March | 2010 | TURONZAMIN\nPosted on 03/26/2010 by TURONZAMIN\n“Каримов ғарбни ўйинчоқ қилмоқда”\nЖаки Хорсвуднинг айтишича, Каримов бошқаруви остида Ўзбекистон “барбод бўлмоқда”\n“Биз инсон хуқуқлари ва демократия ҳақида баёнотлар қилсак-да, Каримов биз учун ўта муҳим бўлгани учун бу йўлда амал қилмаймиз. Бу иккиюзламачи сиёсат”\nШу йил бошида жамият “Ўзбекистондаги вазиятга танқидий ёндошмагани” учун истеъфо берган Жаки Ҳорсвуд Би-би-си билан суҳбатда Британия-Ўзбекистон жамиятини ўзининг савдо шериги билан шартсиз ҳамкорликдан воз кечишга чақирди.\nУнинг сўзларига кўра, Ўзбекистон авторитар ва ёпиқ давлатлигича қолмоқда ва ўзбек халқи кундан-кунга қашшоқлашиб бораётир. Continue reading →\nPosted on 03/25/2010 by TURONZAMIN\nЭрларни сотар ҳамма\nБолам, букун изларсан\nЭнг мукаммал руйхатни.\nЧулпонни кимлар сотган\nКимлар сотган Фитратни.\nБилмайсан, нечун юртинг\nНоахил нодон кавм\nАхил булиб сотади.\nPosted on 03/24/2010 by TURONZAMIN\nОқсаройга нишона деб бир жуфт тухум келтиринг!\nХурматли дустлар, сизларга узимнинг ижодимни бирини юборяпман ва умид киламанки сизларга ушбу мухаммас маъкул келади.Агар имконингиз булса ушбу мухаммасни бошкаларга хам таркатиб ва уз сайтларингизда босиб чикарсангиз сизлардан жуда миннатдор булардим.\nБарчангизга хурмат билан, Согиндик. Continue reading →\n15. ЕТТИНЧИ СЕССИЯ: ДЕМОКРАТИЯНИНГ СЎНГИ КУНИ\n1991 йил 30 Сентябр… Мустақил Ўзбекистон тарихининг фавқулодда муҳим куни. Шу куни Ўзбекистон демократия ва зулмни танлаш чорраҳасида эди. Демократияни танлаши учун бир одим қолганди. Аммо яккаҳокимликни, қонунсизликни, мамлакат Конституциясини тан олмасликни, бир сўз билан айтганда зулм йўлини танлади. Нега? Continue reading →\nPosted on 03/23/2010 by TURONZAMIN\nИшсизлик, ичкилик ва дин\nЖиззахда сиёсий диний фаолиятда айбланиб, маҳкамага тортилган 25 нафар судланувчининг деярли ярми тергов жараёнида қийноққа тутилганларини айтишган.\nЖиззахнинг Пахтакор туманидан бўлган айбланувчилар тергов пайтида уларни сув тўла баклашка ва резина таёқлар билан дўппослашгани, бошларига уришгани ҳақида билдирганлар. Continue reading →\n“Только президент Ўзбекистонда хўжайин”\nPosted on 03/22/2010 by TURONZAMIN\nБир тунда Ҳазрати Умар кули Аслам билан биргаликда Мадинани айлангани чиқди. Айланиб юриб, Ҳаррату Воқим деган жойга келди. Кейин Сирорга етди. У ерда оловни кўриб, Ҳазрати Умар:\n— Аслам, менимча бу оловни совуқ ва қоронғуликдан қийналган одамлар ёққан бўлсалар керак. Юр, уларнинг олдига борамиз,— деди. Continue reading →\nСатира: Нофизийдан нома (27)\nНаврўзни байрам қилиб қайтаётсам, эчки соқол қўйиб юрадиган қўшним׃\n-Уялмайсизми эронийларнинг байрамини нишонлашга,- деб юборди.\n-Тақсир, бу она табиат бизга инъом этган байрам. Кун ва туннинг тенглиги. Зулмат қиш кетиб, ёруғ кун-баҳорнинг келиши. Деҳқончилик бошланиши. Бунинг миллат, дин билан алоқаси йўқ. Ҳатто ўша Эрон оятиллоси ҳам Абдуллаевага ўхшаб Наврўзни таъқиқлади-ку! Фақат Абдуллаева бу байрамни диний деган бўлса, Оятиллоҳ бу байрамни диний эмасликда айблабди…-деб лекциямни бошлаб юборган эдим, у шарта гапимни кесди׃ Continue reading →\nPosted on 03/21/2010 by TURONZAMIN\n2 – 3. Переводы с узбекского\nСонет Уильяму Уордсуорду, в честь его 240-летия.\nЛучистая вернулась весна,\nЗима удалилась безмолвно.\nЧарует, на невестах, словно,\nДушистая в садах белизна. Continue reading →\nPosted on 03/20/2010 by TURONZAMIN\nАждодларимизнинг қадимги тақвими Наврўздан бошланган. Меҳнаткаш халқ ҳаётида муҳим ўрин тутган баҳор байрамлари янги меҳнат мавсуми бошланишидан дарак берган.\nНаврўз ҳақида Беруний шундай ёзади: “Наврўз… ўтмиш замонларда… қуёшнинг саратон буржига кириш пайтига тўғри келар эди. Сўнгра, у орқага сурилгач, баҳорда келадиган бўлди. Энди у бутун йил унга хизмат қиладиган бир вақтда, яъни баҳор ёмғирининг биринчи томчиси тушишидан гуллар очилгунча, айвонларда уйғониш мавсуми бошлани- шидан то насл вужудга келгунича давом этган вақтда келади. Шунинг учун “Наврўз” оламнинг бошланиши ва яратилишига далил қилинган”. Continue reading →\nPosted on 03/19/2010 by TURONZAMIN\nАҚШ Давлат котиби Ҳиллари Клинтоннинг Ўзбекистон халқига Наврўз байрами муносабати билан йўллаган табриги\nПрезидент Обама ва Америка Қўшма Штатлари халқи номидан, Ўзбекистон Республикаси халқини қувончли Наврўз байрами муносабати билан табриклайман.\nУшбу қадимий байрам сизнинг бой анъаналарингиз ва ёрқин маданий меросингизни қадрлаш имкониятини беради. Ўзбекистон ва минтақа бўйлаб оила аъзолари ва дўстлар ўзаро ришталарни мустахкамлаш, келгуси режалар тузиш ва баҳор фасли келганини қутлаш учун йиғиладилар. Continue reading →\nNavruz Greeting to the People of Uzbekistan\nOn behalf of President Obama and the people of the United States, I wish the people of the Republic of Uzbekistan a joyful Navruz. This ancient holiday is an opportunity to honor your rich traditions and vibrant heritage. Continue reading →\nХастахонада эдим. Ўша кезлари Каримов билан курашимиз авжига чиққан эди. Ҳукумат касалхонасидаги дўхтирлар “Томоғингизни амалиёт қилишимиз керак, ангинангиз юракка таъсир қилмоқда”, деб қўйишмади. Бир ҳафтада ўтиб кетар, деб ўйладим. Аммо 57 кун касалхонада ётдим.\nЎшанда негадир амалиёт учун бошқа касалхонага олиб боришди. Амалиёт пайтида томоғимдан қон очилди. Қонни тўхтатамиз, деб пахта босиб қўйишди ва чиқиб кетишди. Continue reading →\nPosted on 03/18/2010 by TURONZAMIN\nКелаётган Ҳалқаро шеърият Куни ва Наврўз байрами билан барчани самимий табриклаб, қуйида янги сонет ва инглиз шеъриятидан илк таржималаримни эътиборланингизга хавола этаман.\nЖануб сари учиб кетди қалдирғоч,\nҚорлар ёғди, нишон қолмади ёздан.\nИссиқ уйга, ночор, қочиб аёздан,\nКириб қолди чумчуқ чарчаган ва оч. Continue reading →\nҚозоқларнинг ютуғи ўзбекларнинг ютуғи ҳамдир!\nОзодлик: Фарида опа, қамоқхонада Озодлик радиосини эшитишар экан. Болаларингизга айтадиган гапингиз борми? “Озодлик” радиоси.\nЁру Наврўз жамоли\nБаҳор билан аёлдан\nЖаннат бино бўлади.\nКўклам билан гўзалдан\nПешонангдда бўлса ёр\nТағин хушбўйли баҳор.\nБахт хувайдо бўлади.\nИкки олам камоли. Continue reading →\nPosted on 03/17/2010 by TURONZAMIN\nНаврўзи олам, янги йилингиз қутлуғ булсин, ватандошларим!\nBahtiyor Hamro va Ozoda Yoqubova (Farmanova).Navro'z 2010\nМен учун хамиша кадрли булган ватандан ташкаридаги ва ичкаридаги ватандошларим, хамда такдир такозаси билан ватандан ташкарига чикиб кетган, Жиззах диёрида мен билан елкадош булган устозим Толиб ака, укажонларим Эгамназар кишлоки, Улугбек 50=50, Мухиддин кора мулла ва Жамшид Уткирий ва Уста Собитхонни, хулласи барча-барча сафдошларимни Наврузи олам билан кутлайман! Continue reading →\nЧегаранинг ҳар икки томонида\nКузатувчиларнинг айтишларича, Тожикистонда фуқаролик ёки вақтинчалик фуқаролик ҳужжати олиш бирмунча осон. Лекин бунга қарамай, бу мамлакатда ўтказилган текширишларда ҳам вақтида қўшни мамлакатдан келин бўлиб тушиб, Тожикистон фуқаролиги ҳужжатини ола олмаган аёллар чиқариб юборилиши ҳоллари юз берган. Continue reading →\nPosted on 03/16/2010 by TURONZAMIN\nПаркент воқеалари Ислом Каримовнинг тарихидаги инкор этиб бўлмас, энг қонли саҳифа.\nПаркентнинг гўзаллиги, жаннатмонанд гўшалиги, одамларининг бағри кенг, меҳмондўст, ёрдамсевар эканлигини Ўзбекистон радиосида ишлаган йилларимдан билардим. Радионинг болалар учун дастурлар ҳозирланадиган таҳририятида паркентлик истеъдодли журналист ва яхши шоир Маҳмуд Тоир ишларди. У билан яқин дўстлигимиз бор эди. Қонли воқеалар юз берганда эса у “Паркент тонги” газетасининг бош муҳаррири лавозимида ишларди.\nБундан олдин ҳам Паркентга, Кумушконга “Тошкент ҳақиқати” – вилоят газетасида ишлаганимда бир неча марта борган эдим. Шу сабаб дунёнинг тоғлар билан ўралган кичкина сўлим бу гўшасида 1989 йилда юз берган воқеалар мени ҳам қизитиқрмасдан қолмасди. Continue reading →\nPosted on 03/15/2010 by TURONZAMIN\nУмримнинг деярли 30 йили Жиззах шахрида утаяпти. АЛЛОХ га минг бора шукрлар булсинким, деярли хамма фарзандларим шу диёрда дунёга келди, улгайиб усаяпти. Шу кунга келиб турт фарзандимиз Жиззах институтларининг талабасидир. Хулласи, Жиззах шахри бутун оиламиз аъзоларининг калбида кадрдон шахар сифатида аллакачон мухрланиб булган.\nЯкинда, биз учун кадрдон булиб колган Жиззах шахри марказидаги 35, 40, 70 ёшдан ошган чинорлар вилоят хокимлигининг буйругига асосан вахшиёна кесиб ташланди. Чинорларни кирон келтирилганига 25 кундан ошиб колди. Бу ахволни куриб, асосан катта ёшдаги жиззахликларнинг калби ларзага келди. Кексалар томонидан каргишлар айтилди, айтилмокда. Continue reading →\nСатира: Нофизийдан нома (26)\nЎкиллар 2005 йилгача Урусиятни қоралаш маҳкамасида қозининг айтганига “қарс-қарс” қарсак чалиб келишди. Осмонда юлдуз кўринмса ҳам Урусият айбдор эди. Бировнинг хотини қисир чиқса ҳам Урусиятдан кўриларди… Continue reading →\nPosted on 03/14/2010 by TURONZAMIN\nҚарғани 5 соат қайнатса ҳам пишмас экан…\nБиз, хаётимизда булиб утаётган вокеаларни албатта катта – кичикка ажратамиз. Аслида, биз ажратиб айтадиган катта – кичик вокеаларнинг биз яшаётган жамиятимиз учун канчалик мухимлигига караб катта-кичикка ажратамиз. Мухими, хар биримиз билан боглик булаётган вокеаларни канчалик идрок этишимиз, бахолашимиз, хулосалар чикаришимиз ва шунга караб иш тутишимиздадир.\nШундан келиб чикиб айтадиган булсак, айрим вокеалар хотирамизда умуман сакланиб колмаслиги, айрим вокеалар эса аксинча. Бу фикримни янада бошкачарок, кенгрок айтадиган булсам куйидагичадир. Куплаб катта вокеалар, биз яшаётган жамиятимизда мухим вокеа деб хисобланмаслиги окибатида одамлар хотирасининг бир бурчагида колиб кетади ва эсланмайди. Continue reading →\nБу кампир кечагина жажжи қизалок эди\nЮзлари сутдек тиниқ, ғунчадек дўмбоқ эди.\nОйлар ўтиб ой булди, тўлишди тўлин ойдай,\nОшиқлари изида, пойлари жонга жойдай.\nКечагина ой эди, бугунчи, эвоҳ, кампир\nКексалик не ёшликдан тулколган колган умр.\nPosted on 03/13/2010 by TURONZAMIN\nёки мен таниган Эркин Воҳидов\nМен ҳамма нарсани матбуот, ошкоралик ҳал қилади, деб ўйлар эдим. СССРнинг йиқилишини ҳам ана шу кучдан, деб биламан. Сўнгги президент Михаил Горбачев матбуотга эркинлик бериши билан оммавий ахборот воситалари халқнинг ошкора фикр айтиш минбарига айланди ва қисман бўлсада эркин сайловларга йўл очилди.\nБошқа жумҳуриятларда матбуот ва миллий ҳаракатлар кучли бўлгани боис эркинликнинг майдони ҳам кенг бўлди. Бизда эса коммунистик партия жиловга маҳкам ёпишиб олган ва жон бериши амри маҳол эди. Бу ҳол сайловларга ҳам ўз таъсирини урмай қолмади. Continue reading →\nPosted on 03/11/2010 by TURONZAMIN\nТекширув келаси уч ойда бошланиб, бир-бир ярим йилда тугайди\nЖаҳон Банкига кўра, Тожикиcтон режалаётган улкан Роғун ГЭСини қуришдан олдин халқаро экспретиза ўтказилади.\nДушанбеда матбуот анжуманида гапирган Жаҳон Банкининг Марказий Осиёдаги вакилининг маълум қилишича, бу қурилишнинг иқтисодий фойдасию табиатга қандай зарар етказиши мумкинлиги ўрганиб чиқилади. Continue reading →\nСатира: Нофизийдан нома (25)\nИслом отага қойил қоламан. Шундай триклар қиладики, мусиқасига ўйнамасанг ҳам елкаларинг жилпанглаб кетади.\nМана қаранг. Ҳамма интернетдаги почтасидан чўчийди. МХХ очиб ўқийди деб гапларини гаровлаб ёзади. Лекин беш миллион одамнинг ўн миллионта хатини ўқиб туриш учун неча миллион одам керак деб ўйлашга фурсат йўқ.\nЎқийди! Ўқийди!! Ўқийдиииии!! Гумбурлаб кетади бошлари. Continue reading →\nPosted on 03/08/2010 by TURONZAMIN\n( Қ и с с а. О х и р и )\nЧўғол туман касалхонасига етиб бораркан қоровулхонада уч эркакни учратди. Ўрта яшар киши билан ёши йигирма бешлар атрофидаги бир йигит эски столда шахмат ўйнарди. Сал наридаги тахта каравотда эса ёши етмишларни қоралаган чол чалқанча чўзилиб ётарди. Чўғол салом бераркан, чол ўрнидан турди, қўлини чўзиб сўрашди. Шахматчиларнинг каттаси ҳам ўрнидан туриб, чекаётган сигаретини оғзидан олиб кўришди. Лекин пахмоқсоч йигит ўтирган жойида номига қўл узатган бўлди.\n– Уйшундан келаяпмиз, дўхтир керак эди, – деди Чўғол.\n– Телпон қилмабсизда, шундан шунга овора бўлмасдан, – деди чол. Continue reading →\nЯна бир даҳшат\nТуркиядаги зилзилада элликдан зиёд инсон нобуд бўлган\nБир неча қишлоқларда бинолар ер билан яксон бўлган\nТуркия шарқида тонгга яқин Рихтер шкаласи бўйича 6.0 балли ер силкиниши рўй берган.\nРасмийларга кўра, элликдан ортиқ инсон нобуд бўлган.\nЗилзила маркази Элазиг вилоятининг Башюрт қишлоғи бўлган.\nМаҳаллий вақт билан тонгги соат 4.32 да юз берган силкиниш бир неча қишлоқларда биноларни ер билан яксон қилган.\nЭлазиг вилояти ҳокими Муаммар Эролнинг айтишича, энг кўп инсонлар Оқчулар, Юқори Қанотли ва Қаяли қишлоқларида нобуд бўлганлар. Continue reading →\nPosted on 03/07/2010 by TURONZAMIN\nЗиндон бу маконда Ҳақни соғиндим!\nМени қўлламоққа ожиз бу қуллар,\nСўқирдир нигоҳлар – мени кўролмас.\nСўқмоққа айланмиш мен билган йўллар,\nАдолатнинг кесик пойи – юролмас!\nЎзбекистонда ҳаммаси жойида(ми?)\nPosted on 03/06/2010 by TURONZAMIN\nЖеневада БМТнинг инсон ҳуқуқлари бўйича энг юқори мартабали расмийси Неви Пиллай 2009 йил бўйича ҳисоботини тақдим этган.\nИнсон Ҳуқуқлари Кенгаши йиғинида гапирган Пиллай хоним, айниқса, Эрон ва Шри Ланкада жиддий инсон ҳуқуқларини поймол қилиш ҳоллари кузатилганини айтган. Continue reading →\nPosted on 03/04/2010 by TURONZAMIN\nУлжамол уйига яқинлашаркан, йиғиси босилиб, кўнгли равшан тортди. Фатҳиддиннинг муҳаббатини ички бир туйғу билан англай бошлагач хафаҳоллик шодиёна кайфиятга ўрин бўшатди. Шу йўсин ҳозир Фатҳиддин Мавжуданинг олдига боришини, Мавжудани ёлғончиликда айблаб уришишини, алал-оқибат йигитнинг ўзи бўш-баёвлик қилиб Улжамол билан гаплаша олмаганини, унинг жаҳли чиқишини, жаҳли чиққанида эса йигитнинг юзларида қандай ифода пайдо бўлишини тасаввурига келтираркан, қизни кайфияти бутунлай кўтарилиб кетди. Continue reading →\nPosted on 03/03/2010 by TURONZAMIN\nПочему МЫ такие?…(мнение, комментарии и факты)\nНа протяжении последних 20-ти лет, наблюдая, изучая и анализируя характер или проще сказать менталитет своего народа узбеков, приходишь убедительному выводу в том, что узбеки уникальный народ по своему мышлению, по некоторым надуманным традициям и быту не схожий ни с одной из народностей Центральной Азии и других народов мира. Continue reading →\nШайх Тоҳир Қадри: Худкушлик Исломга қарши\n“Худкуш ҳужумчилар эътиқодсиз шахслардир, ва буни савол остига олмоқчи бўлган ҳар бир шасхнинг ўзи ҳам мусулмон эмасдир”\nЛондонга ташриф буюрган исломий уламо шайх Тоҳир Қадри худкушлик амаллари Исломга қарши эканлиги ҳақида фатво берди.\nУламоларнинг терроризмни қоралашлари биринчи маротаба рўй бераётган ҳодиса эмас аммо шайх Қадрининг умид қилишича, бугунги фатво бу йўлда қилинган ҳаракатларнинг энг самаралиларидан бири бўлади. Continue reading →\nСатира: Нофизийдан нома (24)\nPosted on 03/02/2010 by TURONZAMIN\nБўрининг қулоғидан тортиб қўтонга қоровул қилиб қўйсангиз, нима бўлади? Жавобингизни тил учида сақлаб туринг. Чунки интересний гаплар бор.\nКеча ёзғувчи арқадашлардан бирининг тўрваси қувонч билан шиғил-шиғил тўла эди.\n-Жур, жўра, Гулноранинг ресторанига олиб бораман сани! – деди.\nРесторан деса тўпиғимгача титраб кетаман. Дарҳол Қибрайга қараб йўлга тушдик. Қибрай менга икки карра азиз. Бир жиҳати-Хайриддин Султоннинг ватани. Султоннинг ватани доим азиз. Иккинчи жиҳати-Гулнора опойнинг незаметний ресторани бор у ерда. Пулинг… Пул дегани кул дегани. Долларинг бўлса бол аринг бор! Continue reading →\nИльҳом Неъматов Ўзбекистоннинг Вашингтондаги элчиси\nРоссияда Ўзбекистоннинг Фавқулодда ва мухтор элчиси бўлган Илҳом Неъматов ўзининг Москвадаги дипломатик миссиясини муддатидан олдин тамомлаган эди.\nИльҳом Неъматов Москвадаги дипломатик миссияни бир йил-у икки ой бошқарди, холос. Мана энди у Вашингтонга сафрабар этилди.\nБаъзи манбаларга кўра, яқин келажакда унинг Ташқи ишлар вазири лавозимига тайинланиш эҳтимоли йўқ эмас. У Ислом Каримовдан кейин ҳокимиятга келадиганлар рўйхатига кирувчи 3-4 кишидан биридир деган гаплар ҳам бор. Continue reading →\nСатира: Нофизийдан нома (23)\nВрачлар Обама окага “Холестеринни пастга тушир (пардани деб ўқиманг тағин-Нофизий), бўлмаса юрагинг пат-патлаб қолади” дейишибди. Бир йил олдин уни дунёнинг энг соғлом одами деб эълон қилишганди. Бечора, нима қилади Амриқода пошшо бўлиб? Келсин бизга, сайлов-пайлов деб югуриб юрмайди. Қанча касали бўлса, даволаб ташлашади. Табиблар, фолбинлар, масажисткалар, орқасига ароқ суртиб қўядиган исматчалар, қисматчалар… хизматида бўлади. Етмишга кирса ҳам қирчиллама йигитдай қамчисини ҳали у ёққа, ҳали бу ёққа ўйнатиб сакраб юраверади. Фақат волейболда эмас, теннисда ҳам, узоқ яшашда ҳам чемпион бўлади. Continue reading →\nТашМИдаги доктор қанча пул топади?\nМаош билан тирикчилик ўтказиш йўллари\nЎзбекистонда давлат томонилан белгиланган маошларнинг, жумладан, энг кам иш ҳақи ёки ўртача маошнинг ҳаётдаги реал нарх-наволар ҳамда тирикчилик харажатларига мутлақо мос келмаслиги барча соҳа кишиларини расман бериладиган маошдан ташқари қўшимча даромад манба излашга мажбур қилади. Continue reading →


2,1 млрд доллар. Хитой сунъий идрок соҳасида «инқилоб»га тайёрланмоқда\n10:30 / 05.01.2018\nХитой Пекин шаҳрида технопарк қурилишига 13,8 млрд юань (2,1 млрд доллар) йўналтиради, у сунъий идрок ва булутли ҳисоблаш билан боғлиқ ишланмалар ҳамда лойиҳаларга бағишланади. Бу ҳақда “Синьхуа” маҳаллий маъмуриятга таянган ҳолда хабар бермоқда.\nТехнопарк Пекин шаҳри четидаги Мэньтоугоуда жойлашади. Унинг қурилиши тахминан беш йил давомида олиб борилади.\nТехнопаркда 400 та компания жойлаштирилади, тадқиқотлар, ишланмалар, маҳсулотлар қиймати йилига тахминан 50 млрд юанга (7,7 млрд доллар) тенг бўлади.\nТехнологик паркни барпо этиш ишлари билан «Хитойдаги Кремний водийси» номини олган Чжунгуаньцунь илмий маркази назорати остида бўлган компания шуғулланади. У 1950-йилларда илм-фан ва таълимнинг интеграцияси учун ташкил этилган.\nПаркнинг технологик тузилмасига бешинчи авлоддаги мобиль тармоғи, суперкомпьютер ва булутли сервислар киради.


Эрдўған: Нормал ҳаётга қайтишни бошлаймиз - EFFECT.UZ\nЭрдўған: Нормал ҳаётга қайтишни бошлаймиз\n. 12:09 | 05.05.2020\nТуркия президенти Ражаб Тоййиб Эрдўған карантин чораларини босқичма-босқич олиб ташлаш ва янги режани амалга ошириш муддатлари ҳақида гапирди. Нормал ҳаётга қайтиш тез бўлмайди ва 2-3 ой давом этади.\nМамлакат президенти эълон қилган янги режалар қўйдагича:\n10 майдан бошлаб соат 11:00 va 15:00 оралиғида 65 ёшдан ошган одамлар кўчага чиқишлари мумкин.\n13 майдан бошлаб соат 11:00 va 15:00 оралиғида 14 ёшгача бўлган болалар кўчага чиқишлари мумкин.\n15 майдан бошлаб соат 11:00 va 15:00 оралиғида 15 ёшдан 20 ёшгача бўлганлар кўчага чиқишлари мумкин.\nЕтти вилоятда шаҳарлараро қатновлар тикланади. жумладан Анталия, Айдин, Эрзурум, Ҳатай, Малатя, Мерсин va Муғладир вилоятларида кириш-чиқиш чекловлари олиб ташланади. Бошқа 24 вилоятнинг кириш va чиқиш чекловлари 15 кунга узайтирилди.\nТозаликка риоя қилиш, навбатга олиш тартиби билан ишлаш, ўриндиқлар сонининг ярми миқдоридаги муштарийларга хизмат кўрсатиш шарти билан сартарошхоналар, гўзаллик салонлари 11 майдан фаолиятларини бошлашлари мумкин.\nЛицей синовлари (LGS) 20 июнда, олий ўқув юртлари имтиҳони (YKS) эса 27-28 июнь кунлари, ҳарбий талабалар учун имтиҳонлар 14 июнь куни ўтказилади.\nСавдо марказлари 11 майдан бошлаб хизмат кўрсата бошлайди\nҲарбий лойиҳалар 5 июндан бошланади.\nКомендантлик соати бу ҳафта охирида ҳам сақланиб қолади.\nДорихоналар яна тиббий ниқобларни белгиланган нархларда сотишади.\nМасжидлар ёпиқлигича қолади.\nЭрдўғаннинг сўзларига кўра, ушбу режаларга яна ўзгартиришлар киритилиши мумкин.\n“Энди ҳамма нарса ўзимизни тарбиялашимизга боғлиқ. Агар биз қоидаларга риоя қилсак нормал ҳаётга қайтиш жараёнимиз тезроқ амалга ошади va агар касалликнинг кўпайишини янада кучайтирсак, биз янада қаттиқроқ чораларни кўришга мажбур бўламиз.\n83 миллионлик барча фуқароларимизнинг қўллаб-қувватлаганлари va сабр қилганлари учун миннатдорман. Келинглар, бироз кутамиз. Умид қиламизки, ҳаракатларимиз беҳуда кетмайди va албатта муваффақият қозонамиз”, деди давлат етакчиси.\nTeglar:Karantin, Ражаб Тоййиб Эрдўған\nИспания клубларига машғулотларни давом эттиришга рухсат берилди


19:34, 02.04.2020 // 39882\nСамарқандда 14 кунлик карантин муддатини ўтаган 434 нафар фуқаро уйига кузатилди (фото)\nСамарқанд вилоятида 14 кунлик карантин муддатини ўтаган 434 нафар фуқаро яшаш уйига кузатилди, дея хабар беради «Дарё» мухбири Фарҳод Норбўтаев.\nМаълум бўлишича, 2020 йилнинг 18 март куни Россиядан келган 434 нафар фуқарнинг 292 нафари Самарқанд туманидаги «Дўстлик» оромгоҳига, 142 нафари эса Самарқанд темир йўллари коллежига жойлаштирилган.\nТаъкидланишича, 2 апрель, пайшанба куни, уйига жўнатилган 434 нафар фуқаронинг барчасидан олинган тест натижалари манфий жавобни кўрсатган.\nЭндиликда улар ўз уйларида маълум муддат шифокорлар назоратида бўлади.\nСамарқанд вилоят соғлиқни сақлаш бошқармаси ахборот хизматининг маълум қилишича, карантин муддати тугаган фуқаролар лаборатория тест синовларидан қайта ўтказилган. Текширув ва таҳлиллар натижаларига кўра, уларнинг бирортасида касаллик аломатлари аниқланмаган.\nСамарқанд вилоят ҳокимлиги, вилоят ИИБ, ФВБ ҳамкорлигида фуқароларни яшаш манзилларига элтиб қўйиш учун махсус автобуслар ташкил қилинган.\nФуқаролар ҳудудлар кесимида автобусларга жойлаштирилиб, ИИБ назорати остида уйларига кузатилди.\n«Ҳозирги вақтда мамлакатимизда COVID-19 коронавируси касаллигининг кенг тарқалишига йўл қўймаслик мақсадида карантин эълон қилинган. Мазкур вазиятда давлат идораларининг асосий вазифаларидан бири аҳоли ўртасида саросимага йўл қўймаслик ва қисқа муддат ичида мазкур инфекциянинг тарқалишига қарши курашишдир», — дейди вилоят ИИБ бошлиғи ўринбосари Фарҳод Ҳотамов. — «Самарқанд вилоятида ташкил этилган блокпостларда ички ишлар органларининг жиноят қидирув, йўл ҳаракати хавфсизлиги, тезкор вазифаларни бажарувчи сафарбар отряди, патруль-пост хизмати ходимлари ҳамда Миллий гвардия ва Мудофаа вазирлиги тизимидаги ҳарбий қисмларнинг аскар ва офицерлари, фавқулодда вазиятлар бошқармаси, санитария-эпидемиология осойишталик маркази вакиллари назорат учун жалб этилган».\nБугунги кунда Самарқанд вилоятида 4501 нафар фуқаро назоратга олинган бўлиб, вилоятда коронавирус инфекцияси қайд этилмаган. Вилоятда эпидемиологик суруштирув ҳамда коронавирус инфекциясининг тарқалиб кетмаслиги учун барча зарур профилактик чора-тадбирлар амалга оширилмоқда.\nБухорода карантинда сақланаётган фуқароларнинг 836 нафари карантин даврини ўтаб, уйига қайтди\nСамарқандда 35 фуқаро икки ҳафталик карантиндан чиқди. Улар энди уй шароитида назорат қилинади\n00:06 Бугун // 146200\n00:26 Кеча // 142250\n22:24, 10.07.2020 // 137299\n20:12 Кеча // 129513\n15:32 Кеча // 121223


10:18 / 01.10.2015\nҲаёт йўлларида қоқилмай яшашни ўргатган азиз устоз ва мураббийлар! Сизга бўлган чин, самимий меҳримизни, ҳурмат ва эҳтиромимизни ҳар лаҳза, ҳар қанча ифода этсак оз. Сизлар берган таълим-тарбия, билим ва кўникмалар шарофати билан биз шогирдларингиз ҳаётда ўз ўрнимизни топиб, келажакка ишонч кўзлари билан боқмоқдамиз. Зеро келажакнинг қандай бўлишини ҳеч ким аниқ айтиб бера олмайди. Сиз азиз устозларимиз ана шу номаълум ва мавҳум келажак ҳаётида биз шогирдларингизнинг ҳар қандай синовларга бардошли, кураш ва рақобатлардан чўчимасдан ёрқин истиқбол сари дадил одим ташлашимиз учун бор куч ва имконингизни сафарбар этмоқдасиз. Қандай ютуқ ва муваффақиятларга эришмайлик, улар замирида Сиз азизларнинг беминнат, фидокорона меҳнатларингиз мужассамдир.\nKun.uz таҳририяти барчангизни бугунги айём билан муборакбод этади. Сизларга энг эзгу, самимий ва покиза тилакларимизни изҳор этишдан мамнунмиз. Юртимизнинг порлоқ истиқболи учун сарф этаётган куч-қувватингиз, меҳру саховатингиз ҳеч қачон сўнмасин, энг гўзал, энг ибратли оқибатлар соҳиб ва соҳибалари бўлиб яшаш барчангизга насиб этсин!


20 октябр 2021, Тошкент вақти: 12:39\nЖанубий Корея ва АҚШ 28 ноябр куни қўшма ҳарбий машқлар ўтказади.\n27 ноябр куни пойтахт Сеулда бўлиб ўтган дафн маросимида Шимолий Корея артиллерияси сешанба куни амалга оширган ҳужумда нобуд бўлган икки ҳарбийнинг яқинлари, сиёсатчилар, Жанубий Корея ҳарбийлари, жумладан денгиз пиёда кучлари қўмондони Йо Нак Йуун иштирок этди.\nҚўмондон ҳужум учун Шимолий Кореядан ўч олинишини айтди.\n- Биз, армия сафларида хизмат қилаётган ва собиқ денгиз пиёда аскарлари, Шимолий Кореядан ўч оламиз, дея баёнот берди Йо Нак Йуун.\nШимолий Корея артиллерияси 23 ноябр куни Ёнпёонг оролини бомбардимон қилган пайтда Жанубий Кореянинг икки ҳарбийси ва яна икки нафар тинч аҳоли вакили ҳалок бўлди, йигирмага яқин одам яраланди. Бунга жавобан Жанубий Корея ҳам Шимолий Корея ҳудудини ўққа тутди.\nСеулдаги дафн маросими Жанубий Корея ҳарбийлари 28 ноябр куни АҚШ билан бирга ҳарбий машқлар ўтказишга тайёргарлик кўраётган пайтда бўлиб ўтди.\nЖанубий Корея қуролли кучлари штаб бошлиқлари бирлашган қўмитаси вакили Ли Банг Ву АҚШ билан бирга ўтказиладиган ҳарбий машқлар мақсади ҳақида буларни айтди:\n- Бу машқлардан кўзланган мақсад Шимолий Корея таҳдидларига қарши жавоб чораси кўришни машқ қилиш, ўз ҳудудимиз хавфсизлигини мустаҳкамлаш, Қўшма Штатлар билан ҳамкорликни яхшилаш, АҚШ ва Жанубий Корея ўртасидаги иттифоқ қатъийлигини намойиш қилишдан иборат, дея баёнот берди Ли Банг Ву.\nШимолий Корея расмийлари АҚШ ва Жанубий Корея бирга ўтказадиган ҳарбий машқларни “кечириб бўлмас провокация” деб атаб, агар ўз чегара ҳудуди бузилса, “қақшатқиш зарба” берилиши ҳақида огоҳлантирди.\nКорея ярим оролида кескин вазият сақланиб қолаётган бир пайтда Хитой ва Қўшма Штатлар Шимолий ва Жанубий Корея ўртасида юзага келган кескин вазиятни юмшатиш борасида музокара ўтказди.\nХитой Ташқи ишлар вазири Янг Цзечи АҚШ Давлат котиби Ҳиллари Клинтон билан телефон орқали сўзлашди. Расмийларга кўра, мулоқот чоғида асосий эътибор сешанба кунги воқеа қайтарилишининг олдини олиш масаласи муҳокама қилинган.\nШимолий Кореянинг яқин иттифоқчиси бўлган Хитой вазият мураккаблашишининг олдини олиш чораларини кўриш ниятида эканини билдирди.\nАйни пайтда Россия ташқи ишлар вазири Сергей Лавров ҳам 27 ноябр куни хитойлик ҳамкасби Янг Цзечи билан Шимолий Корея ва Жанубий Корея ўртасида юзага келган кескин вазият борасида телефон орқали маслаҳатлашди.\nРоссия Ташқи ишлар вазирлиги эълон қилган баёнотда билдирилишича, мулоқот чоғида томонлар Короя ярим оролидаги вазият янада мураккаблашишига йўл қўйилмаслик кераклигини урғулаган.\n25 ноябр куни Ўзбекистон Корея ярим оролида юзага келган кескин вазиятга борасида хавотир билдирди. Шимолий Кореянинг Жанубий Корея ҳудудига қилган артиллерия ҳужумини қоралаган Ўзбекистон Пхенянни “бир томонлама чоралар кўришдан тийилиш” ва “ўзаро низоларни тинч йўл билан ҳал этишга” чақирди.


Ҳаким Сатторий. Тургенев турткиси. Эссе (Охири) - Behzod Fazliddin\nҲаким Сатторий. Тургенев турткиси. Эссе (Охири)\nИюль 30, 2017 Sayt muallifi\t0 изоҳлар\nОхири. Бошланиши мана бу саҳифада\nИван Сергеевич Тургенев кўплаб ижодкорлар каби дастлабки қадамларини шеър ёзишдан бошлаганди. Албатта, бу машқлар ўша даврнинг машҳур шоирлари, хусусан, Пушкин ижодига тақлиддан иборат эди. Уларнинг бир дастасини Москва давлат университетидаги устози, профессор Пётр Плетневга топширади. Устоз улардан учтасини танлаб, “Современник” журналида эълон қилинишига кўмаклашади. Шундан сўнг одалар, поэмалар ёзилади. Шубҳасиз, уларда чинакам шеъриятдан кўра ўсмирликнинг эҳтирослари устунроқ акс этганди. Жумладан,”Стено” поэмасида бош қаҳрамон Рим улуғворлиги, Колизейнинг вайроналаридан таъсирланиб, узоқ монолог ўқийди, ҳаётнинг мазмуни, абадийлик ҳақида романтик ҳисссиётларини изҳор этади. Поэма билан танишиб чиққач, Плетнев машғулот давомида муаллифини атайлаб тилга олмай, атрофлича таҳлил қилади, қўлёзманинг Байрон, Пушкинга тақлидан романтик руҳини таъкидлаб, ҳар бир ижодкор аввалбошданоқ ўз йўлини излаши лозимлигини одоб билан айтиб ўтади. Танаффусда эса устоз меҳрибонлик билан ёш шоирнинг бошини силаб қўяди (афсуски, баъзан бундай ҳолларда пешонасини ғурра ҳам қилишади).\nШуниси эътиборга моликки, Тургеневнинг биринчи асариданоқ келажакда унинг бутун ижодий манерасини белгилаб берган конфликт кўзга ташланган: бир томонда қалби бўм-бўш, жонли интилишларга қобилиятсиз, худбин, хаёлпараст Стено, иккинчи қутбда эса ўз туйғуларини журъат ва очиқкўнгиллик билан ошкора маълум қиладиган, гўзал қиссаларнинг безагига айланган қизлар тимсоли – Жулия. Унинг ижодий тақдири шундай белгиланган эди.\nТургеневнинг фалсафа хазинасига яқинлашуви, кенг доирали билим соҳиби бўлган устозларнинг маърузалари уни ҳаётни эпик планда тасаввур ва тасвир қилишига ундаганмикан, кейин у шоир эмас, ёзувчи қисматига восил бўлган, асосан, насрий асарлари унинг абадийлигини таъминлаган. Ёзувчининг қаламига мансуб олти роман, ўнлаб қиссалар, юзлаб публицистик асарлар, насрий шеър (мансура)лар, саҳна асарлари (водевиллар, комедиялар) рус миллий адабиётининг олтин хазинасига киритилган.\nҲар бир одамнинг бошқаларга ўхшамаган қиёфаси бўлганидек, ҳар бир ижодкорнинг ҳам ажралиб турадиган дастхати бўлади. Шу маънода Тургенев ижодини батафсил ўрганган, унинг яратган асарларини, уларда кўтарилган мавзуларни қиёсан таҳлил қилган тадқиқотчилар ёзувчининг бир нурли қиррасини алоҳида таъкидлаганлар: Тургеневни рус аёлларининг буюк куйчиси, деб атаганлар. Ҳақиқатан, унинг асарларида рус аёлининг, умуман, аёл зотининг бетимсол дунёси рангин бўёқларда мислсиз маҳорат билан акс эттирилган. Биз чарчаганимизда, зерикканимизда онамизнинг қучоғига интиламиз ёки онамиз бағрида кечирган фараҳли дамларни хаёлимизда тиклаймиз. Биласизми, одам зотининг жон чиқар олдидаги охирги сўзи ҳам “Она!” бўлар экан – у бу калимани ё ошкора, ё ичида такрорлаб, онаси қучоғига йўл олгандек кетар экан. Тирикликнинг икки қутби ҳам эркак ва аёл. Кўпинча эркакни қуёшга, аёлни эса ерга қиёслашади. Қуёш ўз орбитасида собит, у ҳаётни таъминлайди, барча захматлар, оғирликлар эса Ернинг зиммасида. Ер тоғлар, уммонларни кўтариб туради, ундан ҳосил унади, унда ҳаёт гуллайди, қуёшнинг қуёшлиги – ҳаётнинг моҳияти ана шу жараёнда намоён бўлади. Яшнатувчи, гуллатувчи қудрат соҳиби – Аёл тимсоли Тургенев асарларининг руҳи ва жони эди. Бу туйғу балки оила муҳитида онаси Варвара Петровнанинг ҳукмронлиги салтанатидан ўтгандир, балки жанговар онанинг сути билан қонида ишқ алангаси мурғаклигиданоқ сингандир. Ростдан, уларнинг оиласида отаси момақалдироқдек хотинининг қаршисида ғира-шира билинар, болаларига ҳам меҳри жозибали эмас, ҳаётда шарпа мисоли эди. У Сергей 16 га тўлганда дунёни осойишта тарк этиб кетди ва унинг кейинги бутун ҳаёти онаси осмони остида ўтди. Ана шу “матриархат” болалик унинг ижодида асосий лейтмотивни ташкил қилди. Унинг аёллар қалб кечинмаларини ёритишга бағишланган қиссалари шеърдек равон ўқилади, шаробдек таъсир қилади. Асарларида қаламга олинган ва ёрқин тасвирланган қаҳрамонлар эса ёзувчи ҳаётда дуч келган, қайсидир даражада мулоқотга киришган, шахсан танийдиган, қолаверса, ҳаётида у ёки бу даражада из қолдирган кишилардир. Бунга унинг таржимаи ҳолидан баъзи лавҳаларни кўздан кечириб янада ишонч ҳосил қилиш мумкин.\n1843 йил Тургенев ҳаёти ва ижодида алоҳида из қолдирди. Шу йилда у давлат хизматига кирди – ички ишлар вазирлиги девонхонасида ишлай бошлади, Белинский билан танишди, адабий давраларда шаклланган ёзувчи сифатида эътироф этилди. 1 ноябрь эса Тургенев ҳаётида бир умр эсдан чиқмас сана бўлиб қолди. Шу куни – уни кейинчалик ёзувчи “муқаддас кун” деб атади – Петербургда, Александринский театрининг қаршисидаги Невский проспектидаги уйда Россияга гастролга келган Париждаги Итальян опера театрининг актрисаси Полина Виардо-Гарсия билан биринчи марта учрашди. Полина келиб чиқиши испан бўлиб, Севильядаги циганлар маҳалласидан чиққан Европада машҳур қўшиқчи, тенор Мануэль ва ашулачи Хаокина Гарсияларнинг қизи ва шогирди эди. У ўзининг беқиёс иқтидори – овози билан қитъани лол қолдираётган, у куйлаган ариялардаги ўтли нафас миллионлаб қалбларга ҳарорат бағишлаётган эди. Полинанинг исми уни чўқинтирган онаси Прасковья Андреевна Голицина номидан олинган, унинг руслар билан яқинлашуви йўргакданоқ бошланганди. Кейинчалик ҳам у бу юртни ўзининг иккинчи ватани, деб билади, қолаверса, унга жаҳоншумул шуҳратни ҳам Россия саҳналаридаги концертлари, улардан мутаассир бўлган рус зиёлиларининг эътирофлари ҳадя этади.\nУнинг Тургенев билан танишиши ва яқинлашиб кетиши ҳам шу муҳитда кечади. 3-4 кун олдин бир зиёфатда Тургенев Полинанинг эри Луи билан учрашиб қолади. Улар ўртасида суҳбат тез қўр олади, айниқса, французнинг ҳам овга ўта ишқибозлиги икковининг қадрдонлашиб кетишини тезлаштириб юборди. Луи Виардо Итальян театрининг директори, санъатшунос ва танқидчи, хотинидан йигирма ёш катта, унинг истеъдодини қадрлайдиган, санъат ишқибози ва билимдони эди. Полина билан уни ёзувчи Жорж Санд таништирган экан. Ўшанда Луи унинг опаси, таниқли хонанда Мария-Феличити Малибраннинг дўсти ва маслаҳатчиси эди. Қизларининг истеъдодини яхши билган Гарсия “Марияни ишлашга темир таёқ билан мажбур қилиш керак. Полинага эса ипак арқон ҳам етарли” деган экан. Бироқ Полинанинг ўғил болаларга хос шўхликлари, балки қоматининг беўхшовлиги (у жуда сарвқад бўлмаган экан) Луига ёқмайди. Оталарининг вафотидан кейин сингилни опаси ўз тарбиясига олади. Ташқи кўриниши ҳам унчалик жозибадор бўлмаган Полинанинг ижрочиликда бирор муваффақият қозонишига ишонч йўқ эди. Уни тирикчилик важидан мусиқачи қилиб тарбияламоқчи бўладилар ва композитор Ференц Лист (кейинчалик жуда машҳур) қўл остида пианино чалишни ўрганишга киришади (дастлабки “роман” ҳам у билан рўй берган). Улғая бошлагач, унда кучли ва сеҳрли овоз пайдо бўлади. Буни онаси – машҳур қўшиқчи – сезиб қолиб, унга вокаль санъати сирларини ўргата бошлайди.\n18 ёшида Париждаги “Ренессанс”театрида Полина Гарсия биринчи концертини беради. Унда иштирок этганлар бўрондай кучли, шамолдек майин бу овоз сеҳрига мафтун бўлиб қоладилар. Жорж Санд “У Рашелдан ҳам афзал, опаси ёки Паста ҳам ҳеч қачон бундай куйлай олмаганди”, деб қайд этади. Шоир Альфред де Мюссе эса “Худди нафас олгандек куйлайди!” дея ҳаяжонланади ва ёш актрисани севиб қолади. Аммо уларнинг муносабати поёнига етмайди, Полина Жорж Санднинг маслаҳати билан Луи Виардога турмушга чиқади. Аламзада бўлиб қолган шоир эса нафратини 17 та сатирик карикатураларида ифодалайди. Уларда Санд, Виардо, Полина турли қиёфаларда масхара қилинган эди. Жорж Санд Россияда катта обрў қозонган эди. Достоевский уни бутун Европада юзага келган янги тўлқиннинг энг илғор ёзувчиси, деб атаганди. У Полина Виардонинг нодир иқтидорини қадрлайди, унга қўлидан келганча кўмагини аямайди (аммо ўғлининг у билан яқинлашишига йўл қўймаган экан). “Консуэло” романи Полинага бағишланган. Жорж Санднинг ижодини жуда қадрлаган, ҳатто унга сажда қилиб юрган Тургеневда шу ҳол ҳам беихтиёр Полина Виардога қизиқишини кучайтирган бўлса, ажаб эмас.\nШундай қилиб, илк учрашув рўй берди. Унда Тургенев чуқур ҳаяжон ва ўзгача интизорлик билан келган бўлса, атрофида мухлислари хира пашшадек айланиб, безор қилиб юборган қўшиқчи эса оддий ишқибоз билан кўришаётган кайфиятда эди. Кейинчалик Виардонинг эслашича, унга Тургеневни “У таниқли ёш помешчик, самимий суҳбатдош, яхши овчи ва ёмон шоир” деб таништиришган экан. Ҳарҳолда, дастлабки суҳбат аёлда яхши таассурот қолдирган бўлса керак, уни гастроллари давомида даврасида лойиқ кўрилган тўрт кишидан бири сифатида танлайди. Уларнинг ҳаммаси бошловчи шоирлар ва овчилар эди. Полина ҳар гал спектаклдан сўнг махсус хонада улар билан 2-3 соат гаплашиб ўтирар эди. Тўртовлон ҳам актрисанинг кўнглини олишни хоҳлар, унга турли совғалар тайёрлашар, эътиборини кўпроқ жалб қилишни исташарди. Бир сафар ўзлари овлаган айиқнинг терисини келтиришди. Тургенев уларнинг сафида биринчи ҳам, охирги ҳам эмас эди, бироқ илк нигоҳданоқ қалбига тушган чўғ уни аёвсиз куйдирар, Полина санъатининг ҳам, қалбининг ҳам мислсиз ошиғига айланган эди.\nАгар бу муҳаббат тарихини бошдан охир кўз олдимизга келтирсак, Тургеневнинг Полинага муҳаббати ғайритабиий ва шафқатсиз бўлган. У ўрта асрларда рицарларда урф бўлган “гўзал хонимлар”га илоҳий маъбуда сингари қараш ва уларга сажда қилишга ўхшаб кетади. Тургеневнинг назарида хонанда ўзининг мислсиз гўзаллиги ва қудрати билан қўл етмайдиган шоҳсупада турарди; у эса аёлнинг оёқларига йиқилишни, куйлагининг этакларини кўзига суртишни, ерда қолдирган қадам изларини ўпишни истарди. Маҳбубасининг бир қараб қўйиши, у томонидан кўрсатилган тирноқча илтифот унга бебаҳо қувонч бағишларди, таассуфки, хонанда уни иқтидорининг кўплаб мухлисларидан бири, деб биларди, лекин баъзан ўз пардозхонасига таклиф қилиб, дилдан суҳбатлашишга ҳам изн берарди (бундай илтифот ҳаммага ҳам кўрсатаверилмас эди). А. Панаевнинг эслашича, бир оқшом Тургенев уларнинг ҳузурига ўзида йўқ шодон ҳолда кириб келган.\n– Жаноблар, мен шундай бахтлиманки, ер юзида бугун мендан ортиқ сийланган одам йўқ, – деб мақтанарди у. Унинг кириб келиши билан қарта ўйнаб ўтирган Белинский, Боткин ва бошқалар жимиб қолишади. Боткин нима рўй берганини тезроқ билишни хоҳлаб, Тургеневни қистай бошлайди, бошқалар ҳам бунга қизиқиб қолишади.\nШундай бўлган эканки, Тургеневнинг боши қаттиқ оғриб қолган ва Полинанинг ўзи одеколини билан унинг чаккаларини артиб қўйган! Тургенев аёлнинг бармоқлари чаккасига текканда қандай ҳузур қилганини тинмай такрорларди. Ўйиннинг бўлиниб қолганидан норози Белинский ҳаммани даврага чорлар, Тургенев эса хонада тиним билмай кезиб, пошналари билан полни тарақлатганча ўз бахтиёрлигини такрорлашдан тўхтамасди. Ҳафсаласи пир бўлган Белинский қартасини ирғитиб, дейди:\n– Хўп, сизнинг бунақа жазавали, шалдироқ севгингизга ишониб бўладими?\nБундай дарвешлик Некрасовга ҳам, Репинга ҳам, Толстойга ҳам, умуман, кўпларга ёқмаган, аммо ким нима деса-десин, Тургенев шундай сеҳрга дучор бўлганди ва ундан умрининг охиригача қутила олмайди.\nТургеневнинг Полина Виардога муҳаббати ҳам бошқаларга ўхшамаган бир достон эди. Агар қарс икки қўлданлигини ҳисобга олсак, бу муносабатда у тарафнинг ҳам хайрихоҳлиги кўп рол ўйнаган. Полинанинг Луи Виардо билан никоҳини бахтли деб бўлмасди. Ёшдаги фарқ уларни ажратиб турарди. Луи хотинини севарди, уни тўғри тушуниб, баъзи қилиқлари учун рашкнинг майда тазйиқлари билан азобламасди, унинг эркинлигидан хижолат бўлмасди. Ҳатто уни Жорж Санд тунги қалпоққа ўхшатганди. Полина эрини катта ҳаётга олиб чиққан устоз ва ҳомий сифатида қадрлар ва севарди. Албатта, буюк туйғу – севгининг буюк сирлари ҳам мавжудлигини ҳисобга олсак, уларнинг муносабатларида буюк ҳамкорликни ҳам кўриш мумкин. Полина Тургеневнинг қистови ва кўмагида рус тилини ўрганди, русча романсларни куйлади. Ҳатто Тургенев асарларини ўқиб, у билан ижодий мулоқотга киришадиган бўлди. “Руслар менга бир жиҳатдан қуллуқ қилишлари керак, – деб ёзади у бир оз кеккайиб, – Тургенев ёзишда тўхтамайди, унинг бирон сатри ҳам менинг назаримдан ўтмасдан уларга етиб бормаган”. Луи эса рус ёзувчиси таклифи билан Пушкиннинг “Капитан қизи” повестини ва бошқа асарларни француз тилига таржима қилди. Бу юмуш катта аҳамиятга эга эди. Францияда ўша йилларга келиб ҳам Пушкинни яхши билишмас, Гоголни эса танишмасди. Таржималар орқали жонли рус адабиёти француз ва бошқа Европа халқлари маданий ҳаётига кириб борди, улардаги беписанд кайфиятни ўзгартириб, русларга эътибор ва ҳурмат билан қарашни юзага келтирди. Шунингдек, Луи Тургенев тавсия қилган маълумотлар асосида Россиядаги ижтимоий ҳаёт ҳақида мақолалар ёзди. Бу саъй-ҳаракатлар миллий маданият тараққиётида сезиларли қадамлар эди.\nТургеневнинг Полинага бўлган муносабати унинг кўплаб асарларида, масалан, “Ортиқча одамнинг кундалиги”, “Ёзишмалар” қиссалари, умуман, бутун ижодида у ёки бу даражада акс этган. Шуниси борки, йиллар ўтган сари бу муносабатлар эскириб, хира тортиб эмас, балки янги-янги қирралари билан бойиб, ёшариб борган. Охирида Тургенев бутунлай “қул” ҳолига тушган, гарчи бошқа аёллар атрофида пайдо бўлса-да, Полинадан ажрала олмаган. “Унинг сўзи мен учун қонун” деб тан олган ўзи. Дўстлари эса “Агар унга бир мамлакатда шоҳ бўлиб, давру даврон сурасанми ёки Полинага хизматкор бўлиб, Африкага кетасанми, деб сўрасалар, у иккинчисини танларди”, дея эътироф этишган. Унга танқидий муносабатда бўлган ва камчиликларидан кулиб юрган Толстой ҳам “Мен унинг шунчалар сева олишига ишонмагандим” дея тан берган экан. Тургеневнинг Виардолар оиласи билан муносабати кўнгилдагидек бўлган. “Тақдир менга ўз оилам бўлишини насиб этмади, – деб ёзади у, – мен бегона, французлар оиласига боғланиб қолдим ва уларнинг қаторига қўшилдим. Аллақачон улар мени бу жамоанинг одами деб ҳисоблашади. Бу жойда менга ёзувчи деб эмас, оддий одам сифатида қарашади. Улар билан бўлиш менга ёқимли ва ўнғай”, тарзида эътироф этган. Уларнинг болаларини қизидан кўра яхшироқ кўрарди. Бу оила учун қўлидан келадиган ҳар қандай хизматга шай турган. Бутун Европада танилган ёзувчи, катта-катта давраларда эътироф этилган шахс курорт шаҳарларнингбирида Виардолар учун қулай вилла излаб тентирагани ҳам шундан. Умуман, бундай муносабатларни тадқиқотчилар турли хил баҳолайдилар. Баъзилар улар ўртасидаги муносабат соф ҳурматга асосланган эди, дейишса, бошқалари Полинанинг фалон ўғли Тургеневнинг фарзанди бўлган, дейишади. Албатта, Ғарб ахлоқи, оилада мутлақ эркинликка интилиш муҳитида бирор нарса дейиш қийин. Тургеневнинг ўзи эса Полонский билан суҳбатида Полина Виардо афсунгар эканлигини шипшитган экан. Дўсти Анненков “У аёл қалбини бўйсундира олмаслик ва уни бошқара билмаслик туйғуси билан азоб чекди” деган экан. Эҳтимол, ўзига ортиқча ишонган ва қатъиятли ёзувчи хонанданинг қалбини бутунлай забт этишни мақсад қилган, мағрур аёл эса бунга йўл қўймагандир, шунинг билан бирга “ширин луқмалар” ташлаб, ошиғини қўйиб ҳам юбормагандир. Мавҳум ва мураккаб синоат!\nЎғлининг ажнабий аёлга илакишиб қолганини сезган онаси Варвара Петровна тезда ундан воз кечишни талаб қилади, лекин ҳар қандай тазйиқлар “қўл-оёғи боғланган” йигитга таъсир қилмасди. Бир сафар у Полинанинг Москвадаги концертига тушади. Оналик меҳрини яшира олмай, “Лаънати лўли яхши куйлади”, дейди. Одамларни қандай йўлга солишни билган помешчик аёл шундан кейин харажатларга маблағни камайтиради, оқибатда, Тургеневда концертга тушиш, ижара ҳақи тўлаш, ҳатто тушлик қилиш оғир бўлиб қолади. Варвара Петровна уч ўғлидан бутун умидини шу Иванга тиккан эди. Касалманд туғилган кенжаси болалигидан нобуд бўлиб кетади. Тўнғичи Николайнинг умри хизматда ўтади, ёғли ишнинг бошини тутмай, онанинг қўлтиғидан чиқмайди. Боз устига оқсочи Анна Шварц билан дон олишиб юргани маълум бўлади. Улар қочиб кетиб, яширинча никоҳдан ўтади. Изидан эшикоғаси Федор Лобанов жўнатилади. Варвара Петровна Петербургга бориб, гап нимадалигини билиб келган Лобановни ҳам, Николайни ҳам қаттиқ жазога гирифтор қилади. Николай паст табақа аёл билан никоҳдан ўтганлиги учун меросдан маҳрум қилинади, Лобанов эса ёмон хабар билан келгани туфайли, ишдан ҳайдалиб, чекка қишлоққа ахлоқ тузатиш ишига сургун қилинади. (Мана муносабат!)\nОна ўртанчасининг ютуқларидан ҳозирча мамнун эди. Берлинда таҳсил олганида пулни аямади, у йил ўтиб, қишлоққа қайтганида тантанали кутиб олиш байрами ташкил қилди. Одамлар шу кунлари жаҳлдор хотиннинг хушфеъл, сахий бўлиб қолганини сезганлар. У Иван Сергеевичнинг ҳар томонлама чўғини оладиган катта шахс бўлишини истар, қадам олишларини синчиклаб кузатиб, муносабатини кескин билдириб турарди. Унинг ижодий уринишларига шубҳа билан қарар, бу машғулотдан бирор наф чиқаришига ишонмасди. “Менимча, котиб билан ёзувчи бир хил касб эгаси, – дерди у, – иккаласи ҳам пул топиш учун қоғоз қоралайди. Иван, дворянин қалам қитирлатиб ўтирмаслиги, аксинча, мансабга эришиб, мўмай даромад қилиши, яхши яшаши лозим. Ўзинг Пушкин бўла олмаслигингни тан олаяпсан, ҳозир ким китоб ўқийди? Ҳаётга жиддий қара, бир вазифанинг бошини тут, кейин уйлан, Тургеневлар сулоласини давом эттир”. Ўғил Берлиндан хатларига шеърларини қўшиб жўнатарди, бу онанинг энсасини қотирарди. “Сендан қаерларда бўлдинг, кимларни кўрдинг – шулар ҳақида хабар кутиб турсам, бирданига шеърлар. Саёз, яна қофияси жойида эмас. Мен Пушкиннинг дастхатини севаман. Сен Федосья холани эслатасан. Нотани олади-да, ўзича скрипкани ғийқиллатиб ўтиради, шу билан чалгандек бўлади”. Кейин мана бундай хатлар ҳам кела бошлайди: “Оҳ, қандай гўзал шеърлар жўнатибсан. Тўғри, мен баъзиларини тушунмадим, бироқ Оллоҳ сени ёрлақасин. Бундай ёзиш…” “Параша” поэмасини ўқигач эса “Шубҳасиз, сенда иқтидор бор” дея тан олади.\nҚобиқ ичида етилган мағиз ўз борлиғини инкор этгани – қобиқни ёриб, дунёга чиққанидек, турли муҳит ва шароитларда ўсган, тарбияланган она ва ўғил ўртасида ихтилофлар ҳам бўлиши табиий эди. Хусусан, онанинг қўл остидаги крепостнойларга муносабати Иван Сергеевичга ёқмас, ҳақли норозилигига сабаб бўларди. Қолаверса, эркинликни ёқлаган инсонпарвар сифатида жонли ҳаётда деҳқонларнинг мазлум аҳволини ўз кўзи билан кўриб, бу лавҳаларни дунёқараши билан таққослар, унга рус мужигининг озодлиги миллатни қутқаришнинг ягона йўли бўлиб туюларди. Шу туфайли у крепостной тартибларнинг ашаддий душманига айланди ва илғор рус зиёлилари сафида туриб, бу тартибларнинг бекор қилинишига катта ҳисса қўшди.\nПетербург университетининг талабаси 1834 йил қишида қишлоғига келиб биладики, болалигида бирга ўйнаб катта бўлган деҳқон қиз Лушани онаси Айиқ лақабли помешчик хотинга сотиб юборибди. Ўғил онасидан савдони бекор қилишни, Лушани қайтариб олишни талаб қилади. Ҳар қанча ёлворишлар кор қилмайди. Шунда ўсмир биринчи марта онасига ўз характерини намойиш этади: Лушани қайтариб келиб, унга қўриқчилар тайинлайди. Бундан ғазабланган Айиқ ҳокимиятга “ёш барин” деҳқонларни исёнга чорлаяпти, деб шикоят қилади. Спасскка уезд полициясининг бошлиғи қуролланган икки мулозими билан етиб келади. Тургенев ўқланган милтиқ билан ҳайқирганча уларга пешвоз чиқади, бунақасини кутмаган тартиб соқчилари бошларини оғритиб ўтиришни лозим кўрмай, жўнаб қолишади. “Мценск уездининг ёш помешчиги Иван Тургеневнинг тўполони” юзасидан жиноий иш қўзғалади, бу узоқ йиллар, то крепостной ҳуқуқ бекор қилингунча давом этади. Варвара Петровна барибир катта пул эвазига Лушани қайтариб олади.\nТадқиқотчилар Тургеневда аёлларга эътибор, ҳурмат оила муҳитида шаклланганини таъкидлайдилар. Аввало ўша йилларда рус жамияти ўз маданияти, инсонпарварлигини айнан шу нуқтада намойиш этишни бошлаган эди. Бу руҳ Франция ва бошқа Европа мамлакатларидан ўтганди, деса ҳам хато бўлмайди. Шу орқали ҳам рус дворянлари ўзларининг ҳеч кимдан кам эмасликларини кўрсатмоқчи бўлишардими? Бадиий адабиётга, умуман, санъатга яқин бўлган Тургенев учун эса бу ҳол шахсият билан боғлиқ эди. Яна Европанинг энг муҳташам маданий марказларида бўлиш, тантанали кибор давраларида иштирок этиш, ўзи ҳам эътибор қозониб, арзирли кавалерга айлангани ҳам унинг юқори маданият мезонини ушлашга ундарди. Қолаверса, ота-онаси ўртасидаги моддий томондан тўла таъминланган, бироқ тунд, севги-муҳаббатдан йироқ оила шароитидан нимадир истаган, тополмаган ва ўша излаганига аёллар билан муносабатларда эришгандир.\nЖамиятда етарли мавқе қозонган, аммо йилларнинг шафқатсиз тазйиқи остида сочига оқ, юзига ажин тушиб, ошиқлари сафи камайиб бораверган ва, ниҳоят, ёлғизланиб қолган мадамлар, маркизалар ҳали сўнмаган ҳаёт завқи, қониқмаган кўнгил истаги билан навқирон ёшликка интилишар, энди муносабатлар мазмуни ўзгариб, улар тарбиячи, ҳомий, онахон сифатида саҳнада ҳаракат қилардилар. Ҳар қандай таъмадан йироқ, бирор манфаатни кўзда тутмаган бу алоқалар кўнгилда яшаётган гўзаллик соғинчини қондиришга йўналтирилган бўлар, суҳбатлар адабиёт, мусиқа, тарих, умуман, маданият масалалари хусусида кечарди. Яхши таҳсил олинганининг маҳсули — кенг маълумот, аристократлар давраларида урф бўлаётган энг нафосатли одатлардан хабардорлик, шахсий маданият ва бошқа омиллар ёш муҳибларни салобатли устозларига боғлаб қўяр, бундан икки тараф ҳам баравар ҳузур қилишарди. Жаҳон адабиётининг йирик вакилларидан бири Оноре де Бальзаккка нисбат берилган “Бальзак ёши” деган ибора унинг яшаган йилларини эмас, балки “лаби дўрдайган, тиши сарғайган, айиқ келбат паҳлавон йигит”га раҳнамолик қилган, ижодининг юзага чиқишида ҳомийлик кўрсатган, ҳаётининг тўғри изга тушиб кетишини таъминлаган марҳаматли хонимларга нисбатан пайдо бўлганди. Улар Лаура ё маркиза де Берни ёки де Абрантес бўладими, исм-шарифлари Зюльма Карро ёхуд Марселина Деборд-Вальморми, хонимлар бўйи баравар қарзга ботган, суткасига ўн беш соат қимирламай ишлаш қудратига эга бўлган ёзувчи ҳар қанча ҳаракат қилмасин, бу гирдобга тушиб қолган ҳамда ғарқ бўлиши аниқ бўлган йилларда унга марҳамат қўлларини чўзганлар, уни ҳалокатдан сақлаб қолиб, жаҳон адабиётига юз жилдлаб романлар ва бошқа бадиий адабиёт намуналарини ҳадя этганлар. Улар ҳақидаги миш-мишлар унутилди ёки арзимас ахборотга айланиб, ҳеч қандай аҳамият касб этмай қолди, бироқ эҳтирослар қонда ёққан аланга туфайли туғилган асарлар инсониятнинг бебаҳо маданий мулкига айланди. Бундай китоблар ҳамон ўқувчиларни ўзига мафтун этиб келмоқда. Уларда акс этган аёл қалбининг гўзаллиги неча юз йиллардирки, такрорланмас жозиба касб этиб, одамларни ҳайратга солиб келаяпти.\nТургенев ана шундай эстетик тамойиллар қарор топган дунёнинг ёзувчиси эди. Унинг шахсиятидаги бир неча қирралар: оила муҳити, онасининг тимсолидаги аёлларга хос туганмас қудрат, нафосатга ошуфталик, хотиралар, юқори давраларга яқинлик, қадимий маданият унсурлари билан ошнолик, ҳаётида Полина Виардо сингари сирли хилқатнинг мавжудлиги уни бу тилсимли ва ваҳимали оламга яқинлаштирган, борлиғини тебратиб ўтган ҳаётий воқеалар таъсири остида вулқондек илҳом забти шиддатида бир зарб билан гўзал севги қиссаларини қоғозга тушириб ташлайверган эди. Унинг қаҳрамонлари ўзи кўрган, билган кишилар ҳаёти асосида яратилган. Улар фотосурат сингари муҳрланмаган, балки моҳир устанинг диди билан қайта сайқалланган. Албатта, онасининг хизматкори, шартнома билан ишлайдиган чевар Авдотья Ермолаевна Иванова билан юз берган очиқ осмонда чақнаган момақалдироқдек воқеа унинг тасаввурида беиз кетмаган. Қизнинг шипиллаб қадам олишлари, саволларга тортиниб жавоб беришлари, яна ақллилиги, камтарлиги 23 ёшли баринни бепарво қолдирмайди ва уни севиб қолади. Кундан-кунга қиз майин табассуми, ёқимли овози билан севимлироқ бўлиб бораверади. Бундай эътиборга жавобан жами рус қизларида бўладиганидек, Авдотья бутун борлиғини ўзига қаратилган муҳаббатга бағишлайди. Бу хонадонда сир ётмас эди. Варвара Петровна ишқий саргузаштларни эшитиб, жуда дарғазаб бўлади, ҳатто бир зум ҳушини йўқотади. Бошқа бир вазиятда бўлганда бу майда нарсага эътибор ҳам бермасди, бироқ шу ўғлидан умиди катта эди-да. Зум ўтмай қизни ҳибсга олиб, ертўлага қамайдилар. Ўғилни эса ердан олиб, кўкка солиб, роса таъзирини беради. Айбдор ўз гуноҳини бўйнига олади, ҳатто унга уйланишини маълум қилади. Бу онани баттар ғазаблантиради. Ўзига келгач эса биринчи навбатда қизни мулкдан ҳайдаш, уни Москвага жўнатиш қарорини эълон қилади. Москвада Авдотья фарзанд кўради. Авлодини бошқа кишилар қўлида сиғинди бўлишини истамаган Варвара Петровна қизалоқ набирани олиб келтиради. Полинета кейинчалик отасининг хоҳиши билан Полина деган исмга эга бўлади (сабаби аниқ), Парижда Полина Виардолар оиласида тарбияланади, Тургеневнинг ягона зурриёди сифатида улғаяди.\nКейинчалик катта сиёсий арбоб сифатида Россия озодлик кураши тарихида қолган Михаил Бакунин билан Тургенев жуда эрта танишган, бу яқинлик бир-бирларининг дунёқарашлари шаклланишида муҳим рол ўйнаган эди. У билан Берлинда яна учрашади, каникулга кетаётганида Бакунин Премухинодаги мулкларига бориб, туғишганларига ўз саломини етказишни сўрайди. Қишлоқда у хилватда яшаётган малакка дуч келади. Ўзидан уч ёш катта бўлган Татъяна Бакунина кўрган кишини бепарво қолдирмайдиган малоҳатга эга эди. У меҳмонни меҳрибонлик билан кутиб олади, уни зериктирмасликка интилади. У немис фалсафаси оламида яшар, Новеллис, Рихтердан ёддан цитаталар келтирарди. Тургенев яхши танийдиган Беттини Арним ҳақида ҳаяжон билан сўзлайди. Тургенев ҳам қиз олдида паст тушмаслик учун билганларини эҳтирос билан ҳикоя қилади, Пушкин, Лермонтов, Кольцов ва ўзининг шеърларидан ўқийди. Яхши маълумотли ва тажрибали қиз (бир вақтлар уни Белинский ҳам севишга улгурган экан) Тургеневнинг туғма шоир эканини тезда илғайди. Суҳбатларининг учинчи куни ёлғиз қолганларида Татъяна “Сиз Худо томонидан эъзозланган илоҳий, мўъжизалар яратишга қодир зотсиз. Сизнинг тийнатингизда Унинг улуғлиги, марҳаматининг белгиларини кўраяпманки, сиз буюк, қудратли, эркин ва ардоқли киши бўлиб етишасиз”, дейди. Қишлоқ қизининг беғубор қалбидан чиққан бу эътирофлар Тургеневни осонгина мафтун этади. Премухинодан жўнаб кетишида Татъяна уни севиб қолганини тан олади. Эҳтимол, бу томондан ҳам шунга яраша жавоб бўлгандир. Тезда жўнатилган хатга вафот этган опасидан хотира бўлиб қолган хоч қўшиб юборилган ва унда “Менинг биринчи муҳаббатим Исо Масиҳ эди, охиргиси эса Сиз бўласиз” деган сўзлар дарж этилган эди. Шундан кейин Берлинга хатларнинг кети узилмади. Иван Сергеевич эса қишлоқи қизнинг қарашларида қандайдир чекланганлик унсурларини сезган, гарчи унинг туйғуларини қадрласа-да, илк таассуротлар хира тортиб борарди. Татъяна билан бўлиб ўтган гап-сўзлардан шуни ҳис этдики, одамлар ўртасидаги бир томонлама драматик муносабатлар, улар қанчалик оҳанрабо ва жозибали бўлмасин, иқтидорли кишилар учун ҳақиқий ҳаётдан узоқлашишга, борлиқни унутишга мажбур қиладиган афюн сингари таъсир қилар экан (афсуски, ўзи ҳам шу комбинацияга тушиб қолди). Жўр бўлиб куйланмаган бу қўшиқ ўз-ўзидан поёнига етди.\nТолстойлар оиласига яқин бўлган Тургенев Мария Толстаяни анча олдиндан биларди. У аъмолини излаб, юртларни кезиб юрганда Мария турмуш йўриғини тутган, эрга чиқиб, оилавий ҳаётини бошлаб юборган эди. Аммо ўз туйғуларини қадрлаган ва ҳурмат қилган Тургенев бу гўзал, билимдон ва оқила аёлни эътибори доирасидан ташқарида қолдира олмас эди. Покровскоега келишларининг асосий сабаби Лев Николаевич билан адабий суҳбатлар бўлса-да, бироқ мафтункор Марияни кўриш, унинг сўзларини эшитиш истаги ҳам бўларди. Буни аёл ҳам ҳис қилар, ҳатто турмушидан кўра Иван Сергеевичнинг муносабатларини қадрлар эди. Бир сафар яқин дугонасига: “Дастрўмолим қўлимдан тушиб кетганда Иван Сергеевич уни ердан олиб, лабларига босди” деган экан. Аммо тақдир ҳукми ўқилган, бирга яшаш насиб этмаган. Ана шундай руҳий тазйиқ остида Мария Николаевна тарки дунё қилиб, монастирга боради, умрини зоҳидликда ўтказади. Йиллар ўтиб, Тургенев бу дунёни тарк этганида Мария Николаевна Тургеневнинг фотосуратини кўрсатиб, “Агар у ҳаётда бу даражада бир сўзли бўлмаганида ва Полина Виардони бунчалик қизғин севмаганида, мен у билан бахтли бўлардим, монастирга ҳам келмасдим. Биз Яратганнинг иродаси билан қовуша олмадик. У бебаҳо одам эди, уни тез-тез эслайман”, деб ўз надоматини изҳор қилган экан.\n“Одам бахтини йўлда (сафарда) топади”, дейишади. Бу жиҳатдан Иван Сергеевичга барака кулиб боққанди. Унинг бутун Европа бўйлаб кезишларида кимлар ҳамроҳ бўлмасди? Биринчи марта Берлинга жўнаганида давлат арбоби ва таниқли шоир П. Вяземский ҳамда машҳур адиб Ф. Тютчев оиласи билан кетганди. Кемада рўй берган ёнғин ўсмир Иванни жуда қўрқитган, жони ҳалқумига келиб, “Онанинг ёлғиз ўғлини қутқаринглар, эвазига 10 минг рубль бераман” деб дод солганди. Ҳайтовур, қурбонлар бўлган ўша фалокатда у омон қолувди. Муҳожирликда юрган кезлари Фроловлар, Ховринлар, Хомяковлар, Орловлар оилалари билан танишди, уларнинг севимли кишиларига айланди. Сиёсий қарашлари туфайли она юртини тарк этган ва ҳар бир куртакда эртанинг шамойилини излаётган бу зиёлилар ўз миллатларига мансуб ҳар қандай иқтидор эгасини қадрлашар, унга имкон даражасида кўмак берар эдилар. Ватан соғинчи билан яшаётган мусофирлар даврасида ўзининг эҳтиросли қарашлари билан кўзга ташланиб қолган Тургенев уларга гоҳ Онегинни, гоҳ Печоринни, ҳатто гоҳида Хлестаковни эслатарди. Ўша давраларда унинг собит дунёқараши шаклланди.\n1856 йил майида Лев Толстой билан суҳбатларини тугатиб, Спасскка кетиш арафасида ўзига хос шахсиятга эга бўлган, ўта диндор ва аскетик (зоҳидона) ҳаёт тарзини танлаган Елизавета Егоровна Ламберт билан учрашиб ва суҳбатлашиб қолди. Унинг танишуви хорижий паспорт ташвиши билан юрган кезларида рўй берди: Қрим уруши тугаган, чет элга чиқиб, қизининг ва Виардоларнинг омонлигидан хабарлашиб келиш имконияти пайдо бўлганди. Шунда юқори олийнасаб давраларга мансуб бўлган бу аёл тимсолида кутилмаганда ўзига хайрихоҳ ва ақлли, яқинлари бошига ташвиш тушганда кўмагини аямайдиган, бировга яхшилик қилишга шошадиган жонҳалак дўстни топгандек бўлди. Аёлнинг қотиб улгурган ўз турмуш тарзи бор, аллақачон унинг тартибларига қатъий амал қиларди. “Шуниси маъқулга ўхшайдики, биз кўп учрашмаслигимиз лозим, – деб ёзди Ламберт Тургеневга, – яхшиси, тез-тез хатлар алмашиб турайлик; менимча, юзма-юз суҳбатларда қуруқ олди-қочди гап кўпаяди – мен эса бошқачароқ одамлар билан руҳий яқинликка бормоқчиман”. Спасскка келгач, Тургеневни зиддиятли туйғулар исканжага олди, баъзан уларни Елизавета Егоровна билан хат орқали баҳам кўрарди: “Эҳ, графиня, бахт истаги – агар ибодатда ҳам бахт бўлмаса – қандай бемаза туйғу! Умид қиламан ва ишонаманки, ҳаммаси тинчиб кетади, ботинимдаги ёзувчи, умуман санъаткор учун зарур бўлган ўзига хос осудалик ва эътиборни таъминлайман”. Шундан сўнг овни ҳам йиғиштириб қўйиб, кўпроқ китоб ўқишга машғул бўлади… Кейинчалик ҳаётинингг драматик дамларида ўз кечинмаларини баён этиб, хатлар ёзиб туради, баъзи масалаларда маслаҳатлашади.\nБаронесса Юлия Петровна Врёвская ўз шахсияти ва аянчли тақдири билан Тургеневда ўчмас таассурот қолдиради. У билан Карлсбадда 1873 йилда танишган эди. Ёзувчидан 23 ёш кичик бўлган Юлиянинг эри генерал Вревский урушда ҳалок бўлган, у турмуш ўртоғининг хотирасини унута олмай, руҳий қийноқда яшар эди. Тургеневнинг қистови билан Юлия Петровна Спасскка ташриф буюради ва беш кун меҳмон бўлади. “Сиз билан хайрлаша туриб, – деб ёзади изидан унга йўллаган хатида Иван Сергеевич, – илтифотингиз учун зарур даражада миннатдорлик билдира олмаганимни сездим. Ташрифингиз менинг қалбимда мангу яшайди. Сезаяпманки, менинг ҳаётим шу кундан бошлаб бир нур билан музайян бўлди. Орамизда пайдо бўлган дўстликни бир умр қадрлайман ва бундан кейин Сизнинг тақдирингиз менинг эътиборимда бўлади”. Баронесса негадир бундай эҳтиросларга бепарво қарар, унинг совуққонлиги эса ёзувчида янги ҳисларни алангалатарди. Хатларида “Агар сизнинг аёл асрингиз бошланиб, менинг эр фаслим тугаётганидан кўнглингиз хижолат бўлаётган эса, орамизда бир-биримизни боғлаб турадиган дўстлик ришталари узилмасин”, дея ундан воз кеча олмаслигини изҳор этарди. Аёл эса бошқачароқ жавоб қайтаради: у Болгарияда давом этаётган урушга ихтиёрий равишда шафқат ҳамшираси бўлиб йўл олади. Унинг бу ечимини Тургенев киноя билан қабул қилади. “Агар омон қайтсам, бирга яшаймиз”, деб далда беради Юлия. Аслида у мангу айрилиқни ихтиёр қилган эди.\nШундан сўнг Болгариядан хатлар келиб турди. Тургенев уларни кўзига суртиб ўқирди. Айнан Юлия Петровна унга Некрасов оғир бетоб эканини, унинг саноқли кунлари қолганини маълум қилганди. Қисқа фурсат адабий ҳамкорлик қилиб, бирданига душманлашиб қолган Тургенев гиналарни ўртадан кўтариш учун шоирни кўргани боради. У жуда ночор аҳволда эди, Тургеневни кўриб, нимадир дейди (сўзларини тушуниб бўлмайди), қонсиз юзига икки томчи сарғиш кўз ёшлари думалаб тушади. Мажолсиз қўлларини Тургенев томон чўзади. “Бизни ўлим яраштирди”, деб ёзади Тургенев кейинчалик. 1878 йил бошидан Болгариядан хатлар келиши тўхтаб қолади. Тахмин қилинган фожеа рўй берганди: қуршовда қолган полк билан тиббиёт бўлинмаси ҳам янчиб ташланган, жумладан, Юлия Верёвская ҳам ҳалок бўлганди. Бу хабарни Иван Сергеевич аччиқ изтироб билан қабул қилади, Юлия йўллаган ўнтача хатни бебаҳо бойликдек бир умр асраб юради.\nТургеневнинг таржимаи ҳолини ёзган биографлари ёзувчининг сўнгги севгилиси сифатида актриса (яна актриса!) Мария Гавриловна Савинани қайд этишган. Иван Сергеевичнинг истеъдоди бутун Европада тан олинади, Англиядаги Оксфорьд университетининг доктори аталади. Ниҳоят, сукутда бўлган рус жамоатчилиги Тургенев шарафига тадбирлар ташкил қилади. Москва ва Петербург университетларида тантанали учрашувлар бўлиб ўтади, драматик асарлари саҳналаштирилади. Ана шу мулоқотларда “Қишлоқда бир ой” пьесасида Верочка ролини ўйнаган ёқимтой актриса унинг меҳрини қозонади. “Менинг нотавон, қари юрагимни навқирон аёл қалбининг сеҳри бутунлай қоплаб олди – эркаловчи нигоҳлар жодуси билан унинг аллақачон тусини йўқотган ранглари яна жилвалана бошлади”, деб ёзади у. 1879 йил 24 апрелда Москвадан Савинага шундай хат ёзади: “Сиз йўллаган икки хатдаги меҳр менга шундай сеҳр ато этдики, энди сиздан айро яшай олишимга ишонмай қолдим…”. Уни Москвага таклиф этади, Савина рад этади. 16 майда гастролга кетаётган актриса билан Мценскдан Орёлгача поездда бир неча соатни бирга ўтказади. Шу дамлар унинг Мария Савинага бўлган муҳаббатининг энг юқори нуқтаси бўлиб қолади. Кейин аёлга бир неча ўтли ишқий мактублар йўллайди.\n1881 йил ёзида Спасскка Григорович, Лев Толстой, Полонский меҳмон бўлиб келган, даврада Савинанинг келиши кутилаётган, унинг ташрифига атайлаб Москвадан янги пианино келтиришган эди. Эркаклар жамоаси гўзал ва оқила аёлсиз ўзларини ғариб сезишарди. Бу гал Савина мамнуният билан ташриф буюрди ва беш кун меҳмон бўлди. Даврага ўзгача файз кирди. Оқшом чоқларининг бирида, ботаётган қуёшнинг заррин нурлари дарахт баргларида жилваланаётган чоғ балконда Тургенев Савинага “Ғолиб севги қўшиғи” қиссасидан парчалар ўқиб берарди. Асарнинг сеҳри аёлни ўз оғушига тортади, унинг нигоҳларида учқунлар пайдо бўлади. Бу шуълаларни кўрмасанг ҳам у вужудни куйдириб ўтарди. Истеъдоди учун ёзувчи олий мукофотга сазовор бўлади: Савинанинг ўтли лабларидан бўса олади. Бу бўсадан унинг Спасскдаги уйи болконида вужудидан ўт чиқиб кетишига оз қолганини Тургенев бир умр такрорлаб юради. Унинг қуёши ботаётган пайтларда севги ана шу хилда видо сўзларини айтади…\nКўриниб қоладики, Тургенев ҳаётида аёллар фақат гўзаллиги, ақли билан эмас, Шахсияти билан ҳам намоён бўлишади. Бири эр-хотинлик муносабатларига хиёнат қилишни хоҳламай, монастирга кетишни авло билади, бошқаси бевақт ажралиб қолган эрининг хотирасини уната олмай, унинг тирик руҳини жанггоҳлардан излайди ёки ўзгаси умр шомида тўкилиб бораётган вужудга аланга ёқиб, унинг сўнгги нафасигача ҳарорат ато этади… Буларнинг ҳаммаси ёзувчининг кўрганлари – ҳаёт синоатлари, аёл оламининг олмос қирралари эди. Ана шундай мўъжизага дуч келган санъаткор бу дунёга игна тешигидан мўралади, унинг сир-асрорини инкишоф этишга ҳаракат қилди ва бунга эришди ҳам. Тургеневнинг кечинмалари шунчаки кўнгилхушлик ёки енгилтаклик – эҳтирослар билан ўйнашиш шарҳи эмас, балки ҳаётнинг айнан ўзидир. Зеро, ана шу ўзанда тирикликнинг не бир синоатлари воқе бўлмайди? Гоҳида ўзини ўзи ҳам тушинмайдиган аёл дарё ичида туриб чанқайди, саҳрода яшаб эса борлиғини денгиздагидек ҳис қилади. Энг кўп жабр кўрсатган, ёмонлик қилган кишисини меҳри оғушида ардоқлайди, севган одамини эса мислсиз қийноқларга дуч қилади – у ўз орбитасидан чиқиб кетмасин. Баъзан уни мусиқа асбобига ўхшатишади, ёқимли куй чалиш учун созанда, албатта, моҳир созанда бўлиш лозим.\nТарозининг икки палласи – ҳар куни ҳаёт эркак–аёл вобасталигида ўтади. Улар бир-бирларига оилада, иш жойида, маиший ҳаётда, кўча-кўйда дуч келадилар. Ана шу учрашув лаҳзаларида кайфиятга, дунёқарашга, тақдирга таъсир қиладиган нимадир юқади, худди бўёқдек из қолдиради, уни бирдан ўчириб ташлаб бўлмайди, барибир ўрни қолади. Арбоблар, миллиардерлар, ҳарбийлар, олимлар, умуман, турли касб ва қиёфадаги кишилар бу сеҳр тузоғига тушиб қолишлари мумкин, шунда улар кечираётган ва шарҳ этиб бўлмайдиган интим туйғулар кўринмас куч бўлиб, ўлжасини бошқаради. Таассуротлар эса ўчмас. Агар жунбушга келса, бир инсон ҳаётини бошқа ўзанга солиб юбора олади. Ё барбод қилади, ё мақсадга муяссар этади. “Спартак” кинофильмида шундай лавҳа бор: гладиаторлар эртага жангга чиқадиган оқшом уларнинг хонасига сулув аёллар киритиб юборилади (бу ҳам ўша замон ахлоқининг бир кўриниши бўлса керак). Валенсия Спартакдан имдод кутади. У эса жим. Ниҳоят, аёл тилга киради: “Тегинмайсанми?” Эркак жавоб беради: “Мен ҳайвон эмасман!” Бу ўктам иқрор аёл ҳамиятини қўзғайди, унинг борлиғидаги ғурур уйғонади ва жавоб беради: “Мен ҳам”. Аёлнинг бу эътирофи эркакни ҳушёр торттиради, у одамдек яшаш мақомини танлайди. Аёл муҳаббати унинг қонидаги ғурур, мардлик туйғуларини алангалатади. Валенсиянинг гўзаллигидан илҳомланиб, қулларни оёққа турдиради, уйғонган эрк темир панжараларни синдириб, озодликка интилади…\nГўзал қиз ёш болага алоҳида илтифот кўрсатади, бундан дунёга камолот нигоҳи билан қараётган ўсмир ҳайрон, аммо у отасининг қалб кечинмалари ва қизнинг унга муносабатидан бехабар; икки қадрдон дўст бир соҳибжамолни баравар жондан севиб қолади, бироқ маҳбубанинг қарори номаълум; уларни ака-сингил деб бўлмасди, бироқ ошиқ-маъшуқлар ҳам эмас. Қисқа мулоқот асносида қиз учинчи кишидан ошиқ қалбига шафеъ истайди, аммо у жим. Фақат буни кейин сезади, бу пайтда кеч бўлган, фаришта узоқларга учиб кетганди… Қанчалаб драматик ҳолатлар, ички коллизиялар… Тургенев асарларининг мазмунини сўзлаб бериш мумкин эмас, унда ёзувчининг беназир, инжа ижодига заха етади, худди гулдастани нуқиб кўрсатгандек бўлади. Бу ҳикояларни ёлғиз қолиб, ошиқона бир кайфият билан мутолаа қилиш лозим… Ана шундай эътироф юз йиллардан бери яшаб келмоқда ва қанчалаб мутаассир қалблар ўзига бетакрор ором ва лаззат олмоқда.\nТургенев рус адабиётига кўплаб янгиликлар олиб кирди. Бу новаторликни таъминлаган бир қанча омиллар мавжуд. Аввало, унинг жаҳон адабиёти дурдоналари билан яқиндан танишлиги бунга йўл очган. Шунингдек, у Италияда, Францияда, Англияда бўлиб, инсоният бадиий тафаккури яратган дурдоналар: меъморий ёдгорликлар, нодир суратлар, мусиқа асарлари билан ошно бўлишга улгурган эди. Шунингдек, унинг ана шундай юксак эстетик қимматга эга бўлган хазиналарни яратаётган ва яратган ижодкорлар билан жонли мулоқотлари, адабий ҳамкорлиги истеъдодининг бутун борлиғи ила намоён бўлишини таъминлади. У Гюго, Флобер, Золя, Жорж Санд, Мопассан, Миреме, Диккенс, Тиккерей сингари ҳар бири бир руҳий олам яратган буюк ёзувчиларнинг яқин дўсти ва ҳамкори эди. Ўз миллати маънавиятида, ижтимоий фикр ривожида ўчмас из қолдирган Н. Станкевич, П. Панаев, К. Аксаков, П. Плетнев, Д. Писарев сингари ўнлаб том маъносидаги миллий зиёлиларнинг маслакдоши, маслаҳатчиси эди. Шунингдек, иншомиз давомида ўзаро борди-келдиларига батафсилроқ тўхталган рус миллий маданиятининг таниқли намоёндалари билан муносабатлар ҳам Тургенев фаолиятини ва, умуман, ўша давр ижтимоий муҳитини атрофлича тасаввур қилиш имконини беради, тасаввурлар эса тўла маънода бу плеяданинг қанчалик ўрни салмоқли бўлганини тасдиқлайди. Улар ўзларининг у ёки бу даражадаги маънавий жасоратлари билан рус ҳалқига буюклик мақомини туҳфа этган улуғ зотлардир.\nРусларни фақат космик ракеталари, ер ости кемалари, баллестик қуроллари борлиги учунгина эмас, балки мислсиз ижтимоий тафаккур эгалари бўлганликлари учун ҳам дунё тан олади. Аслида ҳам миллатнинг юксалиши фақат маънавият орқали эканлигини тараққиёт тажрибаси тасдиқлаб турибди. Не бахтки, Тургенев ва унинг салафлари умргузаронлик қилган йиллар бу борадаги тадрижи, юксалиши билан ажралиб туради. И. С.Тургенев ана шу маъраканинг нафақат иштирокчиси, балки унинг юксалишида сезиларли из қолдирган йирик вакилларидан бирига айланди. Йиллар оша у янги уфқларни забт этишдан тўхтамади, ижоди ҳам мавзу, ҳам жанрлар бўйича бойиб борди. Ҳаёт манзараларини кенгроқ масштабда акс эттиришга киришиб, романлар ёза бошлагани шу тадрижий улғайишнинг ҳосиласи эди.\nАнненков Некрасов, Дружинин, Писемский, Гончаров ва Панаевнинг даврасида асарни овоз чиқариб ўқийди. Тургеневнинг ўзи ўқиши мумкин эмас, у ўткир бронхит билан оғриган эди (врач унга ҳатто гаплашишни ҳам тақиқлаганди). Роман қарсаклар билан кутиб олинади. Ҳеч қандай эътирозсиз “Современник” журналининг кейинги йил биринчи сонида эълон қилинади. Романни ўқиб чиққанлар унинг муваффақиятини эътироф этишди, баҳо эса кутилганидан ҳам юқори бўлди. Салтиков-Шчедрин Анненковга ёзган хатида кўпдпан бери бундай ҳайратланмаганини қайд этади. Писарев “Дворянлар уяси”ни Тургенев асарлари ичида энг пишиқ ва мукаммали деб атайди, уни “Евгений Онегин”, “Замонамиз қаҳрамони”, “Ўлик жонлар” билан бир қаторга қўяди.\nРоманнинг бош қаҳрамони Лаврецкий ўзида либерал дворянларнинг энг яхши фазилатларини мужассамлаштирган. Асарда фақат битта унинг ўзи ҳаракат қилмайди, балки орқасида бутун дворянлар авлоди турибди. Ёзувчи Лаврецкийлар “уяси”га разм солар экан, уларнинг турмуш тарзини жонли лавҳаларда акс эттиради. Бу ҳаёт умуман заминдан узилган, атрофда кечаётган воқеаларга бепарво, “дунёни сув босса ҳам майли, менинг кулбам омон қолса бўлди” қабилидаги боқибеғам кишилар. Улар Ғарбга кўр-кўрона тақлид қиладилар, Лаврецкийнинг отаси бошида галломан, кейин англоман эди, ҳамма масалада Россиядан нафратланади, уни бўшлиқ, ҳар қандай экспримент ўтказса бўладиган майдон, деб билади. Уларнинг ҳаммаси крепостной деҳқонларга тубан назар билан қарайдилар, уларни одам ўрнида кўрмайдилар. Муаллиф бош қаҳрамон тимсолида кўплаб автобиографик унсурларни кўрсатган: болалик хотиралари, оилада шафқатсиз тарбия усули, ўғилнинг отага муносабати. Лаврецкий ички дунёсини чуқуроқ очиш мақсадида унинг Лиза Калитинага бўлган севги кечинмаларидан фойдаланади. Хориждан юртига қайтар экан, ўзида ватанпарварлик туйғуларини чуқур ҳис қилади, шу маконда қолишни, хотинидан ажралиб, Лиза билан янги ҳаёт бошлашни хоҳлайди. Бошқа муҳитда тарбияланган қиз Лаврецкийнинг ички кечинмаларини қабул қила олмайди, ҳаммасидан воз кечиб, монастирга кетади. Роман сўнгида қариб бўлган эски дворян ёш авлодни катта йўлга кузатиб қолади.\n“Дворянлар уяси”дан кейин Тургеневнинг адабий давраларда обрўси ошиб кетади. Ҳаваскор қаламкашлар қўлёзмаларини топшириб, ундан маслаҳат кутардилар, бир лаҳза учрашишни орзу қилардилар. Турли табақалар эса у билан яқинлашиш, ўз сафларига қўшиб олишга интилишарди. Бироқ Тургенев бундай илтифотларга парво қилмайди. Романининг юқори давраларда яхши кутиб олинмаганини билиб, турмушнинг янги қирраларини, улғайиб бораётган ижтимоий фикр кўламини кўрсатишга бел боғлайди ва янги асар устида бош қотиради. 1859 йил баҳорида Спасскдан Елезавета Ламбертга шундай ёзади: “Ҳозир мен янги қиссамнинг режасини тузиш билан бандман. Бу жуда чарчатадиган юмуш, боз устига, у ҳеч қандай кўринарли из қолдирмайди – диванга чўзиласан ёки хона бўйлаб тентирайсан, бошингда бирор характер ёки вазият тафсилоти айланади. Қарайсан, уч, тўрт соат ўтиб кетибди, ҳар қалай иш бир оз жилибди. Очиғини айтганда, бизнинг ҳунаримизда ҳузур-ҳаловат кам – аслида ҳам шундай. Ҳамма – ҳатто артистлар, ҳатто бойлар юз терини артиб яшаши лозим. Ким терламаса, унинг ўзига ёмон: юраги ё касал, ё тошқотган бўлади”. Ноябрда И. Аксаковга ёзган хатида янги қиссасида шахс “хайрли ишлар учун онгли-қаҳрамонларча ҳаракат қилиши”ни маълум қилади.\nЯнги роман устида ишлаш баробарида ўз адабий қаҳрамонларининг бадиий табиатини, муаллифнинг ижтимоий позициясини тушунишда асқотадиган “Гамлет ва Дон Кихот” сарлавҳали публицистик мақола ёзади. Маълумки, одамзот фикр оқими икки ўзанда оқар экан, бир қирғоқда ўта хаёлпарастлар, қарши тарафда эса амалиётчилар бўлиши тайин. Гарчи бир ёқда нуқул Гамлетлар, нари томонда фақат Дон Кихотлар тўпланиб олмаган бўлса-да, борлиққа шу хилда қараш аҳволни тўлароқ тасаввур қилишни таъминлайди. Қайсидир даражада улар инсоний қарашларнинг руҳини ўзларида мужассамлаштирганлар. Гамлетда ичкарига разм солиш тамойили фожеа даражасида намоён бўлган; Дон Кихотда эса завқу шавқ шунчалик меъёрдан ошиб кетганки, оқибатда, бу кулгига сабаб бўлади. Гамлетда асосийси – ақл, Дон Кихотда – эрк. Ана шу ажралишда Тургенев инсон ҳаётининг фожеасини кўради: “Ҳаракат учун эрк керак ва ҳаракат учун яна ақл керак, аммо ақл ва эркни ажратиб қўядилар ва кун ўтган сари улар орасидаги оралиқ узайиб бормоқда”. Тургенев Гамлет тимсолида “ортиқча одам”ларни, дворянларни кўради. Дон Кихот эса жамоат арбоблари янги авлодининг тимсоли. Уларни “демократлар” ҳам деб атайди. Ўз тахминига ишониб, онгли қаҳрамонларни дворянлардан бошқа майда тоифадаги зиёлилардан (уларни «разноченецлар» деб аташган) чиқишини кутади.\nГамлет ва Дон Кихотларнинг кучи ва заифлиги нимада?\nГамлетлар худбин ва ишонмайдиган кишилар. Улар бир умр ўз қобиғида яшайди ва ташқи дунё билан қизиқмайди. Ёлғон билан курашиб, ҳақиқатни ҳимоя қилгандек бўладилар, бироқ ўша ҳақиқатга ўзлари ҳам ишонмайдилар. Чуқур таҳлилга мойил бўлганларидан эзгуликка шубҳа билан қарайдилар. Шунинг учун улар фаол, таъсирчан ибтидодан, ташаббусдан маҳрум, уларнинг ақлий қуввати, мулоҳазакорлиги қўрқоқ қилиб қўяди ва ироданинг заифлигига айланади.\nГамлетлардан фарқ қилиб, Дон Кихотлар худбинликдан, ҳамма нарса ўзи ўйлагандек, ўзи ҳис қилгандек бўлиши фикридан йироқ. Ҳаракатларининг мақсад ва маъносини ўзида эмас, алоҳида кишидан ташқарида бўлган ҳақиқатда кўради. Дон Кихот унинг тантанаси учун ўзини қурбон қилишга тайёр. Шубҳа-гумонлардан, ақидалардан холи ташаббускорлиги билан халқнинг қалбини алангалата олиши ва уни ўз ортидан эргаштиришга қодир. Аммо нуқул бир ғояга сиғиниш, бир мақсадга интилиш унинг тафаккурини бир хил мушоҳадакорликка, ақлини эса бир ёқламаликка олиб келади. Тарихий арбоб сифатида Дон Кихот, албатта, фожеали вазиятда қолади: фаолиятининг тарихий тақдири ҳар доим у интилган идеалдан ва курашида кўзда тутган мақсаддан ўзгача бўлиб чиқади.\nАсар эълон қилингач, у жамоатчилик орасида турлича муносабатларга сабаб бўлди. Айниқса, Н. Добролюбовнинг “Ҳақиқий кун қачон келади?” мақоласи жуда қизиқиш билан кутиб олинди. Тафаккур майдонига ёниб кириб келган Добролюбов радикал қарашдаги ёшлар авлодига мансуб эди. Улар келажакка ўз назарлари билан боқишар, уни “эски уйни ёқиб юбориб, ўрнини текислаб ташлаш ва янги иморат қуриш” тарзида тасаввур қилардилар. Бундай кескинлик мунозараларга сабаб бўлган, бу қарашга Ғарбчилар ва славянпарастларнинг ўз муносабатлари мавжуд эди. Добролюбов мақоласида Тургенев истеъдодига юксак баҳо бериб, янги романига аёвсиз муносабат (хусусан, бош қаҳрамоннинг муҳожир шахс бўлишига) билдирган эди. Бу ҳол Тургеневга ёқмайди, уни Некрасов журналида эълон қилаётганини эшитиб, қаршилик кўрсатади, босмасликни талаб қилади. Масалани “Ё мени дейсан, ё Добролюбовни!” тарзида кескин қўяди… Мақола эълон қилингач, у жамоатчиликда кучли таассурот уйғотади. Гарчи мақола миллий ижтимоий фикр тараққиётида ўчмас из қолдирган бўлса-да, Тургеневга қаттиқ таъсир қилади. Муаллифни “-лайбов” деган сирли ном билан мақолаларида масхара қилади. Адабиёт жамғармасининг бир йиғилишида Чернишевскийга оғир киноя билан: “Ҳа, Николай Гаврилович, сиз илонсиз, шукурки, оддий илон, Добролюбов эса кўзойнакли илон!” деган экан. Ҳолбуки, ундан ёшроқ бўлган бу йигитлар Тургенев асарларининг ишқибози, ижодининг мухлиси эди. Добролюбов унинг “Ортиқча одамнинг кундалиги” асарини бетимсол дурдона деб атаган, Чернишевский унга ёзган хатларининг бирида “Сизни хафа қилиш, бу – бизнинг адабиётимизни хафа қилиш. Сиз қандайдир Островский ёки Толстой эмассиз, сиз бизнинг шаънимизсиз” деб ёзган эди. Бу сафар эса “орадан қора мушук ўтиб қолди”. Нима дейсиз, жараён…\nКўп ўтмай, Россия тарихида муҳим воқеа содир бўлади: крепостной ҳуқуқ бекор қилинади. Бу халқаро ҳамжамиятнинг давлатга муносабатини ўзгартириб юборади, ички муҳитда ҳам жиддий янгиланишлар содир бўла бошлайди. Ана шундай драматик шароитда жамиятнинг юрак уришларини бадиий акс эттириш хизматига астойдил бел боғлаган Иван Сергеевич Тургенев янги романини эълон қилади. “Арафа” асарининг қаҳрамонлари охирида изсиз йўқоладилар – ёзувчининг воқеаларга эстетик муносабати шундай муҳрланади. Айтиш мумкинки, ўша қаҳрамонлар янги бир қиёфада “Русский вестник” журналининг 1862 йил февраль сонида эълон қилинган “Оталар ва болалар” романида пайдо бўладилар Асарнинг асосий образи Евгений Базаров тимсолида муаллиф ўзи яхши билган ва маълум муносабат билдирган Добролюбов, Чернишеский, Писарев шахсиятидаги нигилистик қарашларни бадиий инкишоф этган. У ижтимоий муҳитдаги янгиланишлар таъсирида пайдо бўлган ёшлар вакили. Улар учун хос ҳолат – ўзидан олдинги ҳар нарсага шубҳа билан қараш ёки тан олмаслик – нигилизм. Ана шундай қараш асоратидан жамиятда кераксиз шахслар – “ортиқча одамлар” пайдо бўлган ва шу икки тоифа ўртасида кўзга ташланмас кураш кетади. Бу муҳорабага ёзувчининг муносабати романнинг финалида аниқ бўлади: жамиятга беписанд қараган, унинг ички эволюцион тараққиётини тан олмаган ва шу туфайли катта авлодни менсимаган Базаров табиат қонунларини ҳам писанд қилмайди. Касалликларнинг юқимли бўлишини назарга илмай, терламага чалинади ва шу дард билан дунёни тарк этади. Унинг сўнгги кунлари, умрининг охирги лаҳзаларидаги кечинмалари бетимсол маҳорат соҳиби Тургенев қалами билан шундай таъсирли ифодаланганки, уларни ўқиб, тирикликнинг бутун келбатини қайта тасаввур қилса бўлади.\n“Оталар ва болалар” романи орқали ёзувчи авлодлар ўртасидаги азалий боғлиқлик қанчалик кучли экан, тараққиёт шунча бардавом бўлишини тасдиқлаб кўрсатди. Бу нуқтаи назари билан ўтмишга «ўт қўйиш» васвасасига мубтало бўлган инқилобчиларга қаттиқ зарба берди. Умуман, у ҳар қандай зўравонликка қарши эди. Романларида бош қаҳрамон сифатида танлаган шахсларининг руҳий нотоблиги, уларнинг ўзини маҳв этиши орқали инқилоб ақли расо одамларнинг иши эмаслигини тасдиқламоқчи бўлганди. «Оталар ва болалар»да акс эттирилган “ортиқча одамлар” тимсоли эса Тургенев яратган ва унинг дунё адабиёти аҳолиси сафига қўшган кашфиёти, янги образлар эди. “Ортиқча одамлар” тузумлар ўзгариши билан элакнинг устида пайдо бўлаверди, уларга муносабат эса Тургенев ақидалари билан ёндашиш тўғри эканлигини қайта-қайта такрорлаб турибди. Ҳатто жамиятни ағдар-тўнтар қилиб, ижтимоий тараққиётни янги базисга ўтқазган инқилобчилар ҳам етмиш йил ўтиб, бу ғоя нотўғри эканлигини тан олдилар ва инсониятдан кечирим сўрадилар.\nКейинги йиллар Тургенев шу пайтгача кечирган умрининг тарозига қўйилган дамлари бўлди. У кутган, умид қилган, васф этган қадриятлар ҳаёт синовларига дуч келиб, сараги саракка, пучаги пучакка ажрала бошлади. Ёзувчи олға сурган кўплаб ғоялар амалиётда тасдиғини топмай, унинг ёлғизланиб қолган пайтлари ҳам бўлди. Полина Виардо билан муносабатларида эҳтирослар ўрнини ақл эгаллай бошлади. Барибир, ички туғёнларини енгишга қодир эмас, иккинчи томондан эса ватан меҳри унда жунбушга келаётган, ёзувчими, актёрми – ким бўлмасин, ҳар қандай инсон ўз юртида азиз эканлиги ҳақидаги қадимий ақиданинг исботини кўраётган, қўнимсизлик уни безовта қилаётган, чарчатган эди. Лев Толстой билан муносабатларини йўлга қўйиб олган бўлса-да, Герцен билан аразлашиб қолди (унинг “Колокол”да эълон қилган бир мақоласи унга жуда ёқмаганди). Револьюционер Бакунинни ҳам моддий, ҳам маънавий томондан қўлаб-қувватлаб, сиёсий муҳитга аралашди. Россияда кечаётган ўзгаришларга фаол муносабатда бўлиб, эркинлик олган деҳқонлар ҳаётини янги асосларда йўлга қўйиш юзасидан ўз фикрларини изҳор қилди, шу мавзуда махсус рисола ҳам яратади. У демократик тамойилларга асосланган жамоа (община) тарафдори эди. Қарашларини ифодалаб, Париждан император Александр II га хат ёзди, шундан кейин уни Сенатга таклиф қилиб, турли сиёсий оқимларга муносабати билан қизиқишди. Петербургда адабий давралардан ўзини олиб қочди, бу жаноблар унга «тинимсиз шовқин чиқарадиган ичи бўш пақилдоқлар»ни эслатди…\nАна шундай мубҳам кайфиятда 1865 йил “Тутун” романини ёзишга киришди. У “Русский вестник”нинг 1867 йил март сонида эълон қилинди. Чуқур изтироб ва милтиллаб турган умид шуъласидан иборат бу романда Тургеневнинг олдинги асарларидан фарқли ўлароқ сюжетни ўз атрофида тутиб турадиган бош қаҳрамон йўқ эди. Литвиновда Рудин, Лаврецкий, Инсаров ва Базаровга хос журъат, жамоат арбоблигига даъвогарлик кайфияти етишмасди. У Россиянинг чекка бир жойида тинчгина деҳқончилик билан шуғулланиб юради. Хорижга агрономия соҳасидаги кўникмаларини ошириш учун келган. Шу ерда рус эмиграцияси вакиллари билан танишади, уларнинг турмуш тарзини кузатади. У билан Потугин бирга, унинг тилидан гўё ёзувчи ўз фикрларини баён қилгандек бўлади. Баден-бадендаги муҳожирлар ҳаёти тутун ичида қолгандек, унда яшовчилар йўлини йўқотган, эртанги кундан умиди йўқ, тутун тарқашини кутиб яшайдилар. Ниҳоят, романда Тургенев асарларига хос бўлган кучли ва ҳаётбахш севги туйғусига эга, мақсади йўлида ўзини қурбон қилишга ҳам тайёр аёл образи ҳам йўқ. Ирина истеъфога чиққан ва қувғин бўлган генералларнинг даврасида бузилиб бўлган, йўлини йўқотган хотин. Унинг иродаси тамом бўлган, шу муҳитдан чиқиб кета олмайди.\nЖамоатчилик асарни танқидий баҳолади. Революцион-демократлар инқилобий кайфиятдаги муҳожирларга сатирик муносабатга эътироз билдирдилар. Либералларга юқори табақанинг танқид қилиниши ёқмади. Бошқалар Потугиннинг Россияга туҳмат қилиб, Ғарбни ёқлаган монологларини қабул қила билмадилар. Қисқаси, асар шуҳрат қозона олмади, кўплар Тургенев истеъдодининг сўниб бораётганини башорат қилди.\nОрадан ўн йил ўтиб эълон қилинган “Қўриқ” романи (“Вестник Европы”, 1877, №2) кескин воқеалар гирдобида ўтган йилларнинг ҳосиласи эди. Унга агрономнинг “Қўриқни омоч билан юза ҳайдамайдилар, плуг билан чуқур ағдарадилар” деган сўзлари эпиграф қилиб олинган. Унинг бош қаҳрамони Нежданов революционер, келажак орзуси билан яшайди, романтик хаёллар суради, севгилиси Марианнага эртанги куннинг ёруғ дамлари ҳақида тўлиб-тошиб сўзлайди. Марианна ҳам севимли кишисининг мақсади рўёбга чиқиши йўлида қурбон бўлишга рози. Аммо орзулари амалга ошмаётганини кўрган Нежданов руҳий қийноқда қолади, ўзини ҳақиқий севгига лойиқ эмас деб ҳисоблайди. Унинг фожеаси фақат халқни яхши билмаслигида эмас, балки сиёсий саводи йўқ мужиклар унинг ҳаракатларини тушинишмайди. У келиб чиқиши билан оддий халқдан йироқ бўлганидан ҳам ғоялари анча ҳавойи эди. Романтик ошиқларнинг ҳаёти фожеали тугайди.\nКелажак тимсоли Соломин образида мужассамлашган. У ҳар томондан ақл билан иш тутадиган, севгида ҳам мустаҳкам, ўз касбининг устаси, эртанги кунни аниқ тасаввур қилади. Бундай шахслар у пайтда йўқ, бу муаллифнинг орзуси эди холос. Шунинг учун Соломин образи схематик чиқиб қолганини тадқиқотчилар ўз вақтида кўрсатиб ўтадилар. Соломин инқилобчиларнинг ҳавойи гаплари устидан кулади, уларни ғоявий чалғиган кишилар деб билади ва ўзи ҳам революцияга ишонмайди. У Россия озодлик ҳаракатининг учинчи оқимига мансуб. Тургенев Соломин тимсолида унинг мулоҳазалари орқали ўз позициясини ифодалагандек бўлади. У 1848 йилги Франция революцияси амалга оширилганда қандай аҳвол рўй берганининг жонли гувоҳи эди. Париж кўчаларида отишма туфайли нобуд бўлган юзлаб одамларнинг жасадларини, бегуноҳ тўкилган қонларни ўз кўзи билан кўрган эди. Бундай мислсиз фожеага олиб келган ҳаракат билан ҳеч нарсага эришиб бўлмаслигини тушуниб етганди. Айниқса, маърифатсиз оломон инқилобни амалга ошира олмаслигига имони комил бўлганди.\n“Инсонни ўлдириш мумкин, аммо енгиб бўлмайди” (Ҳемингуэй) деган гап бор. Худди шунга бақамти “Инсонни тарбиялаш мумкин, лекин уни бошқариб бўлмайди” қабилидаги фикр ҳам тўғрига ўхшайди. Масалан, бировнинг белига арқон солиб судраб ҳамма жойга олиб борса бўлади, аммо унинг калласидаги хаёли ўзича қолади – унга тазйиқ қилиб бўлмайди. Ёки одамни нақ жаннатдай жойнинг ўртасига ўтқазиб қўйиш мумкиндир, лекин унинг фикри бу ҳолни идрок этмаса, бу рўшноликнинг қадрини билмайди. Ҳатто ўзига шундай фаровонлик бахш этган зотга қўл ҳам кўтаради. Инқилоб аввало онгда, тушунчада рўй бериши лозим. Тургенев бу тарихий ҳақиқатни ўз пайтида тушуниб етганди. Кейинги ҳаёт тажрибаларидан жамиятда зиёлиларгина жиддий ўзгаришлар қила оладилар, деган хулосага келди. Революционерлар дунёқарашидаги ижтимоий нуқсонни уларнинг келиб чиқишидан излайди. Масалан, Нежданов ярим аристократ, ярим фақир одам: отасидан эстетизм – ҳақиқатдан йироқ ва халқ ҳаётига ёт “соф санъат”, ҳаводорлик ва заиффеъллик ўтган бўлса, деҳқон онасидан аксинча, халққа хос дангаллик юққан. Бундай қарама-қарши икки қутбда улғайган одамларни кучли маънавий тазйиқ таъсирида ё руҳий, ё жисмоний хасталикка чалинган кишилар сифатида талқин этди. Шунинг учун уларнинг аксарияти ҳақиқий ҳаётдан йироқ орзулари амалга ошмаганда ўз жонларига қасд қиладилар.\nИжодининг сўнгги палласида Тургенев ҳақиқий реформатор-революционер образи бош қаҳрамон бўлган эпик асар яратиш фикри борлигини бот-бот такрорлаган, бироқ бунга вақт етмайди… Ҳаётда рўй бераётган туб ўзгаришларни кўриб, уларга ўз муносабатларини билдиришни ёзувчилик, фарзандлик бурчи деб билган тафаккур эгалари имкони борича ижтимоий фикрга таъсир қилиш, уни эзгулик сари йўллашга интиладилар. Бу санъатнинг умуминсоний мезонидир. Зеро, ижтимоий фикр йўриғи узоқ йиллар суратини белгилаб беради. Санъат ҳам ижтимоий онг кўринишларидан бири сифатида бу жараёнга фаол, ҳатто ҳал қилувчи таъсир қилиш қудратига эга.\nИжтимоий фикр жамоатчилик фикридан (масалан, «ер – ризқ-рўз манбаи» эканини ҳамма билади) шаклланади. Жамоатчилик фикри эса жамият аъзоларининг умумий фикри («ер – миллий бойлик») ҳосиласи. Ижтимоий фикр жамоатчилик фикрининг маълум ижтимоий мақсадга («уни асраб-авайлайлик») қаратилган умумий шаклидир. Ижтимоий фикр эзгу («ернинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш ва бошқа ижобий тадбирлар кўриш») ёки разил («ўғитга тўйдириб, иложи борича кўпроқ ҳосил олишга интилиш»)лигига қараб, тузумнинг моҳиятини белгилайди. Эзгу мақсадларга йўналтирилган ижтимоий фикр туфайли жамият гуллаб-яшнайди, разил мақсадга хизмат қилган ижтимоий фикр оқибатида эса жамиятда урушлар, вайронкорликлар юзага келади. Ана шундай йўл-айрилиш бошида турган Тургенев барча тараққийпарвар зиёлилар сингари жамиятда эзгуликнинг тантанаси, ёруғ келажак учун курашди. Унинг қаҳрамонлари ана шу издиҳомда йўл ахтараётган безовта одамлар эди. Улар ўз фикрига эга шахслар бўлиб, камалаксифат қарашлар умумий гармонияни тўлдириб турар, мақсад йўлини турли йўсинда инкишоф қиларди.\nАммо, муаммо шундаки, аввало, жамиятнинг барча аъзолари ёруғ фикрга эга бўлмайдилар, қолаверса, кўпларнинг ўз фикри, шахсий фикри бўлмайди. Шахсий фикр – атрофда кечаётган воқеа-ҳодисаларга алоҳида бир шахснинг ё ижобий, ё салбий муносабати (шу ўринда индивид – одам Шахс сифатида намоён бўлади). Истисно тариқасида таъкидлаш жоизки, ҳамма одам ҳам Шахс сифатида намоён бўлавермайди, яъни фикрга эга бўлавермайди. Келишган қадди-қомату кўркам либослар ҳали Шахс (демак, инсон) дегани эмас. Фақат ўз қарашига (фикрига) эга инсонгина ижтимоий субъект ҳисобланади. Афсуски, савлатидан от ҳуркадиган, лекин “ичи бўм-бўш” индивидлар кўплаб учрайди. Улар халқда “фикри йўқ, тайини йўқ, фикрсиз одамлар” деб юритилади. Фикрсизлик жамият учун лоқайдликдан ҳам ёмон, хавфли иллат. Ҳатто лоқайд одамда ҳам фикр бор – у ҳамма нарсага бепарво. Унинг бепарволиги – муносабати, демак, фикри. Фикрсиз одамда эса умуман тайин йўқ, у шамол қайси томондан эсса, мажнунтолдек шу тарафга оғиб тураверади.\nТургенев романларини ўқиган киши ундаги турли тоифа одамларнинг ранг-баранг фикрлари билан танишиб, мазза қилади. Улар ким бўлмасин, фикри тиниқ, ёрқин шахслар. Тўғри, улар билан чиқишмаслик, қабул қила олмаслик мумкиндир, аммо етарлича фалсафий малака ҳосил қилган, ҳамма нуқтанинг моҳиятига чуқур назар солиш иқтидорига эга бўлган моҳир санъаткор фикрлар камалаги билан даврининг бетимсол фалсафий суратини чизган. Шу билан бирга у ижтимоий фаол киши эди. У ва салафлари сўз санъаткорининг жамиятда мавқеи баланд бўлиши учун курашдилар ва бунга эришдилар ҳам. Ёзувчиларнинг фаолияти император даражасида эътиборда турадиган бўлди. Уларнинг саъй-ҳаракати билан Россияда бир томондан ижтимий фикр ривожланди, иккинчи тарафдан эса бадиий тафаккур юксалди. Бу асрда забт этилган чўққи кўп йиллик тарихга эга бўлган миллий маданиятнинг қўлетмас чўққиси бўлиб қолди. ХIХ аср адабиёти рус адабиётининг олтин асридир.\nШу каҳкашоннинг йирик вакили ҳаётига бир қур назар ташлаб, она тилимиздаги адабиёт бўстонини кўз олдимизда гавдалантирсак, қоришиқ манзаралар ҳосил бўлади. Бошиданоқ кейинги юз йилликларда бизнинг биронта шоир ёки ёзувчимиз умумжаҳон миқёсида эътироф этилмаганини, дунёда энг кўп севиб ўқиладиган китоблар рўйхатига биронта асаримиз кирманганини тан олиб қўймоқ масаланинг залворини тасаввур қилишда асқатади. Бу ҳолнинг ўз сабаблари бор, бироқ ўзбек тилидаги адабиёт энг мафкуралашган адабиётлардан бири сифатида ўзига хос салмоққа эга эканлигини ҳам таъкидлаш ортиқчалик қилмайди.\nҚолиплар қарашларни ҳам тизгинлаб ташлаган пайтлар орқада қолди. Энди вазиятга ҳушёр назар билан қараш, бутун жараённи танқидий назардан ўтказиш фойдадан холи бўлмайди. Маҳаллийчилик, гуруҳбозлик асъаса-ю дабдабаларини қўйиб турайлик, соф асарга муносабат ҳам кўнгилдагидек эмас. Жараённи кўз олдимизга келтирайлик. Аввало, бизда ёзилган асар мамнуният билан эмас, ранж-алам билан қабул қилинади (худди қашшоқ оилада яна бир чақалоқ туғилгандек). Биринчи муносабатларданоқ қўллаб-қувватлаш, майда-чуйда юмушларда кўмаклашиш кайфияти эмас, рад этиш, йўққа чиқариш, “ўлдириш” нияти сезилиб қолади. Шу маънода ҳар бир сўздан хато топиш, ҳар бир сатрдан ишкал излаш бошланади. Маслаҳатлар ардоқлаш, қайта ишлашга рағбат оҳангида эмас, бошни ғурра қиладиган, “Сенга ким қўйибди?” қабилидаги беписандлик, “Китоб ёзмай қўлинг синсин, сенингсиз ҳам ташвишлар тўлиб ётибди” дегандек ҳақоратомуз тарзда бўлади. Шу хилдаги иддао билан қабул қилиб олингач, асарнинг қўлёзмаси билан замонамизнинг Тургеневлари, Добролюбовлари танишиб чиқади. Сезасанки, қўлёзма ҳатто жиддий ўқилмаган (бунга имкон ҳам йўқ). Ҳар доимдагидек “чўқилаб” – назарга илинган бир абзац ёки қизиқроқ эпизод хатм қилинган, холос. (Икки киши суҳбатлашаяпти: “Мен чўқилаб ўқийман, хулоса қилишим учун шунинг ўзи етарли”. Суҳбатдоши: “Шунинг учун ҳам билимингиз ғалвирдек тешик-тешик-да!”). Ҳолбуки, ёзувчи айтмоқчи бўлган гап бир сатрда, ҳатто бир сўзда яширинган бўлиши мумкин. Ҳамма гап – олимликнинг моҳияти ўша ёмбини топиб, уни инкишоф этишда. Юзакигина ёзилган “тақриз”дан нима олиб бўлади – ғалвирда сув ташиб бўлмайди-ку.\nАна шунга ўхшаш муносабатлар миллий адабиётни мажруҳ ҳолга келтириб қўяди, бу эса маҳдудликка олиб келади. Шунда юз йиллар олдин яратилган классик асарлар юзга парда қилинади. Ҳолбуки, ҳамон мақтаб келинаётган намуналар жаҳон адабиёти дурдоналари қаршисида мактаб ўқувчиси ёзган иншодек бўлиб қолади. “Гений” (Теодор Драйзер), “Бальзак” (Стефан Цвейг) сингари асарларнинг тилимизга таржима қилиниши миллий адабиётимиз ривожига маҳаллий мезонлардаги ўнлаб классикадан самарали таъсир этиши мумкин. Масалага аниқ ёндашиш керак-да. Ва ҳакозо.\nТургенев замонида бадиий адабиётга ижтимоий онг шаклларидан бири сифатида қаралган. Ижтимоий фикр ривожида унинг ўрнига катта аҳамият берилган. Қолаверса, у давр ижод оламида “Шоир бўмаслигинг мумкин, гражданин бўлишинг шарт” деган эстетик тамойил амал қилган. Ёзувчининг кучига қанчалик мураккаб, тушунарсиз ёзганига қараб эмас, давр муаммоларини нечоғлик акс эттира олгани, замондошлар дунёқарашига қанчалик таъсир эта билганига қараб баҳо берилган. Бадиий адабиётнинг аъмолига аслида ҳам шу ёзилган-да. У кўнгихушлик орқали жамият фуқароларини эркинлик сари етаклай олса, жонли ҳаётда борлиги билинади, катта бозорда маҳсулот сифатида сотилади ва сотиб олинади… Тургенев ва замондошлари асарларининг “харидоргирлиги” ҳам шунда эди.\nКутилганидек, ХIХ асрнинг охирларида Россияда кескин вазият юзага келади. Фикр эски ақидалар қобиғини ёриб, ўзига йўл излайди. Афсуски, унинг жилови агрессив кишилар қўлида эди. “Эски уйни ёндириб юбориш”ни истаганлар 1881 йил 1 мартда император Александр II жонига қасд қиладилар. Мамлакатда тўполон бошланади, барча эркин фикр тарафдорлари қувғин қилинади. Жумладан, тахтга чиққан Александр III Тургеневнинг ҳам Россиядан чиқиб кетишини талаб қилади. Унинг сўнгги кунлари Парижда, Виардолар оиласида кечади. Бу миллатнинг буюк бир вакили учун оғир фожеа эди. Тақдир…\nҲар бир тақдир – бир сабоқ. Инсон умри эса бир-бирига ўхшамаган, қайтарилмас мўъжиза. Манзил сари кетаётган йўловчи ўнгу сўлига аланглаб қараб борганидек, ана шу ўхшашсиз сафарда ўхшаш нуқталарни ахтарамиз, ҳеч қурса, манзилни юлдузларга қараб белгилаймиз. Шунга ўхшаш ҳис билан китоб муқоваларида кўриб юрадиганим соқолли чеҳраси самимий, қарашлари маҳзун бир инсон ҳаёт баённомасига дуч келиб қолдим. Ҳаммаси фараҳли кунларнинг бирида Чилонзордаги Фарҳод бозори биқинида жойлашган эски китоблар дўконига киришимдан бошланди. Жавонда чанг босиб, “ЖЗЛ” сериясида нашр этилган Юрий Лебедевнинг “Тургенев” китоби турарди. Ёзувчининг кенжа замондоши Лев Толстойнинг ижодини миллий китобхонлар ўртасида оммалаштириш мақсадида бир оз саъй-ҳаракат қилганим учун ўша муҳитни тўлароқ тасаввур қилиш ниятида китобни бир сих кабоб нархида сотиб олдим.\nМутолаа жараёнида шундай бир туртки олдимки, бошқа бир дунё кўз олдимда намоён бўлди. У воқеаларни бугунги кунларимизни безаб турган манзаралар билан солиштирдим. Қандайдир мулоҳазалар туғилди. Очиғи, миллий адабиётимиз таҳлилига бағишланган шу савиядаги тадқиқот-асар хаёлимга келавермади. Китобдан олган таассуротим таъсирида уни ашаддий бир китобхонга тавсия қилдим, у танишиб чиққач, ҳафсаласи пир бўлиб, “Эски гаплар экан”, деди. Бир ёзувчига шундай китоб бор экан, десам, “Уларни талабаликда қалпоқ қилиб кийиб қўйгани”ни маълум қилди-ю, бироқ Тургеневнинг исм-шарифини ҳам эслай олмади. Менинг назаримда эса китоб алоҳида эъзозга арзирди. Филология фанлар доктори, професор Ю. В. Лебедев қаламига мансуб, филология фанлари доктори Н. Н. Скатов тақриз қилган бу асар далиллларга бойлиги, таҳлилнинг чуқурлиги, тарихий-фалсафий мушоҳадалар, мафтункор услуби билан китобхонда чуқур таассурот қолдирди. Таассуротларим эса эшитганларимдан ўн ҳисса, юз ҳисса бойроқ эди. Иштиёқ билан уларни қоғозга туширишга жаҳд қилдим, шу баҳонада мулоҳазаларимни изҳор этишга ҳам журъат этдим. Уларни сизга илиндим. Маъзур тутасиз.\n2016 йил 22 октябр –7 ноябр\nP.S. Эссе жузъий қисқартиришлар билан берилди.\nДаврнинг донгдор овози →


Меросдан ман қилувчи сабаблар тўрттадир.\nҚуйида зикри келадиган тўрт монеъдан бири мавжуд бўлса, мерос олишдан тўсади, ман қилади.\n1.Қуллик - қулнинг қул бўлганлиги, уни бирон қариндошидан мерос олишдан ман қилади. Чунки қулга мерос улуши берилса, уни хожаси олиб қўяди. Маълумки, хожа қулнинг қариндошларига бегона ҳисобланади. Бу борада фуқаҳоларнинг «қул ва унинг қўлида бўлган нарсалар хожасиникидир» деган сўзлари машҳурдир. Бунда қул мудаббар(хожаси ўлганимдан сўнг озодсан деб айтган қул), мукотаб(маълум миқдордаги маблағ эвазига озод бўлиши шарт қилинган қул) бўлишининг фарқи йўқдир.\n2.Қатл - ворис ўз муваррисини ўлдирса, у мерос олмайди. Пайғамбар(с.а.в.):\nليس للقاتل شيء\nяъни: «Қотилга (ўлдирганини мақтулни тарикасидан) ҳеч нарса йўқдир» (Абу Довуд ривояти) - деган сўзлари бунга далилдир. Қотил гўё ўз вақтидан эртароқ мерос олишга шошилиб муваррисни ўлдирган ҳисобланади. Фуқаҳоларнинг “Ким бир нарсани ўз вақтидан олдинроқ ҳосил қилишга шошилса, ўша нарсадан маҳрум қилинади”, деган сўзлари бунга далилдир.\nҚотилни меросдан ман қилишнинг яна бир ҳикмати шуки, агар қотил меросдан ман қилинмаганда кишилар, меросни тезроқ қўлга киритиш учун муваррисларини ўлдирар, натижада жамиятда беқарорлик вужудга келар эди. Бизнинг ҳанафий мазҳабимизга кўра, меросдан ман қилувчи қатл бу каффоратни вожиб қилган қатлдир. Бунга қасддан ўлдириш, хато қилиб ўлдириш ва шибҳул амд (қасддан ўлдиришга ўхшаш ) қатл киради.\nМоликийларга кўра, қасддан ўлдиришдан бошқаси меросдан ман қилмайди.\nШофеийларга кўра эса, барча кўринишдаги қатл меросдан ман қилади. Масалан, бир киши яқин қариндошига зино қилганида гувоҳлик берса, кейин уни ражм(тошбўрон) жазоси билан ўлдирилса, шоҳидлик берганга мерос берилмайди.\nҲанбалийлар наздида, қасос, дия, каффорат билан товони тўланадиган ҳадларда меросдан манъ қилинади.\n3.Ихтилофуд-дин - Диндаги фарқлилик, яъни турли динда бўлиш. Бу фарқ Ислом ва куфр орасидадир. Ҳадисда:\nяъни: «Мусулмон кофирдан, кофир мусулмондан мерос олмайди» дейилган. (мутаффақун алайҳ). Бошқа ҳадисда пайғамбар (с.а.в.)\nلا يتوارث أهل ملتين شتى\nяъни: «Икки хил миллат ( (дин) аҳли бир-биридан мерос олмайди. деб марҳамат қилганлар(Абу Довуд ва Аҳмад ривояти). Исломдан бошқа диндагилар бир-биридан мерос олаверади. Яҳудий насронийдан ёки акси бўлиб мерос олади.\nСаҳобалардан Муоз ибн Жабал (р.а.) мусулмон кофирдан мерос олади, чунки Ислом олийдир, ундан олий ҳеч нарса йўқдир, деганлар. Лекин жумҳур уламоларнинг сўзи бу ўринда тўғрироқдир.\nБаъзи уламолар «Риддат» (Исломдан чиқиб бошқа динга кириш)ни ҳам мерос монеъларидан санаганлар. Аслида бу ҳам ихтилофуд динга дохилдир. Муртад (диндан қайтган), уламоларнинг ижмоъсига кўра мусулмондан мерос олмайди. Аммо мусулмон муртаддан мерос олиши ҳақида уламолар қуйидагича фикр айтганлар: Моликий, Шофеъий ва Ҳангбалий мазҳабларда мусулмон муртаддан мерос олмайди. Муртаднинг моли мусулмонларнинг ўлжаси ҳисобланади, дейдилар. Аммо ҳанафийлар эса, муртаднинг моли мусулмон ворисларига меросдир., дейдилар. Бу раъй Абу Бакр, Али ва ибн Масъуд (р.а.)лардан ривоят қилинган.\nМазкур ҳукм мусулмон ўлкасида яшайдиган мусулмон ва кофирлар орасидаги меросга доирдир.\n4. Ихтилофуд-дорайн - яшайдиган диёридаги фарқ. Яшаш диёри бошқа-бошқа бўлиши билан миллати бир бўлсада, бир-биридан мерос олмайди. Мусулмон диёрида яшайдиган зиммийдан бошқа юртда яшайдиган кофир қариндоши мерос олмайди.\nМерос илмида бир қанча истилоҳий сўзлар мавжуд бўл..