ЎЗБЕК ХАЛҚ ОҒЗАКИ ИЖОДИ - ХАЛҚ ҚЎШИҚЛАРИ\nHome icon Бош саҳифа»Кутубхона»Қўлланмалар»ЎЗБЕК ХАЛҚ ОҒЗАКИ ИЖОДИ - ХАЛҚ ҚЎШИҚЛАРИ\n13 дан 22 сахифа\nИнсон борки ишқ бор, муҳаббат бор. Авлоддан кейин кичик авлод, наслдан кейин насл келади, аммо инсондаги муҳаббат туйғуси, қалбда эҳтиросли ҳис-туйғулар уйғониши ўзгармайди. Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғоти-т-турк» асарида шундай тўртлик бор:\nБулнар мени улас кўз,\nҚора менгиз қизил юз.\nАндин томар тугал туз,\nБулнап яна ул қачар.\nБу маст кўзли (севиклим)\nҚора холи ва қизил юзи билан (мени асир қилди).\nЯноқларидан ширинлик томиб, мени асир қилди-ю,\nЛекин кейинидан (тутқич бермай), мендан қочиб кетди.\nМисралардаги сўзларни тушуниш қийин эканини ҳисобга олмасак, қўшиқдаги ҳис-туйғу кечагина яхши кўрган қизи қочиб кетган шоиртабиат йигитнинг кўнгил изҳоридан фарқ қилмайди.\nЯна бир тўртликка диққат қилинг:\nЯғмур ёғиб сачилди.\nТурлук чачак сучулди.\nИнжу қоби очилди.\nЧиндан йипор югрушур.\nЁмғир томчилари тўкила бошлади.\nТурли чечаклар унди.\nИнжу қутичалари (ғунчалар) очилди.\nҲар томонда шифобахш атир ҳидлар гуркиради .\nКейинги тўртликдаги сўзлар шунчалар содда ва бизга тушунарлики, асл матнни ўқиганда ҳам асосий фикрни аниқ тасаввур қилишимиз мумкин. Яъни ҳаётнинг тинимсиз ўтиши севги дардига мубтало бўлган йигит ёки наврўз айёмида табиатдаги гўзал ўзгаришларни руҳан ҳис қилган инсон қалбидаги ички кечинмаларнинг жўш уришига мутлақо таъсир қилмайди. Замон ўзгараверади, аммо баҳор келгани заҳоти ёш болалар турли кўринишдаги варракларни учираверишади, айни пайтда, «Бойчечак»ни айтишаверади. Демоқчимизки, инсон пайдо бўлибдики, ҳис-туйғуларни ифодалаш воситаси ҳисобланмиш – қўшиқлар унга ҳамроҳ эди.\nБиз қўшиқ деб атаётган жанр адабиётларда кўрсатилишича, «шлок», «такшут», «ир» (йир), «куг» каби атамалар билан қадимдан аталиб келган. Маҳмуд Кошғарий эса бундай асарларни «қошуғ» - қўшиқ, қасида, шеър тарзида беради. Сўзнинг маъносини шарҳлашдаги тўртликда «маликага мендан мақтов етказ» мазмунидаги мисра борки, изоҳдаги қасида атамасини қўллаш ҳам ўзини оқлайди.\nХалқ қўшиқлари оғзаки ижодимиздаги лирика жинсига мансуб жанрдир. Бу жанрнинг бошқа турдаги асарлардан фарқ қилувчи бош хусусияти унда ижодкорнинг ҳис-туйғулари, ички кечинмалари, руҳий ҳолатини ифодалашдан иборат. Бу ўринда табиий савол туғилади. Бошқа жанрдаги асарларда қаҳрамоннинг руҳий ҳолатини акс эттириш белгиси йўқми? Бошқа жанрлардаги асарларда асосий йўналиш воқеани баён қилишдан иборат бўлади. Фақат айрим ўринлардагина ҳис-ҳаяжон тасвири билан боғлиқ парчаларни учратамиз. Бу ўринларда лирик тасвир қаҳрамон қиёфасини очишда усул бўлиб хизмат қилади. Хоразм достонлари бундан истисно. Чунки хоразмлик бахшилар ижро этган достонларнинг шеърий парчалари қўшиқ қилиб айтилади ва улар ҳам лирик жинс намунаси ҳисобланади. Халқ қўшиқлари эса тўлиқ равишда лирик ижод сифатида белгиланган. Таниқли олима, халқ қўшиқларининг йирик тадқиқотчиси, бутун умрини халқ қўшиқларини ёзиб олиш, ўрганиш, нашр қилишга бағишлаган фидойи инсон Музайяна Алавия мазкур асарларга: «...оддий ҳаёт ҳодисалари туғдирган ҳиссиётни ифодалаган, куйга солишга қулай, қисқа, эсда қоладиган қофия, вазнга эга бўлган шеър қўшиқ бўла олади» , - деб таъриф беради.\nҲақиқатан ҳам, қўшиқнинг пайдо бўлишига бош сабаб инсон кайфиятидаги чуқур изтироб ёки тўсатдан пайдо бўлган кўтаринки руҳдир. Инсон нохуш дамларда кўпроқ сукут сақлайди, хаёлда вазият ечимини топишга уринади. Бундай дақиқаларда мунгли куй тасалли беради, кўнгилни бир оз бўлса-да ёзади. Хурсандчилик онларида эса шўх қўшиқ, рақс ҳамроҳ бўлади. Айни ана шундай манфий ва мусбат ҳолатлар шахс қалбида лирик кечинмаларнинг пайдо бўлишига замин ҳозирлайди: оқибатда қўшиқнинг яратилишига сабаб бўлади. Халқимизда «Куйган – қўшиқчи, суйган – бахши» ҳикмати бежиз айтилмайди.\nҚўшиқ ҳақида назарий маълумот берилган деярли ҳамма адабиётларда унинг «қўшмоқ» феълидан ҳосил бўлгани айтилади. Қўшиқ атамасининг тарихи қанчайин содда туйилмасин, оғзаки ижодимиздаги бу жанр жуда мураккаб руҳий кечинмаларни ифодалашга хизмат қилади. Ўқилганда, эшитилганда тушуниш осон сезилган тўртликлар заминида олам-олам маъно, мураккаб қисмат ётади. Шу боис ҳар қандай қўшиқ билан танишганимизда тезлик билан шошиб хулоса чиқариш тўғри бўлмайди.\nХалқ оғзаки ижодидаги лирик тур ҳисобланган қўшиқ қуйидаги жанр хусусиятларига эга:\n1. Қўшиқларда инсон кечинмалари, қалб изҳорлари акс этади. Шунинг учун улар лирик жинсга мансуб жанр деб ҳисобланади.\n2. Қўшиқ шаклан шеърий кўринишда бўлади. Ўзбек халқ қўшиқлари, асосан, бармоқ вазнда, баъзан арузда яратилади.\n3. Кўпинча, халқ қўшиқлари тўрт мисрадан иборатдир. Гўзал руҳий ҳолатни ифодалаш хусусиятига эга. Айни пайтда бир неча бандлардан иборат муайян мавзуни ёритувчи қўшиқлар ҳам бор. Баъзан 6, 8 мисрали намуналар ҳам учрайди. 4 мисралилари а б а б; а а б б; в в г г; а а а б; а а а а тарзда қофияланади.\nҚўшиқнинг куйи бўлади. Бирор асбоб жўрлигида айтилади. Аксари халқ қўшиқлари ижросида асбоб жўрлиги шарт эмас. Ижрочи хониш усулида қўшиқ айтиши мумкин.\nҚўшиқ тарихига бир назар. Туркий халқлар тарихи аввал сак, массагет, сўғд, кейинчалик турклар, туркманлар, ўғузлар, чигиллар, яғмолар, қирғиз қабилаларидан ташкил топган маҳаллий аҳоли ўтмишидан иборат. Бугунги кунда мазкур қабилалардан 20 дан ортиқ миллат вакиллари ажралиб чиққан. XIV-XV асргача туркийлар таркибида яшаган ҳар бир халқ бу давргача яратилган илмий, маданий хазинага меросхўр ҳисобланади. Ўзбеклар ҳам ана шу бебаҳо маънавий бойликни яратган иқтидорли аждодларнинг авлодидир. Бу жиҳатдан қараганда, халқ яратган қўшиқлар тарихи минг-минг йиллар билан ўлчанади десак, хато бўлмайди.\nТаниқли уйғур олими Турғун Олмос 1986 йил «Қашқар-уйғур» нашриётида чоп этилган «Ҳунларнинг қисқача тарихи» асарида милоддан олдинги 119 йил юртнинг ижтимоий вазияти ёмонлашиши оқибатида қуйидаги қўшиқ тўқилганини маълум қилади:\nАйрилиб қолғонда Тилав тоғидан\nАвумас бўп қолди чорва молимиз.\nАйрилиб қолғонда Алчи тоғидан\nМунгланиб сарғайди қиз, аёлимиз .\nШубҳасиз, қўшиқ матнидаги сўзларнинг олим томонидан ўқувчи қулайлиги учун ўзгартирилган бўлиши мумкинлигини қайд қилган ҳолда, аждодлар икки минг йил аввал ҳам ҳаётдаги хоҳ ижобий, хоҳ салбий вазиятларга ўз муносабатларини билдиришганига ишонч ҳосил қиламиз. Қолаверса, Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғоти-т-турк» асаридаги ўнлаб қўшиқларни олим ХI асрда ёзиб олган. Аммо бу намуналар олим қаламига тушгунига қадар қадимдан халқ орасида айтилганини ҳеч ким инкор қилолмайди. «Девону луғоти-т-турк»да эса биз қаҳрамонлик, меҳнат, мавсум-маросим, лирик қўшиқлар билан танишамиз ва ХI аср туркий халқлар оғзаки ижодида бу жанр намуналари бой ва мавзуга кўра хилма-хил эканини кўрамиз.\nФилология фанлари доктори, профессор Б.Саримсоқов «Алпомиш» достонининг халқимиз ўтмишидаги аҳамиятини таъкидлаб шундай дейди: «...ўзбек халқи эпоси ҳам кўпгина халқлар эпослари босиб ўтган учта тараққиёт босқичларини босиб ўтиб, бизгача етиб келди. Биринчи босқичда – қаҳрамонлик, иккинчи босқичда – романик, учинчи босқичда эса тарихий эпос типлари вужудга келди. Қаҳрамонлик эпоси патриархал – уруғчилик муносабатларининг емирилиши натижасида муайян элат ва халқнинг вужудга келишини бадиий тафаккур нуқтаи назардан асослаб, ўзининг сюжети асосидаги воқеаларни реал этник бирликлар ҳаётидаги улкан воқеалардан олади» . Эътибор беринг. Олим қаҳрамонлик эпосини элат ва халқнинг вужудга келишини бадиий тафаккур нуқтаи назардан асословчи омил эканига диққатни қаратмоқда. Иккинчи масала эпос сюжетидаги асосий воқеалар реал этник бирликлар ҳаётидаги улкан воқелардан олинишини қайд этишдир. Ҳеч иккиланмай айтиш мумкинки, мазкур «улкан воқеалар» эпосга асос бўлгунига қадар халқ қўшиқларининг яратилишини тақозо этган. Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғоти-т-турк» асарида бугунги кунда халқ репертуаридан мутлақо ўчиб кетган ўнлаб қаҳрамонлик қўшиқларидан намуналар келтирилган. Абдурауф Фитрат ўзининг «Энг эски турк адабиёти намуналари» китобида бу қўшиқларни мавзу жиҳатдан ажратиб тасниф қилади. Намуналар қаторида шундай тўртлик бор:\nҚўзи қийқириб ўғуш тирдим.\nЁғи қару кириш қўрдим.\nТўқуш ичра уруш бердим.\nАран кўриб баши тиғди.\nТоғ тепасидан тубанга қараб қичқирдим, қабиламни тўпладим.\nЁв томон сакраб югурдим-да ёйимни\nКиришладим (отишга тайёрладим. – муаллиф.)\nМайдонға кириб уруш очдим.\nЁв ботирлари мени кўргач, бошларининг\nЎткурлиги кетди (бошларини кўтаролмай қолдилар) .\nЮқорида келтирилган тўртлик мазмунини тўлдирувчи ўнлаб мисоллар Фитрат китобидан ўрин олган. Агар қадимги қўшиқларда лирик йўналиш билан бир қаторда эпик мазмун ҳам ифодаланиши мумкинлигини назарда тутсак, «Девон»даги кўплаб парчаларни маълум сюжет чизиғига жойлаштириш мумкин бўлади. Уларда душман устидан ғалаба қозонишнинг сирлари, рақибни аввал дўқ-пўписа билан руҳан енгиб олиш усуллари, уни ғафлат уйқусида эканида тўсатдан мағлуб қилиш тактикаси, ғалаба осонликча қўлга киритилмаслиги, киритилганда эса бутун халқ яйраши ҳикоя қилинади. Айтиш мумкинки, Маҳмуд Кошғарий «Алпомиш» эпоси пайдо бўлишидан олдин аждодларимизнинг мустақилликка эришишида муҳим аҳамият касб этган оғзаки қўшиқлар тизимини бизга атайин мерос қолдирган ва эпос пайдо бўлишидан аввалги ижодий жараён ҳақида маълумот берган. Кейинчалик эса бу асарлардаги қаҳрамонлик ифодаси «Алпомиш»дан, яна кейинроқ Гўрўғли туркуми достонларидан ўрин олган.\nФикримизни янада далиллаш учун қуйидаги тўртликка мурожаат қиламиз:\nТакра авиб акралим,\nАттин тушуб йукралим,\nКўжи ани кавилсин.\nЁвнинг атрофини айлантириб олайлик-да\nАрслонлар каби бақиришиб югурайлик.\nОнинг кучи бўшашиб қолсун .\nБу мисолда қадимги аждодларимизнинг душман устидан ғалаба қозонишини таъминлайдиган усул акс этган. Бизнингча, бор-йўғи шу тўрт мисрада учта ҳарбий санъат ифодаланган. Биринчидан, душман қўшинини қамал ҳолида тор-мор қилиш. Иккинчидан, отдан тушиб овоз чиқармай ҳужумга тайёрланиш. Учинчидан, руҳиятига таъсир қилган вазиятда рақибни наъра тортиб талвасага солиш. Лекин ижодкор яна воқеанинг оддий баёнини эмас, эмоционал кўтаринки руҳий шароитни кўз олдимизга келтирмоқда. Шунинг учун ҳам қаҳрамонлик қўшиқлари қаҳрамонлик эпоси учун ижодий тайёргарлик белгиси сифатида баҳоланса, арзийди.\nЎзбек фольклоршунослигида М.Алавия, Б.Саримсоқов алоҳида эътибор билан ўрганган мавсум-маросим қўшиқларининг тарихи узоқ қадимга бориб тақалар экан. Йил фаслларидаги ўзгаришлар ҳозирги пайтдагидек одамларни лоқайд қолдирмаган. «Девон»да баҳор айёмидаги гўзал манзара бадиий мисраларда акс этганидан ташқари ёз ва қиш ўртасидаги мунозара ҳам ўрин олган:\nЁй қиш билан қаришти.\nАрдам ёсин қуришти.\nЧирик тутиб кўрушти\nЁз қиш билан қарама-қарши бўлди.\n(уларнинг ҳар бири) мақтаниш ёйини қуришти.\nҚўшин тузиб (бир бирини) таъқиб қилишти.\n(Ёй) отиш учун (бир бирига) яқинлашди.\nМунозарада қиш ўзининг ҳоким пайтида одамнинг, ҳайвонларнинг кучга киришини, касалларнинг йўқолишини айтиб мақтанади. Ёзда чивин, пашшалар кўпайишини, касаллар кучайишини танқид қилади. Қор қишда ёғади, буғдой қордан фойдаланиб унади, ҳосил беради. Ёз эса одамлар унинг фаслида яйрашини, булбуллар сайрашини айтиб қишга эътироз билдиради. Қўшиқларда марсия намуналари ҳам учрайди. Афросиёб (Алп Эртўнга – Артунга) нинг ўлими муносабати билан тўқилган аза қўшиғи келтирилади:\nУлишиб эран бўрлаю,\nЙиртин яқо урлаю,\nСиғтаб кўзи ўртилур.\nМардлар йиғлаб, бўридек увлашдилар.\nЁқаларини йиртиб бақиришдилар.\nҚаттиқ йиғидан кўзлари хиралашиб, (гўё) парда босди.\nМазкур қўшиқда сўғд элининг ботир фарзанди Алп Эртўнга (Афросиёб) ўлимидан кейинги маросим пайти ифодасини топган. Бу жасур ва мард инсоннинг эрамиздан аввал босқинчилик урушларини қилган Искандар Македонский (эрадан аввалги 356-323)га қарши юртини ҳимоя қилганини назарда тутсак, марсиянинг тарихи икки минг йилдан зиёд экани, айни чоғда маросим қўшиқлари ҳам бошқа мазмундаги қўшиқлар сингари узоқ ўтмишга эгалиги маълум бўлади.\nМаросимлар қаторида тўйлар ҳам муҳим аҳамиятга эга. Эл-юрт бор экан, жамоа бўлиб яшаш бор экан, тўй қилиш одати яшайверади. Табиийки, тўй маросими ўйин-кулгилар, рақслар, театрлаштирилган саҳналардан иборатдир. Уларнинг асосини ўлан айтишлар, ёр-ёрлар ташкил этади. Мумтоз адабиётимиз вакилларининг бадиий ижодига назар ташласак, баъзан ўша асарлардан намуналар учрайди. Масалан, Алишер Навоий «Хамса»нинг бешинчи достони «Садди Искандарий»да Искандарнинг уйланиш тўйида ўлан, ёр-ёр айтиш билан томошалар кўрсатилганини тасвирлайди:\nМуғанний тузиб чинга вазнида чанг\nНаво чекки, ҳай-ҳай ўланг, жон ўланг\nДесанг сенки: «Жон қардошим, ёр-ёр!»\nМен айтайки: «Мунглуғ бошим, ёр-ёр!»\nАлбатта, ҳаёт ривожи таъсирида маросимлар ҳам доимий равишда ўзгариб боради. Маросим қўшиқлари ижроси ҳам, анъанаси ҳам янгиланади. Лекин Алишер Навоий байтлари замонамиздаги ўланлар, ёр-ёрлар ҳам қадим тарихга эга сўз санъати намуналари экани ҳақида тасаввур уйғотади.\nШундай қилиб, қадимги қўшиқларнинг мавзу ранг-баранглиги жиҳатидан замонавий халқ қўшиқларидан қолишмаслиги маълум бўлади. Бу намуналар тил жиҳатдан биз айтадиган қўшиқлардан фарқ қилишига қарамай, умуман олганда, ҳозирги қўшиқларга ўхшашдир. Уларнинг ҳаммасини инсон ички кечинмаларини ифодалаш фазилати бирлаштириб туради. Чунки бу лирик асарларда бевосита ҳаётда рўй берган ҳодисаларгина эмас, балки ана шу ҳодисага ҳис-туйғу орқали муносабат билдириш етакчидир. Халқ қўшиқларининг бугунги кунда ижро этилаётган намуналари асосини қадимги замонларда омма орасида яшаган қўшиқлар ташкил этади. Қўшиқ халқимизнинг қувончли ва ташвишли кунларида, меҳнатида ҳамроҳ бўлган. Шундай экан, халқ қўшиқларини миллатимиз тарихи саҳифаларининг гўзал кузатувчилари дейишимиз мумкин. Шунинг учун ҳам улар халқ қадриятларининг ажралмас таркибий қисмини ташкил этади.\nҚўшиқлар таснифи. Халқ қўшиқлари оғзаки ижоддаги бошқа жанрлар каби мавзу йўналишига кўра турларга бўлинади. Аввалги саҳифаларда кўриб чиққанимиздек, Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғоти-т-турк» асарида шарҳланиши лозим бўлган бир сўз иштирокида келтирилган қўшиқлар ўзида лирик ҳис-ҳаяжонни ифодалашдан ташқари муайян мазмунни ҳам ёритади. Мавзу йўналишига кўра қадимий намуналарни қаҳрамонлик, меҳнат, мавсумий, маросимий, муҳаббат қўшиқларига ажратиш мумкин. Бу тасниф ҳозирги пайтда халқ вакиллари томонидан ижро этиладиган қўшиқларга тўлиқ равишда мос келмайди. Тўғри, мазмунан қадимий қўшиқларга яқин асарлар ҳам йўқ эмас. Лекин замонавий халқ қўшиқлари аввалгилардан ҳаётни ифодалашда, сўз қўллашда, бадиий тасвир воситаларидан фойдаланишда муайян фарқларга эга. Шунинг учун юқорида қайд этилган фикрларга суянган ҳолда оғзаки ижодимиздаги халқ қўшиқларини қуйидаги турларга бўлиб тасниф қилиш мақсадга мувофиқдир:\n1. Меҳнат қўшиқлари.\n2. Мавсум-маросим қўшиқлари.\n3. Лирик (ишқий) қўшиқлар.\n4. Тарихий қўшиқлар.\nМеҳнат қўшиқлари. Ўзбек халқи тарихини шартли равишда меҳнат қилиш тарихидан иборат дейиш мумкин. Ўзбеклар тўй маросимларини, гап-гаштакларни, сайилларни, турли байрамларни ўтказишда ўта ташкилотчи ва ижодкор халқ сифатида шуҳрат топган. Дам олиш, ҳордиқ чиқаришни ўрнига қўйган халқ, одатда, меҳнат қилишни ҳам билади.\nМеҳнат эса деҳқончилик, чорвачилик, касб-ҳунар; илм-фан ривожи йўлида фаолият кўрсатиш билан узвий боғланади. Халқ меҳнат самарасини муттасил равишда ошириш чорасини кўриб келган. Ўтган аср ўзбек адабиётига муносиб ҳисса қўшган ёзувчи Ойбек «Қутлуғ қон» романида косиб Шокир отанинг маҳси тикиш билан банд бўлган пайтларини тасвирлаганда шундай деб ёзади: «Юпқа девор билан ҳовлидан ажралган дўконхонада Шокир ота ишлайди. Баъзи вақт унинг қўшиғи Унсин қулоғига етади. Чол хаста овоз билан куйлайди. Овозини бир қўйиб, яна тўсатдан жим бўлади. ...Унсин диққат билан тинглаб, мана шу мисраларни уқиб олади:\nКўрмасайдим бу умр саҳросини,\nЧекмагайдим кўкка ўтлик оҳини.\nПора-пора йиртди кўксимни ситам,\nСўрғучи борми кўнгилнинг зорини?»\nАбдулла Қодирийнинг «Ўткан кунлар» романида қуйидаги нозик матнни ўқиймиз: «Узоқда қўш ҳайдаб юрган йигитнинг ашуласи эшитиладир: «Икки ёрни ажратувчи бу фалакнинг гардиши!» Руҳлик, кучлик кўкракдан чиққан бу ашула теваракни зир-р этдириб юборгандек, Отабекка ҳам бошқача бир таъсир берадир. Гўё бу деҳқон унинг истиқболидан ҳикоя қилгандек бўладир» .\nМаълум бўладики, моҳир ёзувчилар бадиий асарларда образ яратиш жараёнида меҳнаткаш омманинг вакилларини халқ қўшиқларини айтиш билан боғлаганлар. Қандай меҳнат тури билан шуғулланмасин, миллатимиз вакиллари қўшиқни ҳаёт ҳамроҳи деб билганлар. Айниқса, бевосита меҳнат қўшиқлари бошқа халқларда бўлгани каби иш жараёнини ўзида ифодалаши билан машҳур. Меҳнат эса ўзига яраша жисмоний ҳаракатдан, баъзан зерикарли бир хил фаолиятдан иборат бўлади. Бу эса одамни толиқтирган ишни тўхтатмасдан овуниш чораларини излашга мажбурлаган. Ана шундай мураккаб вазиятларда қўшиқ айтиш самарали ечим вазифасини ўтаган. Таноб-таноб ерга дон сочиш, кейинчалик ҳосил ўриш, челак-челак сут соғиш, метрлаб гилам тўқиш фақат айтишга осон. Аслида, бу ишлар деҳқон, сут соғувчи, гилам тўқувчи, буғдойни ун қилувчидан кучли ирода, катта жисмоний куч, малака ва тажриба талаб қилган. Шунинг учун тадбиркор халқ меҳнатни қўшиқ жўрлигида амалга ошириш йўлини ўйлаб топган.\nМеҳнат қўшиқлари ўз таркибида бир неча жанрлардан иборат бўлади. Ҳар бир жанрни бевосита меҳнатнинг қайси тури билан банд бўлиш белгилайди. Хусусан, ўрмак қўшиғи гилам тўқишда айтилар экан, айнан шу намуна кашта тикувчи, қўш ҳайдовчи шахс томонидан ижро этилмайди. Яъни ҳар бир меҳнат соҳаси ўзининг махсус қўшиғига эгалиги билан ажралади. Шунингдек, кўп қўшиқларда иш қуролларига мурожаат қилиш одати бор. Буғдой янчаётган деҳқон ҳўкизи билан тиллашади, ун чиқараётган аёл ёрғичоққа мурожаат қилиши мумкин. Бинобарин, меҳнат қўшиқларининг ички турларини матнда эсга олинган иш қуроли воситасида ҳам аниқлаш имкони бор. Яна бир хусусиятни эслаб ўтиш жоиз. Меҳнат қўшиқлари узоқ муддат давомидаги ишни бажаришда ўзига хос восита бўлгани сабабли уларда қайта-қайта бир матнни такрорлаш, иш қилаётган одамнинг сергаклигини ошириш мақсадида турли хитобларга мурожаат қилиш одати анъана ҳисобланади.\nФольклоршунос Баҳодир Саримсоқов меҳнат қўшиқларини ўрганиш таҳлил қилишнинг қулайроқ йўлини белгилаш мақсадида уларни қуйидаги турларга бўлишни маъқул топган:\n1. Деҳқончилик билан боғлиқ қўшиқлар.\n2. Чорвачилик билан боғлиқ қўшиқлар.\n3. Ҳунармандчилик билан боғлиқ қўшиқлар .\nОлимнинг таъкидлашича, овчилик, савдо-сотиқ каби меҳнат турлари билан ҳам боғлиқ асарлар бўлган, аммо бу намуналар бугунги кунда сақланмаган. Хусусан, уларнинг айримларини фақат Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғоти-т-турк» асаридагина учратиш мумкин.\nДеҳқончилик билан боғлиқ қўшиқлар. Қўлланманинг аввалги саҳифаларида «Авесто» ҳақида тўхтаганмиз. Қадимги асарда буғдойни экишга берилган аҳамият инсон тақдири билан уйғунлашган. Бу эса ўзбек халқи аждодларининг деҳқончилик билан шуғулланиши юзлаб эмас, минглаб йилларга тенглигини исботлайди. Бинобарин, деҳқончилик билан боғлиқ қўшиқларда экин-тикин жараёни бошидан охиригача босқичма-босқич акс этиши табиийдир. Ўзбек фольклоршунослигининг асосчиси Ҳоди Зарифов бевосита ҳаёт акс этган қўшиқ намуналарига алоҳида эътибор билан ёндашар экан, деҳқончилик ҳақидаги асарларни ёзиб олишни қадрлаган эди. Шунинг учун ўзбек олимлари бисотидаги деҳқонлар айтадиган қўшиқлар нисбатан тўлиқ ёзилганлиги билан ажралиб туради. Уларни Баҳодир Саримсоқов қўш, ўрим, янчиқ, ёрғичоқ қўшиқлари тарзида ички турларга бўлиб таҳлил қилган .\nДеҳқоннинг меҳнати ер қаъридан тафт келиши билан боғлиқ. Тажрибали боболаримиз фикрича, баҳор ердан буғ кўтарилишидан бошланади. Қишнинг охирида ердан буғ кўтарилдими, деҳқон қўшни далага олиб чиқади. Абдулла Қаҳҳорнинг «Ўғри» ҳикоясида Аминнинг Қобил бобога берган масхараомуз:\n- Яхши ҳўкизмиди, ё ёмон ҳўкизмиди? – саволига чол:\n- Қўш маҳали, - деб жавоб қайтаради. Яъни ер ҳайдаш бошланган пайтда ҳўкизнинг яхши-ёмонига эътибор берилмайди, демоқчи. Шу икки оғиз сўз билан ер ҳайдашнинг оғирлиги, ҳосил учун бу ишнинг муҳимлиги ўз ифодасини топган. Деҳқон ерни ҳайдашдан келажакка умид билдиради. Меҳнатнинг машаққати бу умид олдида орқага чекинади. Шу боис ҳўкизнинг шохига ёғ суриб ҳосил мўллигини руҳан таъминламоқчи бўлган деҳқон қўшиқ билан ўзини овутган бўлиши мумкин. Тўғри, бу қўшиқлар, кўпинча, ҳўкиз тилидан айтилган. Оғир қисматдан деҳқон ҳайвон нутқи воситасида нолиган:\nШохларим бор газ-газ қулоч,\nУстида ўйнар қалдирғоч,\nҲайдай десам, қорним оч,\nМен қўшга қандай ярайин.\nАслида, охирги икки мисра ҳўкизнинг эмас, деҳқоннинг аҳволидан хабар бермоқда. Натижада, деҳқон ҳўкиздан ҳасрат қилиш воситаси сифатида фойдаланмоқда. Бу ўринда қўшиқдаги оғир турмуш шароитининг акс этиши қўш ҳайдаш пайтида деҳқонни қандай қилиб меҳнатини енгиллаштириши мумкин деган мантиқий савол пайдо бўлади. Саволга икки хил жавоб бериш мумкин. Биринчидан, инсон табиатида бир хил зерикарли иш қилаётган пайтда ниманидир айтиб туриш унга ҳамиша мадад бағишлайди. Деҳқоннинг қандай қўшиқни айтиши аҳамиятсиз. Муҳими, у қўшиқ айтса, бу қўшиқ ҳақиқатдан хабар берса бас! Иккинчидан, мабодо деҳқон мазкур тўртликни айтди, ундаги мазмунга ҳам диққат қилди, дейлик. У тақдирда тахмин қилиш мумкинки, айтувчининг ҳаракатини энди алам бошқара бошлайди. Оқибатда, у омоч тишларини ерга чуқурроқ ботиришга, бемажол қўл мушакларини яхшироқ ҳаракат қилдиришга уринади. Ишнинг якуний босқичида эса раҳм, шафқат мазмуни ўз-ўзидан қуйилиб келади:\nҲўкизгинам, бўйнигинанг эзилди.\nКўзгинангдан ёшлар қатор тизилди.\nБўйинтуруқ билан омоч тортмасанг,\nСени билан менга гўрлар қазилди.\nБу мазмундаги тўртлик ижросида ҳам айтувчининг чуқур руҳий ички кечинмалари ифодаланган. Ҳис, туйғу ўрин олган қўшиқ эса ҳар қандай оғир вазиятда ҳам киши кайфиятига далда беради, меҳнат жараёнини нисбатан енгиллаштиради.\nЕр ҳайдалиб, дон сочилганидан сўнг етилган ҳосилни ўриш бошланади. Аввало, ўришни ер ҳайдаш билан тенглаштириб бўлмайди. Агар ер ҳайдаш битта одам томонидан бажарилса, жисмоний қувватни қўллаш оғир бўлса, баҳорда "илик узилди" (одам танасидан қувватнинг қочиши) пайтига тўғри келса, ҳосилга кўпроқ умид билдирилса, ўрим ўришда деҳқон ҳар ҳолда қувватга кирган, ўрган ҳар бир буғдой пояси унинг кучига куч қўшади, хирмондан аниқ дарак беради. Иккинчидан, ўрим жараёнида жамоа бўлиб ишлаш имкони бор. Бу омиллар, шубҳасиз, ўрим ўришда деҳқон кайфиятини яхшилайди. Устига устак қўшиқ айтилса, нур устига нур бўлиб қўшилади. Шунинг учун ўрим қўшиқлари қўш қўшиш пайтида айтиладиган тўртликлардан ўйноқилиги, нисбатан шўхлиги билан фарқ қилади:\nСира ҳам толмас,\nЮқори саҳифаларда қайд қилганимиздек, деҳқон иш қуролини мақтайди, ундан қониқаётганини изҳор қилади. Ўроқнинг олмос каби ўткир эканида ўзининг чархлаш маҳоратини мақташ оҳанги ҳам йўқ эмас. Ўрни келганда, деҳқон буғдойга ҳам мурожаат қилади. Буғдойдан тўп бўлиб туришни сўрайди. Шунда уни ўриш осон кечишини таъкидлайди.\nБаҳодир Саримсоқовнинг маълумот беришича, ўрим ҳашар қилиб ўтказилаётганда: «...ўримчиларни зериктириб қўймаслик, иштиёқ билан меҳнатга чорлаш мақсадида сўзга чечан кишилар турли лирик қўшиқлардан ёки қизиқарли достонлардан парчалар куйлаб, ўроқчиларга далда берганлар. Қашқадарё, Сурхондарё ва жанубий Тожикистонда яшовчи ўзбеклар ўрим пайтида «Ёзи билан Зебо» достонидан парчалар куйлаганлар» .\nАйни пайтда деҳқончилик қўшиқлари қаторида «Қора дарё» туркуми ҳам мавжуд бўлиб, унда экинлар интоқ санъати воситасида тилга киради ва муайян тажриба натижасини изҳор қилади. Мазкур тўртликларда арпа, буғдой, шолғом, мош каби экинлар сўзлайдилар. Аксари ҳолларда уларнинг хасратлари билан танишамиз:\nШолғом айтар шод бўлмадим,\nБу ғамдан озод бўлмадим.\nСув ичиб обод бўлмадим,\nТошмадингми, қора дарё?\nДеҳқончилик қўшиқларининг яна бир тури янчиқ пайтида айтилган. Кўпинча, уларни халқнинг ўзи «Майда», «Майда гул», «Майдалар», «Хўп майда» деб атайдилар. Ҳосил йиғиш кўнгилдагидек натижа берганида деҳқон энди ўзини руҳан тетик ҳис қилади. Аксинча бўлган тақдирда ҳам ўзбекларда «насиба» деган шукроналикни ифодаловчи сўз бор. Шунинг учун майда қўшиқларида биз қўш қўшиқларида, «Қора дарё»да бўлганидек, қисматдан нолиш, дард-ҳасрат оҳанглари нисбатан кам ўрин олганига гувоҳ бўламиз. Бундай қўшиқларда табиат берган инъомдан мамнунлик кайфияти устувордир. Деҳқон яна ҳайвонга мурожаат қилади:\nХўп ҳайда-ё, хўп ҳайда, майдаё-майда,\nҚалқон қулоғим ҳайда, майдаё-майда.\nТемир туёғим ҳайда, майдаё-майда,\nХирмонни қилгин майда, майдаё-майда.\nБаъзан эса деҳқон ўзининг ҳазилини ҳам қўшиқларда ифолаши мумкин. У иш ҳайвони устидан кулишга ва шу усул билан кўнглини ёзишга уринган:\nМайда-майда май босар, майдаё-майда,\nМайда сенга ярашар, майдаё-майда.\nСенинг қалин териларинг майдаё-майда,\nЭтик қилса ярашар, майдаё-майда.\nОдатда, майда қўшиқлари деҳқоннинг бевосита кўнгил изҳоридан иборат бўлиши мумкин. Чунки янчиқ жараёнида ўримдагидек кенг жамоа иштироки талаб қилинмайди. Ижрочи қўшиқларини ҳўкиз ёки бошқа ҳайвондан ташқари янчиқда деярли ҳеч ким эшитмайди. Айни пайтда бари бир бош мақсад йил давомида қилинган меҳнат маҳсулига тезроқ эга бўлишни тақозо этади. Қўшиқ деҳқондаги зерикиш ҳолатини юмшатиш ва ҳар бир ҳаракатнинг самарасини ошириш воситаси вазифасини бажарган. Аммо агар бу қўшиқларда деҳқон бажараётган меҳнат акс этган десак, хато бўлади. Чунки ҳар бир қўшиқда деҳқон, албатта, ўзининг ички кечинмаларини, ҳаёт тажрибасидан олган таассуротларини, турмуш ташвишларини ҳам баён қилади. Қўшиқ айтувчи саҳнадаги санъаткор хонанда эмас, балки даладаги оддий ижрочи ва айни шу пайтнинг ўзида унинг ўзи тингловчи сифатида намоён бўлади. Аслини олганда, унинг қўшиқларини ер ҳайдаётган ёки буғдой янчаётган ҳўкиз эшитади, холос. Деҳқонга ҳўкизидан бошқа тингловчининг кераги ҳам йўқ. Чунки у дилидаги ҳис-туйғуни ўзига ўзи айтади ва шу йўл билан қилаётган ишини енгиллаштиради, ҳасратини ёзади. Айтиш мумкинки, бундай вазиятда деҳқон ёнидаги ҳайвон унинг вафодор сирдошига айланади.\nДеҳқончилик қўшиқларининг сўнгги тури «Ёрғичоқ» қўшиқлари деб аталади. Ёрғичоқ буғдойни ун қиладиган хонаки асбобнинг номи. Икки устма-уст қўйилган ички қисми йўнилган тошнинг ўртаси ўйилган бўлади. Тепа қисмдаги тош чеккасига ёғоч даста суқилади. Шу дастани ушлаб тошни айлантиришади. Ўрта тешикка солинган буғдой дони марказдан қочиш кучи ҳисобига икки тош ўртасида майдаланиб унга айланади. Бу ишни фақат аёллар бажаради. Бинобарин, оғир меҳнат давомида айтиладиган қўшиқларни ҳам аёллар ижро этадилар. Уларда аёл ёрғичоққа мурожаат қилади. У билан гаплашади, хасратлашади, дардини тўкади. Натижада, ёрғичоқ оиладаги онанинг ҳис-туйғусини самимий равишда баён қилиш воситасига айланади:\nУн қилар оппоққина,\nЁрғичоқ хир-хир этар,\nМуштдаккина хамир этар.\nБўғзим тўла оппоқ ундир,\nБой бобомнинг хонадони,\nШундай қилиб, йил фасллари ўзгаради, деҳқоннинг иш қуроли (ҳўкиз, омоч, ўроқ, ёрғичоқ) ўзгаради, аммо қўшиқни яратишдан назарда тутилган бош мақсад (оғир меҳнатни енгиллатиш, турмуш ҳасратини айтиб юракдаги ғамни ёзиш) ўзгармайди. Ҳар қандай вазиятда ижро этиладиган қўшиқ ҳаётнинг лирик ифодаси сифатида баҳоланади.\nЧорвачилик билан боғлиқ қўшиқлар. «Алпомиш» достонида Бойбўри етти ёшга етган Ҳакимбекни «ўғлимга энди шоҳлик, сипоҳилик илмини ўргатайин», - деб мулладан чиқариб олади. Бойсари ҳам Барчин қизини «Қизимга Кўкқамиш кўлида қўй соғдириб, чорвадорлик илмини ўргатайин, қўй соғмоққа уста бўлсин», - дейди. Шунингдек, Юсуф Хос Ҳожибнинг «Қутадғу билиг» достонида «Игдишчилар бирла қатилмақни айур» (Чорвадорлар билан аралашмоқликни айтади) боби бор бўлиб, унда:\nҚимиз, сут йа йун йағ йа йуғрут қурут,\nЙадим йа кидиз ҳам эзар эвка тут\nбайти бор. Бобнинг ва байтнинг умумий мазмуни халқ ҳаётининг фаровонлиги бир деҳқонга, бир чорвадорга боғлиқ эканини тушунтиришдир. Маълум бўладики, ўзбек қадим замонлардан чорва билан шуғулланган. Бу соҳа халқ орасида алоҳида илм ва тажриба бирлигини ташкил этувчи бебаҳо бойлик ҳисобланган. Чорва молларини соғишда қўшиқ айтиб туриш ана шу тажрибанинг кашфиётларидан эди. Бугунги кунда жаҳон илм-фанида ҳатто сувнинг яхши ва ёмон гапларни тушуниши, мусиқанинг фарқига бориши, ўзига бўлган муносабатга кўра шифо қилиш хусусиятини ўзгартиб туриши исботланди. Ваҳоланки, халқ бундай янгиликларни минг йиллар олдин ҳаёт тажрибасидан келиб чиқиб билиб бўлган эди. Фақат илмий асосда исботламаган бўлиши мумкин. Хусусан, сигир, қўй, эчкиларни соғиш пайтида соғувчи, одатда, битта кўйлакдан фойдаланган, соғиш вазиятини ҳайвон ихтиёрига кўра танлаган, қўшиқ айтиб соғадиган молини ийдирган. Натижада, соғиладиган сут миқдорини кўпайтирган.\n«Ҳўш-ҳўш» қўшиқлари сигир соғишда айтилган. Вақт ўтиши билан сигир қўшиқ оҳангига ўрганган. Қўшиқ айтилган заҳоти тинчланган, сутини ўзига тортмаган. Сигир соғувчи сигирга сипориш қилганда айтадиган асалли сўзларини алоҳида меҳр билан куйлаган. Ва сигир бу меҳрни ҳис қилган. Оқибатда, ҳар икки тараф-соғувчи ва сут берувчи фойдада бўлган:\nҲўшим молим говмишим,\nОралаб единг ўтингни,\nИйиблаб бергин сутингни.\nСени сийлаб боқайин,\nҚуралай кўз говмишим,\nЗотли молим ҳўш-ҳўш,\nСутли молим ҳўш-ҳўш.\nЭътибор берсак, деҳқончиликда ҳўкиз «темир туёғим» деб эркаланган эди. Энди соғиш пайтида сигирга «қуралай кўз», «туёқлари кумушим» деб мурожаат қилинмоқда. Шубҳасиз, инсон бу эркалашларни ҳўкиз ёки сигир тушунмаслигини яхши билади. Лекин қўшиқ ижроси давомида товуш товланишининг, оҳангнинг ҳайвонларга ижобий таъсир кўрсатишига ишонади. Масаланинг яна бир муҳим томони ҳам йўқ эмас. Гап шундаки, ижтимоий ҳаёт оғир, турмуш ўтказиш жуда қийин бўлган бир пайтларда оиладаги битта сигир бутун оилани боққан, ўлимдан қутқарган. Шунинг учун уй бекасининг қўшиғида сигирига ич-ичидан раҳмат айтиш туйғуси ҳам ўз ифодасини топган.\n«Турей-турей» қўшиқлари қўйларни соғиш пайтида айтилган. Баҳор фасли қоракўл совлиқлар учун фожиа даври бўлган. Қоракўлчиликда қимматбаҳо тери олиш учун қўзилар кўп вақт ўтмай сўйилган. Совлиқ ҳам боласидан жудо бўлган, ҳам елинига сут тўлиб азоб тортган. Шунинг учун она қўйларни соғишга чорвадорликда алоҳида эътибор берилган. Соғиш билан боласидан ажралган қўй қисмати нисбатан енгиллашган. «Турей-турей»лар матнида сут соғувчи қўйнинг қўзисидан ажралганига ҳамдардлик билдирган, унга ачиниш туйғусини ифодалаган. Ҳар ҳолда қўйни мақташга уринган:\nБолалилар бош бўлар, турей-турей,\nБоласизлар ёш бўлар, турей-турей,\nКелар йили туққанинг, турей-турей,\nҚўзингга йўлдош бўлар, турей-турей.\nХалқимизнинг бошқа мавзу ва турдаги қўшиқлари сингари турей-турейларда ҳам қўйларни жонлантириш, яъни сут соғувчи уни ўзига суҳбатдош одамдек тасаввур қилиш усули етакчи ҳисобланади. Қўшиқ оҳанги оғир, вазмин айтилади. Қўйнинг ақллилиги, иродалилиги, ўз эгасига хайрихоҳлиги ошириб таърифланади. Ҳатто она қўй боғда очилган гулга тенглаштирилади. Айтиш мумкинки, турей-турейларда халқнинг асрлар давомида қўй боқиш машаққатидаги тажриба бадиий йўл билан ўз аксини топади. Тарихдан маълумки, биттагина ўта сифатли қўзи териси ўрни келганда катта-катта амалдаги одамлар ўртасида муомалани бошқарган. Ой нурида тунда товланадиган терилар қимматбаҳо заргарлик гавҳарларидан ортиқ баҳоланган. Қўй эгаси, эҳтимол, ана шу ҳаёт лавҳаларини ҳам назарда тутган бўлиши мумкин:\nЭсли молим – оқилим, турей-турей,\nЕлкамдаги кокилим, турей-турей.\nШунча молнинг ичида, турей-турей,\nБоғда очилган гулим, турей-турей.\nЧуриялар. Чорвачиликда чурия қўшиқларининг ҳам ўзига хос ўрни бор. Аввало, соғиладиган сигирга, қўйга, эчкига алоҳида-алоҳида қўшиқ яратилишига эътибор берайлик. Ҳўш қўшиқлари қўй соғишда айтилмаганидек, турей-турейлар ва чуриялар сигир соғишда айтилмайди. Табиийки, ҳайвон учун қандай қўшиқ айтиб соғиш бари бир эмасми? – деган савол туғилади. Йўқ, ҳайвон учун ҳам бари бир бўлмаган. Эгаси буни ҳисобга олган. Гап шундаки, ҳар бир чорвадор қўйга, эчкига ўзига хос муносабатда бўлади. Улар ҳатто сигирнинг қайси рангни яхши кўришини, қайси қўшиқни эшитганида кўпроқ сут беришини билганлар.\nЧурия қўшиқларининг мазмун-моҳияти ҳам эчкини мақташдан, унинг одат ва фазилатларини ошириб таърифлашдан иборат:\nОғзигинангда ўтинг бор, чурей-чурей,\nЕлингинангда сутинг бор, чурей-чурей.\nСерсоқолим жонивор, чурей-чурей,\nКерилиб турган бутинг бор, чурей-чурей.\nБу қўшиқларда «оғзинг» эмас, «оғзигинанг», «елининг» эмас, «елингинанг», «серсоқолим» каби сўзларга эътибор беринг.\nШохларинг бор бир минора, чурия-чурия,\nМинора қушлар қўнара, чурия-чурия.\nБоланг олиб искасанг-а, чурия-чурия,\nКуйган юрагинг қонар-а, чурия-чурия.\nМазкур тўртликка ўхшаш қўшиқларда ўзига хос кичик лирик асар яратилгандек тасаввур ҳосил бўлади. Ҳатто сут соғувчининг дарди «боланг олиб искасанг-а» мисрасида акс этмаганмикан, деган фикр пайдо бўлади.\nХуллас, чорвачилик билан боғлиқ қўшиқлар халқимизнинг қадимдан бу касбни эгаллаб келганидан, чорвачиликнинг сир-синоатларидан хабардор эканидан дарак беради. Халқ ҳар бир ҳайвонга худди одамдек муомалада бўлган. Уни эркалаган, мақтаган, таърифлаган, сифатлаган. Энг муҳими, айтилаётган қўшиқнинг охир оқибат натижага ижобий таъсир қилишини билган.\nШубҳасиз, «Ҳўш», «Турей-турей», «Чурия» қўшиқларини чорвадорлар орасида яшаган шоиртабиат одамлар тўқишган. Бу қўшиқларда сўз санъатининг бошқа намуналарида бўлганидек, турли бадиий воситалардан фойдаланилган. Хусусан, «эсли молим», «қалам қошинг», «зотли молим» каби сифатлашлар; «қозон-қозон сутинг бор», «ақллисан, доносан», «шохларинг бор бир минор» каби муболағалар; «елкамдаги кокилим», «боғда очилган гулим» каби истиоралар; «қалам қошинг сузилсин», «сутлилигингни билдиргин» каби жонлантиришлар қўлланган. Қўшиқларда қофия санъатига ҳам алоҳида эътибор берилган. Бу тасвир воситалари қўшиқларнинг эстетик қимматини оширган, жозиба бағишлаган. Айни пайтда халқ қўшиқлари хазинасидан муносиб ўрин олиш имконини таъминлаган.\nҲунармандчилик билан боғлиқ қўшиқлар. Юсуф Хос Ҳожиб «Қутадғу билиг» достонида «Узлар бирла қатылмақны айур» (Ҳунармандлар билан аралашмоқни айтади) бобини ҳунармандларга бағишлаган. Унда темирчи, этикчи, ўймакор-дурадгор, бўёқчи, рассом, ўқсоз-ёйсозлар мақтови берилган. Дунёнинг гўзалликлари булардан чиқади, оламдаги ҳайратомуз ишлар булардан чиқади, деб шоир ҳунармандларнинг ҳаётдаги ўрнини юқори баҳолайди. Ҳақиқатан ҳам, ҳунармандлар жаҳон цивилизацияси ривожига муносиб ҳисса қўшган касб соҳибларидир. Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган қоғоздан тортиб шоҳи атласгача, ўймакорликдан тортиб тўқилган гиламларгача дунёда машҳур бўлган. Ҳунарманд усталарнинг шогирд танлаш синовида мумтоз шеъриятимиздан байтлар сўраш одати кенг тарқалган эди. Чунки бирор ҳунарни мукаммал эгалламоқни фақат касбий маҳорат билан чеклаш мумкин эмас эди. Моҳир ҳунарманд маънавий жиҳатдан ҳам комил инсон бўлиши талаб қилинган. Шунинг учун ҳам ҳунар эгалари қўшиқ айтган, аския сирларини билган, мусиқа чалган. Бу анъана бугунги кунда ҳам сақланган. Қўшиқ жўрлигида тайёрланган маҳсулотга устанинг меҳри қўшилган.\nЎзбек меҳнат қўшиқларининг салмоқли қисмини гилам тўқиш, кашта тикиш, чарх йигириш каби ҳунар билан шуғулланиш давомида айтиладиган намуналар ташкил этади. Уларнинг энг қадимгиларидан бири чарх қўшиқлари ҳисобланади. Бугунги кун текстил саноати пайдо бўлмасдан олдин пахта чигити қўлда ажратилган. Махсус ясалган қурилма – чарх айлантирилиб, пахта толасидан ип йигиришган. Меҳнат у қадар оғир бўлмаган, аммо жуда зерикарли ва унумсиз эди. Иш жараёнига бир оз бўлса-да енгиллик бағишлаш мақсадида чарх қўшиқлари айтилган:\nЧарх йигириб, чарх йигириб,\nШул қўлгинам толадир.\nАгар шуни йигирмасам,\nБолалар оч қоладир.\nОдатда, ип йигирувчи аёллар ип ишлатадиган косибларнинг буюртмаларини бажаришган. Айниқса, қиш фаслида ёлланиб бажарадиган ишлари камайган пайтда ип йигириш оилада рўзғор тебратиш воситасига айланган. Мажбурият уй бекасидан бутун иродани ишга солиб меҳнат қилишга ундаган:\nЧархгинам, эй чархгинам,\nАйт-чи, сен бу юртлардан\nЮқоридаги тўртликда чарх айлантираётган аёлнинг қалбидаги бутун дард, алам ёрилиб чиққандек таассурот уйғотади. «Қачонгина йўқоласан» сўз бирикмасидаги фикр йўналиши чархга қаратилган эмас, балки бутун қисматга, тақдирга нисбатан чиқарилган ҳукм қимматида баҳоланади. Аслини олганда, аёл чархнинг йўқолишини истамайди. Чунки чарх, эҳтимол, рўзғорнинг сўнгги илинжи ва умид воситаси бўлиши мумкин.\nБўз тўқиш жараёни ҳам чарх йигиришдан осон бўлмаган. Фақат бўз тўқишда бир нечта дўкон деб аталган бўз тўқиш қурилмалари бир хонага жойлаштирилган бўлиб, бу ерда икки ва ундан ортиқ косиблар бирга ишлаши мумкин эди. Бўз тўқилганда қўл ва оёқ муайян мақсадга биноан бир хил ҳаракатда бўлган. Косиблар бу ҳаракатларга шу қадар кўникиб кетар эдиларки, баъзан дўконда ишламаётган бўлсалар ҳам одатий ҳаракатни такрорлайверардилар. Қўшиқ эса соатлаб тинмай ишлаш жараёнида уларнинг овунчоғи вазифасини бажарган. Қўшиқ куйлашдан косиб эстетик қониқиш ҳосил қилган:\nБўз тўқийман қироғини ўхшатиб,\nМокки отаман қўлгинамни қақшатиб,\nБозордаги шоҳилардан яхшироқ,\nНафисдан ўхшаган бўзим яхшидир.\nЮқоридаги қўшиқда бўзчининг ўз меҳнатига берган баҳоси ҳам ифодаланган. Маълумки, бўз пахта ипидан тўқилган. Бундай матони, одатда, иқтисодий жиҳатдан яхши таъминланмаган одамлар сотиб олганлар. Бўзнинг пишиқ, айни пайтда, майин чиқиши косибнинг усталигига боғлиқ эди. Узилган ипни ўша заҳоти улаш, моккини бир хил отиш, тепкини маромида босиш маҳсулот сифатини белгилаган. Бинобарин, бўзчи ўз иш фаолиятини назорат қилиши лозим эди. Аммо турмуш ташвиши, буюртмачиларнинг инжиқлиги, иқтисодий танқислик косиблик ишига салбий таъсир кўрсатган. Шунинг учун меҳнат қўшиқларининг ҳамма турларида бўлганидек, маъноси бир хил, матни бошқа қуйидаги қўшиқ вужудга келган:\nДўкон уйга кирсам, танам қақшайди,\nСовуқларда ўлмай қолсам, яхшийди,\nҚариси тиллага кетса, яхшийди,\nШундан менинг бўзим арзон кетарми?\nМарғилон, Қўқон шаҳридаги кекса бўзчи оталар билан бўлган суҳбатимизда, улар бўз қўшиқларини доимий равишда хиргойи қилмасликларини эслашди. Иш пайтида улар «Галдир», «Омон ёр», «Сумбула» қўшиқларини, аския пайровларини айтиб ғубор чиқаришар экан. Бу ҳолат бошқа касбдаги одамлар учун ҳам тааллуқлидир. Хусусан, чарх йигирадиганлар фақат чарх, бўзчилар фақат бўз, гилам, шолча тўқийдиганлар фақат ўрмак қўшиқларини айтишган, деб хулоса чиқариш тўғри эмас. Уларнинг ҳар бири ўз касбига мос қўшиқни айтган, аммо кўнгил ва хоҳиш амри билан машҳур лирик қўшиқлар ижросини ҳам ёддан чиқаришмаган.\nЎрмак шолча ёки гилам тўқиш учун тайёрланган махсус қурилма, дастгоҳдир. Унинг ёрдамида, асосан, аёллар шолча, гилам тўқийдилар. Биз кўришга одатланган гиламлар миллиметр устига миллиметр жун ипининг устма-уст тушиши ва кейинги қатлам ип билан ўзаро бирикувидан пайдо бўлади. Махсус тўқмоққа ўхшаган асбоб билан минг-минг марталаб калтакланади ва ипларнинг ўртаси жипслаштирилади. Деярли ҳамма вилоятларда аёллар тўқиган гилам ва шолчалар турмушга узатиладиган қизларга сеп, рўзғордаги бирон камчиликни тўлдириш воситаси бўлган. Қўшиқ ана шундай машаққатли меҳнатни енгиллатган:\nМен бошимга қурай-ё,\nЎрмаккинам ўнгин деб,\nЭнди сендан сўрай-ё.\nБу тур қўшиқларда ҳам одамлар турмуш, насиба, тақдир ташвиши ва қувончларини изҳор қилишган. Баъзан ҳазил, баъзан чин қабилида ички кечинмалар баёнига дуч келамиз:\nЎрмагим ётибди ўралиб,\nМен юрибман керилиб,\nЎрмагимга ўйрилиб .\nШундай қилиб, меҳнат қўшиқлари ҳақида қуйидаги хулосаларга келиш мумкин:\nМеҳнат қўшиқлари қайси мавзуда ва қайси турда яратилишидан қатъи назар лирик асарлар ҳисобланади. Уларда қўшиқчининг қилаётган меҳнат соҳаси асосида ҳаётий воқеаларга нисбатан бўлган муносабати ҳис-туйғулари орқали акс этади.\nХалқимизнинг меҳнат қилиши, чорвачилик, деҳқончилик, турли касб-ҳунар билан шуғулланиши қанчалар қадимий бўлса, қўшиқнинг яратилиши ҳам шунчалар тарихийдир.\nҲаётнинг барча соҳаларида фаолият билан шуғулланган аждодларимиз машаққатли ва зерикарли меҳнат жараёнининг самарасини ошириш мақсадида махсус касб-ҳунарлари билан боғлиқ қўшиқлар ижод қилганлар, куйлаганлар.\nМеҳнат қўшиқларида ҳайвонларни ва иш қуролларини эркалаш, уларга мурожаат қилиш, уларни жонлантириш, баъзан гапиртириш хусусияти етакчилик қилади.\nМеҳнат қўшиқларининг тили содда, куйи енгил, фикрни ифодалаш усули оддий бўлиб, асосий мақсад иш жараёнини енгиллатиш, қўшиқ айтувчи шахс руҳий ҳолатини кўтаришга қаратилган бўлади.\nМавсум-маросим қўшиқлари. Халқимизда мавсум, маросим, байрам сўзлари билан ифодаланган тушунчалар бор. Улар ҳақида аниқ тасаввурга эга бўлиш учун бу сўзларнинг маъно ифодалаш чегарасини белгилаш зарур. «Мавсум» деганда, асосан, йил фасллари назарда тутилади. Бинобарин, мавсум қўшиқлари қиш, баҳор, ёз, куз фасллари билан боғлиқ бўлади. Маросим эса диний ёки анъанавий урф-одатлар муносабати билан ўтказиладиган тадбир, йиғин демакдир. У байрам умумхалқ шодиёнаси, тантана кун маъносини ифодалайди. Маълум бўладики, «маросим» тушунчаси «байрам» сўзи ифодалаган маънодан кенглиги билан фарқ қилар экан. Чунки маросим бир шахс ҳаётидаги муҳим воқеа билан боғланиши мумкин. Бу тадбир оила чегараси билан чекланади. Байрамда эса умумхалқ иштироки бўлиши лозим. Тўғри, биз, кўпинча, «байрам маросими» бирикмасини қўллашимиз мумкин, аммо бу ҳолатда гап оилавий маросим ҳақида эмаслиги таъкидланади.\nДунёда биронта халқ йўқки, турли муносабатлар билан оммавий байрамларни нишонламасин. Байрамлар бутун халқ тайёргарлиги билан ўтказилади. Катта шодиёналар режалаштирилади. Махсус таомлар пиширилади, байрам либослари тикилади, ўйин-кулгилар, сайиллар, томошалар, мусобақалар уюштирилади. Шунинг учун миллий байрамлар тизимида халқ тарихи, миллий хусусиятлар ҳақида тасаввур ҳосил қилиш мумкин. Бу тасаввурларни оилавий, муайян ҳудуд аҳолиси ўртасидаги маросимлар, қолаверса, миллий урф-одатлар тўлдиради, мукаммаллаштиради.\nОлимларнинг маълумот беришларича, мавсум-маросимга оид тадбирлар, халқ оммавий байрамларининг тарихи минглаб йиллар билан ўлчанар экан. Абу Райҳон Берунийнинг «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар» китобида «Наврўз», «Рамуш оғам», «Бобохвора» каби ўндан ортиқ байрамлар хусусида маълумот берилади. Халқимиз бугунги кунда мавсум-маросим, байрам ва удумларни ўтказишнинг узоқ қадимийларини қайта тикламоқда, уларни ташкил қилишда мукаммал режалар билан иш олиб бормоқда.\nЎзбек халқ маросим қўшиқлари Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими, фольклоршунос олима Музайяна Алавиянинг «Ўзбек халқ маросим қўшиқлари» , филология фанлари доктори, профессор Баҳодир Саримсоқовнинг «Ўзбек маросим фольклори» , филология фанлари доктори, профессор Маматқул Жўраевнинг «Ўзбек мавсумий маросим фольклори» , олим Насриддин Назаровнинг «Лақайлар: этнография, лингвистика ва фольклор» асарларида чуқур илмий асосда таҳлил этилган.\nХалқимиз ҳар бир фаслнинг ўзига хос фазилатларини таъриф этган, қиш, баҳор, ёз, куз фаслларида табиатда рўй берадиган ўзгаришларни қўшиқларда лирик тарзда ифодалаган. Хусусан, қиш фаслида «Шерда» номи билан аталган гап-гаштак, улфатчиликда:\nҚор ёғмайин ола бўлган тоғлар-а,\nҒунчасидан хазон бўлган боғлар-а,\nКуйистонда куйиб ўтган бедилхон,\nУстида қағиллаб ўтган ғозлар-а,\nБегим аллаёр, аллаёр\nқўшиғи улфатларнинг жўрабошисини сайлашда айтилган. Баҳорда турна, бойчечак, сумалак, шох мойлаш қўшиқларини айтиш одат бўлган:\nАдирлар тўла чечак,\nБиз келдик уча-уча,\nКутиб олинг, ҳой чечак.\nХалқ одатларига кўра ўтказиладиган шамол тўхтатиш, шамол чақириш, обло барака каби ёзги маросимларда ўзига хос қўшиқлар айтилган:\nЧой момо, чой, чой, чой,\nЧайилиб қолсин қув шамол,\nБосилиб қолсин қув шамол.\nЎзбекистонда кузнинг файзи алоҳида қайд қилинади. Ҳосил йиғиш, қовун сайли, тўкинлик халққа мамнуният бағишлайди. Бу фаслнинг ҳам ўз қўшиқлари машҳур:\nМазали қовунлар дедим,\nЭй ширинноввот дедим,\nГурвак қовунлар дедим .\nХалқимизда маросимлар жуда кўп. Йил қуруқ келиб, баҳорда ёмғир ёғмаса, «Ёмғир чақириш» маросими («Суст хотин»); буғдой, шоли бошоқлари етилган пайтда шамол уларни пайхон қилса, «Шамол тўхтатиш» («Чой момо»); дон маҳсулотларини шопириш вақтида шамол бўлмаса, «Шамол чақириш» («Ё, Ҳайдар»); йил совуқ келса, омад юз ўгирса, қурбонлик келтириш маросимлари ўтказилган. Айниқса, оилавий маросимларда: тўй ва азаларда қўшиқлар меҳмон ва мезбонларнинг, майит эгасининг доимий ҳамроҳига айланган.\nТўйлардаги ёр-ёрлар, ўлан айтишлар, келин саломлар халқ поэтик ижодининг мумтоз намуналари бўлиб қолган. Ҳаёт тажрибаси оилавий турмуш тотувликдан бошланса, меҳр етакчи бўлса, кейинги ҳаёт ҳам иноқликда ўтишини тасдиқлаган. Шунинг учун куёв-келин кўнглини бир-бирига яқин қилиш орзуси қайта-қайта тилга олинади:\nШойи кўйлак енгига\nТут қоқайлик ёр-ёр,\nЎт ёқайлик ёр-ёр.\nХалқ қўшиқларини ёзиб олиш тажрибаси шуни кўрсатадики, ёр-ёрлар халқ орасида бошқа мазмундаги қўшиқлардан кенгроқ оммалашгандир. Яқин эллик йил атрофида ўтказган фольклор экспедициялари давомида Ўзбекистоннинг кўп вилоятларида бўлдик. Жанубий Қозоғистондаги Чимкент, Туркистон ҳудудлари, Тожикистоннинг Хўжанд, Исфара, Конибодом атрофи, Туркманистондаги Кўҳна Урганч манзилларида яшаётган ўзбеклар ҳамиша фольклор амалиётчиларини ёр-ёрлар билан сийлашган. Маълумки, оғзаки ижоддаги қўшиқ ўзининг тез фурсатда, баъзан бадиҳагўйлик – импровизация усулида яратилиши билан бошқа жанрлардан фарқ қилади. Бу ўринда шуни таъкидлаш жоизки, шоирлик истеъдодига эга бўлган ёр-ёр ижрочиси тўй вазиятига қараб янги-янги тўртликларни тўқиб кетаверган. Натижада, айнан тўй ўтказилаётган пайт қўшиқ матнида фото тасвирдек акс этиб қолган:\nҚиш кунида совуқ еб,\nҲориб келдик ёр-ёр,\nКойиб келдик ёр-ёр.\nАлбатта, ҳаёт ижтимоий тузум, сиёсий шароитлар тақозоси билан доимий равишда ўзгариб борган. Турмушга чиқаётган қиз ўз турмуш ўртоғини фақат гўшангадагина кўриши мумкин бўлган замонлар ўтди. Баъзан давлатманд одамларнинг иккинчи, учинчи, ҳатто тўртинчи хотини бўлиш тақдирида ёзилган қизлар ҳам бўлган. Бундай қисмат ифодаси ёр-ёрда акс этмаслиги мумкин эмасди:\nУзоққа борган қизнинг\nРанги сариқ ёр-ёр,\nКўзидан оққан ёши\nМисли ариқ ёр-ёр.\nЗанг босибди ёр-ёр,\nЯнги тушган келинни\nҒам босибди ёр-ёр.\nТурмушга чиққан келиннинг дарди, алами билан ғам босгани токчада ишлатилмай қолган қайчининг занг босишига қиёсланмоқда. Бундай тасвир воситаси фольклоршуносликда параллелизм деб номланган бўлиб, икки ёнма-ён нарсанинг ўхшашлигини тақозо этади.\nЁр-ёр матнлари меҳнат ва мавсум қўшиқларидан қофияланишидаги мукаммаллик билан ажралиб туради. Жумладан, ёр-ёрларда «бахт», «тахт»; «омон», «сомон», «алвон», «полвон» каби чиройли қофияли мисолларни учратамиз. Бу қўшиқ турлари баъзан олти, кўпинча етти бўғиндан иборат бўлади. Туроқ тизими 4+3; 5+2 тарзида белгиланади. Қофияланиш шакли а б, б а ёки а б, в б тарзида шаклланган. Масалан:\nҚат-қат кўрпа устида,\nЁрга салом бергани,\nКелин саломлар ҳам тўй қўшиқларининг таркибий қисмини ташкил этади. Анъанавий келин саломлар матнида Аллоҳга, Муҳаммад пайғамбаримиз (с.а.в)га, чаҳорёрларга, авлиё ва анбиёларга мурожаат қилиш алоҳида ўринга эга. Агар халқ қўшиқларининг бошқа турларини кўпчилик бўлиб ижро қилиш мумкин бўлса, келин саломлар, асосан, битта чечан қўшиқчи, баъзан иккита аёл томонидан ижро қилинган. Одатда, келин салом айтувчи ижрочи мазкур маросимга файз киритиши ёки, аксинча, қизита олмасдан уятга қолиши кузатилади. Шунинг учун ижрочи бутун тажрибасини, маҳоратини, хонандалик санъатини тўлиқ намойиш қилишга уринади. Атрофдаги қатнашчилар руҳиятини кўтариш учун юмор унсурларидан фойдаланади. Келин саломлар аксари уч мисрадан иборатдир. Шундан иккитаси фикр ифодалаш мақсадини назарда тутса, учинчиси нақарот сифатида такрорланади:\nЁпган нони саноқли,\nМуҳими, бундай кулгили мазмундаги мисралар маросим иштирокчилари томонидан ҳазил маъносида тушунилган.\nМарсиялар. Маълумки, инсон ҳаёти фақат байрамлардан, хурсандчилик, сайиллар, тўй-томошалардан иборат эмас. Ҳаётда кўнгилсиз воқеалар ҳам рўй бериб туради. Уларнинг энг мусибатлиси ўлимдир. Ўзбек халқи ўлим маросимида ҳам қўшиқ айтган. Қадимда махсус гирянди (гийранди)лар йиғлаш маросимларини қўшиқ айтиб ўтказганлар. Бундай қўшиқларни марсиялар деб аташган.\nМарсияларнинг асосий вазифаси ҳаётдан кўз юмган шахснинг фазилатларини эсга олиш, рўй берган мусибатга муносабат билдиришдир. Шунинг учун ота, она, ака, ука, опа, сингил, бола каби қариндош-уруғлик белгилари марсияларда алоҳида тилга олинади. Марсия матнларида ўкинч, ҳасрат ифодаси алоҳида ўрин тутади. Айтиб йиғлаётган шахс марҳумга «суянган тоғ», «ишонган боғ», «осмондаги юлдуз», «ҳаётдаги ёруғ юлдуз» истиораларини қўллайди. Фарзанднинг ота-онасига хизмат қила олмагани, ака ва уканинг қадрига етмагани, айниқса, фарзандининг орзу-ҳавасини, уйланганини ёки келин бўлганини кўра олмагани ўта таъсирли сўзлар билан билдирилади:\nАйтмай десам бўлмайди,\nДоғингиз оти қўймайди,\nИшонган боғим, вой отам,\nСуянган тоғим, вой отам.\nҲовлимдаги гиёҳ бўлинг, вой онам,\nҲар кун сизни искайин, вой онам,\nЯна қайтиб бино бўлинг, вой онам,\nДоим сизни эслайин, вой онам.\nМарсия матнларини ўрганиш уларнинг шеърий техника жиҳатдан у қадар мукаммал эмаслигини кўрсатмоқда. Бўғинлар сонининг мос эмаслиги, туроқ тизимига етарли эътибор берилмаслиги, қофия қоидасига риоя қилмаслик одатий ҳолат эканини айтиш мумкин. Бизнингча, бу турдаги қўшиқларда кўпроқ айтилаётган тўртликнинг маъноси, куйдаги мунг етакчи аҳамият касб этади.\nЯна бир масалага эътиборингизни қаратмоқчимиз. Фольклор экспедициясига чиққан пайтимизда ёзиб олиш энг қийин кечган қўшиқ тури марсиядир. Аксари ҳолларда марсия айтувчилар амалиётчилар илтимосларини бажармайдилар. Эсдан чиққанини баҳона қилиб, суҳбат мавзуини ўзгартирадилар. Эҳтимол, улар қадимги иримларга бўйсуниб заруратсиз ҳолларда марсия айтишдан сақлансалар керак.\nШундай қилиб, мавсум-маросим қўшиқлари ҳақидаги маълумотлардан қуйидаги хулосаларга келиш мумкин:\n- Мавсум ва маросим қўшиқлари ўзбек халқ оғзаки поэтик ижодининг энг қадимий намуналаридандир.\n- Халқ ҳаётидаги байрамлар, оилавий маросимлар, йил фаслига оид мавсумлар алоҳида-алоҳида аниқ мавзуни ифодаловчи мазмунга эга.\n- Мавсум-маросим қўшиқлари баъзан оммавий тарзда ижро этишга мўлжалланган бўлиши билан бирга махсус тайёргарлик кўрган маҳоратли ижрочилар ижодини инкор қилмайди.\n- Халқимизнинг ўтмиш маданий меросига, қадриятларига муносабат мавсум-маросим қўшиқларида алоҳида намоён бўлади.\n- Мавсум-маросим қўшиқлари бадиий мукаммаллик жиҳатидан сўз санъати талабларига тўлиқ жавоб берадиган шеърий матнлардан иборат.\nЛирик қўшиқлар. Аввало, таъкидлаш лозимки, халқ қўшиқлари мавзуйида мисол қилиб келтирган, назарий маълумот берилган, таҳлилга жалб қилинган ҳамма тўртлик шаклидаги шеърий асарларнинг ҳаммаси бадиий адабиётнинг лирик жинсига мансубдир. Шу боис «лирик қўшиқлар» атамасини шартли тушуниш мақсадга мувофиқдир. Аслида фольклоршуносликда лирик қўшиқ деганда, ишқ-муҳаббат изҳор этилган тўртликларни назарда тутиш қабул қилинган. Агар меҳнат, маросим асарларида етакчи мақсад иш қуроллари, мавсумдаги табиат ўзгаришлари, маросим тартиблари ҳис-туйғу воситасида акс этса, лирик қўшиқларнинг асосий вазифаси муҳаббат туйғуларини ифодалаш билан белгиланади. Бинобарин, лирик қўшиқларда моҳиятан ички кечинмалар, ишқ-муҳаббат дардига йўлиқишдан мамнунлик кайфияти устувордир.\nҲар бир йигит-қиз балоғат ёшига етганда муҳаббат туйғусини бошидан кечиради. Инсоннинг севиши ёки севилиши, ишқ кечинмаларига йўлиқиш ташвишлари уни шоирликка ундайди. Лирик қўшиқлар матнини ўрганиш уларни фақат муҳаббат туйғусини юрак қон томирларидан ҳис қилган шахсларгина яратиши мумкин, деган хулосага олиб келади. Энди икки тарафдан иборат бўлган ишқ кечинмаларида бир тарафгина иштирок этса ёки ўртада муайян тўсиқлар пайдо бўлса, муҳаббат савдоси авж олади, ечимсиз ҳолатда инсонни қийнайди. Масалан:\nҚизил гулни экасан-да, кетасан.\nПарвариш қилмасанг, экиб нетасан?\nЙўлига интизор қилган қора кўз,\nОхир менинг бу бошимга етасан.\nмисраларини ҳаётдан қониққан, ташвиши йўқ одам айтиши мумкин эмас. Тўрт мисрадан иборат бу матнда инсон тақдири, қисмати акс этганига ҳеч ким шубҳа қилмаса керак. Айни пайтда ана шу азоб унга шукуҳ, бахт бағишлаётганини ҳам айтиш лозимдир.Чунки ҳақиқий инсонгина бундай туйғуларга эгалик қилиши мумкин.\nЛирик қўшиқлар оғзаки ижоднинг мустақил жанри сифатида бир қатор хусусиятларга эга:\n1. Лирик қўшиқлар деб аталмиш халқ поэтик шеъриятига мансуб асарларни инсон руҳий оламисиз, ишқий кечинмаларсиз тасаввур қилиш мумкин эмас.\n2. Агар бошқа мавзудаги қўшиқлар баъзан уч (келин саломлар), олти, саккиз мисралардан иборат бўлса, ишқий қўшиқлар тўрт мисрадан ташкил топади. Бир ном билан бандлар бирикувидан иборат қўшиқларда ҳам тўрт мисралилик анъана ҳисобланади.\n3. Биз назарда тутаётган лирик қўшиқлар матни тугал фикр англатиш хусусиятига эгадир.\nОлов ёнсин ёғ билан\nБағрим куйсин доғ билан\nЎйнамадим – кулмадим.\nКўнглим суйган ёр билан.\nБир неча бандлардан иборат «Галдир», «Сумбула», «Омон ёр» каби лирик қўшиқлардаги тўртликлар нисбий тугалликка эга бўлади.\n4. Агар меҳнат қўшиқларини бевосита ўша касб билан шуғулланувчи деҳқон, соғувчи, косиб, каштачи, гилам тўқувчи айтса, ёр-ёрлар, келин саломлар асосан тўйларга файз бағишласа, йиғи-йўқловлар ўлим маросимларига тааллуқли бўлса, лирик қўшиқлар касб, пайт, ўрин танламайди: уларни исталган пайтда, истаган шахс хоҳишга кўра баланд овозда ёки ҳиргойи қилиб ижро этаверади. Шундай қилиб, лирик қўшиқларнинг оммалашуви бошқа турдагиларга нисбатан кенгроқ имкониятга эга.\nҚадимдан халқимизда «Ҳар кимники ўзига, ой кўринар кўзига» деган чиройли мақол бор. Аммо аксари ёшлар бу мақолнинг маъносини аниқ тасаввур қилмайди. Аслида бу мақолда севикли маъшуқа ҳақида фикр бормоқда. Яъни ҳар кимнинг ёри ўзига буюрсин, ўша ёрнинг ҳусни қай даражада бўлмасин ошиққа ой кўринади, яъни ҳар ким ўз қалбидан ўрин олишга улгурган ёрга интилади. Қизнинг қошлари «қалдирғоч қаноти», юзи тандирдан узилган «ширмой», лаблари «Арслонбоб асали» бўлиб туюлаверади.\nАйни шу пайтда маъшуқанинг нигоҳи йигитнинг «беқасам тўни», «янги чиққан майсадек киприги», «марвариддек» ярақлаб турган тишларига тушади ва ажойиб қўшиқ намунаси вужудга келади:\nҚошингни қаро дейдилар,\nҚора қош укам, ёр-ёр.\nКўрсат қошингни, бир кўрайин\nЖоним укамей, ёр-ёр.\nЁки қизнинг қалбидан чиққан мулойим мисраларга диққат қилинг:\nБеқасам тўнлар кийиб,\nМунча мени куйдирасиз.\nГоҳ-гоҳида бир қараб,\nВой беажал ўлдирасиз.\nАммо «Бу – ҳаёт» деб қўйибдилар. Ишқ булоғидан суғорилган гул ҳамиша ҳам очилавермаслиги мумкин. Яъни икки севишган ҳамиша ҳам оила қуришга муяссар бўлмаганлар. Бу кўнгилсизлик баъзан йигитнинг, баъзан қизнинг ишқи иккинчи тарафдан инкор этилиши, баъзан эса яна бошқа сабаблар оқибатида рўй берган бўлиши мумкин. Бундай вазиятни ифодаловчи тўртликлар ҳам анчагина:\nОйдинда ётганинг қани,\nМен – ёмондан айрилиб,\nГап шундаки, қадимги афсоналарда ойдинда ётган оқ илонни кўрган одам бахтли бўлади, деган ақида бордир. Аммо бу оқ илонни ким кўрган, ҳеч кимга маълум эмас. Кўрмаганлар эса кенг оммани ташкил этади. Ўз-ўзидан халқ бахтли одамдан кўра бахтсизлар кўпроқдир, деган хулосани ўзига хос фалсафий тарзда ифодалаш йўлини топган.\nЛирик қўшиқлар, энг аввало, лириклиги билан инсонни ўзига жалб қилади. Уларда лирик қаҳрамон фикри туйғу воситасида ифодасини топади. Айрим қўшиқлар матнидаги муайян мисрани ўзгартириш уларнинг яратилиши мақсадига ҳам таъсир қилади, умумий мазмун моҳиятига ҳам таъсир қилади:\nГулижон ўзи чаққон,\nҚоқи гулини таққан,\nБир кулиши бор учун\nЭнди «Ойижонига»ни «Севгилисига», «Дадажонига», «Бувижонига», «Опажонига» ва ҳ.к. сўзлар билан алмаштирайлик. Ёки «Гулижон» исмини ўзгартирайлик. «Қоқи гул» ўрнига «атиргул» қўяйлик. Хуллас, бир қўшиқ асосида бир неча намуналар вужудга келиши мумкин. Шунда гап севиклиси ҳақида кетса, ишқий мазмун; онаси-отаси ҳақида кетса қиз фарзандни эркалаш мазмуни етакчи бўлиб қолади. Аммо ҳар иккала ҳолатда ҳам лирик қўшиқ моҳиятан катта ўзгаришга дуч келмайди.\nАллаларни ҳам лирик қўшиқлар қаторидаги ажойиб намуналар сифатида баҳолаш мумкин. Тўғри, фольклоршуносликда онанинг гўдак фарзандини ухлатиш мақсадида айтадиган аллаларни болалар фольклори таркибида таҳлил қилиш одати бор. Аммо аллалар матнини ўрганиш уларнинг сўз санъати намунаси сифатидаги фазилатларини лирик қўшиқ деб белгилаш ҳам хато эмаслигини тасдиқламоқда. Чунки алла матнини гўдак бола тушунмайди. Бинобарин, қўшиқларнинг бу турида оналик меҳри, қувончи, ғурури; айни чоқда дарди, алами, ўкинчи ўз ифодасини топади:\nДилимдаги ҳимматим, алла.\nОғзимдаги новвотим, алла.\nДарё сувга тўлаётир, алла.\nЎғлим менга кулаётир, алла.\nЎғлим менга қараб кулса,\nКўнглим нурга тўлаётир, алла.\nАлла, алла, алванди, алла.\nСочларим дарё банди, алла.\nМен бу ерда туролмасман, алла.\nСен-ку оёғим банди, алла.\nЎз-ўзидан маълумки, она ўз оиласини муҳаббат ва иноқликда қурилган бўлса, ардоқлайди. Акс ҳолда, кўнгил тушмаган оилада яшаш ёш она учун жазонинг ўзгинаси. Мана шундай пайтда туғилган фарзанд аёл тасаввурида оила томонидан қўйилган кишанга тенгдир. Руҳий ҳолат тасвири бундай қўшиқларда алоҳида ўкинч оҳангида ифодасини топади. «Алла» сўзининг «Оллоҳ»дан келиб чиққанлиги ҳам алоҳида рамзий маънога эга. Онада қониқиш бўлса, шукр аломати, ўз тақдиридан норози бўлса, шунда ҳам фарзандли бўлиш шукронаси ва Аллоҳдан нажот сўраш оҳанги етакчи ҳисобланади.\nХуллас, лирик қўшиқлар моҳият нуқтаи назардан инсон қалбининг изҳори даражасида эъзозланган асарлар туркумини ташкил қилади.\nТарихий қўшиқлар. Ўзбек халқ оғзаки ижодидаги тарихий қўшиқлар бевосита бугунги кун репертуарида нисбатан кам учрайдиган ижро намунасидир. Ўтмишда тарихий қўшиқлар оммавий жанр ҳисобланганига шубҳа йўқ. Бир томондан, Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғоти-т-турк» асаридаги Алп Эртўнга марсияларини ҳам тарихий қўшиқлар сирасига қўшиш мумкин. Проф. Баҳодир Саримсоқов тарихий қўшиқларга шундай таъриф беради: «Демак, конкрет тарихий шахс ёки воқеалар тасвирланган шеърий асар тарихий қўшиқ саналади». Марсияда эса асар қаҳрамонининг исми, у қилган яхшиликлар реал ҳаётий аниқлик билан акс этган. Халқ ҳаётдаги ижобий ўзгаришга ҳам, салбий ўзгаришга ҳам зудлик билан ўз муносабатини билдирган. Масалан, Абдулла Қодирий «Ўткан кунлар» романида Нормуҳаммад Қушбегининг Тошкентдаги беклиги даври ҳақида қуйидаги қўшиқ парчасини келтирган:\nНормат тўрам бўлсин эсон.\nХХ аср бошларида Намоз бошлаган ҳаракатлар халқ тилида достон бўлган. Намоз ёки Ниёзга бағишлаб қўшиқлар вужудга келган. Кейинчалик Исфандиёр ва унинг амалдорлари кирдикорларини фош этувчи тўртликлар яратилган:\nИсфандиёр хон бўлди,\nБағримиз тўла қон бўлди.\nАзроилдан кам эмас,\nОлажаги жон бўлди.\nИсфандиёр бўлгач бизнинг хонимиз,\nОғзимиздан оқар бўлди қонимиз,\nБева-бечоранинг аҳволига вой,\nЕмакка топилмас бурда нонимиз.\nБу тўртликлар халқ ижтимоий ҳаётининг ҳамроҳи бўлди. Тарихий вазиятга нисбатан ифодаланган ғазаб ва хонга нисбатан нафрат замонга халқ берган баҳо даражасида эди. Аниқроғи, жазолов ҳукми бўлиб жаранглади.\nУмуман, ХХ асрнинг 15-25-йиллари ўртасида яратилган тарихий қўшиқлар сон жиҳатдан кўп, сифат жиҳатдан мазмунли эди. Эҳтимол, бу ҳолат юртимиз тарихига оид турли йўналишдаги тарихий воқеаларнинг кўп рўй берганига боғлиқдир. Исфандиёр, Саид Аҳмад, Николай каби подшоҳ ва хонларнинг адолатсизлиги ва босқинчилик урушларига бўлган кескин қораловчи айблар мазкур қўшиқларнинг бош мазмунини ташкил қилди.\nШундай қилиб, тарихий қўшиқлар бевосита аниқ воқеа ҳодиса ёки аниқ қаҳрамон иштирок этган тарихий давр ҳақида яратилган асар намунаси ҳисобланади.\n1. Халқ қўшиқлари шу муддатгача ўрганилган бошқа жанрлардан қайси хусусияти билан ажралиб туради?\n2. Халқ қўшиқларининг таснифи қандай асосланади?\n3. Меҳнат қўшиқлари ҳақида сўзланг.\n4. Мавсум-маросим қўшиқларининг хос хусусиятларини айтинг.\n5. Лирик қўшиқлар ҳақида нималар биласиз? Ёд олган намуналарингизни ҳиргойи қилиб айта оласизми?\n6. Халқ қўшиқларини билган шахслардан намуналар ёзиб олинг.\n1. Имомов К., Мирзаев Т., Саримсоқов Б., Сафаров О. Ўзбек халқ оғзаки поэтик ижоди. - Т.: Ўқитувчи, 1990. – Б.142-169.\n2. Алавия М. Ўзбек халқ қўшиқлари. - Т., 1959.\n3. Алавия М. Ўзбек халқ маросим қўшиқлари. - Т.: Фан, 1974.\n4. Саримсоқов Б. Меҳнат қўшиқлари / Ўзбек фольклори очерклари. - Т.: Фан, 1988. – Б. 223-244.\n5. Алавия М. Лирик қўшиқлар / Ўзбек халқ қўшиқлари. - Т., 1959. – Б. 244-253.\n6. Жуманазаров У. Тарихий қўшиқ / Ўзбек фольклори очерклари. Т.: Фан, 1988. – Б. 254-261.\n7. Фитрат. Энг эски турк адабиёти намуналари. - Т.: MUMTOZ SO’Z, 2008.\n8. Мусақулов А. Халқ лирикаси. – Т., Фан, 2010.\n9. Хоразм халқ қўшиқларидан намуналар. - Т.: Фан, 1965.\n10. Оқ олма, қизил олма / Қўшиқлар. - Т., 1972.\n11. Бойчечак / Болалар фольклори, меҳнат қўшиқлари. - Т., 1984.\n12. Келиной қўшиқлари. - Т., 1981.


ИнтерФУТБОЛ :: ЎФФ ва ОАВ ҳамкорлиги қанчалик фойда келтириши мумкин?\nЎФФ ва ОАВ ҳамкорлиги қанчалик фойда келтириши мумкин?\nЯқинда Ўзбекистон футбол федерацияси матбуот хизмати ташаббуси билан журналистлар йиғилиши ўтказилди. Ўша тадбир давомида «Спорт» телеканали шарҳловчиси Элдор Мустафоев Туркияда бўлган қизиқ воқеани гапириб берган эди.\n«Сафар чоғи ҳамкасбларимиз таклифига кўра, турк журналистларининг худди шундай йиғилишида қатнашгандим. Биздагидан фарқли ўлароқ, у ерда кўпроқ одам йиғилганди, жуда қизғин баҳс-мунозара кузатилганди.\nТуркчани тушунишда бироз қийналганим сабабли мезбонлардан нималар бўлаётганини тушунтириб беришларини сўрадим. Уларнинг жавоби эса мени анча ҳайрон қолдирди.\n- Шу ерда йиғилганларни кўряпсизми? - дея менга савол билан мурожаат қилди хорижлик ҳамкасбим. - Турк футболини кўтарган ҳам, уни Европада рақобатбардош қилган ҳам, маҳаллий чемпионатда келишилган ўйинларга қарши курашган ҳам, терма жамоадаги муаммоларни гапирадиганлар ҳам - мана шулар.\nҲозир турк футболи қай даражада ривожланган бўлса, ҳаммаси бизнинг меҳнатларимиз маҳсули. Ҳаттоки, Туркия футбол федерацияси ҳам журналистлар билан ҳисоблашади.\nБилишимча, турк журналистлари мамлакат футбол федерациясини шу қадар кўп танқид қилишган эканки, аввалига улар ўртасида жуда катта ихтилоф юзага келган.\nАммо кейинчалик турли низолар икки томонга ҳам зарар келтиришини англаб, ўзаро иттифоқ тузишган. Ҳозирда Туркия футболида қандай ҳолат юзага келмасин, ҳар доим матбуотга бу ҳақда хабар берилади».\nОчиғи, журналистлар учрашувида бунга ўхшаш гаплар кўп айтилди. Аммо шахсан ўзимнинг ёдимда Элдор Мустафоев томонидан келтирилган мана шу мисол қолиб кетди.\nЧунки Ўзбекистон футболида ҳам ҳозир катта ўзгаришлар рўй бермоқда. Энг муҳими, ЎФФ раҳбарияти матбуотда ёритилаётган янгиликларни эътиборсиз қолдирмаяпти ва ҳар бирини ўрганиб бормоқда.\nШу билан бирга ўзбек футболини ривожлантиришда журналистлар билан ҳамкорлик қилиш ташаббусини ҳам айнан федерациянинг ўзи кўтариб чиқмоқда.\nЎзбекистонда спорт журналистикаси етарлича ривожланган, деб айтиш мумкин.\nҲозирда юртимизда бир нечта интернет сайтлари футбол янгиликларини ёритиш билан банд, бирор муаммо туғилиши ҳамоно дарҳол ёзиб чиқади. Босма матбуот мухлисларнинг футболга бўлган чанқоғини қондириб келаётганига эса анча вақт бўлган.\nШунингдек, «Спорт» телеканали фаолияти анча яхшиланган, алоҳида «Футбол ТВ» канали очилди.\nБуларнинг барини фақат ижобий ҳолат сифатида баҳолаш мумкин. Аммо энг катта муаммо шундаки, айни вақтга қадар мана шу газета, сайт ва телеканалларда ёритиб келинган муаммолар беэътибор қолдирилди.\nГарчи ЎФФнинг аввалги раҳбарияти даврида янги стадионлар қурилган, эскилари таъмирдан чиқарилган ва бутун бошли инфратузилма яратилган бўлсада, футболимиздаги кўплаб муаммолар ечимини топмай қолиб кетди.\nНатижа эса маълум, Ўзбекистон терма жамоаси ҳозирга қадар бирор марта жаҳон чемпионатида иштирок этмади.\nЭнди давр ўзгарди. ЎФФ бундан буён муаммоларга кўз юммайди, балки ҳал қилади. Ҳар ҳолда бизга шундай ваъда берилмоқда.\nФедерация президенти Умид Аҳмаджоновнинг шахсан ўзи журналистларни ЎФФга келиб, ўз таклиф-мулоҳазаларини билдиришга чақирди. Шунақа бўлишини бир йил олдин ҳам тасаввур қилиш анча қийин эди.\nЮқорида турк журналистлари қай даражада катта уринишлар натижасида Туркия футбол федерацияси билан ҳамкорликни йўлга қўйишганини мисол тариқасида келтириб ўтдик. Бизда эса ортиқча уринишга ҳожат йўқ, ЎФФнинг ўзи матбуотни бирлашишга чақирмоқда.\nРаҳбарият ташаббус кўрсатишга чорлаётган эканми, демак бу ёғига барчамиз ўзбек футболи ривожига ҳисса қўшадиган ҳар қандай ғоя ва фикр-мулоҳазаларни тақдим этишимиз даркор.\nАниқроғи, ушбу жараёнда фаол қатнашиш мақсадга мувофиқ. Федерация эшитади, қиладиган ишлар эса бисёр.\nПрофессионал футбол лигаси савияси, келишилган ўйинларга қарши кураш, терма жамоа атрофидаги машмашалар - буларнинг барчасини ҳал қилиш кўп меҳнат талаб этади.


Ҳиммат ҳумойининг баландпарвозлиғи таърифидаким, жаноҳҳайнининг сояси қуёшнинг анқойи заррин жаноҳиға зулмат Қофида нишиман берур ва азимжуссалиғи васфидаким, байзонинг сиймин байзосин жаноҳайни остиға яшурур ва ҳар гадоға ул соя тушса, салотин анинг гадойидурур ва ҳар шоҳдин соясин олса гадо анинг қошида шоҳ кўринур\nЭрур олам аҳли аро аржуманд.\nКиши нақди гар бир қаро мис эмас,\nАгар ҳиммати бўлса муфлис эмас.\nАни англа муфлиски, йўқ ҳиммати,\nЧу йўқ ҳиммати, йўқ анинг ҳурмати.\nБу расм ўлди ойини дайри фано\nКи, ҳурмат топар кимда бўлса ғино.\nЧу ҳиммат эрур кимиёйи вужуд\nКи, андин топар эътибор аҳли жуд.\nБировким, анинг кимиёдур фани,\nАни деса бўлғай эл ичра ғани.\nғинодур чу эл ҳурматиға сабаб,\nАнга эҳтиром этсалар йўқ ажаб.\nғани бўлса ҳам ҳурмати йўқтурур.\nТутай, дунсифат кимсанинг ганжи бор,\nТуну кун анинг ҳифзидин ранжи бор.\nПашизе агар тугди эрса лаим,\nМудом очмоғидин топар кўнгли бим.\nДесаким: очай тонгла, ёхуд бугун,\nТугар ул тугунга яна бир тугун.\nОчардин эмас коми тарқотмоғи,\nғараз бор анга ўзга бир қотмоғи.\nКўрунмай дирам иқдин очмоғи хўп,\nДирам ҳар неча кўп, тугун доғи кўп.\nОчар бўлса андин саросар гириҳ,\nСолур кўнглига бир гириҳ ҳар гириҳ.\nАйиғ лаъбидин жатқаким нон эрур,\nАни итга солмоқ не имкон эрур.\nБижин топса ер, то ичига сиғар,\nНе қолса овуртиға борин йиғар1.\nЙиғоч узра гар бўлса юз минг ёнгоғ\nКўмар ерга ҳар не ўғурлоди зоғ.\nЕр остики сичқонға кошонадур,\nЯна анда ҳар ён ниҳон хонадур.\nРазолатни ҳаддин қачон ошурур,\nЎзидин доғи туъмасин ёшурур.\nНажосат йўлидин қўюб гулхани,\nЗахирам, деб анбор айлар ани.\nЖуалдур тезак тошимоқдин забун\nКи, бўлмиш қарориб, юзи сарнигун.\nАни қўймас ўлмаклигин билса ҳам,\nНеча от оёғиға янчилса ҳам.\nКўрар айб дун сарф қилмоқ дирам,\nАнингдекки, йиғмоғни аҳли карам.\nКарамдин бировким тиҳи жайб эрур,\nТиҳи айламак жайб анга айб эрур.\nБу иш ҳиммат аҳлиғадур ибтило\nКи, жайби дирам бирла бўлғай тўло.\nКарамсизки бор уйда махзан анга,\nФалокат била фоқадур фан анга.\nЕмас элки амвол аро бўлса ғарқ,\nАлар бирла муфлислар ичра не фарқғ\nДесам ҳам бўлурким, эрур фарқи кам,\nХирад оллида кўпдурур фарқи ҳам\nКи, ҳар неча бемоя бўлса лаъим,\nАнга кимсадин йўқдурур ҳеч бим2.\nВале бўлди чун ганжию махзани,\nХалойиқ эрур жонининг душмани.\nҚизил тулку ёхуд қаро киш киби\nКи, бўлғай туки қатлининг мужиби.\nСадафдекки йиққон учун дурри пок,\nҚилурлар олур чоғда кўксини чок.\nКўнгул ҳиммат аҳлиғаким бўлди кенг,\nҒино бирла фақр ўлди оллинда тенг3.\nНе ганж ўлса бермакда бордур азиз,\nНе номус этар бергали бир пашиз4.\nМубоҳот қилмас емактин кулоч,\nғамин бўлмас ар топса ёвғон умоч.\nХирад аҳли чунким тааммул қилур,\nТафовут бу икида ҳам топилур.\nНе нақдеки аҳли карам сарф этар,\nАнга халқдин кўп машаққат етар.\nАгар йўқ анга базл этар дастрас\nКи, зоти аро ҳиммати ганжи бас.\nНе элдин топар ҳар замон юз малол,\nНе аҳволиға юз қўяр ихтилол.\nНе қушким баланд ўлса парвоз анга,\nАгарчи эрур мушак отмоқ иши,\nБулут момуғин ўртай олмас киши.\nНеча тифл қилса пулаб хийралиқ,\nҚачон шамъи анжум топар тийралиқғ\nТутайким, бийик тоққа чиқсун паланг,\nТўлун ойға секриб етургайму чангғ\nБаланд айлабон ҳиммат ул бениёз\nКи, ҳар неча ҳиммат бийик, меҳнат оз.\nБировгаки ҳиммат қилур ёрлиқ,\nГадолиқ тилар, йўқ жаҳондорлиқ.\nЎзин фақр бирла жаҳондор этар,\nЖаҳондорлиқдин вале ор этар.\nДема фақр кўйи гадойин гадо\nКи, шаҳлар шаҳи қилмиш они Худо.\nҚилур подшо ул гадолиқ ҳавас,\nНечукким, гадо подшолиқ ҳавас.\nМагар Ҳақ етургай бу огоҳлик\nКи, фақр истагай эл, қўюб шоҳлиқ.\nИскандар била ул гадолиғ ихтиёр этган подшо, балки филҳақиқат подшолиққа етган гадо ҳикоятиким, Искандар ани мазаллат чоҳидин чиқориб, салтанат кохиға ўлтуртмоқ истади ва ул тож таркин қилиб, бошидин тарки тожихаёлин чиқорэмади.\nЭшиттимки, Искандари номдор,\nЧу бўлди жаҳон аҳлиға комкор.\nНе кишварки бўлди мусаххар анга,\nМутеъ ўлди доройи кишвар анга.\nҲамул шаҳни кишварға шоҳ айлади,\nҲамул элга кишварпаноҳ айлади.\nШаҳу мулкдин кўнгли тинғоч тамом,\nЯна мулк азмиға қилди хиром.\nМагар фатҳ бўлғонда Мағриб замин,\nШаҳи зоҳир айлаб эди қатлу кин.\nЧу разм ўти бўлмиш эди бартараф,\nШаҳ ўлмиш эди разм ичинда талаф.\nСкандар чу фаҳм этти хасмин қатил,\nАнга мулки ичра тилатти адил.\nДедиким: «Бу кишвар салотинидин1,\nХабарлиқ жаҳонбонлиқ ойинидин,\nҚолибму экин бир анингдек киши\nКи, қилсам ружуъ анга бу мулк ишиғ\nАни элга шоҳ айласам мустақил\nКи, мулк ўзгага бўлмаса мунтақил».\nДедилар халойиқ дуо айлабон,\nҲадисиға жонлар фидо айлабон.\nКи: «Офоқ аро сарфароз ўлғасен,\nҲамиша раиятнавоз ўлғасен.\nБу янглиғ кишиким қилурсен сўроғ\nКи, андин раиятқа етгай фароғ.\nҚабул айлагай они яхши-ямон,\nКиши йўқ, магарким биров бу замон,\nВале халқ ичиндин фирор айламиш,\nАжаб навъ иш ихтиёр айламиш.\nТириклар аросиға қилмас убур,\nМатофи эмас ғайри – эски қубур2.\nҲамоно тирикларда кўрмай вафо,\nҚубур аҳлиға айламиш иктифо.\nБоши тож таркин қилиб ихтиёр,\nБўлуб тарк тожи билан бахтиёр.\nНе маскан бўлуб кеча бир бум анга,\nНе кундуз емак важҳи маълум анга.\nКиши бирла йўқ мутлақо улфати,\nБўлуб халқ ғавғосидин кулфати.\nНиёз аҳли чун қилсалар ихтилот,\nҚилур сўзда зоҳир гаҳи инбисот.\nНасойиҳ дер элга бағоят муфид\nКи, оламдин элни қилур ноумид.\nСўз ичра бу тақриб тартиб этар\nКи, элни фано сори тарғиб этар!»\nСкандар эшитгач дедиким: «Юрунг,\nАни қайда бўлса, топиб келтурунг!»\nРавон ҳукм ила ҳар тараф сурдилар,\nТопиб шоҳ базмиға еткурдилар.\nЯланг эрди бошу, аёғи яланг,\nЯқо чокидин кўкси доғи яланг.\nЖаҳон шуғли гардига силкиб этак,\nТутуб ики илгига ики сўнгак.\nСкандар анга эҳтиром айлади,\nЎз оллинда олий мақом айлади.\nДеди: «Бу сўнгаклардин афсона айт,\nНе сўрсам, жавобин анинг ёна айт!»\nДеди: «Гўрлардин қилурда гузар,\nНеча бу сўнгакларга солдим назар.\nЗамиримға лекин ниҳон қолди бу\nКи, шаҳнинг қаюдур, гадонинг қаюғ\nЧу ўлганда бирдур бу ики матоъ,\nТирикликда невчун қилурлар низоъғ»\nКелиб бу каломи Скандарга хуш,\nДеди: «К-ей забоновари боркаш,\nСени топтим асру бийик нукталик,\nАгар бор эса ҳимматинг ҳам бийик.\nСени кишварингда қилай аржуманд,\nБериб шоҳлиғ, поянг айлай баланд».\nДеди: «Ҳиммат ўлмиш манга ҳамнишаст,\nСен истардек эрмас, вале асру паст\nКи, тарк айлабон фақр сармоясин,\nПисанд этгамен шоҳлиғ поясин.\nЕмас рубъи маскунга рағбат манга,\nТилар тўрт сармоя ҳиммат манга:\nБири андин ўлди ҳаёти абад\nКи, йўқтур анинг интиҳосиға ҳад.\nЯна бир: йигитликки топмай халал,\nҚарилиқ била бўлмағай ул бадал.\nЯна бир: ғинойи муаббаддурур\nКи, оллинда ифлосқа раддурур3.\nЯна: шодлиғким, йўқ онинг ғами,\nАдам бўлғай ул сурнинг мотами».\nСкандарни ҳайрат забун айлабон,\nДеди, бош уётдин нигун айлабон\nКи: «Ей фаррухойину фархундарой,\nБу уқдангдин ул бўлди мушкилкушой\nКи, бу дайр аро топсанг огоҳлиқ,\nСанга берди ҳимматни мендин баланд».\nГадойеки бўлғай бийик ҳиммати:\nАнга паст эрур шоҳлиғ рифъати.\nЧу ҳиммат баланд ўлди эрса фақир,\nКўзига эрур аср шоҳи ҳақир.\nИскандарнинг Арастудин саволи ул бобдаким, мақсудға қайси мақом яқинроқ ва ул мақом сари не навъ хиром муносиброқ ва Арасту йўқлуқ мақомиға йўл кўргузмак ва сабукборлиқ хироми оҳанги тузмак\nАрастудин этти Скандар савол:\n«Ки, эй фикратингға фалак поймол,\nНе йўлдурки, мақсуд эрур манзили,\nНе ишдурки маҳмуд эрур ҳосилиғ»\nДеди: «Халқдин ўзни фард айламак,\nФано кўйи йўлинда гард айламак».\nДеди: «Ул кишиким тавонгардурур,\nАнга хайр кўпрак муяссардурур».\nАмалнинг чу мақсуд аро дахли бор,\nТавонгарға кўпрак керак эътибор.\nБировким савоб этса кўпрак ҳусул,\nАнга кўпрак ўлғай умиди вусул.\nДеди: «Хайрким қилса аҳли манол,\nБу ишдин эмастур йироқ икки ҳол.\nБири улки: мавқеъдадур ул иши,\nИшин ғайри мавқеъ қилур ҳам киши.\nГар иш ғайри мавқеъда мавжуд эрур,\nКиши ҳар неким қилди мардуд эрур.\nВа гар ўз еридадурур қилғани,\nНе иш қилса мақбул тутсақ ани.\nНеким аслдин топти маъзуллуқ,\nИши фаръ ила бўлди машғуллуқ.\nЕрур роҳзан кимки огоҳ эрур,\nБу йўлда неким мосиваллоҳ эрур.\nБиров шоҳ васлиға қатъ этса йўл,\nКерак воқиф ўлса қароқчидин ул.\nҚароқчиға бўлғон киши муттафиқ,\nҚачон шоҳ базмиғадур мустаҳиқғ\nВале улки рафъ этти буду набуд,\nГумон қилмади Ҳақдин ўзга вужуд.\nЎзин чунки мақсуд аро қилди йўқ,\nЎзи қолмайин, қолди мақсуди-ўқ.\nГумон қилма мундин бийикрак мақом,\nКиши анда чун етти, бўлди тамом».\nБу дурларниким сочти гавҳарфуруш,\nСадаф оғзидек сойил ўлди хамуш.\nИскандарнинг салтанат тожидин саркашлик қилиб, хилофат тахтидин аёқ тортқони ва Рум аҳли бошларин оёғига қўюб, анинг мақдамидин тахт поясин баланд қилиб, тож қадрин аржуманд қилғонлари ва анинг адли айнининг қуёши била зулм шомининг хуффошин кўр этиб, жаҳонни ёрутқони ва зулм аҳлининг зулматдек олам юзидин қироқ тутқони\nГузоришқа улким, қалам қилди тез,\nҚаламдин бу янглиғ бўлур нуктарез\nКи, чун Файлақус ўртадин чекти рахт,\nСкандарға таслим этиб тожу тахт.\nБилик ичра офоқ аро тоқ эди.\nАнга тож ила тахт тушмай қабул,\nБу андешадин беҳад эрди малул\nКи, шаҳлиғда ҳаддин кўп офот эрур,\nНе қилса фалакдин мукофот эрур.\nАгар таркига кўнглини шод этиб,\nАтонинг васиятларин ёд этиб.\nКўп ошуфта қилғоч ани бу миҳан,\nУлусни йиғиб, тузди бир анжуман.\nЧу яксар йиғилди шарифу вазеъ\nСўзе қилди оғоз беҳад бадеъ.\n«Ки, эй қавмким, мулкунгиз келди Рум\nКи, оллимда ҳоло қилибсиз ҳужум.\nАгар сарфароз ар сарафгандасиз,\nБори Тенгрига мен киби бандасиз.\nЕман сиз киби, сиздин ўксук басе,\nАтосиз, дил озурдае бекасе.\nАтомни агар лутф айлаб Илоҳ,\nБу кишвар уза айлади подшоҳ.\nҲамоно бу ишга сазовор эди,\nБу юк чеккали қуввати бор эди.\nВ-ар обову аждодима қилди Ҳақ,\nБу мулк аҳлиға ҳукмронлиқ насақ.\nАлар доғи зебои тахт эрдилар,\nТавоноу ферузбахт эрдилар.\nВале мен эрурмен бағоят ҳақир,\nДоғи салтанат амри беҳад хатир.\nБу ишга керактур тавоно киши,\nЕмас мен киби нотавоно иши.\nЕрур тортмоқ шер чекконни мўр,\nЮкин пилнинг айламак пашша зўр1.\nНе бор шаҳлик айларга ният манга,\nНе айлай десам қобилият манга.\nБу таклифдин чунки ранжурмен,\nАгар айласам тарк – маъзурмен.\nЧу мен айладим ажзим изҳорини,\nБу андешадин кўнглум озорини.\nСиз эмди ўзунгузга шоҳе топинг,\nБу кишварға кишварпаноҳе топинг.\nҲар ишта замон аҳлининг фойиқи\nКи, то бўлғай ул шоҳлиғ лойиқи.\nҚуёшдек қавиймеҳру равшанзамир,\nВа гар чиқса ашҳабқа офоқгир.\nСиёсатда барқи жаҳонсўздек.\nИриклик чоғи хасмға чорасоз,\nҚотиғлиқ маҳалли раиятнавоз2.\nАнга тахту давлатни маскан қилинг,\nБошин тож бирла музайян қилинг\nКим, ул ёғдуруб абри эҳсонини,\nЕрамдек қилиб мулк бўстонини.\nАду хайлин ошуфтаҳол айласун,\nСанам зулфидек поймол айласун.\nНеча шуълаи фитна ёқса адув,\nҚилич селидин урсун ул ўтқа сув.\nРаиятқа қилса қаламзан ситам,\nҚаламзаннинг илгини қилсун қалам3.\nМусофир йўли риштасин узмасун,\nҚароқчи қаросини кўргузмасун.\nҚилиб забт ила маҳкам ўғри йўлин,\nУлус молидин қисқа қилсун қўлин.\nАдам айласун зулм таълимини,\n«Лам»и жаҳд этиб «лом» ила «мим»ини4.\nАдолат қилурнинг топиб ҳолатин,\nНеким Ҳақ буюрмиш, бўлуб пайрави,\nҲақ айтур улус илгин этсун қавий.\nБериб зулмгустарга фарсудалиқ,\nРаиятқа еткурсун осудалиқ».\nТугатгач сўзин шоҳи равшанзамир,\nУлус чектилар ҳар тарафдин нафир\n«Ки, эй хусрави одили додгар,\nНега айладинг бизни фарёдгарғ\nЕтар чоғда адлингдин элга наво,\nБу янглиғ недин зулм кўрдунг равоғ\nНе сўзлар эдиким баён айладинг\nКи, бу халқ бағрини қон айладинг.\nБу сўзлар дегунча, оқиз қонимиз\nКи, бўлсун йўлунгда фидо жонимиз!\nСен ўлғунча бу эл бошидин йироқ,\nЙироқ бўлсалар жонидин яхшироқ.\nСанга гарчи жонбахш келди калом,\nЯқин эрдиким айлагай қатли ом5.\nСену салтанат тарки – сўзму бўлур,\nБадилингни кўргучи – кўзму бўлурғ\nБугун олам ичра сен ул шоҳсен\nКи, афлок сирридин огоҳсен.\nЖаҳон ичра сен билмаган йўқ улум,\nБилур олам аҳли, неким аҳли Рум.\nФалак шамъи ройи муниринг сенинг,\nМалойик чароғи замиринг сенинг.\nЖаҳон кўрмаган сен киби хусраве,\nҚуёшталъате, Муштарий6 партаве.\nҚилиб адл ройингдин андоқ зуҳур\nКи, гул бирла хуршиддин атру нур.\nВужудингда пинҳон хирадёрлиғ,\nЖамолингда пайдо жаҳондорлиғ.\nБу ҳимматки зотинг аро бордур,\nСанга Рум султонлиғи ордур.\nБилурбизки бу мулк эрур кам санга,\nУмид улки, тушгай жаҳон ҳам санга.\nФалак сайридин ошкору ниҳон\nКи, ҳукме ёзилмиш: сенингдур жаҳон.\nЯна кимса фармонраво қилмағил,\nЖаҳон аҳлини бенаво қилмағил.\nАгар сен бу ишни қабул этмагунг,\nБу мулк аҳли фарёдиға етмагунг.\nҚўюб мулки маврусинга ёнани,\nРаво кўрсанг уй ичра бегонани.\nҚила олмайин бу бало ихтиёр,\nБоримиз қилурбиз жало ихтиёр!\nЧу тушсак гадолиққа ҳар мулк аро,\nХудо сўрғуси сендин ул можаро».\nБу сўз деб улус бўлдилар ашкрез,\nБош айлаб яланг, чектилар рустахез.\nСкандарки мундоқ аломат кўруб,\nАломат демайким, қиёмат кўруб.\nПушаймон бўлуб деган ақволиға,\nБузулди басе кўнгли эл ҳолиға.\nСолиб ул сифат сидқ ойин сифот,\nДегандин анинг кўнгли ичра уёт.\nҲам атбоининг яхши ниятлари,\nЯна ҳам атоси васиятлари\nАён этти бир навъ таъсир анга\nКи, бермак маҳол эрди тағйир анга.\nБўлуб хотири ҳаддин ортуқ малул,\nУлус илтимосини қилди қабул.\nРизо зоҳир этгач, шаҳи навжувон,\nАрастуйи7 фарзона қўпти равон.\nОлиб тожни айлабон аржуманд,\nАнинг бошидин айлади сарбаланд.\nРавон тутти айтиб сано, бир қўлин,\nБалиноси8 доно яно бир қўлин.\nИки ганжи ҳикмат ани йўлдабон,\nЧиқордилар авранг уза қўлдабон.\nТопиб мақдамидин бийик поя тахт,\nҚуёш боши узра солиб соя бахт.\nАрасту била ўқ, Балинос эди\nКи, бу Хизр эди, ул бир Илёс9 эди.\nХалойиққа юзланди бир инбисот\nКи, ўлтургали етти муфрит нишот.\nНисор ул қадар сочти яхши-ямон\nКи, қилди нужум арзни осмон.\nАдадсиз сурур аҳлиға бўлди сур,\nАнингдекки сур аҳли қилди сурур.\nЧу Искандари меҳр ўлуб пардапўш,\nШафақ бодасин топти қилмоққа нўш.\nТарабдин фалак қилди ҳоли анга,\nЯнги ойни жоми ҳилолий анга.\nСкандар баруманд ўлуб бахтидин,\nШабистонға кирди тушуб тахтидин.\nГулу сабза узра тузуб тоза базм,\nМайи лолагун ичгали қилди азм.\nҚадаҳ партавиким дамо-дам тутуб,\nШабистонни хуршиддек ёрутуб.\nДебон сўз, дегач шоҳи гардунжаноб,\nЖавобин Арастуйи ҳикматмаоб.\nСуруб нукта ҳар сори донишвари,\nБилик ичра алломаи кишвари.\nНе ҳикматдин айру қадаҳ гардиши,\nНе жуз илми ҳикмат такаллум иши.\nНукотким шаҳи комёб айтибон,\nАнга нукта аҳли жавоб айтибон.\nЗуҳур айлабон гарчи айшу тараб,\nВале сарбасар маҳзи илму адаб.\nЧу ҳар илмдин бўлди гуфту шунид,\nДимоғини шаҳнинг қизитти набид.\nҚўпуб чиққали майл кўргузди хайл,\nКўзи шоҳнинг уйқуға қилди майл.\nБўлуб уйқу чун улча матлуб ўлуб,\nЁрим кеча ҳам сажда марғуб ўлуб.\nИбодат учун шоҳи яздонпараст,\nЎзин хас киби қилди туфроққа паст.\nИши йиғлаю узри мофот эди,\nАнга тонгғача бўйла авқот эди.\nҚуёш чун қилиб авж оҳангини,\nЁрутти яна чарх аврангини.\nКавокиб топиб ул ёруқдин зарар,\nБори учтилар ул сифатким шарар.\nСкандар яна тахтин айлаб мақом,\nХалойиққа ҳукм айлади бори ом.\nУлус қилдилар хизматиға ҳужум,\nЙиғилғоч улус шаҳ қилиб ибтидо,\nХалойиққа сўз мундоқ этти адо:\n«Ки, берди манга додгарлик Илоҳ,\nҚошимда сўзин арз айлар замон,\nМени бир ўзи янглиғ этсун гумон.\nНе тахтимдин ўлсун анга даҳшате,\nНе тожимдин ўлсун анга ваҳшате.\nНе шаҳ деб мени айласун изтироб,\nНе мақсуд адосида қилсун шитоб.\nЁқай дод бермак била марҳамин».\nУлус бошлади арзи ҳол айламак,\nСкандар била қийлу қол айламак.\nСаҳардин анга тегруким истиво,\nСўруб, халқ дардиға қилди даво.\nКиши қони тўкканни бўйнин уруб,\nҚўлин кестурурнинг, қўлин кестуруб.\nБериб дод мазлуми ғамхораға,\nҚилиб раҳм марҳуми бечораға.\nҚилиб зулм аҳлин қаро ерга паст,\nАларғаки, мазлум эрур зердаст.\nХуш ул шаҳки зулм аҳлин айлаб нигун,\nЖафокаш жафогарни кўргай забун.\nБу янглиғ қўюб адл бунёдини,\nЯрим кунгача берди эл додини.\nАтоси замонида ҳар навъ иш\nКи, андин халойиққа озор эмиш,\nТамомин улус бошидин қилди дафъ,\nЕтишсун деб андин халойиққа нафъ.\nЯна шоҳлар ҳодис этган русум\nКи, бедод эмиш эл аро бу умум.\nАлар тарҳини бузди бунёддин,\nХалойиқни қутқорди бедоддин.\nАдолат тариқини фош айлади,\nСиёсат анга дурбош айлади.\nРаиятқа маълум этиб эҳтиёж,\nИки йил алардин кўтарди хирож.\nАмал аҳлиға қилди машғуллуқ,\nЁмонларға еткурди маъзуллуқ.\nВале яхшиға тақвият айлади,\nЯна яхшилар тарбият айлади.\nЯна нархларға қилиб иштиғол,\nОғир сотқучиға бериб гўшмол.\nТуз айлаб тарозу ики бошини,\nТемурдин ясаб, муҳр этиб тошини.\nҚари ҳам темурдин анга бўлди хос\nКи, эл бўлди кам газ олурдин халос.\nҚапонни ҳам ул ихтиро айлади,\nҚиёс ичра рафъи низо айлади.\nЯна тузлук изҳориға тузди кайл\nКи, эл қилмағай эгрилик сори майл.\nЯна тузди олтун тарозусини,\nҚавий айлабон адл бозусини.\nМароҳил аро қўйди раҳдорлар,\nЙўл аҳлин хатардин нигаҳдорлар.\nАдолат қўлин тутти андоқ бийик\nКи, топти амон арслондин кийик.\nКарак хайлиға қарчиғай дармиён,\nАлар жўжа янглиғ, бу бир макиён.\nЯрим кунгача адл ила дод эди,\nЯна кун сўнгғи яхши бунёд эди.\nБу янглиғ чу оз вақт тузди русум,\nғани бўлдилар адлидин аҳли Рум.\nКетур соқиё, тўлдуруб жоми адл\nКи, кўргузди Искандар айёми адл!\nТаодул била тут ани беҳамол,\nИчарда манга гарчи йўқ эътидол.\nМуғанний, навода тузуб муътадил,\nНавосозлиқ қил манга муттасил.\nҚулоғимға дилкаш садое етур,\nМени бенавоға навое етур!\nНавоий, таодулдин этма удул,\nҚабул аҳлидин гар тиларсен қабул!\nЧу одил шаҳ илгидин ичгунг аёқ,\nНеча эътидол асрасанг яхшироқ.\nЕрур ҳам гадо, хокираҳларға зеб10.\nАдолат айни таърифидаким, салотиннинг зулумоти зулми орасида «айнул - ҳаёт» жовидонийдурур ва ичганга зилоли зиндагоний еткурур\nНе асмоким, ул Ҳақ сифотиғадур,\nАгар фикратинг ҳар бир отиғадур.\nНе амреки бўлғай сифат дохили,\nҲақ отидур ул амрнинг фоили.\nКарам фартидиндур карим ўлмоғи,\nТараҳҳум кўпидин раҳим ўлмоғи.\nАгар вожиду можид эт эътибор,\nАгар Ҳайю Қайюм бир ҳукми бор.\nВале оти асмода одил эмас,\nЎқур чоғда эл они одил демас.\nАдолатқа етганда қилмиш Худо,\nЎз отини «Ал-адл» бирла адо.\nБу отиға кўпрак учун эҳтимом,\nАнинг бирла оламға берди низом.\nНе шаҳким, анинг адл кирдоридур,\nДесам, йўқ ажабким, Худо ёридур.\nБу маънидин эркинки, оламда шоҳ\nКи, дерлар ани халқ зилли Илоҳ.\nГар афъоли мардуду мақбул эмас,\nБулардин қиёматда масъул эмас.\nЕрур адлким, Қодири Зул-жалол,\nҚиёмат куни андин айлар савол,\nАгар адл йўқ ошкору ниҳон\nЯқин билки, зеру забардур жаҳон.\nАнуширвон1 гарчи кофир эди,\nВале адл зотида зоҳир эди.\nЎрун гарчи кофирға дўзахдурур,\nАнинг адлдин ўрни барзахдурур.\nАгар куфр ризвон сори қўймади,\nВале адл нийрон сори қўймади.\nУл ўтгандин ар минг йил андозадур,\nАдолатдин овозаси тозадур.\nЕрур турфа буким, салотин аро,\nҚаю адл этар кишвари дин аро.\nҚилурда сифат адлу инсофини,\nНиҳоятқа еткурмак авсофини,\nДемаклик эмас «ҳукмрони замон»,\nДемактур «Ануширвони замон».\nАжаброқ буким, улки бу оти бор,\nБу ташбиҳ бирла мубоҳоти бор.\nНе сўздинким ўтти эрур бу ажаб\nКи, кавнайн шоҳи – Расули араб.\nШаҳеким, русул келди хайли анинг,\nБори офариниш туфайли анинг.\nҚилур чоғда Ҳақ шукри изҳорини,\nМагар бу сифат сурди гуфторини\nКи: «Султони одил замонида даҳр,\nВужудум била берди оламға баҳр.\nМанга чун валодат замони эди,\nУлусқа адолат замони эди».\nҲадисида ҳам бу башоратдурур\nКи, адл аҳли сори ишоратдурур.\nЕрур беҳки, жинну башар тоати.\nЯна ҳам ҳадиседурур бу саҳиҳ\nКи, айлабдур они баёни фасиҳ:\n«Қолур куфр аро қолса обод мулк,\nБўлур зулм агар бўлса барбод мулк».\nШаҳ ар куфр аро адлин этса равон,\nТузар мулкин андоқки Нуширавон.\nВа гар дин аро зулм паррон қилур,\nБу шаҳлардек оз чоғда вайрон қилур.\nШаҳеким қилур хайли инсонға амр,\nҲақ этмиш анга адлу эҳсонға амр.\nАгар зулм қилса эрур неча ҳол\nКи, жониғадур борча онинг вубол.\nБировким Ҳақ амриға осий бўлур,\nНеким қилса журму маосий бўлур.\nЯна бир буким айлаб ўзни сафиҳ,\nҲақ ахлоқиға хулқи қолмас шабиҳ.\nЯна буки элга солиб изтироб,\nҚилур зулми ободларни хароб.\nЯна улки, чун зулме мавжуд ўлур,\nБори халқ кўнглига мардуд ўлур.\nНе мардудлуқким, бўлур эл иши –\nТуну кун анинг жонининг қарғиши.\nНе дамким урар халқ нуқсониға,\nҚилур тез дўзах ўтин жониға.\nУлус душмани деса бўлмас ани\nКи, бор ул ҳақиқатда ўз душмани.\nЎз-ўзига кўпрак қилур – Ҳақ билур.\nНе золимки, бир кимсага зулм этар,\nИки фоида зулмкашга етар.\nБир улким, қиёмат куни ажри бор,\nАнгаким бу зулм айламиш, зажри бор.\nЯна буки, мазлум эрур от анга,\nКиши айламас зулм исбот анга.\nВале кимсаким зулм анга комдур,\nБу оламда мардуду бадномдур.\nМакон чун қилур ўзга олам сори,\nЎтар бетаваққуф жаҳаннам сори.\nҚаю шоҳким адлдин фард эрур,\nҲам ўз жониға зулмидин дард эрур.\nКивурса ўзин одил эл сониға,\nНе зулм элга айлар, не ўз жониға.\nАгар билса шаҳ адл этар ҳирфасин,\nНечук бергай ўз илгидин сирфасин.\nНеча сирфадин шаҳ керактур йироқ,\nБу ерда вале сирфаси яхшироқ.\nШаҳеким, анга адл бўлғай қилиқ,\nЕрур айласа сирфа бесирфалиқ.


08/Май/2021 Ўзбекистоннинг хориждаги ваколатхоналарида\nТуркияда автоҳалокатга учраган Ўзбекистон фуқароси давлат ёрдамида Ватанга олиб келинди\nИСТАНБУЛ, 8 май. /«Дунё» АА/. Туркияда тўрт ойга яқин вақт давомида комада ётган ўттиз ёшли Ўзбекистон фуқароси Нозима Мирзаева кеча онаси ҳамроҳлигида «Uzbekistan Airways» рейси билан Ўзбекистонга олиб келинди, деб хабар бермоқда «Дунё» АА мухбири.\n2020 йил 15 август куни Туркияда содир бўлган автоҳалокатда жабрланганлар орасида юртдошимиз ҳам бўлган. Автоҳалокат натижасида у оғир тан жароҳати билан Пендик Мармара тиббиёт тадқиқот марказига ётқизилган. Олиб борилган тиббий муолажалар ва операцияларга қарамай, Нозима Мирзаева комага тушиб, ноябрь ойида ўзига келган. Шундан сўнг бемор Истанбулнинг Малтепе туманидаги «Сурейпаша» давлат шифохонасига кўчирилган. Аммо бемор тўлиқ тузалмагани учун уни ўрнидан қўзғатиш имконсиз бўлган.\nН.Мирзаева аҳволи яхшилангач, Ўзбекистоннинг Истанбулдаги Бош консулхонаси, мамлакатимиз Ташқи ишлар ва Транспорт вазирликлари ҳамкорлигида юртдошимизни унинг ёнида бўлиб турган онаси билан биргаликда Ватанга қайтариш ишлари ташкил қилинди. Жумладан, COVID-19 учун тестдан ўтиш ва самолёт чипталари бепул тақдим этилди.\nНозима Мирзаеванинг онаси Президентимиз Шавкат Мирзиёев ва Ўзбекистон ҳукуматига кўрсатилган кўмак учун самимий миннатдорлик билдирди. У давлатимизнинг мазкур ёрдами Ўзбекистон хорижда ўз фуқароларининг ҳуқуқ ва манфаатлари ҳимоясини таъминлаш борасида амалга оширилаётган ислоҳотларнинг ёрқин тасдиғи эканини таъкидлади.\nСамарқанд ва Агра шаҳарлари ўртасидаги а...\nМамлакатимиз элчиси Дилшод Ахатов Агра шаҳри мэри Навин Кумар Жаин билан учрашди. Унда Ўз...\n«Ўзбекистонда таниқли ўзбек шоири ва мут...\nЎмон Султонлигининг «Asdaa Oman» газетасининг навбатдаги сонида мазкур нашр мухбири Aли Aл...\nПольшада «Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ ислоҳот...\nПольшада «Marszałek Holding» нашриёт-матбаа уйи томонидан «Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ ислоҳотл...


Манкентдан чиққан Осиё чемпиони!\nСпорт соҳасида муваффақиятга эришиб, Ватанимиз байроғини баланд кўтараётган ҳамюртларимиз билан доимо фахрланамиз. Сайрам туманининг сўлим Манкент қишлоғида туғилган Абдуазим Қорабоев худди ана шундай умидли спортчилардан.\nУнинг спорт оламига кириб келишига падари бузруквори Абдураҳмон ака сабабчи бўлган. У фарзандидаги ғайритабиий қобилиятни илғаб, туман марказидаги 1-сонли спорт мактабининг юнон-рим кураши тўгарагига беради. Абдуазимнинг спорт соҳасидаги ютуқлари узоқ куттирмади. Кўп ўтмай, у Қирғизистон, Ўзбекистон ва Россия шаҳарларида турли нуфузли мусобақаларда иштирок эта бошлади, бир неча бор ғолиб ва совриндор ҳам бўлди.\nАбдуазим тенгдошлари қаторида қишлоқдаги “1-май” мактабида ўқиди. Айтиш жоизки, унинг шахс сифатида шаклланишида бошланғич синф ўқитувчиси Аломат Рустамова ва жисмоний тарбия фани ўқитувчиси Ғофур Ҳакимовларнинг хизмати катта бўлди. Спорт мактабида унга Бахтиёр Йўлдошев ва Абдуқаюм Аҳмадалиевлар устозлик қилишди.\nАбдуазим шу кунларда Шимкент шаҳридаги Б. Саттарханов номли вилоят истеъдодли болалар спорт мактабининг 11-синфида ўқимоқда. Бу даргоҳда унга Ерлан Ағайдаров, Сапарғали Тўрғаутов, Ерлан Дуйсенов каби тажрибали устозлар мураббийлик қилишмоқда. 2009 йилдан у туман, вилоят, сўнгра республика ва халқаро мусобақаларда қатнаша бошлади.\nЖумладан, у 2017 йили Қизилўрда шаҳрида ўтган Қозоғистон биринчилигида 63 кг. вазнда иштирок қилиб, фахрли 3-ўринни қўлга киритса, жорий йил Талдиқўрғон шаҳрида 2000-2001 йилда туғилган ўсмирлар орасида ўтган республика чемпионатида 65 кг. вазнда 1-ўринни эгаллади.\nУшбу йил Абдуазим учун, айниқса, омадли бошланди. Жумладан, Алмати шаҳрида ўтган турнирдаги ғолиблик унга Осиё биринчилигида иштирок этишга йўл очди ва у 11 май куни унда муваффақиятли қатнашиб, чемпион унвонига сазовор бўлди. Айни кунларда жами 72та медаль ва 8та кубокнинг соҳиби жаҳон чемпионатига ҳозирлик кўрмоқда.\nСпортчининг барча ютуқлари катта меҳнат ва тинимсиз машқлар натижасидир. Шунингдек, бу муваффақиятлар, авваламбор, оила аъзолари – дадаси Абдураҳмон ака, волидаи муҳтарамаси Барно опа, акаси Абдураҳим, опаси Муниса, укаси Абдусаидларнинг кўмаги туфайлидир.\nМуваффақият шоҳсупаларидан дадил кўтарилаётган ёш спортчига омад ва зафарлар ёр бўлсин, деб ният қиламиз!\nЗ. МЎМИНЖОНОВ, Тасвирда: ёш полвон А. Қорабоев оила аъзолари билан, 2018-05-28, 19:56 187


Ўзбекистон 19:09 / 21.06.2022 8754\n«Ҳисор» давлат қўриқхонаси маъмуриятининг хабар беришича, 2022 йил 20 июндан 21 июнга ўтар кечаси қўриқхона ҳудудига кирувчи тоғларда қор ёғган.\nФото: «Ҳисор» давлат қўриқхонаси\n«Ҳисор» давлат қўриқхонаси илмий ходими Беҳруз Бегалиевнинг Kun.uz’га маълум қилишича, кеча тунда қор қўриқхонанинг Мираки, Ғилон, Танхоздарё ва Қизилсув бўлимларидаги тоғларнинг баланд қисмларига ёғган.\nУнинг айтишича, ҳаво булутли бўлгани учун ёғган қор ҳалиям сақланиб турибди.\n“Кеча ёғган қор ҳаво булутли бўлгани учун камида уч кун сақланиб туради. Қачон қуёш тўлақонли кўринса, кейин эриб кетади”, дейди Б.Бегалиев.\nМаълумот учун, Ҳисор давлат қўриқхонаси 1983 йилда Қашқадарё вилоятидаги икки мустақил Мироқи ва Қизилсув қўриқхоналарини бирлаштириш натижасида ташкил этилган.\nҲисор давлат қўриқхонаси Помир-Олой тоғ тизимига кирадиган Ҳисор тизмасининг шимолий-ғарбий қисмида жойлашган бўлиб, унинг умумий ер майдони 80 986,1 гектар. Шундан 2000 гектар экотуризм учун ажратилган қўриқланма зона ҳисобланади. Қўриқхона 4 та бўлимга бўлинган:\n- Ғелон бўлими ер майдони – 18 838,1 гектар.\n- Мираки бўлими, ер майдони – 11 821 гектар.\n- Танхоздарё бўлими ер майдони – 20 233 гектар.\n- Қизилсув бўлими ер майдони – 30 094 гектар.\nҚўриқхона ҳудуди 17 та сарҳад, 54 та айланиш бўлакчасидан (кварталлардан) иборат. Унинг бутун ҳудуди ягона массив сифатида шарқдан ғарбга 37 км, шимолдан жанубга 90 кмга чўзилган.\nҚўриқхона ҳудудидаги чўққиларнинг баландлиги 2500 метрдан 4421 метргача етади. Жумладан, Ҳазрати Султон тоғи – 4266 метр, Хўжа-киршавор – 4303 метр, Тўртқўйлик – 4366 метр, Биби-Ўлмас тоғи – 4349 метр.\n07:57 / 01.07.2022 2324\n22:56 / 01.07.2022 1064\n21:46 / 01.07.2022 1937\n21:46 / 01.07.2022 8294


Путин Трампга совға қилган тўпга чип ўрнатилганлиги аниқланди - Zamin.uz\n22:18 / 26.07.2018\nПутин Трампга совға қилган тўпга чип ўрнатилганлиги аниқланди\nРоссия президенти Владимир Путин АҚШ президенти Дональд Трампга совға қилган Жаҳон чемпионати-2018 рамзи туширилган футбол тўпи махсус чип билан жиҳозланган, деб ёзади РИА Новости. Бу ҳақда Kun.uz хабар берди.\nХельсинкидаги матбуот анжуманида совға қилинган бу тўп Вашингтоннинг кескин муносабатига учради.\n«Мен бу тўпни эшитиш ускуналари бор-йўқлигини аниқлаш учун текширган бўлардим ва уни ҳеч қачон Оқ уйга олиб боришга рухсат бермасдим», деб ёзди республикачи сенатор Линдси Грэхэм Twitter саҳифасида.\nBloomberg журналистлари конгрессмен қисман ҳақ бўлган деган хулосага келишди: улар тўп юзасида унинг алоқа ускунаси билан жиҳозлангани ҳақида огоҳлантирувчи махсус логотипни кўришди.\nAdidas компаниясининг расмий сайтида билдирилишича, ЖЧ-2018 учун тайёрланган барча тўплар NFC (Near Field Communication) технологияси билан жиҳозланган. Улар ўрнатилган митти чиплар орқали смартфонга ўрнатилган илова ёрдамида махсус кодни ўқиш мумкин. Шундан сўнг илова фойдаланувчиси футболчиларнинг видеороликлари, ишқибозлар учун танловлар ва бошқа шу каби маълумотларни кўриши мумкин. Чипнинг ўзи ҳеч қандай маълумот тарқатмайди ва жуда кичик таъсир доирасига эга – ундаги дастурдан фойдаланиш учун смартфонни тўпга яқинлаштириш керак. Чип фақатгина реклама вазифасини бажаради.\nAdidas уни ўзгартириш, олиб ташлаш ёки унга киритилган маълумотни қайта ёзишнинг имкони йўқлиги ҳақида огоҳлантирган.\nАввалроқ Оқ уй матбуот котиби Сара Сандерс Путин Трампга совға қилган тўп барча совғалар сингари стандарт хавфсизлик текширувидан ўтказилганини расман тасдиқлаганди.\nХельсинкида бўлиб ўтган саммитдан кейинги матбуот анжуманида Владимир Путин Сурия борасидаги ташаббус ким томонида эканлиги ҳақидаги саволга жавоб бераётиб Дональд Трампга тўп совға қилган ва «тўп энди у томонида» эканлигини айтганди. “Замин” янгиликларини “Telegram”да кузатиб боринг\nТрамп Путин совға қилган тўпни хотинига отди (+видео)\n17-07-2018, 15:25, Дунё\n17-07-2018, 00:35, Дунё\nТрамп Путин учун «кичкина совға» тайёрлагани ҳақида гапирди\n11-07-2018, 07:57, Дунё\nПутин Дональд Трампга террорчилар ҳақидаги хабари учун миннатдорчилик билдирди\n18-12-2017, 13:22, Дунё\n23-11-2015, 22:28, Дунё


Президент Ангор туманида пахта даласида бўлди » Muzlik.uz - O‘zbekiston yangiliklari\nПрезидент Ангор туманида пахта даласида бўлди\nПрезидент Шавкат Мирзиёев Ангор туманидаги «Aнгор Сурхон ғурури» пахта-тўқимачилик кластери даласида пахта ҳосилини кўздан кечирди, дея хабар қилди давлат раҳбари матбуот хизмати. Давлат раҳбари бу ҳақда 2018 йил январда вилоятга сафари чоғида кўрсатмалар берган эди. Шу асосида Сурхондарёда 6 та тўқимачилик кластери ташкил этилди. Улар жами пахта майдонининг 67 фоиздан зиёдини қамраб олган. 2020 йилда бу кўрсаткични 100 фоизга етказиш режалаштирилган. Кластер тизими соҳага замонавий технологиялар ва инновацион ишланмаларни жорий қилишда муҳим омил бўлмоқда. «Ангор Сурхон ғурури» масъулияти чекланган жамиятида ҳам янги иш услуби асосида ҳосилдорлик ва маҳсулотларнинг рақобатбардошлиги оширилмоқда. Кластернинг жами майдони 9 минг 180 гектар бўлиб, шундан 8 минг 100 гектаридан кўпроғига экин экилади. Жумаладан, бу йил қарийб 5 минг гектар ерда ингичка толали пахта етиштирилган. "Газета.uz"да реклама Ўзбекистон олимлари томонидан яратилган «Сурхон-14», «Сурхон-16» навлари икки йил мобайнида тажрибадан ўтказилди. Ингичка толали бу нав экстремал об-ҳаво шароитларига, сувсизлик, гармсел ва зараркунда ҳашаротларга чидамлилиги, эртапишарлиги билан аҳамиятли. Толасининг узунлиги, пишиқлиги, текстилбоплиги жаҳон бозорида харидоргир ҳисобланади. Бошқа навлар билан меҳнат ва ресурс сарфи бир хил бўлгани ҳолда ингичка толанинг иқтисодий самарадорлиги 60 фоиз кўп бўлади. «Биз еримизга, сарфланаётган харажатга нисбатан кам ҳосил оляпмиз. Нав билан, илмий агротехника билан шуғулланмай қўйгандик. Меҳнат унумдорлиги, манфаатдорлик паст эди. Аслида ерга меҳр берган инсон бой бўлиши керак. Бизнинг мақсадимиз шу. Илм бўлмаса, ривожланиш бўлмайди», — деди Шавкат Мирзиёев. Яна бир муҳим омил — бу йил зараркунанда ҳашаротларга қарши курашиш учун давлат бюджетидан 120 миллиард ажратилган эди. Жумладан, Сурхондарё вилоятида бу ишларга 13 миллиард сўм йўналтирилди. Шу ерда бўлган мулоқот чоғида фермер ва мутахассислар бу чоралар яхши натижа берганини, мўл ҳосил сақлаб қолинганини билдиришди. Президент ингичка толали ғўза навларини кўпайтириш ва экин майдонларини кенгайтириш, олимларни рағбатлантириш бўйича топшириқлар берди. Кластерлар фаолиятини ривожлантириш истиқболлари тўғрисида айтиб ўтилди. «Энди ҳамма кластерлар чорвачилик комплекслари ташкил қилади. Чунки уларда озуқа базаси бор. Чорвачилик ривожланса, гўшт, сут арзон бўлади. Бу халқимиз фаровонлиги, болаларимиз саломатлиги учун муҳим», — деди давлат раҳбари. Бугунги кунда кластерда 900 дан зиёд ишчи ва мутахассис меҳнат қилмоқда. Келгусида қайта ишлашни кенгайтириш орқали янада кўп иш ўрни очиш режалаштирилган.\nШавкат Мирзиёев Қўрғонтепа туманидаги «Khantex Group» МЧЖ фаолияти билан танишди\nПрезидент Тошкент вилояти фермерлари билан суҳбатлашди\nҚорақалпоғистонда кам ҳосил берадиган пахта майдонларига аччиқ қалампир экилади\nПахта ва тўқимачилик ярмаркасида 1,322 млрд долларлик шартномалар имзоланди


Жорий йилда Бизнес-омбудсман 1 144 нафар тадбиркорнинг қонуний манфаатини ҳимоя қилди\n2022 йилнинг январь-апрель ойлари давомида Бизнес-омбудсманга 3,1 мингдан зиёд тадбиркорлар мурожаатлари келиб тушган бўлиб, мазкур мурожаатларнинг 1 144 таси бўйича тадбиркорларнинг ҳуқуқлари тикланди ҳамда қолганлари бўйича ҳуқуқий тушунтириш берилди.\nХусусан, Тошкент шаҳрида 475 та, Қорақалпоғистон Республикасида 340 та, Тошкент вилоятида 199 та ва Наманган вилоятида 197 та тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари тикланди.\nШу билан бирга, тадбиркорларнинг асосий мурожаатлари 15,9 фоизи солиқ маъмуриятчилиги, 13,8 фоизи ер муносабатлари, 12,1 фоизи инфратузилма, 10 фоизи банк соҳаси ҳамда бошқа масалалар билан боғлиқ.\nАниқланган қонунбузилиш ҳолатлари бўйича Бизнес-омбудсман томонидан 556 та таъсир чораси қўлланилган. Жумладан, судларга 30,4 млрд сўмлик 78 та даъво ариза (шикоят), давлат органларига 51 та тақдимнома, 23 та хулоса, 44 та огоҳнома киритилган бўлиб, давлат органларининг 342 та ходимига нисбатан маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисида баённомалар расмийлаштирилган.\nНатижада, тадбиркорларнинг ноқонуний олиб қўйилган 50 гектардан ортиқ ер майдонлари қайтарилди, 80 миллион сўмдан ортиқ қарздорлик ҳисобдан чиқарилди, давлат органларининг 9 нафар ҳуқуқбузар ходими интизомий жазога тортилди. Бундан ташқари, суд қарорлари билан тадбиркорларга давлат органларидан 600 миллион сўмлик маблағлар ундирилиши белгиланди.\nКиритилди: 22:40 06.05.2022. Ўқилди: 1779 марта. Фикрлар сони: 0 та.\nTwitter Украинадаги воқеалар фонида дезинформация усти...


Россия ҳарбий-коинот кучлари Сурияда энг янги Су-35С самолётларини синовдан ўтказмоқчи\n06:53 / 01.02.2016\nОАВ маълумотларига кўра, Россия Суриядаги Хмеймим авиабазасига энг замонавий Су-35С самолётларини жанговор шароитларда синовдан ўтказиш учун юборди. Самолётлар бир неча кун аввал етиб келган. Бу ҳақда тезкор ҳарбий бошқармадаги манбаларга иқтибос келтирган ҳолда "Коммерсантъ" нашри хабар бермоқда.\n"Норасмий маълумотларга кўра, гап ўтган йилнинг октябрь-ноябрь ойларида Комсомольск-Амурдаги авиация заводи томонидан Россия ҳарбий-коинот кучларига берилган 4 та самолёт ҳақида кетмоқда", деб ёзмоқда нашр.\nАгар бу маълумотлар чин бўлса, айни вақтда Россиянинг Суриядаги самолёт ва вертолётлари сони 70 дан кўпроқни ташкил қилмоқда.\nСу-35С – бир учувчилик "4++" авлодидаги кўп мақсадли ўта манёврли қирувчи самолёт бўлиб, бошқарилувчи тортиш вектори двигатели ва фазаланган панжара антеннали борт радиолокацион станциясига эга. Самолёт планерининг мустаҳкамланган конструкцияси ҳисобига 30 йилгача хизмат қилиши мумкин.


“Селфи”ларда акс этаётган беҳаёлик - Huquq.uz\n“Селфи”ларда акс этаётган беҳаёлик\n13:00 - 29.08.2021\nБугунги кунда смартфон ва интернет оламига бегона бўлмаганлар луғатидан “селфи” сўзи мустаҳкам ўрин олиб улгурди. Сўровлардан маълум бўлишича, 18 ёшдан 24 ёшгача бўлганлар томонидан олинган фотосуратларнинг 30 фоизидан ошиғи селфилар экан.\nБугунги тезкор ахборот асрида бировга таҳдид қилиш, шаънини булғаш, фуқаронинг шахсий ҳаётига оид маълумотларни тарқатиш одатга айланиб бормоқда. Бу ҳолатларда айнан “селфи”лар товламачи ва ғаламисларга қўл келаяпти. Ор-номусдан йироқлашган баъзи кимсалар эса ўзини ялонғоч ҳолатини ёки ишқий муносабат пайтини “селфи” қилиш ҳолатлари ҳам учрамоқда. Ҳатто, турмушга чиқмаган қизларнинг ёқтирган йигитларига ички кийимда ёки кийимсиз “селфи”га тушиб, ижтимоий тармоқлар орқали жўнатиш ҳолатларига тез-тез гувоҳ бўлаяпмиз. Бундай муносабат икки ошиқ ўртасида сирлигича қолса майлику-я, аммо бу каби айрим ҳолатлар вақт ўтиши билан ҳуқуқ-тартибот идораларининг аралашуви билан якун топаяпти. Оқибатда беҳаё “селфи” эгаси яқинлари орасида шарманда бўлмоқда.\nПойтахтимизнинг Яшнобод туманида аёл ўзи билан ишқий муносабатда бўлган эркакни шарманда қилиш билан қўрқитган. Аниқланишича, Г. исмли аёл Б. исмли оилали эркак ишқий муносабатларини селфи тариқасида суратга ва видеога олишни одат қилишган. Вақт ўтиши билан ораларига совуқчилик тушган. Шундан сўнг аёл эркакка сурат ва видеоларни ижтимоий тармоқларда тарқатиб юборишини айтган ва 85 млн. сўм талаб қилган. Ноиложликдан Б. тегишли жойга ариза ёзади. Бош прокуратура ҳузуридаги департамент ва ички ишлар ходимлари томонидан ўтказилган тезкор тадбирда товламачи аёл Б.дан 10 млн. сўм олган вақтида ушланган.