Салтанат сипеҳрининг меҳри рахшандаси ва хилофат тожининг лаъли дурахшандаси, жаҳонбонлиғ жисмининг руҳи нозанини ва кишварситонлиғ айнининг мардумаки жаҳонбини, олам алқининг рафеи ва замон аҳлининг бадеи, яъни султон Бадиуззамон Баҳодир мадҳида: халладаллоҳу мулкаҳу ва аббада давлатаҳу1\nАзал субҳики қилди хомаи сунъ\nТаҳарруксиз хароши номаи сунъ,\nАбад шомиғача не бўлса мавжуд,\nЁзилди ул варақда буду нобуд:\nҚадаҳчашқа харобот ўлди марқум,\nВараъкашға муножот ўлди мақсум.\nГадоға нотавонлиғ бўлди рўзи,\nғаниға комронлиғ бўлди рўзи.\nБировга қисмат оз бўлди бағоят,\nБировга бахшиш ўлди бениҳоят.\nАларким торти кўп Ҳақдин атолар,\nЭрурлар олам ичра подшолар.\nБулар ичра дағи кўпдур тафовут,\nБири яздонпараст ўлмиш, бири бут.\nШаҳеким Тенгридин бесаъю кўшиш\nБори шаҳлардин ортуқ топти бахшиш,\nЖаҳонға боиси амну амон ул,\n«Бади уд-даҳру Дорои замон» ул.\nҚачон андин Ким этсанг «даҳру Доро»\nШариф алқоби бўлғай ошкоро.\nҲумоюн исми мужмал бўлди таъвил,\nҚилойин эмди бир-бир они тафсил.\nМунунг зимнида не топмиш азалдин,\nДейин машруҳ холи ҳар халалдин.\nОти ўн ҳарф ила бўлди мураккаб,\nБудур тартиб агар қилсанг мураттаб.\nАзалдин бир атоға дол ҳар ҳарф,\nАтоёнинг далили ҳарф-барҳарф.\nЭрур «бе» – бирру эҳсоннинг далили,\nГуҳардек баҳри Уммоннинг далили.\nИкинчи ҳарф давлатдин эрур «дол»,\nТопиб дину диёнат андин иқбол.\nУчунчи юмндин айтиб нишона\nКи, тинди мақдами бирла замона.\nБўлуб тўртунч анга «айни» адолат,\nҚилиб ҳам умри тулиға далолат.\nЯна бир ростлиғдин айтибон роз,\nАмонат боғида сарви сарафроз.\nЯна бир лутфдин айлаб хабардор,\nЛатофат гулшанида баҳра бардор.\nБири етти ададдин топти тақсим\nКи, қилмиш Ҳақ насибинг етти иқлим.\nЯна бирдин бўлуб миллат кироми\nКи, сендиндур мусулмонлиқ низоми.\nЯна бир жилвасин айлаб мукаррар\nКи, бир Тенгри дурур ёринг муқаррар.\nЯна бир бу нидодин айлаб огоҳ\nКи, бўлмиш қисматинг: «Насрун миналлоҳ»2.\nАнинг таркибига бу ўнча ҳолат\nҚилур, қилсанг тааммул, юз далолат.\nДалил ўлди бу суратларға оти,\nВа лекин баҳри маъни дурри зоти.\nАнинг зотиға дур бирла не нисбат,\nБу маънидинки, бордур дурға қиймат.\nДури зоти бўлуб дарёйи афлок\nКи ҳар дурри эрур бир ахтари пок.\nБу баҳр афлокидин рухсори хуршед,\nЮз узра қатралар Биржису3 Ноҳид.\nГаҳеким синдуруб тожи Каёний,\nОлиб илгига жоми Хусравоний.\nТузуб суҳбат «Биҳишти соний» ичра,\nМай ичса «Боғи нав»4 айвони ичра.\nАни мажлис дема, олий сипеҳри,\nҚадаҳдин даврида рахшанда меҳри.\nДема меҳр ониким, меҳри сабукхез,\nНе андоқ тезрав, не сурат ангез.\nНишот афзойроқ Ноҳиддин кўп,\nСариус-сайрроқ хуршеддин кўп.\nҚуёш бир қатла ҳар кун кўкни сойир,\nБу мажлис чархин ул юз қатла дойир.\nҚуёш ҳар даврида бир тийра ақшом,\nМунунг ҳар давридин равшанроқ айём.\nАгар кўк суръатидин сайр этиб меҳр,\nМудири ҳар дам онинг бир паричеҳр.\nМуғаннийлар нишот афзо наводин,\nЧекиб Ноҳидни ҳар дам ҳаводин.\nЗарофат ҳолатида базлагўлар,\nАторудқа қилиб ҳар дам ғулулар.\nБўлур чун шаҳ тараб бирла қадаҳкаш,\nТараб кайфиятидин бўлса сархуш.\nБериб юз ганж яхши сўзга бехост,\nЁмон сўзни қилиб ислоҳ ила рост.\nЁмон мен айттим топиб сўзум печ,\nАнинг базмида сўз ўтмай ёмон ҳеч.\nҚуёшдек оламоро базм чоғи,\nЖаҳонға ўрт солиб разм чоғи.\nҚаёнким барқи тиғи шуъла сочиб,\nАдувнинг пайкаридин боши қочиб.\nДЭмасменким, кесиб ўқи зириҳни,\nТахайюл торидин очиб гириҳни.\nСинони чун етиб саҳми қазодек,\nАдув қаддини айлаб ҳалқа ёдек.\nЎзи ҳар сориким сургач ғазабнок,\nҚилиб ул саф ёқосин сар-басар чок.\nЗафарға сурма рахшининг ғубори,\nҚуёшқа шуъла тиғининг шарори.\nАло, токим қуёшдин бўлғай анвор,\nЁруқ қилғай жаҳон мулкини ҳамвор.\nЖаҳон мулки анга бўлсун муяссар,\nҚуёш тожи анинг бошиға афсар.\nБериб даврон қуёш янглиғ камоли,\nФалакдин бўлмасун, ёраб, заволи.\nКетур, соқий, қадаҳ хуршедини бот,\nИчай шаҳзода ёди бирла, ҳайҳот!\nКи ҳажридин анинг маҳзунмен асру,\nБўлай беҳушким, мажнунмен асру.\nБу дебои чиний юзин хитойи соз нақшлар била мунаққаш қилмоқ ва ул хитойи нақшларни монувий тироз гуллар била дилкаш безамоқ ва бу гулистон саҳнида хоқони Чин маснади эҳтишомин ёймоқ ва анинг эҳтишоми ҳадиқаси насаб гули ва фарзанд мевасидин ўзга жамиъ азҳор ва фавокиҳ била музайян эрконин айтмоқ ва дард боғи ғунчаси ва бало чамани шукуфаси, яъни шаҳзода Фарҳоднинг адам шабистонидин вужуд гулшаниға келганини қалам бубули тилидин сайрамоқ1\nБу чиний ҳуллаға бўлғон рақамкаш,\nЮзин бу тарҳ ила қилди мунаққаш\nКи, Чин мулкики, рашки нақши Чиндур,\nСаводи ғайрати хулди бариндур.\nШаҳе эрди муаззам хони онинг,\nДема хони онинг, хоқони онинг.\nИки оламча мулки вусъат ичра,\nЕти гардунча тахти рифъат ичра,\nСипоҳи ер юзида қум ҳисоби,\nНе қум, гардун уза анжум ҳисоби.\nТажаммул онда Афридунча2 юз минг,\nХизона махзани Қорунча3 юз минг.\nУлувви даргаҳи гардун мисоли.\nМўғул қуллар киби оллинда хонлар,\nБўлуб кишвардиҳи4 кишварситонлар5.\nКафининг базли Уммондин ҳам афзун,\nЖавоҳир сочмоғи кондин ҳам афзун.\nДема кондин, дегил имкондин ортуқ,\nНеким йўқ ондин ортуқ, ондин ортуқ.\nЗамона тоқи офоқ айлаб они,\nБари хонлар аро тоқ айлаб они.\nАнингдек фард этиб чархи куҳангард\nКи, бир фарзанддин ҳам айлабон фард.\nМукаллал меҳр дурри бирла тожи,\nАнинг бир ўзга дурга эҳтиёжи.\nМуроди боғи юз гулдин баруманд,\nВале ул ўзга гулга орзуманд.\nЮзидин равшан айлаб нури кавнайн,\nАнга кўздин учуб бир қурратул-айн.\nДебонким: «Чун жаҳоннинг йўқ вафоси,\nЭмас маҳкам амал қасри асоси.\nБақо айвони кўп оли эмастур,\nҲаводисдин жаҳон холи эмастур.\nКиши гар қилса минг йил подшолиқ,\nЖаҳон мулкига айлаб кадхудолиқ,\nЧу тортар оқибат жоми фанони,\nБорур дам фаҳм этар бир дамча они.\nШаҳиким, кўкка чиққай тахту жоҳи,\nГадоким, тахта киз бўлғай паноҳи,\nБақо туфроғидин силкар замон енг,\nБу доғи ул икиси тенг дурур, тенг.\nНе чеккай кўкка бошин тождори\nЙўқ эрса бир дур андин ёдгори.\nВаладдур ул дуру, волид садафдур,\nСадаф, яъни отоу дур халафдур.\nСадаф йўқ, баҳр аро гар бўлмас инжу,\nАни бил, бир ниҳоятсиз ачиғ су[в].\nНе аччиғ сувки масти ваҳшат ойин,\nЛабида каф, юзида мавждин чин.\nЧаманда сарв бас раъно шажардур,\nЙўқ андин нафъ, чунким бесамардур.\nШажарким жуз латофат шеваси йўқ,\nЎтун ўрнидадур гар меваси йўқ.\nЁғиндин гар булут еткурмаса суд,\nҲавода ул ҳамону бир қалин дуд.\nЧақинким ёруди анвори онинг,\nЧу ўчти, қолмади осори онинг.\nАгар ўт ўчса бўлмас ғусса ютмоқ,\nЧу ахгар қолди осондур ёрутмоқ.\nМен ўлдум ул тенгизким гавҳари йўқ,\nВа ё ул ўтки онинг ахгари йўқ.\nТенгиз йўқким, ғадири ваҳшатангез,\nҚаю ул ўтки, ёвшондин бўлур тез.\nБу ўтлуғдин эрур бағримда доғим,\nҚурутмосун дебон даврон ўчоғим.\nЗиҳи ҳасратки, мен йиллар ютуб қон,\nБўлуб Чину Хито мулкида Хоқон.\nБу фоний дайрдин бўлғач хиромим,\nКелиб бегонае тутқай мақомим.\nАёқ қўйғай фирошу бистаримға,\nИлик сунғай сипоҳу кишваримға.\nШабистоним аро ором қилғай,\nЗамона субҳи ирзим шом қилғай.\nМанга йиғмоқта етгай меҳнату ранж,\nАнга сепарға қолғай махзану ганж.\nАоди таъну афсусинму айтай,\nЭранлик нангу номусинму айтай.\nЎғулсизлиғдин ўлди бу шиканжим\nКи Ҳақ дафъ айлагай бу дарду ранжим.\nБу қаттиғ вартада илгимни тутқай,\nКўзумни бир халаф бирла ёрутқай».\nБу эрди муттасил гуфту шуниди,\nХудойидин ўғул эрди умиди.\nБўлуб кўз ёшидин ҳарён гуҳарпош,\nГуҳардек кўзга истаб ўзга бир ёш.\nБу мақсуди учун сочиб дирамлар,\nҚилиб кўп назрлар, айлаб карамлар.\nЎғулсизларни ҳам айлаб наволиқ,\nАтосизларға ҳам айлаб атолиқ.\nБулардин барча кому муддаоси\nБуким, бўлғай бир ўғулнинг атоси.\nБўлуб ғофилки, неким килки тақдир\nРақам чекти, эмас имкони тағйир.\nКиши ҳар муддаодаким кўрар суд,\nЯқин эрмас ани тормоғда беҳбуд.\nБасо гавҳарки ранги аҳмар эрди.\nКўрунди лаълу, тутқач ахгар эрди.\nКўп асфар лавн соз этти замона,\nКўрунди зарварақ, эрди забона.\nКиши комида суд эрмас чу маълум,\nРизо авло дурур бўлғонға мақсум.\nЧу Хоқоннинг бу эрди муддаоси,\nИжобат қурбини топиб дуоси.\nШабистонида туғди бир янги ой,\nЯнги ой йўқки, меҳри олам орой.\nОчилди боғида бир оташин вард,\nДемайким, вард, балким шуълаи дард.\nКиюрди илгига даврон нигине,\nНигин ўрнида лаъли оташине6.\nЮзинда ишқ асрори ёзилғон,\nИчинда дард таъвизи қозилғон.\nНигину лаъл йўқ, дурри шабафрўз,\nДема дур, гавҳаре – лекин жаҳонсўз.\nЭшилган риштаси тоби вафодин,\nТЭшилган бағри ҳаккоки қазодин.\nКўзида ашк селидин асарлар,\nДамида оҳ дудидин хабарлар.\nМуҳаббат нури оллинда ҳувайдо,\nЖамолида вафо туғроси пайдо.\nФалак деб дард элининг шоҳи они,\nМалак деб дард ўти огоҳи они.\nТушуб ишқ аҳли ичра ҳар тараф жўш,\nЧу туғди ўтда сайр айлар Сиёвуш7.\nВафо хайлида ғавғо шодлиғдин,\nАто ул дурға чун наззора қилди,\nСадафдек оғзи кулмакдин ёйилди.\nСочиб онча жавоҳир олам ичра\nКи, андин баҳру кон қолиб ғам ичра.\nЯсаб кишварни ойин бирла борча,\nБу ойин туҳфаи Чин бирла борча.\nБу янглиғ ҳукми ом айлаб надивор\n«Ки, Чин мулкида бўлса ҳарне девор\nЯсалсун борча ойин бирла зебо,\nТутулсун бориға иксуну дебо.\nНе дебо, борчаси сангину дилкаш,\nХито суратлари бирла мунаққаш».\nҚилиб бу навъ зийнат бирла ойин,\nТамоми Чинни суратхонаи Чин.\nХалойиқ ҳарне қилса тергамак йўқ,\nНе қилғонни ёмон қилдинг демак йўқ.\nТузуб бир жашнким чархи куҳансайр,\nАнинг даврида бу тоқи куҳандайр —\nАнингдек кўрмайин базми Каёни,\nЮзидин бирча ҳам бермай нишони.\nФалакдек хон фузунроқ анда ҳаддин,\nҚуёш қурси киби нон худ ададдин.\nОлиб кишвар элининг эҳтиёжин,\nБағишлаб элга уч йиллиқ хирожин.\nУлус тутмай тарабдин бир дам ором,\nВале асраб тараб таврида андом.\nТараб ғавғосин ул кишварда чоғлаб,\nМашаққат корвони рахт боғлаб.\nҚилиб яғмо халойиқдин гарона,\nТутуб айш анда манзил жовидона.\nЮзинда кимса чиндин топмайин баҳр,\nМагар дашти юзи лек ул дағи шаҳр.\nҚилиб маҳв эл ичидин бода қайғу,\nҚаро қайғуни дафъ айлаб қизил сув.\nКетур, соқий, чекиб йирлар учун ун,\nМанга тўйдин улуш бер, жоми гулгун.\nМени Чин аҳли янглиғ майпараст эт,\nТўло чиний аёғлар бирла маст эт.\nШаҳзода Фарҳодқа «Ал-асмоу танзилу минассамо»1 ҳукми била ишқ сипеҳри авжидин номдорлиқ насиб бўлмоқ ва шавқ гулшанида ғунча эрконда гулдек кўнглаки чок, балки булбулдек кўнгли ғамнок бўлмоқ ва дард муаллими мактабида ишқ кутубин лафз-балафз, балки муҳаббат авроқин ҳарф-баҳарф ўқумоқ ва диловарлиқ майдонида шижоат варзишини қиличдек тез этиб ўқдек туз этмак ва замон кинаварларидин худдек саромад ва найзадек сарафроз бўлмоқ\nБу зебо базмнинг алҳоннамойи,\nБу янглиғ бўлди сўз дастонсаройи:\nКи, чун Хоқонға Тенгри берди фарзанд,\nБўлуб ул ҳадя бирла шоду хурсанд.\nЖамоли бирла кўнглин айлабон хуш,\nОтин қўймоқ сори бўлди рақамкаш.\nЖамолидин кўрунгач фарри шоҳи,\nБу фардин ёруди маҳ то ба моҳи.\nҚўюб юз ҳиммату иқболу давлат,\nҲамул фар соясидин торпти зийнат2.\nБу жавҳарларға чун иснод топти,\nМураккаб айлагач Фарҳод топти.\nБу фарни ҳодийи бахт этгач иршод,\nРавон шаҳзода отин қўйди Фарҳод3.\nҲариру ҳулла ичра боғлабон чуст,\nМурассаъ маҳд ичинда тонгдилар руст.\nБу навъ эрмас ато қўймади отин\nКи, кўргач ишқ анинг покиза зотин.\nБирар ҳарф ибтидодин айлабон фард.\nБорин устоди ишқ этгач мураккаб,\nТараккубдин бу исм ўлди мураттаб4.\nМалолат маҳдида зор этти они,\nБу қайд ичра гирифтор этти они.\nМаалқисса чу топти маҳд маскан,\nҚафас давлат ҳумойиға нишиман.\nАруси чарх тун-кун доякирдор\nБўлуб ҳар таври ҳолидан хабардор.\nБЭшик даврида чинию хитойи,\nБўлуб юз нўшлаб дастонсаройи.\nАнга уйқу кетурмакка навогў.\nКўрунмай ўзга ёшлардек сифоти,\nКўзига бўлмай уйқу илтифоти.\nСутиким, соғибон оғзиға доя\nКи жисми андин олғай қуту моя.\nНе қатра сут ичургач дояи ишқ,\nБўлуб бир гавҳари сармояи ишқ.\nТопиб ҳар қатра бир дурдин нишони,\nВа лекин борчаси дурри маони.\nИчарда мўрдин ўксук ғизоси,\nТопиб қут ончаким, арслон болоси.\nБировким ишқдин бўлғай анга қут,\nСут ичса дур бўлур, қон ичса ёқут.\nБу янглиғ чун бир ўлди ёши онинг,\nШараф дурриға етти боши онинг.\nҚўюб эмгак юрурга жаҳд қилди.\nЧу уч ёшиға чекти даври афлок,\nТакаллум қилди андоқким дури пок.\nСўзи бори бўлуб афсонаи ишқ,\nМақому маскани кошонаи ишқ.\nАжабдур уч ёшида кўзга атфол,\nНечукким ўн ёшида ўзга атфол.\nҚолиб бу ишда эл ҳайрони онинг,\nСипеҳру меҳр саргардони онинг.\nАто бу навъ кўргач иш ҳисобин,\nМуносиб англади илм иктисобин.\nКетурдилар ҳакими нуктадоне,\nБилик бирла жаҳон ичра жаҳоне.\nФалак мушкиллари ҳал фикратидин,\nФалакка мушкил онинг диққатидин.\nҚуёш янглиғ ёруғ райи мунири,\nВале андин ёруқ мо физзамири5.\nҚаю илмики йўқ андин ниҳонроқ,\nАнинг қошида йўқ андин аёнроқ.\nСуруб ҳайъат сори чун фикрати рахш,\nСиреҳр ажзосин айлаб жав-бажав пахш.\nВагар ҳикматда райи жисм этиб қисм,\nКўзига нуқтаи мавҳум улуғ жисм.\nТабиию, риёзию, илоҳий,\n«Алиф, бе, те»дек оллинда камоҳи.\nБўлуб Юнонда ҳикмат вирди онинг\nАрасту бир кичик шогирди онинг.\nЁрутқоч базмни донои олам,\nТилаб шаҳзодани доройи олам,\nҚилиб таълимиға юз навъ таъкид,\nФалак оллинда манзил тутти хуршид.\nАлиф, бе дегач устод ибтидодин,\nАлиф олди аламдин, бе балодин.\nҲам аввал кунда берди сарви гулхад\nАтоға ҳадяи таълими абжад6.\nУчунчи ой равон бўлди саводи,\nБурунғи йилда Қуръон бўлди ёди.\nАгар бир қатла кўрди ҳар сабақни,\nЯна очмоқ йўқ эрди ул варақни.\nНе сўзниким ўқуб кўнглига ёзиб,\nДема кўнглики, жон лавҳига қозиб.\nЎқуб ўтмак, уқуб ўтмак шиори,\nҚолиб ёдида сафҳа-сафҳа бори.\nКўруб чун ишқу ошиқлиқ мақолин,\nТопиб ошуфта маҳзун кўнгли ҳолин.\nАнинг шарҳини такрор айлабон кўп,\nЎқурда нолаю зор айлабон кўп.\nБўлуб ошиқ ғами шарҳида ғамнок,\nЯқо чокин ўқуб, айлаб яқо чок.\nКим этса дарддин оз-оз ривоят,\nҚилиб ул дард анга кўп-кўп сироят.\nКиши кўнглин билиб афгор йиғлаб,\nНе кўзда ашк кўргач зор йиғлаб.\nҲаким ул ишда қолиб лол ҳар дам,\nҚилиб андин юз истидлол ҳар дам.\nАтоға гаҳ бўлуб ғолиб таҳайюр,\nАнони гоҳ этиб ожиз тафаккур.\nБу деб атфолға бу навъ ўлур ҳол,\nУл айтиб, йўқтурурму ўзга атфол.\nҚилиб ҳар бир ани бир навъ таъбир,\nБири билмай не навъ эрконни тақдир.\nИши бу янглиғ эрди эл аро фош\nКи, то умридин онинг ўтти ўн ёш.\nБўлуб ўн ёшқа умрининг мурури,\nЙигирми ёшча қадду жисму зўри.\nУлум авроқи чун бир-бир ёрилди,\nДиловарлиқ силоҳи майли қилди.\nЧу оз фурсат анга майл этти зоҳир,\nҚаю бир майли қилғоч бўлди моҳир.\nОлиб қавси қузаҳ чекмакка қуллоб,\nТуруб машриқ этиб мағрибға партоб.\nҚаро тун гар нишон айлаб Суҳони7,\nФалакча новакиға ул нишони.\nДебон Турки фалак8 отқонда зиҳлар,\nТаваҳҳум торидин очиб гириҳлар.\nҚиличи зарбаси оллинда ҳар марз,\nШикоф андоқки сувдин ер аро дарз.\nНе ер, тоғики кисват қилди хоро\nБу кисватдин қилиб дарз ошкоро.\nҚилиб гар ҳамла Албурз9 узра бир гурз,\nБўлуб гарду чиқиб гардунға Албурз.\nЕвургач найзасин даври фалаквор,\nБўлуб қалқон ўзига чархи даввор.\nТубо михи била сончиб самакни,\nТЭшиб нўги била даври фалакни.\nЧу майдон азмиға солиб таковар,\nБузуғлуқ бохтардин то ба ховар.\nЎтуб кўк бодпойидин саманди,\nТушуб Баҳром10 бўйниға каманди.\nЕти гардунға офат шашпаридин,\nБўлуб сув ҳут11 бағри ханжаридин.\nАсад бўйнин узуб сапранжа бирла,\nЗабуни бир асад12 ҳар панжа бирла.\nҚилиб Рўйинтан13 ўз илгини ранжа,\nТутуб чин ранжаси оллиға панжа.\nҲамул илми баланд овоза бирла,\nБу янглиғ зўри беандоза бирла\nЎзин абжад ўқур элдин тутуб кам,\nДема донишки, зўри даст ила ҳам.\nБўлуб шаҳлар эшигининг гадойи,\nВа лекин ул гадолар хокипойи.\nАнга тенг подшолиғ, ё гадолиғ,\nГадолиққа тенг этмай подшолиғ.\nАнинг сори совуғ ел эсса ногоҳ,\nЧекиб Чин мулкининг халқи совуғ оҳ.\nҚилиб эл хонумон онинг фидоси,\nНе хонумонки, жон онинг фидоси.\nАто юзланмасун деб дарду ранже,\nЕтиб ҳар кун бошиға садқа ганже.\nВале бир зарра дард ўлғоч падидор\nБўлуб ул ганжлар бирла харидор.\nАсири дард ичи-ю тоши онинг\nКи, то ўн тўрт бўлди ёши онинг.\nКетур, соқий, шароби дард парвард\nКи, бўлди кўнглумиз парвардаи дард.\nБошимға дард чекмастин бурун тиғ,\nБу дам базми нишоти айлагил биғ.\nФарҳоднинг шабоб гулшанидаким, тараб гулбунининг нишот гуллари очмоқ маҳали дурур, дард хорлари кўргузмоки ва булбулдек шавқ ўти хорхоридин фиғон тузмоки ва хоқон бу иштин ғунчадек дилтанг бўлиб, анинг чораси учун тўрт боғ тарҳин солғони ва тўрт қаср бино қилғониким, шояд бу боғлардин мақсуд гули топилғай ва ул қасрлардин мурод эшиги очилғай.\nМуҳандиским бу қаср обод қилди,\nБу янглиғ тарҳини бунёд қилди.\nКи чун хоқонға ул ком ўлди ҳосил,\nТараб базмида ором ўлди ҳосил.\nШабистонида ул шамъ ўлди равшан\nКи, базми гулларидин бўлди гулшан.\nНеча ул шамъ бор эрди дилафрўз.\nВале кўп шуъла тортар эрди жонсўз.\nЎти гоҳи чекар эрди забона,\nБўлуб гоҳи сиришким юзда дона.\nЮзига ишқ ҳар дам деб ниҳони\nКи, қилғумдур бу гулни заъфароний.\nҚадиға ғам юки деб роз ҳар дам\nКи, қилғум бу «алиф»ни «дол»дек хам.\nКўзига айтибон афсона қайғу\nКи, бир кун икисидин олғум уйқу.\nБоқиб кўнглигау таҳдид этиб дард\nКи, бу эвдин чиқорғум оқибат гард.\nНе ишким чарх этар изҳорин онинг,\nБурунроқ кўргузур осорин онинг.\nИситмоқ чун шарорат зоҳир айлар,\nБаданда ул ҳарорат зоҳир айлар.\nЧу яфроғни тўкар боди хазоний\nБурун рангини айлар заъфароний.\nАнгаким бир бало еткурса тақдир,\nЕтар аввалроқ аҳволиға тағйир.\nАнинг, чун бор эди оллинда кўп ранж,\nТараб айёми ҳам эрди аламсанж.\nҚачонким айлабон ишратқа оҳанг,\nДаме нўш айламакка жоми гулранг.\nНишот аҳли бўлуб ҳар ён навосоз,\nНишотангез достон айлаб оғоз.\nСурудиким улусни хуррам айлаб,\nАнинг хуррамлиғин дарду ғам айлаб.\nНе достон ичра мазкур ўлса Мажнун.\nАнинг кўнгли бўлуб албатта маҳзун.\nНе алҳон бўлса бир ғамдин ривоят.\nБўлуб бу ғамдин ул ғамгин бағоят.\nЭшитгач ишқу ошиқлиқ сурудин,\nТия олмай кўзидин икки рудин.\nБўлуб Хоқон анинг ҳолидин огоҳ,\nТафаккур айлабон тортиб совуғ оҳ\nКи, невчун дойим ул шод эрмас эркинғ\nҲамиша ғамдин озод эрмас эркинғ\nНе эркин оҳу афғониға боис,\nНе қайғу ашки ғалтониға боис.\nХито мулкида ҳар навъи ғаройиб\nКи, мумкин бўлмағай андоқ ажойиб.\nСуманбарлар бори зебоу нозук,\nҲунарварлар бағоят чусту чобук.\nМушаъбидлар сипеҳри бевафосон,\nЎғурлаб муҳра кўк тосидин осон.\nЧу айлаб лаъб ҳар найрангсози,\nФалак ҳар лаҳза еб ўн қатла бози.\nҚилиб тунни ёруғ, кунни қаронғу,\nСувдин ўт ёндуруб, ўтдин сепиб сув.\nКўкартиб шуълалиқ ўтдин сипандон,\nОсиб ўргамчи тори бирла сандон1.\nБулардин доғи пурмакру фусунроқ,\nҲисоби ҳадду ғоятдин фузунроқ,\nЕтиб ҳар кун онинг базмида ҳозир,\nАлар айлаб фусуну макр зоҳир.\nҚилиб шаҳзода ҳар қайсиға таъмиқ,\nБўлуб кайфияти оллинда таҳқиқ.\nЧу ҳал бўлди бўлуб бир дам тараблиқ,\nБўлуб рафъ ул ажаб ишдин ажаблиқ,\nНе шакликим кетар ашколи онинг,\nҒаройиб ичра қолмас ҳоли онинг.\nБулар бирла доғи шоҳи жаҳонгир\nЧу айлай олмади бу ишга тадбир.\nБўлуб бечора кўп қилди тааммул,\nЯна бир ўзга иш қилди тахайюл,\nКи, қилғай тўрт олий қаср бунёд,\nБўлуб ҳар фасл бир қаср ичра Фарҳод.\nТузуб ул қасрда ишратқа асбоб,\nФароғат бирла нўш этгай майи ноб.\nЯсаб ҳар қасрнинг давринда боғе.\nКи бўлғай ҳар гул андин шабчароғе.\nТопиб ул фасл рангин аҳли ниранг,\nМувофиқ айлагайлар қасрини ранг.\nБаҳорий қасрининг тузгач асосин,\nОлиб гуллар жамолидин қиёсин.\nБути гулчеҳрадек шанг айлагайлар,\nЮзидек они гулранг айлагайлар.\nЯна қасреки тобистоний ўлғай,\nТанаъумнинг саро бўстони ўлғай2.\nҚилур ул фасл баргу сабза оҳанг,\nТаносуб бирла қилғайлар яшил ранг.\nЯна бир қасрким бўлғай хазоний,\nЧу бор ул фасл ранги заъфароний3.\nАнга бу ранг ила бергайлар ойин,\nҚилиб заркорлиғ бирла ҳар ойин.\nЯна бир қасрни айлаб шитойи,\nТўшаб кофургун жинси хитойи4.\nБериб нисбатда қору музға пайванд,\nЕтиб рангин онинг кофур монанд.\nБу янглиғ тўрт қасри чархкирдор\nКи, бўлғай тўрт фасл андин намудор.\nМуҳайё айлагайлар нақши чиндек,\nФазоси равзаи хулди бариндек.\nТугангач равзадек ҳар байти маъмур\nКераклик бўлса ғилмон анда ё ҳур.\nХитоу Чинда танлаб нозанинлар,\nБори ғилмонвашу ҳуро жабинлар.\nБу жаннатларға қилғайлар хиромон,\nНечукким равза ичра ҳуру ғилмон.\nШак эрмаским, булардин шоҳзода\nТанаъум бирла бўлғай дилкушода.\nБурундинким солур иш тарҳи устод,\nТамом ўлғунча ҳар бир ишратобод,\nҲунарварларки қилғайлар ҳунар фош,\nАгар хоротарошу хоҳ наққош.\nБири ҳар дам йўнуб юз навъ хора\nКи, қилғай ҳавз ё фаршу изора.\nБири ҳар дам чекиб юз нақши дилкаш\nКи, ҳар бир қасрни қилғай мунаққаш.\nЎшул муддатғача бу корхона\nКи, кўргузгай туганмакдин нишона.\nҒаройиб кўп ҳувайдо бўлғусидур,\nБасе шакл анда пайдо бўлғусидур.\nКўрунуб ҳар замони кўзга бир шакл,\nКўз олғоч бўлғусидур ўзга бир шакл.\nЧу бўлди жилвагар ашкол юз навъ,\nАнга ҳам бўлғуси тимсол юз навъ.\nЯсарда бўлса ҳар санъатқа машғул,\nЯсалғач бўлғуси ишратқа машғул.\nЧу бу ишларга бўлди табъи муътод,\nШак эрмас бўлмоғ ул ишлардин озод.\nЧу Хоқон топти мундоғ чораға даст,\nИчига шодлиғ юзланди пайваст.\nБор эрди оллида фархунда дастур,\nМамолик раъйидин ободу маъмур.\nТопиб оройиш андин мулку зийнат,\nТутуб эл ичра Мулкороға шуҳрат.\nШаҳ этмай майл анга айтилмайин иш,\nАнинг раъйидин айру қилмайин иш.\nҲамул Фарҳодға эрди атобек,\nКўруб Фарҳод худ они атодек.\nАнинг ошуфта ҳолидин бу ранжур,\nНечукким ганжи яғмо торса ганжур.\nШаҳ ул фикр айлагач, элдин ниҳони,\nКириб хилват аро чорлатти они.\nҚусуру ҳур ишин тарҳ этти борин,\nТахайюл қилғанин шарҳ этти борин.\nДуо айлаб деди фархунда дастур\nКи ҳеч иш қолмамиш пойингға мастур.\nРавон қилмоқ керак эмди шуруи,\nАнга-ўқ айлади шаҳ иш ружуи.\nЧу Мулкоро эшитти, қўпти филҳол,\nШаҳи мулк оллида ер ўпти филҳол.\nЧиқиб шоҳ оллидин ўлтурди дилхуш,\nБўлуб асбоб жамъиға рақамкаш.\nКетур, соқий, манга жоми майи ноб,\nБу соатким муҳайё бўлди асбоб\nКи, гардун етти қасридур вафосиз,\nЖаҳоннинг тўрт фасли ҳам бақосиз.\nМулкоронинг тўрт равзаи Эрам1 монанд била тўрт қасри фалакпайванд иморатин тўрт айириб ҳар бирига Зуҳалваш саркор ва Аторудсон меъмор таъйин қилиб рубъи маскундек ободлиғиға машғул бўлғони ва Фарҳоднинг иш тамошосиға келиб, аҳли ҳунар санъатини тамошо қилиб, Қорани2 сангтарош ишига етишгач ғаробатидин фаҳми тешаси ул иш идпоки хорасидин кунд бўлуб, қуёш мағриб тоғиға майл этгондек, анинг хороси устига тушуб, метин тилидин сўз суруб, хоро садосидин жавоб топиб, ул иш майли мумдек кўнглига «Кан-нақши фил-ҳажар»3 бўлғони\nМуҳайё айлаган бу корхона,\nБу янглиғ сурди вазъидин фасона\nКи чун шаҳ қилди Мулкорони маъмур( )\nБинолар мулкдин қилмоқда маъмур.( )\nЎзи отланди давлат бирла хушҳол,\nТушуб давлат киби оллинда иқбол.\nРикобида ҳаким эрди ададсиз,\nМуҳандисшевалар оллинда ҳадсиз.\nКезиб Чин даврида шоду қадаҳкаш,\nАнингдек тўрт мавзиъ қилдилар хуш.\nКи ҳар бир кўргузуб жаннат фазоси,\nФазосидек суви бирла ҳавоси.\nКелиб бир фаслға ҳар бир мувофиқ,\nБўлуб шаҳзода оромиға лойиқ.\nТопиб девор арконини аввал,\nБуюрди ҳар бирига тўрт жадвал.\nЧекилди бир йиғоч тул ичра ҳар хат,\nЙиғоч ўрни ҳам ўлди хат бар хат.\nЧу топти боғ тарҳи зебу ойин,\nҚилилди тўрт қаср ўрнини таъйин.\nБуюрмоқта ўтуб дороға навбат,\nЕтишти ишта Мулкороға навбат.\nХито мулкида эрди икки устод,\nИкавлон тавъамонлиғ бирла ҳамзод.\nЛақабда бири Боний4, бири Моний,\nМуни кўрган тасаввур айлаб они.\nҚилиб меъморлиқ Боний ишин фош,\nКелиб Моний Хито мулкида наққош.\nБўлуб Бонийға ул янглиғ маҳорат,\nКи шарҳидин келиб ожиз иборат.\nЧекиб бу қасри мийнокор тарҳин,\nКиши андоқки бир девор тарҳин.\nСув узра гунбази гардун ҳисоби,\nАнга соз этмак андоқким ҳубоби.\nБўлуб туфроғи онинг хорадин берк,\nВале Моний онингдек нақшбанди\nКи, нақшин чарх анга нақшин паранди.\nМудаввар мустақим ўлса рақамкор,\nЧекиб андоқки жадвал бирла паргор.\nЧу боғлаб сурати бежонға зевар,\nБўлуб ул навъким руҳи мусаввар.\nКелиб ул нақш килки соясидин\nКи, келмай юз қалам пироясидин.\nКишига тушда таълим этса зоҳир,\nҚЎпуб ул уйқудин устоди моҳир.\nЯна бир устоди чобук эрди\nКи, ҳам лук, санъати ҳам нозук эрди.\nҚилиб хоро сафи бирла масоф ул,\nЛақабда Қорани хорошикоф ул.\nЧу метин нўгини хопокан айлаб,\nҚатиқ хорони равзан-равзан айлаб.\nЧу нозуклукни айлаб хомаси фан,\nБўлуб бир лавҳ уза умре қаламзан.\nЯна ҳар навъ устоди ягона\nКи, кўрмай фаннида андоқ замона.\nТилаб борини дастури хирадманд,\nИш аҳволидин ўлди нукта пайванд\nКи, шаҳға бўйла амре ҳодис ўлмиш,\nАнга шаҳзода фикри боис ўлмиш.\nБу янглиғ тўрт боғи жаннатойин,\nИчинда тўрт қасри равза тазйин.\nКеракким тўрт фасл ул тутса ором,\nБўлуб кўнгли қуши ҳар равзаға ром.\nБорининг рангу вазъин айлади шарҳ\nКи, ул навъу бу навъ этмак керак тарҳ.\nЧу сўз топти ниҳоят, тўкти ярмоғ,\nТааммулсиз нечукким тошу туфроғ.\nАлар ҳам корбанд айлаб биликни,\nҚЎпуб кўзларга қўйдилар иликни.\nЧу Мулкоро аларни қилди хушдил,\nМасолиҳ жамъ этарга бўлди мойил.\nБурун ул ишни қилди тўрт саркор\nКи, жамъ эткайлар улча бўлса даркор.\nҚўюб юз кордон ҳар иш бошида,\nЯна минг коргар ҳар юз қошида.\nТоширға тошу хишту бел ароба,\nТутуб Чин ичра ободу хароба.\nСолиб ҳам тоғу ҳам ҳомунға афғон,\nОғир юкдин тушуб гардунға афғон.\nЧиқиб ҳар тоғ уза юз хора андоз,\nИш узра ўлтуруб минг хора пардоз.\nАроба демаким, гардуни дойир,\nБўлуб хоро юки остида сойир.\nШафақ бирла фалакдин тўлғамай бош,\nТошиб иш бошиға оқу қизил тош.\nБўлуб ҳар новакаш бир баҳри жўшон,\nРубоий баҳри соз айлаб хурушон.\nАларнинг баҳри зўридин нишона\nКи, ҳар ён кемалар айлаб равона.\nТопилмай уду сандал ичра нажжор,\nНечукким кирса дўкон ичра тужжор.\nБўлуб чун арраси чекмакда маҳрур,\nЁғиб сандал нечукким қишда кофур.\nБўлур ҳар дойгар гардунға пайваст,\nҚолиб бел урғучи балчиқ аро паст.\nУрарда белин киргач фиғонға,\nОтиб бир парча балчиқ осмонға.\nБийик тоқ устида устоди банно,\nҚуйидин қилса хишт олмоқ таманно,\nТопиб юз минг қамар сайр ичра тавсеъ,\nЗуҳал бирла вале бориға тарбеъ.\nПаёпай корфармодин ҳаёҳай,\nҲаёҳайдин қилиб эл иш паёпай.\nТушуб хайли бани одамға ошуб,\nБани одам солиб оламға ошуб.\nБўлур гардон анингдек тўрт саркор\nКи, саргардон қолиб бу етти паргор.\nКетиб устодлардин ишда қонмоқ,\nНе тинмоқ бир замоне, не таёнмоқ.\nУл ишларга бу янглиғ бўлди чун тарҳ,\nСаросар қилдилар шаҳзодаға шарҳ.\nКи, мундоғ тўрт қасри чархкирдор,\nБўлубтур тўрт жаннатдин падидор.\nКи, ҳар бир тоқидек кўрмайдур офоқ\nКи, бўлғай рубъи маскун ичра ул тоқ.\nЧу таъриф эттилар ҳаддин зиёда,\nҲавас қилди кўрарга шоҳзода.\nМиниб от, ўлди ул ён даштпаймой,\nНечукким тавсани гардун миниб ой.\nСуруб юз маҳваш атрофида маркаб,\nАнингдекким, қамар даврида кавкаб.\nЧу рахшин сурди ул ён бемадоро,\nҚиёмат кўрди бўлғон ошкоро.\nТушуб бир олам элга бул-ажаб жўш.\nБўлуб бориға хобу хўр фаромуш.\nЧекиб гардунға тўрт андоқ бино бош\nКи, гардун деб анга ҳар лаҳза: шобош!\nФалак тоқиғача боғлаб ҳавоза,\nЗуҳал янглиғ чиқиб устига роза5.\nҚўёрға ҳар бино оли равоқи,\nБўлуб қолип ҳамоно чарх тоқи.\nИшида маҳв онингдек ҳар бир устод\nКи, ишдин ўзга бори ишдин озод.\nКўруб шаҳзода андоқ турфа аҳвол,\nТаҳайюр бармоғин тишлаб – қолиб лол.\nҚаю бир пешаким андеша айлаб,\nҚолиб ҳайрону таҳсин пеша айлаб.\nКезар эрди боқиб ҳар пешаварни\nКи, кўрди неча чобук тешаварни.\nЎкуб ҳар сори қулла-қулла хоро,\nҚилибон пора-пора бемадоро.\nИтик тешалариға ҳар қаро тоғ.\nПичоқ оллинда андоқким, сариғ ёғ.\nБирининг мумдек илгида хоро,\nҚилиб сув ғулбиға шер, ошкора.\nБири юмшоғ йиғочдек хора пардоз.\nСутунға пил поя айлабон соз.\nАрода нақш банди ҳийласози,\nМуҳандис шеваи пайкартирози\nТемурдин хомаси ҳар ён равона,\nҚилиб тош узра туфроқдек нишона.\nЧекиб юз навъ пайкар хомасидин\nКи, Моний лол ўлуб ҳангомасидин.\nГаҳи ҳанжор ила, гоҳи қилиб зўр,\nСолиб санъат била офоқ аро шўр.\nКўруб шаҳзода андоқ кордоне,\nТамошосиға майл этти замоне.\nЧу тушти, солдилар бир тош уза рахт,\nЯсаб шоҳ ўлтурурға хорадин тахт.\nСаодат бирла тутқоч анда таскин,\nДеди: «Эй кордони санъат ойин.\nДегил бу санъатингдин бизга фасли\nКи, андин зоҳир ўлсун фаръу асли.\nОтинг айту они ҳамким бу пеша\nКи, йўнғай мумдек хорони теша.\nНединдур кўрмадук бу навъи ҳаргиз\nКи, бўлмиш фаҳм идпокида ожизғ\nЙиғочеким қатиқроқ бўлса зарра,\nПичоқ еткач бўлур андоқки арра.\nНе сув бирла берибсан тешанга зеб\nКи, топмас хора йўнмоқ бирла осиб.\nҲамул хомангки айлар хора танқир,\nАнинг кайфиятин ҳам айла тақрир».\nЕр ўпти кордони нақшпардоз,\nСўзин қилди дуо бирла сароғоз\nКи: «То бўлғай ҳаводис Кўҳи-Қофи6\nЧақилғай илдирим хоро шикофи.\nҲаводис тошидин осуда бошинг,\nУшотсун дарду ғам бошини тошинг.\nҚатиқ хасминг насиби хора бўлсун,\nМашаққат тоғида овора бўлсун.\nЧу сўрдунг аввал отим шуҳратини\nВа сўнгра санъатим кайфиятини.\nОтим Қоран, ишим худ ошкоро,\nҚўлумда тешау оллимда хоро.\nБуким сўрдунгки метин бирла теша,\nНечук синмай йўнар хоро ҳамеша?7\nАнинг сув бермагида ҳолати бор\nКи, андин айламасбиз элга ихбор.\nСу берса ўйла афзориға устод,\nЮз ил хоро демайким, йўнса пўлод,\nСинардин тешавар осуда бўлғай,\nТугангай баски ишдин суда бўлғай.\nХито аҳли бу санъат айлабон соз,\nБўлуб олам элидин ишта мумтоз.\nБу эл ҳам улча мен билганни билмай,\nДалилим буки: мен қилганни қилмай».\nЧу доно сурди мундоқ нуктаи пок,\nБўлуб шаҳзода билмакка ҳаваснок\nДеди: «Оллимда бўл шуғлунгға машғул,\nКи, бу санъат эрур кўнглумда мақбул.\nГаҳе йўнғил, гаҳе нақш айла хора,\nМен айлай ўлтуруб бир-бир назора».\nҲунарвар еткуруб гардунға бошин,\nМуҳайё айлабон афзору тошин.\nКўруб шаҳзода кўнглин шуғлиға банд,\nБўлуб хоро тарошу нақш пайванд.\nҚаю бир тешаким хороға солиб,\nБу таҳсин айлабу ҳайратқа қолиб.\nБу эрди шуғли то ул лаҳзаким меҳр –\nЯшурди бурқаи хоро аро чеҳр.\nҚупуб ул хорадин шаҳзода ноком,\nТутуб хоросуми устида ором.\nСаводи шаҳр сори хорапаймой,\nНечукким тоғ аро меҳри фалаксой.\nКетур, соқий, манга бир жоми рангин\nКи, тушмиш ғам тоши кўнглумға сангин\nКи, ул сел анда ғам хорин супургай,\nДемай ғам хориким, хорони сургай.\nФарҳоднинг Қоран била хоро йўнарда муқорин бўлуб, балки ул ойнинг бу Зуҳал била қирон қилмоғи ва бу фанда анга соҳибқиронлиқ эшиги очилмоғи ва Моний қалам мўйидин тасвир фанин қалам-бақалам, балки мў-бамў билмоғи ва жамии санойиъ ва ҳунар дақойиқи анинг илгига келмоғи ва тўрт йилда тўрт ҳадиқаи Эрам мисол ва тўрт қасри Хаварнақ тимсолнингким, тўрт фасл муқтазиёти ранги билан бино қўюлуб эрди, итмоми ва хоқоннинг аларни Фарҳодга мусаллам тутуб, анда базми ишрат тузарга эҳтимоми\nБу хоро узра тез эткан қаламни,\nЮзига бўйла нақш этти рақамни:\nКи, чун шаҳзода тушти уйга ул шом,\nЙўқ эрди кўнглида бир лаҳза ором.\nБўлуб хоро тамошосиға мағлуб,\nСолиб ҳар дам ҳавас кўнглиға ошуб.\nНечаким ақл пири зуфунундур,\nҲавас атфоли илгида забундур.\nЧу бўлди тун қаро тоғи нигунсор,\nНечукким зилзила бўлғонда кўҳсор.\nҚуёш лаъли чекиб тоғ узра авранг,\nФалакни субҳ қилди мармарий ранг.\nЧу гардун қулласиға минди хуршед,\nТамошо азмиға отланди Жамшед1.\nСуруб маркабни чун ул ён ёвушти,\nҲунар аҳлига рустохез тушти.\nСолиб ҳар хайл ичига чун назар тез,\nТаваққуф айламай айлаб гузар тез.\nДебон ҳар ким ишига чун солиб кўз,\nҲам онинг истилоҳи бирла бир сўз.\nТопиб аҳли ҳунар бу навъи комин,\nФузунроқ айлаб ишда эҳтимомин.\nСўзидин чун таматтуъ олди ҳар хайл,\nРавони айлади Қоран сори майл.\nЯна тутти ҳамул хопода маскан\nЯна йўнди ҳамул хорони Қоран.\nБуюрдиким, келиб устоди ҳаддод,\nЯсоғай тешау метини пўлод.\nҲамул оҳангудози оҳанинчанг,\nРавон қилди буюрғон ишга оҳанг.\nБўлуб ўтдин темур лаъли Бадахшон,\nШафақ ичра нечукким меҳри рахшон.\nЯсаб ҳар навъидин афзори дилжў,\nВале афзориға Қоран бериб сув.\nСув бергач олибу хоро йўнуб тез,\nБўлуб хородин ул сув оташангез.\nНе иш сорики солиб кўз ниҳоний,\nНиҳону ошкоро онглаб они.\nТасарруфлар қилиб ул навъи мулҳақ\nКи, бирдин минг бўлуб ул ишга равнақ\nАнингдек қилди хоро йўнмоғин вирд\nКи, юз Қоран қошида бўлди шогирд2.\nГаҳи элдин қилиб андеша пинҳон,\nОлур эрди қўлиға теша пинҳон.\nҚилиб бир дамда онча иш ниҳони\nКи, қилғай ўзгалар бир ойда они.\nБу эрди ҳар кун онинг иштиғоли\nКи, то ул пешада бўлди камоли.\nЧу бўлди тўрт йил гардун мурури,\nЯсолди тўрт фирдавсу қусури.\nТашида қилди Қоран санъату соз,\nИчинда бўлди Моний нақш пардоз.\nҲамон алвон билаким тушти тақрир,\nТузатти ҳар бир эвга нақшу тасвир.\nҚаламзанға3 бўлуб сурмак қалам фан,\nЁнида корфармо4 ҳам қаламзан.\nҚаю суратки Моний қилди тимсол,\nАнга Фарҳод очти чеҳра филҳол.\nБу ишни доғи оз фурсатда қилди,\nАнингдекким, керак алқисса билди.\nУл эвларга тугангунча ичу тош,\nҲам ўлди хорабур, ҳам бўлди наққош.\nБуларни қўйки, ҳар устоди моҳир\nКи, қилди санъатин ул эвда зоҳир,\nЧу ҳар ён майли бир дам зоҳир ўлди,\nБутуб алқисса ҳар бир қасри олий,\nЯсалди боғлари жаннат мисоли.\nБаҳорий равза торқоч зебу тазйин,\nИчу тошиға гулгун бўлди ойин.\nБўлуб суратларига чеҳра гулранг,\nҚилиб гулзор аро ишратқа оҳанг.\nГилеме солиниб гулгуну зебо,\nЯсолиб кўргаси гулранг дебо.\nБўлуб гулранг равзан, тобадон ҳам,\nЭшик гулранг, балким остон ҳам.\nБутуб ҳавзеки андин руҳ олиб қут,\nУшоқ тош теграсида лаълу ёқут.\nБўлуб гулранг май ҳавз ичра то лаб,\nАриғлардин доғи оқиб лабо-лаб.\nОчилғон ҳар тараф бир гулшани гул,\nЎкулган ҳар сори бир хирмани гул.\nКезиб гулчеҳралар ҳар сори мавзун,\nКийиб бошдин-аёқ дебойи гулгун.\nЯна бир равза тобистони услуб\nКи, келди қасри мийнорангу марғуб.\nТопиб ул доғи ахзар зебу оро,\nҚолиб саргашта андин чархи хазро.\nЕри узра саросар сабза навбар,\nЧаманлар сарбасар сарву санавбар.\nҚуши тўти, не тўтиким суруше,\nМалакдек ҳулла бирла сабз пўше,\nРавон бир шўхи сабзоранг ҳар ён,\nТутуб бир жоми мийноранг ҳар ён.\nБўлуб ҳар ҳавзнинг тоши забаржад,\nУшоқ тош ўрниға сочиб зумуррад.\nФалак янглиғ яшил қасрида тоши,\nЯшил тоши каби тоқида коши.\nАнингдекким яшил кошию хора,\nЯшил чини била фаршу изора.\nДемай ҳар сарв, балким ҳар гиёҳи,\nБўлуб ишратқа анда Хизри роҳи.\nЯна бир равзаға ранги хазоний,\nТанаъум кулгусига заъфароний.\nМузаҳҳаб тоқи базм оройи онинг,\nМуталло фарши гардунсойи онинг.\nИчининг сурати руҳи мусаввар,\nТашининг шамсаси меҳри мунаввар.\nБўлуб ҳавзининг олтун фаршу хишти,\nНечукким хишт ила фарши биҳишти.\nМайи асфар бу ҳавз5 ичра равона,\nСув ичра меҳр аксидин нишона.\nНечукким ҳавздин оқиб сориғ мул,\nХазоний баргдин ёғиб сориғ гул.\nСанамлар жилвагар меҳри самоваш,\nАёғдин-бош либоси каҳрабоваш.\nБори маъшуқу ошуби замона,\nТўни ранги борининг ошиқона.\nЯна бир равза ранги сарбасар нур,\nБаёз ичра кириб, андоқки кофур.\nБўлуб қасрининг ичу тоши мармар,\nНе мармар, яшми кофурий саросар.\nСафодин ҳавзи сийми ноб янглиғ,\nТалаълудин суйи симоб янглиғ.\nБўлуб гачкорлиғ сиймин равоқи,\nНечукким қош ичинда кўзнинг оқи.\nБари оқ ҳулладин ойини онинг,\nБари фарши бўлуб оқ чини онинг.\nЁруб ҳар эв хитойи сиймтандин,\nТан узра ҳулласи барги сумандин.\nСадафгун ҳавз аро ҳар ён оқиб сув,\nБу сувдин секреган ҳар қатра инжу.\nБу янглиғ тўрт суратхонаи Чин,\nИчинда тўрт қасри равза ойин.\nҚаю бир қаср ҳар айвон сипеҳри,\nНе суратхонаким, ҳар шамса меҳри.\nТуганди зеб аро Боғи Эрамдек,\nҚаю Боғи Эрам, байтулҳарамдек6.\nЧу Мулкоро шуруу эҳтимоми,\nМуҳайё қилди ул ишни тамоми.\nКелиб Хоқон қошида қилди тақрир,\nМунунгдек тўрт мушкил ишни бир-бир\nДеди чун борчанинг кайфиятин жазм,\nТамошосиға Хоқон айлади азм.\nСуруб сўл ёнидин фархунда дастур,\nСаводи мулк ройи бирла пурнур.\nЮруб ўнг ёнидин шаҳзода Фарҳод,\nБўлуб шаҳ шод, бал шаҳзода ҳам шод.\nГузар айлаб бурунғи равза сори,\nШаҳу шаҳзодау дастур бори.\nТушуб чун қилдилар азми тамошо,\nДесанг фирдавс ўлур ул навъ ҳошо.\nКўруб боғида юз турлук ажойиб,\nИкинчи худ жинондин бул-ажаброқ,\nУчунчи қаср ондин бул-ажаброқ.\nБўлуб тўртунчида баским латофат,\nБу учдин доғи ортуқроқ ғаробат.\nБу андин йўқки, ул мундин келиб хўб,\nБири-бирдин келиб матбуу марғуб.\nБўлуб даркида ожиз ақлу жон ҳам,\nМуқир ажзиға фаҳми хурдадон ҳам.\nМуни ҳар ким Кўруб раъноу чолок,\nАни кўргач кетиб бу ёдидин пок.\nАнга ҳар ким қилиб фикру тааммул,\nМуни кўргач унутуб они билкулл.\nБериб устодларға онча инъом.\nНе онча юз тамаъ қилғонча инъом.\nБийикроқ чекти Мулкоро мақомин,\nБурунғича юз айлаб эҳтиромин.\nТутуб шаҳзодаға борин мусаллам,\nҲамул ҳуру қусуру равзани ҳам.\nСолиб жашну тараб тарҳини бир йил\nКи, шарҳидин анинг ожиз бўлуб тил.\nДеди дастури Мулкороғаким: «Бот\nКи, таъхир ичра келди бийми офот.\nТузат ҳар ерда онглаб фасл чоғин,\nУч ойлиқ айшу ишратнинг яроғин.\nҲамул уч ойки фаслининг ҳавоси\nҚилур ул қаср лавни иқтизоси».\nЭшитгач ҳукм дастури хирадманд,\nБуюрғон ишга бўлди саъй пайванд.\nОчиб ҳар сори махзанларға абвоб,\nТузотти айш учун бир йиллиқ асбоб\nКи, бўлғай ҳар уч ой бир равзада тўй\nКи, ўлгай ҳар куни юз оту минг қўй.\nМунга лойиқ бари маъкулу машруб7\nКи, ҳам кўрдин-кўру ҳам хўбдин-хўб.\nСочиқ бирла навоу сози онинг,\nХитойи жинс пояндози онинг.\nАдадсиз меваи ишрат физойи,\nНиҳоятсиз яна хони хитойи.\nКетур, соқий, шароби чини ойин\nКи, жоним қасди этмиш бир бути Чин.\nЧу қилди Чин шаҳи май базмиға азм.\nЯсоли биз доғи май азмиға базм.\nБаҳор насими нафас била лола ўтин ёрутуб, ғунча пардасин очқонда, балки лолау гул яфроғларин чаман гулрухлари бошиға сочқонда хоқон Фарҳод била гулнорий қаср майли қилиб, гулгун май ўти била базм равшан этиб; чаман раёҳиндин холи бўлуб, ашжор хизрваш яфроғлар била сипеҳри ахзардин намуна бўлғонда райҳоний қасрда тараб баргин тузотиб, роҳи райҳоний ичиб; дарахт яшил кисватин заъфароний ҳуллаларга бадал қилғонда заъфароний қасрда олтун соғарға асфар май тўкуб; дай тожири боғ либосин кофуркирдор қилиб, балки тоғу саҳроға кофурбор бўлғонда қасри кофурий аро биллургун қадаҳ ичра кофуриймизож май нўш этиб, ҳар ҳадиқада уч ой нишот қилиб, бир йилни бу навъ тараб била ўткариб хоқон Фарҳоднинг мизожиға илож қила олмоғони\nҲамал таҳвили эткач меҳри гулчеҳр,\nҚилур машшотаи сунъ ошкоро,\nАруси даҳрнинг ҳусниға оро.\nҚилур тун бирла зулфу кун била энг,\nЕтар лекин бўйи бирла сочин тенг1.\nБулут айлаб рутубат ул сифат фош\nКи, наргис уркудар солиб қуйи бош.\nКўруб наргисда мундоқ турфа уйқу,\nҚизортур ғунчани ҳар лаҳза кулгу.\nБулутким ғунча узра жола отиб,\nҲамоно кулгусидин бағри қотиб.\nМуниким ғунча тинмас кулгусидин,\nМуҳаққақ билма наргис уйқусидин.\nОчар наргис музаъфар тоси чандон,\nБўлур ул заъфарондин ғунча хандон.\nАгар худ нўш қилмас ғунча они,\nНедин бас комин айлар заъфарониғ\nҲамоноким эмастур заъфарон ул\nКим, айлар хурда оғзида ниҳон ул,\nЧун айлар хурда йиғмоғлиққа оҳанг,\nТутар бу хурдадин даҳр они дилтанг.\nҲамоно хурда тўкмакка нигундур,\nБелида йўқса онинг не тугундур?\nКи, афғони қилур гул бағрини қон.\nВа ё гул кўргузур бир пайкар ондин,\nҚизил ҳар барги бир ўтлуқ пар ондин.\nЧу булбулдин бўлур пайкор гузин гул,\nБу маъни бирла дерлар оташин гул.\nҚачон ел қилса ҳар баргини пора,\nУчар ҳар сори ул ўтдин шарора.\nБўлур гулшан ҳарими сарбасар гул,\nЛатофат ичра бир гулшанча ҳар гул.\nНасими субҳ ўлур боғ ичра гулбор,\nБўлур боғ оташин гул бирла гулнор2.\nБу ўт ёнида булбул маскан айлар,\nҚанот урмоқ елидин равшан айлар.\nҚилур гулбун чу гул очмоқни оҳанг,\nБўлур гулшан юзи гул бирла гулранг.\nБу фасл ичраки олам бўлди гулгун,\nШафақгун аксидин миръоти гардун.\nҲувайдо қилди ҳар гул бир шамойил,\nШаҳ ўлди қасри гулгун сори мойил.\nТузолди онча асбоби танаъум\nКи, гулшан бўлди онинг остида Ким.\nТўшаб қаср ичра юз дебои гулранг,\nҚўюлди тахти гардун сори оҳанг.\nШаҳ ўлтурди, ёнида шоҳзода,\nҚилиб оразларин гулранг бода.\nҚўюб тахт оллида курсии гулфом,\nБўлуб устида Мулкороға ором.\nТуруб базм ичра юз гулчеҳраи Чин,\nБориға ҳулла гулрангу гулогин.\nМайи гулгун тутуб гулчеҳра соқи,\nИчар эл қўймайин бир қатра боқи.\nМуғанний нағма тортиб бетааммул,\nБиайниҳ ўйлаким, гул фасли булбул.\nГул айлаб барг, ҳар бир сарви навхез,\nҚилиб ҳар рахнадин қаср ичра гулрез.\nБотиб базм аҳли гул баргида то фарқ,\nШафақ баҳрида меҳр ўлган киби ғарқ,\nЧекиб гулранг май шаҳзода Фарҳод,\nГули рухсоридин хоқон бўлуб шод.\nЮзига боқибу бориб ўзидин,\nОқиб хушвақтлиғ ашки кўзидин.\nҚилиб ҳар лаҳза муфрит меҳр зоҳир,\nСочиб бошиға гаҳ гул, гаҳ жавоҳир.\nЙўқ улким, базм эли шайдоси онинг\nХитоу Чинда вовайлоси онинг.\nБу янглиғ то нужуми чархраймой,\nҲисоби фасл ила ўткарди уч ой.\nАлар гулноргун қаср ичра гулпош,\nКўтармай лаългун майдин даме бош.\nИтикрак эсди чун гулшан шамоли,\nЧаманни борча гулдин қилди холи.\nЯшунди барги гул яфроғ ичинда,\nНиҳон ўлди шажар яфроғ ичинда.\nЛибос этти чаман мийно масаллик,\nНе мийно, гулшани хазро масаллик.\nЧаманлар ичра йўл-йўл сарви озод,\nДегилким солди туз-туз соя Фарҳод.\nДема сарву санубар, ҳар ниҳоли\nБўлур сарву санубардин мисоли.\nБериб яфроғ нишон тўти паридин,\nШажар товуси жаннат пайкаридин3.\nАнга доғи қовурсун обкашдин,\nМунга ҳам тож шохи хизрвашдин.\nШажар гар бўлмаса товус боғи,\nНедин товусдек бўлди аёғиғ\nМагар онглаб ўзига уйқу чоғин.\nПари ичра ўғурлаб бир аёғин.\nҚилиб норанж олтундин аён ганж,\nЛибос айлаб ўзига барги норанж4.\nУётдин ишқпечон барги печон,\nЧиқиб ҳар шох уза юз ишқ печон.\nЯшил сафҳа чаманнинг марғзори,\nКумуш жадвалдек онинг жўйбори.\nСамар сувлар бўлуб ойинаоҳанг,\nЎланг айлаб аён ул кўзгуда занг.\nЙўқ, ул сув боғнинг рухсори онгла,\nАнга сабза хати зангори онгла.\nБу фасл ичраки зеби олам ўлди,\nБори офоқ сабзу хуррам ўлди.\nҚилиб ул гулшани мийно сори азм,\nТузуб ул сабзаи раъно уза базм.\nФалакваш қасри ахзар ичра майнўш\nКи, айлаб чархи ахзарни фаромўш.\nҚилиб Фарҳоду хоқон ҳулла чини,\nБўлуб Чин тахтининг маснаднишини.\nЯшил тўн ичра ҳар ён сиймбарлар,\nЯшил барг ичра андоқким шажарлар.\nҚизил роҳу яшил чини пиёла,\nНечукким сабза саҳни ичра лола.\nМайи гулранг чини соғар ичра,\nШафақ андоқки чархи ахзар ичра.\nАёқчилиқ этиб ҳар сори ойин,\nАчиғ май тутқали бир сабзи ширин.\nБўлуб май ширасидин оташангез,\nБериб ул ўтқа таскин қурси кашнез.\nТаом ичра такаллуфларға дастур,\nҲам андоқким бурунроқ бўлди мазкур.\nБўлуб ҳам қасри мийно ичра уч ой,\nНишоту айш бирла бодапаймой.\nЕтишти каҳрабогун қаср чоғи.\nОчилди каҳрабогун қаср боғи.\nДемаким каҳрабо, меҳри самодек.\nБу навъ ўт сори бўлғоч ел гузори,\nСочиб ҳар сори гулрези чинори.\nЧинореким ичига ўт тутошиб,\nУл ўтнинг шуъласи баргидин ошиб.\nСабо қилғоч сув ичра зар фишонлиғ,\nСунинг тиғини айлаб зар нишонлиғ5.\nУчуб барг ўтидин ҳар ён шарора,\nНечукким зарварақдин пора-пора.\nБўлуб андоғки сориғ лолада доғ.\nТерак сорғортибон юз зорлардек.\nСариғ оғриқ била беморлардек.\nЧаманнинг ҳар йиғочи бир сариғ қуш,\nБўлуб бори тулак айёмиға тўш.\nҲаво қилмоққа яфроғдин очиб пар,\nЧу елдин силкиниб, ҳар ён сочиб пар.\nҚилиб ҳар тун насими субҳгоҳи,\nШажар баргин нечукким субҳ коҳи.\nАнингдекким чекиб ошиқ совуғ оҳ,\nҚилур коҳи юзин ул оҳи жонкоҳ.\nҚуюн яфроғни айландурса ҳар ён,\nБўлур мажнуни саргардону урён.\nҚилурға боғ авроқини тазҳиб6.\nҚуёшдек тоб уруб қасри музаҳҳаб,\nХазоний барглар гирдида кавкаб.\nАжаб фасле жаҳонға кўргузуб юз\nКи, бир кун жилва айлар меҳру юлдуз.\nМунунгдек фаслда шаҳзодау шоҳ.\nБу назҳатгаҳни қилдилар тарабгоҳ.\nҚилиб кисват ҳарири заъфарони,\nИки гардун қуёш ичра ниҳони.\nМузаҳҳаб ширада олтун суроҳи,\nБўлуб олтун суйи лавн ичра роҳи.\nУй олтун, фарши олтун, томи олтун,\nМай олтун, зарфи олтун, жоми олтун.\nҲулал қаср ичра ҳар ён зеби зарҳал.\nКавокибдек гуҳар бирла мукаллал.\nКўрунуб кўзга ойдиндек намуди,\nҚуёш зарриштасидин тору руди.\nМуғаннийлар чекиб дилкаш наволар,\nСолиб заркор тоқ ичра садолар.\nФавокиҳ базм аро лимуву норанж,\nБиҳи кўргач они кўрмай яна ранж.\nТараб кўпрак бўлуб дастурдин ҳам,\nДема дастурким, мақдурдин ҳам.\nУч ой бу қаср аро ҳам туздилар жайш,\nСуруду бода бирла қилдилар айш.\nСовурди чун шажар баргини сарсар.\nСунинг симобини дай қилди мармар7.\nБулут доғи ҳавоға сочти симоб.\nДай устоди нечукким заргари Чин,\nЗилол атфоли лавҳин қилди сиймин.\nБулутдинким томиб ҳар қатраи сув,\nБурудатдин ёғиб оламға инжу.\nАриғким обгирин ҳанжар айлаб,\nСовуқ оғзи луобин ханжар айлаб.\nФалак тундин кўмур айлаб саранжом,\nШафақдин солибон ўт анда ҳар шом.\nУл ўтни тонг ели бирла дам айлаб,\nИситмоғлиқ учун қаддин хам айлаб.\nҚамар сарчашмаси ҳар тун тўнгуб муз,\nМуз ўлғон қатралар гирдида юлдуз.\nМуз айлаб ер юзин ойинаойин,\nғалат қилдим, дегил ойинаи Чин.\nСовуғ ўт табъидин элтиб ҳарорат,\nШарар ўртарга кўргузмай шарорат8.\nҚизиқ кул тоби йўқ ончаки синжоб,\nЙўқ олтойича ёнғон шуълаға тоб.\nҚизил ахгар ақиқи ноб янглиғ,\nБурудатдин гули сероб янглиғ.\nҚизил ўт совуғ андоқким қизил гул,\nАнинг дуди бўлуб гул узра сунбул.\nЁғиб андоқ бурудат замҳарири\nКи, тахта тош боғлаб сув ҳарири.\nКафин оғзи била муфлис дам айлаб,\nИки тиз кўкси ичра маҳкам айлаб.\nҚўлин қўлтуғлар ичра муътакиф ҳам,\nҚулоғлардин ўтуб ики катиф ҳам.\nМизожин топмайин хуршед маҳрур,\nСочиб оламға нур ўрниға кофур.\nЖаҳон ҳам қор ила кофур монанд,\nҲаво ҳам муз била билур пайванд.\nСовуғнинг бўйла кофуру булури,\nОқортиб борча оламни зарурий.\nАгарчи ҳуллаларнинг ранги кофур,\nВа лекин осу қоқум бирла маҳрур.\nЯна базм ўлди анжумдек муҳайё,\nБўлуб жамъият андоқким Сурайё.\nТутуб ҳар сори бир Чин нозанини,\nТуман минг ноз ила бир зарфи чини.\nГар оти чинийи фағфури онинг,\nВале ранги келиб кофури онинг.\nДеганча балки юз онча такаллуф,\nТакаллуф бобида қолмай таассуф.\nНишоту айш ўлуб шарҳ айлагонча,\nҚаю шарҳ айлагончаким, юз онча.\nБу янглиғ ҳам ўтуб ишратда уч ой,\nБўлуб ул тўрт ерда мажлисорой.\nБуларға боис улким шоҳзода,\nБу янглиғ айш бирла ичса бода.\nНишотин ҳар замон май тоза қилғай,\nТараб ҳар лаҳза беандоза қилғай.\nВале ул бермай ўз тавриға тайғир,\nНечук тайғир торқай нақши тақдирғ\nҲамул пурдарду сўзга оҳи онинг,\nАнодин нолаи жонкоҳи онинг9.\nБиравким зор йиғлаб-йиғлаб ул зор,\nТопиб кўнгли эл озоридин озор.\nЧиқориб сўзлиғ сўз бошидин дуд,\nСовуғ оҳ айлаб оҳин оташолуд.\nБўлуб эл андуҳидин кўнгли ғамнок,\nЁқо чокин Кўруб, кўксин қилиб чок.\nБировким ишқдин қилса ривоят,\nСЎпуб ҳар дам мукаррар ул ҳикоят.\nТафаҳҳус айлаб андин кўп нишони,\nНишонин кўнглида асраб ниҳони.\nВисол ичра замирин шод топиб,\nАламдин хотирин озод топиб.\nЕтишгач ҳажр шарҳи зор йиғлаб,\nИки кўз айлабон хунбор йиғлаб.\nЧу хоқон ўз ишин наззора қилди,\nғалат торти, нечаким чора қилди.\nЕнгиб ул ҳол аро ҳайронлиғ они,\nҚилиб саргашта саргардонлиғ они.\nҚадаҳсиз, соқиё, ҳайронмен асру,\nЕвур соғарки саргардонмен асру.\nКўнгулга ишқ ўти солғоч шарора,\nАнга йўқ май суйидин ўзга чора.\nХоқоннинг хонлиғ тожин ўз гавҳари била аржуманд сармоя қилурнинг можароси ва жаҳонбонлиқ тахтин ўз нақди била баландроя этарнинг муддаоси ва ўз қариғонидин боши оқорғон саргузаштин демоқ ва кўзи адам уйқусиға майл қилғон афсонасин айтмоқ ва Фарҳоднинг тож соясидин бошин қочуруб, тахт роясидин аёғин яшурмоқ ва бошин хоқон тахти аёғига қўюб узр айтмоғи ва узри боштин аёқ Хоқон кўнглига ёқиб ўз сўзидин қайтқони\nБу кишвар узра урғон кўси шоҳи,\nБу ойин бирла тузди сўз сипоҳи1\nКи, хоқон ҳар нечаким чора қилди,\nҚазо ичра ўзин бечора билди.\nКўруб Фарҳод тоғи авжини тунд,\nҚилиб ул тоғ ройи тиғини кунд.\nЎзин солмай яна бир фикр этиб соз,\nБу янглиғ бўлди ишга чора пардоз\nКи, чун қилмиш куҳулатдин тажовуз,\nКибар меҳробиға қўймиш ёши юз.\nЯна Фарҳод бўлмиш навжавон ҳам,\nХирадманду рашиду паҳлавон ҳам.\nЙўқ улким Чинда хоқонлиққа лойиқ,\nБори оламда султонлиққа лойиқ.\nНеким шаҳлиғ аро шойист бўлғай,\nКим ул шаҳларға дарбойист бўлғай,\nЯратмиш Ҳақ анинг зотида борин,\nАён қилмай керакмас иш ғуборин.\nЭрур бори ҳунар ичра камоли,\nТамоми айблардин зоти холи.\nЙиғию нолау афғондин ўзга\nКи, йўқтур ҳеч айби ондин ўзга.\nБировким топса шаҳлиғдин раёсат,\nТузук бўлмас иши қилмай сиёсат.\nЧу кўнгли бор анинг риққатға мойил,\nЭрур андин ташаддуд нақши зойил.\nКеракмас эрди табъи мунча софи\nКи, бўлғай салтанатға ул мунофи.\nБировким олам ичра шоҳ келмиш,\nУлус бошиға зиллуллоҳ келмиш.\nКеракким шахсдин не топса поя,\nҲамул ҳолатни зоҳир қилса соя.\nТомуғ, учмоғ яратмиш Ҳаййи Жаббор,\nАгар Ваҳҳоб эрур, Қаҳҳор ҳам бор.\nАнгаким бердилар миръоти шоҳи,\nЭрур ул мазҳари зоти Ислоҳи.\nАнинг зотиға бўлғонлар мазоҳир,\nКерак бўлмоқ сифоти бирла зоҳир.\nСифотидин бири ҳар кимда камдур,\nМунофи шаҳлиғ асбобиға ҳамдур.\nЧу бор ул мазҳари сирри жамоли,\nЖалолият ўтидин зоти холи.\nҚаю душманки, қасди жони қилғай,\nТиларким, жон анинг қурбони қилғай.\nҲаводис шастидин гар келса юз ўқ,\nРаво кўргай ўзига, ўзгага йўқ.\nБу иш дарвешликда хуш сифатдур,\nВале шоҳлиғда нохуш хосиятдур.\nШаҳ ар тиғи сиёсат қилмаса тез,\nЧекилгай халқ аро юз тиғи хунрез.\nҚароқчи қони ўлса рахтида доғ,\nБу гул тожирға айлар тоғни боғ.\nАгар золимға йўқтур шоҳдин бок,\nЭрур ул хушдилу, мазлум — ғамнок.\nЯтим этса ичиб кўй ичра бедод,\nБу ғамдин тифли мактаб бўлмас озод.\nБуларни ул демак бўлмаски билмас,\nБилур, лекин нечукким билди қилмас.\nМанга бу қисса бас мушкил тушубтур,\nКим ул мазлум кўчакдил тушубтур.\nНетайким зўридиндур пил ожиз\nКи, синдурмас сингак нишини ҳаргиз.\nНе осиғ шердин кўп зўр панжа,\nАёғида чу бўлмас мўр ранжа.\nНе суд, ар илм аро фарди замондур,\nЧу жаҳл аҳлиға биймидин амондур.\nЭмастур анда бу худройлиғдин,\nЭрур оламға бепарвойлиғдин.\nНеча бу ишта бўлдум фикратандиш,\nДаво йўқ эрди, қолмиш эмди бир иш.\nАнга тутсам мусаллам салтанатни,\nЗарурат тарк қилғай бу сифатни.\nҚачон иш тушса ўз бошиға бешак,\nЎзига тутқусидур борча эмгак.\nЧу қилди олам аҳлиға тааҳҳуд,\nЁмон элга бўлур вожиб ташаддуд.\nСиёсатни биров чун қилди бунёд,\nБўлур тадриж бирла табъи муътод.\nБу ишнинг лаззатин чун топти коми,\nБўлур ҳар лаҳза кўпрак эҳтимоми.\nБу раъйи бирла хоқон хушдил ўлди\nКи, яъни борча коми ҳосил ўлди.\nТопилди ишга чун бу навъи тақриб,\nРавон шоҳона жашне қилди тартиб.\nТилаб аркони давлатнинг тамомин,\nҚилиб ҳозир эшикнинг хосу омин.\nБериб шаҳзодаға ёнида манзил,\nСўз оғоз этти осон, лек мушкил\nКи, чун Ҳақ айлабон зоҳир ҳидоят,\nМанга қилди жаҳонбонлиғ иноят.\nХитоу Чинға берди комронлиғ,\nҚаён азм айласам кишварситонлиғ.\nТажаммул ҳадди имкондин фузунроқ,\nНеким қилсам Кимон ондин фузунроқ.\nНе комеким тахайюл ичра сиғмай,\nНе айшеким тааққул они йиғмай.\nБориға қилди кўнглумни баруманд,\nКаромат қилди борин ғайри фарзанд.\nБуким мулкумга йўқ эрди валиаҳд,\nОғу таъми берур эрди есам шаҳд.\nБу ғамдин муттасил пажмурда эрдим,\nҲаётим боғидин озурда эрдим.\nЧу йиғлаб ерга кўп қўйдум юзумни,\nЁрутти Ҳақ сенинг бирла кўзумни.\nБиҳамдиллаҳ, неким қилдим таманно,\nБорин иқболдин топтим муҳайё.\nБу кун юз шукрким қилди Ўғоним,\nСени минг ончаким бўлғай Кимоним.\nЧу Ҳақ зотингни кони маъни этмиш,\nХалойиқ васфидин мустағни этмиш.\nНе иштин бўлса шаҳлиғ эътибори,\nБукун мавжуд эрур зотингда бори.\nФалак пили саҳардин чекса хартум,\nҚошингда пашша хартумича маълум.\nУлумунг баҳридин олсоқ ҳисоби,\nАторуд шаклидур андин ҳубоби.\nЗамиринг васфи мустаҳсан эмастур,\nҚуёш равшан демак аҳсан эмастур.\nСени доно демак ёхуд хирадманд,\nДемакдурким ачиғ майдур, чучук – қанд.\nБукун андинки бор Ҳақнинг қазоси,\nКуҳулат бирла шайхухат ароси.\nЁшим эллик баводисин тай этмиш,\nНе эллик, олтмиш ҳаддиға етмиш.\nИшимга дам-бадам қилсам тааққул,\nЭрур ҳолимға кун-кундин таназзул.\nҲавас бўлса қариға навжавонлиқ\nХижолат зоҳир айлар саргаронлиқ.\nТабиат септи чун мушк узра кофур,\nЯна кофур мушк ўлмоқ не мақдурғ!\nСақол оқи ўлумга пешравдур,\nАни узмак йигит бўлмоқ ғамида,\nСақол юлмоқ дурур ўз мотамида.\nИки-учни юлуб юз айлаган реш,\nТопар беш-олти кундин сўнг ўн-ўн беш.\nБировким ранг этарга қилса оҳанг,\nБўлур чун неча кун ўтти неча ранг.\nКўруб ул рангрезлик ишларини,\nТароғ кулмакка очиб тишларини.\nТароғ гар кулса онча саъб эмас ҳол,\nБало ул лаҳзадурким кулса атфол.\nҒаразким макру ҳийлат бирла қори,\nЁна олмас йигитлик кўйи сори.\nЙигитлик айши бисёр ўлди бисёр,\nҚарилик ранжи душвор ўлди душвор.\nМангаким бўйла душвор иш тушубтур,\nИшим душворлиққа ёвушубтур.\nАгарчи умрдиндур шиква чоғи,\nҚаю шиква, қилурмен шукр доғи\nКи, Ҳақким андин ўлди ҳар ҳидоят,\nМанга қилди ҳидоят бениҳоят.\nЙигитлиқ ондаким арзони этти,\nХитоу Чин элининг хони этти.\nҚарилик кўйига солғоч хиромим,\nСени қилмиш менинг қойим мақомим.\nЖаҳон шомида гар бир ой камдур,\nҚуёш чунким тулуъ айлар не ғамдур.\nЧинор ар боғдин кам қилса соя,\nНе ғам чун чиқти сарви сидрапоя.\nНе бок ар бешадин чиққай ҳизабри,\nЧу бўлғай ўрнида ғурранда бабри.\nАтоким сен киби фарзанди бўлғай,\nҲаёти нахлининг пайванди бўлғай.\nЎлум вақти етишгач ғам еқайму,\nАгарчи ўлса ҳам ўлдум дегаймуғ\nЧу йўқтур эътимоди умр ишига,\nҚачон ўлмоқ яқин эрмас кишигағ\nЙигит истар қарилиқнинг навиди,\nҚариға йўқ йигит бўлмоқ умиди.\nҚарилиқ дарди бедармондур охир,\nБир иш кўнглумда кўп армондур охир\nКи, ўлмасдин бурун очиб кўзумни,\nСарир узра йигит кўрсам ўзумни\nКи, яъни тожу тахту салтанат ҳам,\nСипоҳу мулку молу мамлакат ҳам.\nХалойиқ устида кишвархудолиқ.\nНеким элнинг салоҳидур, они қил,\nМенинг будур салоҳим, эмди сен бил.\nБу базм ичра чу кўрди шоҳзода\nКи, аччиғ тутти беҳад шоҳ бода.\nОнингдек чекти оҳи оташолуд\nКи, етти оҳидин кўк сақфиға дуд.\nТопиб ул нуктадин озор йиғлаб,\nЎзин туфроққа солди зор йиғлаб.\nДеди гардунға тортиб оҳи жонкоҳ\nКи: «Кўп йиллар тирик бўлсун шаҳаншоҳ.\nСарири чарх бўлсун тахти жоҳи,\nФузун анжум сипоҳидин сипоҳи.\nНишоти боғи ҳар кун тоза бўлсун,\nГули айш онда беандоза бўлсун.\nҚўлидин тушмасун жоми Каёний,\nИчинда май зилоли зиндагоний.\nБу сўзларники шаҳ қилди хитобим.\nНе дермен менки, не бўлғай жавобим.\nТуруб маъразда сўз ҳаддимни билмон,\nЖавоб айтурға ўз ҳаддимни билмон.\nНеча туфроғ эса жисми ҳақирим,\nВале бир-икки сўздин йўқ гузирим.\nБири улким, чу йўқ умр эътимоди,\nЙигит-қариға тенгдур зулму доди.\nВале оламда ҳарне бўлса мавжуд,\nБақосиға эрур бир навъи маъҳуд.\nҚаю машъалки базм айлар музайян,\nУчар юз минг шарар, ул шуъла равшан.\nГияҳ юз минг бўлур бўстонда барбод,\nВале юз йил турар бир сарви озод.\nБўлур юз рушта ҳомун сел чоғи,\nТурар ўз ўрнида Албурз тоғи.\nЯна бир буки, умр ар торса юз йил,\nЧекарму рашша, ҳар неким чекар пил.\nУқобу Куйканакни қилсалар қайд2,\nҚачон қилғай анинг сайдини бу сайд.\nАгарчи арса холи қолса мутлақ,\nТутарму анда шоҳ ўрнини байдақ.\nҚуёш мағриб сори ёшурса дийдор,\nТуман минг заррадин бир йўқ падидор.\nСуруб бу нукталарни шоҳзода,\nАтонинг шавқини қилди зиёда.\nДеди Хоқонки: «Ей шамъи фароғим,\nФароғу шамъ йўқ, равшан қароғим.\nҲадисинг лутфи юз минг жондин ортуқ,\nНе жонким, чашмаи ҳайвондин ортуқ.\nБу сўзлар гавҳари дуржинки очтинг,\nГуҳар ул дурждин оламға сочтинг.\nҚулоқ топти дури шаҳвор сендин\nВа лекин мен заифи зор сендин.\nТамаъ бу ранглиғ сўз тутмас эрдим,\nЖавобим бу сифат кўз тутмас эрдим.\nЎзунгдин гар мени хушдил тиларсен,\nМуродим умрдин ҳосил тиларсен,\nАён қилмоқ керак бу сўзда посим,\nҚабул этмак керак бу илтимосим.\nБу янглиғ кўрди чун шаҳзода сурат,\nҚабул этмаклиги эрди зарурат.\nЯна туфроғ ўпуб бунёд қилди,\nҲазин кўнглин атонинг шод қилди.\nКи: «Чун шаҳ узр манъин қилди билкул,\nМанга не ҳадки қилғоймен тааммул.\nВале чун мен ҳақиру, иш улуғдур3,\nБу сўз арзин зарурат қилғулуғдур.\nЧу мен бу чоққа тегру ғофил эрдим,\nБу иш таклифидин фориғдил эрдим.\nИшим ишратқа базморолиқ эрди,\nФароғат бирла бепарволиқ эрди.\nБир-икки йил иноят айласа шоҳ\nКи, хизматдин ўзумни қилсам огоҳ.\nШаҳ оллинда ҳамиша ҳозир ўлсам,\nБу иш кайфиятиға нозир ўлсам.\nЯқин билсам ривожин ҳам касодин,\nТанисам ҳам салоҳин, ҳам фасодин.\nКичикрак иш бурунроқ бўлса таъйин,\nҚилилса ҳар не саҳв ўлғонға талқин.\nНе ишким яхшироқ қилсам шуруи,\nБўлулса яхшироқ ишнинг ружуи.\nЖаҳонда ҳар кишиким бир иши бор,\nИшида ул кишининг варзиши бор.\nЧу варзиш бўлмаса мушкил дурур иш,\nБўлур осон қачонким етти варзиш.\nМанга ҳам варзиш ўлса ошкоро,\nҚилай не ҳукм бўлса бемадоро.\nЧу сурди нуктани бу навъ дилкаш,\nБаёнидин атоси бўлди дилхуш.\nКетур соқий, манга бир жоми шоҳи\nКи, бўлғай ғам сипоҳининг паноҳи.\nҚадаҳ шаҳлиғдин ортуқдур кўзумга,\nҚилай зулм, элга қилғунча ўзумга.\nХоқоннинг ўз гавҳарин хазойин ғаройиби, балки ғаройиб хазойиниға киюрмоғи ва анинг кўзига сангпора ушоқ тошча ва қизил олтун қаро туфроғча кўрунмай, кўзи жазъи биллурий дуржға тушуб, сувда меҳри ховарийдек биллурда ойинаи Искандарийға1 тушгони ва ул кўзгу тилисмидин ғариб суратлар анга юз кўргузуб, кўнгли кўзгу аксидек изтиробға тушгони\nБу сўзни нуктагўйи нома оро\nБу янглиғ айлади ҳангома оро\nКи, чун хоқон бу сўз эъломи бирла,\nЖавобин топти андоқ коми бирла.\nНишоту айш асбобини йиғмай,\nТарабдин балки Чин мулкига сиғмай.\nҚилиб шаҳзодаға онча риоят\nКи, топмай ақл анга ҳадду ниҳоят.\nТилаб қилмоқ жаҳон онинг фидоси,\nЖаҳонни қўйки, жон онинг фидоси.\nАнга мундоқки айшу завқ етти,\nЕваз ўтрусида юз фикрат этти\nКи, не сочғай бошиға баҳру кондин\nКи, бўлғай мунбасит шаҳзода ондин.\nЧу бас олий эди меҳмон жаноби,\nБўлуб гавҳар қошида тош ҳисоби.\nБу ишдин мизбонға ажз ғолиб,\nАнинг кўнгли тилар ашёға толиб.\nҒаробат махзан ичра чун кўп эрди,\nТутуб илгин хазойин ичра кирди.\nХазойин демаким, юз баҳр ила кон,\nТошиб нақдина анда улча имкон.\nАдадсиз уй бори ганж устида ганж,\nХирад ганжури арзидин аламсанж.\nБурун қирқ уй бўлуб олтун макони,\nҲар эвда қирқ хуми хусравони.\nБу махзанда ғаробатдин бу маълум\nКи, бир хум олтун эрди ўйлаким мум.\nАни ким мум деб илгига олиб,\nНеким андин ясай дегач, ясолиб.\nЯна қирқ уй аро ажноси зебо,\nБир уйда қирқ тунг иксуну дебо.\nҒаробат мунда беҳадду ниҳоят,\nТопилмай булажаб санъатқа ғоят.\nТуман минг жинси чинию хитойи,\nБасар торининг ўлмай раҳнамойи.\nБўлуб юз ранг ипак бирла мусаввар,\nБиридек кўрмайин чархи мудаввар.\nБўлуб тасвирида юз чеҳра пайдо\nКи, Ақли Кулл бўлуб ҳусниға шайдо.\nТикилган тўн ҳисобин кимса билмай,\nБириси ҳам кесилмай, ҳам тикилмай.\nҲунарвардин бари омода бўлғон,\nМукаммал коргоҳ ичра тўқулғон.\nҲарир ончаки йўқ поёни онинг,\nЮз онча ҳуллаким, йўқ сони онинг.\nАнингдек ҳуллалар келтурди ганжур\nКи, андин кийса гар ўн ҳулла бир ҳур.\nҲануз ўлғой тану андоми маълум,\nТанининг ранги насринфоми маълум.\nЎкулган нофадин харвор-у харвор,\nТўкулган мушк худ анбор-анбор.\nЖавоҳир ончаким фикрат дабири\nҲисоб айлаб топилмай мингда бири.\nОқизиб кўз суйин ҳар лаъли сероб,\nОлиб жон нақдини ҳар бир дури ноб.\nБулуру яшм юз минг булажаб зарф\nКи, ҳар бирга хирожи мулк ўлуб сарф.\nҚилиб ганжур юз мундоқни ҳозир,\nБўлуб ҳам шоҳ, ҳам шаҳзода нозир.\nНеча боққон сойи ҳайрат бўлуб фош,\nКулумсуб гоҳу, гоҳи ирғотиб бош.\nТамошодин тўяр чоғ чун ёвушти,\nКўзи бир булажаб пайкарға тушти.\nБулури нобдин бир турфа сандуқ,\nЯсомайдур дегайсен они махлуқ.\nСафолиқ хулқи кўнглидин намудор,\nИчинда бир ажаб ҳайъат падидор.\nВале ул турфа ҳайъат сирри мубҳам,\nМурассаъ қуфл ила сандуқ маҳкам.\nДема сандуқ, юз офат ҳисори,\nЭшигин руст боғлаб қалъадори\nКи, офат қалъаси маҳкамроқ авло,\nАнинг асрори ҳам мубҳамроқ авло.\nЧу анда булажаб кўрди шамойил,\nБўлуб шаҳзода билмакликка мойил.\nДеди: «Бас турфадур бу санъату соз,\nДенгизким, не дурур бу рардада роз?\nКалиди қайда бўлса, ҳозир айланг,\nОчиб қуфлини, сиррин зоҳир айланг!»\nҚилиб Хоқон бу маънида мадоро,\nРавони айлади узр ошкоро.\nКи, бу сандуқ сиррин кимса билмас,\nКалиди йўқтурур, қуфли очилмас.\nАни кўрдунг, билурнинг фикридин кеч\nКи, биз ҳам кўрдук, аммо билмадук ҳеч.\nЭшитгач шоҳ узрин шоҳзода,\nҲавас савдосини қилди зиёда.\nТафаккур бирла билмиш одамизод2.\nМуайян қилмағунча тору пудин\nТасалли ошкор ўлғай кўнгулга».\nНечаким шоҳ узрангез бўлди.\nАнинг савдоси кўпроқ тез бўлди.\nНечаким шоҳ этиб кўпрак тааммул,\nБўлуб шаҳзода кўпрак бетаҳаммул.\nШаҳ айлаб неча ул ишга назора,\nТопилмай ростлиғдин ўзга чора.\nДедиким, қуфлин онинг очтилар бот,\nИчидин чиқти бир рахшанда миръот.\nСафо бобида меҳри ховарий ул,\nНе меҳр, оинаи Искандарий ул.\nСадафда дурри байзочеҳр янглиғ,\nФалак сандуқи ичра меҳр янглиғ.\nҲакимиким нигор айлаб тирозин,\nЁзиб кейнида махфий борча розин\nКи: «Бу миръотким, гетинамодур,\nАнга хуршедча нуру сафодур.\nЖаҳон аҳлиға онинг ёдгори\nАлардин ҳар бир Афлотунға3 ҳамаҳд.\nСипеҳр аҳволининг соҳибвуқуфи,\nЖаҳоннинг корбанду файласуфи.\nТаниб афлоку анжум толиин туз,\nБу кўзгу санъатида қўйдилар юз.\nНеча йил ранж тортиб бемадоро,\nБу пайкар нақши бўлди ошкоро.\nБу кўзгуким эрур ҳикмат жаҳони,\nТилисмедур шигарф анда ниҳони4\nКи, ҳар ким очмоғиға саъй қилса,\nАнинг саъйи била бу иш очилса.\nКелиб кўзгуни ердин олса филҳол,\nСафолиғ чеҳриға кўз солса филҳол,\nНеким умрида андин турфароқ иш,\nЭмас мумкин, агар худ нўшу гар ниш\nКи, Тенгри айламиш кўрмакни рўзи,\nҚазо бошиға келтурмакни рўзи.\nВале очмоқлиғи мушкилдур асру,\nГудози жисму ранжи дилдур асру.\nАнгаким тушса очмоқ изтироби,\nБу бўлди ул муаммонинг ҳисоби.\nКи, Юнон мулки ул фархунда кишвар\nКи, ҳикмат бирла топти зебу зевар.\nҲакимиким топиб ашколи афлок,\nБу кишвар туфроғидин бир овуч хок.\nТоши ҳикмат элининг дурри тожи,\nГиёҳи борча иллатлар иложи.\nШимолий ҳаддида тоғе дурур тунд\nКи, тиғи кўк мисосидин эрур кунд.\nКиши Юнон сори бормоқ керактур,\nИнон ул тоққа бошқормоқ керактур.\nАпода қолса уч манзил масофат,\nУл уч манзилда воқедур уч офат.\nБурунғи манзил ичра аждаҳое,\nЯратқон Тенгри қаҳридин балое5.\nУчунчида тилисми булажаб соз,\nБу икидин доғи мушкилрак ул роз.\nБу уч манзилдин ўткорганга маҳмил.\nБу тоғ ичра киши қилса гузоре,\nКўрар ҳижрон тунидек тийра ғоре.\nЭрур ғор ичра Суқроти ягона,\nДема Суқрот, Буқроти6 замона.\nТирик бор эрса донойи хирадманд,\nОчар борғон киши ашколидин банд.\nВагар қайди ҳаёт ичра эмастур,\nГириҳлик риштаи банди очилғай.\nЎқуғоч шоҳзода қиссани пок,\nБу мушкул ҳаллиға бўлди ҳаваснок.\nОнингдек ғолиб ўлди изтироби\nКи, бу фикр узра борди хўрду хоби.\nЧу Хоқон фаҳм қилди муддаосин\nУзотти манъи узра можаросин.\nНечаким шоҳ кўпрак тутти мавқуф,\nВале шаҳзода кўпрак бўлди машъуф.\nЎғулға гарчи мушкул ҳол тушти,\nАтоға саъброқ аҳвол тушти.\nЎғулға юзланиб андоқ суубат,\nАтоға андин ортуғроқ уқубат.\nКи, саъб иш солди оллимға замона.\nНечаким саъб эрур гардун жафоси,\nЭрур бехудлуғ ул ишнинг давоси.\nФарҳодқа Юнон мулки азимати жазм бўлуб, ҳикмат била Мулкорони чорлаб, сўз кумайтини Юнон водийсиға солиб, тилисм муддаосин, балки муддао тилисмин анинг қошида очқони ва Мулкоро ани насиҳат била мумтанеъ қила олмай муддаосин хоқонға арз қилиб, бу муҳлик сўздин Хоқоннинг руҳи Фарҳоди бадан Чинидин адам Юнониға юзлангали ёвушуб, Мулкоро била кўп машварат қилғондин сўнгра Фарҳод била Юнон мулкига черик тортиб борурни муқаррар қилғони\nБу меҳнат шарҳин улким қилди таҳрир,\nБу янглиғ айлади афсона тақрир\nКи, чун шаҳзодаға жаври ҳаводис,\nМунунгдек мушкул амре қилди ҳодис.\nАнингдек борди орому қарори\nКи, чиқти ўз қўлидин ихтиёри.\nБу эрди бимким девона бўлғай,\nХирад ойинидин бегона бўлғай.\nТута олмай чу ул савдони пинҳон,\nТилаб хилватда Мулкорони пинҳон.\nАнга тақрир қилди можаросин,\nҲавас кўнгли аро солғон балосин.\nДедиким: Гар гадо, гар шоҳ бўлсун,\nАгар ғофил, вагар огоҳ бўлсун,\nТанаъум бирла меҳнат хўбу зишти,\nНеким бўлмиш азалдин сарнавишти,\nАни то кўрмагай имкон эмастур,\nХирад оллинда бу пинҳон эмастур.\nАгар шоҳ, ар гадодур одамизод,\nЭмас бўйни қазо ҳукмидин озод.\nЁзилғон нуктани тағйир қилмоқ,\nЭрур сув узра хат таҳрир қилмоқ.\nҚазо килки не хатким қилди мастур,\nЭмас ҳаргиз ани тағйири дастур.\nЗамоннинг бори ишда зуфунуни,\nЭрур гардун фунунининг забуни.\nКишининг ер юзига ҳукми етсун,\nҚазойи осмони етса, нетсунғ\nХалойиқ ажзидинким нуктаронмен,\nБулардин мен доғи бир нотавонмен.\nНеким оллимға ёзмиш килки тақдир,\nМанга йўқтур ани кўрмакка тадбир.\nАзалда бу эмиш Ҳақнинг қазоси,\nМенинг оллимға бу иш ибтилоси.\nАнингким кўнгли топмиш ақлдин нур.\nКерак тутса мени бу ишда маъзур.\nБукун оллимға тушмиш турфа ҳолат,\nАгарчи элга бор андин малолат,\nМенинг ҳеч анда йўқтур ихтиёрим\nКи, оллимға ёзибтур Кирдигорим.\nБилурмен мушкул ишдур асру, лекин\nҚила олмон қазо ўтини сокин.\nКеракким айласанг Хоқонға тақрир,\nМенинг оллимға келтурганни тақдир.\nАтолиқ ҳаққи чун бордур апода,\nИжозат истарам бу можапода.\nДағи йўлумға ҳиммат зод қилсун,\nВа гаҳ-гоҳи дуода ёд қилсун.\nАнинг ҳиммат била гар бўлса ёди,\nШак эрмас тормоғим бу иш кушоди.\nИжозат бермаса Тенгри тонуқдур,\nҲақ оллинда бу асрорим очуқдур\nКи, бесомон бўлуб бечоралиқдин,\nГузирим йўқтурур оворалиқдин.\nОлиб бошим, демай обод ила чўл,\nҲамул мақсад сори тутқум дурур йўл.\nЙўлумда девдур, гар аждаҳодур,\nТилисм ичра агар юз минг балодур,\nЮмуб борча таҳошидин кўзумни,\nУл офатларға урғумдур ўзумни.\nИшим чун манъ кўйидин йироқдур,\nИжозат бўлса шаҳдин яхшироқдур».\nБу муҳлик руқъа чун ирод қилди,\nЯна муҳлик қасам ҳам ёд қилди\nКи, йўл топмас бу мақсудимға тағйир,\nСен эмди саъй этарда қилма тақсир».\nЧу Мулкоро эшитти бу фасона,\nЧекиб кўнглидин оҳи бехудона.\nМаломат айлабон айтай деса панд,\nКўрубким, панд эшигин айламиш банд.\nНе сўздин истаса тутмоқ қўлини,\nКўрубким боғламишдур сўз йўлини.\nАжаб навъ онглабон ул сурати ҳол,\nҚолиб ожиз дам урмоқдин, бўлуб лол.\nВужудин айлабон бу шуъла нобуд,\nЕтиб кўк гунбадига оҳидин дуд.\nКўзи бу дуд ранжидин ёшориб,\nҚупуб йиғлаю шоҳ оллиға бориб.\nТилаб хилват, кириб хоқон қошиға,\nМудово айлай олмай кўз ёшиға.\nКўруб айтурда ранжи бениҳоят,\nҚилиб ҳар не эшитканни ҳикоят,\nЧу онглаб шоҳ анинг бу можаросин,\nУруб кўксига, чок айлаб яқосин.\nИкав ул меҳнати анбуҳ бирла,\nБасе йиғлаштилар андуҳ бирла,\nЧу кўп қилди жазаъ шоҳи замона,\nЎпуб туфроғни дастури ягона.\nБўлуб дардиға бир-бир чора пардоз,\nНасиҳат қилди сокин-сокин оғоз\nКи, «Шоҳо, ҳар не сабт ўлди қазодин,\nТопилмас чораи ўзга ризодин.\nБукун чун шаҳ замоннинг аъқалидур,\nМунаввар кўнгли давлат машъалидур1.\nНе ҳожат айтмоқким чун тушар иш,\nЖазаъдин беҳдур ўлмоқ чораандиш.\nХирад гар бўлди эрса чорапайванд,\nНатижа чорадин топқай хирадманд.\nГар ўлса чораға тақдир монеъ,\nКерак бўлмоқ қазо ҳукмиға қонеъ».\nДеди шаҳ: эй саодат шамъи пойинг,\nКўнгул ороми нутқи дилкушойинг.\nКиши ўз жонидин тўймоқ бўлурму,\nАни мундоқ била қўймоқ бўлурму?\nКўнгул дардиға дармондур насиҳат,\nҚилоли улча имкондур насиҳат.\nАгар худ топти таскин давлат ўлди,\nКўнгулга кому жонға роҳат ўлди.\nАсар қилмасдек ўлса кўнглига панд,\nБўлоли ҳар не Ҳақдин келса хурсанд».\nБу сўз бирла яна Хоқону дастур,2\nТараддуд қилдилар беҳадду мақдур.\nБасе ҳар навъ тадбир айладилар,\nТопилмай нафъ, тағйир айладилар.\nЧу саъб эрди ишида орзухоҳ,\nНасиҳатгўга бўлди орзу коҳ.\nНеча тил гуфтугўси кўпрак ўлди,\nАнинг ул орзуси кўпрак ўлди.\nЧу Хоқон чорасидин бўлди маъюс.\nТахайюл қилди этмак они маҳбус.\nЯна ҳабсиға ҳам қилмай таҳаммул,\nДавосин айлади мундоқ таҳайюл —\nКи, онинг кўнглини озурда қилмай,\nҲаёти гулбунин пажмурда қилмай.\nЧерик солғай Хитоу мулки Чинға,\nЮруб чеккай сипаҳ Юнон заминға.\nАнгача ўғлиға ҳамроҳ бўлғай,\nЁмон-яхшисидин огоҳ бўлғай.\nЕтарга улча айлабтур ирода,\nЗамони киргуси мумтад арода.\nАнга тегру эрур қилғон хаёли,\nКўнгулдин чиқмағининг эҳтимоли.\nМуяссар гар эмас бу ул замонда,\nНе Ҳақдин келса кўргай они онда.\nЧу бу андеша тушти кўнглиға хўб,\nРавони деди Мулкороғаким: «Қўр!\nБориб Фарҳоднинг оллинда бир-бир,\nБорисин дафъа-дафъа айла тақрир».\nҚЎпуб дастур анинг сори уруб гом,\nДебон ҳар нуктаким шоҳ айлаб эълом.\nКўруб шаҳзода ҳосил муддаосин,\nҲамул ишда атосининг ризосин.\nБилибким, гар деса ёлғуз борурмен,\nБу ишни ўз қошимдин бошқорурмен.\nЭмас ул иш мурувват иқтизоси,\nБўлур ул ғамда мустаъсал атоси.\nАто йўқким, тушар кишварга ошуб,\nНе кишвар, гунбади ахзарға ошуб.\nРизо изҳор этиб, деди, равон бўл,\nҚил андоқким тутоли ул тараф йўл.\nҚЎпуб, дастур ўлуб мақсуди ҳосил,\nКелиб хоқонни доғи қилди хушдил.\nЧерикка айлабон миоду булжор,\nТавочи ҳар тараф еткурди ул жор3.\nКел, эй соқий, ки ўтти айш чоғи,\nМанга тут эмди отлонур аёғи.\nДимоғимдин олиб бир жом ила ҳуш,\nМени қил девбанду, аждаҳокуш.


Лев ТОЛСТОЙ (1828–1910) ИБЛИС. (Қисса) – Jahon adabiyoti\nЛев ТОЛСТОЙ (1828–1910) ИБЛИС. (Қисса)\nҲар бир ўқувчи бадиий асарни ўз ҳаётий ва адабий тажрибаси асосида идрок этади. Шу боис бир ўқувчининг идроки бошқасиникига айнан ўхшамайди. Бадиий идрок билан боғлиқ бу турфалик, аслида, бизга ато этилган ажойиб неъмат. Шунга кўра, буюк рус адиби Лев Толстойнинг “Иблис” қиссаси таржимасига ёзилган ушбу сўзбошидан мурод ҳам муҳтарам журналхоннинг шундай муқаддас ҳуқуқига дахл қилмоқ эмас, албатта. Биз атиги даҳо сўз санъаткори мазкур қиссасини қандай яратгани ҳақида баъзи муҳим маълумотларни эслатиб қўймоқчимиз, холос. Зеро, бу маълумотлар “Иблис” қиссасини тўғри тушуниш, тўғри талқин этишда ҳар бир ўқувчига асқотиши шак-шубҳасиздир.\nXIX асрнинг 80-йиллари охири – 90-йиллари бошида Толстой “Крейцер сонатаси”, “Тирилиш”, “Авлиё Сергий” каби қисса ва романлар устида зўр илҳом билан ишлайди. Шуниси эътиборга лойиқки, мазкур асарларнинг барчасида муаллифнинг диний-ахлоқий қарашларида муҳим ўрин тутувчи масала – зино ва унинг инсон тақдирига ҳалокатли таъсири бадиий тадқиқ этилади. “Иблис” қиссаси ҳам худди шу даврда қоғозга туширилган ва худди шу мавзуга бағишланган. Демакки, уни Толстойнинг юқорида зикр этилган уч асари билан уйғун идрок этиш айни муддаодир.\n“Иблис” қиссаси икки ҳаётий манбага таяниб, қоғозга туширилган. Биринчи манба – тулалик суд терговчиси Николай Фридерихснинг ишқий можаролари бўлиб, у зино гирдобига тушиш оқибатида бутун ҳаётини барбод этади. “Иблис” қиссаси, сюжет нуқтаи назаридан, шу фожеий қисматга тўлиқ мувофиқ келади. Айни чоғда, Толстой қиссага ўз ҳаёти лавҳаларини ҳам сингдириб юборганки, бу эса “Иблис” учун иккинчи ҳаётий манба бўлиб хизмат қилган. Зотан, Толстой ўз биографи Павел Бирюковга ғўр ёшлик йилларида икки зино – икки гуноҳга йўл қўйгани ва шу разил қилмиши ўзини тоадаб азоблажаги ҳақида сўзлаб берган эди.\nХуллас, мазкур икки ҳаётий манба “Иблис” қиссаси учун ўриш ва арқоқ бўлиб хизмат қилади. Толстой асарни ёзиб тугатгач, уни ёзув столи ғаладонида сақлайди. Чунки турмуш ўртоғи Софья Андреевна тасодифан қиссани топиб олса, унинг эски рашки яна аланга олиши ва иккови ўртасидаги жанжал катталашиши аниқ эди. Бироқ ҳар қанча эҳтиёт чоралари кўрилмасин, 1909 йил 13 майда қўлёзма Софья Андреевнанинг қўлига тушиб қолади. Лев Николаевич ўша кунги сана билан кундалигига хотини “Иблис”ни топиб олгани-ю, бундан кучли ларзага тушганини қайд этади. Йигирма йил сир сақланган қисса, ниҳоят, 1911 йилда, Толстой вафотидан сўнг илк бор чоп этилади.\nЭнди қиссага доир баъзи хусусиятларга изоҳ бериб ўтсак. “Иблис”нинг бир неча жойида ўзаро номувофиқликлар кўзга ташланади. Русча нашрларда бундай номувофиқликлар сақлаб қолиниб, уларга изоҳ бериш билан кифояланилади. Лекин биз ўзбек китобхонига осон ва ўнғай бўлсин деган мақсадда уларни таржимада тузатиб кетишни лозим топдик. Масалан, асосий персонажлардан бири – Степанида келин бўлиб тушган оила қисса аввалида Печниковлар деб аталса, ярмидан бошлаб Пчельниковларга “айланади”. Биз қиссанинг аввалидан охиригача Пчельниковлар деб ўгиришни мақсадга мувофиқ, деб топдик.\nҚолаверса, Толстой қисса якунини икки вариантда яратган. Иккинчи вариант дастлабкисидан бирмунча кейин ёзилган. Русча нашрларда иккинчи вариант ҳар доим қиссага илова этилади. Биз ҳам шу усулни тўғри деб топиб, қисса якунининг кейинги вариантини ҳам ўзбекчалаштирдик. Шуниси ҳайратга сазоворки, Толстой бир қиссага икки муқобил якун ёзиб, орадан эллик-олтмиш йил вақт ўтгач юзага келувчи постмодернизм адабиётига хос гиперматнлиликка тамал қўйгандек гўё.\n“Лекин мен сизга айтаман: ким бир аёлга шаҳват назари билан қараса ҳам, аллақачон кўнглида у билан зино қилган бўлади.\nАгар сенинг ўнг кўзинг гуноҳ қилишингга сабаб бўлса, уни суғуриб ташла. Чунки бутун баданинг жаҳаннамга ташланишидан кўра, аъзойингдан бирининг нобуд бўлгани сен учун яхшироқдир.\nАгар сенинг ўнг қўлинг гуноҳ қилишингга сабаб бўлса, уни чопиб ташла. Чунки бутун баданинг жаҳаннамга йўлиқишидан кўра, аъзойингдан бирининг нобуд бўлгани сен учун яхшироқдир”. (Инжил, Мотто – V: 28, 29,30)\nЕвгений Иртеневни олдинда катта амал-мартабалар кутарди. Бунинг учун қанча фазилат зарур бўлса, бари унда бекам-кўст ҳам эди. Иртенев оиласида жуда ажойиб тарбия кўрган, Петербург университетини якунлаб, юрист дипломини олган, яқинда қазо қилган отаси сабаб аслзодалар даврасида анча-мунча таниш орттирган, бундан ташқари министрликда шахсан министрнинг ҳимоятида хизматни ҳам бошлаб юборган эди. Яна каттагина ер-мулки ҳам бор эди-ю, аммо бу ер-мулк сал шубҳали эди. Отаси онаси билан бирга умрини аксар чет элда ва Петербургда ўтказар, икки ўғли – Евгений ва унинг кавалергарддаги акаси Андрейга ҳар йили олти минг рублдан чўнтак пули бериб турарди. У фақат ёзда икки ойга ер-мулкига келар, шунда ҳам хўжалик ишларига бош қўшмас, барча ваколатни келгинди ишбошига топшириб қўйган, ишбоши эса хўжаликни ўз ҳолига ташлаб қўйган-у, аммо хўжайин унга батамом ишонарди.\nОталари вафотидан сўнг ака-ука ўртасида мерос тақсимланадиган бўлганда марҳумнинг шу қадар кўп қарзлари борлиги юзага чиқдики, марҳумнинг ишончли вакили охири уларга бувиларининг юз минг рубль турадиган ер-мулкини сақлаб қолиб, мероснинг бошқа қисмидан бутундай воз кечишни маслаҳат берди. Аммо кекса Иртеневга берган насия пулини сўроқлаб, қўлида вексель билан келган қўшни помешчик, гарчи қарзлар кўп бўлса-да, каттакон ер-мулкни сақлаб қолиш ва оёққа турғизиш мумкинлигидан сўз очиб қолди. Унинг фикрича, ўрмонни ва бўш ётган тақир ерларни сотиб, асосий сердаромад жой – Семёновскийни тўрт минг десятина унумдор қора тупроғи, шакар заводи ва икки юз десятина яйлови билан сақлаб қолинса, ўз ҳаётини шу ишга бағишлаб, қишлоққа кўчиб келинса-да, ақл ва тадбир билан хўжайинлик қилинса, кифоя эмиш.\nЕвгений баҳорда ер-мулкига келди-ю (отаси қишда – рўзада қазо қилганди), уни бошдан-оёқ кўздан кечиргач, хизматидан истеъфо беришга, қишлоққа онаси билан кўчиб келиб, асосий ер-мулкни сақлаб қолиш учун хўжалик билан шуғулланишга қарор қилди.\nЎзи кўпам дўст-иноқ бўлмаган акаси билан эса қуйидаги битимга келди: унга ҳар йили тўрт минг рублдан пул бериб туради ёки бирйўла саксон минг рубль тўлайди, акаси эса бунинг эвазига меросдаги улушидан воз кечади.\nУ, ростдан ҳам, қишлоққа кўчиб келди-да, онаси билан кенг-мўл уйга жойлашиб, хўжалик ишлари билан қизғин, айни чоғда эҳтиёткор шуғуллана бошлади.\nОдамлар қариларни консерватор, ёшларни эса новатор бўлади, деб ҳисоблашади. Ваҳоланки, бу мутлақо нотўғри фикр. Аслида, қарилар эмас, ёшлар консерватор бўлади. Улар яшашни жуда хоҳлайди-ю, аммо қандай яшашни мулоҳаза қилмайди ёки бунга вақти ҳам бўлмайди. Шунинг учун одамлар уларгача қандай яшаган бўлса, шундай яшаб кетаверади.\nЕвгений ҳам худди шундай қилди. У қишлоққа кўчиб келди-ю, отасининг давридаги эмас – чунки отаси нўноқ хўжайин эди – бобосининг замонидаги ҳаёт тарзини қайта тиклашга бел боғлади. Евгений бу турмуш тарзини уйда ҳам, боғда ҳам, хўжаликда ҳам, албатта, янги замонга мослаб қайта тиклаш – катта-катта харжлаб, бадавлат, тўқ яшаш, ҳар ерда батартиблик ва саришталик ўрнатиш учун ўзини ўтга-чўққа урарди. Ўшандай ҳаётни оёққа қўйиш учун бир дунё ишни бажариш лозим эди: ҳақдорлар ва банкларнинг талабини қондириш, бунинг учун ерларни сотиш ва қарзларни чўздириш, тўрт минг десятина унумдор ерга ва шакар заводига эга Семёновскийдаги каттакон хўжаликнинг бир қисмини ижарага бериб, бир қисмини эса ўз кучи билан экиб, сақлаб туриш учун ҳам озмунча пул керак бўлмасди! Ёт кўзларга ташландиқ ҳолга келиб, заволга юз тутгандек кўринмасин учун уйни ҳам, боғни ҳам бир нави парваришлаб туриш зарур эди.\nЕвгенийнинг ишлари бошдан ошиб-тошиб ётарди-ю, бироқ унинг куч-қуввати – хоҳ жисмоний, хоҳ руҳий бўлсин – ҳар қанча юмушга етиб ортарди. У йигирма олти ёшдаги ўрта бўйли, мускуллари бўртиб чиққан, бақувват, хушчақчақ, таъсирчан ва чаққон йигит бўлиб, икки юзи қип-қизил, тишлари садафдек оқ, лаблари жуда хушбичим, сочлари сийракроқ, майин ва жингалакка мойил эди. Унинг яккаю ягона камчилиги кўзи узоқни кўрмаслиги бўлиб, кўзойнакка ружу қўйганидан бу касалини зўрайтириб олган, энди пенснесиз юролмайдиган бўлиб қолган, шу матоҳ бурнининг дўнгчасига ботиб, кўкиш из қолдириб ҳам улгурган эди. Унинг жисмоний қиёфаси ана шундай эди. Руҳий қиёфаси эса янаям ажойиб, уни кимки қанча кўпроқ билса, шунча кўпроқ ёқтириб қоларди. Онаси илгаритдан уни бошқалардан кўпроқ авайлар, эри қазо қилгандан кейин эса нафақат бор меҳри, балки бор ҳаётини ҳам унга атаган эди. Аммо уни бу қадар севган фақат онасининг ўзи эмас эди. Гимназия ва университетда орттирган ўртоқлари ҳам уни севар, айни чоғда ҳурмат ҳам қиларди. У еттиёт бегона одамларга ҳам худди шундай таъсир кўрсата оларди. Иртеневнинг оғзидан чиққан бирортаям гапга ишонмаслик мумкин эмас эди. Ахир, ҳалоллик акс этиб турган бундай очиқ юз, янаям тўғрироғи, кўзга боқиб, ундан алдов, ёлғон кутиш мумкинми?!\nУмуман, йигитнинг ҳалоллиги унинг ишларида кўп бор асқотган эди. Қарз берувчилар бошқаларнинг илтимосини рад этса ҳам, унга йўқ деёлмасди. Ишбоши, оқсоқол, мужиклар ҳам ҳар кимга қабиҳлик қилса, ҳар кимни алдаса-да, хушфеъл, содда, янаям муҳими, ичи билан таши бир бу йигитни чув тушуришни эсдан чиқариб қўярди.\nМай ойининг охирлари эди. Евгений бекор ётган тақир ерларини бир савдогарга сотадиган бўлиб, уларни гаровдан чиқаргани шаҳарга борди-ю, бу бошоғриғидан бир амаллаб қутулгач, хўжаликнинг ашқол-дашқоллари, яъни отлар, ҳўкизлар ва араваларни янгилаш, янаям муҳими, хуторда баъзи қурилишлар қилиш учун ўша савдогарнинг ўзидан қарз кўтарди. Ана шундан кейин ишлар жонланиб кетди. Тахта-ёғочлар ташиб келтирилди, дурадгорлар ишга киришди, саксонта арава гўнг ташишга қўйилди, аммо ҳаммаёқ путурдан кетган, лиққиллаб омонат турарди.\nШу чоп-чоплар орасида, гарчи муҳим бўлмаса-да, аммо Евгенийни беҳаловат қилган бир вазият юзага келди. У ҳам ёшлигини барча навқирон, соғлом бўйдоқ йигитлардек ўтказар, яъни ҳар турли аёллар билан алоқада бўлиб турарди. Уни бузуқ деб бўлмасди-ю, аммо ўзи тан олганидек, роҳиб деб ҳам бўлмасди. Евгений бунга, унинг ўз ибораси билан айтганда, жисмоний соғлиғи ва ақлий эркинлиги қанча талаб қилса, фақат шунча майл кўрсатар эди, холос. У ўн олти ёшидан ана шу йўлга кирган, ҳозиргача бари кўнгилдагидек борарди. Кўнгилдагидек дегани шу маънода эдики, у бузуқликка берилиб кетмади, бирортасига телбаларча элакишмади, яна касал-пасал ҳам оттирмади. Петербургда охирги марта бир чевар қиз билан ишқибозлик қилиб юрди, аммо кейинги пайтда қизнинг ахлоқи бузилди, шунда у билан дарҳол орани очиқ қилди. Ҳартугул, қизни пул билан таъминлаб қўйганидан, ортиқча ҳижолат ҳам тортиб ўтирмади.\nЛекин қишлоққа кўчиб келганига, мана, икки ой бўляптики, бу борада қандай йўл тутишни билмай, боши қотар эди. Ўзини мажбуран тийиш йигитнинг мазасини қочириб борарди. Наҳотки, шугинани деб шаҳарга тушиш керак бўлса? Хўш, шаҳарга тушмаса, қаерга борсин? Қандай қилиб бетоқат ҳирсини қондирсин? Уни фақат шу саволлар қийнар, чунки шундай қилмасам бўлмайди, деб ҳисоблар эди. Хаёлида зарур деб билгани ҳаётида ҳам зарурга айланди, шу асно у эрки қўлдан кетгани, ҳар бир аёлга ҳирс билан қараётганини пайқаб қолди.\nЕвгений шу қишлоқдан бирор маъшуқа топишни ножоиз деб биларди. Одамлардан эшитишича, отаси ҳам, бобоси ҳам, бошқа помешчиклардан фарқли ўлароқ, ўз уйида ҳеч қачон ҳеч қандай деҳқон аёл билан ошиқ-маъшуқлик қилмаган экан. Аввалига у ҳам бундай иш қилмасликка қарор берди. Аммо кейин шу нафси бедавога қанчалик боғланиб қолганини тушуниб етиб, шаҳарда бошига қандай кўргуликлар тушишини даҳшат-ла кўз олдига келтириб, ҳозир крепостнойлик бекор қилинган, демак, шу ерданам жазман топсам бўлади, деган фикрда тўхталди. Фақат шундай иш тутиш керакки, ҳеч ким буни пайқамасин, яна бузуқлик учун эмас, соғлиқ учун қилсин, у ўзига нуқул шундай деб гап уқтирарди. Йигит шу қарорга келди-ю, безовталиги баттар ортди. У оқсоқол биланми, бирор деҳқон ёки дурадгор биланми гаплашиб қолса, ўзиям сезмаган ҳолда гапни аёллар мавзусига бурар, шу хусусда сўз очилди дегунча эса гўё мум тишлаб оларди. Йигит аёлларга янаям кўпроқ қарайдиган бўлиб бораётганини пайқади.\nАҳд қилиш бошқа гап экан-у, уни бажариш бошқа гап экан. Ўзи бирор аёлга гап отай деса, барин деган номига сира тўғри келмайди. Қайси аёлга, қаердаям гап отсин! Бировни ўртага солсинми ёки? Аммо кимдан илтимос қилади буни?\nБир гал чанқоғини бостиргани қоровулхонага кирди. Қоровул – отасининг собиқ овчиси Данила чол эди. Иртенев чолни гапга солганди, қоровулнинг қулфи дили очилиб кетди – авваллари ов пайти хўбам шароббозлик қилишганидан сўзлай кетди. Шунда йигитнинг хаёлидан ўша сабилни шу қоровулхонада ёки ўрмонда қилинсами, жуда бопта бўлар эди, деган фикр ўтди. Аммо бунинг иложини қандай топса бўлади? Дарвоқе, Данила чол шу ишни бўйнига олмасмикан? “Балки буни илтимос қилсам, чолнинг аччиғи чиқар, ўзим эса шарманда бўларман? Балки оппа-осон рози бўлар”. У Данила чолнинг ҳикоясига қулоқ тутар экан, хаёлидан ана шу фикрлар ўтар эди. Данила Пряничков билан дьячиханинг овбоп даласига қандай бориб қолишгани-ю, шеригини ўша хотин билан қандай қовуштириб қўйганидан сўзларди.\n“Чолга айтсам бўлар”, деб ўйлади Евгений.\n– Жойи жаннатда бўлгур отангиз ҳеч бунақа аҳмоқона ишлар қилмасди.\n“Йўқ, айтиб бўлмайди”, деб ўйлади бу гапни эшитиб Евгений, аммо бир синаб кўриш учун таваккал сўз бошлади:\n– Ўзинг нега бунақа чатоқ ишлар қилгансан унда.\n– Бунинг нимаси чатоқ экан. Аёли тушмагур ҳам хурсанд, Фёдор Захаровичнинг-ку оғзи қулоғида. Яна ҳамёнга бир рубль тушиб турибди. Нима қилсин ўша бечораям. У ҳам тирик жон! Эҳтимол, шароб ичар!\n“Ҳа, айтса бўлади”, деб ўйлади Евгений ва дарҳол сўз бошлади:\n– Сенга айтсам, Данила, – у шундай деди-ю, дувва қизарди, – жуда қийналиб кетдим. – Данила унга кулимсираб қараб турарди. – Роҳиб эмасман, ахир, тарки одат…\nУ гапи аҳмоқона чиққанини англаб, уялди-ю, аммо Данила маъқуллаб турганини кўриб, суюнди.\n– Илгарироқ айтмайсизми шу дардингизни, иложи йўқ иш эканми бу! Сиз фақат фалон жувонни десангиз, бас.\n– Оҳ, рости, менга фарқи йўқ. Фақат кўҳлик, соғлом бўлса, дегандим.\n– Тушундим, – деди лабини қимтиб Данила. У ўйга толганди. – Ҳа, жуда кетворган биттаси бор, – деб бирдан гап бошлади у. – Ўтган кузда эрга чиққан, шуни синаб кўрсангиз-чи? – Данила бу ёғига шивирлашга ўтди. – Эри ҳеч нима қила олмайди. Овчига шуям қайғу бўлибди-ю!\nЕвгенийнинг юзи уятдан бурушиб кетди.\n– Йўқ, йўқ, – деди у шоша-пиша. – Менга бунақаси керак эмас. Менга шунақаси керакки, ўзи кўҳлик ҳам соғлом-у, аммо ташвиши озроқ бўлсин – аскарликка кетган бирортасининг хотиними ёки бошқа шунга ўхшаганими…\n– Топдим! Демак, сизга Степанида боп экан. Эри пул топгани шаҳарга кетган, аскарнинг хотини, деса ҳам бўлаверади. Лекигин ўзи кўҳлик, соғлом жувон. Кўнглингиз, албатта, тўлади. Бир оғиз бор десам, ўзи келаверади…\n– Хўш, қачон?..\n– Хоҳланг, эртагаёқ! Тамакига борганда, кириб ўтаман. Туш пайти шу қоровулхонага ёки ҳовли этагидаги ҳаммомга келинг. Ҳеч ким ҳалал бермайди. Ҳамма тушки уйқуга кетган бўлади.\n– Майли, мен – рози!\nУйга қайтаётганида Евгенийни қаттиқ ҳаяжон босди. “Эртага нима бўлади энди? Қанақа жувон ўзи у? Бирор тасқара бўлса-чи? Йўқ, қишлоқи жувонлар кўҳлик бўлади, – хаёлидан ўтказди у ўзи ортидан кўз узолмай қараб қолган ёш аёлларни эслаб. – Аммо унга нималар дейман, қандай қўл теккизаман?”\nЕвгений кун бўйи ҳардамхаёл бўлиб юрди. Эртасига соат ўн иккида қоровулхонага келди. Уни эшик олдида жим қаршилаган Данила боши билан ўрмон тарафга маъноли ишора қилди. Евгенийнинг юраги дукиллаб уриб кетди, у юраги овозини эшитган кўйи ҳовли этагига қараб юрди. Аммо бу ерда ҳеч ким кўзга ташланмас эди. Ҳаммомга яқин борди – бу ерда ҳам ҳеч зоғ йўқ. Ҳаммомни кўздан кечириб, ташқари чиққан ҳамоно новданинг “қирс” этиб синган овозини эшитди. Йигит овоз келган тарафга қараган эди, жар ортидаги бутазорда бир жувонга кўзи тушди. Евгений жар оша ўзини ўша ёққа отди. Аммо жарда қичитқи ўсиб ётган экан, ҳовлиқишда буни пайқамабди – бутун бадани ачишиб-қичишди-ю, бурнидаги пенснесини ҳам тушириб, яна ортига чопиб чиқди. Жувон каштагулли оқ фартук, тўқ қизил тивит юбка, оч қизил рўмолда ялангоёқ турар, дуркун, соғлом, чиройли эди. У ўша ерда турганча, ҳайиқиброқ кулиб қарарди.\n– Ўша ерда айлана сўқмоқ бор, шундан юра қолсангиз-чи, – деди у Евгенийга. – Биз келганимизга ҳийла бўлди. Йўғ-ей, кўп эмас.\nЕвгений жувоннинг ёнига борди, бирров кўз ташлади ва секин қўл теккизди.\nЧорак соатдан сўнг улар икки тарафга қараб кетдилар. Евгений пенснесини қидириб топди-да, Даниланинг олдига кирди. Унинг “Мамнунмисиз, барин?” деган саволига жавобан индамай бир рубль узатди-да, уйига қараб кетди.\nУ мамнун эди. Аввалига бироз уялди. Кейин уят ўтиб кетди. Бари кўнгилдагидек эди. Энг муҳими, энди ўзини енгил, хотиржам, тетик ҳис қиларди. Жувонга эса тузукроқ разм ҳам солмади. Эсида қолгани – шу: у покиза, соғлом, кўҳлик ва оддийгина эди.\n“Кимнинг хотини экан-а бу, – дер эди у ўзига-ўзи. – Данила, Пчельниковнинг дегандек бўлувди-я? Қандай одам экан ўша Пчельников? Пчельниковлар – бир эмас, икки оила. Афтидан, Михайла чолнинг келини бўлса керак. Ҳа, аниқ ўшаники. Чунки ўғли Москвада юради. Ўрни келганда, Даниладан сўрарман”.\nШу кундан бошлаб Евгенийнинг ҳаётидаги ўша кўнгилсизлик – ўзини ўзи тийилишга мажбурлаш барҳам топди. Энди ҳар хил фикрларга чалғишдан ҳам қутулиб, ўз ишлари билан бемалол шуғуллана бошлади.\nЕвгений бошлаб қўйган ишни енгил деб бўлмасди: унга баъзан ўзининг бу ишга иродаси етмайдигандек, охири ер-мулкини сотишга мажбур бўладигандек, бутун меҳнати чиппакка чиққани бир сира, яна ҳеч бир ишни эплолмайдиган ландовурга чиқиб қоладигандек бўлиб кўринарди. Уни ҳаммасидан ҳам шу ҳадик кўпроқ азоблар эди. Евгений энди бир тешикни ямадим деганда, бошқа ерда дарров янгиси пайдо бўларди.\nБу орада отасининг, ўзига илгари номаълум бўлган, қанча янги қарзлари чиқиб қолди. Отасиям умрининг охирида ким тўғри келса, ўшандан қарз кўтараверган кўринади. Евгений май ойида – мерос тақсимланаётганда отамнинг ҳамма қарзларини биламан, деб ўйлаганди. Бироқ ёзнинг ўрталарида унинг қўлига бир хат келиб тегди, унда отаси бева аёл Есиповадан ўн икки ярим минг рубль қарз кўтаргани битилган эди. Қарз олингани ҳақида вексель йўқ, оддий тилхат бор эди, холос. Адвокатнинг айтишича, бу тилхатни тан олмаса ҳам бўларди-ю, лекин шу важдангина отаси чиндан ҳам олган қарздан бўйин товлашни Евгений хаёлига ҳам келтиролмас эди. У фақат бу чинданам қарзми ё тагида бошқа гап борми, шуни билгиси келарди.\n– Ойи, Калерия Владимировна Есипова деганлари ким ўзи? – деб сўради у онаси билан тушлик қилиб ўтиришганда.\n– Есиповами? У – бобонгнинг асрандиси. Нима эди?\nЕвгений онасига хат ҳақида сўзлаб берди.\n– Ҳайронман, наҳотки бу аёл уялмаса? Отанг унга қанча пул берган эди-я, – деди онаси.\n– Ўзи қарздормизми ундан ёки йўқми?\n– Буни сенга қандай айтсам экан. Қарздорликка қарздор эмасмиз-а, аммо отанг азбаройи валинеъматлигидан…\n– Ҳа, бироқ отам буни ўзига бурч санарди.\n– Рости, бирор йўл кўрсатолмайман. Бошим қотган. Ахир, сенга ҳозир шундоғам оғир…\nМарья Павловна нима деярини ҳам билмай каловланиб турар, бу кайфияти ўғлига ҳам юққан эди.\n– Бундан чиқди – қарз, уни узиш керак, – деди Евгений. – Эртагаёқ уникига бораман-да, муҳлатни узайтиринг, деб илтимос қиламан.\n– Оҳ, сенга шунақаям раҳмим келяптики… Лекин, биласанми, яхшиси, унга айт: озроқ кутиб турсин. – Онаси ўғлининг қароридан кўнгли тинчиб ва ғурури жўшиб ана шундай деди.\nОнаси ўғли билан бирга яшаса-да, унинг аҳволини тушунмаслиги Евгенийни ниҳоятда азоблар эди. Марья Павловна умрбўйи дабдабали яшаб ўрганганидан, бугун ёки эртага ишлар буткул орқага кетиб, ер-мулкидан ҳеч вақо қолмаслиги, ўғли бор-будини сотиб қарзларни узгач, ўзини ҳам, онасини ҳам давлат хизматидан олажак маоши ҳисобидан боқишга мажбур бўлиши, ўғлининг мавқеидаги одам учун эса бу маош йилига икки минг рублдан ошмаслигини хаёлига ҳам келтира олмасди. У ҳозирги вазиятдан фақат ҳар бир ерда харажатларни қисқартириш эвазига қутулиб қолиш мумкинлигини тушунмас, шу боисдан Евгений ҳар хил майда-чуйдалар, масалан, боғбонлар, извошчилар, хизматкорлар ва ҳатто дастурхонга тортилажак ош-овқатлардан ҳам тежаб сарфлашга ийманаётганини пайқамасди. Бундан ташқари у, кўпчилик бева аёллар каби, марҳум эрининг хотирасини шунчалар эъзозлар эдики, унинг ўзига тириклигида бу қадар эъзоз кўрсатмаганди. У марҳумнинг қилган ишлари-ю, ўрнатган тартиблари нобоп деб топилиб, ўзгартирилиши мумкин деган фикрни эса хаёлининг яқинига асло йўлатмас эди.\nЕвгений боғ ва гулхонани икки боғбони, отхонани ҳам бир жуфт извозчиси билан сақлаб тураман, деб жонини жабборга берарди. Марья Павловна эса соддадилларча ошпаз чол дастурхонга тортаётган ош-овқатдан ҳам, хиёбондаги баъзи йўлкалар тозаланмай қолаётганидан ҳам, гумашталар ўрнига биттагина болакай қолганидан ҳам нолимаётганини жонфидо она ўғли учун нимаики қилиши мумкин бўлса, барини адо этишга йўяр эди. Евгений буниси энди жуда ортиб тушди-ку, дея зўрға бўйнига олган бу қарзга ҳам Марья Павловна ўғлига ўз олийжаноблигини кўрсатиш учун бир баҳонаи сабаб деб қаради. У Евгенийнинг моддий аҳволидан унча ташвишга тушмаётганининг яна бир сабаби – агар ўғлига тузуккина сепли келин топса, бари яна аввалги изига тушиб кетишига ишониши эди. Марья Павловна ўғлига айнан шундай келин топишига сира шубҳа қилмасди. У қизини Евгенийга жон-жон деб қўшқўллаб топширишга шай бир неча оилаларни биларди. Она ўғлини иложи борича тезроқ уйлантириш тараддудига тушиб қолганди.\nРус тилидан Муҳиддин РАҲИМ таржимаси


АҚШда президент қандай сайланади? – Газета.uz\n3 ноябр 2020, 09:44 Жаҳон\nСешанба куни Америка Қўшма Штатларида президент сайловлари бўлиб ўтади. Ушбу жараён кўпчиликнинг эътиборини ўзига тортади.\nИллионойс университети сиёсий фанлар докторанти Икромжон Тўхтасунов «Газета.uz»га АҚШда президент сайловлари қандай кечиши, сайловларда ким овоз бера олиши, сайловчилар коллегияси нималиги ва президентликни қўлга киритиш учун қанча овоз тўплаш керак эканлиги ҳақида сўзлаб берди.\nСайловнинг умумий қоидалари\nАҚШда президентлик сайловлари 4 йилда бир марта ўтказилади. Сайлов куни ноябрнинг биринчи душанбасидан кейинги биринчи сешанбасида бўлиб ўтади. Бу йил ушбу сана 3 ноябрга тўғри келмоқда.\nСайлов тўғрисидаги энг асосий қонун-қоидалар АҚШ Конституцияси билан белгилаб қўйилган. Унга кўра президентликка номзодлар АҚШда туғилган бўлиши, 35 ёшдан катта ва 14 йил мобайнида АҚШ ҳудудида истиқомат қилган бўлишлари керак.\nПрезидентлик муддати 4 йил. 1947 йилда Конституцияга киритилган ўзгартишларга асосан, номзод президентликка фақат 2 маротаба сайланиши мумкин. Конституция қабул қилинаётган пайтда эса бундай чеклов бўлмаган ва фақат Франклин Рузвельтгина 2 мартадан ортиқ, яъни 4 марта президентликка сайланган (1933 йилдан 1945 йилгача).\nҚандай қилиб президентликка номзод бўлиш мумкин?\nОдатда сайловдан бир йил олдин президент бўлишни хоҳловчилар оммага президентлик учун курашмоқчи эканликларини эълон қилиб, сайловолди кампанияларига старт беришади. Табиийки, президент бўлишни хоҳлайдиганлар жуда кўп. Сайлов бюллетенига қўшилиш эса ҳаммага ҳам насиб этмайди.\nБунинг учун улар бир неча босқичдан ўтишлари зарур. АҚШдаги икки йирик партия — Республикачилар ва Демократлар партиясидан номзодларини қўймоқчи бўлганлар кокуз (caucuses) ва праймериз (primaries) жараёнларидан ўтишларига тўғри келади. Кокуз ва праймеризларни ўтказишдан асосий мақсад — партия номзодларини танлашда партия етакчиларидан кўра, сайловчилар қатнашувини оширишдир.\nБу йил Демократлар партиясининг жуда кўп номзодлари орасидан Жо Байден ушбу босқичлардан муваффақиятли ўтиб, партия номзоди бўлди. Республикачилар партиясида ҳам худди шундай босқчилар бўлиб ўтди, лекин Дональд Трамп амалдаги президент бўлгани боис, қийинчиликларсиз партия номзодлигини қўлга киритди.\nСайлов кампаниялари қандай молиялаштирилади?\nСайлов кампаниялари ўзининг ишчи штабига эга бўлиб, турли хил тадбирлар уюштиради ва номзодларни оммага танитиш билан шуғулланади. Буларнинг барчаси катта маблағ талаб этади. Ушбу кампанияларни давлат томонидан молиялаштирилишига эришиш мумкин, лекин бу жараён турли чекловларга эга. Шунинг учун ҳам, президентликка номзодлар сайлов кампанияларини асосан хусусий маблағлар орқали молиялаштиришни афзал кўришади.\nСайлов кампанияларини молиялаштиришда қонун турли чекловлар қўяди. Масалан, бир сайловчи (фақат АҚШ фуқароси) бир номзоднинг сайлов кампаниясига сайлов олдидан 2800 АҚШ долларигача молиявий ҳисса қўшиши мумкин. Гуруҳ бўлиб сайлов кампаниясига пул ажратиш ва бошқа молиявий ҳисса қўшиш турлари бўйича чекловлар ҳам мавжуд.\nМаълумот учун, Байден ва Трамп сайлов кампаниялари 2020 йилги сайлов учун 1,5 млрд доллардан кўпроқ маблағ тўплашди.\nКим овоз бериш ҳуқуқига эга?\nДеярли барча штатларда 18 га кирган ҳар бир АҚШ фуқароси сайлаш ҳуқуқига эга, лекин баъзи штатларда жиноят содир этган айрим шахслар бундай ҳуқуқга эга эмас. Бундан ташқари, кўп штатлар сайловда қатнашиш учун рўйхатдан ўтишни талаб қилади ва бу жараён штатлар бўйлаб фарқланади.\nҲозирда пандемия сабабли сайловчиларнинг бир қисми почта орқали овоз беришади ва бу жараённинг ҳам штатларда турли хил тартиблари мавжуд.\nСайловчиларнинг аксарияти сайлов участкаларига бориб овоз беришади. Қайси номзод АҚШ президенти этиб сайланишини эса сайловчилар коллегияси ҳал қилади.\nСайловчилар коллегияси нима?\nСайловчилар коллегияси ҳар бир штатнинг Конгрессдаги сенаторлари ва вакиллари сони йиғиндисига тенг бўлиб, уларнинг умумий сони 538 кишини ташкил этади.\nҲар бир штат учун Конрессда 2 та сенатор ва аҳолиси сонига қараб камида биттадан вакил мавжуд. Конгрессда 50 та штатдан 100 та сенатор ва 435 та вакиллар бор, жами 535 киши. АҚШ пойтахти Вашингтон шаҳри ҳеч қайси штат таркибига кирмайди ва шу сабабдан сенатор ва вакиллари йўқ. Лекин шунга қарамай сайловчилар коллегиясида Вашингтон учун 3 та жой ажратилган.\nОммавий овоз бериш натижаси сайловчилар коллегиясининг вакилларини ва улар қандай овоз беришини аниқлайди. Баъзи штатларда шундай қонунлар борки, агар сайловчилар коллегияси аъзоси штат фуқаролари қўллаб-қувватлаган номзодга овоз бермаса, қонуний жавобгарликка тортилади.\nСайловда ким ғалаба қозонади?\nДеярли барча штатларда «ғолиб барча овозларни қўлга киритади» тамойили амал қилади. Яъни, битта штатда энг кўп оммавий сайловчилар овозини тўплаган номзод ўша штатдаги сайловни ютган ҳисобланади ҳамда у ердаги барча сайловчилар коллегияси вакилларининг овозини қўлга киритади.\nМасалан, бир номзод Калифорния штатида оммавий сайловчиларнинг энг кўп овозини олса, штатдаги сайловчилар коллегияси вакилларининг барча 55 та овозини қўлга киритган ҳисобланади.\nЖами 538 та сайловчилар коллегияси вакилларининг энг кўп овозини, яъни камида 270 та овозни қўлга киритган номзод АҚШ президентлигига сайланган ҳисобланади.\nҲатто номзод тўғридан-тўғри сайлов орқали кўпчилик сайловчилар овозини қўлга киритган бўлсада, сайловчилар коллегияси овозлари бўйича етарли овозга эга бўлмаса, у сайловда ютқазади. Бу тарихда бир неча марта бўлган ва энг охиргиси 2016 йилги сайловларда Ҳиллари Клинтон Дональд Трампдан 3 миллион кўпроқ оммавий сайловчилар овозини тўплаб, лекин сайловчилар коллегияси овозлари бўйича ютқазганида бўлганди. Ўшанда Дональд Трамп сайловчилар коллегиясининг тахминан 57% овозини қўлга киритиб, президент этиб сайланган.\nАгар ҳеч қайси номзод сайловчилар коллегиясининг 270 та овозини ололмаса, президентни тайинлаш Конгресснинг Вакиллар палатаси зиммасига ўтади. Ҳар бир штат биттадан овозга эга бўлади ва 26 та овоз тўплаган номзод Президент этиб тайинланади. Вице-президент эса Конгресснинг Сенаторлари томонидан танланади.\nШтатлар одатда қайси партияга овоз беради?\nБир штатда қайси партия ғолиб бўлишига қараб улар кўк штатлар (сайловчилари асосан демократик номзодга овоз берадиган), қизил штатлар (сайловчилари асосан республикачилар номзодига овоз берадиган) ва ҳар сайловда турлича овоз берадиган штатларга бўлинади.\nМасалан, Калифорния асосан Демократик партия номзодига овоз беради. Алабама президентлик сайловларида асосан Республикачилар партияси номзодига овоз беради. Шу сабабдан, номзодлар асосан овозларини турли партияларга берадиган штатларга эътибор қаратади. Уларни «swing states» деб аташади. 2020 йилги сайловларда Флорида, Висконсин, Пенсильвания, Аризона ва Мичиган айнан шундай штатлар бўлиши кутилмоқда.\nОдатда сайловдан кейинги кун ким ғалаб қозонганлиги маълум бўлади. Лекин бу йил пандемия туфайли почта орқали юборилган бюллетенларнинг етиб келиши учун вақт кераклиги сабабли, сайлов натижаларини кўпроқ кутишга тўғри келиши эҳтимоли бор.\nОхирги маротаба 2000 йилги президентлик сайловларида номзодлар Олий Суднинг қарорини бир ой давомида кутишга мажбур бўлишган. Ўшанда Флорида штатидаги сайловчилар коллегиясининг овозлари тақсимоти бўйича баҳсли вазият юзага келган эди.\nЯнги президент ўз ваколатларига қачон киришади?\nАгар АҚШда янги президент сайланса, қонунга кўра янги раҳбарга ўз вазирларини тайинлаш ва режаларни тузиш учун вақт ажратилади.\nЯнги президентнинг инаугурация маросими 20 январь куни Вашингтондаги Капитолий биноси олдида бўлиб ўтади.\nДональд Трампнинг 2017 йил 20 январдаги инаугурация маросими. Фото: twitter/EricTrump\nБугунги кунда олиб борилаётган сўровновмаларнинг натижасига кўра, Демократик партия номзоди Жо Байденнинг ғалабаси башорат қилинмоқда.\nАҚШ президентлик сайловларида Жо Байден етакчилик қилмоқда 5 ноябр 2020, 12:05


Ҳанафий мазҳабидаги масалаларнннг табақалари — KUKALDOSH.UZ\nҲанафий мазҳабидаги уламолар ўз фуқаҳоларини табақага бўлганларидек, фиқҳий масалаларни ҳам табақага бўлишган. Бунинг сабаби шуки фатво берувчи муфтийга савол келганда, саволга жавобни беришда икки ҳил сўз чиқиб қолганда, унинг қайси табақадаги сўз эканлигига қараб, фатво беришда икки сўзнинг бирини таржиҳ қилиш осон бўлиши учун.\nАллома Ибн Обидим роҳматуллоҳи алайҳи “Уқуди расмил муфти” китобида мазкур фиқҳий масалалар табақасини зикр қилган, қуйида шуларни келтириб ўтамиз:\n“Мазҳаб уламоларимизнинг масалалари уч табақага бўлинади:\nБиринчи табақа: Усул масалалари. Уни зоҳирур ривоя ҳам дейишади. Бу мазҳаб соҳиблари ҳисобланган Абу Ҳанифа, Абу Юсуф ва Имом Муҳаммад роҳматуллоҳи алайҳиилардан ривоят қилинган масалалар бўлиб, уларга “Уламаус саласа” яъни уч олим, дейилади. Буларга Абу Ҳанифа роҳматуллоҳи алайҳининг шогирдлари ҳисобланган Имом Зуфар, Ҳасан ибн Зиёд ва бошқалар ҳам киради. Лекин “зоҳирур ривоя” деганда ғолибан уччала имом ёки уччалаларидан иккитаси ёки биттасининг сўзлари\nназарда тутилади. Зоҳирур ривоя ва усул масалалари деганда имом Муҳаммаднинг “Мабсут”, “Зиёдот”, “Жомиус cағир”, “Сиярус сағир”, “Жомиъул кабир”, “Сиярул кабир” китобларида келган масалалар назарда тутилади. Буларни “Зоҳирур ривоя” деб номланишига сабаб, бу масалаларни барчаси Имом Муҳаммаддан ишончли ровийлар томонидан ё мутавотир ё истифоза йули билан ривоят қилинган.\nИккинчи табақа: Наводир масалалари. Бу масалалар ҳам мазҳабимиз соҳиблари томонидан ривоят қилинган масалалар ҳисобланади, лекин бу масалалар юқорида айтилган олти китобда эмас бошқа китобларда келган. Мисол учун Имом Муҳаммаднинг «Кайсанийёт», «Ҳараванийёт», «Журжонийёт», ва «Раққийёт» ва бошқа китобларда келган. Бу масалаларни «Зоҳирур ривоя» номланмаслигига сабаб, бу масалалар Имом Муҳаммад роҳматуллоҳи алайҳидан «Зоҳирур ривоя» каби ишончли ва собит йўл билан ривоят қилинмаган. Наводир масаларлари гарчи Имом Муҳаммаддан ривоят қилинган бўлсада, улар битта китобда эмас балки бир неча китобда муайян масалаларда тарқоқ ҳолда ривоят қилинган. Мисол учун Ҳасан ибн Зиёднинг «Ал-мужаррад», Абу Юсуфнинг «Омолий» китобларида келган ривоятлар.\nУчинчи табақа: Бу табақага Мутааххир мужтаҳидлар томонидан берилган фатволар киради. Улар бу фатволарни уларга берилган саволларга жавоб бериш йўли билан беришган. Бу фатволар мазҳабимиз соҳиблари томонидан қилинган ривоятларни топишмагач ўзлари истинбот қилиб чиқарган ҳукмлар натижасида келиб чиққан.\nБуларга Имом Муҳаммад ва Абу Юсуф роҳматуллоҳи алайҳи уламоларнинг шогирдлари ва шогирдларининг шогирдлари берган фатволар киради. Мисол учун Исом ибн Юсуф, Ибн Рустам, Абу Ҳафс Кабир ва уларнинг шогирдлари Муҳаммад ибн Салама, Муҳаммад ибн Муқотил ва бошқалар киради.”