“Ипак йўллари. Дунёнинг янги тарихи” – шов-шувли китобнинг қисқача тафсилоти - UzAnalytics\n2015 йили Хитой томони ташаббуси билан “Бир макон – бир йўл” лойиҳаси илгари сурилди. Шу билан деярли бир вақтда, оксофрд тарихчиси Питер Франкопаннинг нашр этилган The Silk Roads. A New History of the World («Ипак йўллари. Дунёнинг янги тарихи») номли китоби тезда оламшумул воқеага айланди. Танқидчилар, мутахассислар муаллиф ишига юқори баҳо бериб, тарихга европамарказлашган қараш, жасур чиқиш, Шарқ ва Ғарб маданияти очиб берилган, янги ва яхши тадқиқот манбаларидан самарали фойдаланилган, деган фикрларни таъкидладилар. Баъзилар шундай киришиб кетдиларки, китобни “дунёни тушунишда инқилоб”, “ихтиро” ва “жиззакилик” деб номладилар.\nДарҳақиқат, китоб йўналиши дунёнинг икки томони зиддиятларини занжир билан боғлаб, тўғри тушунтириб бериш, Ғарб дунёси тарихига қисман тўхталиб, асосий эътиборни Шарққа қаратиш пойдеворига қурилган. Китоб бобларининг номланиши йўл (roads) теварагига – эътиқод, мўйна, тилла ва кумушлардан тортиб то урушларга, қора олтинга ва фожиага, амалда – қадимги дунёдан то замонавий Толибон воқеаларигача боғланган. Марказий Осиёнинг ҳам ўз ўрни бўлган дунё тарихи ҳақиқатда кишини ҳаяжонга солади. Минтақа учун муҳим аҳамиятга эга бўлган ўша вақеа ва жараёнларни қамраб олган 500 саҳифалик китоб ҳақида айрим тафсилотлар билан ўртоқлашамиз.\nСўз бошида Питер Франкопаннинг ўзи дарҳол замонавий контекстни эсга олади: Хитойнинг ўсиши, Ҳиндистон ҳамда Марказий Осиёнинг беш мамлакати – Қозоғистон, Ўзбекистон, Қирғизистон, Туркманистон ва Тожикистондаги ижтимоий ўзгаришлар. Уларга Ғарб билан Шарқ ўртасидаги марказ сифатида баҳо беради. Минтақа ўзининг беқарор режими, зўравонлик ва халқаро хавфсизлик, диктаторлар, failed states, коррупция, эркин фикрнинг камлиги билан бутун дунёга танилган.\nЛекин барча “ёввойилик”лар ортида муаллиф бу ерда тамаддунлар туташувини, цивилизация туғилган жойни кўради. Беш минг йил аввал бу ерда биринчи жуда катта мегаполислар, дунёнинг ажойиботлари, нозик маданиятлар, турли-туман динлар, маъмурий бинолар, қурилмалар, каналлар ва ҳоказолар пайдо бўлган. Ўша пайтнинг Оксфорд ва Гарвардлари Бағдод, Бухоро ва Самарқандда жойлашган эди.\nДунёлар бир-бирига доимо боғлиқ. Марказий Осиёнинг чўлларида бўлган воқеа Шимолий Африкада, Бағдоддаги воқеалар – Скандинавияда билинган, Америкадаги очилишлар Хитойдаги тилланинг қийматини ўзгартирган. Бунинг барчаси савдонинг яшовчанлик кучи туфайли – ғоя, билим, тил ва эътиқод орқали савдо ривожланган.\nҚадимги грек мифологиясида Зевс икки бургутнинг бирини Шарқдан, иккинчисини Ғарбдан бир-бирларига қараб учиради. Улар учрашган жойларига тош тушириб, коинот марказини аниқлаб олишлари лозим эди. Ушбу тош қаерга тушган ва Ернинг киндиги қаерда? Франкопаннинг ишонч билан айтишича, тош жойлашган масканнинг номи йўқ ва тарих адабиётларида ҳам қайд этилмаган Осиёнинг маркази – Ўртаер деб аталиши керак.\nИпак йўллари – туғилиш\nИпак йўли тошқин дарёлар ва саҳоватли заминга эга, империялар ўчоғи саналмиш Месопотамияда юзага келган. Бу империяларнинг энг улуғи Эрон (Форс) бўлган. Агарда улар бегона маданиятнинг афзаллигини кўрсалар, ҳеч бир монеликларсиз ушбу анъаналарни қабул қилишган, деб ёзган эди Геродот. Янги ғоялар ва амалиётдаги бундай очиқлик форсларга турли ҳалқларни, улкан ерларни бошқариш имкониятини берди. Амалдорлар йўллар аҳволини назорат қилишган, ирригация тизимларини бошқаришган ва савдони қўллаб-қувватлаб, фойда олишган. Маблағлар эса ҳарбий юришларни ва элитанинг экстравагант қатламини молиялаштириш учун сарфланган.\nНью-Йоркдаги Метропόлитен музейидаги шарқона безаклар\nАлександр Македонский учун Шарқ биринчи даражали аҳамиятга эга манзил эди ва шунинг учун ҳам тахтга ўтириши биланоқ у Шарқ томонга кўз тикди. Эрон ва Шарқни эгаллаш шиддатли ҳамда таъсирчан кечди. Эллинизация – қадимги грекларнинг ғоялари, мавзулари ва рамзлари – минтақага катта таъсир ўтказган: эски грек тилидан яна юз йиллар мобайнида фойдаланилган, Апполон ҳайкали замонавий Тожикистоннинг жанубида ҳам учраган. Энеида ва Маҳобҳорат, Илиада ва Рамаяна мавзулар билан алмашишган, ёш форслар эса Софокл ва Еврепидлар фожиасини ёд олишни кўп машқ қилганлар.\nНью –Йоркдаги Метрополитен музейдаги шарқлик жангчининг ҳарбий кийими\nМарказий Осиё чўлларини дунё тарихи бўронларида айлантирган гирдоб, Синьцзяннинг ғарбий чегараларигача чўзилган Хань династияси Хитойнинг кўтарилишини ҳам таъминлаган. Хитой ҳукмдорларига ички тартибни қўллаб-қувватлаш учун отлар керак бўлган – бу ердан Хунну чўл кўчманчилари билан чегараларда узлуксиз савдо бўлган. Энг қимматбаҳо от насллари Помир яқинида Фарғона водийсида кўпайтирилган. Бу отлар, хитойликлар таъбири билан айтганда “қонли тери”дан бўлган, ва ҳурмат билан “коинот отлари” аталиб, уларни хитойлик ҳунармандлар ҳайкаллар ва расмларда тасвирлашган. “Хом гўшт истеъмол қилувчи ва қон сурувчи” ваҳший хуннулар билан муносабатлар, унча енгил бўлмаган, лекин, хитойликлар улар билан уришишдан кўра, ҳисоблашишни хуш кўрар эдилар. Номадарга гуручни, майларни ва матоларни олиб бориб, тинчликка алмаштирардилар. Айниқса ипак жуда енгил бўлганлиги сабабли кўчманчилар томонидан юқори баҳоланарди, ҳамда сиёсий ва ижтимоий ҳокимликни рамзи бўлган – қабила бошлиғининг либоси бўлган.\n“Хитой билан ташқи дунё орасида савдо аста-секин ривожланган, янги йўллар, улкан кучлар эвазига очилган, савдогарларга узун йўлларни босиб ўтиш, қароқчилар таҳдидлари ва ҳамлаларини бартараф этиш керак бўлган. Фойда эса буларнинг ҳаммасини қоплаган.”\n“Энди улар Хитой молларини яхши кўриб қолишди, – деб таъкидлаган эди бир хитойлик амалдор. – Хунну анъаналари ўзгармоқда, пировардида Хитой Хуннунинг барча ерларини эгаллайди”. Лекин бу амалга ошмади, тинчликни сақлашда дипломатия катта харажатлар талаб қила бошлади ва ўн йиллаб чўзилган ҳамда эрамиздан аввалги 119 йилда тугаган юришлар натижасида Хитой Гансу оралиғини ўз назоратига ўтказди. Ғарбда Помир тоғлари ётган ва қитъалараро тармоқларнинг янги дунёси очилган, у томонга Хитой йўл очган – Ипак йўллари шундай дунёга келди. Хитой амалдорлари уларга очилган дунё Ҳиндистон, Эрон ва Марказий Осиёни ўрганишни бошладилар.\n“Ушбу дунёда яшовчилар қуролга ёмон эгалик қиладилар, лекин савдода зеҳни анча ўткир. Бақтрияда ҳамма нарсани харид қилиш ва сотиш мумкин”, дея ёзган эди тарихчилардан бири. Хитой билан ташқи дунё орасида савдо аста-секин ривожланган, янги йўллар, улкан кучлар эвазига очилган, савдогарларга узун йўлларни босиб ўтиш, қароқчилар таҳдидлари ва ҳамлаларини бартараф этиш керак бўлган. Фойда эса буларнинг ҳаммасини қоплаган. Айниқса, ипак савдоси. Ипак бузилмаган, енгил ва жуда қимматбаҳо ашё саналган. Яъни, идеал халқаро валюта. Икки минг йил аввал глабаллашув муаммоларни келтириб чиқарувчи ва технологик жараёнларни ҳаракатлантирувчи, имкониятларни ваъда қилган, ҳаётнинг амали бўлган.\nУлардан минг миль йироқда Ўрта ер денгизида Тибр дарёсидаги шаҳарда янги минтақавий империя – Рим пайдо бўла бошлаган. Рим, Александр Македонский Грецияси каби, ўзининг бойликларига Ғарбда эмас, балки Шарқда – аввал Мисрни, сўнг Осиёни забт этиб эришган. Страбон савдо мақсадларида бир йилда Римдан Ҳиндистонга жўнаётган 120 та кема тўғрисида ёзади. “Жозибадор кемалар дарёнинг оқ кўпигини ўйнатиб, тилла олиб келади ва қалампир олиб кетади”, деб ўша замон Ҳинд достонлари гувоҳлик беради. Лекин римликлар нафақат зираворлар, балки қалай, мис, қўрғошин, қимматбаҳо тошлар, фил суяги каби ноёб молларни олиб кетганлар. Ҳиндистоннинг шарқий ва ғарбий соҳилларига Осиёдан моллар олиб боришган. Рим шарқий дабдабада чўмилган, аскет-файласуфлар ҳеч қаерини ёпмайдиган ҳаёсизлик билан юпқа ипакка кийинган рим аёлларини экстравагант лаззатини ошкор қилишни бошлаганлар. Қадимги Римнинг юз миллионлаб кумуш тангалари Осиёдан импортни тўлаган, бу эса империянинг барча пул массасининг ярмини ташкил этган.\nСавдо йўллари ёнида жойлашган қишлоқлар шаҳарларга, шаҳарлар – ҳашаматли савдо марказларига, кейинчалик эса империяларга айланган. Рим валютасида гуллаган ва молларни турли жойлардан йиғган, энг муҳими, Рим ва Хитой ўртасида даллол бўлган Кушон империяси шундай туғилган. Хитойликларнинг ўзи Рим билан савдо-сотиқда аҳамиятсиз роль ўйнаган, лекин марварид ва мирра ҳамда машҳур Самарқанд шафтолилари билан савдо қилиб, Эрон билан савдо ва дипломатик миссияларни шиддатли тарзда алмашишган. Лекин Эрон Римнинг ғолиб юришлари объекти бўлган, бу эса мамлакат ичкарисида сиёсий қўзғолон чиқириб, савдо-сотиқ назоратини марказлаштириш ва кучайтириб, ҳокимиятга Сосонийлар сулоласи чиқишига олиб келди. Эрон гуллади, Рим эса ўзининг шахсий экспансиясидан азоб чекишни бошлади. Янги серғайрат Рим императори Константин вазиятни тубдан ўзгартириш режаларига мувофиқ Европа ва Осиё чегарасида Римни қайта қуришга қарор қилди.\nКонстантинополь Ўрта ер денгизининг энг муҳим шаҳри бўлди, ўшанда янги дин – Шарқдан келган христианлик пайдо бўлди.\n“Ипак йўллари”да динлар сиёсий таъсир учун ўзаро рақобатлашганлар. Қандайдир ажойибот ёки ваъзлардан таъсирланиб, ҳукмдорлар динни руҳоний ва жамоаларни назорат қилишга кўмаклашувчи восита сифатида кўрган. Савдо йўлларида айниқса буддизм кучли таъсирга эга бўлган, унга будда ибодатхоналарини тиклаган Кушон империяси ҳомийлик қилган. Буддизм эрамиздан аввалги биринчи асрда Ҳиндистоннинг шимолидан то Марказий Осиёгача анча пухта ва ингловчан (мусиқачиларни ашула этишлари туфайли) бўлган, 460 йилларга келиб Хитойда у асосий оқим вазифасини ўтаган. Бутпарастлар Шарққа суриб чиқарилганидан сўнг, Сосоний Эрони пайдо бўлаётган насронийликка душманларча муносабат йўлини танлади.\n“Христианлик 7 аср ўртасига келиб, Тинч ва Атлантика океани сарҳадларини бирлаштириб улгурди, яъни, зардўштийлик, яҳудийлик ва бутпарастлик ҳам Осиёни қамраб олди. Лекин инқилоб рўй бериб, ислом дини кириб келди.”\n4 асрга келиб дунёда иқлим ўзгаришлари бошланди, денгиз сатҳи кўтарила бошлади, касалликлар тарқалди, Осиёда эса Орол денгизининг шўрланиши ва Тянь-Шянда музликлар эришининг камайиши вегетатив ўзгаришларга олиб келди. Бир Сўғд савдогарининг ёзишича, Хитойда озиқ-овқат етишмовчилиги, очарчилик ва тартибсизликлар савдо-сотиққа барҳам берди. Буюк миграция палласи бошланди. Жоҳиллар Римга унинг савдо йўллари, шу жумладан, Эрон орқали юрдилар. Маъмурчилик дурдонаси саналган ва узунлиги 135 миль бўлган Каспий ва Қора денгиз орасидаги салмоқли деворни қуриш учун римлик ва форслар бирлашдилар, бироқ вақт ўтган эди. Барча Ўрта ер денгизини карахт аҳволга солиб Вестготлар йўлбошчиси Аларих сиқуви остида Рим 410 йилда таслим бўлди.\n5 асрнинг ўрталарига келиб Европада Атилла йўлбошчи сифатида майдонга чиқди, бу эса Гуннлар (хунлар) пайдо бўлишига олиб келди. Уларнинг кўриниши кишини ваҳимага соладиган даражада эди (калла суяклари бошни чўққи шаклга келтириш учун мақсадли ўзгартирилганини қазиш ишлари ва топилмалар ҳам тасдиқлайди). Бунинг устига улар, “дала каламушлари мўйналаридан тикилган кийимлар кийишган, ўриндиқлари остида сақланган хом гўштни истеъмол қилишган, юзларида ёшликда орттирилган чандиқлар бўлган”. Гуннлар душманлари иттифоқи томонидан 451 йилда мағлуб қилинишларидан аввал, 15 йил мобайнида Болқонни вайрон қилганлар.\nШундан сўнг нима бўлди? Христианлик шарқий ва ғарбий қисмга бўлинди. Шарқий (ортодоксаль, православь) Константинополда жойлашди ва Осиёда тарқала бошлади. Архиепископлар-нестроианцлар, Кентерберий Архиепископи пайдо бўлишидан анча аввал, Марв ёки Қашқар каби шаҳарларда пайдо бўлди. Самарқанд ва Бухорода христиан динига Америкадагидан 1000 йиллар аввал эътиқод қилинган. Ўша пайтда эрон ҳукмдорлари христианликка тўсқинлик қилишни бас қилишди, чунки, тинчлик сулҳи тузилганидан сўнг Кавказда тугаган уруш эвазига Константинополдан маблағ олинди. Диний бағри кенглик, иқтисодий ривожланиш ва илмга ҳомийлик, Левантедан то Марказий Осиёгача бўлган ерларни бошқариш Сосонийларнинг ўзига хос фазилати бўлди. Христианлик 7 аср ўртасига келиб, Тинч ва Атлантика океани сарҳадларини бирлаштириб улгурди, яъни, зардўштийлик, яҳудийлик ва бутпарастлик ҳам Осиёни қамраб олди. Лекин инқилоб рўй бериб, ислом дини кириб келди.\nҚуръон. Нью-Йоркдаги метрополитен-музейи\n6 асрнинг ўрталарига келиб, туркларнинг кучли бирлашмаси Евроосиё чўлларида гуннларнинг ўрнини эгаллади ва уларнинг яхши тижорат малакаларини “қийин ва ишончсиз” деб атаган хитойликлар норозилигига сабаб бўлди. Савдо-сотиқда фаол қатнаша бошлади. Турклар қизиққон, узоқни кўра билувчи хусусиятлари билан ҳарбий иттифоқ тузиш ва Эронни вайрон қилиш истагида элчиларини Константинополга жўнатишди. Эронга биргаликда уюштирилган ҳужум муваффақиятсизликка учраган бўлса ҳам, Рим ва Эрон ўртасидаги муносабатлар кескинлашди ҳамда минтақада ички барқарорликни ёмонлашувига, иқтисодиётни пасайишига, камбағалликни ортишига таъсир қилди. Худо яккаю-ёлғиз маъносида диннинг тарғиботчилари кўпайди, савдогарлик билан шуғулланган Муҳаммад – ҳаммадан кўп тарафдорларга эга бўлди.\nМуҳаммаднинг раҳбарлиги нафақат унинг насиҳатларида, балки сиёсий ва ҳарбий истеъдодида намоён бўлди. Кучсизланган Эронга юришлар айниқса муваффақиятли кечди ва ҳарбий ўлжалар улуши хуқуқи ортди. Бу эса Осиёнинг зич ҳудудига ҳарбийларни жўнатишни давом эттиришни рағбатлантирди. Ҳали Европа ўзига келаётганида, солиққа тортилувчи бадавлат фуқароларни ва савдо йўлларини ўз назоратига олиб, мусулмон дунёси кенгайди ва бойиб борди. Марказий Осиё йўналишида ҳарбий муваффақиятларга эришишга, эрамиздан аввалги 627-28 йилларда ҳукм сурган кучли совуқ ва кейинчалик очарчиликлар катта тартибсизликларни келиб чиқишига имкон яратди. Чўл кўчманчилари араблар томонидан суриб чиқарилди, ҳали улар хитой қўшинлари билан Таласда аҳамиятли жангда учрашмасларидан олдин, мусулмонлар жангни ютиб чиққан бўлсалар ҳам, у араб экспансиясига табиий нуқта қўйди. Осиё маркази бойликлари беҳисоб бўлган – санъат асарлари, қимматбаҳо буюмлар, олтин ва бутун шаҳарлар, янги олинган бойлик тимсоли ва Халифанинг яшаш жойи Бағдодни қуриш билан ўз ютуқларини нишонлашни ҳохлаган мусулмонлар қўлига ўтди. Бойлар илмга хайриҳохлик кўрсатди, инновациялар, тараққиёт ва янги ғоялар ривожланди – исломнинг олтин асри бошланди.\n«Мўйнали» ва бошқа йўллар\n“Агарда уларнинг бири ноҳақликка дучор бўлса ёки у билан бирор бир кўнгилсизлик содир бўлса, у ўз бошини фалакка кўтаради ва “Бир тенгри”, дейди.”\nРим ва Эрон орасидаги рақобатчилик иқдисодиёт ривожланишига, ғоялар очиқлиги ва тараққиётга интилиш, дунёда янги тартиботларни жорий қилишга олиб келди. Минтақанинг бойликларига эга чиқиш учун узоқ манзиллардан келаётган талабгорлар оқими кўпайди. Жоҳиллардан деворлар ва чегаралар билан ҳимояланган нозик дидли ва танти араблар барча бегона нарсаларга бефарқ қолдилар.\n“Дунё икки оламга ажралди – Эрон (цивилизация) ва Турон (тартибсизлик)”\n“Ипак йўллари” иқтисодиёти Скандинавия савдогарларини ҳам қизиқтирди – викингларнинг энг жасурлари пул топишга Ғарбга эмас, балки Шарққа жўнашди. Шарқда эса улар янги давлат – Русни барпо этдилар. Дарё қайиқларида улар ўз йўлларида кўпгина хавф-хатарга дуч келиб, ўзлари ҳам ҳатто, дўстларга ҳам ишонмасдан, ўтакетган жиноятчи каби кўринишида Каспий ва Қора денгиз бозорларига мум, асал, маржон ва қиличлар билан савдо қилишга жўнаганлар. Моллар билан савдодан ташқари бу ерда, айниқса, юқори талаб бўлган инсонлар – қуллар билан савдо олиб борилган. Уларга талаб юқори бўлган славян аёлларини жанубга сотишган.\nҚадимги тангалар, интенсив алмашинувдан гувоҳлик бериб, ҳозирги пайтгача айрим жойларда сақланиб қолган. Қулларнинг улкан сони Африкадан ҳамда Марсель бозорларидан Марказий Осиёнинг турк қабилаларига келтирилган, улар ўзларининг довюраклиги билан юқори баҳоланган. Ҳарам оғаси сифатида фойдаланилган аёллар, эркаклар, ахта қилинган ўғил болалар, венециялик савдогарлар Европа билан савдо-сотиқнинг ўсишига ёрдам беришган. Ўрта ер денгизида қул савдоси шундай тарқалган, ҳатто итальянча “чао” саломи Венеция шевасидан келиб чиқади ва “мен Сизни қулингизман” маъносини билдиради.\nИнсон трафиги устидан назоратга кураш зўрайди ва руслар хазарлар билан рўпара туришга кириб, Европа ва мусулмон дунёси ўртасида барча савдони ўзига тўғрилаб, Евросиё чўлларининг шимолида устун турган кучга айланди. Лекин Бағдод халифалиги кучсизланиб борди, дунёнинг таркибий қисмларга ажралиши кучайди. 10 аср охирларида ҳукм сурган қаттиқ совуқ иқлим иқтисодий қийинчиликларни кучайтирди. Савдо маркази русларнинг ва ички қийинчиликларнинг таъсири остида Бағдоддан Константинополга кўчди. Марказий Осиёнинг ўзида мусулмон сулолаларига раҳбарлик ҳарбий тизимда узоқ вақт давомида хизмат қилган, турклар томонидан бошқариладиган янги тузилмалар ташкил этилди. Иззатли ҳарбий бошлиқлар Ғазнавийлар династиясини (шарқий Афғонистонда), бошқа турклар эса – иккита империя ўртасида чегара бўлган Оксус (Амударё) дарёсидан ўтадиган Қорахонийлар империясини ташкил этдилар. Бағдод кўпгина маҳаллий ҳукмдорлар учун қимматли ўлжа сифатида кўриниб қолди. Лекин омад “бургут каби тезкор ва бўри каби оч” – қул-аскарларни империя даражасига кўтарган салжуқларга насиб этди.\nСалжуқийлар Константинополни эгаллашдан манфаатдор эмасдилар, уларнинг қизиқишлари Қуддусга, Фотимийлар (шиалар) халифалигига қарши турган ҳолда, Мисрни забт этишга қаратилганди. Византия империяси ва салжуқийлар фақат 1090 йилларга келибгина, яъни салжуқийлар ҳукмронлиги парчаланишни ва янги шаклланаётган салтанатлар минтақа барқарорлигига таҳдид солишни бошлаган бир пайтда жанжаллашиб қоладилар. Шунда Византия императори Рим черковидаги диний мунозараларни четга суриб қўйиб, эътиқодсизлар билан курашда Папага мурожаат қилади. Муқаддас Ер хавф остида, деган даъват Бутун Европа бўйлаб тарқалади. Шарққа томон янги кучлар тўплана бошланади.\nЖаннат, дўзах, ўлим ва вайроналик – Европа трансформация томонда\n1099 йил 15 июлда Қуддус Биринчи салб юришлари рицарларидан енгилади. Шарққа томон уюштирилган саёҳат ўта мураккаб бўлиб чиқди. Кўпчилик жангларда, касаллик ва очликдан ёки асирга тушиб, белгиланган манзилгача етиб бора олмади, унга етганлар эса, бахтдан ёки шаҳар деворларини кўриб, қувонганидан йиғлаб юбордилар. Олти ҳафталик қамалдан сўнг Қуддус таслим бўлди ва ҳақиқий қирғинбарот бошланди. Византиялик рицарлар эмас, европалик (Нормандия, Франция ва Фландриядан бўлган) насронийлар келгуси икки юз йил давомида ғалабани ушлаб қолишга интилган ҳолда, юз йиллаб назорат қилган ва янги мустамлакаларга асос солган мусулмонларни қира бошлайдилар. Улар Қуддусга томон йўлни жаннатга томон йўл деб қабул қиладилар.\nБироқ мусулмон оламида насронийлик ғалабаси лоқайдлик билан кутиб олинди. “Сизлар алдамчи хавфсизлик соясида дам олаётган бир пайтда, Суриядаги оғаларингиз ўзларига туя эгари ва қузғуннинг жиғилдонидан бошқа макон тополмай ётибдилар”, – деб ғазабланганди бир қози Бағдоддаги халифа саройида.\n“Сизлар алдамчи хавфсизлик соясида дам олаётган бир пайтда, Суриядаги оғаларингиз ўзларига туя эгари ва қузғуннинг жиғилдонидан бошқа макон тополмай ётибдилар”, дейди Бағдод қозиси Халифага\nБағдод ва Қоҳира учун насронийларни истило қилиш бир-бирига душман бўлган шиалар ва суннийларни назорат қилишдан афзалроқ эди. Ибн-Халдуннинг ёзишича, 10-11 асрларда мусулмонлар энг катта флотга эга бўлган ҳолда, Ўрта ер денгизи ҳамда шимолий Африка ва Европа ўртасидаги савдо йўлларини назорат қилишда давом этиб турадилар. Бироқ уларнинг роли Италия шаҳар-давлатлари таъсири остида сезиларли даражада сусайган эди.\nИталия коммуналари шарқий Ўрта ер денгизида савдога катта қизиқиш борлигини билганларидан, аллақачон уларнинг қўл остиларида Константинополь ва Византиянинг бошқа шаҳарларида савдогарларнинг доимий маконлари бор эди. Савдо-сотиқ Италиянинг иқтисодий ривожланишига ёрдам берди. Бу ерда бойлик шу қадар тез тўпландики, 11 асрга келиб Пиза шаҳрида епископ энг баланд минора қуриш бўйича элита ўртасида ўтказилган мусобақани таъқиқлаб қўйишига тўғри келди. Италия шаҳар-давлатлари Қуддусни забт этишнинг тижорий фойдасини ўзлари учун тезда тушуниб етдилар. Улар истило қилинган шаҳарлардаги бозорларни ҳамда солиқдан озод этилган ҳарбий ўлжанинг учдан бир қисмини, масалан “Венеция тақводорлиги ва хасислиги”ни олиш эвазига салиб юришлари қатнашчиларига озиқ-овқат олиб кира бошладилар ҳамда Европа билан алоқа ўрнатишга ёрдам берадилар. Венеция Ўрта ер денгизидаги Пиза ва Генуя ўртасидаги шавқатсиз кураш устидан назоратни амалга оширишда ғолиб бўлди. У қулай географик жойлашув ва барқарор иқтисодиётга эга эди. Венеция дожлари мусулмон ерларига янаям кўпроқ кириб бориш мақсадида Қуддусдаги ғарбий ҳукмдорларни қарз билан таъминлаб турдилар.\nБироқ мусулмонлар ва насронийлар ўртасидаги муносабатлар нисбатан барқарорлигича қолди, улар ўртасидаги низонинг кенгайиши эса, фақат 1170 йилларнинг охирига бориб содир бўлди. Икки томон ҳам ўзаро билим алмашиб турди – Ғарб олимлари Антиох ва Дамашқ кутубхоналаридан мусулмон олами асрларини фаоллик билан тадқиқ этадилар ва ўқиб борадилар. Шарқ чекланган насроний Ғарбга қараганда, анча нафис эканлиги аён эди. Европанинг интеллектуал ва иқтисодий тараққиёти мусулмон олами, Константинополь ва Византия империяси билан бўладиган савдо-сотиқ орқали амалга оширилди. Шиша, металл, ёғ, вино, туз, ипак, пахта, зиғир, матолар, зираворлар Европанинг “ривожланаётган” бозорларига ташқаридан олиб кирилди.\nТалаб – савдони, савдо – рақобатни, рақобат – муносабатларни кучайтирди. Византияликлар ва венецияликлар ўртасида адоват пайдо бўла бошлади ва бу душманчиликда қайси томон лашкарбошисининг юлдузи Саладин (Салоҳиддин) номи билан Мисрга кириб борса, ана шуни ўз фойдаси деб биларди. Саладин, Суриядаги ерларни бирлаштириб ва Мисрда мустаҳкамланиб олгач, 1187 йилнинг июль ойида Хаттиндаги жангда узоқ вақт ичида илк маротаба салбчиларни мағлубиятга учратди, икки ой ўтгач эса, Қуддус мусулмонларга таслим бўлди. Шаҳарни қўлга олишга қаратилган бир неча беҳуда уринишлардан сўнг, европаликлар Константинополни моддий нуқтаи назардан анча қимматбаҳо деб тасаввур қилган ҳолда, бу ерга ўз эътиборларини қаратишди.\n1202 йилда Венеция салбчилари кўзи ожиз Энрико Дандоло Дожи бошчилигида Дальмациядаги Задар шаҳрини қўлга оладилар. Шаҳар халқи дин бўйича ўз оғаларининг қурбонига айланганига ишонмай деворларга хоч осиб қўйдилар. 1204 йилнинг март ойи охирларида диндошлар – венецияликлар томонидан энг катта насроний шаҳар бўлган Константинополни қамал қилиш бошланади. Византияликлар “худонинг душманлари” деб эълон қилинади. Константинополь Ғарб насронийлари томонидан қўлга олинганидан сўнг унинг бойликлари ғарбий Европанинг черковлари ва бутхоналарига тарқалиб кетади. Дандоло эса, София черкови (Аё София)да дафн қилинган биринчи одам бўлади.\nВизантия империяси парчаланади, Италиянинг Пиза, Генуя ва Венеция каби шаҳар-давлатларини идора қилиб келаётган европликлар эса, янада стратегик манзиллар учун кураш бошлашга киришадилар. Ғарб рицарлари Осиёдан гўё рицарларга ёрдам бериш мақсадида руҳоний Иоанн йўлбошчилигида қўшин бостириб келаётгани тўғрисида миш-мишлар юрган вақтда, ўз эътиборларини Мисрга қаратадилар. Осиёдаги қудратли насроний давлат ҳукмдори Иоанн ҳақидаги афсоналар европаликларнинг салжуқийлар империясидан ташқарида нима борлиги тўғрисида нақадар кам нарса билишларини кўрсатди. Европага бостириб келаётган қўшин осиёлик насронийларнинг қўшини эмасди. Бу жаннатга эмас, дўзахга томон йўл эди, чунки, бў йўлда мўғул қўшинлари келаётган эди.\n11 асрнинг охирларига келиб, мўғуллар “ҳайвондай яшайдиган, на эътиқоди, на қонунлари бор, бир жойдан бошқа жойга кўчиб юрадиган” Хитой чегарасида истиқомат қиладиган қабилалардан бири эди холос. Замондошларнинг айтишларича, улар ҳам гуннлар сингари “итлар ва сичқонларнинг терисини кийиб юрганлар”. Бироқ мўғулларнинг обрўси уларнинг тарқоқ дайдилигидан эмасди. Аксинча – улар ер юзида улкан империя ўрнатишдек аниқ стратегик мақсадларга эга бўлган ўта тартибли ташкилотга бирлашган эдилар. Кўп сонли ва турли даражадаги кучларни тўплаган Чингизхон уларнинг буюк етакчиси эди.\nМўғуллар Хитойга уюштирган муваффақиятли юришларидан сўнг ўз ерларини янада кенгайтириш учун қулай имконият пайдо бўлади. Мусулмон оламининг марказий ҳокимияти кучсизланган, Хоразм ҳукмдори эса, Шарққа – Хитойга томон юриш қилишни тасаввур қилган ҳолда, ўзаро ички низолар билан банд эди. Бироқ, Хитой истилоси ушалмас орзуга айланади, Хоразмшоҳ эса империясини парчалаган мўғуллар қувғинидан сўнг Каспий денгизидаги оролда ҳалок бўлади.\nМаҳаллий тарихчиларнинг гувоҳлик беришича, “мўғуллар ҳаммани – эркакларни ҳам, аёлларни ҳам, болаларни ҳам қирғин қилганлар”. Чингизхон зўровонликнинг ўзига хос турини қўллаган: бир шаҳарни қириб ташлаб, бу билан бошқа шаҳарларни қўрқитган ҳамда уларни тинчгина ва тез таслим бўлишга мажбур қилган. Масалан, Нишопур бутунлай қириб ташланган, ҳатто итлар, мушуклар, чорва ҳайвонлари ҳам бўғизланган, мурдалар эса, даҳшатли пирамидалар қилиб йиғилган.\nМўғулларнинг ваҳший босқинчиликлари ҳақидаги ваҳималар тез тарақала бошлайди – улар тинчгина таслим бўлганларни мукофотлаганлар ва қаршилик кўрсатганларни аёвсиз жазолаганлар. Чингизхон қўшини техник жиҳатдан жуда яхши таъминланган ҳамда стратегик жиҳатдан узоқни кўзлаган эди. Армия узоқ муддатли қамалларга вақтини сарфлаб ўтирмасди, чунки отлиқлар учун кенг яйловлар керак эди, кейин эса, қамал қилиш санъатидан хабардор бўлган ҳарбийлар ҳамда салбчилар томонидан илк марта синовдан ўтказилган манжаник (катапульта) га эҳтиёж пайдо бўларди.\nИпак йўли устидан назоратни қўлга олиш унинг эгалари бўлмиш мўғулларни янги билим ва кўникмалар билан бойитди. Мўғулларнинг варварларга хос бўлган услуби ҳақиқатга тўғри келмасди – улар уста ва саноатчилар санъатини кўрсатган ҳолда шаҳарларни қайта қурар эдилар. Бир роҳиб мўғуллар Самарқандни истило қилганларидан сўнг бир қанча вақт ўтгач, шаҳар атрофидаги боғ-роғлар ва майдонларни тиклаш мақсадида у ерга хитойлик усталарни олиб кирганларини айтиб берганди.\n“Мўғулларнинг варварларга хос бўлган услуби ҳақиқатга тўғри келмасди – улар уста ва саноатчилар санъатини кўрсатган ҳолда шаҳарларни қайта қурар эдилар.”\n1227 йилда Чингизхон вафот этади, бироқ, унинг ўғли Угедей (Ўқтой) империяни Афғонистон ва Эрондан Россия, Корея, Тибет, Покистон ва шимолий Ҳиндистонгача кенгайтиради. 1241 йилда мўғуллар Европа юрагига бостириб кирадилар ва иккига ажралган ҳолда, Польша ва Венгрияга ҳужум қиладилар. Польша қиролининг қўшини йўқ қилингач, Европа ваҳимага тушади. Венгрия қироли Далмацияга қочади, Рим Папаси эса, Венгрияни ҳимоя қилганлар учун индульгенция эълон қилади, бироқ бу имтиёз ҳам катта қизиқиш уйғотмайди. Аммо мўғуллар Европадан манфаатдор эмасдилар, уларнинг мақсади куманларга бошпана бергани учун венгер ҳумдорини жазолаш эди. Қиролнинг кетидан қувиш Угедей ўлимидан сўнг, мўғуллар ўзлари учун янги буюк хон танлаш мақсадида ўз даштларига қайтганларидан сўнггина тўхтатилади.\nТаҳдид пасайганидан сўнг европаликлар ушбу “босқинчилар” ҳақида маълумот олиш мақсадида мўғулларга элчилар жўната бошлайдилар.\nУларнинг қаршисида ғалати олам пайдо бўлганди. Бу ерда итлар, тулкилар ва бўрилар – озиқ-овқат саналади, одамлар сабзавотлар билан озиқланмас, бия сутини ичар ва кўпгина маданиятсизликлар билан шуғулланардилар.\nМўғуллар Папага қарши юриш қилиш билан таҳдид соладилар. Бундан эса, Европанинг айрим черковлари қўрқувдан бирлашадилар. Бироқ мўғулларнинг мақсади ночор Европа эмас, бой Хитой эди. Айнан Хитойда улар Юань сулоласига асос соладилар ва ҳозир Пекин жойлашган ерда янги пойтахт қурадилар. Мўғуллар, шунингдек, ислом оламига ҳам ваҳима соладилар – 1258 йилда улар Бағдодга “оч қирғийлардек” бостириб кирадилар, халифани қўлга олиб, латтага ўрайдилар ва унинг устидан отларни юргизадилар.\nШундан сўнг улар яна Европада пайдо бўладилар, Краковни қўлга оладилар ва Сурияга алоҳида қўшин жўнатадилар. Европа икки хавф ўртасида қолади – Мисрда мўғулларга ўхшаган одамлар томонидан бошқарилаётган босқинчилик режими пайдо бўлганди – мамлуклар-чўл кўчманчилари 1250 йилда Қоҳирани қўлга олгандилар. Мамлуклар (мамалик сўзидан олинган бўлиб, қул деган маънони англатади) Қора денгиз шимолида яшовчи қабилалар орасидаги қуллардан келиб чиққан бўлиб, энди улар Нилнинг ҳосилдор водийлари, савдо йўлларининг марказларни назорат қилаётган эдилар. Марказий ва Шарқий Осиёнинг кўчманчи қабилалари ўртасида ўрта аср цивилизациясини забт этиш учун олиб борилган кураш рамзий маънога эга эди – бу уларнинг сиёсий, маданий ва ижтимоий тизимининг ғалабасидан далолат берарди.\nМамлуклар 1260 йилда Айн-Джалутдаги жангда мўғуллар устидан илк маротаба ғалаба қозонадилар. Суриянинг мўғуллардан зарар кўрган шаҳарлари ёрдам сўраб мамлукларга мурожат қиладилар, насронийлар эса, аксинча, мўғулларни мамлукларга қарши ўзларининг иттифоқдошлари деб биладилар. Мўғуллар 1291 йилда мамлукларни охир оқибат яксон қилган бўлсаларда, насронийлар барибир Қуддусни қайтара олмайдилар – салибчилар ютқизадилар, бироқ ўрта аср ғарбини бутунлай ўзгартириб юборадилар.\nБу орада Италия шаҳарларида савдо-сотиқ тараққий этишда давом этади, Энди бу соҳа Миср ва Муқаддас ердаги ҳарбий ҳаракатлардан узоқда Қрим, Азовск денгизи, Арманистоннинг Сицилия шаҳрида янги мустамлакаларни асос солган ҳамда қуллар томонидан даромадли савдо-сотиқ қилишини амалга оширган ҳолда, Қора денгизда ривожланаётганди. Мўғуллар томонидан ўрнатилган паст тарифлар тизими ҳам Қора денгизда савдони ривожлантиришга хизмат қилади. Мўғуллар моҳир маъмурлар бўлиб чиқади. Мўғуллар билан бўлган алоқанинг натижаси ўлароқ, рус тилининг иқтисодий лўғатига барыш (даромад), деньги (пул), казна (ғазна) каби сўзларнинг кириб келгани бежиздан эмас.\nАйрим олимлар, мўғулларнинг тўлов ва солиқлар йиғимининг марказлашмаган маъмурий бошқарув тизими Россия солиқ тизимининг такомиллашувига, бу эса, ўз навбатида унинг якка ҳукмронликка ўтишига, ёрдам берди, деб ҳисоблашади (масалан, рус ерлари учун Ўрдага тўлов йиғадиган Москва князи Иван Калита кучаяди).\nЕвропа ва мўғуллар ўртасида элчилар, савдогарлар, дин тарғиботчилари ва саёҳатчилар қатнаб турди, турли маросимлар, пазандалик кўникмалари ва мода алмашинади. Бир саёҳатчи ёзганидек, Қора денгиздан Хитойгача бўлган йўл “кундузи ҳам, кечаси ҳам бутунлай хавфсиз бўлган ” ва “бу юрт саёҳатчилар учун энг хавфсиз ва энг яхши мамлакат ҳисобланган”. Замонавий хитой тилида ҳозир ҳам араб ва форс тилига тақлид қилинган иборалар учрайди.\nГуанчжоу портига хилма-хил товарларни ортган кемалар ҳар ердан келиб турган – Евроосиёнинг денгиз йўли савдоси ҳам ривожланиб боради. Мўғуллар молия тизимига кумушни олиб кирганлари сабабли, савдо-сотиқда кумуш тангалар асосий валюта бўлиб хизмат қилади.\nМўғуллар Европани вайрон этишни истамаган бўлсаларда, улар Қора ўлим – ўлат орқали деярли бунинг уддасидан чиқдилар. Кўп сонли аҳоли ва чорва моллари яшайдиган Евроосиё чўлларининг экологик ўзига хослиги Yersinia pestis бактериясининг ривожланишига қулай имконият яратди. Ушбу бактериялар бургалар, каламушлар ёки туялар ёрдамида тарқалди. 1346 йилда сирли касаллик Олтин Ўрдадан Қора денгизгача, Генуянинг Каффа портини ишғол этган мўғул қўшинларигача етиб борди. Мўғуллар қамални олиб ташладилар, лекин бунгача улар аҳолини ўлимтик ҳиди ўлдириш ниятида мурдаларни ирғитиб юбордилар. Мўғуллар шу тарзда, биологик атроф-муҳитни синаб кўрган биринчилардан бўлганлар.\nЕвропага томон бўлган савдо йўллари Қора ўлимга етакловчи йўлга айланади. Тартибсизлик, саросима, қўрқув турли оқибатларга олиб келади – ўлат “қиёматнинг бошланиши”, “Худонинг жазоси” туфайли содир бўлди, деган гаплар юради, ибодат қилишга, рўза тутишга, шаҳвоний ишлардан, жинсий алоқадан тийилишга, ювинмасликка, жанубий шамол томонда турмасликка даъват этилади. Германияда дарё ва кўлларнинг заҳарланиши яҳудийлар томонидан содир этилди, деб гумон қилинади ва уларга қарши қирғин уюштирилади. Германия аҳолисининг камида учдан бир қисми ўлат қурбонига айланади.\n“Марказий Осиёда Темур салтанати пайдо бўлади ва қулайди, Константинополь Усмонли турклар томонидан ишғол этилади, улар бошқа динларга нисбатан очиқ ва бағрикенг бўлиб чиқадилар ҳамда Испаниядан қочган яҳудийларга бошпана берадилар.”\nЕвропа аҳолисининг кескин камайиши минтақанинг ўзгаришига олиб келди ва унинг келгуси ғалабасига жиддий таъсир кўрсатди: ижтимоий зинапоядаги кўплаб тўсиқларни бартараф этган ҳолда, меҳнат етишмовчилигини кучайтирди ва ойлик маошларнинг ошишига, деҳқонлар, ишчилар ва ҳатто аёлларнинг кучайиши ва дворянларнинг заифлашувига олиб келди. Бойликларнинг нисбатан тенг тақсимланиши зеб-зийнат буюмларига бўлган талабни оширди ва европаликлар кўп нрсаларни, жумладан матоларни ҳам ўзлари ишлаб чиқара бошладилар. Одамлар яхши овқатлана ва узоқ яшай бошладилар. Ишлаб чиқариш унумдорлиги ошади ва бу билан келгуси саноат инқилобининг юзага келишига асос яратди. Уйғониш санъати ва усталари гуллаб-яшнайди.\nОсиё билан бўлган савдо-сотиқ валюта етишмовчилиги билан белгиланган кредит инқирози юзага келгунга қадар жадал ривожланди. Одамлар яна ҳалокат бошланишини сеза бошлайдилар. Марказий Осиёда Темур салтанати пайдо бўлади ва қулайди, Константинополь Усмонли турклар томонидан ишғол этилади, улар бошқа динларга нисбатан очиқ ва бағрикенг бўлиб чиқадилар ҳамда Испаниядан қочган яҳудийларга бошпана берадилар.\nЕвропа мутаассибликка берилган эди. Яҳудийлар ва мусулмонлар таъқиб остига олинганди. Диний ҳукмдорлар Қуддусни яна ишғол этишга ҳаракат қила бошлайдилар ва ўзлари учун Осиёдан бой иттифоқчиларни қидиришга тушадилар. Бу орада мунажжимлар ва картографлар Осиёга денгиз орқали боришни уқтирадилар. Муқаддас ер ҳақида орзу қилган Кристофер Колон (Колумб номи билан машҳур) 1492 йилда Испания жанубида учта кема тайёрлайди. Колон ўзи шубҳа қилмаган ҳолда, тараққиёт марказини Шарқдан Ғарбга кўчириш учун йўлга чиқади. Ундан беш йилроқ аввал Лиссабондан узоқ денгиз сафарига отланган Васко да Гама Европани янги тараққиёт босқичига йўналтирмоқчи бўлган эди. Тўсатдан қитъа Ипак йўлларининг сўнгги манзили бўлишдан тўхтайди ва дунё марказига айланади.


«Боруссия» директори: «Ҳоланд жамоамиздан кетса ҳам, катта клубга йўл олади»\nДортмунднинг «Боруссия» клуби ижрочи директори Ҳанс-Йоаҳим Ватцке Эрлинг Ҳоланднинг клубдаги тақдири ҳақида гапирди.\n«У ҳали жамоадан кетмайди. Эрлинг ва унинг агенти Мино Райола бу борадаги клубнинг позициясини билишади. Мен Эрлингга Роберт Левандовскидек тўп суришни маслаҳат берган бўлардим. Бир йилдаёқ жаҳоннинг энг яхши футболчиси бўлишнинг иложи йўқ. Шуниси аниқки, Ҳоланд қачондир жамоамиздан кетса, у катта клубга йўл олади. Мисол учун, ўша Мадриднинг «Реал» клубига ўтиш учун ҳам жаҳон даражасидаги ўйинчи бўлиш керак», - дея Ватцкенинг сўзларини келтирган Kicker.\nЭслатиб ўтамиз, Ҳоланд 2020 йилнинг январь ойида Австриянинг «РБ Зальцбург» клубидан 20 миллион еврога «Боруссия»га ўтганди. Норвегиялик форвард Бундеслига жорий мавсумида 9 ўйинда 10та голга муаллифлик қилган.


Муаммоларни эски йилда қолдирамиз! - 27 Декабря 2016 - Yangiliklar Olami - www.SherlarUz.CoM - SMS SHERLAR, SEVGI SHERLARI, YANGI\nceapWaisse, Oregeitefili, lipultMub\nГлавная » 2016 » Декабрь » 27 » Муаммоларни эски йилда қолдирамиз!\nМуаммоларни эски йилда қолдирамиз!\nБайрам байрамдек ўтсин деймиз, аммо айрим сабаблар туфайли дилимизнинг бир чети хира бўлиб тураверади. Қуйида муаммолар кайфиятимизга таъсир қилмаслиги, аксинча, байрам баҳона уларни ҳал қилиб олиш усулларини муҳокама қиламиз.\n«Янги йил деса, юрагим безиллайди…»\n— Турмуш ўртоғимнинг оиласида ҳар Янги йилни бутун оила жамулжам бўлиб кутиш анъанага айланганди. Янги келинлигимда бу анъана менга ёқарди. Аммо орадан йиллар ўтиб, ака-укалар турли давлатларга иш билан тарқаб кетишди, бир қайноғам вафот этди, қайнота-қайнонамни ҳам бериб қўйдик. Энди фақат бир қайним оиласи билан бизникига байрам кутгани келади. Очиғи, бу менга тобора ёқмай бораяпти. Қайним ишсиз, овсиним ўқитувчи. Уч фарзанди бор. Ҳар йили 31 декабрь куни кеч соат олтида тайёр дастурхонга қуп-қуруқ кириб келганлари етмагандек, овсиним келганидан кетгунича эримга укасидан, менга ҳаётидан нолигани-нолиган. Байрамни ҳам татитмайди. Бу ҳол турмуш ўртоғимга ҳам ёқмайди, аммо бир гап айтолмайди. Болалари ҳам бетарбия, нуқул қўлларига илинган нарсани чўнтакларига солиб олиб кетаверишади. Андиша қилганим сари бу ҳол жуда авж олаяпти. Биз Янги йил байрамини орзиқиб эмас, безиллаб кутадиган бўлиб қолдик. Нима қилиш мумкин?\nНазира, Бухора шаҳри\nБу ерда муаммо Янги йилни кутиб олишда эмас, балки қайноғангизнинг ишсизлигида, аслида. Овсинингизнинг топгани, табиийки, уч боланинг эҳтиёжлари ва рўзғордан ортмайди. Балки байрам дастурхони тузашга уларда имконият йўқдир. Балки уларнинг мана шу уч фарзанди «амакимникига борамиз» деб, Янги йилни интизорлик билан кутишар. Янги йил – мўъжизакор байрам. Мўъжизалар рўй бериши учун эса сеҳргар керак. Шу пайтгача сиз ва турмуш ўртоғингиз мана шу қариндошларингиз учун билиб, билмай байрам туҳфа этиб келибсиз. Балли! Бу сафар Янги йилингиз ундан ҳам сеҳрлироқ бўлсин. Овсинингизнинг болалари қўлларига илинган нарсани олиб кетмасликлари учун арча остига уларнинг ҳар бирига алоҳида совға тайёрлаб қўйинг. Агар қайноғангиз анчадан бери ишламай уйда ўтирган бўлса, унда ўзига ишонч йўқолган. Хўжайинингиз укасига иш топиб беришга ҳаракат қилсин, ҳеч бўлмаса унинг кўнглини кўтариш учун далда берсин. Овсинингизга бугуноқ қўнғироқ қилинг-да, байрам арафаси эртароқ келиб, сизга ёрдамлашишини келишиб олинг. У бу таклифни билдиришга шунчаки ийманаётган бўлиши мумкин. Эридан нолишни бошласа, гапни бошқа ёққа буринг, турмуши тўғрисидаги салбий фикрларини маъқулламанг, эрининг яхши томонларини айтиб, мақтанг. Агар унинг нолишлари кайфиятингизга бузса ҳам, буни унга кўрсатманг. Шикоятлари сизга таъсир қилмаётганини кўрса, у, албатта, арз-додини бас қилади. Кўтаринки руҳдаги гапларингиз, ҳазил ва кулгуларингиз дилига шодлик ва хуррамлик олиб киради. Эртакларда билсангиз, айнан сеҳргарларнинг умри узун бўлади. Эсингиздами? Сиз ҳам ҳеч бўлмаса йилда бир яхшилигини аямайдиган сеҳргар парига айланинг ва ролингизни қойилмақом қилиб ижро этинг. Унунтманг, оладиган одамдан кўра берадиган одам ҳамиша бахтлироқдир!\n«Шодиёна кунлари қайғуга ботаяпман»\n— Оила қурганимизга олти ой бўлди. Турмуш ўртоғимнинг уйида биринчи марта Янги йил байрамини нишонлайман. Ҳомиладорман. Балки шунгами ёки қайнонамнинг ҳаддан ортиқ сиқувиданми, охирги пайтлар жуда сержаҳл ва асабий бўлиб қолганман. Уйда ота-онам бу йил куёвим биринчи марта бизни Янги йил билан табриклагани келади, деб кутишаяпти, тайёргарлик катта. Қайнонам эса ўғилларини қизғанади, ўтган икки Ҳайит байрамида ҳам эримни ота-онамни табриклаш учун юбормади. Ҳатто, телефон орқали табриклашни ҳам тақиқлаб қўйди. Бу гапларни ота-онамга айтмадим, бир баҳона билан силлиқлаб юбордим. Энди бирор байрам яқинлашса, тушкунликка тушиб қоламан. Кеча қайнонам Янги йил билан табриклаш учун мен ҳам ота-онамникига бормаслигимни айтди, ҳозирги замонда телефон деган матоҳ бормиш бунинг учун. Биринчи январь куни қайнэгачиларим меҳмонга келишармиш, уларнинг хизматини қиларканман. «Ахир, менинг ота-онам ҳам не умидларда қиз боқиб, сизга, ўғлингизга бутунлай бериб қўйишди, қайнэгачиларим телефонда табриклаб қўйишса, ўзингизни қандай ҳис қилардингиз?» дегим келди-ю, тилимни тишладим. Ҳозир жуда асабийлашганман, жаҳл устида хато иш қилиб қўймасам эди.\nЯнги оилани синовдан ўтказадиган вазиятлардан бири, бу биринчи Янги йил байрамидир. Ёш келиннинг аҳволини тушунса бўлади, ҳомиладор экан. Аммо кўпни кўрган ота-оналарни тушуниш қийин. Қайнона қудачиликнинг оддий одобини билмайдими? Ўғли, ҳеч бўлмаса, телефон орқали келиннинг ота-онасини табрикласа, ўртада оқибат пайдо бўлади, келиннинг эса шу хонадонга меҳри ортади. Келиннинг ота-онаси ҳам янги куёвни, унинг оиласидаги одатлар, шарт-шароитни ўрганмай туриб, куёв кутиш маросимини уюштиришга шошмаяптилармикан? Бу билан ўзи шундоқ ҳам янги шароитда қийналиб турган қизларига баттар оғирлик туширмаяптиларми? Қизингиз яхши келин бўлса, тиниб-тинчиб кетса, бу йил келмаган куёв кейинги йилларда келар. Ҳозирдан бир нарсаларни кутишга эрта эмасми? Асосийси, бу вазиятда келиннинг ўзини тутиши, қабул қиладиган қарорлари ва чиқарадиган хулосасдир. Ҳали қайнопалари эришган даражага бу келин ҳам етар, уйига ҳар байрамда бориб табриклаш имкони пайдо бўлар. Ҳозирча бунақа нарсаларни кўнгилга яқин олиш керак эмас. Байрам кайфиятини бундай икир-чикирлар билан олдиндан бузманг. Асосийси, бўлажак фарзандингизнинг соғлигини ўйланг, ўзингизни сиқманг. Шундай байрам қилингки, одамларнинг ҳаваси келсин, шу келин билан оилага файз кириб, бу Янги йил шодиёнаси жуда бошқача ўтди, дейишсин. Ҳозир сиздан муносабатларга ўзингизни бағишлаш, оила аъзолари билан алоқаларни яхшилаш учун унча-бунча нарсалардан воз кечиш талаб қилинади. Вақт ўтиши билан ҳаммаси изга тушади. Ота-онангизни бу йилча 31 декабрь ёки 2 январь куни табрикласангиз, нима йўқотасиз ва нимага эришасиз? Шу масалани қандай ечишингизга кўп нарса боғлиқ.\nКутилаётган муаммоларга чап беринг!\nОилавий муаммолар ўз ўрни билан пайдо бўлиб ва ҳал этиб борилаверади. Аммо улар Янги йилдек ажойиб, оилавий байрамга раҳна солмаслиги керак. Қуйида ана шундай муаммолардан айримларига қисқача таъриф бериб ўтамиз.\nОвсинлар орасидаги зиддият. Улар байрам баҳонасида ҳал бўлиб кетиши мумкин, ҳал бўлмаса, шу куни улар ҳақида унутинг. Овсинингизга бир тақсимча тансиқ таомни болалардан бериб юборсангиз, жавобан у ҳам ўз дастурхонидан нимадир илинар. Бу билан ўртадаги жарликка кўприк солган бўласиз.\nТўпалончи фарзандлар. Шу куни болаларга бақирманг, уларнинг ҳам, ўзингизнинг ҳам байрам кайфиятингизни бузманг. Агар Янги йил байрамини қандай ўтказишни олдиндан режалаштириб олган бўлсангиз ва бу режангизда болаларни қизиқарли иш билан жалб қилиш пункти ҳам мавжуд бўлса, ишончимиз комилки, улар ортиқча муаммо туғдиришмайди.\nҚулоқсиз ўсмир. Нима ҳам қилардингиз, шундай давр-да, уларда. Мустақил бўлгилари, байрамни ўртоқлари билан нишонлагилари, ота-она назоратидан қочгилари келади. Албатта, назоратсиз қолдириб бўлмайди. Яхшиси, ўсмирларга бирор масъулиятли вазифа юкланг, токи ўзларининг катта одам эканликларини ҳис қилсинлар. Балки отаси билан кабоб пиширар, ош дамлар. Янги йил арафасида ҳуқуқ-тартибот органлари назоратни кучайтирадилар, шу сабабли бундай пайтда кўчада ўртоқлар билан санқиб юриш яхши эмаслигини уқдиринг. Яхшиси, дўстларини хонадонигизга таклиф қилинг.\nКатегория: Foydali maslahatlar / Полезны советы | Просмотров: 210 | Добавил: Sherlaruz.CoM | Рейтинг: 0.0/0


Олимпиада ўйинларининг бешинчи кунида 2 нафар ўзбекистонлик дзюдочи татамига чиқади\n10:29 / 10.08.2016\n10 август куни Рио-2016 Олимпиадасининг 5-куни доирасида ўтказиладиган дзюдо бўйича беллашувларда Ўзбекистоннинг икки нафар вакили ўз имкониятини синовдан ўтказади.\nКуннинг биринчи баҳси -90 килограмм вазн тоифасида курашадиган Шерали Жўраев иштирокида кечади. Унинг биринчи даврадаги рақиби жазоирлик Абдураҳмон Бенамади бўлади. Ушбу баҳс Тошкент вақти билан соат 18:00да старт олади.\nОлимпиадалар тарихида илк бор курашадиган ўзбекистонлик аёл дзюдочи Гулноза Матниязова (-70 кг) ҳам бугун медаллар учун курашда иштирок этади. У биринчи даврада польшалик Катаржина Клишга қарши гиламга чиқади.


Муҳожир - тараққиëт ғилдираги\n10 май 2021, Тошкент вақти: 00:37\nМеҳнат муҳожирлиги инсоний тараққиётнинг муҳим омили ва буни муҳожирларни қабул қилувчи давлатлар ҳам¸ юборувчи давлатлар ҳам идрок этишлари керак, дейилади БМТ ҳисоботида.\nЖаҳон бўйлаб меҳнат муҳожирларининг ҳаракатланиш траекториясини махсус тадқиқ қилган БМТ Тараққиëт дастури¸ ана шундай хулосага келди.\nБМТ Тараққиёт дастури ўз ҳисоботида муҳожирликка кенгроқ йўл очилиши кераклигини таъкидлади. “Тўсиқларни енгиб: инсонлар ҳаракатланиши ривожланиш омили” деб сарлавҳаланган ҳисоботда ташкилот меҳнат муҳожирлигига тараққиётнинг муҳим ўлчами сифатида қараш лозимлигини урғулаган.\nЙилига миллионлаб одам мўмай пул топиш ва яхши ҳаёт илинжида чегаралар оша хорижга йўл олади. Борган давлатларда улар турли хил тўсиқ, турли кўринишдаги камситишларга юз тутишади.\nБМТ Тараққиёт дастури куни кеча эълон этган ҳисоботида бу ҳолатларга танқидий кўз билан қараб, меҳнат муҳожирлигига қўйилган тўсиқлар олиб ташланиши керак¸ деган чақириқ билан чиқди.\n- Меҳнат муҳожирлиги инсоний тараққиётнинг муҳим омили ва буни муҳожирларни қабул қилувчи давлатлар ҳам¸ юборувчи давлатлар ҳам идрок этишлари керак. Меҳнат муҳожирлари маҳаллий аҳоли бажаришни хоҳламаган, маоши кам ишларга рози бўлиб, уйларига пул жўнатади. Бу билан улар нафақат ўзи ёки оиласи равнақи учун хизмат қиляпти, балки ўзлари келган мамлакат ва қабул қилиб олувчи давлат иқтисодиётини ҳам қўллаб-қувватлаяптилар, дейди БМТнинг муҳожирлар ҳаракатланиши ва муаммолари билан шуғулланувчи мутахассиси Тим Скотт.\nБМТ ҳисоботига кўра, бугунги кунда ер юзида қирийб бир миллиард муҳожир қайд этилган ва бу ҳар етти одамнинг бири муҳожир эканини англатади. Тим Скоттнинг айтишича, бу қатламнинг анча қисмини ички муҳожирлар, яъни ўз давлати ичида бир жойдан иккинчисига кўчиб ишлайдиган муҳожирлар ташкил этади.\n- Ер юзида 740 миллион муҳожир ишчи ўз давлати ичкарисида ҳаракатланса, яна 200 миллион одам ўз ватанидан олисда ишлайди. Ҳаммасини қўшиб ҳисобласак¸ муҳожирлар сони бир миллиардга яқинлашиб қолади, дейди Тим Скотт.\nКўпгина давлатларда муҳожирларга иш ўринларини ўғирловчилар сифатида қаралади. Одамларнинг тажрибаси ёки малакасига қараб эмас, балки уларнинг маҳаллий аҳоли вакилими ёки меҳнат муҳожири эканлигига қараб, ишга олиш ҳоллари, айниқса иқтисодий бўҳрон даврида кўпроқ кузатилмоқда.\nБМТ мутахассиси Тим Скоттнинг айтишича, аслида муҳожирларга ишчи кучлари ўртасидаги бўшлиқни тўлдирувчилар сифатида қараш керак.\n- Бу кўпроқ Россияга тааллуқли. Демографик вазият ўта ёмонлашиб, ишчи кучи тақчиллиги йилдан йилга тобора сезилиб қолаётган Россия келаси 20 йил ичида ишчи кучи етишмовчилиги билан боғлиқ жиддий муаммога юз тутмоқда. Юзага келиши мумкин бўшлиқни эса айнан муҳожирлар тўлдириши мумкин, дейди Тим Скотт.\nКўпгина давлатларда муҳожирларга уюшган жиноятчилик, одам савдоси, ноқонуний муҳожирлик каби жиноятларни келтириб чиқарувчилари сифатида ҳам қаралади. БМТ Тараққиёт дастури мутахассиси Паоло Паглианининг Озодлик радиосига айтишича, бу жиноятларнинг олди олиниши учун муҳожирларнинг мамлакатда легал ишлашлари учун тегишли ҳужжат олишлари анча соддалаштирилиши лозим.\n- Миграция учун тўсиқ қанча кўп бўлса, уларнинг ноқонуний йўллар билан, жиноий каналлар орқали бошқа давлатларга ўтишлари ҳам шунча кўп бўлади. Шуни айтиш лозимки, кўпгина муҳожирлар у ёки бу давлатга муддати чегараланган виза билан келишади. Виза муддати тугаган пайт уни узайтириш билан боғлиқ мураккабликлар қаршисида қолган муҳожир ноқонуний равишда мамлакатда қолиб, ишини давом эттиришдан бошқа чораси қолмайди, дейди Паоло Паглиани.\nБир йил аввал Европа Иттифоқи меҳнат муҳожирлари оқимини тартибга солиш ва малакали мутахассисларнинг ҳам Иттифоқ мамлакатларига жалб этиш мақсадида Американинг “Яшил карта” тизимига ўхшаш “Мовий карта” режасини эълон қилган эди. Европа Комиссияси бундан мақсад яқин 20 йил мобайнида Европага 20 миллион юксак малакали кадрларни жалб этиш эканини билдирган.\nИттифоққа аъзо айрим давлатларда бу режа шубҳаланиш ва ккиланишларга ҳам сабаб бўлди. Европанинг қатор давлатларида қонуний ва ноқонуний муҳожирлар кўпайиб кетгани ҳақда норозиликлар ҳам бор. Бундан ташқари¸ Европа қашшоқ мамлакатлардан яхши мутахассисларнинг сизиб чиқиб кетишига сабабчи бўлаяпти дегувчилар ҳам бор.\nБМТ мутахассиси Паола Паглиани “Мовий карта”ни қўлга киритиш мураккаб бўлмаса¸ у муҳожирликни рағбатлантириш борасида яхши ўрнак бўлиши мумкинлигини айтади.\n- Бу албатта яхши ўрнак бўлади қачонки уни олиш осон бўлса. Шунингдек, давлатлар ўртасида ҳам муҳожирликка оид шартномалар бор. Бу ҳам яхши ўрнак, дейди Паола Паглиани.\nБугунги кунда Россиядаги меҳнат муҳожирларининг энг катта қисмини ўзбекистонликлар ташкил этади. Ўз навбатида аксар муҳожирлар, Россияда амалда иш рухсатини олиш анча қийинлашганини айтишади. Россиянинг Санкт Петербург шаҳрида меҳнат қилаётган ўзбек муҳожири гапиради.\n- Разрешение на работу дейдида. Масалан¸ у ҳам 10 минг рубл. Унда ҳам алданмасангиз. Ҳар ким ҳам қилиб бераман¸ деяверадию¸ алдайди. Пулингизни олгандан кейин документ ҳам йўқ¸ пулингизга ҳам куйиб қолаверасиз. Регистрация дейди¸ регистрация бўлган тақдирда ҳам разрешение на работу дейди.\nОзодлик: Қийинми у нарсаларни олиш?\n- Энди сзи уйдан келганингиздан кейин Росияда кутиб олган одам қўлингизга “Ма¸ сен буни олгинда¸ ўзингга документ қилиб ол” деб 10 минг рубл бермайди. Унинг учун у ëқ¸ бу ëқда ишлаш керак. Уч-тўрт ой ишлаб 10 мингни топиб¸ доктордан ўтиб¸ разрешение на работу оласиз. Разрешение на работу олганингиз билан иш тайëр тургани йўқ. Бир йил¸ олти ой индамасдан ўтиб кетади¸ дейди Санкт Петербургда ишлаëтган ўзбек муҳожири.\nМуҳожирларнинг айтишларича, иш рухсатини олиш ягона тўсиқ эмас. Калуга шаҳрида ишлаëтган ўзбек муҳожири гапиради.\n- Ўзбекистондан Россияга келиб ишлаганингиздан кейин ҳар ким ўз ҳуқуқини билмаса¸ ҳар қандай тўсиқларга учраши мумкин. Қанақа тўсиқлар бўлади бу ерда? Биринчи навбатда¸ одамни ишлатиб-ишлатиб¸ пулини бермаслик. Уч-тўртта йигит паспортини олдириб қўйган¸ қаерга боришини билмайди. Ўзингиз биласиз¸ бизнинг одамларимиз меҳнаткаш одам. Қаерда юрса ҳам тирикчилигим деб юраверади. Қанақа қилиб бўлса ҳам рўзғоримга озроқ пул топай деб юради. Ўзбекистонда нима бор ҳозир? Нима бор? Ҳеч нарса йўқ¸ дейди Калуга шаҳрида ишлаëтган ўзбек муҳожири.\nМосквада ишлаётган андижонлик муҳожирнинг айтишича, дам олиш нималигини билмай, ҳафтада етти кун ишлаган ўзбек мардикори авваллари Ўзбекистонга ойида 300-400 доллар юбориб турган. Ҳозир эса пул топиш пасайган¸ дейди андижонлик муҳожир.\n- Ўтган йил ҳар хилда. Биринчи ойга 20 минг ваъда бериб¸ берди. Ўтган йил 30 минггача олдимда. Ҳозир ойлик умуман паст. 10 минг рубл. Бу дегани 300 доллар. 1000-2000 рубл қолади. У қорингада. Янги йилдан кейин 200 долларда ойига тамом. Олдин ками 400 доллар жўнатардим. Иш йўқ¸ кўпчилик бекор юрибди. У ëқда ишлайди¸ бу ëқда ишлайди¸ пулини бермайди. Кўпчилик уже уйига кетаяпти. Қозон вокзалига бир чиқсам одам кўпда¸ дейди андижонлик меҳнат муҳожири.\nБМТ ҳисоб-китобларига кўра¸ миллионлаб ўзбек меҳнат муҳожирлари томонидан жўнатилаётган бу пуллар Ўзбекистон иқтисодиётининг 20 фоизигачасини ташкил этиши мумкин. Таҳлилчиларга кўра, сўнгги йилларда айнан меҳнат муҳожирлари юборган миллиардлаб долларлар ўзбек сўмини дефолтдан асраб қолган.


Иброҳим Ҳаққул. Аҳмад Калла. Эссе « Ўзбекистон Халқ Ҳаракати\nИброҳим Ҳаққул. Аҳмад Калла. Эссе\n24 April 2017 - 10:36\n«Аҳмад Калла», «Аҳмад махдум» номлари билан замонасида шуҳрат қозонган ва илмий-адабий тафаккурнинг янгиланишига сезиларли таъсир кўрсатган Аҳмад Дониш ХIХ аср Бухоронинг қомусий илм эгаларидан эди. У Бухорода шофирконлик мударрис оиласида туғилди. Отаси мадрасасида ўқиди. Ёшлигида наққошлик, рассомлик, ҳаттотлик ҳунарларини ўрганди.\nТарих ва фалсафага кўнгил қўйди. Зеҳни, салоҳияти билан дарров кўзга ташланди. 1857 йилнинг кузида Амир Насруллонинг Русия императори Николай II вафотига таъзия билдириш ва валиаҳд Александр II нинг тахтга чиқишини қутлаш учун юборилган элчи Муллажон Мирохўрга котиблик қилади. Петербургда уч ой санъат-маданият обидалари билан танишади.\n1873 йилнинг охирида Аҳмад Дониш учинчи маротаба элчилик таркибида Русияга йўл олди. 1874 йил январ — март ойларида Петербургда туриб қайтди. Александр ИИ билан учрашди. Сўнгроқ буларни қоғозга туширди. ҳозирда ЎзФА Шарқшунослик институти Қўлёзмалар фондида Аҳмад Донишнинг 16 қўлёзма асари сақланади. Аксарияти унинг ўз қўли билан ёзилган асл нусхалардир.\nМуаллифнинг «Наводирул-вақое» асари 15 йил давомида, 1870- 1885 йиллар оралиғида ёзилган тарихий, фалсафий, мемуар асардир. 23 бобдан ташкил топган бу асар ҳалигача тўла нашр этилган эмас. Унинг айрим бобларигина чоп қилинган. Шу жумладан, унинг бир қисми 1964 йили ўзбекчага ҳам ағдарилган ва босилган эди. Китобнинг икки бобида Русия сафари таассуротлари берилган. Чунончи: VII боби А. Донишнинг 1869 йилги Русия сафарига бағишланган ва 1957 йилда чоп этилган.\nVIII- боиб подшоҳ Александр II нинг қизи Мариянинг 1874 йилда бўлган никоҳ тўйига юборилган элчи Абдулқодирбек сафари ҳақида. Қолган боблари хилма-хил мавзуда. Масалан, ота-она ва фарзанд муносабатлари (1-боб), мол-дунё (2-боб), тарих (З-боб), олим ва жоҳил тақдири (4-боб), вақт қадри (5-боб), сафар қилиш фойдалари (б-боб), илм-фан манфаати (9-боб), ҳақиқий ва мажозий ишқ ҳамда унинг одоби (10-боб), никоҳ (11-боб), тақдир (12-боб), касбкор (13-боб), жисм ва руҳ (14-боб), ер тузилиши ва маъданлар (16-боб), туш таъбири (19-боб), Бедил байтлари (20-боб), айрим ҳадислар талқини (22-боб), инсон ахлоқини белгилаш (23-боб) каби Тамаддун (маданият) ҳақидаги рисоласи (15-боб) ва хилма-хил воқеий ҳикоялар (18, 21-боблар) ҳам ундан жой олган. Уларнинг ҳар бири ҳам муҳим ва қизиқарлидир. Масалан, сўнгги рисолада подшоҳнинг халқ олдидаги масъулияти 10 шарт асосида кўрсатиб берилади. Шу жиҳатдан, у бир томондан, Юсуф Хос ҳожибнинг «Қутадғу билиг»идаги бек ва раият муносабатларини эсга туширса, иккинчи ёқдан, Руссонинг «Ижтимоий шартнома»сини ёдга солади.\nЁки танлаган усулини олинг. Муаллиф касб-ҳунар эгаллаш ҳақида ёзар экан, уни ўз ўғилларига «васиятнома»га айлантиради. Ва бу орқали ўқувчида катта қизиқиш ва иштиёқ пайдо қилади. Дарҳақиқат, адиб бошидан кечган бахтли-бахтсиз, ширин-аччиқ кунлар, ҳаёт, саёҳат хотиралари, сафарлар давомида дўстлардан тингланган ҳикоялар ва булардан келиб чиқувчи ибратлар ҳеч кимни бефарқ қолдирмайди. Муҳими шундаки, бу ибратлар XIX аср Европа тамаддунини ўз кўзи билан кўрган, айни пайтда, шу давр Шарқ илм-фанининг Туркистон сарҳадидаги энг буюк намояндаси васиятлари эди.\nКасб-ҳунарга, илм-фанга меҳр, ҳалоллик, мансаб-мартаба, мол-дунё ҳирсидан узоқ бўлиш, бани башарга хайрихоҳлик, ҳар қандай ҳолда ҳам яхшилик қилиш, исломий ахлоқ бу васиятларнинг асосий мазмунини ташкил этади. Диққатга сазовор яна бир нарса шундаки, Аҳмад Дониш фаранг донишмандлари, «сиёсий ҳукамолар»и ҳақида ёзди. Уларнинг «ихтилол ва инқилоблар тарихини чуқур ўрганиб», барча ҳақсизлик ва адолатсизлик сабабини «давлат ишларининг ёлғиз подшо қўлида бўлиши»дан топганликларини маълум қилди.\nУлар шу сабабли эски «давлат тузумини ўзгартирганлар», деб ёзди. Улар «ҳуқуқда ҳамманинг тенглиги»га риоя этишлари, даражалар эса, кишиларнинг «фазл ва ҳунарларининг оз-кўплигига қараб бўлиши», «давлатни ҳамманинг ўртасида турган киши идора қилиши» ҳақида «қонунлар чиқарганлари»ни уқдирди. Европанинг «барча давлатларни енгиб, бутун дунёга эга бўлишлари»да бу асосий омил бўлганини таъкидланади.\nДарҳакиқат, ушбу васиятнома таълимий-ахлоқийгина эмас, муҳим ижтимоий-сиёсий мазмун ҳам ташир эди.\nУстод Иброҳим Мўминов хотирасига бағишланди.\nБиз мумтоз адабиётимиз билан фахрланамиз. Унинг ўзига хос хусусиятлари ва тафаккур тараққиётига қўшган ҳиссаси ҳақида кўп гапирамиз. Албатта, ҳар қанча гапирсак, фахрлансак арзийди. Бироқ бу ҳақда сўз кетганда фақат ютуқларга маҳлиё бўлмасдан, адабиётнинг мураккаб ривожланиш йўлидан бугунги кунимиз учун тегишли сабоқ ва хулосалар ҳам чиқарсак мақсадга мувофиқ бўлади.\nШу нуқтаи назардан қараганда, миллий адабиётимиз ХVI асрдан кейин эркин нафас олмаганини ҳам таъкидлаш лозим; у инсон тақдири ва ижтимоий ҳаёт муаммоларини бутун мураккаблиги ҳамда зиддиятлари билан ёритиб беролмаган. Чунки ўша даврлардаги жаҳолат бунга йўл бермаган. Натижада асардан асарга кўчиб юрадиган анъанавий фикр ва ғоялар ҳам бора-бора турғунлик, якранглик, оҳанжамолик, тақлид ва китобийлик рамзига айланиб қолган. Дунё адабиёти ютуқларидан бехабарлик эса таназзулни янада чуқурлаштирган. Айниқса, кейинги уч хонлик даврида сарой талаби, сарой завқи ва мафкураси адабиётни самимият, шижоат ва исён руҳидан маҳрум этган. Ўн тўққизинчи аср иккинчи ярми Бухоро адабий муҳитидаги аҳвол бунинг ёрқин мисолидир. Ҳолбуки, ўша замондаёқ халқнинг адабий ва маданий ҳаётидаги бундай муаммоларни билган, улар тўғрисида жиддий бош қотирган, адабиётни оддий инсон ҳаётига яқинлаштиришга дадил уринган қалам соҳиблари ҳам бўлган. Улардан бири — Аҳмад Дониш. «Наводири Зиёия» тазкираси муаллифи, олим ва маърифатпарвар Садри Зиё Донишни шоирликда Саъдий Шерозийга, мусаввирликда Беҳзоду Монийга, фалакиёт илмида Улуғбек Кўрагонийга, табобатда Ибн Синога ўхшатади. Дониш хаттот, мусиқашунос, беназир муаррих ва давлат арбоби ҳам бўлган. Аммо буюк аллома ижодий фаолиятининг чўққиси, унинг шоҳ асари ва умр китоби, шубҳасиз, «Наводир ул-вақое»дир.\nСадри Зиёнинг эътирофича, Аҳмад Дониш бутун умрини амир, вазир, қозикалон ва бошқа амалдорларни келажакдан огоҳ этиш, оддий одамларга зулм ўтказмасликка чорлаш, уларни зўравонлик, бераҳмликдан қайтаришдек эзгу ишларга сарфлаган. Лекин жамият ҳаётида бирон бир ўзгариш кўрмаган.\nДониш умрида таъма илинжида бировни мақтаб, бировнинг олдида эгилиб-букилмаган, шахсий фойданигина кўзлаб ҳақгўйлик, танқидбозлик ҳам қилмаган. У ҳар бир сўз ва ҳар бир ишдан ҳақиқат ахтариб яшаган. Унинг сўз ва фикрлари доимо асосли, теран, қиличдек кескир бўлган. Кўп йиллик тажриба, ўй-мулоҳазалар уни сабр-бардошга ўргатган. Яхшилик, диёнат йўқ жойда собитлик ва улуғворлик бўлмаслигини у жуда эрта англаган, ўсмирлигидаёқ бошқача яшашга аҳд қилган. «Ейиш-ичиш, ухлаш, дўстлар билан борди-келди қилиш — инсон мана шулар учунгина яратилган деб ўйлардим. Чунки катта-кичик ҳамма замондошларим шу балога йўлиққан эди…» Аҳмад Дониш ақлий майибликдан туғилажак кўплаб балою офатга қарши сокин бир жасорат-ла бош кўтарган улкан адиб эди.\nЎтган йил қиш фаслининг бошлари эди. Эрталабки ёмғир тушга яқин қорга айланди. Чор атроф оқликка буркана бошлади. Тунда Бухорога кетишим керак. Вақтлироқ вокзалга бориб, купега ўрнашиб олдим. Негадир поездда юришни хуш кўраман. Бемалол хаёл сурасиз, ўтган-кетганни хотиржам эслаб кетасиз. Хоҳласангиз, китоб ўқишингиз мумкин. Таниш-билиш учраса-ку, йўлнинг таноби тортилганини сезмай ҳам қоласиз. Совуқ ҳаво таъсирими ёки бошқа бир сабабданми, бу гал ҳеч кимсага дуч келишни истамасдим.\nШиддат-ла чопаётган поездда кетиш хотира отлиғ тулпорга миниб ёшликка саёҳат қилишга ҳам ўхшайди. Қизиғи шундаки, қачонлардир бўлиб ўтган ва кўпдан буён эсланмаган воқеа-ҳодисалар дафъатан жонланиб, гўё қаршингиздан чиқиб келаверади: бири қувонтиради, бири ўйлатади, яна бири… Соғинч қўмсашга, қўмсаш армонга йўл берганда эса барибир хўрсиниблар кетасиз…\nМен бир неча йилдан буён дарс бергани Бухорога бораман. Ҳар гал ул-бул «қўшимча» юмушларни ҳам олдиндан белгилаб оламан. Бу навбат Аҳмад Дониш борасида Тошкентда бошлаган ёзувларимни, имкон топилса, ул зот таваллуд топган заминда, уни тарбиялаб вояга етказган шаҳарда давом эттирмоқчи эдим. Дониш ҳақида домлаларим Охунжон Сафаров, Раҳим Воҳидов билан суҳбатлашиш, аллома яшаган уйни бориб кўриш, қабрини зиёрат этиш ниятим ҳам бор эди.\nШуни ҳам айтишим керакки, Аҳмад Донишни талабаликда яхши кўриб қолганман. Бу учун, албатта, устод Айнийдан ҳар қанча миннатдор бўлсам арзийди. Менимча, устоднинг «Эсдаликлар»идаги Донишга бағишланган саҳифалар унинг ҳаёти, шахсияти, халқ ва адабиёт тарихидаги хизматларини англаш, идрок қилишга илҳомлантирадиган бебаҳо бир манбадир. Дониш характер эътибори билан қайси бир жиҳатлардан Ибн Синони эслатса, қай бир маънода у Шайх Саъдий ва Мирзо Бобурга яқин. Ростгўйлик, тўғрилик, жимжимасиз бир услубда ёзишда Дониш Бобурга издош десак, асло хато бўлмайди. «Наводир»ни ўқиган ҳар бир ўқувчи буни пайқаши шубҳасиз.\nХуллас, ўзим таҳсил олган, бағрида энг яхши, энг беармон кунларим ўтган Бухорои шарифда устозу шогирд, ёр-дўстлар билан дийдорлашдик. Дарсни ҳам бошладим. Адашмасам, орадан уч кун ўтгач, танаффусга яқин талабалардан сўрадим: «Аҳмад Донишнинг уйини ким билади? Бориб кўрганлар борми?» Жавоб эшитилмади. «Бормаганмисизлар?» «Йўқ». «Билмайсизларми?» «Йўқ». Етмишдан ортиқ талаба, гўё жўр бўлгандай, қабр хусусида ҳам яна бир сўзни такрорлади: «Билмаймиз».\nЎшандаги ҳолатимни шарҳлаб ўтирмайман. Ўзим-чи? Менинг ҳам билағонлигим каттакон хонани тўлдириб ўтирган ана шу ёшларникидан беҳроқми? Ахир, мен ҳам тўрт йил Бухорода яшаб ўқиганман. Дониш тўғрисида кўп эшитганман. Китобларини мутолаа қилганман. «Эсдаликлар»да у истиқомат қилган маҳалла ҳам, адибнинг лойиҳаси бўйича бино этилган ва қурилишига ўзи бош-қош бўлган ҳовли, кўркам боғ, анвойи гуллар қулф уриб очилиб ётадиган гулзор ҳам батафсил тасвирлаб берилган. Нега уни излаб топиш хаёлга келмади? Нечун Донишнинг қабри қаерда ва қандай аҳволда деган гап хаёлимизга келмаган? Демак, бизда шахсий хоҳишдан кўра умумий кўникма, тарихга ботиний яқинликдан кўра бегоналик устунлик қилган. Ўшанда, ўтган асрнинг 70-йилларида қарам ва эрксиз миллат фарзанди бўлган биздек ёшлар учун бу ғайритабиий ҳодиса эмасди, албатта.\n…Дарс тугагач, ўқитувчилар хонасига кирсам, домла Раҳим Воҳидов билан ёш олим укамиз Дилшод Ражабов ўтирган экан. «Чарчамадингизми?» деди домла. «Чарчашга-ку чарчамадим, аммо жуда уялдим». «Нега? Нимадан?» Саволни жавобсиз қолдириб, «Раҳим ака, — дедим, — Донишнинг қабри қаерда?» Лаҳзалик сукутдан сўнг сал заҳарханда билан «Донишнинг жасади кўмилган мозористон бор, лекин унинг қабри йўқ. Қабрдан ному нишон ҳам қолмаган», деди у киши. «Ҳовлиси-чи?» «Устод Айнийнинг маълумотлари бўйича, гузар — аниқ, хонадон эса номаълум…»\nДилшод гапга аралашиб, «Сафаров домла ҳовлини тахминан аниқлаганлар. Сўраш керак…», деди.\nОхунжон ака билан учрашолмадим. Англадимки, Дониш яшаган, Бухоронинг илғор зиёлилари — олим, адиб, шоир, машшоқларини бирлаштирган ўша муборак маскан асл ҳолида топилиши даргумон. Айтишга осон бу. Мулоҳаза юритсангиз, дил тирналади…\nДарвоқе, Тошкентга қайтиш куни тушдан сўнг Баҳоуддин Нақшбанд ҳазратларининг зиёратларига бордик. Ўзгариш ва қурилишларни кўриб жуда қувондим. Шўро даврида бу ерга Ахтам тоғам билан, эл кўзидан яшириниб, шом пайтлари келганимиз, қоровулнинг қўрқа-писа эшик очганларини эсладим. Ўша кезлардаги доимий таъқиблар, Баҳоуддин бобомиз шаън-шавкатларига мутлақо тескари таҳқирли ҳукмлар — барчаси барҳам топди, бир туш янглиғ ўтдию кетди.\nЛекин қанчадан-қанча йўқотишлар заҳри ҳали ҳам дилни ўртайди. Ахир, Аҳмад Дониш ҳам ўз асрининг ягонаси эмасмиди? Чорак асрдан зиёд давлат маъмуриятида тишни тишга қўйиб, алам ва ҳасратини ичга ютиб меҳнат қилган, зулм, жаҳолат, кулфат ва мусибат қуршаган Бухоро осмонида ёруғ юлдуз бўлиб чарақлаган, асрий қуллик, умидсизлик, ожизликлардан қутулиш чораларини излаб яшаган алломанинг қабрига бир белги қўйиш наҳотки ҳеч кимнинг хаёлига келмаган бўлса? Эҳтимол, хон ва аркони давлатнинг мақсад-муддаоси ўзгача бўлгандир. Халқнинг доно, танти, фидойи фарзанди сифатида тан олинган адиб қабри бошида келажак насллар дуои фотиҳа ўқиб, эҳтиром кўрсатишини улар балки хоҳламагандир. Бошқалар-чи? Ўзини таниган қайси эл улуғ фарзандига нисбатан шундай муносабатга чидайди? Биз чидаганмиз. «Ҳақиқатда… инсон улуғ оламдир. Унга қараганда бу олам кичик оламдир…» дейди Дониш. Мазлум халқ бу моҳиятни билмаган. Билишга ақлий ва руҳий қуввати ҳам етмаган. Зиёли-чи?\nМаълумки, илм-фан, маърифат нури сўнган мамлакатда чин зиёли эмас, балки чала зиёли ёки зиёлинамолар кўпайиб кетади. Улуғ шоиримиз Чўлпон уларни зиёли эмас, зиёнлилар деб атаган. «Бизда бир хил кишилар бор, — деган эди Абдулла Қодирий, — яъни зиёлинамолар. Ўзлари амалда бир пуллик иш қилмайдилар, аммо оғизда кўча саситиб, ҳасратланиб» юрадилар. Ўз шахсий роҳатини кўзлаб, қайғусиз, ғоясиз кун кечирувчи ночор, ношуд ва ўлгудай қўрқоқ зиёлинамо кишилар барча замонларда ҳам миллат манфаатини фақат оғизда ҳимоя қилган, холос.\nДонишдан ёдгор қолган хонадон, ундаги жиҳозлар, расм ва китоблар игна эмаски, дафъатан ғойиб бўлса?\nТахминан, ХIХ асрнинг ўнинчи йилларида Носир бин Юсуф деган бир йигит мадрасада ўқиш ниятида Шофиркондан Бухорога келади. Унинг туғилган жойи Суғд қишлоғи, отаси ўзига тинч бир деҳқон киши бўлган. Носир мадрасани тугатгач, Бухоро гузарларидан бирида имомлик қилган. Сўнг Кўчаи Сангин гузарида кичикроқ ҳовли қилиб уйланган. 1827 йили ана шу ҳовлида Аҳмад дунёга келган.\nМулло Носирнинг хотини ҳам хат-саводли бўлиб, ёш болаларга таълим берган. Аҳмад илк муаллим сифатида онасини эслайди: «Мен мактабга бормасдан илгари онам ҳузурида абжадни, тахтага ёзиб берадиган ҳижо ҳарфларини ўқиб ўргандим. Сўзларнинг маъносини чақолмасам ҳам, уларни вазнга солиб гапирар эдим. Уйда юрган чоқларимда Қуръоннинг тўртдан бирини, «Чор китоб»нинг бир китобини ўқиб битирдим».\nЎшанда Аҳмад тўққиз яшар бола эди. Мактабга қатнай бошлагач эса, унинг қизиқиш ва тасаввур дунёси янада кенгайган. Мактабдан чиқиши билан қаерда қиссахонлик мажлиси бўлса, ўша ерга қараб чопган. Пайғамбарларнинг аҳволи, подшоҳларга доир воқеаларни тинглаб завқланган, уларни қанча эшитса, яна эшитгиси келган. «Подшоҳларнинг салтанат ва давлат қурилишларидаги уруш-талашишлари, қанчадан-қанча ноҳақ қон тўкишларини, тахт ва бахтдан ажралган шоҳларнинг ҳалок бўлганларини, дунёнинг ва дунёдаги халқларнинг қандай ўзгаришлар устида турганини билиб ҳайрон қолардим», дейди Дониш.\nРегистон ва Девонбеги лабиҳовузидаги қиссахонларнинг нақлларини тинглашдан Аҳмад сира толиқмасди. Диний ва тарихий-афсонавий воқеа-ҳодисалар, қаҳрамонларнинг ғаройиб саргузаштлари, кураш ва жасоратлари унинг кўнглига шавқ бағишлаб, хаёлини қанотлантирарди.\nУл зот қайси мадрасаларда сабоқ олган, устозлари ким — булар борасида аниқ маълумот йўқ ҳисоби. Аммо Ҳофиз, Саъдий, Жомий, Навоий девонларини севиб ўқигани аниқ. «Аҳмад Донишнинг, — дейди академик Иброҳим Мўминов, — Фузулийнинг озарбойжон тилида ёзилган шеърларидан олган парчалари жуда эътиборли. Бу эса Донишнинг Фузулий ғоялари, унинг астрономия ҳақидаги фикрлари билан қизиққанидан далолат беради».\nДониш Шарқнинг буюк файласуф шоири Мирзо Бедилнинг муҳиби эди. Бедил шеърларидаги маъно, туйғу ва фалсафий тушунчаларнинг Аҳмад қалбида ўрнашиб қолиши кейинчалик ҳаётнинг шафқатсиз зарбаларига чидаш, кин, ҳасад, адоват, ғийбат бандаларининг ҳужумларини енгиб ўтишда унга катта кўмак берган. Шунга қарамай, болалигиданоқ Бедилга тақлид қилиб бўлмаслигини, унга шунчаки пайравлик на адабиёт, на истеъдодга фойда беришини тўғри англаган.\n«Наводир»даги мана бу сўзларга эътибор қилинг: «Шумликдан китобат қилиш орқали пул топишни ўйлаб, дарсдан чиққанимдан сўнг ёзиб юриб, ҳар ойда бир Бедил девонини тайёрлайдиган бўлдим. Бозорга чиқариб уни 20 тангадан 30 тангагача сотар эдим».\nБедил шеърларини кўчириб, девон тартиб берганда Аҳмад, албатта, даромадни, фойдани кўзлаган. Шу аснода беназир файласуф шоирнинг сўзлари сийратини поклаб, дунёқарашига эврилиш ҳосил этаётганини у сезмаган бўлиши ҳам эҳтимолдан узоқ эмас. Гап шундаки, Бедил — инсонни энг аввало ўзини таниш, ўзини ўзи таҳлил қилишга ўргатадиган донишманд. Унингча, инсоннинг ўз сифати — илмсизлик, Оллоҳ берган сифати эса илмдир. Одам ўзининг моҳият эътибори ила ғофил ва жоҳил эканини англаса, оз миқдордаги билими Оллоҳдан эҳсон тарзида берилганига иқрор бўла олсагина ирфоннинг моҳиятини тушунади. Ва ўз шахсиятига рост қарайди, асло иккиланмай ўзини тафтишдан ўтказади.\nБедил девони савдосига қайтайлик. Пул кўпайгани сайин Аҳмад ўзида бахиллик ғалаба қилаётганини пайқайди: кўп емай-ичмай икки йил ичида 600 тангага эга бўлади. Пул топишда ҳийлакорлик, маккорликда ҳам анча илдамлайди. Атрофида «нон дўстлар» кўпаяди. Шайтонга ҳам макр ишлатиб, уни алдайдиган даражага етади. Кўзга кўринмайдиган ва биров ёрдам бериши ҳам қийин бўлган бундай «яра»нинг шифоси нима? Ақлми? Илм ёки фикрми? «Мен дунёни ўз ихтиёрим билан ташлаганим йўқ, — дейди Дониш, — балки кўп йиллар ўтиб орттирган тажрибам орқали маълум бўлдики, менинг бахтли бўлишим мол йиғмасликда, бой бўлмасликда экан. Чунки менда яшириниб ётган нафс ва шайтоний ишларнинг кўплиги ўзимга аёндир».\nХўш, адиб бой бўлишдан қашшоқ яшашни афзал кўраётирми? Йўқ, албатта. Бу ерда гап Муҳаммад алайҳиссалом «Фақирлик менинг фахримдир» дея ифтихор этган туйғу хусусида. Чунки инсондаги гўзал хулқ ва юксак фазилатларни намойиш этадиган, тўла-тўкис рўёбга чиқарадиган ҳис Оллоҳ қошидаги маънавий фақирликдир.\nАҳмад бир воқеа таъсирида фақр йўлига юз бурган эди. У ота қишлоғига бориб, неча кун меҳмон бўлади. Бухорога қайтишда аммасининг ўғли унга ҳамроҳлик қилади. Йўлда бир қариндошлариникида тунайдилар. Кетмон урса, ер титрайдиган соғлом, бақувват ҳалиги йигит бирданига касалланиб, ўша кечасиёқ вафот этади. Аммаваччасининг ўлими Аҳмаднинг фикр-қарашларини тубдан ўзгартириб юборади; у биринчи марта одам умрининг мазмуни, ўткинчилиги борасида жиддий бош қотиради. Шу кундан эътиборан у бақосиз нарсалар, жумладан, бойлик тўплаш, ҳузур-ҳаловатда яшаш майлини дилидан чиқариб ташлайди. Фақр майли тасаввуф маслагига иштиёқ уйғотади. Қалбга хос адаблар, мақсад ва сирлар, руҳоний латифлик, нафсни руҳга таслим айлашни Дониш тасаввуф таълимотидан ўзлаштиради. Ва унга бутун умматлар орасида нафс билан кураша олганлар нажот соҳиби бўлиб кўринади. Хусусан, Имом ўаззолий асарлари билан танишгандан кейин у замонасининг «уламо ва машойихлари тўғри йўлда эмас»лиги ҳақида очиқ-ойдин сўзлай бошлайди. Унингча, «ҳасадгўйлик, такаббурлик, кўролмаслик, иттифоқсизлик» каби чиркин иллатлар «бошқаларга қараганда мусулмонларда кўпроқдир». Бу иллатларни таг-томири ила қуритишга Донишнинг кўзи етмаса-да, уларнинг кескин камайишига ҳам унча инонолмасди…\nЎн тўққизинчи асрдаги Бухоро шароитида Аҳмад Донишдек олим, адиб, мутафаккир ва давлат арбобининг камол топиши ҳайратланарли ҳол. Дониш яшаган Бухоро манғит амирларигача ҳукм сурган салтанатлар замонасидаги Бухоро эмасди. Бу Бухоро — тожу тахт ғавғоларидан безган, ҳақирлик, бахтсизлик, оҳу фиғонлардан бағри тилинган жафокаш бир диёр эди. Илм-фаннинг саёзлашуви, маърифат бўстонларининг қовжираши, ҳуррият нурларининг сўниши Бухоронинг тинка-мадорини қуритган эди. Давлат ва ҳокимият Бухорои шариф аҳли хоҳиш-иродасига зид бўлган ақида ва орзу-ҳавасларга тобе эди. Мадрасалар ишонч ва умидларни оқлайолмай қолган, адолат, диёнат, ҳиммат, халқпарварлик каби «анъанавий» тушунчалар воқеликдан узилган, ҳаёт талабларига тамоман жавоб бермас эди. Тўғри, бу тушунча ва қадриятлар тўғрисида бемалол сўзлаш мумкин эди, амалда эса ҳеч бирини жорий қилиб бўлмасди. Чунки улар ҳаётдан, одамлар тақдиридан четга суриб ташланган эди. Ҳатто олимларга ҳам эркин фикрлаш қўрқинчли туюларди. Кўпчилик олиму уламо моҳиятни умуман мушоҳада этолмас, курашса — ё амал, ё мавқе, ёки бойлик учун курашарди. Уларнинг дид ва савияси оломонникидан фарқ қилмасди. Бордию фарқ қилса, у сўзсиз жазоланарди. Адабиёт — шоиру ёзувчининг, илм — олиму уламонинг кишанига айланиб қолган эди.\nМасалан, Амир Насрулло ҳар бир ҳақгўй олим ва ижодкорни давлат, жамият учун ҳам хавфли, ҳам зарарли деб ҳисобларди. Унинг замонида илм ва ижод билан озгина ном чиқариш ёки тилга тушиш — офат ва мусибатга йўлиқиш билан баробар эди. Маълумотларга кўра, амирга илми, ҳақиқий олимлик хусусиятлари туфайли обрў-эътибори юксалаётган Мулло Ҳожибой Сафар деган уламо тўғрисида хабар етказилади. Бухоро ҳукмдори шу уламо хонадонида меҳмон бўлиш истагини билдиради. Ҳожибой имкон қадар уни меҳмон қилиб, иззат-икром кўрсатади. Зиёфат тугайди. Амир қароргоҳига қайтаётганда ҳеч ақл бовар қилмас ҳодиса содир этилади: у шўрпешона олимнинг уйини бузишга фармойиш беради. Мулло Ҳожибой Сафар мадрасадан ҳайдалиб, гўшанишинликка маҳкум этилади. Насруллохонни бундай олимнинг қандай пайдо бўлгани қизиқтиради. Суриштириб билсаки, бунинг боиси — кутубхона экан. Шундан кейин амир катта кутубхоналардаги нодир китобларни қайларгадир тарқаттиради ва зиёлиларни китоб ўқишдан бутунлай маҳрум қилади. Азиз журналхон, бу эртак ё афсона эмас — устод Айнийнинг «Тарихи амирони манғитияи Бухоро» асарида битилган аччиқ ҳақиқат!\nАмир Насрулло том маънода золим, риёкор, шубҳагўй бир кимса эди. У қуришдан кўра бузишни, бунёдкорликдан кўра вайронкорликни хуш кўрган. Унинг қаҳр-ғазабидан бутун мамлакат қалтираб, одамлар ихтиёрий равишда юпунликни, ҳақ сўздан — тил тишлашни, эркинликдан — қулликни афзал билган. Бутун Бухоро салтанатида амирнинг айғоқчи ва жосуслари тафтишидан холи жойни топиш душвор бўлган.\nАмир Музаффар тахтга мустаҳкам ўрнашиб олгач, Бухоро ва бухороликларнинг бошига ёғилаётган мусибат, кулфат, ҳасрат тошлари минг чандон ортиб кетган. Тарихчи ва шоир Мирзо Азим Сомий у ҳақда фикр юритиб, «Жабр ва зулмкорликда отасидан ҳам ўзди, бора-бора тажовузда иш шариёт чегарасидан ошиб кетди», дейди.\nМузаффархоннинг табиатидаги телбалик ва ёвузликни кўрган фикри очиқ олимлардан баъзилари азиз юртини тарк этади ва ўзга диёрларда хору зорликда яшайди. Баъзилари бутунлай узлатга чекиниб, ҳаттоки қавм-қариндошлари билан ҳам муомала-муносабатни йиғиштириб қўяди. Тақдир тақозоси билан мансабга минганлари эса бағри дарду қайғуга тўлган, бир амаллаб кун кечираётган мазлумларга юзлашганда, қўрқа-писа амирнинг ҳаракатларидан норозилигини билдиради. «Бу тоифа, — дейди Айний, — ё замонасоз эди, ёки риёкорлик қиларди. Аммо нима қилишмасин, уларнинг хатти-ҳаракатларидан амир идорасидаги қабоҳатлардан қаноатланаётгани яширин қолмасди».\nРост сўз, тўғри фикрнинг бир чақалик қиймати бўлмаган ана шундай қалтис шароит ва бадбўй муҳитда Аҳмад Дониш сарой хизматида юрган.\nАмир Музаффар ва Аҳмад Дониш муносабати, бу алломанинг шундай мустабид ҳукмдор даргоҳида узоқ вақт юргани, халқ ва давлат манфаатини кўзлаб унга таъсир ўтказиш учун қандай йўлларни излагани, ҳимоя қалқони сифатида нималарга таянгани хусусида кўп гапириш, ҳар турли мулоҳазаларни илгари суриш мумкин. Шуни инобатга олиш лозимки, ёлғиз илму дониш, тадбир ва эҳтиёткорлик, ғайрат ва фаоллик билан Амир Музаффар ишончини қозониш жуда-жуда қийин эди. Боз устига, у саройнинг энг нуфузли амалдорларидан бўлмиш Аҳмад Дониш тўғрисида деярли ижобий, холис фикр эшитмаган. Модомики, шундай экан, қаҳру ғазаби чексиз бу ҳукмдор панжасидан Дониш қандай омон қолган?\nҒарб олимларидан бирининг ёзишича, «Ҳаёт — хаёл ўйини бўлмагани сингари, мушоҳада, илоҳиёт ва санъат ҳам эмас. Бу оламда ҳаёт ўзининг жиддий маъноси, мақсади ва ўзининг «қурол-яроғи»га эга».\nБизнингча, Донишдаги тоза ўй-фикрлар туғёни айнан шу ҳақиқат ифодаси эди. Бу инсон шахсияти ва ижодиётининг туб моҳиятини шу ҳақиқат ташкил қилади. У хоҳ турмушда, хоҳ расмий хизмат ё ижодда бўлсин, на хаёл, на мушоҳада ўйинига ён берган.\nЕр юзида тараққиётнинг улкан ютуғи сифатида давлат пайдо бўлганидан буён илм ва ижод аҳли уни бошқаришда фаол иштирок этган. Ҳозир ҳам шундай. Умуман олганда, бунинг ёмон томони йўқ. Ёмон бўлса, нафс ва таъмани истеъдоди, эрки ва ижодидан афзал билган олим ёки ижодкорга ёмондир. Виждонга хилоф йўллардан юрмаса, адабиёт, санъат, илм-фан ривожига хизмат қилса, мабодо ўзи ёзишдан тўхтаса ҳам бошқаларнинг йўлини тўсмаса — нимага амалдан қочиш, мартабадан кечиш керак? Афсуски, адабиёт билан мансабнинг «бошини қовуштириш», икки жабҳада бир зайлда илгарилаш ҳам осон эмас.\nБир мисол. ХIХ асрда яшаб ўтган Толстой фамилияли яна бир рус адиби бор. У киборлар муҳитидан чиққан. Бой-бадавлат бўлган. Алишер Навоий Ҳусайн Бойқаронинг болалик дўсти бўлганидек, Толстой ҳам рус подшоси Александр Иккинчининг ёшлик ўртоғи эди. Александр тахтга чиққанидан сўнг ҳам улар ўртасидаги дўстлик алоқалари узилмаган. Толстой ёш ҳукмдорнинг ҳамсуҳбати ва мулозими сифатида адабиёт вакилларининг фойдасини кўзлаб анча-мунча хайрли ишларни амалга оширган. Аммо у имконият танқислигини ҳар кун ва ҳар соатда сезиб турган. 1864 йили подшоҳ ундан адабиёт соҳасида бўлаётган ишлар, ижодкорларнинг аҳволи ҳақида сўраганда, у «Чернишевскийга ноҳақ жазо берилгани учун аза тутилаётир», дейди. Александрнинг феъли бузилиб, «Билиб қўй, Толстой, бундан буён ҳеч қачон Чернишевский тўғрисида менга оғиз очмайсан!» дейди. Шўрлик адибнинг ихлоси қайтади ва бундай дейди: «Мен санъаткор бўлиб туғилганман, бироқ ҳозирги шарт-шароит ва менинг турмуш тарзим санъаткорлик илҳомига изн бермайди. …Ҳамма ёқдан хизмат, мансаб, вицмундир, раҳбарият ва шунга ўхшаш сўзлар эшитилиб турганда санъат учун нима ҳам қила олардингиз?»\n…Аҳмад Дониш Бухоро амири элчилари сафида уч маротаба — 1856, 1869, 1873-74 йиллари Россияга борган. Ва сафар чоғида Петербургда, Москвада кўрган-кечирганларини «Бадоеул-вақое»нинг алоҳида фаслларида ҳикоя қилиб берган. 1874 йил февраль-март ойларида Россияда чиқадиган «Голос», «Новое время» газеталарида Аҳмад Донишнинг билим-савияси ва сиёсатдонлиги таърифланган фикрлар босилган. Шунга қараганда, ул зот рус подшоси хизматидаги ёзувчи ва олимларнинг эътиборини тортган.\nСуратда: Бухоро элчилари Петербургда –ўртада Аҳмад Дониш\nБухорода бир амир даврида неча вазир, қози, муфти ва беклар алмашган. Жамиятда эса ҳеч нарса ўзгармаган: халқ ҳаёти йилдан йилга ёмонлашиб бораверган. Бир вақтлар сургун қилинган Наполеон тантилиги тутиб, «Менга ўхшаш одам миллионлаб кишиларнинг ҳаётига тупуради» деган экан. Бухоро амири ҳам халқ ҳаётини бир чақага олмаган, дейиш ғирт соддалик бўларди. Акс ҳолда Дониш давлат бошқариш тизимини тубдан ўзгартириш масаласида махсус рисола ёзиб, амир Музаффарга тортиқ қилмасди. Табиийки, «Халқ ахлоқининг тузалишидан илгари подшоҳ ва ҳукумат арбоблари ахлоқининг тузалиши зарурроқ. Чунки подшоҳ ахлоқли бўлса, бир шаҳарга эмас, балки вилоятга, ҳаттоки бутун бир иқлимга таъсири ўтади. Шунингдек, подшоҳнинг маънан бузуқлиги ҳам бутун бир мамлакат халқининг бузилишига сабаб бўлади» қабилидаги гаплар амирга ёқмасди. Шунинг учун рисола муаллифга атрофидаги миш-миш ва ғийбатларни кучайтиришдан ўзга наф келтирмаган эди. Шунга қарамасдан, Дониш «Наводирул-вақое» асарини ёзиб тугатади.\n«Наводирул-вақое»ни ёзгандан кейин, — дейди Садри Зиё, — Донишни нодону кофирга чиқаришди… Қозикалон уни кўрганда, вазир, қушбеги у билан ҳар жойда учрашганда, гарчи бош ирғитиб, табассум ила «яхши», «бале» десалар-да, ортидан кулиб, «Девона бўлибди…» дер эдилар».\nЧунки «тили аччиқ» Донишдан амирнинг тамоман совиганини бу мунофиқлар яхши билганлар.\nАҳмад Дониш манғит салтанати хонадони мухтасар тарихи битилган «Рисола»сининг асосий қисмида амир Музаффардан — унинг турмуши, феъл-атвори, мамлакатга раҳбарлик қилиш тартиб-усуллари, чор давлатига таслим бўлиш сабабларидан баҳс юритади. Ва масаланинг икки жиҳатига алоҳида урғу беради: бири — Музаффарнинг тахтга чиқиши билан юртда таҳлика, қўрқув, қуллик ва ёлғоннинг фавқулодда зўрайиши; иккинчиси — катта-кичик, паст-баланд мансабларнинг энг қўрқоқ, муттаҳам ва юлғич кимсаларга тақсимлангани.\nМасалан, Бухоро вазоратини эгаллаган Муҳаммад Қушбеги шунчалик ожиз, бесавод ва ақлсиз бўлганки, у бутун «иқтидори»ни давлатнинг аянчли аҳволи ҳақидаги заррача тўғри фикрни ҳам амирга етказмасликка сарфлаган. Чунки адолат, диёнат, инсоф талабидаги ҳар қандай гап амирнинг кайфиятига ёмон таъсир ўтказиб, уни ғазаблантирган.\nДонишнинг иқрорига кўра эса, «Қуруқ хушомад, бемаъни мақтовлар билан давлат ишлари ўнгланмаганидек, халқнинг аҳволи ҳам яхшиланмайди».\nАҳмад Дониш новча, тўладан келган, боши ҳаддан зиёд катта киши бўлган. Шунинг учун унга Аҳмад Калла лақаби берилган. Ўзи эса ҳазил билан одамлар мени нима десалар десинлар, «Ман ҳамон Аҳмади порина ки будам, ҳастам» — «Мен ўша-ўша бултурги Аҳмадман, ҳозир ҳам ўшаман» дер экан. Айнийнинг таърифлашича, у буғдойранг, юзи тўла ва тоза эди, ёшини олтмишдан ошган деб тахмин қилиш мумкин бўлгани ҳолда бетида ажин сезилмасди. Ўртача ва калта соқолининг оқи қорасидан кўпроқ эди.\nАҳмад Махдумни ҳиммат ва саховат бобида Ҳотами Тойга тенглаштирганлар. Бироқ шундай илм-маърифат ва фазилат соҳибини бировлар коҳин, яъни фолбин — «ғайбдан хабар берганда ажина ва париларнинг талқинлари юзасидан хабар беради» деб айблашган. Ақл-идроки паст, калтабин муллалар ва уларнинг қулига айланган муллавачалар уни диний илмдан бехабар ва шариат асосларига шикаст етказувчи кофир деб ҳисоблашган. Нафсу таъма қўлида қўғирчоқ амалдорлар унинг тимсолида давлат душманини «кашф» этиш ва бу бўҳтонга амирни ишонтиришга уринганлар. Хуллас, Аҳмад Махдум ғийбатчилик ва ғийбатчилар учун катта бир мавзу бўлган. «Наузибиллоҳ, бу худобехабар кофир бўлибгина қолмай, Намруд, Фиръавн ва Шаддодлар каби худолик даъвосини ҳам қилади…» Бу «айбнома» ҳам Дониш ҳақида. Шарқ жаҳолати ана шундай хавфли, ана шундай таҳликалидир. Унинг замирида худолик даъвосини қилган Мансур Ҳаллож дорга осилганда Аҳмад Дониш нечун тирик юрибди, дегандек мудҳиш талаб яшириниб ётибди. Туҳмат, иғво, ҳасад ва бўҳтон ҳамлалари филни ҳам қулатиши ҳеч гап эмас. Бироқ Дониш қилт этиб тебранмаган, қуламаган. Негаки, унинг кўнгли маърифат нури, ҳақиқат ишқи билан тўлиб-тошган. Ожиз, пасткаш, салоҳиятсиз кимсаларнинг бирлашиши ҳам, зимдан қаҳр сочишлари ҳам уни чўчитмаган. У куч-қувватини душманлар билан тортишиш ва олишишга эмас, асосан нафсини «ҳайвоний ва шайтоний сифатлардан поклаш»га сарфлаган.\nДонишнинг табиатида ғаройиб бир эркинлик ва муросасизлик бўлган. Ҳар қандай эзгу ишда қалби ва руҳи тубанлик, ғирромлик ва нокаслик шарпасини сездими — бас, ундан қўл силтаган.\n«Мударрисларнинг дарс беришлари одам қўлига босмачилик қилиш учун қилич тутқазишга ўхшайди. Шунинг учун мен бу ишдан четлашдим». Бу — мударрисликдан кечган Донишнинг иқрори.\n«Ғофилликда юрган кезларимда мен ҳам бир неча вақт муфтилик билан шуғулланган эдим. Ўйласам, эшикдан ким келар экан, нима берар экан, деб келганларга сўз ўргатиб, йўл кўрсатиб, шундан бирор нарса олиб, нон топар эканман… Шунинг учун… бу ишдан ҳам қутулдим». Бу — муфтиликка қўл силтаб, иттифоқо нафсини тийган Донишнинг эътирофи.\nДониш ўз даврининг зўр наққоши, хаттоти ва рассоми бўлганини айтган эдик. «Мен Аҳмад Махдум кўчириб, расм ва лавҳалар билан безаган бир «Юсуф ва Зулайхо» китобининг уч юз пуд буғдойга сотилганини кўрганман», дейди Айний. Қарангки, Донишнинг хаттотлик ва наққошликдан ҳам ҳафсаласи пир бўлади. Унинг изоҳлашича, «бу санъатга уринган кишиларнинг мақсади ё муаллим бўлиш, ёки саройга ва бошқаларга котиблик қилишдир. Менинг кўнглим эса ҳар икковини ҳам кўтармас эди…»\nДониш бу дунёда мутлақ озодлик йўқлигини билгани ҳолда, инсонга ҳурлик ва озодликдан буюк саодат, олий неъмат бўлмаслигига ҳам шак келтирмаган. «Мен ўзимни таниганимдан бери эркин юрганман, ҳеч қачон ва ҳеч бир мавридда асоратга тушмаганман, саройда ишлаб, маъмур ва маошхўр бўлган вақтларда ҳам эркинлигимни қўлдан бермай, асоратни тан олган эмасман…»\nМана шундай кучли, эркига содиқ шахс бўлган Аҳмад Калла.\nИндаллосини айтганда, улуғ ижодкор, ҳақиқий санъаткорларнинг қисмати мураккаб, баъзан эса ниҳоятда оғир бўлади. Улкан санъаткор жамият билан келишса, давлат ва ҳокимият билан чиқишолмайди, давлат билан тил топишса, халққа мақбул келмайди. Бу зиддият истеъдодни ўз гирдобига тортганда, ақл бовар қилмас бахтсизлик, кулфат ва фожиалар юз очади. Шу маънода жаҳон адабиёти тарихига бундоқ назар ташланса, «Сен она эмассан, жаллодсан дунё!» деган шеърий сатр беихтиёр ёдга тушаверади.\nН.Герцен буюк рус шоири Пушкинга бағишланган бир мақоласини бундай маълумот билан тугатади: «Рилеевни Николай дорга осди. Пушкин ўттиз саккиз ёшида дуэлда ўлдирилди. Грибоедов Теҳронда сотқинлик қурбони бўлди. Лермонтов ўттиз ёшида Кавказда дуэлда нобуд этилди. Веневитинов йигирма икки ёшида оломон қурбони бўлди. Кольцов ўттиз уч ёшида ўз хонадонида ўлдирилди. Белинский ўттиз беш ёшида очлик ва қашшоқликдан жон таслим қилди. Баратинский ўн икки йиллик ҳарбий сургундан сўнг дунёдан кетди. Бестужев Сибирь қамоқхонасидан кейин, ҳали ёш чоғида, Кавказда жувонмарг этилди…»\nАдабиётнинг иродаси, сабр-бардошига балли! Ахир, унда ҳам оталик, оналик туйғуси бор. Ҳар бир истеъдод — унинг нуридийдаси, умиди ва ишончи. Йўқотишлар, ажралишлар, янги-янги мусибат адабиётга қандай таъсир ўтказган, қалбини қандоқ эзган — бу ҳақда сўзлаш ҳам қийин.\nАҳмад Дониш узоқ муддат саройда хизмат қилган, бераҳм сарой ҳаётини ичидан кузатган. Бир эмас, уч амир — Насруллохон, Музаффархон ва Аҳадхоннинг қалам аҳлига муносабати, уларни қарамликда сақлаш, таҳқирлаш сиёсатини энг хуфя жиҳатларигача билган.\nБуюк маърифатпарвар бошқа ўлкалардаги салтанат соҳибларининг хизматида бўлган олим, ёзувчи ва шоирларнинг аҳволидан ҳам воқиф эди. Адиб шу хусусда тез-тез фикр юритар, гоҳо таҳликали хаёлларга бериларди. Айниқса, муаррих танишидан эшитган қонли бир воқеа унинг хотирасига чуқур ўрнашиб қолган эди. Бу — озарбойжон шоири Мулло Паноҳ Воқиф қисматидаги фониш эди.\nҚорабоғ ҳóкмдори ўзининг бир навкари томонидан ўлдирилганидан кейин унинг тахтини эгаллаган Муҳаммадбей ҳам Воқифга душман назари билан қараган. Ва шу даражада тубанликка борганки, шоирнинг ҳам жонига, ҳам гўзал хотинига кўз олайтирган.\nВоқиф Қизхоним исмли бир малаксиймо гўзалга уйланганда ёши анчага бориб қолган эди. Бироқ ишқ оташининг нималигини у ўшанда англаган, дунёни унутиб, бутун борлиғини Қизхонимга бағишлаган. Бой-бадавлат бир хонадонда вояга етган Қизхон ҳусну жамолда тенгсиз, таърифга сиғмас бир санам сифатида донг таратган ва Воқифнинг чинакам илҳом парисига айланган. Янги ҳаёт, кутилмаган бахт тимсоли бўлиб кўринган ёрига у кўплаб шеърлар бағишлаган:\nСоз тутилиб юз минг санам ўйнаса,\nЖам бўлиб Руму Ажам ўйнаса,\nКўкда малак, ерда одам ўйнаса,\nҚувонч етмас ҳаргиз ўзгадан, келин…\nБу сўзлар ва самимий эътирофларнинг оқибати нима бўлиши ёки нимага олиб боришини шўрлик шоир хаёлига ҳам келтиролмасди. Қизхоннинг таърифини эшитган Муҳаммадбей аёл билан пинҳона алоқа боғлаб, унга уйланиш истагини билдиради. Хоннинг ваъдаларидан ўзини йўқотган соҳибжамол «Токи Мулла Паноҳ ўлмас экан, мен сизга шаръан хотин бўлолмайман», дея жавоб қайтаради. Хонга айнан шу иқрор ва ишорат керак эди. У Воқифни ҳузурига чорлайди. Зўр зиёфат уюштириб, гўё иззат-икром кўрсатган бўлади. Уни вазирлик мансаби кутаётганини айтади. Хуллас, ҳар қанча узрлар айтиб, ҳар қанча ўзини олиб қочмасин, Воқиф вазири аъзам бўлишга кўндирилади. Кўп ўтмай у умрида қилмаган, қанча таклиф ва даъватлар бўлса ҳам ўзини мажбур этолмаган ишга қўл уради — бирин-кетин мадҳия ва қасидалар битади:\nҚаламда, қиличда, сўзда, садода,\nБаробари йўқдур дорилфанода,\nМеҳру муҳаббати ҳаддан зиёда,\nКўрсатур чўх эътиқодин Муҳаммад.\nЭҳтимол, золимни — одил, қаҳрни — меҳр дейишда адашиш мумкиндир. Аммо жони, аёли, номусу шони ва истеъдодига чанг солишга чоғланаётган жаллодни мақташга киришган шоирни қандай оқлаш мумкин?\nХон ўзини ғолиб сезишга ҳақли эди. У улкан бир шоирни маънан синдириш, имон-эътиқодига зид гапларни сайратиш ва эл-юрт олдида обрўсизлантиришга эришади. Воқиф учун эркинлик, ҳақгўйлик мавсуми тугайди. Энди унинг бошида мусибат булутлари қуюқлашиб борарди. Воқифнинг саройдан ташқаридаги душманлари ҳам сарой аёнларига туҳмат ва бўҳтонларни зўр бериб етказа бошлайди.\nНиҳоят, хоннинг яқинлари унга қуйидагича маслаҳат беради: «Тез кунда Иброҳимхон Қорабоғ заминига ҳужум бошлайди, ана шунда вазирингиз мулла Паноҳ сизга хиёнат қилади… Фурсат борида уни ўлдириш ва маликаи офоқ бўлмиш хотинини ҳарамга олиш керак». «Олампаноҳ» буни маъқуллайди. Воқиф фожиа кўланкасини сезади. Унинг «Бош олиб бу аҳли дунёдан аёқ етгунча қоч, На қизга, на ўғилга, на дўсту на ёрга боқ», деган сатрлари буни тасдиқлайди. Лекин шоир қочиш чорасини тополмайди.\nБир тунда уни Қосим оға исмли ўғли билан қатлгоҳга олиб борадилар. У ўғлидан олдин ўлдиришини ёлвориб сўраса ҳам, кўз ўнгида аввал фарзандини қатл этиб, сўнг ўзининг бўйнига пичоқ тортадилар. Худди шу кеча шоирнинг хотини подшоҳнинг ҳарамига олиб келинади…\nБу воқеанинг Аҳмад Донишга қаттиқ таъсир этгани бежиз эмасди. Чунки аллома бунга ўхшаш ҳодисаларга кўп гувоҳ бўлган эди. Айниқса, Амир Музаффарнинг рухсатисиз чиройли бир қизга уйлангани учун бир олим йигитнинг ўлдирилгани ва ўша қиз чимилдиқдан тўппа-тўғри ҳарамга олиб келинганини у ҳеч унутолмасди. Дониш сарой амалдорлари орасида ўзини қанча бегона сезса, майдагап, мунофиқ, қаланғи-қасанғи ижодкорлардан ҳам шунча кўнгли қолган эди. Унинг истеъдод бобида ҳам, садоқатда ҳам ишончли бир шогирди бор эди. Афзал Пирмастий деган бу йигитни бағрига олади, сабоқ беради, тарбиялайди. Қаддини ростлагунча суяйди. Мансаб эгаллашига кўмаклашади. Лекин хом сут эмган банда, барибир адашар экан. Бу йигит, ҳамма яхшиликларни эсдан чиқаргандай, бошқа бир кимсага айланади. Устозидан гап ўғирлаб, амирга етказишни одат қилади.\nХон хизматига қандай кишилар муносиб кўрилади, қанақа кимсалар мансабга тез кўтарилади, сарой муҳити асосан нимани ўргатиб, нимага рағбатлантиради — Аҳмад Дониш буларни ўша шогирдига қайта-қайта уқтирган эди.\nУстоз қозиликдан ҳам истеъфо бериб, узлатга чекингач, Исо Махдум, Қори Каромат Танбурий, Қори Неъмат каби бир неча мусоҳибидан ўзга одам билан дил очиб суҳбатлашмасди. «Водариғ! Бизнинг замонамизда қулоқлар кар, кўзлар кўрдир. Ягона йўл қолди: нимани билсанг, шуни ёзиш, ўзинг ўқиб, ўзинг йиғламоқ учун уни қоғозга битиш…» Аммо оппоқ қоғозга дардларни тўкиш, танҳоликда йиғлаш учун ҳам имкон йўқ эди.\nЭл-юрт орасида катта обрў қозонган қайсар алломанинг фикрларини амир билгиси келарди. Афзал Махдум айғоқчиликни қойиллатиши керак эди. Бироқ кўп ўтмай сир фош бўлади. Шундан сўнг Афзал Махдум ҳам Донишга, ҳам устозининг айрим яқинларига ташланади…\nМинг саккиз юз тўқсон еттинчи йилнинг эрта баҳори. Кўклам қучоғида эркин нафас ола бошлаган қадим Бухоронинг кент ва олис қишлоқларида ҳам ҳаёт қайнайди. Қишки карахтлик, сокинлик кўнгилларни тарк этган. Дунё гўёки бир жўøқинлик — баҳор ва тириклик завқидан бошқа шукуҳни тан олмайдигандай. Қушлар қий-чувига тўлиб кетган боғ-роғларда одамлар кўклам юмушлари билан машғул.\n…Кеча Садриддин қўшнисидан эшагини сўраб олган. Бугун Гиждувон марказига бормоқчи. Пешинга яқин у эшакка миниб йўлга тушди.\nТуман марказига етиб келиб, эшакни бозор рўпарасидаги карвонсаройга боғлади. Чорсу томонга юриб, тўғри Файзибой ҳолвачининг дўконига кириб борди. Файзибой унинг эски ошнаси. Дўкон эса ҳамиша гавжум, хабар тўпланиб, тарқаладиган ўзига хос бир «марказ» эди…\nҲолвачи унга вужудни қақшатадиган совуқ бир хабарни айтди. Бу — Аҳмад Донишнинг вафоти хусусида бир ҳафта олдин Бухородан етиб келган машъум хабар эди.\n— Водариғ, шундай улуғ одам вафот этди, — дея гапни давом эттирарди Файзибой, — Аҳмад Махдум беназир одам эди. Унинг улуғворлиги муллалиги, ёши, мартабасида эмас, балки ростгўйлиги, одиллиги ва донишмандлигида эди. Суҳбатдошни ипсиз боғлай оладиган бир кучи бор эди. Хислатли, хосиятли бунақа зотни мен умримда кўрмаганман. У зўр дуохон эди деб ўйлайман, хоҳлаган одамини асир айлай биларди. Шун÷а савлату салобати билан катаю кичикка оға-инидек муомала қиларди… Биз бир неча ғиждувонликлар тунов куни уйига бориб аза очдик. Уч кун мобайнида дуои фотиҳа ўқидик.\nСадриддин Аҳмад Калланинг Гиждувон яқинида қароргоҳи борлигини эшитган, лекин кўрмаган эди.\n— Ака Файзи, шу уйга бориб фотиҳа ўқисак бўладими?\n— Албатта. Бутун Бухоро ҳозир Махдумга мотам тутаётир. Вобкент, Шофиркон, Пешкўда ҳам аза очилган…\nФайзибой узоқ куттирмади. Икковлон йўлга чиқдилар. Садриддин хомуш эди. У қанча мусибат ва йўқотишларни бошдан ўтказди. Бироқ бу ажралиш аламини сўз билан ифодалаб бўлмасди. «Нега тириклигида уни сўроқлаб бормадим? Суҳбатларидан нечун ўзимни мосуво қилдим?» деб ўзини койир ва у ҳам «Ҳай дариғ, минг дариғ» демоқдан бошқа таскин тополмасди.\nФайзибойга таниш икки киши уларни қарши олди. Тиз букиб ўтиришлари ҳамон Садриддин қироат бошлади. Қуръони карим калималари овозидан мунг бўлиб, муножот бўлиб оқди, оқаверди.\nУ ўлимнинг ҳақлигини билса ҳам, шундай мунаввар, шу қадар мукаррам зотнинг вафотига кўниколмасди.\nФайзибой Аҳмад Махдумнинг бу жойга қачон келиши, кимлар билан учрашиши, юриш-туриши ҳақида билганларини сўзлай бошлаганда Садриддин тўққиз ёғочлик ҳашаматли уйни нигоҳдан ўтказарди. Деворларга ганчкорлик, ўймакорлик усулида ҳар турли нақшлар солинган. Гуллар эса шунчалик жонли ва жозибалики узиб ҳидласа бўлаверадигандай. Хонанинг олд девори тепасига махсус лавҳада: «Э кўргувчи, бу нақшни асло унутмагил, Мир Аҳмад фақир синиқ килкин эслагил!» деган байт заррин ҳарфлар билан нақшланган.\nФайзибойнинг айтишича, буларнинг ҳаммасини Дониш ўз қўли билан яратган экан.\nСадриддин Айний Соктареда кейин узоқ туролмади. Аммо Бухорога ҳам боргиси келмасди. Донишдай жигарбандидан жудо бўлган Бухоро унга бениҳоя ўксик, ғариблашиб қолгандай туюларди. У Пешкўга — Аҳмад Донишнинг садоқатли дўсти, туман қозиси Шарифжон Махдум ёнига борди.\n«Мен қози билан Аҳмад Дониш ҳақида кунда узоқ суҳбат қилишдан ташқари, — дея хотирлайди Айний, — Дониш қўли билан ёзилган катта дафтардан унинг асарларини ўқиб чиқдим. Қизил чарм муқовали бу дафтарнинг бўйи тахминан икки қарич, эни бир ярим қарич бўлиб, Қўқоннинг жайдари китобот қоғозидан тузилган эди».\nУшбу дафтар маълум бир жиҳатдан кундалик характерида бўлган: муаллиф турли ҳолат, кайфият ёки вазиятда туғилган фикр-мулоҳазаларини шу дафтарга пешма-пеш ёзиб, қайд қилиб борган. Сўнг «Наводирул-вақое»ни ёзишда уларнинг баъзиларидан фойдаланган.\nАҳмад Донишнинг дастлабки асари «Манозирул-кавокиб»дир. Бу рисолада нужум, яъни юлдузшуносликдан баҳс юритилган бўлса ҳам асосий эътибор инсон тақдири ва толе сирларини очишга қаратилган. Расмий уламолар Донишни ислом дини асос ва ақидаларини билмасликда айблайди. Шунда у ғанимлар бўҳтонига «Меъёр ут-тадайюн» (1894) рисоласини ёзиш билан жавоб берган, унда дину диёнат меъёрларини ёритган эди. Манғит амирлари сулоласи ҳукмронлиги тўғрисидаги китобида эса юз йиллик тарих тадқиқ ва таҳлил қилинган.\nИброҳим Мўминовнинг қайд этишича, «Мажмуаи ҳикояти Аҳмади Калла» тўпламида Ўрта Осиё тарихидаги, хусусан, Мирзо Улуғбек давлатни бошқарган даврдаги энг муҳим ҳодисалар қаламга олинган.\nАлбатта, бугун кўпчилик замондошларимиз бу асарларнинг номини ҳам билмаслиги мумкин. Негаки, «Наводир»нинг ўзбекча таржимаси уч минг нусхада 1964 йилда босилиб чиққан. Орадан қирқ йилдан зиёд вақт ўтди. Бу китоб на қайта нашр этилди, на Донишнинг бошқа бир асари таржимасига қўл урилди. Илм ва ижод аҳлида муносабат шундай бўлгач, ёш авлод Донишни қайдан билсин, қайси китобини қаердан ахтариб, қандай топиб ўқисин?\nЕ.Бертельс «Дониш — Ўрта Осиё жадидларининг отаси» деб таъриф берган эди. Шундай экан, бундай улуғ зотнинг ҳаёти ва фаолиятини ўрганмасдан туриб озодликнинг, илм-маърифатнинг аҳамиятини тушуниш қийин.\nМаълумки, ҳаётдан адабиётга, адабиётдан ҳаётга бориш айни бир йўл эмас. Адабиётнинг бош вазифаси ва туб моҳиятини чуқур тушунмай ҳаётдан баҳс юритадиган ижодкорлар бўлганидек, ҳаётнинг асосий талаби ва боқий ҳақиқатларини теран англамай туриб адабиётга хизмат қилишни кўзлаган қалам соҳиблари ҳам кўп учрайди. Истеъдод фақат адабиётда синалмайди, уни ҳаёт ҳам синовдан ўтказади. Аслида, ижодкор куч-қуввати, шижоати ва маҳоратини намойиш айлайдиган чинакам синов шу. Инсон тақдирини ҳаёт кўзгусида, ҳаётни инсон қисмати орқали акс эттиришни эплаган ҳар бир санъаткор буни албатта ўйлайди.\n«Ҳаёт — моддий ва жисмоний ҳаракат, ҳар қандай фаолият, ўз моҳиятига кўра номукаммал ва бетартиб. Мен эса фақат ҳаёт талабига мувофиқ ҳолда унга хизмат қилишга интиламан», — дейди француз адиби ва мутафаккири Мишель Монтен. Ана шундай нуқтаи назарга асосланган ижодкор маънавий-ахлоқий, диний-руҳоний мавзуларда ҳеч вақт сафсатабозлик қилмайди. Ҳå÷ қачон китобий ғоя ва тушунчалардан илҳомланиб асар ёзишга умрини сарфламайди. Бухоро адабий муҳитида эса бадиий ижод воқеликдан, воқелик адабиётдан йироқда судраларди. Ўртада уйғунлик, табиий алоқа йўқ эди. Аксарият қаламкашлар маҳдуд аҳволи, қилаётган ишига танқидий нигоҳ билан қарай олмасди. «Эй биродарлар, сиз кам фикрлайсиз. Мушоҳада юритолмай, тайёр фикрларга ёпишиб яшайсиз. Ҳатто туйғу ва изтиробларингиз ҳам янгиликдан маҳрум» дейдиган одам топилмасди. Адабиёт назиранавислик, маддоҳлик лойига ботган, айниқса, Мирзо Бедилга кўр-кўрона тақлид «мода»га айланган эди.\nБу жараённи тўхтатиш, қандай қилиб бўлмасин, бундай иллатларга барҳам бериш зарур эди. Буни уддалаш осон эмасди. Адабиётдаги нафислик ва гўзалликнинг манбаи қаерда? Ҳаётда. Адабиёт ва санъат нозикликни қаердан ўзлаштиради? Ҳаёт ва воқеликдан. Демак, ҳаёт адабиётдан нозикроқ. Шу боисдан ҳаётни тез бой бериб, осон булғатиш мумкин. Бу ҳақиқатга етишган ижодкор ўз ҳаётини минг-минглаб кишилар кўзгусида мушоҳада этишда қийинчилик сезмайди. Ва ҳеч шубҳасиз, ҳар қандай шароитда ўз китобхонини топади. Зеро, чин истеъдод ўқувчи марҳаматига зор эмас. Ёзган ёки ёзилажак асари ҳар томонлама мукаммал — ғоявий, руҳий, бадиий жиҳатдан ҳам қизиқарли бўлса, китобхон уни албатта топиб ўқийди. Бинобарин, ўзига инонган истеъдод соҳиби адабиёт «ярмарка»сидаги ғалаёнларга аралашувдан тийилади. Аҳмад Дониш илмий-ижодий фаолияти шу маънода ибрат мактабидир.\nБу дунёда ҳар бир ютуқ ва мувафаққият ўзича қурбон талаб қилади. Нимадандир кечилса, нимагадир эришилади. Ниманидир сақлаб қолсангиз, ниманидир бой берасиз. Хуллас, муваффақият дегани — маҳрумият, маҳрумият дегани — муваффақият бўлмоғи мумкин.\nДониш ҳаётни севиб, ҳеч бир тўсиқ ва қаршиликни писанд этмай мардона кун кечирди. Шу боисдан ҳам унинг асарлари ростлик, матонат руҳи билан суғорилган. У куч-қувватини ўзи хоҳлаган зайлда ижодий ишларга бағишлай олмаган бўлса-да, ҳеч бир маънода тилқисиқлик жойи ҳам йўқ эди.\nАҳмад Дониш халқ ва давлат, ҳокимият ва юртнинг таназзулдан қутилишини ўйларди. Шу боисдан ҳам у жоҳил, нодон ва аҳмоқ кимсаларни давлатдан ҳимоя айлашга уринмаганидек, ичдан чириб, бузилиб кетган давлатнинг одамлар ҳаётида бирор ўзгариш қилиши ҳақида сўзлашни ҳам истамасди. Унинг биринчи орзуси ахлоқ ва тафаккур эди. «Илм-фан тафаккурни озод қилади, эркин тафаккур эса халқдир» деган ҳақиқатга Донишда ҳам иштибоҳ йўқ эди.\nМенимча, олмон файласуфи Эрих Фроммнинг мана бу мулоҳазалари айнан Аҳмад Донишга ўхшаган мутафаккирлар ҳақида айтилгандир: «Камдан-кам кишиларгина ёлғизликка чидаб, жамоатдан четда умргузаронлик қилишдан қўрқмай, ҳақиқатни айтишга қодир бўлади. Булар инсониятнинг чинакам қаҳрамонларидир. Агар шундай шахслар бўлмаганда, биз ҳозиргача мағораларда кун кечириб юрган бўлардик».\nАҳмад Дониш ана шундай қаҳрамонлардан эди. У ҳақиқат, маърифат, тафаккур нури билан халқининг қалбини нурлантиришга бел боғлаган танти аллома эди.\nАҳмад Донишнинг ҳаёти ва ижодиётини ўрганишда тожик, ўзбек, рус олимлари бир қанча хайрли ишларни амалга оширган. Улар орасида С.Айний, Е.Бертельс, И.Мўминов, С.Улуғзода, З.Ражабов, М.Шукуров каби атоқли олим ва адиблар бор. Бугун юртимизда сиёсий-ижтимоий иқлим тубдан ўзгарган, фикр-қарашлар янгиланган, маданий меросга муносабат ҳам бошқача. Лекин, афсуски, Аҳмад Донишга бағишлаб янги давр талаб ва эҳтиёжини ифодалайдиган бирорта ҳам махсус тадқиқот бизда ҳали яратилгани йўқ. Нега биз Донишдан ўзимизни четга тортишимиз керак? Нега юрт, миллат, инсон эрки дардидан бошқа дардни писанд қилмаган маърифатпарвар адибнинг илмий-адабий меросини кўзга суртиб ўқиб-ўрганмасликка кўникишимиз керак? Шундай бетимсол аждодимизнинг ибратли ҳаёти, ижтимоий-сиёсий, маънавий-фалсафий сабоқларидан бехабарлик ҳам ғофиллик, ҳам маърифатли жамият қуришни орзу қилаётган биздек авлодга ярашмайдиган ҳолдир.