақлаган, эмоциялар билан суғорилган, айни пайтда, ўткир публицистик руҳдаги, ички яхлитликка, ботиний сюжетга эга бўлган асарни биз сиёсий роман деб атасак бўлади. Нуруллоҳ Муҳаммад Рауфхоннинг “Бу кунлар” асари ана шу талабларнинг барчасига жавоб беради.\n“Бу кунлар” сиёсий романи ичидан бир қанча бирлаштирувчи чизиқлар ўтган. Ёки биз буни асарни тутиб турган устунлар деб аташимиз мумкин. Бу чизиқла (ёки устунлар) қуйидагилардир: 1) боб ёки фасл атамаси ўрнига қўлланган кўчат сўзи; 2) йигирма йиллик вақтда оралиғидаги Ўзбекистон жамияти, 3) президент Ислом Каримов.\nБу уч тушунча бутун асар бўйлаб қатнашган. Романнинг бирор саҳифаси ёки боби бу уч тушунчадан ташқарида эмас. Баён этилган ҳар бир воқелик замирида бу уч қаҳрамоннинг иштироки бор.\nКўчат деган сўз бобларга нисбатан қўлланиши ўқувчиларда дастлаб бироз эриш бир муносабатни уйғотиши мумкин. Аммо бу сўз романнинг моҳиятини белгилаб берадиган бир омилдир. Кўчат – экилади, соя, мева ёхуд камида ўтин беради. Романдаги кўчатларнинг ҳар бирида бу уч ҳосилнинг ҳаммасини олса бўлади. Агар романнинг қисмларини оддий боб ёхуд фасл шаклида кўрганимизда ботинга яширинган бу юкни ҳис этмаган, билмаган бўлардик.\nЎзбекистон жамияти деганимиз Ўзбекистонда яшаб турган, йигирма йилда туғилган ва ўлган, шу замонда умр кечириб келаётган ҳамма тушунилади. Бу ҳамманинг ичида ҳаммамиз бормиз. Сиз ҳам шу ердасиз, биз ҳам шу ердамиз.\nБиз ўқиган кўплаб романларда жамиятни муайян қисмларда акс этганига гувоҳ бўлганмиз. Ёзувчилар жамиятнинг бирор аъзоси ёхуд қатламининг ҳаётини ёритиш орқали бутун жамият ҳаёти ҳақида маълумот беради. Аммо бутун бошли жамият қаҳрамон сифатида олинган романларни кам учратамиз. Йўналиш жиҳатдан асарнинг сиёсий руҳда эканлиги ҳисобга олинганда ҳам бу фикримиз ўзгармаслиги мумкин.\nЎзбек адабиётида шу чоққача жамият ҳаётини бу қадар теран таҳлил қилган асар Фитрат томонидан ёзилган. Хусусан, унинг “Ҳиндистонлик фаранги ва бухоролик мулланинг мунозараси”, “Раҳбари нажот” каби асарлари шу йўналишда. Яна Алихонтўра Соғунийнинг “Туркистон қайғуси” асарида ҳам айни шу кайфият мужассам.\nНуруллоҳ Муҳаммад Рауфхоннинг романи бу асарлардан ўта изчиллиги, аниқ мақсад йўлидан боргани ва адибнинг шахсий муносабати бўртиб тургани билан алоҳида ажралиб туради. Чунки кўплаб адиблар асарларида ўз фикрларини очиқ бермасдан иложи борича қаҳрамонлар тилидан гапиришга интилишади, аммо “Бу кунлар”да муаллиф бу йўлни танламаган. Чунки бу сиёсий роман ўз-ўзидан даврнинг маҳсулидир. Одамларга мавжуд ҳақиқатларни бадиий асар билан англатиш натижаси бир қадар мавҳумдир. Бу ҳақиқатларни бир гуруҳ қатлам тушунади, бир гуруҳ қатлам тушунмайди, аммо “Бу кунлар” услуби айтилиши керак бўлган гапни халқнинг барча қатламига тенг етиб боришини таъминлайди. Модомики, бу йўл турган экан, аниқ ғоя ва фикрни бадиият тўнига яшириб тақдим қилиш шарт эмас.\nАдабиётшуносликда шунай фикр бор: адабиётда рамзийлик кучайса, демак, жамиятда босим кучли. Чунки ёзувчи ноҳақликка ошкора исён қилолмагани учун рамзий тил билан гапира бошлайди. Чиндан шундай. Бу ҳодиса бугун ўзбек адабиётига ҳам хос. Нуруллоҳ Муҳаммад Рауфхоннинг юқорида биз тилга олган икки ҳикояси ҳам бу фикрни тасдиқлайди. Бу фикрга шуни қўшимча қилиш мумкинки, жасоратли адиб иймон кучи билан ҳар қандай рамз ва мажоз тўнини ечиб отади ва ҳақиқатни бор қиёфаси билан халққа таништиради. Ҳақиқат, одатда, гўзал бўлмайди. У майиб, мажруҳ, касалманд қиёфада бўлади. Унга қараш қийин. Ундан завқланиб бўлмаслиги мумкин. Унга термилиш инсонни ғамга солиши мумкин. Аммо бу оғриқларга рози бўлмаса, одамзод мақсадига ҳеч қачон эриша олмайди. Агар рамзларга ўраб берсак, ҳақиқатни бу рамзлар девори остидан топишга вақт сарфланади, гўё бу жараён инсонга бир лаззат бахш этади. Лекин бу лаззат уни ҳақиқат учун курашишга, ўша бадбашара ва қўрқчинчли ҳақиқатни қафасдан қутқаришга рағбатлантирмаса, ғайратлантирмаса, бунинг ҳеч нафи бўлмайди.\nНуруллоҳ Муҳаммад Рауфхон “Бу кунлар” сиёсий романида ҳамма масалани очиқ-ойдин ўртага қўйди. У адабиётнинг нафислигидан, рамзийлигидан, кўнгилга бир фараҳ бериб завқлантирадиган ўйинларидан ошкора воз кечиб, адабиёт аҳлининг кўзига ўта яланғоч ва тўмтоқ кўринадиган бу йўлдан борди. Чунки бу нарсани даврнинг ўзи, вазиятнинг ўзи талаб қилиб турган эди. Жамиятдаги таназзулни яққол кўрсатиб бериш учун иложи борича яқин йўлдан, у хавфли бўлса ҳам, шу йўлдан юриш керак эди. Ва ёзувчи шу йўлдан юрди.\nМана, асар эълон қилинди, биз уни ўқидик. Энди нима ўзгарди? Одамлар бу асарни ўқиганларидан сўнг уйларидан чиқиб Каримовнинг ҳукуматини ағдариб, бошқа бир ҳокимият ташкил қилишга киришдиларми? Нима рўй берди?\nГўёки бир қараганда ҳеч нарса ўзгармагандек. Чунки асарни ўқиган ҳам, ўқимаган ҳам аввалгидек жим. Одамлар асарни ўқиб бўлгач, компютерларидан ўчириб ташлашяпти. Устига-устак, Ўзбекистон МХХ бу асарни компютер ва телефонлар хотирасидан излашяпти. Ёзувчининг сайтини ҳам тақиқлаб қўйдилар. Албатта, шов-шув кўтарилди. Муаллифнинг жасоратига кўпчилик (жумладан, биз ҳам) таҳсин ўқиди.\nАдиб бадииятдан, тўқима асар ёзишдан воз кечиб тутган йўли нимани берди? Эффект қани?\nҚадим замонларда одамлар тоғ бағридан тилла топиш учун қояни ўйишган. Чўкич билан тошни кўчиришган ва тилла бор деб ўйлаган жойларини очишган. Аммо тиллани бир кунда ёхуд икки кунда топа олмаганлар, табиий. Балки, ойлар, йиллар давомида қоронғу ғорларда чўкич билан тошни ўя-ўя тиллага етиб боришган.\nШу каби жамиятнинг тушунчаси, ҳаётга бўлган қараши, ёшларнинг жасорати бир кунда ўзгарадиган ва бир кунда шаклланадиган ҳодиса эмас. Чунки бир кишининг ҳаётга, одамларга ва оламга бўлган қарашлари шаклланиши ёки юксалиши тезда рўй бермайди. Балки босқичлардан ўтилгач, бир нуқтага келгач, одамнинг дунёқараши, қатъий принциплари пайдо бўлади ва инсон ана шу ўзи яратиб олган қоидалар асосида яшай бошлайди.\nЁш йигитлар ва қизларнинг тафаккури шаклланиш босқичида бўлгани ва тўлиб улгурмагани учун уларга таъсир ўтказиш осон. Улар ўз қарашларини осонлик билан ўзгартирадилар. Агар сиз бирор кучни кўрсатсангиз! Бу, эҳтимол, манфаат (бойлик, обрў, шон-шуҳрат) кучи бўлиши мумкин. Бу, эҳтимол, иймон (садоқат, матонат, жасорат) кучи бўлиши мумкин. Агар сиз буларни ёш йигитга ёки қизга намоён этсангиз, у тезда ўзгариши табиийдир. Бироқ ёши улғайган бир одамга бу икки куч билан ҳам таъсир ўтказиш қийин. Чунки у ҳамма хулосаларни ясаб бўлган ва аллақачон жойлашиб олган ўрнидан бошқа жойга кўчишни истамайди. Унинг дунёқарашини қўзғатиш, ҳиссиётини уйғотиш ва мафкура тутқунлигидан қутқариш учун сизда жуда катта чексиз бир қудратни акс эттирувчи белги бўлиши лозим. Шундай экан, Нуруллоҳ Муҳаммад Рауфхоннинг “Бу кунлар” романи билан жамият ҳаётида, одамлар онгида кескин ўзаришлар, бурилиш бўлиб кетди деб айтиш жуда қийин. Аммо бу асар тилла ахтараётган одамнинг қояга қарата урган энг кучли зарбаларидан бири бўлди дея оламиз.\nИнсоннинг ён-атрофга бўлган муносабати аста-секин шаклланар экан, бу йўлда унга ташқи кўплаб омиллар, хусусан, кино, мусиқа, китоблар таъсир ўтказади. Каримов режимининг ҳалокати, жамиятнинг маънавий таназзулини ўзида акс эттирган китоблар эса бу борада қимматли куч ҳисобланади. Агар Нуруллоҳ Муҳаммад Рауфхон бу асарини эълон қилмаса, Ўзбекистон Халқ ҳаракатида мақолалар нашр этилмаса, Муҳаммад Солиҳ ўзининг “Йўлнома”сини ёзмаса, нима бўлади? Жамиятнинг асл ҳолатини юқоридан кўриб, ичидан ҳис қилиб турган шахсларнинг бу каби китоблари бизга етиб келмаса, биз бу жамиятга қандай муносабатда бўламиз? Режимнинг айтганига кўниб жимгина кетаверамизми ёхуд унинг айбу камчиликларини, нуқсонларини кўриб, уларни тўғирлашга саъй қиламизми? Ёки бошимизда ўз ҳукмини аёвсиз ўтказиб келаётган жиноятчилар ҳукуматига таслим бўлиб ўтираверамизми?\nЖамият Фитратнинг “Раҳбари нажот”ини ҳам, “Мунозара”сини ҳам, Соғунийнинг “Туркистон қайғуси”ни ҳам, Муҳаммад Солиҳнинг “Йўлнома”сини ҳам, Нуруллоҳ Муҳаммад Рауфхоннинг “Бу кунлар”ини ҳам мутолаа қилади. Қуръонни ҳам ўқийди, ҳадисни ҳам ўрганади, жараёнда унда соғлом фикрлаш бошланади, жасорат уйғонади, ўз кучи ва потенциалини адолат баҳолаш қувватига эга бўлади. Кейин ноҳақликка исён қилади, ёлғонга қарши курашади, ҳақиқатнинг қарор топиши учун умрини бағишлайди, иймон ва эътиқод йўлидан собит кетишни ўрганади, ўзидан аввал шундай умр кечирганларга эргашади.\nШу маънода, “Бу кунлар” асарининг эффекти ўлароқ одамлар кўчага намойишга чиқишини кутиш ёки Каримов ҳокимиятни юмшоқлик билан бировга топширишини орзу қилиш мантиққа у қадар тўғри келмайди. Балки бу асарни ўқиб ёшлар ўз йўналишларини тўғри белгилашади, дунёга қайси кўз билан қарашни билиб олишади.\n“Бу кунлар” сиёсий романи муаллифнинг шуҳратпарастлиги меваси эмаслиги кундай равшан. Балки бу роман Ватанга, халққа бўлган муҳаббатнинг ҳосиласидир. Оллоҳнинг изни ила бир инсон қалбидаги жасорат булоғидан оққан ҳаётбахш сувдир бу асар.\nМақола сўнггида мавзуга алоқадор бўлиш-бўлмаслигидан қатъий назар айтажакларим бор – шуларни айтмоқчиман. Бу гапларим ўзбек ёзувчи ва шоирларининг барчасига – ёшу қарисига бирдек қаратилган! Уларнинг баъзиларининг исмини зикр қиламан, чунки яхши танилиб қолишган.\nБиз сизларни яхши биламиз, йигитлар. Ижодий ишларингизни ижтимоий тармоқлар, интернетдан сайтларда ёритилган. Мустақил фикрлашга уриниш бор сизда. Ўз йўлингиз ва овозингизни, сўзингизни айтишга интиласиз. Ҳар бирингиз хос характер эгасисиз. Буни ёзганларингиз кўрсатиб турибди. Сизларнинг бошқа қалами ўткир тенгдошларингиз ҳам борки, аммо уларни биз танимаслигимиз эҳтимол. Шунинг учун бу гапларни уларга етказиб қўярсиз.\nБиз сизларга Ўзбекистон Халқ ҳаракатининг сафига қўшилиш таклифини бераётганимиз йўқ. Бизнинг сиёсий партияни, бизнинг сиёсий йўлни қўллаб-қувватланг деган гапни ҳам айтмоқчи эмасмиз. Ҳатто, биз сизларга ёзган китобларимизни, мақолаларимизни ўқиб чиқинг деган таклифни беришдан ҳам йироқмиз. Чунки, Алҳамдулиллаҳ, шахсиятимизни юксак ғоялар воситасида машҳур қилишни асло мақсад қилмаганмиз. Биз сизга айтмоқчимизки, Оллоҳ ҳар бирингизга бир қалам берган. Бу шундай қаламки, уни сиздан бўлак одам тута олмайди. Сиз ёзганингиз каби ҳеч ким ёза олмайди. Агар дўстингизга ва сизга айни бир мавзуда ёзиш буюрилса, шубҳасиз, мутлақо бошқа бир йўлларда ёзасиз. Чунки Оллоҳ таоло сизларнинг ҳар бирингизга алоҳида тафаккур тарзини берган ва шунинг учун ўзаро қасдлашиш, ўзаро ҳасад қилишнинг умуман фойдаси йўқ. Зотан, минг ҳаракат қилингани билан инсон ўз неъматидан ташқаридаги фикрни ёза олмайди. Бу ўринда энг тўғри йўл – бутун имкониятларни ишга солиб фақат ва фақат Ҳақиқатларни юзага чиқаришдир.\nСиз биздан қайси ҳақиқатларни деб сўрашга ҳақлисиз.\nБу – сиз яшаётган муҳитдаги одамларнинг дарду оҳларидир. Сиз яшаётган жамиятнинг яраларидир. Сиз кўриб турган порахўрлик, сиз кўриб турган зулмдир. Сиз кўриб турган ва ечими умуман топилмаётган муаммолардир.\nОллоҳ сизга ҳеч кимга бермаган фаросат кўзини, заковат ўткирлигини берган. Буни биламиз. Чунки бу икки неъматдан бебаҳра одам ҳеч қачон сиз ёзган асарларни ёза олмас эди. Сиз биз каби фикрлашингиз шарт эмас. Сиз Фитрат, Алихонтўра Соғуний, Муҳаммад Солиҳ, Нуруллоҳ Муҳаммад Рауфхон каби тафаккур қилишга мажбур эмассиз. Аммо улардан яхшироқ ва зеҳнлироқ бўлиш ҳам мумкин! Бунинг учун сиздан ўткир илм, кучли сабр, енгилмас жасорат, ҳақиқатга бўлган ташналик ва буларнинг манбаи ҳисобланган иймону эътиқод талаб қилинади.\nМарҳамат, ўзингда бу сифатларни шакллантиринг ва елкангиздаги юкни ҳис этинг. Сизнинг қўлдаги қалам фақатгина қалам ҳақи олиб келадиган восита эмас. Унинг сиз билан қудрати ва кучи бор. Бу куч ва қудрат одамларнинг қалбини ёритади. Уларга ҳуррият ва озодликнинг насимларини етказади. Зулм ва ҳақсизликка бош эгишдан қутқаради. Маърифат ва эзгуликка, эртакка айланган адолатга томон етаклайди. Ўлиб қолган ва ҳеч ким ишонмай қўяётган идеалларга чорлайди. Буларнинг ҳаммасининг сизнинг бармоқларингиз тутиб турган қалам ва икки дудоғингиз орасидаги, онгларингиз қатидаги Сўзлар уддалаши мумкин. Фақатгина бу потенциални ҳис эта билишингиз шарт.\nАгар ҳақиқатни айтсангиз, бошингиз кетса, ухлаб ётган иссиқ ўрнингиздан қўзғатишларидан қўрқсангиз, бирлашинг. Зотан, бирлашиш ҳар қандай қўрқувни таслим қилади. Зотан, бирлашганда, қалблар ўзаро тафтланганларида ўлим деб аталмиш даҳшат ҳам ўз рангини йўқотади. Зотан, ўлим бир одамга борганда қанчалик қўрқинчли бўлса, жасорати улкан баҳодирлар жамоанинг устига борганида ҳайбатини йўқотиб шунчалик кичрайиб кетади.\nСиз мен ожизман, қўлларим боғланган деманг. Қўлингизни боғлаб қўйган бўлсалар, ечиб ташланг. Тишлаб арқонларни узинг. Занжирларни синдиринг. Дўстингизнинг қошига боринг. Ҳақиқатларни ошкора айтишда жасоратли бўлинг. Бирингиз ёзган шеърдан иккинчингиз камчилик изламанг. Бу билан иш битмайди. Бирингиз ўз истеъдодингизни иккинчингиздан юқори баҳоламанг. Бу билан ҳеч нарса ўзгармайди. Кучингизни ҳақиқат юзидаги ниқобни, ҳақиқатнинг занжирларини олишга сарф қилинг.\nБитта бўлсангиз, иккинчингизни топинг. Иккита бўлсангиз, учинчингизни даврага қўшинг. Сиз бирлашинг. Тенгдошингиз қамалса ёхуд босимга учраса, ёнига туринг. Қўрқманг. Бир кишидан кўра жамоа бўлиб жазо олишнинг гашти бўлакча. Аслида, биз сизларни жазога, қамоққа ёхуд ўлимга чақирмаяпмиз, балки сиз ва биз тасаввур қиладиган даҳшатларнинг чўққиси агар шу бўладиган бўлса, аслида сизнинг жасоратингиз олдида бу бир пул эканига сизни ишонтирмоқчимиз, холос.\nГапларимиз шунчаки жозиба, шунчаки сеҳр эмас. Балки айни ҳақиқат. Буни унга ишониб ҳаётингизга татбиқ қилган кунингиз яққол ҳис этасиз.\nАтрофингизни тумандай ўраб турган қўрқувни парчалаб, кўнгилнгизда жасоратнинг чексиз бир қудратини, фаросатнинг тоза бир тажаллийсини туйиб яшаш лазззатини биласизми?\nЎтган асрнинг 80 йилларида Муҳаммад Солиҳ ва унинг сафдошлари айни шу лаззатни ҳис қилган эдилар. Улар жасорат мастлиги билан мамлакат мустақиллиги учун катта курашларга киришган эдилар. Ҳолбуки, уларнинг бошидан айланган қонли қамчи бугунги кундан кўра кучсиз эмас эди.\nБу менинг айтажакларим эди. Бу гапларим билан ҳам сиз қўлга қалам олиб фақат ҳақиқатларни айтишга, Нуруллоҳ Муҳаммад Рауфхон каби асарлар ёзишга қарор қиласиз деб ўйламайман. Аммо бу сўзларимиз қалбингизнинг қаеринидир жиз эттирса ва уйғониб келаётган жасоратингизнинг улғайиши ёхуд яна тепароққа чиқиши учун бир зина бўлиб берса, мақсадга эришган бўлар эдик.\nYazıyı paylaş "“Бу қандай кунлар?”"\nНима сабабдан Бош прокурорнинг илк қабул куниёқ халқнинг ҳоли вой бўлди?\n“Лой жанги” қандай бўлган эди?\nДепутат Мирзиёевни уйғурлар борасида Хитойга ён бермасликка чақирди\nСобиқ божхона раҳбари: Миллион-миллион долларни четга чиқарганлар ҳозир ҳам тирик\nБирлашиб, бир муштга айландикми?\nТарихнинг кичик такаррури


Қонунлардаги фирибгарликлар ҳақида « Ўзбекистон Халқ Ҳаракати\nҚонунлардаги фирибгарликлар ҳақида\n26 April 2012 - 18:18\nҚонунчилик суд-ҳуқуқуқ тизимидаги амалдорларнинг суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотлар ҳақида, қонун талабларини тарғиб қилишдан тортиб, қонун устиворлигию, қонунларнинг ижроси ҳақида, уларни янада мукаммаллаштириш ва халқ манфаатларини кўзлаб қонунларга киритилаётган ўзгартиришлар ҳақида баралла хўб сайрашди.\nАмалда эса ваъда қилинган мақсадларга мутлақо зид яъни, халқ манфаатларига мутлақо зид ўзгартиришлар киритилди. Бу ўзгартиришларни оддий халқ тушунмаса ҳам юристлар жуда яхши тушунади.\nБу ўзгартиришлар халқ манфаатларини эмас, балки прокурор, терговчи, судьялар ва умуман юристларнинг манфаатларини кўзлаб киритилганлиги учун улар индамай жим юришибди.\nҚонунчилик соҳасидаги амалдорлар Прездентимизнинг ва кўпчилик депутатларнинг юридик маълумотга эга эмаслигидан моҳирона фойдаланиб Жиноят Кодекси ва Жиноят-процессуал Кодексларига ўз манфаатларини кўзлаб, ўзларига керакли, яъни порахўрликка имкон яратиб берадиган ўзгартиришлар киритилган.\nМасалан, ЖК нинг деярли барча моддаларига жиноятчиларга жазо тайинлашда мол-мулкни мусодара қилиш жазоси олиб ташланган, озодликдан маҳрум қилиш санкциялари камайтирилган ва келтирилган зиённи қоплаган жиноятчилар озодликдан махрум қилиш жазосидан озод қилинган.\nКўпчилик моддаларнинг санкцияларида жазо турлари кенгайтирилиб, прокурор ва судьяларга танлаш имкони кенгайтирилган. Бундай ўзгартиришлар прокурор, терговчи ва судьяларга порахўрликни ривожлантириш ва уларни амалга ошириш учун қулай имконият яратиб беради.\nШунингдек ЖПК нинг суд ҳукми ва қарорларини қонунийлигини текшириш бобига шундай ўзгартиришлар киритилганки, натижада оддий халқ қанчалик сарсон бўлаётганлигини таърифлашга тил ожиз. Эски Кодексда икки босқичли текшириш, яъни кассация ва назорат тартибида текшириш усуллари мавжуд эди.\n14.12.2000. кунги қабул қилинган қонунга асосан апелляция тартибида текшириш усули ҳам киритилган. Бу ўзгартиришлар текшириш процедурасини янада чигаллаштириб, мураккаблаштириб, умуман халқни гангитиш ва лақиллатиш учун киритилган.\nНатижада прокурор,терговчи ва судьяларнинг порахўрликка имкониятлари янада кўпайтирилган. Ундан ташқари адолат излаб сарсон бўлиб юрган оддий халқ ўз мақсадига эришиш йўлида ҳар хил шикоятлар ва уларга берилган ҳар хил жавоб хатлари орасида гангиб, боши айланиб, қоғозлар гирдобида қолиб, ҳеч нарсани тушунмай, бор сармоясини ношуд адвокатларга сарфлаб, чўнтаги қуриб, охири ярим йўлда қўл силтаб ташлаб кетишга мажбур бўлади. Прокурор ва судьяларнинг ўзгартиришлар киритишдан асосий мақсадлари ана шу эди.\nАслида “ Апелляция” сўзининг маъноси: “Бирор бир авторитетга маслаҳат сўраб мурожаат қилиш”-маъносини билдиради. Демак бу сўзни шикоят ўрнида ишлатилиши нотўғри, бу сўзни юридик муомалада умуман ишлатиш мумкин эмас.\n“Кассация” сўзининг маъноси:”Қонуний кучга кирмаган суд қарорини юкори турувчи судда қайта кўриш учун шикоят келтириш”-маъносини билдиради. Бу сўз айнан суд қарорлари устидан шикоят келтиришда ишлатилиши лозим.\nЯна бир қийинчилик шундаки, апелляция, кассация тартибида текширув ўтказилмагунча назорат тартибида иш кўрилиши мумкин эмас дейилган.\nЕлиб, югуриб бу чиғириқдан ўтгунча ҳукм устидан шикоят келтириш муддати тугаб, нохақ қамалган шахс нохақ жазони ўтаб озодликка чиқади. Бу ўзгартиришлар халқ манфаатини кўзлаб фикрланганда бир карра текширувни ўзи етарли деб ўйлайман.\n“Судлар тўғрисида”ги Конунга келсак, аввало судларни “жиноят ишлари” ва “фуқаролик ишлари” бўйича ажратилишининг ўзи демократик принципларнинг кўр-кўрона бузилишига олиб келади.\nКўпинча фуқароларнинг ҳуқуқлари бузилиш холларида ҳуқуқ бузувчининг ғайриқонуний ҳаракатларида жиноий ҳаракат мавжуд бўлиб, бундай шикоятлар жиноят-процессуал тартибда кўрилиши лозим.\nАмалда эса таркибида жиноий ҳаракатлар мавжуд бўлган шикоятлар фуқаролик ишлари бўйича судига берилганлиги учун фуқаролик-процессуал тартибда кўриб чиқилиб, амалдорларнинг жиноятлари яширилади. Натижада жиноят содир этган амалдорлар, албатта порахўрлик эвазига, муқаррар жазодан озод қилинади.\nЎзбекистонда суд тизими: Олий суд Пленуми, Олий суд Раёсати, Олий суд судлов хайъатлари, Вилоят ва Тошкент шахар судлари, Туман (тумандаги шахар) судларидан иборат. Олий суднинг ўзида ортиқча инстанциялар мавжуд. Афсуски кўпчилик фуқаролар ҳатто Олий суд судлов ҳайъатига хам етиб кела олмайди.\nЯъни киритилган ўзгартиришлар шахар суди босқичидан Олий суд Пленумигача бўлган масофани узайтириш мақсадида киритилган. Бунинг натижасида ҳеч қандай шикоят қонунан тўғри хал қилинмайди.\nДемократик принципларга асосан суд қарорлари устидан келтирилган апелляция шикоятлари юкори турувчи судларда кўрилиши лозим. Шунингдек ЖПК нинг 478-моддасида қуйи судлар устидан назоратни юқори турувчи судлар олиб бориши хақида аниқ ёзилган.\nЛекин 14.12.2000. кунги ўзгартиришлар ана шу модда талабига ва демократик принципларга мутлақо зид бўлиб, яъни вилоят судларида биринчи инстанция тартибида кўриб чиқилиб чиқарилган ҳукм устидан берилган апелляция шикояти шу суднинг апелляция инстанциясида кўрилиши ҳақида ўзгартириш киритилган. Вилоят суди ўзи чиқарган ҳукмни қандай қилиб ўзи бекор қилиши мумкин ? Суд раиси шу суднинг хукмини бекор қилинишига йўл қўядими ? Шунингдек назорат тартибидаги шикоятларни кўриб чиқиш ваколати ҳам шу судларнинг ўзига берилган. Бу ўзгартиришлар демократик принципларга мутлақо зиддир.\nАпелляция, кассация ва назорат тартибида ишни кўриб чиқиш муддатлари узайтирилган, бу ўзгартириш аввало ноҳақ қамалган шахсни қамоқда сақланиш муддатини узайтиради ва жиноят ишидаги мавжуд қаллобликларни бартараф қилишга улгуришга имкон беради.\nЖПК нинг 329-моддасига 21.12.2009. кунги конун билан жиноят ишини қўзғатиш учун эски кодексда берилган 3 суткалик муддат 10 суткага узайтирилган. Бу ўзгартириш ҳам амалдорлар, прокурор, терговчи ва судьяларнинг манфаатларини кўзлаб киритилган. Бу ўзгартириш уларга порахўрликни ривожлантириб, амалдорларни, пулдорларни ҳимоя қилишга улгуриш учун мўлжалланган.\nБу ўзгартириш ҳам демократик принципларни жиддий бузилишига сабаб бўлади.\n24.04.12. куни қонунчилик палатасида жиноятчиларга жазо сифатида жарима солиш хақида қарор қабул қилинди. Бу ўзгартириш натижасида пулдор жиноятчи амалдорлар озодликдан махрум қилиш жазосидан қонунан озод қилинади, яъни пулдор мансабдорлар қўрқмасдан жиноят содир этишига ва пул эвазига жазодан озод қилинишига кафолат яратиб бериляпти. Мабодо қўлга тушиб қолса жаримани тўлаб жазодан қутулиб қолишига ишонади. Пули йўқ ночор жиноятчилар камалиб кетаверади. Бу ўзгартириш Конституциянинг 18-моддасининг бузилишига сабаб бўлади, шунингдек судья ва прокурорларга порахўрликни ривожлантиришга ва амалга оширишига имкон яратиб беради.\nПрокуратура органларига келсак, “Прокуратура туғрисида”ги Конуннинг 7-моддасида фукароларнинг ариза ва шикоятларини кўриб чиқиш натижалари буйича прокурор қарор қабул қилиши ва бу қарор устидан юқори турувчи прокурорга шикоят қилиниши мумкинлиги хақида аниқ ёзилган. Лекин бирорта прокурор ана шу қонунга биноан қарор қабул қилганини кўрмадим. Улар фақат оддий хат кўринишида жавоб ёзишади – бу қонунбузарлик хисобланади. Прокурорлардан шикоят юзасидан қабул қилган қарорини нусхасини талаб қилсангиз Бош Прокурорнинг 10.12.04. кунги 37-сонли буйруғи билан тасдиқланган “Уз.Р.прокуратура органларида фукароларнинг мурожаатларини кўриб чиқиш тартиби тўғрисида”ги Йўриқноманинг 38-40-моддаларини рўкоч қилиб, қарор нусхасини беришдан бош тортишади.\nДемак ушбу йўриқнома “Прокуратура тўғрисида”ги Конуннинг 7-моддаси талабларига зид холда қабул қилинган булиб, демократик принципларнинг кўр-кўрона бузилиши қонунан тасдиқланган, яъни фуқаролар қуйи турувчи прокурорнинг қарори устидан юқори турувчи прокурорга шикоят келтириш хуқуқидан махрум қилинган, чунки оддий хат устидан шикоят келтириш қонунда назарда тутилмаган.\nНатижада прокурорлар фуқароларнинг мурожаатлари юзасидан қарор қабул қилишдан ва бажараётган ишлари учун жавобгарликдан қонунан озод қилинган. Прокуратура органларида демократизмнинг бўғилиши факти қонун билан тасдиқланган. Натижада адолат излаб прокуратура органларидан қарор ўрнига ёлғон-яшиқлар баён қилинган оддий хатларни олиб сарсон-саргардон бўлиб юрган фуқароларнинг сон-саноғи йўқ. Юқори турувчи прокурорлар хам шикоят билан келган фуқаролардан қуйи турувчи прокурорнинг қарорини талаб қилиш ўрнига шу хат жавобини кўриб чиқиб, ундаги ёзилган бўхтонларни тасдиқлаб, шикоятчиларни лақиллатишда давом этяпти.\nБундай лақиллатишлар оддий холатга айланиб қолган. Бундай ёлғон жавоб хатлари рўйхатга олиш китобини четлаб ўтади, чунки уларнинг хаммаси бир хил рақам билан қайд қилинган. Бундай қонунбузарликлар барча хуқуқ-тартибот идораларида ва махаллий хокимиятларда мавжуд ва оддий холатга айланган.\nАдвокатлар фаолиятига келсак, адвокатлар палатасини тузилиши ва адвокатларга лицензия бериш тартибини киритилиши оқибатида барча адвокатлар жиловланган, бирорта адвокат эркин ҳаракат қила олмайди. Бу тартибнинг киритилишининг ўзи демократик принципларга зид. Эркин харакат қилган адвокат эртасига лицензиясидан махрум бўлади.\nҲозирги кунда жуда кўп адвокатлар лицензия ололмай юрибди, шулар қаторида Рухиддин Комилов хам. Турт йиллик умрини сарфлаб, қанчадан-қанча маблағ сарфлаб ўқиб юридик диплом олган мутахассислар ишсиз юрибди. Бундай аянчли холатда хеч қандай суд ишлари адолатли, қонунан хал қилинмайди. Натижада адвокатларга ишонч йўқолган. Шунинг учун хам фуқаролар мустақил ҳуқуқ химоячиларига мурожаат қилишга мажбур бўляпти. Бу ҳолатни кўриб ҳуқуқ-тартибот идоралари амалдорлари ЖПК нинг 62-моддасига ўзгартириш киритиб, вакил тариқасида адвокатлар, махсус рухсатномага эга бўлган шахслар, суриштирувчи, терговчи, прокурорларнинг қарори ёки суд ажримига кўра ишда қатнашишга рухсат берилган, яқин қариндошлар иштирок этишлари мумкинлиги кўрсатилган.\nДемак яқин қариндошларинг орасида юрист топилмаса шўринг қурийди. Ушбу қонунга кўра Нотариусларга фуқароларнинг танлаган бегона вакилларига ишончнома расмийлаштириш таъқиқланган. Ушбу ўзгартиришлар демократик принципларга ва Конституциянинг 35-моддаси талабига мутлақо зиддир. Худди шунингдек очиқ тарзда кўрилаётган суд мажлисларига хам тарафларнинг яқин қариндошларидан бошқа хеч ким киритилмаяпти.\nИш ҳужжатлари билан танишиб чиқишда жабрланувчи ўзи билан бирга олиб келган шахсларга рухсат берилмаяпти. Бу ерда хам Конституциянинг 35-моддаси талаби бузилаяпти.\nХулоса қилиб айтганда қонунларга киритилган ўзгартиришлар фуқароларнинг демократик ҳуқуқларини поймол қилинишига сабаб бўляпти.\nБу ўзгартиришларни қабул қилинишида депутатларнинг кўпчилиги умуман ҳеч нарсани тушунмаган ҳолда овоз беришган ва натижада адолатсиз, демократик принципларга зид бўлган қонунлар қабул қилинган.\nҚОНУНЛАРИ ДЕМОКРАТИК ПРИНЦИПЛАРГА ВА ЎЗ КОНСТИТУЦИЯСИГА ЗИД БЎЛГАН ДАВЛАТНИ ДЕМОКРАТИК ДАВЛАТ ДЕБ БЎЛМАЙДИ !\nШ.М.Рустамов, Инсон хуқуқлари Альянсининг ҳуқуқ ҳимоячиси\nТошкент-71, Шайхонтохур тумани,\nКатта-боғ кўча 31-уй. Тел: +998903531931.\n26.апрель 2012 йил.


Ўзбекистонда йил якунига қадар 560 минг гектар майдонда «яшил қопламалар» ташкил этилади — Азиз Абдуҳакимов – Газета.uz\nLotinchada 23 ноябр 2021, 15:38 Жамият\n22 ноябрь куни Тошкент шаҳрида «Оролбўйини экологик инновациялар ва технологиялар ҳудудига айлантирамиз» мавзусидаги халқаро конференция бўлиб ўтди. Конференцияни бош вазир ўринбосари, туризм ва спорт вазири Азиз Абдуҳакимов очиб берди.\n«29 июль куни БМТнинг Махсус резолюциясини амалга ошириш юзасидан Ўзбекистон президентининг қарори қабул қилинди. Мазкур ҳужжат асосида Оролбўйи минтақасини экологик инновациялар ва технологиялар ҳудудига айлантиришнинг етти йўналиши белгиланди», — дейди у.\nВазирнинг сўзларига кўра, ушбу йўналишлар бўйича 2,4 трлн сўм эквивалентда 71 та тадбир, шунингдек 1,9 трлн сўмлик 65 та устувор инновацион лойиҳа амалга оширилмоқда.\nШунингдек Азиз Абдуҳакимов Қорақалпоғистон Респуликаси ва вилоятларда «яшил қопламалар» барпо этишга доир ишлар кетаётгани ҳақида ҳам айтиб ўтди.\n«2021 йилда ушбу тадбирлар натижасида 560 минг гектар майдонда „яшил қопламалар“ ташкил этилиб, шундан 375 минг гектарида ўрмонзор барпо этилади. Қорақалпоғистондаги ўрмон фонди ерлари ва Орол денгизининг суви қуриган ҳудудларида, Хоразм, Бухоро ва Навоий вилоятларидаги Оролбўйи ҳудудларида 172 минг гектар ҳамда бошқа ҳудудлардаги ўрмон фондининг тоғ, водий ва тўқай ерларида 13 минг гектар майдонга дарахтлар экиш ишлари ташкил этилмоқда», — дейди туризм ва спорт вазири.\nУ «Ўзбекистонда яшил иқтисодиётга ўтиш бўйича комплекс стратегия доирасида, жумладан, 2021 йилда 200 млн туп кўчат экилишини» таъкидлаб ўтди.\nМай ойида БМТ Бош ассамблеяси Оролбўйи минтақасини экологик инновациялар ва технологиялар ҳудуди деб эълон қилиш тўғрисидаги махсус резолюцияни қабул қилган эди.\nИқтисодчи Ботир Қобилов йилига 200 млн туп дарахт экилиши ташаббуси ҳақида фикр билдириб, мазкур вазифанинг ижроси бўйича озгина шубҳаси борлигини таъкидлаган эди. «Энг муҳими, экилган дарахтнинг „меваси“ 15−20 йил ичида келмайди. Балки 200 млн туп эмас, 10 млн тупнинг ўзи етарлидир», — деган эди у.\nБМТ Бош ассамблеяси Оролбўйи минтақаси бўйича махсус резолюция қабул қилди 19 май 2021, 08:49


Болаларнинг масжидга келиши масаласида шариат ҳукми | Azon.uz - Ахборот-таҳлилий портал\nБолаларнинг масжидга келиши масаласида шариат ҳукми\n11:00 13.03.2018 11243\nКуни кеча телевизорда Диний Қўмитанинг ходими томонидан ёш болаларнинг масжидларга қўйилишининг ман этилиши ҳақида келтирган гаплари бир қанча жиҳатлардан мутлақо асоссиздир. Қонуний жиҳатдан ҳеч қандай асоси йўқлигини, балки республика қонунларини топташ ва амалда тескарисини қилиш эканини айтиб ўтирмаймиз.\n1) У келтириб ўтган: "Жаннибу сибянакумул масажида!" деган матнли ҳадис мутлақо йўқ эканлигини айтиб ўтишимиз даркор. Бўлса, топиб берсин.\n2) Ҳақиқатда эса “Жаннибу масажидакум сибёнакум!” ("Болаларингизни масжидларингиздан узоқ тутинг!”), деган ҳадис бор. Уни муҳаддислардан Ибн Можа (1/750), Абдурраззоқ (2/1727), Табароний (8/7601), Байҳақий (10/20055) кабилар ривоят қилганлар. Бироқ, бу барча вариантларида заиф ҳадис ҳисобланади! Жумладан, "Мажмаъ аз завоид"да унинг заифлиги айтиб ўтилган (2/2049). Имом Байҳақий уни ривоят қилганидан сўнг: "Бу ҳадис саҳиҳ эмас!", деб алоҳида таъкидлаганлар.\nМазкур ҳадиснинг ровийлари қаторида Абдулқуддус ва Ало ибн Касир деган зотлар қатнашган бўлиб, улар ҳадисшуносликда заиф ва “мункар ул ҳадис” (ҳадиси инкор қилинган) деб топилганлар. Хусусан, Ало ибн Касирни Имом Бухорий ҳазратлари “ҳадиси инкор қилинган”, деганлар. Абу Саид Муҳаммад ибн Саид деган ровийни эса Имом Аҳмад ва Имом Насоий каби буюк муҳаддислар каззоб ва ҳадис тўқувчи эканини айтиб кетганлар. Яна бу ҳадисни Макхул деган ровий Муоз разияллоҳу анҳудан ривоят қилган бўлиб, аслида унинг бу саҳоба билан учрашиб, ундан бевосита ҳадис эшитмаганлиги алоҳида қайд қилинган. Шунингдек, бу ҳадиснинг ровийлари қаторида Ибн Набахон деган ровий ҳам бор бўлиб, у ҳақида Имом Термизий бобомиз: “Унинг келтирган ҳадисларига парво қилинмасин, у жуда ҳам заифдир!”, деганлар.\nБурхониддин Марғилоний бобомизнинг "Ал Ҳидоя" асарига битилган "Насб ур-раъйа" номли шарҳда ҳам мазкур ҳадиснинг мутлақо заиф экани ва ҳатто асли йўқлиги қайд қилинган (4/75-76).\n3) Мазкур ҳадис заиф бўлишига қарамасдан, фиқҳий нуқтаи назардан унга мустаҳаб даражасида амал қилиш жоизлигини айтиб ўтишимиз лозим. Бироқ, бу ерда Диний Қўмита ходими айтганидек "вояга етмаган фарзандлар" назарда тутилганмикин?! Унда "Вояга етмаганларни масжидга киришдан қайтаринглар!", деган маъно бормикин ўзи?! Ҳали, ушбу заиф ҳадисга асосланиб, ўтган 25 йиллик даврдагидек бу вояга етмаганларни 18 ёшгача деб белгилашармикин?! (Кечаги жума намозда ёш боласини етаклаб чиққан ота-оналарни масжид дарвозаси олдидан қайтаришаётганини ўзим кўрдим. Афсус!).\n"Саҳиҳи Бухорий"нинг энг эътиборли шарҳи "Фатҳ ал Борий"да Ҳазрати Умар разияллоҳу анҳунинг ёш болачаларнинг масжидда ўйин-кулги қилишиб ўйнаб юрганларини кўриб, уларни ҳайдаб солаётганини Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам кўриб қолиб: “Уларни тек қўй!”, деб уришиб берганларини ривоят қилинган. Шунингдек, юқоридаги: “Жаннибу масожидакум сибёнакум!”, ҳадисининг заиф эканлигини айтиб, бундан болаларни масжиддан ман килишга ҳеч қандай асос йўқ эканини таъкидлаганлар (2/414).\n"Саҳиҳи Бухорий"нинг айнан ҳанафий олими Бадриддин Айний ёзган машҳур “Умдат ул қори” номли шарҳида эса юқоридаги ҳадиснинг заифлиги айтилиб, уни далил қилиб бўлмайди, деб унга Ойша онамиз разияллоҳу анҳонинг ёш болаларни масжидга киритиб ўйнатгани ҳамда уни Расулуллоҳ соллаллоху алайҳи ва саллам кўриб индамаганлари ҳақидаги саҳиҳ ривоятга тескари эканини айтиб ўтилган (7/77).\nДемак, мазкур “Жаннибу масажидакум сибёнакум!” (“Болаларингизни масжидларингиздан узоқ тутинг!”) ҳадисининг мазмуни саҳиҳ ҳадиси шарифларга тескаридир. Саҳиҳ ҳадисларга тескари бўлган заиф ҳадисларга тўрт мазҳабда ҳам амал қилинмайди, аслида. Юқорида ўтдики, болалар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам даврларида ҳам масжидлардан ман қилинган эмас. Зотан, бу муҳаддис Абу Довуд томонидан: “Авлодларингизни етти ёшлигиданоқ намозга буюринг. Ўн ёшида эса ўқимаса, уринг! Шу ёшларида (қиз ва ўғил болларнинг) ётоқларини бошқа-бошқа қилинг!”, деган ривоятига ҳам тескаридир (1/495).\n4) Мазкур “Жаннибу масажидакум сибёнакум!” (“Болаларингизни масжидларингиздан узоқ тутинг!”) ҳадисини мустаҳаб деб олган тақдиримизда ундаги "болалар"дан қайси болалар назарда тутилганига қараш керак бўлади. Араб тилида “сибён” сўзи “сабий”нинг кўплиги бўлиб, “сабий” деб икки ёшгача бўлган гўдакларга айтилади. Туғилган чақалоқ онасини эмгунча “тифл” дейилади. Онани эмадиган гўдак “разеъ” дейилади. Бешикда ётадиган бола “сабий” деб аталади. Қуръоннинг “Марям” сураси 29-оятида: “Бешикдаги гўдак билан қандай сўзлашурмиз?!”, дейилган. Бу ерда айнан “сабий” сўзи ишлатилган. Икки ёшдан то 9-11 ёшгача “валад” дейилади. Балоғатга етиш арафасида у “муроҳиқ” дейилади. Балоғат ёшида "болиғ" дейилади. Сўнг “ражул”га айланади. Инсон бориб-бориб “шайх” бўлади ва ҳоказо (араб тилшунослари бу маълумотларни жуда яхши биладилар).\nДемак, бешикда ётадиган ёшдаги гўдаклар масжидга олиб чиқилса, масжидларни булғаб қўйишлари мумкин. Шунинг учун, юқоридаги ҳадис айтилган экан (агар айтилган бўлса!). Лекин, гўдакнинг пешоби билан булғанган масжид жойнамози ярим литр сув билан тоза – намоз ўқишга покиза бўлади. Инсоннинг, ўша гўдакни масжидга яхши ниятларда олиб чиққан ота-онанинг кўнгли, биз ҳар куни қибла деб қараб намоз ўқиётган Каъбадан ҳам афзаллигини эса асло ва мутлақо унутмаслигимиз керак!\n5) Ёш болалар масжидга нимага боради ўзи? Айнан оқ-қорани ажратиш, дўст-душманни ажратишни ўрганиш учун боради. Масжиддан ҳайдалган болалар секин-асталик билан ИШИДга ва бошқа биз истамайдиган жойларга кетиб қоладилар, хориждан паноҳ истайдилар. Ёш болалар масжидга покизаликни, озодаликни ўрганиш учун ҳам боради. Бўлмаса, катта бўлгунгача кетини ювишни ва тозалашни ҳам билмайдиган бўлиб юраверади. Тозалик, ҳақиқий озодалик масжидларда ўрганилади. Онаси ҳам ўргата олмайдиган озодалик ва тозаликни, имонли-эътиқодли бўлишни айнан масжидда ўрганади. Болалар масжиддан ҳайдалса, интернетдан таълим олишни бошлайди, телефонда нажот истайди, яширин таълим олиш йўлига ўтади. Зотан, инсон бойликсиз яшаши, мактабга бормасдан ҳам катта бўлиш мумкин, лекин, мусулмон бўладими, кофир бўладими, имон талабисиз, илм ва тоат-ибодат талабисиз яшай олмайди.\nХулласи калом, ёш болаларни масжидларга қўймасликка шаръий жиҳатдан ҳеч қандай асос йўқ. Давлат қонунларида ҳам у ҳақида мутлақо сўз юритилган эмас. Масжидлардан болаларимизни ҳайдаётганлар шариатни ҳам, қонунларни ҳам оёқости қилаётганлардир, дейиш мумкин холос. Илоҳим, улар исломофоб – дин-шариатни ёмон кўрувчи, Ислом душманларига зимдан, ўзлари ҳам билмаган ҳолда ёрдам бераётган бўлмасинлар, илоҳим!\nПарвардигори олам ҳаммамизга инсоф берсин, адаштирмасин! Илоҳий қонуниятларни ўзгартирмоқчи бўлганлар ҳолини ҳамма кўриб-билиб турибди. Бу ҳолатдан бизнинг юртдош ва ватандошларимизни Аллоҳимнинг ўзи асрасин!\nАллоҳ таоло Ислом динига қувват берсин, мусулмонларга куч-қудрат ато қилсин!\nИлоҳим, бу хилдаги муаммоларимиз (ҳижоб, ёш болаларнинг масжидга боришлари, диний таълим олиш) осонлик ва тинчлик билан, оқилона ва ўзгармас бўлиб, ижобий ечим топсин!


Qalampir.uz - Муқаддас Саъдуллаева ва Йигитали Мамажонов оила қургани маълум бўлди\n16:21, 30.12.2018 Шоу-бизнес\nЙигитали ва Муқаддас бугунги оилага қадар икки турмуш кўришган.\n“Айтиб ўтишим лозимки, биз ҳеч кимнинг оиласини бузиб турмуш қурганимиз йўқ, бахтини ҳам тортиб олганимиз йўқ. Биз фақатгина Яратган буюрган йўлда, дунёқарашларимиз тўғри келиб, қалбларимизни ҳамда ҳаётимизни туташтирдик, холос! Барча-барча яхшиларга фақатгина бахтни, яхшиликларни тилаб қоламан! Азизлар, инсонларга қўлингиздан келса яхшилик қилинг, яхшилик қилиш келмаса, ёмонлик ҳам қилманг. Яхшилик қилолмаган инсонингизга ҳеч бўлмаса ёмонлик қилмаслик имкониятингиз бор. Инсондан фақатгина дунёда яхшилик қолади!”.\nТеглар:Йиигитали Мамажонов Муқаддас Саъдуллаева\n16:51, 23.12.2018 41 881\n18:14, 28.11.2018 31 101\n13:07, 30.01.2017 33 338\n15:02, 07.01.2017 10 840\n12:23, 29.09.2016 66 606


Илм олиш ибодати бошқа фарз амаллар ўрнини босмайди\nБўлимлар: 02. Намоз, 13. Либос, зийнат, 14. Даъват, илм, 16. Аёл, оила, Савол-жавоблар\n«Мен институт талабасиман. Ҳолбуки атрофимдагилар каби кийинаман, бегона йигитлар билан гаплашаман ва улар билан қўл бериб сўрашаман. Бу диний томондан тўғрими? Ахир бир соатлик олинган илм, бир кунлик ибодатга тенг деган ҳадис борку?»\nМуҳтарам синглимиз, Аллоҳ таоло сизнинг илмга бўлган рағбатингизни янада зиёда қилиб, холис ният билан ўқишни давом эттиришга, олима бўлиб мусулмон халқимизга улкан хизматлар тақдим этишга муваффақ айласин.\nИлмнинг фазилати улуғлиги маълум. Фақат ҳар бир масалани ўз ўрнида тўғри англаб, тўғри татбиқ эта билиш жуда ҳам зарур.\nИлм олиш савобли иш бўлиши билан бир вақтнинг ўзида очиқ-сочиқ юриш ва номаҳрамлар билан қўл бериб кўришиш гуноҳ. Шу билан бирга бу нарса аёл кишининг ҳам эркак кишининг ҳам соғлигига зарарлидир.\nАйни дамда нафл ибодат ҳеч қачон фарз ибодатларнинг ўрнини боса олмайди. Ҳар бир ибодатни ўз ўрнида бажариш шартлиги абадий давом этаверади.\nМасалан, кимдир «бир соатлик илм бир кунлик ибодатга ўтар экан» деб, Ислом динимизнинг иккинчи энг улкан рукни – энг катта фарз амали бўлмиш беш вақт фарз «намозларни ўқимасам бўларверар экан, ўрганаётган илмим намозларнинг ўрнига ўтаверар экан», деб ўйлаши шайтоннинг васвасасидан бошқа нарса бўлмайди.\nВояга етган муслима қизларимиз ҳақиқий мусулмонча кийимларни кийиб, Аллоҳ беркитишга буюрган аъзоларини беркитиб, бошларига ҳам рўмол ўраб юришлари Меҳрибон Раббимиз фарз қилган маълум ва машҳур ибодатлардан биридир. Бу борадаги айрим ояту ҳадисларни она тилимизга таржима қилиб, сайтимизда ҳам , ижтимоий тармоқларда ҳам нашр қилганмиз.\nАллоҳ таоло сизга ҳам бизга ҳам, барча ака-ука ва опа-сингилларимизга ҳам икки олам бахт-саодатини насиб айласин.


Ижарага олинган автомобил кайтарилганлиги 2018 йил апрел ойидан бошлаб нотариал идора томонидан тасдикланиши керакми? Яъни рўйхатга олинган бир йиллик ижара шартномасини бекор килиш мажбурийми (қандай тартибда) ёки шарт эмасми?\n01.12.2017 йилда Текстиль МЧЖ фукаро Дустмуродов Содикдан унга тегишли "Дамас" русумли автомашинани ижара шартномаси асосида ижарага олди. Ушбу шартнома нотариал тасдикланган. Автомашинадан 2017 йил декабрь - 2018 йил март ойларида фойдаланилди. 2018 йил апрель ойидан бошлаб, ушбу автомобилга эхтиёж йуклиги сабабли кайтариб берилди. Ижарага фойланилган давр мобайнида ижара тўловлари ва ижара тўловидан ЖШДС энг кичик ставкасида солиқ тўловлари тўлиқ тўланди.\nСаволингиздан англанилишича, ижара шартномаси 1 йил муддатига тузилган (2017й. 1 декабридан 2018й. 1 декабрига қадар). Аммо, амалда апрел ойидан бошлаб ижарага олинган автомобиль эгасига қайтариб берилган.\nШартнома тузилган пайтидан бошлаб кучга киради ва тарафлар учун мажбурий бўлиб қолади. Қонунда ёки шартномада шартноманинг амал қилиш муддати тугаши тарафларнинг шартнома бўйича мажбуриятлари бекор бўлишига олиб келади, деб белгиланиши мумкин (ФКнинг 373-м.). Демак, 2018 йил 1 декабригача тузилган шартнома ҳозирги кунда ўз кучини йўқотмаган. Бундай шартномани бекор қилиш шарт, акс ҳолда мажбуриятлар бажарилиши лозим. Шартнома тарафлар келишувига мувофиқ бекор қилиниши керак. Шартнома қандай шаклда тузилган бўлса, уни бекор қилиш тўғрисидаги келишув ҳам шундай шаклда тузилиши лозим. Демак, шартномани бекор қилиш тўғрисидаги келишув нотариал итора томонидан тасдиқланиши керак, чунки асосий шартномада шундай шаклда тузилган. Бундан ташқари, ижара шартномаси ҳисобга қўйилган тегишли ҳудудий ЙҲХДХ органларига бу шартномани бекор қилиш тўғрисидаги келишув ҳам тақдим қилиниши керак.\nТаъкидлаш жоизки, ижара шартномасини бекор қилиш ҳақидаги келишув тузилгунга қадар, ижара ҳақи тўланиши ва ЖШДС ушлаб қолиниши керак.