Қуроқ - Аҳмад Аъзам\nBy AdminYanvar 4, 2013No Comments\nУ аввалига бир нималарга чоғланиб, тумшуғини чўзди, лекин шу аснода уйимга аланглаб, бу ерда тўғри келмаслигига ақли етди чоғи, калласини пастга ташлаб, қулоқларини саланглатди. Қаранг-ей, одам бор жойга боряпман, у ёқ-бу ёғимни тўғрилаб олай деб, қора тупроққами, кулгами хўп ағнаган, тозалангани шудир-да бу турқи бетароватнинг; шундан оқ толдан чопиб, хом тери тортиб ясалган эгари ёнбошга оғиб қолган. Эсингиздами, қоши ёк ҳисоби паст, эгар деб ҳам бўлмайди, тагига тиқса, ёш боланинг қўли ҳам кириши маҳол? Бешинчи синфдалигимизда наврўзтепалик Саидвали носкадисини шунга тиқиб юрар экан, билмаганмиз. Исмоил – зеҳни ўткир, қараб юриб, топди, топганига Носир муаллимимиздан суюнчи олди. Носир муаллим Саидвалининг эшагидаги эгарнинг қоши тагига икки бармоғининг учини тиқиб, носкадини чиқарди-да, кўрганлар, яъни бизни, иргансин деб, афтини атай мужмайтириб, ерга урди, синфимизнинг эшиги олди кириб-чиқиб босаверганимиздан ёмғир ҳам юқмайдиган заранг-тош бўлиб кетган эди, носкади майдаланиб, урилган жойи кўкариб қолди. Носини тергилаб олмасин тағин дедими, устидан шалпиллатиб тупурди ҳам. Исмоил муаллимга пишанг бўлиб, у ҳам бориб ўша ерни тепкилади. Чинни кўзачадек гул солинган ҳақиқий эски кадича, нарироққа тушган бўлагини олиб қарасак, нақшлари, нос иси келиб турса ҳам, қизғиш гулли хитойи пиёла синиғига ўхшар эди, томоша қилиб ачиндик, ачиндик жуда, учиб кетган яна уч-тўртта бўлакни бир-бирига улаб кўрдик, бўлмади. Носкадига ҳам шунақа чиройли безак берадими, а, деб хунобимиз ошди. Бунақа кадичани ҳеч ким экмай қўйган, ошкадига ўхшаб ўсади, палаги сўрига чиқиб тугади деб эшитамиз, холос, кўрмаганмиз; Саидвалининг бувисига ҳам момоэнасидан мерос ўтган бўлиб, у ўғирлаб тутиб юрган экан, куйганидан ириллаб йиғлади. Қизиғ-ей, шунақа ғалати йиғларди, ўзини кўрмай йиғисини эшитган одам сесканиб тушарди.\nНосир муаллим Саидвалини олдиндан уришиб келади, яна уришди, так-так бошига чертди, черткиси қўрғошин қўламидек оғир, нақ товонгача ўйиб тушарди, бор гап, бу ҳам кор қилмагандан кейин уришга ўтди, ёмон урар эди лекин, инсофи ёк, қўли билан йўлга соларди-да. Саидвали бечоранинг нима жони бор, қўл тегмасидан думалайди, чаққон ўрмалаб партанинг тагига кириб кетади, кўзи қуруқ, одамнинг юрагини эзиб виғиллайди, лекин қаттиқ ўрганган экан, шунча калтак билан ташламади, иғ-виғ, ўнинчини битиргунимизча ўлмай, – одамнинг жони-ей! – кейин ҳам яшаб кетаверди! Ҳа, биз тайин ўлади дер эдик-да, нон тегмаган ориқ, ориқ ҳам эмас, тирриқ, пўсти бориб устухонига ёпишган, кўҳна касалнинг ёпиғидан хабари бор-ов деган гумонимиз ҳам аниқ; у пайтлари биз томонда бунақа касалнинг уруғи кўп, ёпиғи билдирмайди, калта йўталтириб юраверади, очиғи эса кўпга қўймайди: бинойидек юрган одам кун сайин ранги қочиб, бети сўррайиб, гавдаси букилиб, кетиб бораверади. Шунга касал бўлмаганлар ҳам ваҳимакасал. Саидвали ўзи шу аҳволда. яна нос отади. Наҳс босгурнинг, чакмазаги ҳам бор деймиз, ҳар танаффусда бадрафга қатнайди; оғзини артиб чиқишидан туфлаб келаётганини кўрамиз, аммо қайдан олиб чекади – бошимиз гаранг; муаллимлар ахтарди, биз қараб ўтирмадик, қизиқиш-да, нажосат жойда ғойибдан тушадими ё ўртани тўсган тахта девордаги пойлайдиган тешигимиздан қизлар берадими, бу ҳам бор гап, энди айтса бўлар, ишқилиб, оғзида носи бўлган, аммо носкади ёк, на жилдида, на липпасида; пачоқ қалпоғини ечиб, астарининг пилтасигача ситиб қараганмиз, сўраганда миқ этмайди, фақат бети жийрилади, қирриқнинг бопладимми деб тиржайгани шу. Исмоил бу ерда бошқа бир гап бор деб, пайига тушган-да, аммо-лекин бунинг шумлиги ундан ҳам ўтиб тушарди, бўлмаса, ҳаммамиз Саидвалининг эшакка меҳр қўйишига ҳайрон, эс жойидами, калла кетмаганми деб. Ҳар танаффусда бадрафга киришдан олдин бориб айилини қайта тортади, силаб-сийпайди. “Ҳа, жўра, мактаб бўлсин, кетами-из”, деб қўяди; – жўра-я! – бизда ўзи биров эшакни ҳайвон ўрнида кўрмайди, қишда молдан ортган нўшхуртни ҳам бермай, кетига тепиб ҳайдайди далага, пичан тортилганда бу ҳам умтилсам дейди-да; жўра эмиш, ўргилдим! – а, жўранг бўлса, минма устига, отникидек гилам жабдуқ ёп-да, олдига тушиб жиловидан етакла! Носкади эгарнинг қошида бўлиши ҳеч бировимизнинг калламизга келмабди. Эшакка нимани уқтирса бу деб қараб турамиз, у эса бизга чаппа ўгирилиб шиппа каплайверар экан. Яна айтма деб эркалатгандек, тиззаси билан эшакнинг биқинига туртиб қўяди. Юрибмиз ўттизимиз, нашаванднинг ўзи тупиркилос, нос баттар қилади, бечоранинг ризқи қийилган, э-э, ишқилиб, қаторимизда юргани яхши эди-да, деб ичимиз ачиб. Носкадини топиб ёкотсак, насибаси узилмас эди деб жуда ишонамиз. Қайда, носкашлигини қўймади, жон ҳам савил экан, Азроилдан бир отим отиб, кейин тупуриб олай, кейин ихтиёр ўзингда, деб сўраганми, шу узмай шу-шу-шилаган кўйи ҳаммамизни аҳмоқ қилиб, айтдим-ку, мактабни битирди, трактор ҳайдади, бола-чақалик бўлди, мен ҳаётда улоқиб кетдим, у қишлоғидан чиқмади, қайтиб кўришмадик.\nҚишлоқдан чиқиб кетганимни ўзим ҳам биламан, қирқ йил бўляпти, лекин у ёқдан чиқмаган одам ичиб ўлаверадими? Буларнинг гапини эшитсанг, ҳазилга думалаганга ўхшайди. Яна нима эмиш: рози-ризолик тилашганда бош учимга шампан шишасини носга тўлдириб қўйиш эсларингдан чиқмасин, диққатим ошганларида чекиб ётаман, деб тайинлаган. Астағфируллоҳ, Вафоқулнинг гапига ўзимнинг ҳам ичимдан иҳи-иҳи деган товуш келиб, лабим бурилиб кетди. “Қўйинглар-ей, яхши эмас”, деди Рашид ҳам илжайиб. “Ана, бадрафга кириб ўтирмайди, пойлайдиган одам ёк, – деб Вафоқулнинг яна тили қичиди. – Носир муаллимнинг шунча ургани бекор кетди”. “Ҳай, ҳай”, – деди Рашид чимирилиб. Исмоил эса беозор ғашланиб: “Қизиқ-да, биров уни ўлсин дептими? Ўзига ўзи қилган. Кўзингга қараб ичмайдими!”, – деди ўзига ўзи гапиргандек. “Ҳа-эй, бошқа гапга ўтайлик,” – деди Рашид. “Одам иккита оёғининг устида ўзини эплаб юриши керак”, – деди Исмоил. “Нос, кўп ичган одамнинг оёғидан ёмон олиб қўяди-да”, – деди Вафоқул, муроса билан.\nШу гапларни ўйлагуним ҳамоно у қулоғини саланглатганча салом бериб юборса! Во ажаб, эшакдан салом-а, деб ажабланишга улгурмай, алик олиб қўйибман. Ибратини кўриб хомсирадим-да, ҳозиргина айтдим-ку, айтмасам ҳам кўрасиз, бор шундайлар: одам, лекин саломингизга аликни тилаб оласиз, ўла қолса ўзи олдин мулозамат кўрсатмайди, мисол учун, дейлик, қўшнингиз, сиздан беш-олти ёш кичик, тутган мартабаси ҳам сизникича баланд эмас, катта кетиб кўнглини оғритмагансиз, гапингиз доим яхши, аммо уни, албатта, сизни эмас, муомаладан уриб кетган; ҳу нарида йўнғичқани кўрган тулпор ё емга тўйган ҳўкиз, тўрсайибўтиб кетаверади, ишқириб ҳам қўяди. Бурнидаги жунигача тикрайган! Худойим фаросат улашганда қисган, лекин, мана, бизни ўзи яратиб қўйибди деб, шунга маст, ким қилиб яратгани билан иши ёк. Э маҳлуқ, худойим сендан бошқаларни ҳам яратган! Ё тавба, ҳайвондан одамгарчилик кутмайсиз, тўғри, лекин, ахир, одам мол эмас-ку, инсонда инсонлик фарқи бўлиши кера-ак, дейсиз. Ҳа, майли, ғийбат яхши эмас, тилнинг узунини уларга ҳам берган; пешана-да – қайси гуноҳингизга, дарвозаси дарвозангизга тўғри, қарамай десангиз ҳам, ҳар куни ўзи кўзингизга қадалади, кўнглингизга эрталабдан хуфтон солади. Чидайсиз-да, чидайсиз, ҳаёт бу. Ўшаларга: ҳе эш-шак, деворгим келади-ю, аммо манави қобилнинг илтифотини кўриб, бунга тенглаштирса, обрўси кўтарилиб кетадими дейман-да уларнинг. Яна ўша ёққа ўтиб кетяпман, узр. Ичидагини енгиши қийин-да одамнинг. Мен ҳам бир банда, ахир. Лекин бир хиллар минбарга чиқиб олиб ҳанграйди-да, ахир.\nАммо, бунинг ҳам ўзини ҳар қанча тарбияли тутгани билан айтилмаган жойга кириб келгани, анча нарсани эсимга солиб, кўнглимни сал илитган бўлса-да, очиғи, чеккамни тириштирди. Ҳу бурунлари, яъни эшак минган пайтларим бошқа гап эди, энди эса шаҳар тўла машина, уйда ҳам бор, ўзим ҳайдайман, хулласи, эшаклик иш ёк, яқин ўртада унга ҳожатим тушмаган, тушмайди ҳам, қишлоқда ҳозир ҳатто ўқитувчилар ҳам мингани ор қилади, мен зиёлиникида нима ёкотган экан бу, деб диққатимни оширди. Ахир, тўғри-да, минганим қачонлар эди, ҳу болалик чоғларим мол боққанда, ўтга чиққанда, сомон ташиганда. Эсингизда-я, муштдай бошимиз билан ўт ичида димиқиб ўрганимиз икки боғни, – ҳа-а, кучан-а-кучан, туршак полвон, бўш келма, кўта-ар! – яна бир силтов билан эгардан ошириб, тепасига бо бир боғни босиб, орқасига қўниб ҳам олардик; шуни эплаганимизга ўзимиз шишинган, кўрган катталар, ҳў, баракалла, пишиқлигини, деб қарайди, бўйча бир қаричлигидан бош кўринмайди, жониворнинг калласи ҳам ўт ичида, мисоли кўм-кўк ғарамнинг ўзи, тагидаги тўртта типир-типир оёғи билан, лам-лум, ла-ла-лум, уйга қараб йўл тортади. Ғарамнинг ичидан ашуласи чиқаётган ўзингиз.\nБаҳорикорда ашулахонликка мажол ёк, кифтини офтоб куйдираётган қирлар ҳансирайди, қизиган тандир мисоли оқариб, ҳовур билан ютаман дейди, ҳа, қулоғингизга шунақа бир оч ҳансираш келиб туради, кун тиғида жингиртоб ўт-ўлан читир-читир ёниб бергудек, юрак куяди, ичишга олиб чиққан сув ҳам шишада бижғиб, такиллаб қуриган тилнинг устида юмалоқ думалайди, босмайди сувсимни, комбайн тўкиб кетган майда сомон ўроққа илинмайди, қўлда тўдалаш азоб, тер қуйилиб, кўз ачишганидан кўрганингиз атроф сариқ оқова чайқалади, яйдоқ жазирама, устида живир-живир саратон рўёлари, сал олисда Ғубдин тоғи ҳам кўк буруқсайди; бўйингдан икки баробар катта-катта қанорни миқтилаб тепиб жойлаб, маташтириб эшакка ортиб, – айни ҳа-ҳийлаб ердан узган пайти бу хонасаллот (аламдан сўкинардик) юриб кетмаса – устига яна бир қанорни кўндаланг ётқизиб олгунча, эҳ-ҳе, бу азобларга чиллакчўп оёқлари дир-дир қалтираса ҳам фақат болагина дош беради. Ҳатто сўфитўрғай ҳам кўрган кўзига ишонмай учишни эсдан чиқариб қочмай тураверади. Ҳай полвон, ҳай эти устихонига ёпишган алпомиш! Эҳтиёт бўл, зўр келмасин – эрталаб гирдолига тўйгансан! Туриш бериш керак, туриш.\nАна шуларни эслаганда хаёл қочади-да, хаёл, қаеқларгадир кетиб, аччиғи йиллар пўртанасида такка чўкиб, ширини қалқиб юзалаб, ирмоқ-ирмоқ ёдимга оқиб киради. Меҳнатнинг тагидан ўрмалаб, ҳеч бир машаққатга бўйин бермай, ёруққа умтилаверган болалик… Унинг юкини елкаламаган қишлоқ боласи ёк. Кўп ўриб қўйиб, боғлар катта бўлиб кетиб, ортишга куч етмаган пайтлари ҳаммасини ташлаб, ерга ўтириб олиб бақириб сўкинганларимиз эсингиздами! Иҳ-иҳ деб йиғлаб юборай дейсиз, ҳеч ким кўрмаётган бўлса ҳам кўзингизга ёш келмайди. Олдимда икки боғ ўт, куч етмаганидан ич қалтирайди, чора ёк, сира ёк, бутун дунё чорасиз. Бу дунё кўзимда алам бўлиб кўкаради. Ҳе, деб сўкиниб яна ўрнимдан тураман, чоғланиб бориб, кичкина гавдамдаги бор кучни қўлим билан белимга бериб, икки боғ туташ ипга тармашаман… Қувват деб атайин чақиргандек додлайман. Худойим ўзимда ёк олғовни қайдандир олиб беради ҳам шу пайти.! Эшак бир гандираклайди, лекин жойида туради, юриб кетмайди, бола жонимга раҳми келади…\nЭ-э, бу хотираларнинг ширини тагида аччиғи яширин, аччиғидан ширини чиқиб келаверади. Олдин айтган бўлсам ҳам, айтгим келаверади, шунақа қизиқ гаплар сизда ҳам бўлган, ҳу ўша, салқинини жазира сўриб олган каллак тут соясига бошимизни тиқиб, ким қайси қизни олишига келишолмай, жиқ-жиқ талашган, тайини ҳам, охири ҳам ёк валдир-важир дамларимиз. Менга қара, ўша қизга гапириб кўрганмисан ўзи, деб сўрайдиган одам ёк, чолвор кетга зўрға илинади, бурунни билакка артиб, ёк нарсага, нималигини ҳам билмай, талпиниб юрганларимиз, ҳай, мишиқи қурмагурлар! Ўша қиз ҳам ҳали ўсма қўйишни билмайди, латта жилд тутади, довот ушлаб юрганидан қўли кўм-кўк, ёзғични тишлаш одати бор, шундан тили ҳам кўк. Билган саволига ўзи ҳам чўзилиб баланд кўтаради кўкарган қўлини.\nОлис ортга қарайман: малла сочим офтобда унниқиб, қизғиш тус олган; Булунғурнинг зилол чашмалар билан пахта оқоваси аралаш бўз суви, Қипчоқариқнинг бўтанасида чўмилиб, жазиллама билқ-билқ тупроққа кўмилиб ётавергандан, бет шўралаб, суяклар куйка тери тортилган тараша, мактабимиз чорбоғидан ўғирлаган аччиқ олмадан тиш қамашиб, мужмайиб юрганларим… Ўзимизникида шовулдек солиб, ер билан битта оғриб ётганини кўз олдимга келтирсам, оғзим сув очиб кетади, эшак олмани деб Носир муаллимдан калтак емасак, очдан ўлармидик? Вафоқул икковимиз тепада, шохда, Носир муаллим пастда, пусиб келиб олган, қўли орқасида, нияти бетида, садо бермай олайиб туради, тушириб олгандан кейин чап қўли билан қулоқни бураб, ўнг қўлининг ўртанча бармоғининг букиги билан бошга тукиллатиб урганда бола одамнинг тишигача қоқилиб кетади. Раҳми ёк, меҳрсиз, одам эмас, зўр дарс беради лекин деб, тиришиб ўқир эдик – қўлидан қўрқардик.\nУ бизга бешинчи синфдан қўшилган, Ғаффор, Бегимқул, Султон билан Наврўзтепадаги бошланғич мактабдан бирга келган, тўрт чақиримдан қатнайдилар, улар пиёда, Саидвали эшакда. У пайтлари велосипед жуда кам болада, бори ҳам миниб келса, дарсда ўтирган пайти Ғазиранинг болалари уриб кетиши бор. Эрталаб қизиғи ёк, чунки катталарига ҳимояланиб келишади, лекин қайтишларида бизга кун туғади, катталарининг дарси кечроқ тугайди, ў-ў, тўпир-тўпир кесакпаррон! – буларини қақшатамиз, лекин булар ҳам кўп ўтмай уюшиб олади – Саидвалининг эшаги атрофига – Ғаффор Саидвалига мингашган, Бегимқул билан Султон эшакни паналаган, ҳали урмасимиздан тўртовлашиб чинқириб, ҳай-ҳайлашиб бизнинг уй олдидан сурон солиб сурадилар, кесак отишга юрак бетламай қолади. Синфда уришмаймиз-у, лекин дарсдан кейин кўчада ғаниммиз, қизиқ, бола эканмиз-да, болаликнинг кесаклари ҳам юмшоқ бўлганми, бунақа отишмаларда оналаримиз, ҳай яш–шамагур, кўзини чиқариб қўясан, бошинг ёрилади, деб жаврашларига қарамай, бирортамизга зарар етмаган, аммо-лекин тош отмасдик, фақат кесак, болача душманлигимиз ичида ғирромлик ёк эди.\nЎзи шу, тупроқнинг ичида пишиб, кесагига тўқишиб ўсганмиз. Ғазирамиз она ариқ Булунғурни бағирлаб шимиб, кўкка бурканиб олган бўлса-да, сувсиз қоқ ерда тиришиб-тирмашиб ўсиб чиқаётган қайрағочга ўхшатаман болалигимизни. Бўлмаса, нораста бўйимиз билан колхознинг катта клубининг, ёнидаги иморатларини ҳам қўшиб, ғиштини қуйиб қўямизми! Нима ҳам жонимиз бор эди! Қаранг-эй, ҳар куни минг, минг икки юз-уч юзгача ғишт ташлаймиз. Ҳалиги, эсингиздами, ўн тўрту йигирма саккиз, тўртталик қолип, шуни қоринга тираб, оёқ қалт-қалт чалкашиб, юкнинг залворидан товон ерга гурсиллаб урилиб, зир чопишимиз! Отам ярим кечалари: “Сан бола очингдан ўляпсанми, а? Яна кел-чи, уриб оёғингни синдираман!”, деб олдиларига солиб кетадилар, кечасилик салқинда, ой ёруғида иш яхши кетишини тушунмайдилар-да, лекин қатордан қолар эканманми, саҳар қоронғисида шамғалат уриб, ярим йўлгача уйқум очилмай, лой чиқаргани югураман. Аввал хандакни икки ағдариб пишитаман, кейин тепага қулочлаб отаман, тўдаланган уюмни сувлаб, кетмоннинг орқаси билан силлиқлайман, – офтоб ялтиллайди лойнинг устида, – сўғин тушдан кейингисига ер ағдариб. сувга босдириб қўяман. Орада бир нафас ростлаб, чойланиб оламан-да, шу билан ке-етди! Кафтингизнинг қирраси билан лой кесиб, ҳовучлаб қолипга урасиз, ҳмлаб кўтарасиз, бориб тап ағдарасиз, қайтасиз, тағин қумлайсиз, қўл пичоқ бўлиб лойни тилимлайверади, лой камаяй демайди, қолип қоринга тиралган, яланг товон тош қоттган, чоп-чоп қатновнинг адоғи ёк; чанқов тинкани қуритган, баримизда биттадан тунука чойдиш, жўмрагидан қулт-қулт тортамиз, ичганимиз ўша заҳоти тирқираб чиқади, олдинда кўкрак, орқада куракнинг ўртасидан милт-милт юмалайди, оқиб чотимизга киради; пешанабоғни сиққанда ерга шириллаб тушади. Саҳар чиқарган лойни тушгача, тушда чиқарганни қора шомгача қуйиб қўйиш керак. Ўтириб тикилсангиз, иш сира тугамайдиган кўринади. Қипчоқариқнинг пастида қатор-қатор лойхандак, белидан юқори яланғоч, қора-қура Вафоқул, Абдуҳамид, Карим, Бердибой, Нусрат… Оқ-сариқларимиз ҳам кўмирхонада туғилгандек туси ўзгариб кетган… Ҳозир ҳаммаси бормикан деб ўйлайман, уйга келган синфдошларим мендан қари кўринади, бошқалари ҳам бобой бўлиб қолгандир тоза.\nАйтганча, колхоз ғиштнинг мингига саккиз сўмдан пул ваъда қилиб, қуйганимиздан кейин эса бў-ў деб, биз болаларга ҳеч зарили ёк буғдойига чаққан, эшакда тўрвалаб ташиганмиз; қўлимиз пул кўрса, велосипед оламиз, кўчадан қизларни ҳаваслантириб учириб ўтамиз деган орзулар ўша қазганимиз лойҳандақларда уялаганича қолган. Ҳозир ўғлимни ўзимнинг ўрнимга қўйиб кўрсам, им-м деб тишимни тишимга босаман, унинг қилмаган, энди сира қилмайдиган меҳнатидан эзиламан. Йўқ, болаларим, невараларим учун ҳам бўтаналарни ўзим ичдим, ҳаётининг иморатига қанча ғишт лозим бўлса, олдиндан ўзим қуйиб қўйдим. Қилган меҳнатларим етти авлодимга етгули. Шунақа гаплар билан ҳам ўзимга таскин бераман-да.\nҲа-я, битирганимизда мактаб ҳам шундай қўйиб юбормаган, қизларга нима юклагани эсда ёк, балки девор оқлатган, пол ювдиргандир, балки ғўза чопиқ, ишқилиб, ҳафта-ўн кун ишлатган, аниқ айтолмайман, лекин ўғил болалардан ўн мингтадан ғиштни санаб олиб, аттестатини кейин берган. Биз ҳам бу пайтга келиб пирча бўлиб қолганмиз, имтиҳонлардан қутулган, баҳолар олинган, қуриган ғиштни учтадан саккиз қават, устига битта қўйиб йигирма бештадан ёндама қилиб теришда ичини бўш қолдириб, саноқда алдаганмиз. Муаллимларимиз буни билмаган ё, кўриниб турганини ҳам ишлатадиган жойнинг ўзи ёклиги учунми, билмаганликка олган.\nШу тинмаслик шашти билан университетга ҳам кириб кетдим: мол ҳайдаш, ўт ўриш, пахта чопиқ, ер ағдариш, сомон ташиш, ариқ тозалаш, ғишт қуйишлар энди ёк, теримдан бу ёқда ҳам қутулиб кетмадиг-у, лекин ётиб ўқисанг, ўқиганларингни уқсанг бўлди экан – шаҳар сеники. Булунғурнинг тубидан сакраб бошимни чиқаргандек бўлдим, мисоли, ҳаво етмай бўғилиб ётганда туйқусдан ҳи-и деб ютоқиб нафас олдим, кўкрагимга эркинлик келди. Бу ерда уйлар қалашиб ётса ҳам бир кенглик, дарслардан бўлак пайтлари ўзингга ўзинг хон, ўзинг бек, кинотеатрлар ярим оқшомгача очиқ, эрталаб юмшоқ бўлканонга қалин сутшинни сурамиз – нонушта, тушликда йигирма икки тийинга ярим коса лағмон деган нарса, йигирма тўрт тийинга картошка қайлали котлет, кечқурунга яна бўлканон билан килка-консерва тайёр. Шу килка ҳам қанча талабанинг жонига ора кирган! Яшаш зах ижараю чўнтак мудом касаллиги қишлоқ боласига чўт эмас, мадраса тупроғини ялаш – кўрмаган мартабамиз. Лекин бу тарихларга ҳали анча бор. Уларгача кечган болалик хотирам арқоқларида чувалашиб ётибди…\nКичик гуноҳидан бир уялган одам кейин катта гуноҳлардан тийилиб қолар экан. Шу десангиз, бир куни бодринг ўғирловдим. Ҳа, ўғирликка кирганман. Бодринг айни етилган пайт, гуркин палагининг ҳиди димоққа гупиллаб урилади, жуда чанқаган эдим, Булунғур ёқадаги чашма бир чақирим, боришга сабрим ёк, офтоб тиккада, чидамадим, кириб олдим. Ўралмаган, ҳатто увати ҳам ёк томорқа, бодринглари билакдек, кўклари палак тагида сув олиб ётибди, сен же-мен же, пишганлари офтобда сарғайиб товланади. Биз томонларда томорқа деб фақат ҳовлидаги экин-тикинни эмас, одамларнинг далада пахтадан ортган бўлтак-сўлтакларни ер қилиб олгани ҳам айтилади, бу тирикчилигини ҳеч ким иҳоталамайди, агар ҳам ҳу ҳалиги Валентин Тюпконинг чигитни квадрат уялаб экишидан қолган дона-дона думалоқли сими билан атрофлаб қўймаса; ҳужжат-пужжат керак эмас, йиллар бадалида, пахтанинг қарталари қайта тузилиб, бу ер ҳам кириб кетмаса, бир кишига умрлик тегиш, мерос бўлиб оиласига ўтаверади ҳам. Нарзулла бобоникининг ҳам чайла оти бор-у, ёмғир ювган, томи ёк тўрт катак – одам белича пахсадан бошқа вақоси ёк, Қипчоқариқ увати билан ўртада шапалоқ ер, мол ҳам бемалол босиб кетаверади…\nБилмадим, худонинг бу бола ҳам яшасин деб раҳми келдими, тош қотиб тўғри қилибман, падарлаънати, хас-хашакни бир маромда шиғиллатиб, тикилган кўзини узмай, симоб оқиб ўтаверди-ўтаверди! Ёмон узун туюлди лекин! Орқа жойим тош осилиб кўрингандир, ўғил боланинг уяти ёк еримни рақиб билмагандир, ҳар қалай, тегинмади, лекин ўтиб, бурган ичида кўринмай кетгандан кейин ҳам нафасим чиқмай, аллазамон бежон қотиб қолдим. Чаққанда ўлдирмаса ҳам, қўрққанимдан ўзим нақд ўлиб берардим лекин. Шу қотиб ўтиришимда ўлганим шудир, деб ҳам ўйладим бир, эй, ниҳоятда хунук совуқ, тирик жонивор ҳам шунақа зимистон бўладими! Тилини чиқаргани мусулмон дейишади, ўша вақти тилига қарабманми, имонини худо кўтарсин, шу билан кўп йиллар, ҳатто қишларда ҳам тушларимга макон қуриб олди. Тушга киргани бойлик эмиш, лекин турқи ўчсин, у ёғингиз ҳам, бу ёғингиз ҳам узун-узун чирмашиб чалкашган илон, шунақа кўрардим-да тушимда, бир қўрқиб уйғонинг, бойлик керакми, жонингизми, ўшанда биласиз. Ҳа-а, уйқу бузилиб, эрталабгача хавотирда чиқинг, кейин бировга осон тутасиз!\nДала-дашт майли, лекин бу газанда қишлоқнинг ичида ҳам сероб, дарахтларнинг устида чумчуқларни қий-чув тўзитиб, одамнинг юрагига ғулғула солади, уйларнинг шифтида юради, эгасига тегмайди, ун сепса ёколади, лекин хаёлдан кетмайди, ўзини устингизга ташлаб юбораётгандек бўлаверади. Ҳалиги, яланғоч бутимнинг шундоқ тагидан ўтгунгача пайтлари кўрсам, юрагим озгина шувиллаб қўярди, холос, энди эса яланг катта кўчада ҳам аланглаб юраман, тупроққа тушган изи тирикдек иланг-биланг йилтиллаб, оёқдан узиб оладигандек бўлаверади. Кечалари сим-сиёҳда унсиз шувиллаб даф қилаётгандек, ухласам секин кўрпамнинг тагидан кириб келаётгандек; айниқса гунгурт бадрафда кўринмай қўрқитади. Бир куни Қипчоқариқнинг пастида ҳам олдимдан чиқиб қолиб, ўтакамни ёрди. Ўқилон эди. Одамга отилса, кўкрагини тешиб ўтиб кетади деган маҳовапти бор. Ўзи-ку ипдек бир нарса, безарар, чақса ҳам кераг-у, лекин одамдан қочади, учраса, кўзингизга бир нарса лип илингандек туюлади, ичингизда бир хавфсираш туради, уч одимча нарида ўт қимирлаб қолади, вассалом, тизимча ўзини ўша ёққа отган бўлади. Бу анча каттаси, яъни узуни экан, устига келиб қолганимга шошдими, қўрққаниданми, ишқилиб, белигача баланд кўтарилиб, тўғри тикилганича қотган. Кўзим тушгани ҳамоно ҳолати жон ирғиб юборганимни билмайман, шунақа пайтлари ваҳима ҳам куч берар эканми, физкультурадан “уч” оладиган ҳолимда, шу отилишда йўлни уч-тўрт қулоч энлаган кўлмакнинг у ёғига тушибман, кейин шунчага сакраганимни кўриб, кўзимга ишонмадим. Қипчоқариқ шу ерда икки одам бўйи тикдан ўтади, пасти олмачорбоғ, ўртада тупроқ йўл, чорбоғдан сув тошиб, йўлни босибди, уват тагида холос бир одам ўтарли қуруқ ер, қачондир кўрган киномнинг қўшиғини э-э, най-най-най, нанай-най-най, деб айтиб, дингиллаб келаётган эдим, сакраб кўлмакнинг бу ёғига тушиб ҳам най-найим тўхтамабди, худди калтак еб ангиллаётган кучукдек, анча вақтгача най-най-й, деб қўяман денг.\nЎзи кичкиналигимдан ўқишга ружу қўйиб, ҳамма нарсанинг тагидан бир ақл чиқариб олиш кўйига тушган эдим. Китоб қишлоғим тепасидаги бир туйнук, шу туйнукдан ташқарига ўрмалаб чиқиб, бўлакча дунёларга кетиб қолар, ўша ёқларда қидириб, газанда ваҳмию кўнгилга юк бўладиган бошқа гапларни тамом унутар эдим. Одам бўлишга англаб-англамай йўл излабми, шу меҳнатлар ичида мактабни, хусусан унинг кутубхонасини бошни саждага тўғрилайдиган меҳробга айлантириб олган эдим. У пайтлари, албатта, Аллоҳни ўйласак ҳам узоқдан, кўнгил мусулмонлиги – ўқиш, китобга ружу, эҳтимолки кутубхонамиздан тарқалган, ҳаммага чапа-раста юқмаган бўлса-да, менга ўхшаганларни оғритган бир ют каби эди. “Беш”га ўқиш ҳам катта бир мартаба, одамлик келажагимиз нақ синфхонамиз деразаларидан мўралаб имлаб турарди. Э, бу қизларни гапирманг, уйида қиладиган иши ёкми, китобга ёпишган! Шулар топиб, ўқиганини бир-бирига чуғурлаб, мияни қоқиб қўлга берганидан, ўша яхши китобларни қўлга олишга орланар эди одам. Лекин қизлар кўкрагига босиб юрмагани ҳам бисёр, кутубхонада улар кирмаган бошқа кўп дунёларни кезишим мумкин эди. Кутубхоначимиз сенга катталик қилади демайди, тахта жавондан қўлим билан кўрсатганимни беради. Муқоваси қалин, семизларини танлайман. Нималарни ўқимаганман! Қанақадир Васёк Трубачев, Ашот, уларнинг дўстларига қўшилиб юриб тонг оттирар эдим. Кимдир, тоққа қочган Алитет, нимага қочган – эсимда ёк, лекин катта, қалин китобни намойишга кўтариб, ўша кўп ўқийдиган қизларни ҳам ҳайиқтириб юрганим ҳалигача эсимда. Балиқ, тюлен овлаб кун кўрадиган қанақадир бир шимол халқими, овчи қабиласими, шуларда отаси қариб, ишга ярамай қолса, уни ўз ўғли елкасига миндириб, қор босган тоғдаги бир овлоққа элтиб ташлар, бобой бечора ўша музлоқда ёлғиз қолиб, тағин ўғлини шу қилгани учун алқаб, қисматига рози, ўлиб кетаверар экан! Энди бу қуруқ нонхўр, яшаб нима қилади деб ташлаб келган-да ўғил басамон!\nҒишт қуйган пайтимда ўқишга илож ёк эди, чарчайман, ухлаб ҳам олиш керак, жазирама кунлари ҳам каллага китоб кирмайди, Булунғур билан Қорасув ўзига тортаверади. Лекин бошқа пайтлари, айниқса қоронғи қишларда китобга мук тушаман. Далага мол ҳайдашда қулайини қилиб, эшакнинг устида ҳам ўқиб кетавераман. Албатта, бунда кўзи тушган катталарнинг: “Э, бу боланинг китобга ёпишганини!” деб қўйишларидан шишмаланиш ҳам бор-у, лекин муллалигим, ҳаққаст рост, Саидвалининг носкашлигидан ўтиб тушар эди. Мол темир қозиқни жингирлатиб ипини ўзи судрайди, эшак уларга эргашма, эшакнинг юришига мос чайқалиб-чайқалиб, китобдан кўз узмай кетаверасиз – кўчма эгар қироатхона. Ҳу далага етгандан кейин молларни арқонлаб бир сояни олсангиз, сиздан бемалол одам ёк.\nБир куни тут тагида устимдан соя кетиб, офтоб бошимга тиккадан уриб куйдириб юборгунча ўқиб ётаверибман, сакраб турсам, моллар ёк! Темир қозиғини, теша олиб юраман, қаттиқ ерга қоққан эдим, молнинг ўзи тортганга суғурилмайди. Қандай кетади! Ўғри кундузи доримайди, унинг иши кечасилик, шунда ҳам онда-сонда битталаб олади. Беш мол ақллашиб гапни бир жойга қўйиб ёколгани ақлимга сиғмайди.\nЭсим чиқиб, излашга тушдим. Булунғур бўйларидаги ёввойи жийдаларнинг орасидан, пахтапоя, шолипоялардан ахтардим, олмачорбоққа кирдим, Валибобогача қараб келдим, – ёк, ерга кирганми, осмонга чиққанми – ёк-да. Маза қочди, саросимада, бу ҳам ёколиб қолмасин деб, эшакни миниб, уйга чопдим, ойимга индамай, бир омонат илинжда оғилхона-айвонларни, уйнинг орқасидаги ертокни қарадим, худди шуларнинг орасида бемалол кавш қайтариб ётадигандек, ёк! Ана шу вақти отам келиб қолдилар! Ҳар жума Самарқандга намозга борадилар. Энди нима дейман деб, дамим ичимга тушиб кетди. Менга совға – қизил локланган бошмоқ олиб келибдилар, ҳали қўлимга келмасидан билдим – қизларники, яна оёғимга катта; ярқиллаган экан-да, чарми пишиқ эмиш-ей, – бир алам қилди, бир алам! – мана бўлмасам деб молларни ёкотганимни айтиб юбордим. “Оқшоми билан ўқиб чиқиб, кейин далада уйқуни урасан. Ўзинг ёколиб қолмабсан ҳам яхши”, дедилар отам унча уришмай. “Йўқ, қараб ўтирган эдим сояда, бирдан ёколиб қопти”, дедим. Отам тўқиётганимни билиб ўсиқ қошлари тагидан бир қараб қўйдилар, мен бошмоқни яна артиб силаган бўлиб: “Жуда зўр экан-у, шу сал катталиги….”, деб нигоҳларини юмшатдим. “Ҳай, Эшим касофат оралагандир-да, қаёққа ҳам кетади”, дедилар. Бошмоқни мақтаганимга соқолларини тутамлаб: “Ҳм, кўни тоза, шундай ярашиғли нарса бекорга турмаган-ов, деди-им, заифона экан-да”, деб хижолат бўлган бўлдилар.\nБизда ўқалоқ, бир жойларда сўна, бўка дейишади, ана шу касофат келиб қолса, ўзини кўрмайсиз, эшитмайсиз ҳам, тинчгина ўтлаб турган мол бечора бирдан шайтонлайди, шундай шайтонлаб кетадики! Кўзлари олайиб, бўкириб юборади, сакраб ўзини тўғри келган томонга отади, кўрган одамни ҳам ногаҳон ваҳм босади. Меники шу ўқалоқдан қочиб, ипи пишиқ жун, узилмаган, қозиқ-позиғи билан Қипчоқариқнинг ичига, қамишнинг бўлиғига уриб кетиб, соя-салқинда, бўйнигача сув, ариқ лабидаги ўтга чўзилиб, ҳузурини топиб турган экан. Бу ёқда эса юрагим ёрилган, шунча молни ёкотдим, қандай кунга қолдим энди, деб.\nЭй-й, бунинг учун унинг таърифини келтириш керак, айтмаса хотира ҳам кемтик бўлиб қолади. Гап шундаки – Эшим кал шунчаки, соддаси кўприк тагида туриб эшак ҳуркитадиган жўн бир каллардан эмас, алоҳида, деви борми, жиними, ишқилиб, бўлакча бир кал. Алоҳидалиги – қўли эгрилиги, кулишни ҳам, ачинишни ҳам билмайсиз – ип ўғирлайди, бошқа нарса билан иши ёк, айнан арқонлаб қўйилган молнинг ипини қўймайди; деви ё жини борлиги – молингизга қараб ўтирганингизда ангда қолдиради, олганини кўрмайсиз. Гапирай десангиз, қўлидан ушлаб олмагансиз. Шунга дуо кетган дейман, бўлмаса қараб туриб билмайсизми. Ўғрилиги ҳаммага маълум, ҳамма билишини ўзи ҳам билади, лекин касмини қўймайди, худди ҳамма билан бас бойлашгандек, Ўзида бор-йўғи битта ориқ танача, у ҳам подасида, кал вақти-вақти билан подачимиз ҳам, бунча кўп ип нима зарил, инсон зоти тушунмайди. Лекин йиғаверади, йиққани чириб кетгунча чиқмайди, агар ипингиз эсингизда турган бўлса, йиллар ўтиб, кал ғўзапоя ташиётганда, тоғдек қилиб елкалар эди лекин, калта-култа уламаларидан танийсиз-да, қўл силтайсиз, бер деб тортиб олганингиз билан энди ҳеч нарсага ярамайди. Қизиғи шундаки, ипни кал олганини аниқ билган одамар куйиниб ҳам ўтирмайди, худди ўғрилик ҳам оши ҳалолга устамадек. Ип майли-ку-я, лекин бўшоқ юрган мол бировнинг томорқасига кириб кетади, қоракўрпа еб дамлайди ё ёколиб қолади. Кейин Қирон жарчи бозорда чақиради: “Ҳў-ў, эшитмадим деманглар! Ҳў-ў, ола наввос ёколган экан, ҳў-ў, шу наввос фалончиники экан!… Наввосни топганга шу палончи суюнчига ўн сўм тиккан экан. Ҳў-ў, шуни топган обкеб берса, суюнчини олаверсин экан, Ҳў-ў, ола наввос…”\nШу одам тинмайди, онаси ким бўлган бўлса ҳам, буни лекин қора меҳнатга туққан. Қишлоқда нима оғир иш бўлса, шу балогардон, кўкламда ариқ қазиган ҳам, кундаков ҳам, ёзда томҳашарга лой қорган ҳам, саратонда пахсачиларга лойкаш ҳам шу, тўй-маъракаларнинг самовари шу текин хизматкорсиз қайнамайди, айниқса эрта баҳор, ер текислаш пайти шудгорнинг устидан мола тортилади-ку, икки қатор темир тирма уланиб тракторга кўндаланг тиркалган оғир тўсин-болор, шунинг устида ҳам кал, мола ўнқир-чўнқирда ўйноқлаб кетганда тагига тушиб қолган одам тирик чиқмайди, унга эса жин ҳам урмайди, мола билан баравар кўтарилиб тушади, лекин сирачлаб қўйилгандек, қўниб ўтираверади. Э-э хуллас, меҳнатнинг оғири-енгили демайди, инқ этмай қилаверади. Жони қаттиқ. Чидам, бардош деган нарсалар тош-метин келбатига қўшилиб, қотиб кетган. Ҳа, бир шатрама хотини бор, Бобили, асли оти Асолатми, Асилами, ҳамманинг эсидан чиқиб кетган, шунинг бақиришлари билан ҳам иши ёк. Бобили еру кўкни тупроққа қориб қарғанади, эр ер юткур ноннни нимкосага бўктириб ураверади, қулоғи ёк. Ҳа, тил ҳам ёк, ё хотинидан, ё турмушидан нолиганини биров эшитмаган.\nЛекин шу чоп-чопда болаларнинг ўзи эсдан чиқиб қолгандек. Бизда ҳам тиним ёк, ишга тармашганмиз, ўйинни қочиб қиламиз. Ўйинчоқ отига ҳам ёк, топганимиз култивациянинг чингалаги, велосипед ғилдирагининг спица деган нарсаси олиб ташланган айланаси, чўп билан ҳай сурамиз-да. Уруш-уруш, яшинмачоқ, зув-зув, ким кўпга шўнғиш, ҳаммомпиш – пушка ясаб, ўртасидаги тешигидан рақиб кўзига тупроқ пуфлаб қочириш, чиллак, қулоқчўзма, эшак кўпкари, қизлар молларнинг жунидан юлиб, копток юмалоқлаб олади, бештошдан тортишади. Ҳа, мактабда осилса ғийқиллайдиган турник ҳам бор, Вафоқул айланаман деб, қоқ ерга боши билан тушиб, бир тутам сочидан айрилган. Ерда худди ланканинг пўстагидек ётган сочи. Айтмоқчи, ланка ҳам яхши кўрадиган эрмагимиз эди, ҳай, дабба бўлиб қоласан деб койишса ҳам, бу тепкини қўймас эдик.\nОтам ўзи унча-мунча гапга қулоқ соладиган эмас эдилар, шу феъллари ўтганми, баъзида мен ҳам ўзимникини жуфт деб туриб оламан. Алданишларим ҳам отамерос лекин. Уйимизнинг орқа-олди ваиш, ерток, узумга чумчуқ билан майна кун бермас, тоғораю симга осилган тунука қутиларни тақиллатиб, ҳай-гала-галаю билан иш битмас эди. Отамга кимдир биров қўйнинг бир қулочча ингичка ичагини пуфлаб, ваиш устига ташласа, чумчуқ илон деб ўйлаб қочади, қайтиб йўламайди деб йўл ўргатибди. Бир куни қўй сўйганларидан кейин, ойимнинг ҳай-ҳайлари, менинг қайтарганларимга қарамай, эринмаган одам, шу ишни қилдилар, бир довот сиёҳимни исроф қилиб бўядилар ҳам, кейин ваишга ташлаган эдилар, ҳовлимизни шундай чумчуқ босди, шундай қий-чув босди, қиёмат қўпди чирқиллаб ўзиям. ”Э падарлаънати, ёмон бўлар экан-ку бу”, деб ичакни олиб ташлаганларидан кейин ҳам қани чуввос тинса! Шуни қилишларидан олдин: “Ота, қўйинг шу ишни. Майли, қараб туринг, ўзим пуфлаб, бўяб берай”, деб ялиндим, ойим ҳам гапирдилар, ярашмаган ишни қўйинг, деб, ёк, чумчуқ балосини ўз қўллари билан ёкотгилари келиб қолдими, қўймадилар. Хўп томоша бўлди лекин, ойим кулиб уйга қочиб кирдилар, мен лабимни йиғиштириб ололмайман, бошимни буриб, чеккага тиржаяман.\nТез-тез қулоғим оғрир эди, бунақа нарсаларга отамнинг унча ишлари ёк эди-ю, лекин бир куни меҳрибонликлари тутиб, азза-базза Разиздан дори олиб келдилар-да, ўз қўллари билан қўядиган бўлдилар. Қарасам, томизғининг ранги сариқ, “Ота, бу бошқанинг дориси, қулоқники оқ бўлади”, деб оёқ тирадим. “Қани, баҳона топиб, томиздирмасанг-да, а!”, деб, қочмоқчи жойимда ушлаб, тиззаларига қисиб, қулоғимга мажбурлаб қуйдилар. Миямга шунақа оғриқ кирдики, додлаб ерга ётиб қолдим. Мени шайтонлик қиляпти деб ўйлаб, қараб турдилар-да, кейин нимагадир Муқаддасни ушлаб, “Кел, қизим, эшитишинг тозаланади”, деб унинг соғ қулоғига томиздилар. Синглим бечорага мендан баттар бўлди, ҳовлини зир югуриб айланиб чинқириб, ушлатмади ҳам. Шунда кейин қўя қолсалар нима қилар эди, ёк, “Э буларнинг айёрлигини, дори томиздирмаса-да а”, деб тик турган кўйи, бошларини ёнбош эгиб, ўз қулоқларига қўйсалар! Ана, томошани кўрсангиз! У ёқда Муқаддас йиғлаган, бу ёқда отам, туриб олганлар, бошларини энди бу ёнбошга эгиб, “Ҳа валади зино, ҳа падарлаънати! Бу Жўра чачана қулоққа деб кўзникини берган! Ўйим юборди-ку! Кўр бўлгин, қулоқни кўздан фарқламасанг!”, деб ўҳ-ўҳ қиладилар. Мен йиғлашни ҳам кулишни ҳам билмай, фақат иҳ-иҳилайман, гапим тўғри чиққанига ичимда хурсандчилик қамалиб қолган.\nБиров уни ўқи, буни ўқима деб йўл кўрсатмаган, қўлимга тушганини ўқиб ташлайвераман; гапим ўтмай, аламим келган пайтлари отамни шу китоблардаги қаттиққўл, золим оталарга ҳмм солиштираман, ўхшамайдилар, китоблардаги чоллар ёппасига бенамоз, отам эса кунни ҳар саҳар “Оллоҳу акбар” деб азондан бошлар, азон айтганда ўзлари ҳам жуда баландлаб кетар эдилар. Мени қаттиқ ушлаганлари рост, аммо мактабни тугатиб, Самарқандга ўқишга бораман десам, “Болам, домуллоларга қилиб берадиган ўн минглик дастурхон ёк менда, майли, кўнглинг ўзингдан қолсин”, деб ўзлари учирма қилганлар.Университетни тамомлаётганимда Тошкентдан иш топганимда ҳам: “Э-э, болам, мен тирик эканман, Московга бориб ўқимайсанми”, деганлар. Шу-шу, уйга фақат меҳмон бўлиб бориб, у-бу ишларга қарашганим билан хизматларини қилолмаганимни ўйласам, армон бўғзимга келади. Дарвоқе, бу ҳам қисмат экан, қайтар дунё, болаларимни мен ҳам ўқитдим, улар ҳам дунёнинг турли бурчакларида юришибди, ёнимда ўтиринглар, менга қаранглар, деб айтиш… айтса бўлади-ю, лекин ўзингни ўйлаб, болаларнинг оёқ-қўлини боғлаб қўйиш инсофга ҳам, ҳаётга ҳам тўғри келмас экан.\nЭ-э, мана, чоллар ўтиб кетди, тўп-тўп кетиб юбордилар. Ихчам саллаларда, у ҳам борида, бўлмаса бошларига қийиқча ўралган, эгарда сал қийшиқ ўтирардилар, эгар ботармиди ё бу ҳам бобойча заккиликми, қўлда халачўп, нўхтанинг ипи эшакнинг бўйнига ташланган, йўрғанинг маромида гангир-гунгир ҳангомалашиб келаётганлари узоқдан кўриниши билан, тўй эгалари ёшроқларни “Ҳай, Қўнғиротдан тўртта эшак келяпти. Ҳай, учта эшак келяпти, Исталиндан, қаранглар. Орқадан яна бешта эшак!”, деб шошилтиради. Эшак бойу камбағалга тенг улов, ишлаганда олдин “Виллис” мошин ё “Урал” мотоцикл минганлар ҳам пенсияга чиқиши билан эшакка ўтиб олар, бу ҳам бир мартаба, энди амалнинг сиёсати ёк, эл қаторига тушиб, гап-гаштак еб, худойи, тўй, маъракаларда қидириб юришнинг гашти ҳар қандай мансабдан яхши, бир ёққа борсанг, ёшлар югуриб пешвоз чиқиб, эшагингдан тушириб, ичкарига манзират қилиб турса, бунга нима етсин! Эй, кунлар, йиллар ғириллаб ўтиб кетаверар экан, чолликка даъвогар ўзимиз энди, аммо, албатта, эшак минмаймиз, тўп-тўп юрмаймиз, бизда у завқлар ёк, у чоллар болалигимизни олиб, бизни хотирага чўктириб кетган. Ўзимиз ҳам улардан бошқача чолмиз.\nҲамма кунлар хотираси хира эмас, бир хиллари ҳали-ҳануз кўз олдимда гул-гул очилиб турибди. Раҳбарнинг бир ўзи ўтга келган кунни унутолмайман. Ҳа, акаси ёк, укаси ҳали кичкина ё онаси нуқул қиз туққан ўғилойларгача ўтга чиқиб турарди; уларга ўришамиз, ўтини эшагига ортиб берамиз, ўзимизча кўнглини олган бўламиз, атрофида айланишгандан юракчалар ҳовлиққан, ботинолмай четда қолганларга бодиланиб қараймиз.\nОфтоб залдоричорбоғнинг устига оғиб, дами қайтиб бошлаган, мен ҳам бир ўзим, молга қараб юрган эдим. Раҳбар менга бир қараб қўйди-да, ўт қамиш аралаш бўлиқ ўсган сувсиз ариқ ичига кирди. Мен ҳам иярдим унга. Атрофдан пана, осмон баланд, олдимизга келмаса биров кўрмайди, чумчуқ чирқиллайди, олашақшақ ҳай, аққа қара, баққа қара, деб шағиллайди, яна даланинг бебош қушлари чуғури. Раҳбарга қарашишдан бошқа нарсани ўйлаганим ёк, ҳаққаст рост, лекин у эгилиб, ўтни тутамлаганда, бориб орқасидан шаппа қучоқлаганимни билмай қолдим, қўлимга бир нарса илиниб, каптардек питирлаб берса! Оғзимга қатиқлаб ювилган тутам сочи ҳам кириб кетибди. Юрагим қинидан чиқиб, ўзимни уватга отдим. Ўроғи билан солиб қолмаса деган ҳадик ҳам бор лекин. Аъзои баданим ёниб, бошим ғувуллаб кетди, тилим тутилган. Унинг бўй тортиб, етишганини кўриб юрган бўлсам ҳам, ўша жойлари бундай дуркун бўлгани кўйлагининг тагида унча билинмас экан, кейин ўзи нималигини ҳам билмайман, қўлим текканида юрагим чиқиб кетди.\nБир эшак ўтни тушириб, саранжомлаб, молларнинг емини ҳам бериб, кейин қўл ювиб, худди катта одамдек томоқ қириб, дастурхон четидаги ўз жойингизга бориб ўтириш… Ош сизга маҳтал, сузилмай туради, қуроқ кўрпачага йиғиниб чўкасиз, катта лаган ўртага қўйилади, ана шунда отангиз: “Қани, бисмилло, дастурхонга қаранглар”, дейдилар-да, сизни алоҳида: “Ий-э, олишда мазанг ёк-ку”, деб ундайдилар. Енг шимариб, гўштдан кўпроқ олиш пайида бўласиз… Оқшомлари супада ётганда осмон тўла юлдуз яқин тушиб, ҳар донаси биллур чақнайди, ҳисобини оламан дегунча кўзингиз кетиб қолади. Саҳарги уйқу эса шиннидек елим-ширин, тўймайсиз, бошингизни ёстиқдан зўр билан узиб, ўтириб ҳам мулгийсиз. Шу мулгиган кўйи эгнингизга бир нима илиб, кўзингизни йириб-артиб, молларни далага ҳайдайсиз. Тонг салқини жунжиктиради, тиришиб эснайсиз, лекин далаларнинг бағридан насим-шабадалар кун чиройини уфуриб олиб келиб юзингизга сепади, тамом уйғониб керишасиз…\nЎйламанг, биринчи муҳаббатим бу эмас, бу – ўйғонишимнинг илк расмларидан бири эди, холос. Лекин аниқ чизилиб қолган, ранглари ҳануз живир-живир қилади. Унга фақат қиз миниб келган эшак тушмаган. Албатта, шундоқ дамларга эшакни аралаштириб эслагим ёк, лекин, бор эди-да, илож қанча. Раҳбар ҳам ўтни бошига қўйиб ўзи ташимайди-ку. Лекин қанақалиги ёдимдан тамом ўчган. Бўзми, кулрангми ё оқдир, билмадим, ишқилиб, юк тортганда куч берсин деб бир-да-яримининг бурни тилинганини айтмаса, ҳаммаси текис жайдари эшак, бу келгани ҳам ўшаларнинг бири, туки ортиқ эмас. Нимага бир қулоғи шалпайган, ўзи шундайми, биров ё ўзим ёмон урганманми, халачўп бўйнига ўтмагандан кейин қулоғига солганмиз-да, ўроқнинг орқаси билан, бошқа илож ёк, айб ўзида, айтганга юрмаган, у пайтлари тушунмасди, энди эси кирган катта одам деб келиб, арз қилмоқчими, яна ҳам бир гап айтиш қийин. Лекин болаликка кириб қолиб, бир вақтлар қилган аччиқларимни бугун юзимга солса, ғалатию.\n– Мард бўлсанг, кучингни кўрсат кўпчиликнинг ичида, дейиляпти. Менингча, бунинг ёмон маъноси ёк, – дедим жўяли қилиб.\n– Хўп, унда бу гап-чи? – деб яна оёғига тиралди қашшанг. – “Эшак бахши бўлмас, ёмон яхши бўлмас”, дейишади. Яна мени ёмонга чиқаришяпти. Ахир, ўзимизга бахшиман, одамларга эмас. Авжини баралла оламан, куй пардаларим тоза, хонишларим қадимий, ўзгалардан кўчириш ёк. Ҳали бирон эшак айб тақамаган, ҳаммасига маъқулдирки, жўр бўлишади. Мана, ўзингиз баҳолаб кўринг, мусиқани тушунсангиз керак?\n– Йўқ, ёк, раҳмат, – дейман шоша-пиша. – Қулоғимни от босган, мусиқанинг кўчасидан ўтмайман.\nЎзимга келсам, айтдим-ку, ўткизган жойлари бордир, ҳаммаси эсимда йўғ-у, лекин урган пайтларим бўлмаган деб айтолмайман, ахир, эшакни урмаса эшак бўлмайди-да. Эшак – калтак билан эшак. Э-э, шошманг, ҳозир Раҳбарни эсладим-ку, шу билан бир қизиқ иш бўлган, лекин бунинг эшакка алоқаси ёк, агар ҳам туғдиришга борган қайнонаси Чўлқиндига, туман марказидаги туғруқхонага эшакда қатнаганини айтмаса, ажойиб воқеалиги учун сизга илиняпман.\n…Шу десангиз, бир куни шу Раҳбар ўлиб қолади. Ҳа энди, эридан отасига, яъни эрининг қайнотасига ўлди деб телеграмма келгандан кейин шумхабар қорахат-да. Ёмон бўлган! Ёшгина нарса тап этиб ўлиб қолаверса, яқинларига осон тутасизми! Канал суви тортганми, у ёқда жуда катталари бўлар экан, ё нотоза ҳаводан касалланган, ё бирон палакат нарса чаққан, ё, – кўзга яқин эди, ҳар хил одам кўп, – кўз текканми, кўзикканми, учинганми, хулласи, бу ёқдагилар минг кулфат хаёлда, лекин ҳар хил хаёл келинчакнинг ўлигини тирилтириб, ҳаётга қайтариб қўймайди, албатта, бечора ўлдими – кетди. Яна одамлари ҳар жойдан борган, тайинли қўйиндиси ёк одамёввойи чўлларда! Ҳа-я, айтмабман, Раҳбар мактабни битириб, ҳамширалик курсида ўқиб юрганида шу нарироғимиздаги митанлик йигит билан гапи бор экан, курсни битирар-битирмас тўйлари ўтиб, кейин иккаласи йўлланма билан чўл ўзлаштиришга, ишга дейишади-ю, лекин асли пул ишлашга Мирзачўлга кетган. У ёқда жойлашиб, энди томир қўяман деб турганида, йил ё ўтади, ё ёк, – эҳ, бу мусибат ҳеч кимнинг бошига тушмасин, – ўлгани тўғрисида шу тилғиром ошиғич келиб турибди-да. Шунча талотум билан яна ўликни вақтида жойига бериш ҳам керак. Яхшики булар серуруғ, хешу қариндош дарров гангиган отанинг қаватига кириб, ёлғизлангани қўймаган. Хабари етиб келган кечқурун-оқ неччи хабарчи, чоп-чоп, югур-югур, у холасига одам юбор, касал ётган бу катта аммасига билдирма, ит эгасини танимаган шу вақти ияк қоқиб бермасин тағин, амаки-тоғаларни йиғ, куёв томондан йиғ, гўрков ҳам жой кавлаб турадиган, э-э, хуллас, маййитни ортиб келгани бир гурзавой мошинни ҳам ёллаб, совхознинг шалоқ автобусига ияртириб, кечалаб йўл босиб, тим-тирс саҳарда Мирзачўлнинг Бачқирми, Қачқирми деган қаеригадир етиб, Раҳбарнинг девори ёк, лекин ҳайҳотдай дарвоза қўнқайган ҳовлижойининг бу чеккасига тушар-тушмас: “Вой, болам! Сан ўлгунча ман ўлмайманми!”деб гиряи қазони бошлаб юборишади-ку! Жим-жит ётган ўша Бачқир ё Қачқир уйқудан сапчиб, арининг уясидек тўзғимайдими! Кайфи учиб уйғонган куёвполвон ҳам иштончанг ҳай-ҳайлаб чиқади. Э ҳазилми, ухлаб ётсангиз-да, эшигингизда дабдурустдан дод солиб қолишса. Эсдан оғаёзган, лекин чўл кўрган бамаъни йигит-да, элас-эласда қараб, ким қайтганини тусмол қилолмаса ҳам, бир-да-ярим ана-мана ўлади деганлар ҳам шу ерда, эса, хай, айтимларга қараганда аёл киши, мен билмаган бирон қарри-қурри момой холамиз омонатини топширибди-да, деб фаҳмлаб, “Вой энам! Волидаю меҳрибоним энам”, деб йиғичиларга қўшилади. Ўзингиз биласиз, аёл ўлдими, кампирми, ёшми, йиғи-ёкловда бизни ташлаб қайларга кетган соябоним онам, меҳрибоним онам, бўлади. Кўнгил яқинлар қучоқлашиб, елка қоқиб, дод-вой бошқаттан авжга миниб, яна пасайиб, расми йиғига бир тўйиб олгандан кейин секин разм солсалар, куёвнинг “во энам”и сал бошқача, арз-доди хотинидан кўра бундан ўн етти йил олдин қайтиш бўлган бувисига, унча куймаяпти, кекиртакка зўр бериш ҳам йўлига, сал шайтонлиги бор, тағин қарасалар иштон ҳам қасамга келган, юпқалашиб, қараган одам кўзини олиб қочади. “Ҳай, полвон, бақиришдан бошқа каллакерак ишлар бор, маййитга одам кетдими?” – “Ким, ким кетади? Маййитларинг нима? Сизлар йиғлаб келганга хўп деб қўшилиб турибман. Орага гап суққани қўймаяпсизлар.” – “Ий-э, ғирт маст-у, у ёқда хотин у аҳволда, буёқда бу бўкиб ичса, нокас!” – “Э бўкибмас-е, икки пиёлага ҳам бўкадими? У ҳам қачо-он – олдидан келганимда олти ярим-еттилар эди.” – “Ўликнинг олдидан келиб, паминка қилдинг ҳамми? Э-э, ўзинг ўлиб кетган экансан, бети ёк эш-шак!” – “Бет борми мунда? Бир пиёлани кўрса бўлди экан-ку! Шўрлик бу овлоқларга шу аҳмоқни деб эргашиб келиб, нобуд кетса, бу кетяланг….” Ана, шу ерда кўёвнинг ўзини оқлаши оловга баттар мой қуйди. Тўғрисини айтиб қўя қолмайдими, чўл йигитинг икки пиёлагинада тўхташига ишонадими шу куйиб турганлар. Ёлғоннинг аламидан куёвтўрани тепкилаб ташлашларига сал қолади, яхши ҳам, Раҳбарнинг бу ёқдан борган Восит оғаси, корафтароқ одам, “Ҳай, чувир-чувир қилманглар. Кўп гап – эшакка юк. Кўрмаяпсизларми, бунинг мияси кетган. Мия бўлса, кетига бир нарса ёпарди. Нима деяётганини ўзи билмаяпти. Энди бу ёғини кўрайлик. Ўликка ҳам одам кетмаган чоғи, муштипарни, ёриб-нетиб қўймасларидан еткизиб келишни ўйлайлик. Қайтиш йўл ҳам бор ҳали”, деб жўяли гап қилади. Ана, ўзи ухлаб ётганида бирон момой эмас, хотини ўлиб қолгани энди калласига кирган куёвтўра: “Вой, мени ташлаб қайларга кетдинг, Раҳбаржон!”, деб ҳақиқатан ҳам росмана вовайло кўтармайдими!. Азадорлар бошқаттан таъсирланиб, чуввос баттар авжга минади. Раҳбар ҳам тириклигида кўп келинчакнинг бири бўлиб юрган бўлса, энди ҳамду саноси осмонга баландлагандан кейин, бирдан қадри ортиб, бундай жуфтидан айрилганига чидамай куёвтўра гуппа ташлаб юборади.. Балки ўзидан кетганга солгандир ўзини, тағин мени жавобгар деб судга судра-судра қилишмасин деб. Лекин асли осон тутасизми, йигит одам жондан суйганми, суймаганми, рўзғорга зарил келинчагидан жудо бўлиб, қўлида чақалоғи билан чўлда қолса! Жанозага тўпланганларнинг битта ўликни иккита қилган бўлмасак тағин деб ҳурраси учади. Ҳамма ҳам ақлини еб қўймаган, дарров бетига сув-пув сепиб, инқиллашини эшитгандан кейин, Восит тоға яна мудаббир, ким ўликка боради, ким дарвоза олдида товуш бериб туради, ким томоғи қуриганларга чой етказади, ким қорашўрва осади, хуллас, калапатра босилиб, маросим расамади йўлга қўйилиб, йиғи маромга солинган шу вақти Чўлқиндидан куёвнинг энаси, яъни Раҳбарнинг қайнонаси эшагини халалаб келиб қолмайдими! Қараса, ҳовли тўла йиғин, йиғичилар, келинга аза очилган, ўғли эса ўртада Алпомишнинг лошидай чўзилиб ётибди. Ана, энди энаники тутмайдими: “Илоё, айтганнинг оғзидан чиқиб ёқасига ёпишсин! Ўзим ҳозир атала ичириб келяпман-ку. Сен, ер юткур, нимага кетингни корсон қилиб ётиб олдинг, хотинни мен туғдирдимми?”, деб ҳовлисупургини ўқталади, ўғил ўша кўп даккига қолган кетини кўтариб қочиб, ўзини уйга уради; шим-пим кийиб олмаса қўймайди булар.\nЗўр-а? Бунақасини тўқиб бўлмайди, ҳаётнинг ўзи тўқиб қўйган! Яна кўпини айтиб берсам бўлади, масалан, Маматов Шермат деган физкультура муаллимимиз қаҳратонда Булунғурнинг музини ёриб чўмилар эди, бир куни, дарахтларни булдуриқ босган саҳарда Самида хола сувга борса, бир яланғоч қизил ҳўкиз, ҳўкизнинг кийингани бўлмайди-ку-я, ишқилиб, дев бир нарса чеккадаги музни қарс-қурс синдириб сувга шўнғиб, яна қайтиб чиқибди, пишқирибди, тағин кампирга кўзи тушиб э-э деб уялар эмиш шу қизил ҳўкиз, кампир ҳам эси тескари, қолишини ҳам, қочишини билмай тураверган; эҳ-ҳе, кейин қишлоқда туппа-тузук одамларнинг боласи, Самарқандда тўрт йил ўқиб келган, бу ёқда қиз унаштириб қўйилган йигит ёмон бир тузалмас қичимага чалинган, соғ одам шу қорасовуқда сувга тушадими, деб роса гап бўлган. Ҳатто бир-иккита одам, хайр, ўзи тайёр яланғоч экан, кампир одам – сизга уяти ёк, а яхшилаб қараб, яшириб юрган қўтирларини кўриб олмабсиз-да, бизлар ҳам билардик, деб Самида холадан койинган ҳам. Кейин келин бўлмиш томон одам қўйиб, кишибилмас пойлатганми ё ўзи тушунтирганми, ишқилиб, сувайиқнинг тўйи ўтди лекин. Тағин, биздан бир синф юқорида ўқийдиган Холбекнинг онаси битта буғалтир билан қочиб кетган; яхши кўриб қолиш дегани шунақа савил нарса экан, олтита болани онасиз етим қўйиб, ҳа-а, кўнглини худо олсин, бешарм, уяти ёк, буғалтирнинг ҳам хотинида учта бола қолган, буғалтир Учқулочдан, бизлар унча танимаймиз, молбозорда даллол ҳам экан, бирон яхши кўрадиган жойи қолмаган шекилли, Холбекнинг онаси икки йилдан кейин қайтиб келиб, яна рўзғорини қилиб кетаверди; шунча болани бошқага ишониб бўладими, ахир, кейин қайси хотин қарашга рози бўлади, отанинг ҳам бошқа иложи ёк, кўнган. Бунақа яхши кўришни тушунмаганимиздан, гап очилса, танимасак ҳам учовини бўралаб сўкар эдик. Айниқса Холбекнинг отаси латта экан, ўрнида бўлсак, “Қочиб кетиб, энди нимага келасан? Йўқол, сендақа хотиним ёк!” деб ҳайдаб юборар эдик-да, ахир.\nБизларнинг унча овлоқ эмас-у, ҳар ҳолда шаҳардан олисроқ Ғазирамизда қошига қалин ўсма қўядиган тожик, эрини қаттиқ ушлаган эрони янгалар, икки уй қирим, уч-тўрт уй уфа-татарлар яшарди; яна қачон қаерлардан келиб қолган Иванбово деган ўрис ҳам, учта чўчқаси, иккита хоттни билан турарди, биттаси – теракдек дароз Валапа, яъни Валя опа, атрофдаги бор хотинни шу туғдирган, менинг ҳам киндигимни кесган, у вақтлари туғруқ учун алоҳида улов ёк, йўлмошинда шаҳарга олиб боришга тўғри келган, Валапа эса доимтайёр момодоя, тўлғоқ тутганнинг уйига ўзи бориб, баранчугини туғдирган, киндигини кесган. “Бахтимизга шу Иван билан Ваалапа ҳам келиб қолган экан”, дейдилар онам. Валапа киндигини кесган боланинг саноғи ёк; иккинчисининг отини билмаймиз, Ненамиди, Варамиди, чўчқаларини қайтаришга чиқиб қолганида кўрамиз, мудом уйида, Валапа юриб, рўзғорни бу қилса керак. Иванбобога ўрис бўлгани учун иккита хотин олиш мумкин бўлганми, ё балки бирови хотини, бирови ўзининг ё хотинининг синглиси ё опасидир, лекин бизлар иккови ҳам Иванбовога теккан, деб ўйлар эдик. Чўчқа дегани биздаги ҳеч бир ҳайвонга ўхшамайдиган, ҳам қизиқ, ҳам бир қўрқинчли, ола-була тўнғиз экан. Булунғурнинг бўйига тушиб қолса, ичига кирмай, ариқ лабини кавлаб хур-хурлаб юрса ҳам ҳайда-ҳайда бўлиб, бир хил одамлар ирганиб, уч-тўрт кунлаб Булунғурдан ичгуликка сув олмас эди. Чўчқани талатамиз деб зўр-зўр итларни олиб борамиз, олкишлаймиз, Вафоқулнинг чўпон кучуги бор эди, шу ҳам вовуллаб боради-да, таққа тўхтаб, жойида ириллаб тураверади, чўчқа эса ий-е, менда қанақа иши бор экан деб, кичкина кўзларини ажаблантириб ҳайрон тикилиб қарайди. Бир узоқ қариндошимиз колхоз раиси эди, Иванбовога ҳамсоя, битта ўғли Сардорни нимагадир катта қилишга шуларга берган, ҳалиги думалоқ кампири қараган; Сардор гапига “ну” деб қўшиб гапирар, жуда тоза юрар, бизга ўхшаб эшак минмас; илгари суннат тўйлар ўғил бола тўрт-бешга чиққанда, ишқилиб, мактаб ёшигача қилиниб, катта ўтар, менинг тўйимга отам от сўйдирган, ана шу Сардор от гўшти емайман, менга тўғри келмайди, деб туриб олиб, “Во-о, ўрис бўлиб кетибди! Чўчқа ейди!” деб роса ҳасадимизни келтирган. Ўшанда ҳам ўрисларнинг бизга ўхшамаган бўлакча бир халқ эканини билиб, от гўштини нимага емай, чўчқаникини ейишини тушунмас эдик. Ҳаром бўлса ҳам, бир тишлам еб кўрсакмикан, деб юрар ҳам эдик ўзимиз.\nБулунғуримиз бурунлари ўзи ҳам онда-сонда одам чақириб турган, лекин биз томонларга ҳам электр келгандан кейин йилига бир-иккитани тортиб кетадиган бўлиб қолди: кимдир ток билан балиқ овлашни кўриб келган, уни бошқалар ҳам ўрганган, шу билан балиққа қирон келган, ширмой бечоралар оппоқ қорни билан чаппа оқиб қолаверар экан, шуни оламан деб бу ёқда ўзи сувга сим тиққани эсида ёклар… “Чиқаси келса, эгаси бошчи” дегани шудир-да. Ҳа, айтганча, Хурсан пес деган одам бўлар эди, ёши ўттиздан ошган, ҳеч ким қиз бермагани учун бехотин, ўзи пес-мес эмас, бу ҳам трактори билан ёниб кетган, шундан қўллари, бетларида катта-катта оқ-қора куйиклари бор, тўғри оти Хурсанд, бўжамалигидан одам ирганиб, отини ҳам тўлиқ айтгиси келмас эди. Бу кераги ёк гап нимага эсимда турибди, ҳайронман. Шунга ҳеч ким қизини бермайди деб ачинганимдан бўлса керак. Қизиқ нарсалардан, Васка деган тўриқ от бор эди, Қирим деган жойдан келган эгаси Ридван ака бир нима деб, бизлар дуо ўқийди деб ўйлардик, кейин ҳуштак чалса, орқа оёғида тик туриб, ўйнаб берарди. Ридван акадан қўрқардик, бирон ёмонлик қилганини эшитмаганмиз-у, лекин гапига ишонмаган одамни тухум туғдириб, ёмон уятга қўяр эди. “Ҳа, шунақами? Ий-э, туғиб қўйдингиз-ку”, деб қўли билан одамнинг кетидан товуқ тухмини олиб берарди-да. Тухумни сиз туғмайсиз-ку, лекин у унинг қўлида қаердан пайдо бўлди, билмай қоласиз. Баслашиб, Валибободаги чинорга ўзини оёқ-қўли, ҳамма жойидан арқон билан қаттиқ чандиб боғлатиб, кейин ҳеч ким қарашмаса ҳам бўшалиб олган, биз кўрмаганмиз, кўрганлардан эшитганмиз, шундан ўзини кўрганда, бу ёққа кел деб чақириб, тухум туғдириб қўйишидан ҳадиксираб, яқинига йўламас эдик. Жинлардан ошноси борлиги ҳам балки ростдир, чунки Қамбаротада анча йилдан бери қуриб ётган қайрағочни қадамжоники эканидан қўрқмай, эссто деган тракторда торттириб келиб, қишга ўтин қилса ҳам ҳеч нарса урмаган, учинмаган. Яна бир Алим оға деган, Қиримдан Ридван ака билан бирга келганми, ёкми, ишқилиб, битта халқдан, ёши катта киши, мойга ботиб трактор тузатарди, лекин кўчага чиққанда тоза кийинарди, хотини бир мулойим кампир, доим келиб ойим билан гурунглашиб ўтирар, ўзларининг боласи ёклигиданми, менга ширин гапириб, тинмай дуо қилар, эру хотин иккаласи трактор гаражининг бир четидаги ғарибгина уйда туришар, кампир: “О-о, бир чойнак тиллам бор эди, аскарлар машинани тўғрилаб, чиқ, деса, ҳали қайтиб келамиз-ку деб, уйнинг ўртасига кўмибман, қолиб кетди шу билан”, деб оғир сўлиш олар эди, у пайтлари тилла нима, нархи қанчалигини билмасам ҳам, бир ҳовучгинасини ололмабди-да, деб жуда ачинардим. Яна бир татар абзий бўларди, уйи шундоқ Булунғурнинг лабида, балиқ ушлашнинг пири деб биламиз, қармоқ солаётганда илгакдаги чувалчангга: “Менинг қўлим эмас, абзийнинг қўли!” деб туфлардик, у пайтлари балиқ кўп эдими, таассубимиз кор қиларди лекин. Химия муаллимимиз Миниханов ҳам татар, уфа-татар, оти қизиқ – Фан; хотини Пилура – Флюра опа кутубхоначимиз, кичкиналардан китобни қабул қилиб олаётганда, албатта “Яхши! Қаний, кейин нима бўлди, айтавер-чи”, деб ўқиганимизни эринмай сўраб олар, ундан мақтов эшитиш учун зеҳн қўйиб ўқир эдик. Уйлари оқланган, атрофи тахта панжара, иккита қизи ҳам оҳорли кийинган, кейин жуда яхши ўқир, катталарининг тили татарчага кетса-да, болалари анча тоза гапирар, бизни нималаридир ўзига тортиб, яна нималаридир итариб турар эди.\nЭй, жуда қизиқ, дўнгдан, оти эсимдан чиқди, бир йигит армиядан ўзи билан битта қиз олиб келган, Ғазиранинг бозорига олиб тушиб, етаклашиб юрган, икковининг ҳам кўзида қора кўзойнак, икковининг ҳам оғзида писта, юрайми, юрмайми деб бир-бир қадам босиб ўзларини роса бозорга солган, гур эргашиб томоша қилганмиз. Ҳа, дўнгдан деганим, қишлоғимиз иккига бўлинарди, Булунғурнинг у томони баланд ерлар дўнг, бу томони пастлик, Паст, дўнг, одамлар ҳам қаерда туришига қараб дўнглик, пастлик дейилар эди. Аммо ҳам, шу қиз роса томоша бўлган: сочи сариқ, йиғиштириқсиз, яъни елкасига ёйилиб тушган, кўзида қора кўзойнак, кўйлаги калта, лозими ёк оёқлари очиқ, осмондан бир сариқ нарса ёниб тушгандек роса гап қўзғалган. Кейинги бозор келмади, ундан кейингиларига ҳам – кетиб қолибди. Текин томошадан айрилганимизга кўп афсус қилдик.\nБилмайман, нимага бундай, китобнинг таъсирими, ўйлар гирдобига тушиб қолганимданми, одамларнинг ичида ёлғизланиб юрар эдим. Ҳеч ким мени четга сурмаган, куткиламаган, иш қилдирган бўлишса, қайси бола ишламаган, бу ҳам бир ўйин, фақат жонга тегиб қолади, ўйин тегмайди, бари бир, иккаласининг ҳам охири бирдек чарчоқ ё гап эшитиш. Лекин олдиндан шу кичкина бошимга ҳамма ундай, мен бундай, деб кўп ўй сураман. Мактабни бошлаб ҳам қамоққа тушдим. Ҳа, эркин юрган бола, қўрага қамов бўлдим-қолдим. Ўйларим билан. У вақтлари ўқишнинг биринчи куни янги кийимларда, гулдаста кўтариб боришлар ёк. Хайр, қўлни кирсовунда қиртишлаб, бетни ишқалаб ювиб, боридан тозароғини кийдириб, қайта-қайта: “Дарров тупроққа булаб, мўлтонининг жандаси қили-иб келмагин, ўлдираман лекин!”, деган минг зарда қулоққа қуйилгандир, чунки янгисини олиш учун Самарқандга бориш керак, оберган билан ҳам, эс-ҳуши ўйинда бола, эрталаб кийдириб юборган янгини тушга қолмай эскиртириб қайтамиз. Гулдастага келсак… ўриб молга берса бўладиган гуллардан хурсандчилик кунларида ипга боғлаб гулдаста тузиб, бировга сийлов тутишни, ҳу вақтлар ўтиб, китоблардан ўқиб билганмиз. У китобларда доим байрам, ҳамманинг думоғи чоғ, гаплари ҳам қарсиллган, сира бизникига ўхшамайди. Ўша куни энди бир нималардан айрилганимиздан хавотирланиб, бўйнимизни қисиб мактаб олдидаги майдонга тўда бўлдик, уришиш-силташ билан бир амаллаб қинғир-қийшиқ сафландик. Бу ёғи қанақа бўлса деб анқайиб турганимизда қўлимизга бир хил яп-янги китоб-дафтар ушлатиб қўйишди, кейин шуларни бизларга яхши ўқисин, адаб-тарбияли ўқувчи бўлсин, деб текинга берганлари учун чап-чап қарсак урдиришди, қўлтиғимга қисганим эсимда ёк, қарсак чаламан десам, бари ерга сочилиб тушди. Бирам сазойи бўлдим лекин! Ҳаммасидан ҳам ҳали ёшинг етмайди, эргашма менга, десам ҳам кейинимдан қолмай келиб, энди чеккада, тол тагида ичи куйиб ўтирган Абдуалимнинг кўзи ўйнаб тиржайгани ўтиб тушди. Китоб-дафтарларни ердан қоқиб-пуфлаб олдим-у, лекин энди, бари бир, бошқаларники ярақлаган янги, меники эса эскириб, тутишга ярамайдиган нотоза туюлиб, мактаби ҳам кўзимга ёмон кўриниб кетди. Тағин денг, эртаси, ўқиш бошланган куни, Хатира муаллимнинг қўлини қонатдим. Муаллим ҳар партага иккитадан ўтирғизиб, “Қўлларингни партанинг устига қўйиб, дамгина қулоқ бериб ўтиринглар”, деб тайинлаган эди, бунақа қимирламай ўтиришни билмайман, бирпасда диққатим ошди, питир-питир қилдим, партанинг қопқоғи ғалати, ошиқ-мошиқли, букланар экан, очиб-ёпиб ўйнашга тушдим, муаллима жаҳл билан келиб қарс ёпаман деган эди, жимжилоғи қопқоқ тагига кириб қолиб, қийилиб кетди! Қўли оппоқ экан, қизил қони тирқираб чиқди. Роса қўрқдим, Хатира опа вуй-вуйлаб қўлига рўмолча босди, қони рўмолчадан ҳам сизиб чиқди; менга ҳеч нарса демади, лекин энди бўлди, тамом, мактабдан ҳайдаламан, деб ўйладим, ўзим ҳам шуни хоҳлаб қолдим. Э-э, мактабини ҳам, дедим! Молларимни боқиб юрганим минг марта авло-ку. уни қилма, буни қўй, ёк, ўз эркимча юраман! Бу ерда далага чиқишга ҳам қўл кўтариб, нимагалигини уялмай айтиш керак!\nЛекин ёлғизликдан қўрқаман ҳам. Мактабга борганимдан олдинмиди ё биринчи синфдан кейинмиди, ҳар қалай, ора узоқ эмас, пишиқчилик эди-да, бизда шу мавсумда – августнинг охири, сентябрнинг бошларида тўйга рухсат бор; уйи бозоржойга яқин Ҳотамбово неварасини кесдириб, кечқурун базм берди, биз бир чеккада ош еб олгандан кейин яшинмачоқ ўйнадик, мен сариқмой, чакки сотиладиган каппон тагига кириб, қапишиб бекиндим, ҳеч ким тополмади, бир-икки чақиришди ҳам, товуш бермадим, қанча вақт ўтди, билмайман, тўйхонада магнитофоннинг тасмаси тугадими ё болалар бошқа ўйинга қизиқиб кетиб қолдими, ишқилиб, ҳаммаёқни тим-тирс сукунат босди, балки бор шовқинни қалин сувалган каппон ўтказмай қўйгандир, Ҳотамбовонинг уйидаги тўй шўълалари ҳам бу ёққа тескари, атроф сим-сиёҳ кўринади, жимлик қулоғимга ботиб, том битиргандек бўлди-да, юрагимга ғулғула тушди: яширинган жойимда ёколиб қолганман, бошқа ёқлардан излаб кўришади, ўша ёқлардан ҳам топилмайман, ўзимга ўзим ҳам кўринмайман, шу билан тамом ёк, ёколиб кетганман, ҳамманинг эсидан чиққанман, унутиламан, каппоннинг шу тор кавагида бир умрга қолиб кетдим энди.\nБултур яна бир жўрам келди. Тошкентда иши бор экан, қўяр-да қўймай мени кўчага чақириб олди; мактабни у ўн бир йиллик, мен ўн йилликни, бошқа-бошқа синфда, бирга битирганмиз; университетга битта факультетга кирдик, мен олдин, у бир йил кейин, лекин ижарада тўрт йил ҳамҳужра турдик, қалин эдик, уйга келасиз, деб ҳаргиз ялиндим, кўп йиллар олдин бир-икки қур келган, лекин бу гал оёғини тираб туриб олди, ўламан саттор, уйингизга бормайман, бормайман-чи, бормайман! Ҳайрон бўлдим, майли, деб, ўғлимга обор-чи мени, нима гап экан, деб билгим келиб бордим. Учрашдик, кўришдик, қаҳвахонада ундан-ундан сўрашиб, гапимиз сингишгандек кейин, нимага уйга ўтмаяпсиз, деворингизни тескари уриб қўйган ерим борми, деб сўрадим. У бирдан ҳуркди, ҳуркиб, анави Лотин Америкаси тоғларида юрадиган гуанако – ламанинг бебошвоғига ўхшаб бошини тик кўтарди, “Э-э, мен уйингизга бормайман”, деди. Билмай кўнглини оғритиб қўйганман шекилли, деб кўнглим ғашланди.. “Э-э, жўра, нима, меникидан илон чиққанми?”, дедим. У ўша баланддан туя боқиш қилиб: “Йўқ, боролмайман! Одамлар, дўст деб юрибсан, дўстинг аллақачон ўзгарган, битиб кетган, шунақаки, уйидаги курсисига кетингни қўйишга ботинолмайсан, деб айтишади менга”, деб қолди! Ерга урилгандек кўзини олиб қочгани ғалати бўлди. Тавба, қимматбаҳо курси ҳам одамга насоғ бўлар экан-да! Мен бой бўлсам, сен жўрам, хурсанд бўлиш ўрнига… Туриб-туриб алам қилди, “Қанақа курси экан?”, деб тишландим. Хай, уйимга келинг, деб ўзим ялиндим-ку! Астағфируллоҳ! Мен еб у қуруқ қолгандек! Уйимга боришга ҳадди ёк, лекин орияти бор, ғурури баланд, ўзини ер қилдириб қўймас экан. Ҳалиги курсиларимга ўтирса ер бўлиб қолар экан-да. Ол-а! Мен олмаган хотиннинг туғмаган боласининг тиши оғрибди. Э дўст, шундай экан, чақириб олишга қандай ҳаддингиз сиғди, дедим. Тушмайди пастга! Пўчоғимсиз, яъни икковимизни нотенг қилган бойликларимни кўрмай-куймай, ҳу ўша бурунги ҳолимда гаплашгиси келибди, ўша мактабда бирга ўқиган, ижарада битта нонни бўлиб еган, хулласи, мен ўзгармаган кунларни соғинибди, яйраб гурунг қургиси келибди. Тавбангдан кетай! Боладай содда одамлар ҳали ҳам бор-а!\nОлдимизда кабоб, газаклар, у яримта буюрди, кўнглини ёзиш учун, мен, тобим ёк, мен ичмадим. Бари бир, қаҳвахонанинг икковимизга ҳам бир хил, бир тус курсиларида ўтириб ҳам гурунгимиз қовушмади. Уни эсладик, буни, талабалик даврларимизга бир-икки тушиб чиқдик, буклама каравотда яна чўзилдик, килка егимиз келиб қолди, бари бир, битиб кетсам ҳам ўзимни аввалгидек кўрсатишга уринаётган бўлдимми, яйрамадик, шунинг аламигами, у бирдан ўзининг кам эмаслигини пеш қилди: “Э-э, мен гуриллаб яшаяпман, гуриллаб кетганман!”, деди. Мен бунақа гуриллаб яшашнинг маънисини билмас, менга бу насиб ҳам қилмас экан. “Хай, гурилланг! Бундан ҳам гурилланг!”, дедим. Йўқ, битиб кетганим билан буни тушунмас эканман! “Сиз энди шундай қолдингиз; ўзгармайсиз, мен олтита боламнинг бешовидан қутулдим, ҳаммаси уйли-жойли, битта кичкинам бор, уни коллежга, божхонаникига жойладим. Уй, мол-ҳол, машина – ҳаммаси бор, рўзғорим бадастур, лекин гуриллаганим бунга эмас, мен қишлоқда яшаяпман, қишлоғимда гуриллаяпман, билдингизми!”, деди. Ҳа, гап бу ёўда экан: мен ҳар қанча битган бўлмай, бу ерда гурилламайман, гуриллай олмайман. Тўғри, шу тобда тўғри қишлоққа ҳайдаб, кўкракларимни тўлдириб нафас олиб, бир гуриллагим келиб кетди. Қани эди, Ғазиранинг ўртасидаги баланд дўнгтепага чиқиб, қулочимни кериб учгудек бир қийқирсам, неча-неча йиллик сиқинтиларим тарқаб кетармиди! Лекин гуриллаб бўлиб нима қиламан, нуқул гуриллаб юролмайман-ку, кейин, нима, ҳамқишлоқларимга ватанни севиш ҳақида маъруза гуриллаб яшайманми? Уларларнинг мени томоша қилишдан бошқа иши ёкми? Хўжалик дўкоиида ойнага намойишга қўйиб қўймасалар керак, Тошкентдан келиб, мана, ўзимизда гуриллаётган ҳамқишлоғимиз деб.\nДўстим жони ачиганидан гапирибди-да-ей, кўчиб бориб битта жой қилиб қўйиш, ўз одамларинг ичида яшашга нима етсин менга ўхшаб, бу дунёдан ҳамма ўтиб кетади, ҳаммасининг жойи белгили, лекин сизники…ахир, ўлигингизни ким кўтаради, деди, ўлигим бу ерда хор бўладигандек; жой тиклаш менга чўт эмас, шуни қилай экан. У азалдан ўзи гапирганига ўзи маст, бир тутаниб берса, босилиши қийин. Тили шунга қайралган. Шунинг жаддига анча савдоларни ҳам кўрди-ю, лекин ҳозир эслатганнинг фойдаси ёк, мавруди эмас.\nМен ён бергандек бўлдим, гапимиз болалади, лекин тайинли тўхтами бўлмади, у гуриллаганини далиллаб туриб олди, мен гурилламаётганимни бўйнимга олдим, нима деса маъқул топдим. Хуллас, у деб, бу деб бойлигимсиз холис ўтиришимизни якунлаб, бир умрлик дўст билан кўнглимда бир умрга хайрлашиб, кира машинада уйга қайтдим. Шу калланг бўлса, ёк курсим ҳам кетингга ҳайф, дедим келаётиб. Тақдирни қаранг, яқин одамлар ҳам бегоналашиб кетар экан. У эмас, кўпроқ мен, унга эмас, қишлоққа, Ғазирага. Буни аввалдан англаб, ўйлансам ҳам, унча қийналмай юрган эдим, дўстим орамизни узил кесил узди-қўйди.\nУлғайишим биланоқ Ғазира мени бағридан чиқариб юборган. Елкамдан итариб, кетяпсанми, бор, ўша ёқларда кунингни кўр, деган. Албатта, она қишлоқ, туғилган тупроқ деган гаплар бор, лекин булар бола пайтимда қолиб кетган, ҳозир бир нарса ёзсам, ташбеҳ қиламан, холос, борганимда ҳам ўлан тўшагим бепарво, холос, яқин қариндош, қолган ёру биродарларим очиқ чеҳра билан кутиб олади. Бу ҳам белгили бир вақтгача, меҳмон бўлишга ҳатто уканг турган ўз уйингда ҳам муддатлар бор, ой бўйи танда қуриб олишга ўзим ҳам чидамайман, бўш қулоқ – бекорчи ёк, ҳамма ўзи билан ўзи.\nҲозир айтмаса ҳам, олдинлари бориб турганларимда айтгани учун яхши биламан. Шу-да қишлоқдан чиққан одамнинг келиб-кетиш тартиби. Буни англагунимча ўксинишларим бор эди, кўникдим. Кўп борар эдим, ой ўтар-ўтмай оёғим қишлоққа тортаверарди. Ток очиш, кўтариш, хомток қилишдан тортиб, кесиб кўмишгача зиммамда эди, укамлар билан пичан қилишга чиқардим, уй солинса, ғиштини ўзим териб берардим. Пўрим кийимимни ечиб, эгнимга эски коржомаларимни илиб, лойга ҳам кириб кетаверар, эй, шу ишлар билан дам олар, ноқулай бўлса ҳам айтай, усталда босим ўтирадиганларнинг касалидан камина бенасиб эмас, ўша ҳам бир кунда ўтиб кетар эди. Лекин бунақа ёксил кийиниб, лойга ботиб ҳам юришларимга, сўз тополмаяпман, ишқилиб, одамлар, ҳа, бу бола шаҳарда бузилмаган, қобил, оқибати бор, шундан шу ёққа қатнаб уйидаги ишларни қилиб беряпти-я, баракалла, деб қарамас, шу… ёқтиришмас эдими, “Ий-е, ий-е, сизга қолдими бу иш”, деб таажжубланишларида нимадир ёзғириш ҳам бор эди.\nБир борганимда ҳамсоямиз Зийнат холаникида томсувоқ ҳашарга айтиб қолишди, укам саҳар туриб Самарқандга кетган эди, ўрнига ўзим чиқишга чоғландим. Ўртада девор ҳам ёк, у ёқда ҳашар бўлса-да, бу ёқда мен сулақмон сигарет сўриб кириб-чиқиб турсам, жуда хунук, баҳонада кампирнинг дуосини оламан, ҳам одамлар билан тўрт оғиз гурунглашаман деган ўйда устимни алмаштириб, қўлимга қишлоқда ёк, ярқиллаган алюмин андава олиб отлансам, ойим: “Ҳай, қаёққа! Сенга нима бор, ўзи бир-икки кунга келган одам, уйда ўтирмайдими!”, деб қолдилар. “Нима, ҳамсоя холам билан айтишганмисиз”, дедим. “Нимага айтишаман, шунча одам бор, бўлади-да. Сен ўзингга ярашадиган ишни қил”, дедилар. Хуллас, ойимга қолса, бормасам. Ҳар замонда бир келсам, элдан чиқиб кетмай, одамларнинг ёнида бўлай деб (бир кўнглимда ўзимни кўрсатиш), ойимга кўнмай, ҳашарчиларга бориб қўшилдим. Ҳали иш бошлангани ёк, Эшим кал лой пишитяпти, Сафар ака, андавасини тозалаяпти, ҳамсоя холамнинг невараси Нурали лойхона лабига пақирларни қатор қилиб теряпти, Исмат ака Эшим калга лой пишитишдан ақл беряпти, Олмос ака иш олдидан чойни бостириб ичяпти, Эшдавлат айвон томида, лой тортишга арқон шайлаяпти. Бориб жаппа-жамоатга салом бердим, бир-бир қўл олишга киришдим. Собир ака шошиб ўрнидан турди-да, қўлимни бетимга қарамай олди. Доим қуюқ сўрашадиган одам, “Ҳа, яхшимисиз?” деб андавамга қаради, холос. Исмат ака келиб, қўл берди-да, бир нималар деб ғирмайди. Олмос ака қўлини кўксига қўйиб, келиб кўришиш шарт эмас, чой ичяпман деган имобашара бир қилиқ қилди. Эшдавлат томда туриб қўлини кўтариб қўлини кўтариб қутлаган бўлди. Нурали, ҳали ёввойироқ, саломлашишга уқуви ёк. Хуллус, нима десам, шу… ҳашарчилар орасига бориб қўшилган бўлсам ҳам у томонида улар қимирлаб турган кўринмас деворнинг бу томонида ўтолмай қолавердим, ҳеч бировининг чеҳраси очилмади, ҳаммаси у-бу ғулдираб, кўзини олиб қочди, тўғри қараганининг нигоҳи ҳам ёнбошимдан ўтиб кетди. Ҳеч бирови юкимизнинг бир томонини кўтарадиган келди деб хурсанд бўлмади. Мени бу одамларнинг ҳеч бири ёмон кўрмайди, аксинча, лекин шу дамда, шу ҳашарга келиб қўшилганим билан ораларига киролмадим. Тушуниб тургандирсиз?\nТом сувашни бошладик. Бу иш шиддат билан кетади, бўл-ҳа-бўл, лой -чой-сув, ҳў Эшим, ғўраша чиқяпти, бо бир пишитинг, Нурали, анқайма, эй Олмос, ҳаволатинг силтамай, устунга урилмасин; Сафар аканинг андава тортишимга гап тополмай синчилашини айтмаса, менга бошқа эътибор ҳам бўлгани ёк. Икки андавакашга лой етказаман деб ўртада Нурали бечора пишиб кетди. Катта томни бўлдик, оғил, бостирма томини ҳам сувадик, ҳожатхонага келганда Сафар ака чиқди, мен андавамни ювиб, кетишга чоғланган эдим, Зийнат холам сезиб қолди: ҳай, болам, катта бошингни кичик қилиб келибсан, барака топгур, энди бир чўқим ошимни емай кетасанми, ундай қилма, болам, хуллас, ошга ўтирмай кетишнинг иложи бўлмади. Э бор-э, шу тўрт пақиргина ҳам ортмасин, деб тандирнинг усти ҳам суваб ташланди.\nҲаммаси қўни-қўшниларим, фақат кампирнинг жияни Исмат ака дўнгдан тушган, бари бир, битта қишлоқ, бегона ёк, ҳеч ким менга ёмон гапирмади, ҳеч ким билан айтишмадим, қўяр-да қўймай бир пиёла ичиришди ҳам, лекин ўша девор деворлигича тураверди, булар у ёқда, мен бу ёқда.\nҒазира ўша кунларимни кўрган, бари унинг бепарво-палак бағрида кечган. У ҳозир… юкуниб мен бораман, у эса келдинг ҳам, кетдинг ҳам демайди, бирдек кўклиги, кўклигида ўша шивирлар, хайр, қариб кесилган дарахтлари ўрнига улардан эртак тинглаган кечаги ниҳоллари қад ростлаган, йўллар ҳали-ҳануз қуюқ соя, мусичалари ғу-ғувлайди, қумрилари куккулайди, эрталаблари булбул ҳуштаги яратганга сано айтади, – ўша кекса машқ оғушидаги яшил масканим, – мен ҳам кўпни кўриб қўйдим, ўзида шунча кўрсатиб, яна соғинтиргани учун айтадиганларим бор, лекин туз ҳаққи қўймайди. Севсанг мени шундайимча севасан, ёк эса, бари бир, ана, бошингга офтоб урмасин кетаётганингда деб, катта кўчамга кўланка солганман, дейди ва болалигим тенги болаларнинг меҳнатига, булар эртага катта одам бўлар-ку демай, кўкдан тўқиган тўрини кенг ёйиб тураверади.\nАралаш қуралаш кўп нарсани ортиб келганига бошда нима дегани эсимдан чиқаёзибди – мақолларга эътироз билдираётган эди-я. Жўн, жайдари десам, жуда айтишқоқ экан, у десам, у дейди, бу десам, бу, охири хунобим ошди. Нима, ахир, битта мен эшак минибманми, қишлоқда катта бўлган барча, ҳатто қизлар ҳам, у пайтлари бирда-ярим хотинлар ҳам, даштларда кампирлар ҳам минган. Ҳамма қолиб бу нимага мени топиб олди? Кейин, мақол, ҳикматли сўзларни мен ўйлаб чиқарганим ёк, кўпчилик тўқиганми, жавобини ҳам кўплашиб берсин-да. Болалигимни бўлса, ким нима деса, десин, яшаб олдим.\nМуроса қилиб, мақолда айнан ўзи эмас, балки унинг мисолида эшактабиатлар назарда тутилгани, бунинг учун хафа бўлишга сира асос ёклиги, аксинча, одамлар шундан ўзларига хулоса чиқариб олиши кераклигини тушунтирмоқчи, ҳатто келиб ўтмиш гапларни эслатгани учун раҳматлар ҳам айтмоқчи бўлган эдим, у гапни буриб юборди:\n– Нима демоқчисан ўзи, ҳамма ҳайвонларга кунчилик қиласан? Одамдан бошқа ҳаммаси ҳайвон! Нима хусуматинг бўлса, бориб ўзига айт, мутасадди эмасман сенга. Қара, “Эшакнинг меҳнати ҳалол гўшти ҳаром” эмиш, ейишмаса, гўштимни нима ёмонлашади, дейсан. А бу одамнинг меҳнатини қадрлаш ҳақида бир ҳикмат бўлса! “Эшак эти ғўшт бўлмас, савдогар ҳеч дўст бўлмас” деб, этимни ноинсоф савдогарларга муқояса қилиш адолатсизлик дейсан яна. Йўқ ердан ўзингни хафа қиляпсан. Сенга биров дўст бўл деяптими? Очиғи, мен ҳам сенга болалигимда дўст деб қарамаганман, азоб ҳам берганман. Лекин баҳорикордан уч қанор сомонни сен турганда ўзим кўтариб келмайман-ку. Майли, ўша кунларни олиб келганинг, бари бир, яхши, аммо у пайтлари ҳикмат нималигини мен ҳам билмаганман. Қўлимдаги қирмизи луғат ўша пайтлари чиққан, босилган йили мана, эллик тўққиз, ўтган асрнинг эллик тўққизи. Ҳозир ҳам ўқиб, сени кўп ноўрин мисол қилганларини кўряпман. Масалан, “Эшакни бетамизлигидан эшак дейдилар” деб ёзилган, тавба, эшакнинг тамизлигию бетамизи бўладими, мен ҳам фарқига бормайман. Энди, бу мақолларнинг барини отам замонида, эшак кўп пайти олдингилар айтган, уларга ҳам неча аср бурун ўтиб кетганлардан қолган, энди топиб бориб, ўзларидан нимага бунақа дегансизлар, деб сўрашнинг сира-сира иложи ёк. Қайси ҳайвоннинг ҳайвон ё ҳайвон эмаслиги масаласини қўзғашга келсак, сен шу ғалвани кўзлаб турибсан шекилли, бу ҳам сира керак эмас. Ҳаммаси ҳам ўз ўрни, ўз жойи, ўз аъмолига кўра яшаб юрибди ҳайвонлигини қилиб. Шунинг учун кўй бу қитмирликларни, – дедим, узоқ гапирдим, силтаб ташласам ҳам инсофдан эмас.\nСиз ҳам луғатни бир варақлаб кўринг, эшак ҳақида ростдан ҳам мисол кўп. “Эшак минганнинг оёғи тинмас, икки хотинликнинг – қулоғи” деган гапнинг унга нима алоқаси бор, минган одам устингда иккита оёғини осилтириб юришини айтмаса, аниқ боғланадиган мантиқ ёк.\n– Мен шу ҳайвонлик қилмасликларини айтяпман, – деб эшак гапимни эшитмаяпсиз деган маънода қулоғини саланглатди. – От отлигини қилмайди, ит итлигини унутган, мушук одамларнинг уйида яшаб, сичқон овлашдан ор қилади, а, иши-ку шу! От ишламайди, ҳар замонда бир пойгада чопиб маза қилади, кўпкарига чиқади – бўлди! Сайсхоналарда кўк беда-емни уриб, бекор тураверади, қашлоғичигача бор! Ит эгасиникини қўриқлаши керак, у эса ҳатто ўғрига ҳуришни ҳам билмайди, лекин уйдан жой олган, суюқ совунларда чўмилтириб, жунини тароқда тарайдилар. Бу қанақаси! Дангасаларнинг дангасаси мушук,кўнгли тусаса миёвлайди, одамга ўзини сийпатади, бўлмаса шу ҳам ёк. Бекорчилигидан ўзини қаёққа қўйишни билмай, томларда дайдийди. Э-э, тавба, одам ҳайвоннинг хизматида-я! Одам-а! Мана, чўчқани олайлик…\n– Менга қара, – деб яна сал силтадим.- Сен от бўлолмайсан, кўппак ҳам, эшаксан, лекин ўрнингни бил, ўзинг учун ҳаракат қил. Айтиб қўяй сенга, бу мақолда ёк – эшакликни ҳам кўрсатиш керак.\n– Шунчаки юрганим ёк, эшаклигимни қилиб юрибман, – деди эшак гапимни қайтариб.\nҚуроқ (юклаб олинг, pdf) cyr lat


Мейвезер АҚШ солиқ хизматидан 7,2 млн доллар қарз\n13 июль, 2017, 16:21\nАмерикалик боксчи Флойд Мейвезер 2010 йил учун АҚШ солиқ хизматидан қарздорлиги борлиги маълум бўлди. Унга кўра, беш вазн тоифасининг собиқ жаҳон чемпиони давлатга 7,2 миллион доллар миқдорида солиқ тўлаши керак.\nАввалроқ, Мейвезер солиқ органлари олдида 2015 йил учун 22,2 миллион доллар қарзи борлиги маълум қилинган эди. Боксчи бу қарзни ирландиялик Конор Макгрегор билан бўладиган жангдан сўнг тўлашни сўраган, бироқ бу таклиф рад қилинган эди.\nЭслатиб ўтамиз, 2010 йили Мейвезер Шэйна Мозлига қарши жанг ўтказган ва 40 миллион доллар олган. Мейвезер – Макгрегор тўқнашуви 26 август куни Лас-Вегасда ташкил этилади.\nМейвезер – Макгрегор жанги трансляцияси нархлари маълум қилинди


ҳоким ўринбосари - xabar.uz\nБунгача у Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрациясининг «Қурилиш бирлашмаси» бошқармасида иш бошқарувчи лавозимида ишлаган.\nҳоким ўринбосари мурожаатчи билан ётган ҳолда гаплашганига изоҳ берди\nИжтимоий тармоқларда Қашқадарё вилояти Косон тумани ҳокими ўринбосари Убайдулла Очиловнинг фуқаро мурожаатини ётган ҳолда эшитаётгани тасвирланган видео тарқалди.\nЭргашев Авазхон Яқубжонович Сирдарё вилояти ҳокимининг қишлоқ ва сув хўжалиги масалалари бўйича ўринбосари этиб тайинланди.\nСурхондарё ҳокимига биринчи ўринбосар тайинланди\nБугун, 3 декабрь куни Сурхондарё вилояти ҳокимлигида видеоселектор йиғилиши бўлиб ўтди.\nТошкент вилояти ҳокимига янги биринчи ўринбосар тайинланди\nМузаффар Файзиев Тошкент вилояти ҳокимига биринчи ўринбосар этиб тайинланди.\n«Бабаянча қайтиш»: Абдурасул Ваҳобов яна ҳоким ўринбосари?!\nСамвел Бабаян ва Абдурасул Ваҳобов бошқа-бошқа соҳа одами. Аммо уларнинг қисматида битта ўхшашлик бордай.\nТошкент вилояти ҳокимининг молия-иқтисодиёт ва камбағалликни қисқартириш масалалари бўйича биринчи ўринбосари Баҳодирбек Муллахонов бугун вафот этди.


Мурод Ризаев Ўзбекистонни ЖЧга чиқишига ишонади. Аммо...\n28 март, 2017, 12:35\nХабарингиз бор, бугун Ўзбекистон ЖЧ-2018 3-саралаш босқичи 7-туридан ўрин олган Қатарга қарши баҳсни ўтказади. Мазкур беллашувда ҳамюртларимизнинг тақдири ҳал бўлади десак адашмаган бўламиз. Чунки биз олдинги ўйинларда йўқотадиган очколаримизни бой бериб бўлдик. Энди қолган учрашувларда бор кучимизни сарфлаб фақат ғалаба қозонишимиз шарт. Шунинг учун SPORT телеканалининг таниқли шарҳловчиси Мурод Ризаев бўлажак баҳс олдидан SPORTS.uz интернет ахборот порталига ўз фикрларини қисқа ва лўнда қилиб айтиб ўтди.\nСурия билан ўйиндаги мағлубиятнинг сабаби?\n- Жисмоний тайёргарлик яхши эмасди. Шунинг учун биз мағлуб бўлдик.\nУшбу мағлубиятдан кейинги имконият\n- Ҳали ҳаммаси тугамади. Иккинчи ўринга имконият бор. Лекин энди тақдиримиз кўпроқ рақибларимизга боғлиқ бўлади. Яъни, агардалар бошланади.\nҚатарнинг Тошкентда бўладиган баҳсдаги имконияти борасида\n- Бугун ғалаба қозонишимиз керак. Агарда ЖЧ-2018га чиқишни истасак. Имконият эса 50/50. Қатарга ҳам ютказадиган бўлсак Россияга томошабин сифатида боришади.\nЎзбекистон мундиалга чиқадими?\nЧиқади... лекин йўлини айта олмайман. Мен тадбиркорлик билан ҳам шуғулланаман. Савдода бировни ҳақи бировга буюрмайди деган гап бор. Шунинг учун Вадим Абрамовдан олиш керак эмасди. Уни ҳақи эди. Эрон билан “Жар” стадионидаги учрашув термамизнинг энг зўр ўйини бўлган. У кўрқмасликни сингдираётган эди.\nЛекин сўнгги кунларда терманинг ўйинига бормаймиз деяётган йиғлоки мухлис, журналист, мутахассисларни ёктирмайман. Улар учун эмас ВАТАН УЧУН бормайдими миллий терма жамоамизни қўллаб-кувватлашга.\nБекзод Исаев ёзиб олди


Одил Аҳмедов ЎзМУда футбол академиясини очди\nЧоршанба, 23 Декабр\nЎзбекистон миллий университети ташаббуси билан миллий жамоамиз сардори Одил Аҳмедов университетда ўз футбол академияси фаолиятини бошлади, дея хабар бермоқда Жисмоний тарбия ва спорт вазирлиги матбуот хизмати.\nТадбирда бир қатор мутасадди ташкилотлари вакиллари билан бирга Жисмоний тарбия ва спорт вазирининг биринчи ўринбосари Равшан Эрматов, Ўзбекистон миллий жамоаси сардори Одил Аҳмедов, ЎФА вакили, миллий жамоа собиқ футболчиси Азизбек Ҳайдаров иштирок этган.\n«Мен учун академияни сифатли ривожлантириш жуда муҳим. Келажакда Ўзбекистон миллий жамоаси жаҳон чемпионатига чиқишини ва унинг таркибида университетимиз тарбияланувчилари бўлишини истайман. Бу ҳар қандай пулдан ҳам қиммат туради. Асосийси, биз қобилиятли ўйинчиларга диққатни қаратмоқчимиз. Биласизми, ёш футболчилар учун асосийси – бу бор куч-ғайратини аямайдиган устоз. Афсуски, ҳозир бундай устозлар кам. Бугунги кунда кўплаб мураббийлар болаларга тўп бериб қўйиб, шу билан пул ишламоқда. Шунинг учун ҳам биз академияга тажрибали чет эллик мутахассисларни таклиф қилмоқчимиз. Чет эллик мутахассислар ўз тажрибаларини ёшлар билан баҳам кўришади. Бундан ташқари, бизнинг ҳам ёш мутахассисларимиз бошқа мамлакатларга бориб тажриба орттиришлари мумкин. Менимча, шундай йўл билан керакли натижага эришиш мумкин», - дейди Одил Аҳмедов меморандум имзоланишидан олдин.\nЭслатиб ўтамиз, икки йил олдин Аҳмедов ўзи туғилиб ўсган Наманганда ҳам футбол академияси очган эди.


Ўзбекистон 11:51 / 24.06.2022 3132\nҚайд этилишича, жорий йилнинг ўтган 5 ойи давомида автомобиль йўллари фойдаланувчиларидан келиб тушган 67 та мурожаат жойига чиқиб ўрганилди.\n31 та мурожаат бўйича аниқланган камчиликларни бартараф этиш бўйича тегишли кўрсатмалар берилди. Кўрсатма талабларини муддатида бартараф этмаган 3 та ҳолат юзасидан мансабдор шахсларга нисбатан тегишли чоралар қўллаш бўйича маъмурий баённома расмийлаштирилди.\n7 та ҳолат бўйича 468 млн 69 минг сўмлик сифатсиз бажарилган қурилиш-монтаж ишларини ҳисобдан чиқариш бўйича буюртмачиларга талабнома киритилди. Билдирилишича, шунча миқдордаги пул – ишлар сифатсиз бажарилгани боис, тўлаб берилмайди.\nҚолган мурожаатлар бўйича ҳам тегишли қонуний чоралар кўрилган. Мансабдор шахсларга нисбатан тегишли чоралар қўллаш ва келтирилган зарарни қоплаш бўйича Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс 147-моддаси 1-қисми асосида маъмурий баённомалар расмийлаштирилиб, суд органларига юборилди.


Аҳмадия Мусулмон Жамоатининг Раҳбари эркак мусулмон ёшлар (Вақфи-Нав мажлиси) йиғилишида нутқ сўзлади\nHome > Пресс-релизлар > Аҳмадия Мусулмон Жамоатининг Раҳбари эркак мусулмон ёшлар (Вақфи-Нав мажлиси) йиғилишида нутқ сўзлади\nҲазрат Мирзо Масрур Аҳмад мусулмон ёшларга одоб-ахлоқ ва карьера ҳақида насиҳат қилди.\n2016-йилнинг 28-февралида Аҳмадия Мусулмон Жамоатининг Бутун Жаҳон Раҳбари, Масиҳи Мавъуд ва Имоми Маҳдий – Ҳазрат Мирзо Ғулом Аҳмад (алайҳиссалом)нинг 5-халифаси Ҳазрат Мирзо Масрур Аҳмад (Аллоҳ таоло унга Ёрдамчи бўлсин) Англиядаги Аҳмадия Мусулмон жамоатининг Миллий Вақфе-Нав ҳаракатининг болалар бўлими йиллик Ижтимосининг (мажлисининг) хулосавий сессиясига мурожаат қилди.\nАталган тадбир Лондонда жойлашган “Байт ул-Футух” масжидида бўлиб, унга 1500дан ортиқ одамлар иштирок этишди, уларнинг ичида 1260га яқин Вақфе-Нав ҳаракатининг ўғил бола аъзолари мавжуд бўлган.\nЎзининг мурожаатида Ҳазрат Мирзо Масрур Аҳмад Вақфе-Нав болаларининг зиммасига тушган ўта муҳим бурчлари ҳақида кенгроқ тўхталди. У киши келажак карьераларини танлаш ҳақида ҳам уларга насиҳат қилди.\nУ киши ўз ҳаётини динга бағишлаб, Аҳмадия Мусулмон Жамоатининг Жомиъа Аҳмадия номли диншунослик институтига ўқишга кириш ўта муҳим нарса, бунга кўплаб болалар эътиборини қаратиши керак, деб таъкидлади, шунингдек у киши тиббий, муҳандислик ва журналистлик билан бирга бошқа потенциал карьера йўллари ҳақида айтиб берди.\nҲазрат Мирзо Масрур Аҳмад бундай деди:\n“Сизлар Вақфе-Нав сифатида Аҳмадия Мусулмон Жамоатининг мажбуриятлари ва эҳтиёжларини ёдингизда сақлашингиз керак, сўнгра шу мажбуриятларнинг асосида ўзингизни ўқитишингиз керак ва имкони борича меҳнат қилишингиз зарур”.\nТиббиёт ҳақида Ҳазрат Мирзо Масрур Аҳмад бундай деди: шифокорлар ва тиббиёт ходимлари ўзларининг эътиқодларигагина хизмат қилиш ифтихорига эга бўлмасдан, аксинча инсониятга ҳам хизмат қилиш ифтихорига эга бўлишади.\nХалифа Вақфе-Нав болаларининг дунёвий ўқув бўйича энг юқори даражаларга эришиш етарли эмаслигини ҳам таъкидлади.\n“Мен буни ҳам очиқ-ойдин айтмоқчиман: ўқув квалификацияларига эга бўлишгина етарли эмас. Ундан ташқари Вақфе-Нав аъзолари сифатида бошқа муҳим имкониятларга эга бўлсак ҳам бўлади. Қисқаси, Вақфе-Нав боласининг шахсий хулқи бутунлай Исломнинг ҳақиқий таълимотларига мос бўлиши керак. Сизлар ҳар доим энг юқори даражадаги руҳоний ва маънавий даражаларга эришишинглар керак”.\nУ киши Вақфе-Нав болалари ўзларининг намозларини канда қилмай адо этишлари керак ва Аллоҳ таоло билан қандайдир бир алоқани тузишлари лозим, деб таъкидлади. У киши бундай деди: Вақфе-Нав болалари “энг юқори даражадаги мақомларни эгаллашлари керак, натижада одамлар очиқ турда сизлар билан бошқаларни фарқлай олишсин”.\nҲазрат Мирзо Масрур Аҳмад иштирокчиларга: “Бошқаларга меҳрибон бўлинглар ва ҳеч қачон ранжитманглар”, – деб насиҳат қилди. У киши бундай деди: “Вақфе-Нав болалари видео ўйинларини ўйнаш билан ўз вақтларини беҳуда ўтказмасликлари керак, ундан кўра китоб ўқиш, деган одатни шакллантиришлари лозим. Ундан ташқари, улар ножойиз муомалани шакллантирадиган барча нарсалардан, шу билан бирга ножўя кинолардан сақланишлари зарур”.\nУ киши ҳақиқат ва эътиқоднинг энг юқори даражалари зарурлигини ҳам таъкидлади.\nҲазрат Мирза Масрур Аҳмад бундай деди:\n“Аллоҳ таоло бизни огоҳлантирган яна бир оғир гуноҳ – бу ёлғончилик. Ҳар қандай ҳолатда ҳам Барча аҳмадий мусулмонлар ёлғончиликдан сақланишлари керак, айниқса Вақфе-Нав ишонч, ҳақиқат ва мукаммаллик бўйича энг пухта намуналарни кўрсатишлари лозим. Бу жуда муҳимдир, чунки сизлар ўз жамоатчиликларингизни руҳоний жиҳатдан янгилаб-тузатишга қасамёд қилган одамларсиз. Шунинг учун ҳар бир кўз ўнгида бутунлай ростгўй бўлиш Вақфе-Нав бўлишнинг жуда муҳим қисмидир”.\nАталган тадбир у киши етакчилигида сўралган дуо билан ниҳоясига етди.\nБунгача Ижтимо мобайнида турли хил иш-режалар, илмий мулоҳаза ва талқинлар бўлиб ўтди.\nPrevious Post Аҳмадия Мусулмон Жамоатининг Раҳбари Лондонда мусулмон қизларнинг (Вақфе-Нав Ижтимоси) мажлисига мурожаат қилди.\nNext Post Аҳмадия Мусулмон Жамоатининг раҳбари Белгиядаги террористик ҳужумларни қоралади


Доннарумманинг агенти "Милан" раҳбариятига қандай талаб қўймоқда?\n2 март, 2021, 10:01\nМузокаралар ҳали ҳам давом этмоқда.\nИталиялик дарвозабон Жанлуижи Доннарумманинг "Милан"да қолиш ёки қолмаслиги ҳамон номаълум. У билан ҳалигача янги шартнома имзоланмаган.\nЖурналист Николо Скиранинг маълум қилишича, томонлар музокараларни давом эттирмоқда. Футболчининг агенти Мино Райола мижозига қисқа муддатли, яъни 1 ёки 2 йиллик шартнома ва йилига 10 млн евро маош беришларини талаб қилмоқда. "Милан" техник директори Паоло Мальдини эса, Доннаруммага 5 йиллик шартнома ва 7,5 млн евро таклиф қилган.\n22 ёшли посбон айни дамда “Челси” ва ПСЖ каби гранд клублар эътибор марказида бўлиб турибди. Унинг “россонерилар” билан амалдаги шартномаси ёзда ўз ниҳоясига етади. Шу сабабли у янги жамоасига эркин агент сифатида текинга кўчиб ўтиши мумкин.\nДоннарумма жорий мавсум А Серияда жами 23 та ўйинда майдонга тушди ва шуларнинг 7 тасида ўз дарвозаси даҳлсизлигини сақлаб қолди.


Бир шаҳар ўртасида катта тош турар эди. У ўтган-кетганларга ва аравалар юришига халақит берарди. Шаҳар ҳокими маслаҳатчиларини чақириб, тошдан қандай қилиб қутилиш мумкинлигини сўради. Маслаҳатчилардан бири тошни портлатиб майдалаш керак, деди. Бу маслаҳат ҳокимга маъқул келмади. Тош портлатилса, атрофдаги уйларга зарар етиши мумкин эди. Иккинчи маслаҳатчи бошқа шаҳарлардан тош йўнувчиларни чақириб, уни қўл кучи билан майдалашни маслаҳат берди. Бу таклиф ҳам маъқул келмади. Чунки бу иш учун кўп маблағ ва вақт керак эди. Уларнинг ёнидан ўтиб кетаётган бир деҳқон тасодифан бу гапларни эшитиб қолди. "Мен тошдан осон ва тез қутилиш йўлини биламан", деди у. "Бу иш учун қанча маблағ керак бўлади?" деб сўради ҳоким. "Ҳеч қандай маблағнинг кераги йўқ, фақат битта ёрдамчи берсангиз бўлди", деди деҳқон.\nДеҳқон ёрдамчиси билан тош ёнидан чуқур кавлай бошлади. Чуқур тайёр бўлгач, кўпчилик бўлишиб тошни унинг ичига ағдаришди. Деҳқон тош устидан тупроқ тортиб текислаб қўйди. Бу ишни кўриб севинган ҳоким деҳқонни ўзига биринчи маслаҳатчи қилиб олди.\nБилгинки, йўқчилик ва қийинчилик одамни кўп ўйлашга мажбур қилиб, файласуф қилиб юборади, аксинча, тўқчилик эса одамни ланж қилиб, зеҳнни ўтмаслаштиради.\n3009 марта ўқилди\nДругие материалы в этой категории: Жонивор фидоийлиги »


Қурбон байрами, қурбонлик ва уни ўтказиш одоблари\n14:08 / 11.08.2019\nҚурбонлик Аллоҳ таолога атаб қилингани учун уни соғ-саломат, ҳеч бир нуқсонсиз бўлишига уриниш Аллоҳ таолога нисбатан юксак одобни кўрсатади. Қурбонликнинг гўшти ҳам, қони ҳам Аллоҳ таолога керак эмаслиги ва етмаслиги аниқ. У зотга фақат тақво етади, холос. Гўшти ва қони етмаса ҳам, қурбонлик қилинадиган ҳайвоннинг айбу нуқсонсизини топиш эса, тақвонинг баркамоллиги учун уринишдир...\nПайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам ўзларининг ҳадисларида:\nИмом Аҳмад ибн Ҳанбал, Ибн Можа ва ал-Ҳокимлар ривоят қилган ҳадисда эса: «Ким имконга эга бўлиб туриб, қурбонлик қилмаган бўлса, зинҳор намозгоҳимизга яқинлашмасин», дейилган. Бошқалар қурбонлик қилишни «суннати муаккада» деганлар.\nПайғамбаримиз алайҳиссалом саҳобаи киромларга Ислом таълимотларидан тушунтириш олиб борувчи суҳбатларидан бирида Қурбон байрами, унинг мусулмон уммати ҳаётида тутган ўрни ҳақида сўз юритиб қуйидагиларни айтдилар: «Қурбонлик кунини ийд қилишга амр қилиндим. Уни Аллоҳ бу уммат учун қилгандир», дедилар».\nОиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади. «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Одамзот сўйиш куни қон чиқаришдан кўра Аллоҳга маҳбуброқ иш қилган эмас. Албатта, у(ҳайвон)лар қиёмат куни шохлари, жунлари ва туёқлари билан келурлар. Албатта, қон ерга тушишидан олдин Аллоҳнинг ҳузуридаги маконга етур. Уни чин кўнгилла чиқарингиз», дедилар». Термизий ривояти.\n«Сўйиш куни» арабчада «Явмун Наҳри»—наҳр куни деб айтилади. «Наҳр» туя сўйишга ишлатиладиган сўз эканини олдин ўрганганмиз. Арабларда қурбонликка одатда кўпроқ туя сўйилгани учун ушбу истилоҳ ишлатиладиган бўлиб қолган.\nДемак, қурбон ҳайитининг биринчи куни Аллоҳ таоло учун энг маҳбуб иш-қурбонлик сўйиш экан. Бу куни қурбонликка сўйилган ҳайвонлар эса, шундоққина сўйилиб кетавермас, балки, «Албатта, у(ҳайвон)лар қиёмат куни шохлари, жунлари ва туёқлари билан келурлар».\nҚурбонлик қилинаётган ҳайвон томоғига пичоқ тортилганда чиққан қон ерга тушмасдан туриб унинг савоби Аллоҳ таолонинг ҳузуридаги маконга етиб боради. Бас, шундоқ экан, «Уни чин кўнгилла чиқарингиз».\nОиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади. «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам қора билан босадиган, қора билан чўккалайдиган ва қора билан назар соладиган қўчқор олиб келишга амр қилдилар. Бас, уни қурбонлик қилиш учун келтирилди ва У зот: «Эй, Оиша, пичоқни келтир! Тошга қайраб юбор!» дедилар. Мен ўшандоқ қилдим. Бас, у зот уни олдилар. Сўнгра қўчқорни ёнбошига ётқазиб, сўйдилар ва: «Бисмиллаҳи! Эй, бор Худоё! Муҳаммаддан, оли Муҳаммаддан ва уммати Муҳаммаддан қабул қилгин», дедилар ва уни қурбонлик қилдилар». Бешовларидан фақат Бухорий ривоят қилмаган.\nРивоятдаги «қора билан босадиган, қора билан чўккалайдиган ва қора билан назар соладиган» дегани, оёғи қора, қорани қора ва кўзининг атрофи қора, деганидир. Демак, ушбу васфга эга қўчқорни қурбонлик қилиш афзалдир. Шунингдек, ўша васфдаги ҳайвонни излаб топишга уриниш ҳам афзал.\n5. «Сўнгра қўчқорни ёнбошига ётқизиб, сўйдилар»\n6. «Бисмиллаҳи! Эй, бор Худоё! Муҳаммаддан, оли Муҳаммаддан ва уммати Муҳаммаддан қабул қилгин», дедилар».\nДемак, имкони бор одам камида бир ёшли қўй ёки эчки қурбонлик қилиши керак. Агар камбағаллиги туфайли, қўли қисқалик қилиб, бир ёшли қўй-эчкининг иложини қила олмаса, олти ойлик бўлса ҳам, кифоя қилаверади.\n1. «Ғилайлиги очиқ-ойдин ҳайвон». Демак, кўзида очиқ-ойдин билиниб турадиган ғилайлиги бор ҳайвонни қурбонлик қилиб бўлмайди. Агар сезилар-сезилмас бўлса, майли, дейди уламоларимиз. Модомики, сезиларли даражада ғилай бўлган ҳайвонни қурбонлик қилиб бўлмас экан, ундан кўра каттароқ айбга эга бўлган, мисол учун, кўзи кўр бўлган ҳайвонни қурбонлик қилиб бўлмаслиги турган гап бўлади.\n2. «Беморлиги очиқ-ойдин ҳайвон». Яъни, кўрганда касаллиги билиниб турадиган ҳайвонни ҳам қурбонлик қилиб бўлмайди. Бас, шундоқ экан касаллиги туфайли ўрнидан тура олмай қолган ва шунга ўхшаш ҳолдаги ҳайвонларни қурбонлик қилиб бўлмаслиги аниқ бўлади.\n3. «Чўлоқлиги очиқ-ойдин ҳайвон». Юришидан чўлоқлиги аниқ билиниб турадиган ҳайвонни қурбонлик қилиб бўлмайди. Агар чўлоқлиги билинар-билинмас бўлса, қурбонлик қилса бўлаверади.\n4. «Мияси чатоқ ҳайвон». Миясида нуқсони бор ҳайвонни ҳам қурбонлик қилиб бўлмайди. Кўпинча чорвадорлар бундоқ ҳайвонларни «айланбош» деб атайдилар.\nАли розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бизларни кўз ва қулоғини яхшилаб кўриб олишимизга; ғилайни, муқобалани, мудобарани, харқони ва шарқони қурбонлик қилмаслигимизга амр қилдилар. Мен: «Муқобала нима?» дедим. «Қулоғининг бир томони кесилган», деди. «Мудобара нима?» дедим. «Қулоғининг учи кесилган», деди. «Шарқо нима?» дедим. «Қулоғи ёрилган», деди. «Харқо нима?» дедим.\nШарҳ:Бу масалага муҳаддислар, агар қулоғининг ярмидан кўпи кесик ва шохининг ярмидан кўпи синиқ бўлса, деган изоҳни киритишган. Фақиҳлар эса, бу ҳадиси шарифда гап баркамоллик ҳақида кетмоқда. Шунинг учун ҳам кифоя қилса, бўлди, дейдиган бўлсак, қулоғи кесик ва шохи синиқ ҳам кифоя қилаверади, дейдилар. Ушбу, қурбонликка танланган ҳайвоннинг баркамол бўлиши лозимлиги ҳақидаги ҳадиси шарифлардан иккита ҳикматни мулоҳаза қиламиз.\nҚурбонлик Аллоҳ таолога атаб қилингани учун уни соғ-саломат, ҳеч бир нуқсонсиз бўлишига уриниш Аллоҳ таолога нисбатан юксак одобни кўрсатади. Қурбонликнинг гўшти ҳам, қони ҳам Аллоҳ таолога керак эмаслиги ва етмаслиги аниқ. У зотга фақат тақво етади, холос. Гўшти ва қони етмаса ҳам, қурбонлик қилинадиган ҳайвоннинг айб-у нуқсонсизини топиш эса, тақвонинг баркамоллиги учун уринишдир.\nЖобир розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади. «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам сўйиш куни иккита шохли, ола, бичма қўйни сўйдилар. Иккисини юзлантирганларидан сўнг: «Албатта, мен юзимни осмонлару ерни яратган Зотга, Иброҳимнинг миллатида бўлган, тўғри йўлга мойил бўлган ҳолимда юзлантирдим ва мен мушриклардан эмасман. Албатта, менинг намозим, ибодатларим, ҳаёт ва мамотим оламларнинг Робби Аллоҳ учундир. Унинг шериги йўқ. Ана шунга буюрилганман. Ва мен энг аввалги мусулмонларданман. Эй, бор Худоё, бу Сендан ва Сенга Муҳаммаддан ва унинг умматидан. Бисмиллаҳи ва Аллоҳу Акбар», дедилар сўнгра сўйдилар». Абу Довуд ва Ибн Можа ривоят қилган.\nШарҳ: Демак, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам мусулмонлар очарчилик туфайли қийинчиликка дучор бўлган йиллари қурбонликнинг гўштини уч кундан ортиқ сақлаб туришни маън қилганлар. Мазкур ҳолат ўтиб тўқчилик бўлганда эса, ҳам ўзлари еб, ҳам ўзгаларга бериб, ҳам сақлаб қўйишга рухсат берганлар.


18 май 2022, Тошкент вақти: 12:06\nБеларусь хотин-қизларининг тинч бирдамлик акцияси– 26 сентябрь, 2020\n“Европанинг сўнгги диктатори” Александр Лукашенко ҳур фикрли, собитқадам аёлларни дастлаб “ожиза” дея писанд қилмаган эди. Аммо 2020 йил августда бўлиб ўтган баҳсли президентлик сайловидан кейин бошланиб кетган норозилик намойишларига айнан ўша аёллар етакчилик қилмоқда.\nБеларусь хотин-қизларининг бу жасорати глобал трендга таъсир қилди, деб ҳисоблайди Лондондаги тадқиқотчи Оксана Антоненко.\n“Аёллар дунё бўйлаб сиёсий ҳаракатларда тобора фаол ва муҳим ўрин эгалламоқда. Беларусь намунаси бошқа минтақалар, жумладан, Россия, Таиланд ва Мьянмадаги намойишчиларга ҳам илҳом берди. Аёллар етакчилик қилаётган ҳаракатлар зўравонликдан йироқлиги, бутун жамиятнинг орзу-ҳавасларини акс эттириши билан аҳамиятлидир. Шу аснода аёл етакчилар ва сиёсатчиларнинг янги авлоди шаклланаётганини кўриш ҳам кишига қувонч бағишлайди” – дейди О.Антоненко Озод Европа/Озодлик радиоси билан суҳбатда.\nҚуйидаги аёллар Беларусдаги ўзгаришларга улкан ҳисса қўшиб қолмай, жасорат учун улкан товон ҳам тўламоқда.\nПрезидентликка номзод Светлана Тихановская (ўртада), Вероника Цепкало (чапда) ҳамда Мария Колесникова - Минск, 17 июль, 2020\nАслида 2020 йилги президентлик сайловида Лукашенконинг асосий рақиби Светлана эмас, унинг турмуш ўртоғи Сергей Тихановский бўлиши керак эди. Сўнгги йилларда Сергей Тихановский Лукашенкога мухолифатда бўлган “Страна для жизни” YouTube канали муаллифи, блогер сифатида шуҳрат қозонган эди. У президент лавозимига номзодини кўрсатмоқчи бўлган, бироқ маъмурият уни рўйхатга олишдан бош тортди Сайлов арафасида эса Сергей уйдирма айбловлар билан қамоққа олинди. Шундан кейин Сергейнинг рафиқаси – инглиз тили муаллимаси ва таржимон Светлана Тихановская президентликка ўз номзодини кўрсатди.\nБу қарор осонликча қабул қилинмади, албатта. Фарзандларига таҳдид сабаб 2020 йил июнида сайловда қатнашиш ниятидан воз кечмоқчи бўлди. Бу орада унинг вояга етмаган икки фарзанди эсон-омон хорижга олиб чиқиб кетилди. Сайловдаги сохтакорликларга қарши оммавий норозилик намойишларидан кейин Светлананинг ўзи ҳам расмийлар босими остида мамлакатни тарк этди. Ҳозирда қўшни Литвада истиқомат қилаётган Тихановская мутараққий дунё етакчиларини Беларусни ғайриқонуний тарзда идора этаётган Лукашенко режимига босимни кучайтиришга ундамоқда.\nСветлананинг ташаббуси билан мухолифатнинг Мувофиқлаштирувчи кенгаши тузилди. Лекин кенгашнинг аксар аъзолари айни пайтда ё қамоқда, ё мамлакатни тарк этишга мажбур бўлган. Тихановская октябрь ойида ўтказишни тарғиб қилган умуммиллий иш ташлаш акцияси ҳам ишдан бўшатиш таҳдидлари сабаб у қадар муваффақият қозонмади.\nТихановская 18 январь куни Европада хавфсизлик ва ҳамкорлик ташкилоти ёрдамида Беларусга қайтиш ниятини билдирган. У, айни чоқда, ЕХҲТ воситачилигида ЕИ, Лукашенко ва мухолифат ўртасида инқироздан чиқиш бўйича музокара ўтказилишини таклиф этмоқда.\nНорозилик намойишлари аёзли кунлар ва қатағонлар сабаб бироз сусайган эди. Аммо мухолифат етакчиси осонликча таслим бўлмоқчи эмас. У ўтган ҳафта баҳорда янада кенгроқ кўламда намойишлар бўлиб ўтишини эълон қилди.\nТихановская тинчлик бўйича Нобель мукофотига кўрсатилган 300 дан ошиқ номзоддан биридир.\nКолесникова ҳибсга олинган президентликка номзод Виктор Бабарико штаби аъзоси эди. 38 ёшли Мария рўйхатга олинмаган номзод Валерий Цепкалонинг рафиқаси Вероника ҳамда Светлана Тихановскаялардан иборат машҳур “аёллар триоси”нинг учинчи аъзоси сифатида танилган.\nУ мухолифатнинг Мувофиқлаштирувчи кенгаши раёсатига сайланган. Мухолифатга қарши қатағонлар давомида 2020 йил сентябрь ойида Марияга “миллий хавфсизликка таҳдид солувчи ҳаракатларга чақириш” моддаси билан айблов эълон қилинди. Беларус расмийлари 8 сентябрь куни Колесникова ва унинг сафдорлари Иван Кравцов ҳамда Антон Родненковни Украинага чиқариб юборишга қарор қилган. Украинага бадарға қилинган Кравцов ва Родненковга кўра, Мария чегарада паспортини йиртиб ташлаб, расмийларнинг режасини барбод қилган.\nКолесникова 2021 йилда АҚШ ҳукуматининг “Жасоратли аёл” мукофотига лойиқ деб топилган.\nЕвропа парламенти 2020 йил 16 декабрь куни Беларусь мухолифати вакилларига фикр эркинлиги учун Андрей Сахаров номидаги мукофотни топширди. Совриндорлар орасида Мария Колесникова ҳам бор.\nНина Багинская Совет Иттифоқи давриданоқ Беларусдаги норозилик намойишларда фаол қатнашиб келган.\n“Мен ижтимоий, сиёсий ва миллий зулмга қарши қўл қовуштириб туролмайман. Қуллар ёки қўрқоқларгина ватанини ҳимоя қилишга ожиздир”, – дейди Багинская “Настояшчее время” билан суҳбатда.\n73 яшар аёл барча намойишларда қисқа умр кўрган Беларусь халқ республикаси (1918–1919 йиллар) рамзи, оқ-қизил-оқ байроқ билан иштирок этади. Лукашенко тақиқлаб қўйган ушбу байроқ мухолифатнинг рамзига айланган. 2020 йилнинг августида олинган видеода Багинская тиш-тирноғигача қуролланган полициячидан тортиб олинган байроғини қайтариб беришини талаб қилаётганини кўриш мумкин.\n2020 йил сентябрь ойида асосан аёллар қатнашган намойишда юзлаб ҳаммаслаклари қаторида у ҳам ҳибсга олинган.\nКатерина Барисевич Беларусда энг кўп муштарийга эга интернет нашрларидан бири – TUT.BY порталининг мухбиридир. У Александр Лукашенкога қарши норозилик акциялари тўғрисидаги материаллари учун ҳибсга олинган.\n2020 йил ноябрь ойида аксилҳукумат намойиш иштирокчиси Роман Бондаренко номаълум шахслар томонидан дўппослаб ўлдирилди. Барисевич эса мазкур ҳодисага бағишланган мақоласидан кейин ҳибсга олинган. Муаллиф мақолада Бондаренко ўлимига доир расмий талқинни шубҳа остига олади. Журналистга тиббий ҳужжатларни тақдим этган шифокор Артём Сорокин ҳам, Барисевичнинг ўзи ҳам турли муддатга қамалди ва жаримага тортилди. Amnesty International ташкилоти журналист ва шифокорни “виждон тутқуни” деб эълон қилган ва уларни зудлик билан озод этишни талаб этган.\nКатерина Андреева ва Дарья Чульцова\n“Белсат” сунъий йўлдош телеканалининг икки журналисти – Катерина Андреева ва Дарья Чульцова 2020 йил 15 ноябрь куни Минскда Роман Бондаренко хотирасига бағишланган тадбирни ёритаётганда ҳибсга олинган эди. 18 февраль куни Минск шаҳри Фрунзе тумани суди журналистларни “жамоат тартибини бузишга қаратилган оммавий тадбирларни уюштириш”да айбдор деб топди ва уларни икки йил муддатга озодликдан маҳрум этди. Айблов сиёсий руҳда бўлганини айтган Андреева ва Чульцова маҳкама ҳукмини тан олмаган.\nЕвропа Иттифоқи ва инсон ҳуқуқлари ташкилотлари Андреева ва Чульцоваларга берилган жазони мустақил матбуотга қарши давом этаётган тазйиқларнинг бир қисми деб баҳолади.\n“ЕИ касбий фаолияти учун жазога мустаҳиқ этилган журналистлар Андреева ва Чульцоваларни зудлик билан озод этишга чақиради”, – деган эди ЕИ ташқи сиёсий идораси вакили.\nHuman Rights Watch ташкилотининг Европа ва Марказий Осиё бўйича мувофиқлаштирувчиси Анастасия Злобинанинг таъкидлашича, Чульцова ва Андрееванинг қамалиши ҳукумат томонидан ўз касбий вазифасини бажараётган журналистларга ўтказилган навбатдаги босимдир.\nҲозирда Беларусда 7 нафар журналист шу каби айбловлар ортидан қамалган ёки суд ҳукмини кутмоқда. Беларусь журналистлар уюшмасининг баёнотига кўра, 2020 йили мамлакатда 481 нафар ОАВ ходими ҳибсга олинган. Бу сўнгги олти йиллик кўрсаткичдан икки баробар кўпдир.