2517-сон 18.10.2013. Мактабгача таълимга қўйиладиган давлат талабларини тасдиқлаш ҳақида\nМактабгача таълимга қўйиладиган давлат талабларини тасдиқлаш ҳақида\nII боб. Ривожланиш соҳалари ва ёш гуруҳлар тақсимоти\n1-§. Жисмоний ривожланиш, ўз-ўзига хизмат ва гигиена йўналиши\n2-§. Ижтимоий-ҳиссий ривожланиш йўналиши\n3-§. Нутқ, ўқиш ва саводга тайёргарлик йўналиши\n4-§. Билиш жараёни ва атроф муҳит тўғрисидаги билимларга эга бўлиш йўналиши\nIII боб. Мактабгача ёшдаги болаларнинг психологик хусусиятлари\nII бўлим. 6 ойликкача бўлган болаларнинг ривожланиши\nIV боб. Жисмоний ривожланиш, ўз-ўзига хизмат ва гигиена\n1-§. Йирик моторикани ривожлантириш\n2-§. Майда моторикани ривожлантириш\n3-§. Сенсомоторикани ривожлантириш\n4-§. Маданий-гигиеник кўникмаларни ривожлантириш\nV боб. Ижтимоий-ҳиссий ривожланиш\n1-§. Ижтимоий ривожланиш\n2-§. Ҳиссий ривожланиш\nVI боб. Нутқ, ўқиш ва саводга тайёргарлик\n2-§. Ўқиш ва савод малакаларини эгаллаш\nVII боб. Билиш жараёни ва атроф муҳит тўғрисидаги билимларга эга бўлиш\n1-§. Элементар математик кўникмалар ва билимларни ривожлантириш\n2-§. Атроф муҳитни ўрганиш ва англаш\nIII бўлим. 6 — 12 ойлик болаларнинг ривожланиши\nVIII боб. Жисмоний ривожланиш, ўз-ўзига хизмат ва гигиена\nIX боб. Ижтимоий-ҳиссий ривожланиш\nX боб. Нутқ, ўқиш ва саводга тайёргарлик\nXI боб. Билиш жараёни ва атроф муҳит тўғрисидаги билимларга эга бўлиш\nIV бўлим. 12 — 24 ойлик болаларнинг ривожланиши\nXII боб. Жисмоний ривожланиш, ўз-ўзига хизмат ва гигиена\nXIII боб. Ижтимоий-ҳиссий ривожланиш\nXIV боб. Нутқ, ўқиш ва саводга тайёргарлик\nXV боб. Билиш жараёни ва атроф муҳит тўғрисидаги билимларга эга бўлиш\nV бўлим. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларнинг ривожланиши\nXVI боб. Жисмоний ривожланиш, ўз-ўзига хизмат ва гигиена\nXVII боб. Ижтимоий-ҳиссий ривожланиш\nXVIII боб. Нутқ, ўқиш ва саводга тайёргарлик\nXIX боб. Билиш жараёни ва атроф муҳит тўғрисидаги билимларга эга бўлиш\nVI бўлим. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларнинг ривожланиши\nXХ боб. Жисмоний ривожланиш, ўз-ўзига хизмат ва гигиена\nXХI боб. Ижтимоий-ҳиссий ривожланиш\nXХII боб. Нутқ, ўқиш ва саводга тайёргарлик\nXХIII боб. Билиш жараёни ва атроф муҳит тўғрисидаги билимларга эга бўлиш\nVII бўлим. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларнинг ривожланиши\nXХIV боб. Жисмоний ривожланиш, ўз-ўзига хизмат ва гигиена\nXХV боб. Ижтимоий-ҳиссий ривожланиш\nXХVI боб. Нутқ, ўқиш ва саводга тайёргарлик\nXХVII боб. Билиш жараёни ва атроф муҳит тўғрисидаги билимларга эга бўлиш\nVIII бўлим. Якуний қоида\nҲужжат 21.10.2013 санаси ҳолатига\n[Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2013 йил 18 октябрда рўйхатдан ўтказилди, рўйхат рақами 2517]\nМазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси халқ таълими вазирининг 2017 йил 9 июндаги 5-мҳ-сонли «Мактабгача таълимга қўйиладиган давлат талабларини тасдиқлаш тўғрисида»ги буйруғига (рўйхат рақами 2898, 17.07.2017 й.) асосан ўз кучини йўқотган.\nЎзбекистон Республикасининг «Таълим тўғрисида»ги (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 9-сон, 225-модда) ва «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури тўғрисида»ги (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 11-12-сон, 295-модда) қонунларига ҳамда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 5 августдаги 372-сонли «Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими вазирлиги фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида»ги (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 й., 31-сон, 356-модда) ва 2007 йил 25 октябрдаги 225-сонли «Мактабгача таълим соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни тасдиқлаш тўғрисида»ги қарорларига (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2007 й., 43-сон, 431-модда) мувофиқ буюраман:\n2013 йил 19 сентябрь,\nЎзбекистон Республикаси халқ таълими вазирининг 2013 йил 19 сентябрдаги 302-сон буйруғига\nМазкур Мактабгача таълимга қўйиладиган давлат талаблари (бундан буён матнда Давлат талаблари деб юритилади) Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тўғрисида»ги (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 9-сон, 225-модда) ва «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури тўғрисида»ги (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 11-12-сон, 295-модда) қонунларига ҳамда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 5 августдаги 372-сон «Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими вазирлиги фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида»ги (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 й., 31-сон, 356-модда) ва 2007 йил 25 октябрдаги 225-сон «Мактабгача таълим соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни тасдиқлаш тўғрисида»ги қарорларига (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2007 й., 43-сон, 431-модда) мувофиқ, мактабгача таълимга қўйиладиган давлат талабларини белгилайди.\n1. Мазкур давлат талабларида қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:\nталаб — бирор-бир аниқ ёшдаги болалар билиши ва бажара олиши шарт бўлган талаблар мажмуи;\nиндикатор — боланинг кўз билан кўриши ва ўлчаши мумкин бўладиган кўникма ва малакалари кўрсаткичи.\n2. Давлат талаблари мактабгача таълим тизимида, шунингдек ҳар бир оилада 7 ёшгача бўлган болани тарбиялаш, ривожлантириш, мактабга самарали тайёрлаш ҳамда унга таълим беришда қўлланилиши мажбурийдир.\n3. Давлат талаблари асосида:\nболанинг билим, кўникма ва малака мезонлари ҳамда уларнинг ўсиш динамикаси ва ривожланиш ҳолатлари аниқланади;\nболаларнинг ривожланганлиги ва ютуқлари баҳолаб борилади;\nболанинг индивидуал ривожланиши таъминланади;\nкадрлар тайёрлаш сифати, таълим мазмунига нисбатан қўйиладиган талаблар, мактабгача ёшдаги болаларнинг ривожланиш даражаси ҳамда ота-оналарнинг бола ривожланишига оид кўникма ва малакалари белгиланади.\n4. Давлат талаблари Ўзбекистон Республикаси ҳудудида жойлашган қуйидаги таълим муассасалари томонидан қўлланилиши шарт:\nдавлат ва нодавлат мактабгача таълим муассасалари;\nмактабгача таълим олаётган болалар гуруҳлари мавжуд бўлган «Меҳрибонлик» уйлари;\nхалқ таълими муассасалари фаолиятини методик таъминлаш ва ташкил этиш туман (шаҳар) бўлимларининг мактабгача ва бошланғич таълимни назорат қилувчи шўъбалари;\nкасб-ҳунар коллежлари ва олий ўқув юртларининг мактабгача ва бошланғич таълим йўналиши бўйича кадрлар тайёрловчи факультетлари;\nмактабгача ва бошланғич таълим тизими кадрларининг малакасини ошириш фаолияти билан шуғулланувчи ташкилотлар.\nмактабгача таълим тизими фаолиятини мамлакатнинг ижтимоий ва иқтисодий тараққиёти истиқболлари, жамият эҳтиёжлари, фан-техника ва технологиянинг замонавий ютуқларига асосан йўлга қўйиш;\nсифатли таълим хизматлари кўрсатилишини таъминлаш;\nбола шахси асосларини шакллантириш ҳамда унинг билим олишга бўлган қизиқишларини ривожлантириш;\nболанинг интеллектуал ва жисмоний ривожланишини таъминлаш;\nболаларни мактаб таълимига тайёрлаш.\nболаларга таълим ва тарбия бериш учун ҳар томонлама ёндашувни таъминлаш;\nмактабгача таълим методикасини тубдан яхшилаш;\nтаълим-тарбия беришнинг ўқув дастурларини яратиш;\nмактабгача таълим муассасалари педагоглари малакасини ошириш;\nмактабгача таълим мониторинги ва таҳлилини олиб бориш;\nболаларнинг ривожланиши ва уларни мактаб таълимига тайёрлашга оид билим, малака ва кўникмаларга эга бўлишларида ота-оналарга кўмаклашиш;\nмактабгача таълим тизими сифатини ошириш.\n7. Болаларга таълим-тарбия бериш ва ривожлантириш талаблари қуйидаги принципларга асосланган ҳолда ишлаб чиқилади:\nжинси, ирқи, ижтимоий келиб чиқиши, дини, ижтимоий эҳтиёжлари ва маданий мансублиги, саломатлиги ва алоҳида эҳтиёжларидан қатъи назар, барча болаларнинг таълим тизимида тенг имкониятлилиги;\nтаълим олиш жараёнида турли хил ўйинлардан фойдаланиш;\nота-оналар ва тарбиячиларнинг ҳамкорлиги.\n8. Давлат талаблари қуйидаги ёш гуруҳлари бўйича бўлинади:\nтуғилгандан бошлаб 6 ойгача;\n6 ойдан 1 ёшгача;\n1 ёшдан 2 ёшгача;\n2 ёшдан 3 ёшгача;\n3 ёшдан 5 ёшгача;\n5 ёшдан 7 ёшгача.\n9. Қуйидагилар Ўзбекистон Республикасида мактабгача таълим тизимини ривожлантириш дастури талабларини бажариш воситалари ҳисобланади:\nўзи ва атрофдагиларга нисбатан масъулиятни ҳис қилиш;\nдўстлик ва ҳамжиҳатлик;\nжамият ва давлатга нисбатан ҳурмат ҳисси.\n10. Боланинг ривожланиши ва таълим олиши қуйидаги асосий йўналишларга бўлинади:\nжисмоний ривожланиш, ўз-ўзига хизмат ва гигиена;\nнутқ, ўқиш ва саводга тайёргарлик;\nбилиш жараёни ва атроф муҳит тўғрисидаги билимларга эга бўлиш.\n11. Мазкур йўналиш ўз ичига қуйидагиларни олади:\nболаларнинг жисмоний ривожланишидаги муаммоларини аниқлаш ва унинг олдини олиш бўйича чора-тадбирлар белгилаш;\nдоимий равишда болаларнинг жисмоний ривожланишини таҳлил қилиб бориш;\nболаларнинг жисмоний ривожланиши бўйича оила билан ҳамкорлик қилиш;\nсоғлом турмуш тарзининг муҳимлигини тушунтириш ва уни таълим-тарбия жараёнига татбиқ этиш.\n12. Мазкур йўналишда боланинг ривожланиш жараёнлари қуйидаги босқичлар орқали кечади:\nйирик моторикани ривожлантириш — бунда бола юриш (тез ва секин), югуриш (тез, секин ва илон изи бўлиб), сакраш (узунликка ва баландликка), зина бўйлаб юқорига юриш (юриш, югуриш, сакраш) вақтида ўзининг тана аъзоларини бошқаришни ўрганади;\nмайда моторикани ривожлантириш — бунда бола бирон-бир фаолиятни янада аниқроқ бажариш (ушлаш, очиш, ёпиш, қирқиш, бўлиш) учун ўз қўллари ва бармоқларини ишлатиш ва улардан фойдаланиш малакасига эга бўлади;\nсенсомоторикани ривожлантириш — бунда бола ўз ҳаракатларини бошқариш учун сезги органларидан (кўриш, эшитиш, қўл билан ҳис қилиш, ҳид билиш) фойдаланади;\nмаданий-гигиеник малакалар — бунда бола ўз соғлигининг муҳофазасига таъсир этувчи шахсий гигиеник малакаларни эгаллайди.\n13. Бола йирик моторикани ривожлантириш босқичида:\nўз танасини бошқара олиши;\nўз тана аъзоларини бошқара олиши;\nбир йўналишда мақсадли ҳаракатлана олиши лозим.\n14. Бола майда моторикани ривожлантириш босқичида:\nқўл ва бармоқ ҳаракатларини назорат қила олиши;\nўйинчоқ ва кундалик эҳтиёж предметларидан фойдалана олиши лозим.\n15. Бола сенсомоторикани ривожлантириш босқичида ўз хатти-ҳаракатларини сезиш органлари ёрдамида бошқара олиши лозим.\n16. Бола маданий-гигиеник малакалар босқичида маданий-гигиеник малакаларга эга бўлиши лозим.\n17. Мазкур йўналишда боланинг ривожланиш жараёни қуйидаги босқичлар орқали кечади:\nижтимоий ривожланиш — бунда бола ижтимоий муҳит ва атрофидагилар билан ҳамкорлик қилади;\nҳиссий ривожланиш — бунда болада ўзини ва ўз ҳиссиётларини англаш ривожланади.\n18. Ижтимоий ривожланиш босқичида бола:\nтаниш ва нотаниш кишиларни фарқлаши;\nбошқа болалар ва катта ёшдагилар билан мулоқот қилиш малакаларини қўллай олиши лозим.\n19. Ҳиссий ривожланиш босқичида бола:\n«мен» концепциясини англаши;\nўзгалар ва ўз ҳисларини англаши лозим.\n20. Мазкур йўналишда ривожланиш жараёни қуйидаги босқичлар орқали кечади:\nнутқ — бунда бола сўзлашув тилига зарур даражада таъсирланади, сўзларни тушуна бошлайди ва атрофдагилар билан мулоқотга киришади;\nўқиш ва саводга тайёргарлик — бунда болада босма материаллар, ёзув белгилари ва ҳарфларга бўлган қизиқиш ривожланади.\n21. Нутқ босқичида бола:\nнутқни тинглаши ва тушуна олиши;\nгапириши ва сўзлаша олиши лозим.\n22. Ўқиш ва саводга тайёргарлик босқичида бола:\nбосма материаллар, ҳарфлар ва белгиларга қизиқиш билдиради;\nёзишга оид кўникмалар ҳосил қилади.\n23. Мазкур йўналишда ривожланиш жараёни қуйидаги босқичлар орқали кечади:\nэлементар математик билим ва кўникмалар — бунда боланинг математик, жумладан сон-саноқ малакаларини ривожлантириш орқали математик билимларини орттириш, мантиқий фикрлаш ва муаммоларини ҳал қилиш қобилиятларини, сон-саноқ, миқдор, шакл, катталиклар ва ўлчов бирликларидан фойдаланиш малакаларини ривожлантиришга эришилади;\nатроф муҳит тўғрисидаги билимлар — бунда бола кузатиш ва амалиёт орқали атроф муҳит тўғрисида ахборот олади;\nижод — бунда бола миллий маънавий мерос ва маданиятни ҳурмат қилишга ҳамда ўз ҳиссиётларини мусиқа, театр ва тасвирий фаолият орқали ифодалашга ўрганади.\n24. Элементар математик билим ва кўникмалар босқичида бола:\nсон-саноқ ва ҳисоблашга оид билимларини намоён қилиши;\nпредметларни тоифалаш, гуруҳлаш ва тартиб бўйича жойлаштириш қобилиятини намоён қилиши лозим.\n25. Атроф-муҳит тўғрисидаги билимлар босқичида бола:\nжонли ва жонсиз табиатни кузатиши ва таърифлай олиши;\nинсон тана аъзоларини билиши лозим.\n26. Ижод босқичида бола:\nтурли товуш ва овозларни фарқлай олиши;\nтовушларни баландлиги ва тембрига кўра фарқлай олиши;\nжамоа бўлиб мусиқий фаолиятларда иштирок этишга қизиқиш билдириши;\nчолғуларида чалиш малакаларини намоён этиши;\nамалий фаолиятда иштирок этишга қизиқиш билдириши лозим.\n27. 2 ёшгача бўлган болаларнинг психологик хусусиятлари:\nфикрлаш — кўргазмали-ҳаракатли тафаккур;\nнутқ — нутқни тушуниш ва узуқ-юлуқ овозлар;\nихтиёрий билиш жараёни — ихтиёрсиз диққат ва хотира;\nфизиологик сезгирлик — катта ёшдагиларнинг таъсирига нисбатан юқори сезгирлик;\nбилиш объектлари — атрофидаги предметлар ва ўзидан катта ёшдагилар;\nбилиш усуллари — сезиш (кўриш, эшитиш, таъм билиш);\nмуваффақиятли ўзлаштириш шартлари — болага нисбатан меҳрибон бўлиш ва мулоқот қилиш;\nмулоқот юритиш шакли — бевосита ҳиссий мулоқот;\nтенгдошлари билан муносабатлар — қизиқиш мавжуд эмас;\nкатта ёшдагилар билан муносабатлар — физиологик ва ҳимояланиш эҳтиёжларини қондириш манбаи;\nнизолар мавжудлиги — тенгдошлари билан;\nҳис-ҳаяжонлар — экспрессив имо-ишоралар орқали;\nўйин фаолияти — турли предметларни ўйнайди.\n28. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларнинг психологик хусусиятлари:\nнутқ — сўз бирикмалари ва феълларни тушунади;\nфизиологик сезгирлик — ноқулайликка нисбатан юқори сезгирлик;\nбилиш объектлари — турли предметлар ва уларнинг ички тузилиши;\nбилиш усуллари — предметлардан турли мақсадларда фойдаланиш, уларни қисмларга ажратиш ва йиғиш;\nмуваффақиятли ўзлаштириш шартлари — ривожлантирувчи муҳитнинг турли-туманлиги болага нисбатан меҳрибон бўлиш ва мулоқот қилиш;\nмулоқот юритиш шакли — вазиятли шахсий мулоқот;\nтенгдошлари билан муносабатлар — қизиқиш кам;\nкатта ёшдагилар билан муносабатлар — ҳимояланиш, эркаланиш ва ёрдам бериш манбаи;\nнизолар мавжудлиги — катта ёшдагилар билан («мен — ўзим» тамойили);\nҳис-ҳаяжонлар — кучли ҳис-туйғули, кескин ўзгаришлар;\nўйин фаолияти — турли предметларни ўйнайди, шунингдек тенгдошлари билан ўйнайди.\n29. 3 ёшдан 4 ёшгача бўлган болаларнинг психологик хусусиятлари:\nфикрлаш — кўргазмали-образли тафаккур;\nнутқ — равон нутқ шаклланади ва сифатларни тушуна бошлайди;\nбилиш объектлари — предметлар, уларнинг хусусиятлари ва вазифалари;\nбилиш усуллари — тажриба қилиш ва конструкция яратиш;\nмуваффақиятли ўзлаштириш шартлари — ривожлантирувчи муҳит ва катта ёшдагилар билан ҳамкорлик муносабатлари;\nмулоқот юритиш шакли — вазиятли амалий;\nкатта ёшдагилар билан муносабатлар — фаолият усулларини танлашга ёрдам бериш манбаи ҳамда ўйин ва ижод бўйича шерик;\nўйин фаолияти — катта ёшдагилар билан шерик бўлиб, ўйинчоқларни эса, мустақил ўйнайди.\n30. 4 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларнинг психологик хусусиятлари:\nнутқ — фаол нутқ шаклланиши якунланади, фикрларни баён этиш;\nихтиёрий билиш жараёни — ихтиёрсиз диққат ва хотира, шунингдек ўйин вақтида ихтиёрий равишда эслаб қолиш ривожланади;\nфизиологик сезгирлик — ноқулайликка нисбатан сезгирлик камаяди;\nбилиш объектлари — бевосита идрок этилмайдиган предметлар ва ҳодисалар;\nбилиш усуллари — катта ёшдагиларнинг ҳикоялари ва тажриба қилиш;\nмуваффақиятли ўзлаштириш шартлари — шахсий дунёқараш;\nмулоқот юритиш шакли — вазиятдан ташқари мулоқот;\nтенгдошлари билан муносабатлар — воқеага бой бўлган ўйинларда шерик сифатида қизиқарли кечади;\nкатта ёшдагилар билан муносабатлар — ахборот олиш манбаи;\nнизолар мавжудлиги — мавжуд эмас;\nҳис-ҳаяжонлар — янада равон ва ўзини назорат қилишга уринади;\nўйин фаолияти — тенгдошлари билан жамоавий ва ролга киришган ҳолда ўйнайди, ўйинли вазиятларни ижро қилади.\n31. 5 ёшдан 6 ёшгача бўлган болаларнинг психологик хусусиятлари:\nфикрлаш — кўргазмали-образли тафаккур, тасвирли-схемали жараён шакллана бошлайди;\nнутқ — нутқни режалаштириш малакаси шаклланади;\nихтиёрий билиш жараёни — мақсадга йўналтирилган эслаб қолиш қобилияти ривожланади;\nбилиш объектлари — бевосита идрок этилмайдиган предметлар ва ҳодисалар, ахлоқий нормалар;\nбилиш усуллари — катта ёшдагилар ва тенгдошлари билан мулоқот қилиш, мустақил фаолият, тажриба қилиш;\nмулоқот юритиш шакли — вазиятдан ташқари мулоқот ва уддабуронлик;\nтенгдошлари билан муносабатлар — ўйинларда шерик сифатида унга қизиқиш чуқурлашади ҳамда мулоқот юритишда мойиллик сезади;\nкатта ёшдагилар билан муносабатлар — ахборот олиш манбаи ва суҳбатдош;\nҳис-ҳаяжонлар — мўътадил даражадаги ҳис-туйғу, юқори кайфият устун туриши;\nўйин фаолияти — ўйин ҳақида фикрлари шаклланади, шунингдек давомли ўйинлар, бирлашмалар шаклланади.\n32. 6 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларнинг психологик хусусиятлари:\nфикрлаш — мантиқий тафаккур кўргазмали-образли жараён асосида ривожланади;\nнутқ — ички нутқнинг ривожланиши;\nихтиёрий билиш жараёни — ўзлаштириш жараёнида ихтиёрий равишда ўз фикрини жамлашга киришади;\nфизиологик сезгирлик — индивидуал равишда, аксарият ҳолларда паст даражада;\nбилиш объектлари — предметлар ва ҳодисалар ўртасидаги сабаб-оқибатли боғлиқлик;\nбилиш усуллари — мустақил фаолият, билиш учун катта ёшдагилар ва тенгдошлари билан мулоқот қилиш;\nмуваффақиятли ўзлаштириш шартлари — шахсий дунёқараш, ҳар бир ишда ўз фикрини билдириш;\nмулоқот юритиш шакли — вазиятдан ташқари шахсий мулоқот;\nтенгдошлари билан муносабатлар — суҳбатдош ва фаолият бўйича шерик;\nкатта ёшдагилар билан муносабатлар — ҳиссий кўмак манбаи;\nнизолар мавжудлиги — 7 ёшга келиб таназзулга учраш, ижтимоий ролнинг ўзгариши;\nҳис-ҳаяжонлар — юқори даражадаги ҳис-туйғуларга эга бўлиш;\nўйин фаолияти — зиммасига олган ролга мувофиқ ўзини тутиш шаклланади, шунингдек биргалашиб ўйнайди.\n33. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда йирик моторика ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\nгавдасини бошқара олиш (мувозанат сақлашга қодир бўлиш);\nтана аъзоларини бошқара олиш;\nмақсадли ҳаракатлана олиш.\n34. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда йирик моториканинг ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nвертикал ҳолатда бошини дадил ушлаб туриш;\nтиззасидан букилган оёқларига таяниш;\nқўллари билан ушлаб туриш;\nқўлтиғидан ушлаб турилганда, оёқларини букмасдан тўғри туриш;\nорқа томони билан ётган ҳолатдан қорнига ағдарила олиш;\nмақсадли тартибда ўз қўлларини оғзига яқинлаштириш;\nорқа томони билан ётган ҳолда бир оёғини кўтариб, оғзига тортиш;\nгавдаси ва қўллари билан буюмга интилиш.\n35. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги машқлар ўтказилиши лозим:\nболани икки қўллаб ҳамда қаттиқ юзада вертикал ҳолатда ушлаб туриш;\nбола қоринда ётганда, гавдасининг ҳолати кўкрак қафасини кўтариб, бошини юзадан баландда ушлаб туриш имконини беришини таъминлаш;\nболанинг қўлларига ўйинчоқ ушлатиб, уни қандай ушлаб, оғзига яқинлаштиришини кузатиб туриш;\nболанинг бир қўлига шақилдоқ ушлатиб, уни бошқа қўлига олишини рағбатлантириш;\nболани орқа томонида ётқизиб, аввал бир оёғини, кейин иккинчи оёғини аста тортиб кўриш, боланинг оёғини қўли томон суриб, оғзи томон йўналтириш;\nболага энг яхши кўрган ўйинчоғини узатиб, унинг қандай қилиб ўйинчоққа интилиб, қўллари ва гавдаси билан ҳаракатланишини кузатиш;\nўйинчоқни боланинг олдига қўйиб, гавдаси билан ўйинчоққа қараб ҳаракатланишга йўналтириш.\n36. 6 ойликкача бўлган болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун қуйидагилар тақиқланади:\nболани фақат бешикка ётқизиб катта қилиш;\nболага унинг ҳаракатларини сиқиб қўядиган кийимлар кийдириш;\nбола толиқиб қолмаслиги учун мазкур Давлат талабларининг 35-бандида кўрсатилган машқларни ҳар куни камида 3-4 марта такрорлаш;\nболага оғир буюм ёки ўйинчоқлар бериш;\nболани сиқиб йўргаклаш.\n37. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда майда моторика ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\nболанинг қўллари ва бармоқларининг ҳаракатланишини назорат қилишга қодирлиги;\nболанинг умумий фойдаланишдаги ўйинчоқлар ва буюмлардан фойдаланиш қобилиятига эгалиги.\n38. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда майда моторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nўзига узатилаётган буюмни олиш учун қўлини чўзиш;\nбуюмни маълум вақт давомида қўли билан бутунлай ушлаб, сиқиб туриш;\nчўмилаётганда чиройли ўйинчоқ ёки мочалкани ушлаш ва қўлида сақлаб туриш;\nўйинчоқни қўлида ушлаб туриш, уни катта ёшдагиларнинг қўлидан олиш ва у билан фаол ўйнаш;\nқутичаларни очиш, ичидаги ўйинчоқларни олиш, ўйинчоқларни турли ҳолатларда бемалол қўлига олиш.\n39. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:\nўриндиғига ўтқизиб қўйиб, ёқтирадиган ўйинчоғини интилиб, чўзилиб олишга ундаш;\nбирор-бир буюм бериб, уни дадил ушлаб, маҳкам сиқиб олишга ўргатиш;\nнарсаларини солиши учун сиғимли идиш бериш;\nбирор-бир буюмни кучи етганча ушлаб туриши учун шароит яратиш;\nчапак чалишини рағбатлантириш;\nчўмилтириш вақтида сувни чайқатиб сачратишга рухсат бериш;\nикки қўлига икки ўйинчоқни ушлатиб, уларни бир-бирига уриштиришни рағбатлантириш;\nўйинчоқни бир қўлидан бошқа қўлига олишига кўмаклашиш.\n40. Ўйинчоқлар боланинг кўкрагидан 60 — 70 см масофада илиб қўйилиши лозим.\n41. 6 ойликкача бўлган болаларнинг сезги органлари ёрдамида ўз хатти-ҳаракатларини тартибга солишга қодирлиги уларда сенсомоторика ривожланишининг талаби ҳисобланади.\n42. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда сенсомоторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nбошини овоз келаётган томонга буриш;\nовоз чиқарадиган резинали ўйинчоқларни сиқиб туриш;\nҳаракатланаётган объектлар кетидан кузатиб туриш ва уларни ушлаб олишга ҳаракат қилиш.\n43. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:\nкуйлайдиган ёки овоз чиқарадиган ўйинчоқлар бериш;\nрезинали ўйинчоқлар бериш;\nҳаракатланаётган буюм ёки ўйинчоқни ушлаб олишга рағбатлантириш;\nбола билан товуш чиқариб ўйнаш.\n44. 6 ойликкача бўлган болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида:\nбола буюмларни томоша қилиши қулай бўлиши учун ёруғлик манбаи бошининг орқа томонига ўрнатилиши;\nболани қаттиқ шовқин чиқарадиган ўйинчоқ ва қўнғироқлар билан ўйнашига йўл қўймаслик лозим.\n45. 6 ойликкача бўлган болалар маданий-гигиеник кўникмаларни ўзлаштириб боришлари лозим.\n46. Чўмилиш вақтида ўйнаш ва чўмилишдан завқланишнинг пайдо бўлиши 6 ойликкача бўлган болаларда маданий-гигиеник кўникмалар ривожланишининг индикатори ҳисобланади.\n47. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:\nсув билан ўйнашни рағбатлантириш;\nбуюмларни сувга итариш ва сув ичида юргизишни рағбатлантириш;\nқувноқ болалар шеърлари, санамачоқлардан фойдаланиб, қўлни қандай ювиш ва тиш тозалаш кераклигини кўрсатиш.\n48. 6 ойликкача бўлган болаларни қаровсиз қолдириш тақиқланади.\n49. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда ижтимоий ривожланиш талаблари ҳисобланади:\nтаниш ва нотаниш одамларни ажрата олиш;\nбошқа болалар ва катта ёшдагилар билан мулоқотда бўлганда ўз кўникмаларини орттириш қобилиятига эга бўлиш.\n50. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда ижтимоий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nяқин кишилари билан мулоқот қилишда ташаббус билдириш (кўзларига қараш, жилмайиш, ёпишиш, қўлларига чиқиб олишга ҳаракат қилиш, қичқириб юбориш, енгини тортиш);\nнотаниш одамларни кўрганда қўрқув аломатларини намоён этиш, йиғлаш;\nонаси ва бошқа танишлари томон қўлларини узатиш;\nкатта ёшдагиларни кўрганда анчагина жонланишни намоён этиш;\nтаниш катта одамнинг нутқига нисбатан ҳиссий муносабат билдириш.\n51. Бола билан муносабатларда қуйидагиларга амал қилиш лозим:\nболани кўпроқ қўлга олиш, қучоқлаш, у билан сўзлашиш. Бунда боланинг нотаниш одамларни кўрганда чўчиши нормал ҳолат ҳисобланади;\nоила аъзоларининг барчаси бола билан мулоқотда бўлиши;\nболага қўшиқлар, шеърлар айтиб бериш;\nболанинг ёнига бошқа болаларнинг яқинлашишига рухсат бериш;\nболанинг бошқа одамлар, болалар билан товуш чиқариб мулоқот қилишини рағбатлантириш.\n52. 6 ойликкача бўлган болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун қуйидагилар тақиқланади:\nболанинг нотаниш одамлар билан муомала қилишига йўл қўйиш;\nбола билан бирга жамоат жойлари ва шовқинли тадбирларга бориш;\nболани кичик ёшли болалар билан ёлғиз қолдириш;\nуйда кучли шовқин чиқарувчи асбоб-ускуналардан фойдаланиш.\n53. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда ҳиссий ривожланиш талаблари ҳисобланади:\nбола ўзининг «мен» концепциясини ривожлантириши;\nбола бошқаларнинг руҳий кечинмаларига муносабат билдириш ва ўз ҳиссиётларини ифодалаш қобилиятига эга бўлиши.\n54. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда ҳиссий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nу билан ўйнаганда баланд овозда кулиш;\nўз эҳтиёжларини йиғлаш орқали ифодалаш;\nўзини кўзгуда кўриб жилмайиш, кўзгуни қўли билан силаш.\n55. Бола билан муносабатларда қуйидагиларга амал қилиш лозим:\nбола билан биргаликда кўзгуга қараш ва табассум қилишни рағбатлантириш;\nбола билан сўзлашиш ва турли ўйинлар ўйнаш;\nбола ўз эҳтиёжини ифодалаб йиғлаётганда буни пайқашга уриниш ва унинг эҳтиёжларини қондириш.\n56. Бола билан муносабатда унга кулиб қараш ва дўстона оҳангда гапириш лозим.\n57. 6 ойликкача бўлган болаларнинг нутқни тинглаш, тушуниш ва мулоқот юритиш қобилиятига эгалиги уларда нутқ ривожланишининг талаби ҳисобланади.\n58. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда нутқ индикаторлари ҳисобланади:\nтурли нутқ ва куйларга эмоционал муносабатини намоён этиш;\nболалар қўшиқлари ва айтишувларини тинглаш;\nтурли овозларга тақлид қилиш;\nсўзларнинг дастлабки бўғинларини ҳамда «ма», «ка», «ба» каби оддий бўғинларни баён қилиш.\n59. Бола билан муносабатларда қуйидагиларга амал қилиш лозим:\nбола билан кўпроқ сўзлашиш, унга шеърлар, латифалар айтиб бериш;\nмусиқа ва болалар ашулаларини тинглашни рағбатлантириш;\nмунтазам равишда қувноқ ҳикоялар ўқиб ва айтиб бериш;\nбола билан мулоқот юритаётганда сўзларни бир неча марта такрорлаш;\nболанинг ташаббускорлигини рағбатлантириш ва унинг эътиборига жавоб қайтариш;\nчиройли расмларни кўрсатиш ва уларнинг номини айтиш.\n60. Бола билан хотиржам ва дўстона оҳангда мулоқот қилиш, шунингдек у турган хонада тинч ва хотиржам шароитларни таъминлаш зарур.\n61. 6 ойликкача бўлган болаларнинг босма материаллар, ҳарфлар ва рамзларга қизиқиш билдириши ҳамда ёзиш кўникмаларини ўрганиши, уларда ўқиш ва савод малакалари ривожланишининг талаблари ҳисобланади.\n62. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда ўқиш ва савод малакалари индикаторлари ҳисобланади:\nқоғоз ёки газетани ғижимлаб ташлаш;\nрангли китобларни томоша қилиш;\nдевордаги расмлар ва плакатларни томоша қилиш;\nикки қўли билан ёзув асбобларини (учи очилмаган рангли қаламлар, ёпиқ ручкалар, рангли маркерлар) ушлаб туриш ва улар билан ўйнаш.\n63. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги машқларни мунтазам равишда бажариб туриш лозим:\nболага қоғоз парчаси бериш ва боланинг ундан қандай фойдаланишини кузатиб туриш;\nболага чиройли безатилган китоб бериш ва унинг китобни томоша қилишини рағбатлантириш;\nболанинг олдига тартибсиз равишда бир неча расмларни қўйиш;\nболага катта маркер ёки фломастер бериш ва уларни қўлида ушлаб туришга ундаш.\n64. Боланинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун унинг турли буюмларни оғзига солмаслигини кузатиб туриш лозим.\n65. 6 ойликкача бўлган болаларнинг сонлар ва санашга қизиқишни намойиш этиши, буюмларни туркумлаш ва уларни тартиб бўйича жойлаштириш кўникмаларини орттириши уларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг талаблари ҳисобланади.\n66. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nкўп сонли ўйинчоқларга қизиқиш билдириш;\nўз хатти-ҳаракатлари билан бош кийими ўзига тўғри келмаётганлигини кўрсатиш;\nсўрғич ёки шишачани оғзига тортиш.\n67. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги машқларни мунтазам равишда бажариб туриш лозим:\nулар билан ўйнаётганда ўйинчоқларнинг сонини кўпайтириб бориш;\nқалпоқчани қўғирчоқлар ва атрофдагиларнинг бошига кийдириб, болага ўргатиш ва ўз бошига мустақил кийишга ҳаракат қилишини рағбатлантириш.\n68. Мазкур Давлат талабларининг 67-бандида назарда тутилган машқларни бажариш муддати 2-3 дақиқадан ошмаслиги лозим.\n69. 6 ойликкача бўлган болаларнинг атрофни кузатиши, жонли ва жонсиз табиатга муносабат билдириши, инсон тана аъзоларини ўрганиши (бош, қўл, оёқ) уларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш талаблари ҳисобланади.\n70. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш индикаторлари ҳисобланади:\nўз атрофида мавжуд бўлган ёки расмларда чизилган ёрқин ўсимликлар, гуллар ва ҳайвонларни кузатиш ҳамда уларга нисбатан қизиқиш билдириш;\nўз қўлларини ўрганиш, уларга қараш ва оғзига тортиш, бир қўли билан иккинчи қўлини ушлаб, силаб кўриш.\n71. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги машқларни бажариб туриш лозим:\nтурли ўсимликлар ва ҳайвонларни кўпроқ кўрсатиш;\nболанинг эътиборини жалб қилиш, турли ўсимлик, ҳайвонларга қўлини теккизиш, уларга хос овозларни чиқариш йўли билан уларни таништириш;\nбармоқлар, кафтлар билан ўйнайдиган ўйинлардан кўпроқ фойдаланиш.\n72. Бола ўйинчоқларни ютиб юбормаслиги, бурни ёки қулоғига киргизиб юбормаслиги учун уларнинг диаметри 4,5-5 см дан кичик бўлмаслиги, шунингдек уларга гигиеник ишлов берилиши керак.\n73. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда ижод талаблари ҳисобланади:\nтурли товуш ва овозларни ажратиш қобилиятига эга бўлиш;\nмусиқага қизиқиш билдириш, мусиқий фаоллик кўрсатиш;\nкўргазмали фаолиятда иштирок этишга қизиқишни намойиш этиш.\n74. Қуйидагилар 6 ойликкача бўлган болаларда ижод индикаторлари ҳисобланади:\nбошини товуш ёки овоз келаётган томонга буриш;\nмусиқий товушларга қизиқиш билдириш;\nмусиқа таъсирида гавдаси ёки тана аъзоларини ҳаракатлантириш;\nфотосурат ёки турли расмларга диққатини қаратиш.\n75. 6 ойликкача бўлган болалар билан қуйидаги шаклларда машқлар олиб бориш лозим:\nбола билан ўйнаганда овоз чиқарадиган ўйинчоқлардан фойдаланиш ёки бирор-бир ҳайвонга ўхшаш товуш чиқариш;\nболани ўз эътиборини овоз (товуш) манбасига жамлашга жалб қилиш;\nўйин вақтида мусиқий ўйинчоқлардан фойдаланиш;\nболанинг эътиборини ёрқин расмлар, плакатларга қаратиш;\nболанинг турли-туманликни ёқтиришини ҳисобга олиб, расмларни тез-тез алмаштириб туриш.\n76. Болаларга кўп нарсанинг тақиқланиши асаб тизимининг издан чиқишига олиб келиши мумкин бўлганлиги сабабли, ҳаёт учун хавфли бўлган нарсаларнигина тақиқлаш лозим.\n77. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда йирик моторикани ривожлантириш талаблари ҳисобланади:\n78. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда йирик моториканинг ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nқўл кафтлари ва тиззаларида туриб олиш, чайқалиш, доира шаклида олдинга кейин орқага, ҳар хил йўналишларда ва турли юзаларда (пол, диван, баландликдан пастга) эмаклаш;\nётган ҳолатидан ўтириб олиш, ўтирган ҳолатидан ётиб олиш, ҳеч ким ушлаб турмаган ҳолда ўтириш;\nўйинчоқни олиш учун стол тагига энгашиш ва катта ёшдагиларнинг ёрдамисиз яна туриб олиш (гавдасини тўғрилаш);\nмустақил равишда тўғри юришни бошлаш;\nикки оёғи ва икки қўлидан фойдаланиб тана ҳолатини ўзгартириш;\nқўл ва оёқлари ёрдамида баландлиги 0,6 м бўлган буюмлар устига мустақил чиқа олиш;\nқўлини кўтариш ва тушириш;\nкатта ёшдагиларнинг ёрдамисиз улар кўрсатган йўналишда юриш;\nюқорироқ жойда турган буюмни олиш учун оёқларининг учига туриш;\nаравачаси кетидан юриш ва юриш вақтида тўсиқларни айланиб ўтиш;\nбир буюмдан бошқа буюмга ўтиш;\nкатта ёшдагиларнинг қўлларидан ушлаб зиналарга чиқиш ва тушиш.\n79. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги шаклларда машқлар олиб бориш лозим:\nболани энг ёқтирган ўйинчоғи ёнига эмаклаб келишини рағбатлантириш;\nбола билан биргаликдаги ўйинларни ташкил қилиш, болага: «Олдимга кел!», «Ўтир!» қабилида кўрсатмалар бериш;\nболанинг паст бўйли буюмлар устидан ҳатлаб ўтишини рағбатлантириш ва уларнинг ўлчамларини аста-секин ошириб бориш;\nболанинг ўзи қизиқаётган буюмга ходанинг устидан эмаклаб етиб бориши учун имконият яратиш;\nмусиқа садолари остида ритмик ҳаракатларни бажариш, рақс тушиш ва қўлларни силкитиш;\nболанинг ўтирган ҳолатидан ётиб олиши ва яна олдинги ҳолатга қайтиши учун юмшоқ юзани таъминлаш;\nболанинг қорнида ётган ҳолатдан ағдарилиб, ўтириш ҳолатига ўтиши, сўнг тик туриб олишини рағбатлантириш;\nболанинг мустақил равишда ўрнидан туришини рағбатлантириш;\nбола биринчи қадамларини босаётганда, суяниб олиши мумкин бўлган турғун қаттиқ предметлар бўлишини таъминлаш;\nболанинг бир буюмдан бошқа буюмгача мустақил юриб боришини рағбатлантириш;\nбола ўтирган ҳолатда унга копток ташлаш ва унинг ана шу коптокни тутиб олишини рағбатлантириш;\nбола ўриндиғига чиқиб олаётганида, ўзи билан бирор-бир ўйинчоқни олишини рағбатлантириш;\nболанинг юзаларга чиқиб олиши учун кўпроқ имконият яратиш;\nбола билан икки ва уч сўздан иборат гапларни қайтаришдан иборат бўлган ўйинли машқларни бажариш;\nбола билан турли кўнгилочар ўйинларни ўйнаш;\nболанинг ўзидан баландроқ юзадаги ўйинчоқни қўллари билан олишини рағбатлантириш;\nбола ҳар кўтарилиб яна пастга тушганида уни мақташ;\nхонада тегишли тўсиқларни жойлаштириб, боланинг тўсиқ сари тезда бориб, унга урилиб кетмасдан айланиб ўтишини рағбатлантириш;\n80. 6 — 12 ойлик болалар ҳали жуда тажрибасиз бўлганликлари учун қуйидагиларга амал қилиш лозим:\nболани қаровсиз қолдирмаслик;\nтурли жароҳатланишларнинг олдини олиш;\nхотиржам ва дўстона оҳангда сўзлашиш;\nхоналарда хавфсиз муҳит яратиш, жумладан иситувчи, қиздирувчи асбоб-ускуналарга яқинлашиш имкони йўқлигига, жиҳозларда ўткир қиррали бурчаклар мавжуд бўлмаслигига эътибор қаратиш.\n81. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда майда моторика ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\nболанинг қўллари ва бармоқларининг ҳаракатланишини назорат қилишга қодир бўлиши;\nболанинг умумий фойдаланишдаги ўйинчоқлар ва буюмлардан фойдаланиш қобилиятига эга бўлиши.\n82. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда майда моторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nқутини очиш ва ундан буюмларни чиқариб олиш;\nқўллари билан чапак чалиш;\nбир қўли билан майда буюмларни олиш;\nпиёлани икки қўли билан ушлаб туриш ва ундан мустақил ичиш;\nкитобни варақлаш (одатда бирданига 2-3 варақни);\nикки қўли билан коптокни ушлаб олиш, қўлларида сақлаб туриш, ирғитиш ва думалатиш;\nбир қўли билан ўйинчоқни ушлаб, иккинчи қўли билан уни ўйнаш;\nкатта ва кўрсаткич бармоқларидан фойдаланиб, майда буюмларни қутичага солиш ва стол устидан майда нарсаларни йиғиш;\nручка ёки маркерни ушлаб, чизишга уриниш.\n83. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:\nболанинг ҳаракатларини янада ривожлантириш учун қутичага турли буюмларни солиб қўйиш;\nболани хавфсиз буюмлар билан таъминлаш ва оддий ҳаракатларни бажариш;\nболага пластмассадан ясалган пиёла бериш ва ундан сувни қандай ичиш кераклигини тушунтириш;\nболанинг ёнига ўтириш ва бола китобни қандай қилиб варақлаши кераклигини унга кўрсатиш ва боланинг ушбу машғулотни мустақил бажаришини рағбатлантириш;\nкоптоклар билан ўйинли машқларни бажариш;\nболанинг буюмлар билан ҳаракатлар бажаришини мақташ ва кўрсатиш орқали рағбатлантириш;\nболанинг ўзлаштириб олаётган буюмлар доирасини кенгайтириш;\nболани майда буюмлар қўйилган стол атрофига ўтқизиш ва уларни бармоқлари билан ушлашини рағбатлантириш;\nболага (унинг ёши учун мос келадиган) ручка ёки маркерни тутқазиш ва боланинг уларни барча бармоқлари билан ушлашини ва бир неча ҳаракат қилиб, вараққа чизишини рағбатлантириш.\n84. 6 — 12 ойлик болаларда тиш чиқиши бошланиши сабабли, бола бармоқларини оғзига солиши мумкин, шунинг учун гигиеник муолажалар ўтказиш, яъни бармоқлар, оғиз бўшлиғига ишлов бериш лозим.\n85. 6 — 12 ойлик болаларнинг сезги органлари ёрдамида ўз ҳаракатларини тартибга солиш қобилиятига эгалиги уларда сенсомоторика ривожланишининг талаби ҳисобланади.\n86. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда сенсомоторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nбир хил буюм билан ҳар хил ҳаракатларни бажариш, жумладан босиш, ташлаш, силкитиш, думалатиш, тешиклардан ўтказиш;\nичи бўш ўйинчоқларни бир-бирига солиш;\nгулларни ҳидлаш учун энгашиш;\nўзи яхши кўрган таомни кўрганда унга интилиш.\n87. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:\nтурли шакл ва рангдаги қопчаларни тайёрлаб, уларнинг ичига турли нарсалар, жумладан пахта, латталар, нўхат, гуруч, кофе, макарон каби нарсаларни солиш;\nболага ичи бўш бирон ўйинчоқ ва тегишли ўлчамдаги объект бериш ҳамда боланинг уларни бир-бирига солишини рағбатлантириш;\nболага атрофидаги гулларга тегишга ва уларни ҳидлашга рухсат бериш;\n«иссиқ» ва «совуқ» каби сўзлардан фойдаланиш ҳамда боланинг улар нима билан фарқланишини тушуниб олиши учун уларга тегиб кўришига имкон бериш.\n88. 6 — 12 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун ўйинчоқларни гигиена ва эстетика талабларига мувофиқ равишда танлаб олиш лозим.\n89. 6 — 12 ойлик болалар ўзини парваришлаш ва маданий-гигиеник кўникмаларни орттириш қобилиятига эга бўлиши лозим.\n90. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда маданий-гигиеник кўникмалар ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nқўлларини катта ёшдагилар ёрдамида ювиш учун жўмрак остида ушлаш, қўлларини совунлаш ва бир-бирига ишқалаш;\nҳўл губкани бир қўли билан сиқиш ва сувини сиқиб ташлаш;\nовқатланиш вақтида қошиқдан фойдаланиш;\nагар исиб кетса, кийимларининг бир қисмини ечиб қўйиш.\n91. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:\nболанинг овқатланишдан олдин ва ҳожатхонага кириб чиққандан кейин қўлларини ювишини рағбатлантириш ҳамда бунга доим амал қилиш кераклигини тушунтириш;\nболани жўмракнинг олдига олиб келиш ва унга қўлларни қандай ювиш кераклигини кўрсатиш;\nболага совун бериш ва ундан қандай фойдаланиш кераклигини кўрсатиш, бу ишни боланинг ўзи мустақил бажаришини рағбатлантириш;\nболанинг мустақил овқатланишини рағбатлантириш;\nбола исиб кетган бўлса, унга ортиқча кийимларни ечиб қўйиш, совқотаётган бўлса иссиқроқ кийиниб олиш учун кўмаклашиш.\n92. 6 — 12 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида қуйидагилар тақиқланади:\nкатта ёшдагиларнинг қаровисиз қолдириш;\nўткир қиррали ўйинчоқлар ва буюмлар билан ўйнашга рухсат бериш.\n93. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда ижтимоий ривожланиш талаблари ҳисобланади:\nбошқа болалар ва катта ёшдагилар билан мулоқот қилиш кўникмаларини ривожлантириш қобилиятига эга бўлиш.\n94. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда ижтимоий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nтаниш чеҳраларни топиш учун кўрсатма бўйича атрофига назар ташлаб чиқиш;\nўз ҳаракатларига эътибор қаратиб, алоқага киришиш;\nунга таниш одамларнинг овозини ўхшатиш (тақлид қилиш);\nхайрлашиш вақтида қўлини силкитиш;\nбошқа боланинг ҳаракатлари кетидан кузатиш, кулиш ёки йиғлаш, тенгдошларига фаол тақлид қилиш;\nкатта ёшдагиларнинг аксарият мурожаатларига жавоб бериш, лекин уларнинг айримларини инкор этиш;\nбошқа бола билан мулоқот қилишга қизиқиш билдириш, қувониш, завқланиш (қараш, жилмайиш, кулиш, қичқириш, бидирлаш), мулоқот қилишдан чалғимаслик;\nимо-ишорадан фойдаланиш, баҳолаш, ёрдам, ҳамдардлик излаб нигоҳ ташлаш, бирор хавф юзага келганлигини тушуниш ва таниш одамдан ёрдам сўраш;\nкатта ёшдагиларнинг ҳаракатларига кузатиб туриш, тақлид қилиш, катта ёшдагиларнинг сўзлари бўйича турли ҳаракатларни бажариш орқали жавоб қайтариш;\nўз ўйинчоғини бошқа болаларга таклиф қилиш, лекин бошқа бола ундан ўйинчоғини олса, йиғлаш, норозилик билдириш.\n95. Бола билан муносабатларда қуйидагиларга амал қилиш лозим:\nташаббус учун мақташ;\nнотаниш кишилардан қўрқишни камайтиришга ҳаракат қилиш;\nўзаро ҳурмат ва ишонч муҳитини яратиш;\nболани кузатиб туриш, унга ёрдам беришга доимо тайёр бўлиш;\nболанинг илтимосларига мос равишда жавоб бериш;\nболанинг ўзи учун янги ва нотаниш муҳитда хавфдан ҳоли эканлигига ишонч ҳосил қилиши учун уни қучоқлаш ва қўлларидан ушлаб туриш;\nболанинг ҳаракати ва ташаббусларига тегишли равишда муносабат билдириш;\nхайрлашиш вақтида қўллар билан ҳаракат қилишни амалда қўллаш;\nагар бола катта ёшдагилар эслатмасдан туриб ўзи қўлини силкитса, уни мақташ;\nболанинг тенгдошлари билан муомала қилиши учун шароит яратиш;\nкатта ёшдагилар болага мурожаат этганда, жавоб берганлиги учун болани мақташ;\nбошқа болалар билан тоза ҳавода биргаликда айланишларни уюштириш;\nболани ҳар қандай вазиятда руҳан қўллаб-қувватлаш, зарур бўлганда болага ёрдам бериш ва унинг учун кўпроқ қулайлик яратиш;\nболани ёрдамга эҳтиёж сезиш табиий ҳол эканлигига ишонтириш;\nболанинг фаол ҳаракатларини рағбатлантириш;\nбола билан кўпроқ муомалада бўлиш ва сўзлашиш;\nболанинг ўз ўйинчоқларини бошқалар билан бирга ўйнашини рағбатлантириш.\n96. 6 — 12 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nболанинг эътиборини нотўғри хатти-ҳаракатларга қаратмаслик;\nҳаракатни қандай қилиб тўғри бажаришни ўргатиш;\nҳар қандай вазиятда ҳам панд-насиҳат қилмаслик;\nмулоқот юритишда сабр-тоқатли бўлиш.\nҚуйидаги вазиятлар боланинг йиғлашига сабаб бўлиши мумкин:\nсовқотганлиги ёки исиб кетганлиги;\nтагликнинг ҳўл бўлиб қолганлиги;\nортиқча сиқиб йўргакланганлиги;\nочиққанлиги ёки оғриқ сезганлиги.\n97. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда ҳиссий ривожланиш талаблари ҳисобланади:\nбола бошқаларнинг ҳис-туйғуларига муносабат билдириш ва ўз ҳиссиётларини ифодалаш қобилиятига эга бўлиши.\n98. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда ҳиссий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nўз исмини билиш, чақирганда бошини ўгириш, ўз исмини эшитганда имо-ишора, товушлар билан жавоб қайтариш;\nкатта ёшдагиларнинг «қаерда?» деган саволига тана аъзолари (боши, қўллари, оёқлари, бурни) билан жавоб қайтариш;\nкўзгудаги ўз аксига жилмайиш, ўзининг қаердалигини сўрашганда, ўзини кўзгудан кўрсатиш;\nқарама-қарши хусусиятли (қувноқ-ғамгин, тез-аста) мусиқага нисбатан ҳиссий муносабат билдириш;\nтурли воситалар ёрдамида катта ёшдагиларнинг эътиборини тортиш;\nкатта ёшдагиларнинг имо-ишорасига тақлид қилиш;\nўзи хоҳлаган нарсага эришганда, завқланишини намоён этиш ёки ёқтирмайдиган таом берилганда, норозилик билдириш ва овқат ейишдан бош тортиш;\nҳиссиётлар билдирилганда, жавоб қайтариш, юришни бошлаётганда, маъқуллашларга жавобан жилмайиш;\nкимдир юзини кулгули буриштирса ёки ғайриоддий ҳаракатларни бажарса, қувониш ёки кулиш, атрофдагиларнинг кулгисини уйғотган нарсаларни ўз ташаббусига кўра такрорлаш;\nёқтирадиган буюмни ундан олиб қўяётганда норозилик билдириш;\nбошқаларга таъсир кўрсатаётганини пайқаганда, чапак чалиш, хурсанд бўлиш, қувониш, маълум товуш ва ҳаракатларни такрорлаш;\nузоқдаги буюмга етиб олишга қаттиқ интилиш ва унга етиб олганда, мамнуният билдириш.\n99. Бола билан муносабатларда қуйидагиларга амал қилиш лозим:\nбола билан муомала қилишда доимо унинг исмидан фойдаланиш;\nболага тана аъзоларини кўрсатиш ва бир вақтнинг ўзида номини айтиш;\nболанинг ҳаракатларини табассум билан рағбатлантириш, боланинг турли ўйинларни кўзгу рўпарасида ўйнашини таъминлаш;\nболага мунтазам равишда қўшиқ куйлаб туриш;\nтурли вазиятларда боланинг ҳиссиётларини айтиб эшиттириш;\nболанинг ҳаракатларига нисбатан очиқчасига фикр билдириш (хурсанд бўлиш, табассум қилиш ёки қош-қовоғини солиш);\nболага у ўзига эътибор қаратиш учун қилган ҳаракатларига мувофиқ муносабат билдириш, унга ўз истакларини билдиришига рухсат бериш ҳамда унинг эҳтиёжларини қўллаб-қувватлаш;\nболани ҳар бир эришган ютуғи учун мақташ ва маъқуллаш;\nболанинг қизиқарли йўллар билан турли ҳис-туйғулар ва ҳаракатларни билиб олишига имкон бериш;\nқизиқарли йўллар билан болани турли ҳис-туйғулар ва ҳаракатларни билиб оладиган фаолиятга ундаш;\nболага ўз туйғуларини ифодалаш имкониятини бериш ва ҳиссиётларини намойиш этишини қўллаб-қувватлаш;\nруҳий жиҳатдан қулай шароитни яратиш ва бола билан ҳар куни шахсан ўйнаш;\nбола билан ўйнаётганда, унинг ўзига бўлган ишончини ошириш учун унга яқинроқ туриш ва бола билан бирга қилинаётган ҳаракатларни унга изоҳлаб бериш.\n100. 6 — 12 ойлик болалар билан муносабатларда қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nболаларда мия пўсти етарлича ривожланмаганлиги сабабли, улар ўзларининг органик эҳтиёжларини қондиришда ҳатто кичик ўзгаришларга нисбатан ҳам кучли сезгирлиги билан ажралиб туришини ҳисобга олиш;\nкун тартибининг изчиллигига амал қилиш;\nболани ҳеч қачон шошилтирмаслик.\n101. 6 — 12 ойлик болаларнинг нутқни тинглаш, тушуниш ва мулоқот юритиш қобилиятига эгалиги уларда нутқ ривожланишининг талаби ҳисобланади.\n102. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда нутқ индикаторлари ҳисобланади:\nянги сўзларга осон тақлид қилиш, одамларнинг овозини таниш, ўз исмини эшитганда жавоб қайтариш, буюмларни кўрсатиш;\nболалар қўшиқлари, айтишувлари, эртакларини, қисқа ва оддий ҳикояларни тинглаш;\nайтилган объектга қараб ўгирилиш;\nоддий саволларга «ҳа» ёки «йўқ» деб жавоб бериш учун бошини силкитиш;\n«йўқ» сўзининг маъносини билиш;\nузоқ вақт чуғурлаш;\nсўзларнинг биринчи бўғинларини ҳамда энг оддий ном ва сўзларни айтиш;\nкатта ёшдагилар билан мулоқот қилиш учун бир хил сўзни ишлатиш.\n103. 6 — 12 ойлик бола билан муносабатларда қуйидагиларга амал қилиш лозим:\nпарваришлаш жараёнида (овқатлантириш, чўмилтириш, ухлатиш) у билан гаплашиш, тана аъзолари ва кийимларининг номини айтиб туриш;\nтурли ҳикоялар, эртаклар айтиб бериш, бола билан ранг-баранг китобларни томоша қилиш, ўқиб бериш ва унинг диққат билан тинглашини рағбатлантириш;\nҳикоялардаги муҳим ва аҳамиятли жиҳатларга боланинг эътиборини қаратиш;\nбола билан муомалада бўлганда унга оддий саволлар бериш ва маъноси бўйича тўғри келадиган жавоб қайтаришга ундаш;\nкиши атрофида ҳаракатланаётганда ёки олдида ўйнаётганда унинг кетидан кузатиш, «йўқ» дейилганда бола ўйинини тўхтатиши лозимлигини ўргатиш;\nболага жавобан бидирлаш, унинг овозларига тақлид қилиш, уни узоқ вақт бидирлашини рағбатлантириш ва тўхтатмаслик;\nбола айтаётган барча нарсаларни қайтариш, у чиқараётган ҳар бир товушни ривожлантириш, унга савол бериш, сўнг унга тўғри жавобни қайтариб айтиш;\nболанинг талабларига ижобий жавоб бериш.\n104. 6 — 12 ойлик болалар билан муносабатларда қуйидагиларни инобатга олиш лозим:\nкатта ёшдагиларнинг нутқи тўғри, равон, турли оҳангда бўлиши лозим;\nболанинг эътиборини 1-1,5 дақиқа давомида жамлаб туриш мумкин.\n105. 6 — 12 ойлик болаларнинг босма материаллар, ҳарфлар ва рамзларга қизиқиш билдириши ҳамда ёзиш кўникмаларини ўрганиши уларда ўқиш ва савод малакалари ривожланишининг талаблари ҳисобланади.\n106. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда ўқиш ва савод малакалари индикаторлари ҳисобланади:\nчиройли расмлар билан безатилган китобни томоша қилиш ва ўқишга қизиқиш билдириш;\nкитоблар, ёрлиқлар, кўчадаги плакатларга нисбатан қизиқиш билдириш;\nқалам ёки ручкани ушлаш ва қоғозда, деворда, доскада узуқ-юлуқ чизгиларни чизишга ҳаракат қилиш;\nингичка учли ручка билан қоғоз парчасида нуқталар чизиш;\nрасм солинган ёки ёзуви бор қоғоз парчасини бошқаларга кўрсатиш.\n107. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни бажариб туриш лозим:\nчиройли расмлари бор китобни таклиф этиш, ундаги расмларни томоша қилишни рағбатлантириш;\nкитоблар ва бошқа босма материалларни бериш, улардаги белгилар ва сўзларни кўрсатиш;\nбола учун қоғоз ва ёзув қуролларини тайёрлаб қўйиш;\nёзув қуроллари бериш, қоғозга чизишни рағбатлантириш;\nбола ҳаракатларини ривожлантириши учун бармоқларидан фойдаланишини рағбатлантириш;\nёзувли ёки ёзувсиз турли расмларни томоша қилишни рағбатлантириш.\n108. 6 — 12 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун қуйидагиларга амал қилиш лозим:\nкитоблар катта ўлчамда бўлмаслиги ва гигиена талабларига жавоб бериши лозим;\nрасмлар боланинг ёшига мос бўлиши керак.\n109. 6 — 12 ойлик болаларнинг сонлар ва санашга қизиқишни намойиш этиши, буюмларни туркумлаш ва уларни тартиб бўйича жойлаштириш кўникмаларини орттириши уларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг талаблари ҳисобланади.\n110. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nўйинчоқлар ва буюмлар билан турли ишлар бажариш (ушлаб олиш, чиқариш, қайтадан териш, босиш, очиш);\nбўш пиёлани олиб, ичига сув ёки шарбат қуйишларини сўраш;\nкатта ёшдагилар ёрдамида бир неча объектларни ўлчамлари бўйича гуруҳларга ажратиш.\n111. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни бажариб туриш лозим:\nболанинг ўйинчоқлар билан мустақил тажриба қила бошлашини маъқуллаш;\nбола тажриба қилиши учун унга турли миқдордаги ҳар хил материалларни бериш;\nпиёлани олиб, унинг ичи бўш эканлигини, кейин эса, унга сув қўйиб пиёланинг ичи тўла эканлигини болага тушунтириш;\nбола билан сувда ўйнаш ва унга ўлчамлари кичик сиғимдаги идишга камроқ сув сиғишини кўрсатиш;\nтурли ўлчамдаги кубикларни олиб, уларни катталиги бўйича тартибга келтириш кераклигини кўрсатиш.\n112. 6 — 12 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун уларга пластмасса, резина, силлиқ ёки тукли матолардан ясалган, узунлиги 15 — 20 см дан катта бўлмаган юмшоқ ўйинчоқларни бериш мақсадга мувофиқ.\nБолага мўйнадан ясалган ўйинчоқ ҳайвонларни бериш тавсия этилмайди.\n113. 6 — 12 ойлик болаларнинг атрофни кузатиши, жонли ва жонсиз оламга муносабат билдириши, инсон тана аъзоларини ўрганиши уларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш талаблари ҳисобланади.\n114. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш индикаторлари ҳисобланади:\nўз ўйинчоқларини, буюмларини тишлаш, таъмини кўриш, узиб ташлашга уриниш, уриш, иккита буюмни бир-бирига уриб кўриш ва ҳосил бўлаётган овозларни тинглаш орқали ўрганиш;\nбалиқ аквариумда қандай ҳаракатланишини томоша қилиш;\nўз атрофидаги ғайриоддий объектларга диққат билан қараш;\nҳайвонларни ва уларнинг расмларини турли тақлидий овозлар билан боғлаш;\nқумни юмшатиш учун унга сув қуйиш;\nчўмилаётганда сувни сачратиш;\nолтитагача тана аъзоларини кўрсатиш;\nатрофдагиларнинг айрим ҳаракатларини такрорлаш.\n115. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни бажариб туриш лозим:\nболага турли объектларни бошқариш имкониятини бериш;\nболани бир-бирига уйғунлашадиган нарсаларни танлаб олишини рағбатлантириш;\nболанинг аквариумнинг олдига келишига ёрдам бериш, балиқлар қандай ҳаракатланаётганлиги, улар турличалигига эътиборини қаратиш;\nбирор объектдан энг мақбул йўл билан фойдаланиш усулини кўрсатиш ва тушунтириш;\nболага атрофдаги барча янги нарсаларни кўрсатиш ва у қандай муносабат билдиришини кузатиб туриш;\nянги объектлардан фойдаланиб болалар билан ўйнаш;\nтурли ҳайвонлар қандай овозлар чиқаришларини кўрсатиш;\nболанинг ўз атрофидаги ёки расмлардаги ҳайвонларнинг овозига тақлид қилишини рағбатлантириш;\nбоғда бола учун ўз бурчаги бўлишини таъминлаш, унга қум билан сувни аралаштиришга ёрдам бериш;\nболанинг кўпроқ чўмилиши ва сувда ўйнаб ўтиришини рағбатлантириш;\nболага бошқа одамлар, расмлардаги инсон тана аъзоларини кўрсатиб, уларнинг номини ўргатиш, шундан кейин ўзининг ушбу аъзоларини кўрсатишини рағбатлантириш;\nтана аъзоларини кўрсатаётганда болани йўналтириш;\nтурли овозлар ва ҳаракатларни қайтаришга ёрдам бериш.\n116. 6 — 12 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун қуйидагиларга амал қилиш лозим:\nбола билан машғулотларни ташкил қилишда аста-секинлик ва изчиллик тамойилига амал қилиш;\nмашғулотларни давомийлиги 10 — 12 дақиқа бўлишини таъминлаш.\n117. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда ижод талаблари ҳисобланади:\n118. Қуйидагилар 6 — 12 ойлик болаларда ижод индикаторлари ҳисобланади:\nтурли овозларга (одам овози, мусиқа, оммабоп куй) муносабат билдириш (тебраниш, рақсга тушишга ҳаракат қилиш);\nбирор-бир асбоб, товуш чиқарадиган ўйинчоқ ёки телевизордаги ёқтирган овозига тақлид қилиш;\nручка ва маркерларни олиш ва ҳар қандай юзада расм чизишга ҳаракат қилиш.\n119. 6 — 12 ойлик болалар билан қуйидаги шаклларда машқлар олиб бориш лозим:\nболага қувноқ мусиқаларни қўйиб бериш ва у билан бирга рақсга тушиш;\nмусиқага жўр бўлиб қандай чапак чалиш кераклигини кўрсатиш;\nмусиқа оҳангига мос тарзда қўл-оёқларни қандай ҳаракатлантириш кераклигини кўрсатиш;\nтурли овозларни (мусиқа, суҳбат, момақалдироқ) бола билан таққослаш;\nбаланд ва паст овоз ўртасидаги фарқни тушунтириш;\nболага хавфсиз ижод қилиш мумкин бўлган турли предметларни бериш.\n120. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда йирик моторикани ривожлантириш талаблари ҳисобланади:\n121. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда йирик моториканинг ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nтўғри йўналишда, йўлакда, ётган ва қия тахта устидан таянмасдан юриш;\nбаландлиги 10 см бўлган предметнинг устига чиқиш ва устидан тушиш;\nйиқилмасдан мустақил туриш ва ўтириш;\nэнгашиш ва ўйинчоқларни олиш;\nмустақил равишда орқага бир неча қадам ташлаш;\nкатта ёшдагиларнинг кўрсатмаси бўйича 3-4 та турли ҳаракатларни бажариш;\nкоптокни кўрсатилган томонга тепиш;\nкоптокни кичик баландликдан ҳамда катта ёшдагилар томон думалатиш, уни олдинга ва тепага ирғитиш;\nбелгиланган масофадан (стол ости, ҳалқанинг ичи) эмаклаб ўтиш;\nузунлиги 1 м бўлган нарвонга чиқиш ва тушиш;\nпол ёки ердан 5 — 10 см баландликда турган арқон, новда ёки ёғоч устидан ўтиб кета олиш;\nмақсадига қараб, ҳаракат йўналишини ўзгартириш;\nўриндиқ остидан ўйинчоқни олиш учун мустақил равишда тиззасига ўтириш ва туриш.\n122. 12 — 24 ойлик болалар билан қуйидаги шаклларда машқлар олиб бориш лозим:\nбола организмининг умумий ривожланишига доир машғулотлар ўтказиш;\nболани аравачалар, йирик ўйинчоқ машиналар билан ўйнашга ўргатиш;\nболани югуриши, тўғри чизиқдан югуриб ўтиши, юриши, эмаклаши, нарсаларни ташлаши, ирғитиши керак бўладиган ўйинларга ўргатиш;\n8 — 10 дақиқа давомида режалаштирилган ўйинли машғулотлар ва имкон қадар эрталаб очиқ ҳавода жисмоний машқларни ўтказиш;\nболани ҳар куни оддий жисмоний машқлар элементларига ўргатиш;\nболанинг қўлидан ушлаб туриш, унга коптокни тепиш, мўлжалга ташлашга ёрдам бериш;\nболадан четда турган предмет ёки ўйинчоқни олиб келишни илтимос қилиш;\nболанинг баландроқ юзага чиқа олишини ҳисобга олиб, юзанинг хавфсизлигини таъминлаш;\nболанинг моторикага оид вазифаларнинг бажаришини рағбатлантириш;\nболанинг йўлига тўсиқ қўйиб, уни айланиб ўтиб, мўлжалланган жойгача етиб боришини рағбатлантириш.\n123. 12 — 24 ойлик болалар бўлган жойларда:\nболага реал хавф туғдириши мумкин бўлган предметлар бўлмаслиги;\nкатта ёшдагиларнинг назорати остида бўлиши;\nруҳий жиҳатдан қулай муҳит яратилиши лозим.\nБунда боланинг ҳимояланганлик, дадиллик ва хавфсизлик ҳисси ривожланишига кўмаклашиш ҳамда зарур бўлган вақтда тарбиячига мурожаат этишига имкон берадиган ўзини тутиш кўникмаларини шакллантириш лозим.\n124. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда майда моторика ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\nболанинг қўллари ва бармоқларининг ҳаракатланишини назорат этишга қодирлиги;\nболанинг умумий фойдаланишдаги ўйинчоқлар ва буюмлардан фойдалана олиши.\n125. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда майда моторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nоддий ўйинчоқларни қисмларга ажратиш ва йиғиш;\nэшик дастасини ушлаб, очиш ва ёпиш, эшик қўнғироғининг тугмачасини босиш;\nтурли ўйинчоқларни бармоқлари билан айлантириш;\nбир қўли билан пиёла ёки қошиқни ушлаб туриш;\nуч ёки ундан ортиқ бўлаклардан иборат бўлган минорачалар қуриш.\n126. 12 — 24 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:\nйиғма иншоот ўйинчоқлар билан ўйнаш;\nболага ўйинчоқларни бериб, уларни ўрганиши учун имкон яратиш;\nболага майда моторикани ривожлантиришга доир буюмлар (йирик мунчоқлар, майда тошлар ёки бошқа предметлар) бериб, уларни катта ёшдагилар назорати остида териши ва саралаши учун шароит яратиш;\nболага хавфсиз уй-рўзғор буюмлари билан ўйнаш имкониятини бериш.\n127. 12 — 24 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун уларга бериладиган ўйинчоқ иншоотнинг қисмлари йирик, ранг-баранг ҳамда гигиеник ва эстетик талабларга жавоб берадиган бўлиши лозим.\n128. 12 — 24 ойлик болаларнинг сезги органлари ёрдамида ўз ҳаракатларини тартибга солиш қобилиятига эгалиги уларда сенсомоторика ривожланишининг талаби ҳисобланади.\n129. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда сенсомоторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nсувни кичик идишдан катта идишга қуйиш;\nқулоқ, бурун, кўз каби тана аъзоларини кўрсата олиш;\nбуюмларни қўлларида ушлаб туриш ва бир-бирига уриш.\n130. 12 — 24 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни ўтказиш лозим:\nболага турли ўлчамдаги иккита идиш бериб, бир идишдаги сувни иккинчи идишга қуйишни сўраш;\nушбу жараёнда кўргазмали ва кутилмаган ҳодисалар рўй берадиган қизиқарли услублардан фойдаланиш;\nболага у кўраётган нарса ва ҳаракат ўртасидаги боғлиқликни тушунишга ёрдам бериш;\nболага иссиқ сувнинг ҳароратини ҳис этиш ва ундан қочиш имкониятини яратиш;\nболанинг ҳар бир ютуғини рағбатлантириш.\n131. 12 — 24 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида:\nболани жароҳатланишдан сақлаш;\nболанинг кўчада йиқилиб кетишининг олдини олиш;\nболанинг ўз гавдасини қандай тутишини кузатиб туриш лозим.\n132. 12 — 24 ойлик болалар ўзини парваришлаш ва маданий-гигиеник кўникмаларни орттириш қобилиятига эга бўлиши лозим.\n133. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда маданий-гигиеник кўникмалар ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nкатта ёшдагилар ёрдамида тиш чўткаси билан тишларини тозалаш, лаблари, қўллари, юзини мустақил ювиш ва артиш;\nстол атрофига ўтириб овқатланиш, мустақил равишда қошиқни оғзига олиб бориш ва овқат ейиш, пиёладан чой ёки сув ичиш;\nтувакдан мустақил фойдаланиш;\nкўйлаги, қўлқопи, пайпоғи ва пойабзалини ечишни билиш.\n134. 12 — 24 ойлик болаларга қуйидагиларни ўргатиш лозим:\nболага озодалик нима эканлигини кўрсатиш ва озода юриш қанчалик муҳим эканлигини тушуниш учун ёрдам бериш;\nболанинг тўғри кийинишини рағбатлантириш ва ёрдам бериш.\n135. 12 — 24 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида қуйидагиларга амал қилиш лозим:\nбарча гигиена муолажаларни катта ёшдагилар билан бирга ўтказиш;\nболада бармоқ сўриш, лапанглаш ва шу каби бошқа салбий одатлар пайдо бўлишининг олдини олиш;\nболанинг тувакда узоқ вақт ўтиришига йўл қўймаслик.\n136. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда ижтимоий ривожланиш талаблари ҳисобланади:\n137. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда ижтимоий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nатрофидаги катта ёшдагилар ва болаларнинг ҳаракатларига тақлид қилиш;\nузоқ вақт давомида кўрмаган ва унга яхши муносабатда бўлган катта ёшдагиларни кўрганда хурсанд бўлиш;\nнотаниш болалар ва катта ёшдагиларга нисбатан қизиқиш билдириш («Бу ким?» — деб сўраш);\nмулоқот қилиш истагини яққол ифодалаш (танишларини олқишлаш, уларнинг исмини айтиш, улар томон қўлларини чўзиш);\nқисқа вақт ичида ўз тенгдошлари билан ўйнашни яхши кўриш;\nкатта ёшдагиларнинг (яқинлари) топшириқ беришларини ёқтириш ва бажаришга уриниш;\nкатта ёшдагилар билан фаол ўйинларни ўйнашни ёқтириш.\n138. 12 — 24 ойлик болалар билан муносабатларда қуйидагиларга аҳамият бериш лозим:\nболага қисқа (ҳиссий) ҳикоялар, тўртликлар айтиб бериш;\nболага дўстона муносабатда бўлиш;\nболани кузатиш ва унинг атрофдагилар билан мулоқот қилишини рағбатлантириш;\nболанинг мулоқотдан олган таассуротларини ифодалаш ва уларга оддий изоҳ беришини рағбатлантириш;\nтурли вазиятларни (олқишлаш, хайрлашиш ва ёрдам кўрсатиш) киритувчи ўйинларни ўтказиш;\nболага биргаликда ўйнаш нақадар муҳим эканлигини тушунишга ёрдам бериш;\nболанинг бошқа болалар билан ижобий муомала қилишини рағбатлантириш ва мустаҳкамлаш.\n139. 12 — 24 ойлик болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nбола жуда ҳаракатчан бўлганлиги учун, фаолият турларини алмаштириб туриш;\nбола ўрганаётган гуруҳ макони хавфсиз бўлишини таъминлаш.\n140. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда ҳиссий ривожланиш талаблари ҳисобланади:\nбола бошқаларнинг ҳис-туйғуларини ажратиш қобилиятига эга бўлиши.\n141. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда ҳиссий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nкўзгуда, суратда ўзини таниш, ўз исмини билиш;\nистаклари катта ёшдагилар талабларига мос келмаганда норозилик билдириш;\nтурмуш тарзига аралаша бошлаш (супуриш, магнитофонни ёқиш ва ўчириш);\nруҳан кўнгилчан, катта ёшдагиларнинг унга нисбатан муносабатига жуда сезгир бўлиш;\nатрофдагиларнинг ҳис-туйғуларини (она бахтиёр, бува толиққан, тарбиячининг жаҳли чиққан) сўз оҳанги ва ҳаракатидан ажратиш;\nўз ҳиссиётларини ифодалаш (ўпиш, қучоқлаш, қувониш, ўз ютуқлари билан ғурурланиш, ўзи таниган катта ёшдагилар билан хайрлашаётганда хафа бўлиш, аччиқланиш, йиғлаётганларни ўзича юпатишга уриниш);\nкатта ёшдагиларнинг муносабатини сезиш ва тушуниш.\n142. 12 — 24 ойлик болалар билан муносабатларда қуйидагиларга аҳамият бериш лозим:\nболанинг кўзгу, фотосуратларда ўзи, онаси, отасини кўрсатишини рағбатлантириш;\nболанинг тез-тез исмини айтиб чақириш;\nбола қандайдир ҳаракатларни бажариб, бирор ютуққа эришгани учун уни рағбатлантириш ва мақташ;\nболага уни яхши кўришлари, қадрлашлари ва унга ғамхўрлик қилишларини тушуниш имкониятини бериш;\nўзини тутиш қоидаларига ҳамда «яхши», «мумкин», «мумкин эмас» каби тушунчаларни ўргатишни бошлаш;\nбошқа болалар хурсанд, хафа бўлганларида ёки чарчаганларида боланинг эътиборини шунга қаратиш;\nболага бошқа болалар, уларнинг қўрқувлари, орзу-умидлари ва севинчлари тўғрисидаги ҳикояларни ўқиб бериш.\n143. 12 — 24 ойлик болалар билан муносабатларда қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nболанинг қадр-қимматини ерга урадиган сўзлардан фойдаланмаслик;\nболани эмас, унинг ҳаракатлари ва муомаласини баҳолаш;\nболанинг ҳаддан ташқари ҳаяжонланиш ҳолатига тушиб қолишининг олдини олиш.\n144. 12 — 24 ойлик болаларнинг нутқни тинглаш, тушуниш, сўзлашиш ва мулоқот қилишга қодирлиги уларда нутқ ривожланишининг талаби ҳисобланади.\n145. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда нутқ индикаторлари ҳисобланади:\nкундалик турмушда учрайдиган маълум ҳаракатларни ифодалайдиган сўзларни тушуниш;\nэшитган оддий, қисқа мурожаатларни қайтариш ва уларни бажариш;\nсўзлашганда тақлид қилиш;\nрасмдаги нарсаларни таниш;\n2-3 та сўздан иборат гапларни тузиш;\nрасмни ёки фотосуратни 2-3 та сўз ёрдамида тушунтириш, таърифлаш.\n146. Бола билан қуйидаги машқларни олиб бориш лозим:\nбола билан ўйнаётганда ва муомала қилаётганда унинг қисқа маълумотларни қайтаришини рағбатлантириш;\nболага кўпроқ предметлар ва ўйинчоқларни кўрсатиш, номларини айтиш, уларни маълум ҳаракатлар билан боғлаш;\nболага равон ва тўғри гапириш, кўпроқ савол бериш;\nболани ҳикоя ўқиш ва суҳбатлашиш билан қизиқтириш, унинг барча саволларига жавоб қайтариш;\nбола билан бирга расм ва фотосуратлар кўриш, расмларга мос келадиган сўзларни топишга ёрдам бериш;\nсаволлар ва буйруқлар ўртасидаги мутаносибликка эътибор қаратиш;\nўйин, машқ, нутқни ривожлантириш машғулотлари ва бармоқлар театрини ўтказиш;\nбола билан катта ёшдагилар овозларига тақлид қиладиган ўйинларни ўйнаш.\n147. 12 — 24 ойлик болалар билан муносабатларда қуйидагиларни ҳисобга олиш лозим:\nушбу даврнинг бола нутқи ривожланишида муҳим давр эканлигини ҳамда ҳар қандай кучли руҳий таъсир (қўрқув, чўчиш) ушбу жараённинг тўхтаб қолишига ёки кечикишига сабаб бўлиши мумкин;\nўйинчоқлар овозининг баланд чиқишининг олдини олиш.\n148. 12 — 24 ойлик болаларнинг босма материалларга қизиқиш билдириши, ҳарфлар ва рамзларни ажрата олиши ҳамда ёзиш кўникмаларини ўрганиши уларда ўқиш ва савод малакалари ривожланишининг талаблари ҳисобланади.\n149. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда ўқиш ва савод малакалари индикаторлари ҳисобланади:\nёрқин расмлар билан безатилган китобларни томоша қилиш, расмларда акс эттирилган буюмларни кўриб таниш;\nлоготипларни кўриб таниш;\nёзма матн, ҳарфлар ва рақамларга қизиқиш билдириш;\nқалам ва ручка ёрдамида горизонтал, доирасимон ва вертикал чизиқларни чизиш;\nқалам ёки мўйқалам билан расм чизиш.\n150. 12 — 24 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни олиб бориш лозим:\nболани болалар китоблари билан таъминлаш, ўқиб бериш ва расмларини кўрсатиш;\nболани расмларда акс эттирилган нарсаларнинг номини тўғри айтишга ўргатиш;\nболага қалам, фломастер ва катта қоғоз парчаси бериш, унинг кўникмалари ривожланиши учун зарурий шароитларни яратиш.\n151. Босма материаллар санитария ва гигиена талабларига жавоб бериши лозим.\n152. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\nмиқдор, сонлар ва санаш бўйича билимларини намойиш этиш;\nбуюмларни туркумлаш ва тартибли жойлаштириш қобилиятига эга бўлиш.\n153. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nикки, уч қисмдан иборат бўлган боланинг ақлий фаолиятини ривожлантиришга қаратилган ўйинчоқларни (икки, уч ҳалқали пирамидалар) йиғиш;\nкатта ёшдагиларнинг илтимосига кўра буюмларни йиғиш ва олиб келиш;\nнарсаларни териб қўйиш ва улар билан ҳаракатлар бажариш;\nболалар ва буюмларни катта-кичиклигига қараб гуруҳларга ажратиш;\n«кўп» ва «кам» сўзларининг маъносини тушуниш;\nқутичаларга худди шундай шаклдаги қопқоқларни танлаб олиш;\nўйинчоқлар турган жойларни топа олиш.\n154. 12 — 24 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни олиб бориш лозим:\nболага буюмларнинг шакллари, хусусиятларини кўрсатиш ва уларни ажратишни ўргатиш;\nкубиклар, пирамидалар билан ўйинлар ўйнаш, битта, иккита, учта буюмларни (кубиклар, ҳалқалар) узатишни илтимос қилиш;\nболанинг муваффақиятли ҳаракатларини қўллаб-қувватлаш ва мақташ;\nболага ўйинчоқларни бериб, уларни саралаш ёки ўлчами, сонига қараб жойлаштиришга ёрдам бериш;\nбола ўйинчоқлар, буюмлар билан нима қилиш кераклигини аниқ тушуниши учун нима қилиш мумкинлигини болага айтиб бериш.\n155. 12 — 24 ойликда боланинг индивидуал хусусиятлари яққол намоён бўлганлиги сабабли, уни бошқа болалар билан солиштирмаслик лозим.\n156. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш талаблари ҳисобланади.\nжонли ва жонсиз оламни кузатиш ҳамда таърифлаб бериш;\nтабиат ҳодисаларини кузатиш;\nрасмда акс эттирилган ёки кўчадаги ўсимлик ва ҳайвонларни кўрсатиш, уларнинг номларини айтиш;\nинсон тана аъзоларини ўрганиш.\n157. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш индикаторлари ҳисобланади:\nҳаводаги ўзгаришларни ажратиш (масалан, қор ёғаётганда ташқарига чиқишни хоҳлаш, ёмғир ёғаётганда эса соябонни олиш);\nинсон тана аъзолари ва асосий органларининг вазифаларини билиш, ўзининг тана аъзоларини (қулоқларининг эшитишини, кўзларининг кўришини) тўғри кўрсатиш;\nқўғирчоқлар ва ўйинчоқлардан завқланиш.\n158. 12 — 24 ойлик болалар билан қуйидаги машқларни олиб бориш лозим:\nбола билан йилнинг барча фаслларида сайр қилиш ва ҳар бир табиат ҳодисасини тушунарли қилиб изоҳлаш;\nтабиат ҳодисаларини кузатишни ташкил қилиш;\nболага жонли ва жонсиз буюмларни кўрсатиш;\nболага атрофдаги ўзаро боғлиқликларни (агар ниҳолга сув қуйиб турилса, унинг ўсиб, унишини) тушунтириш;\nболанинг ўсимликлар ва ҳайвонлар номларини айтишини рағбатлантириш;\nболанинг ўз тана аъзолари номини айтишини ёки қўғирчоқлар ва ўйинчоқларда шунга ўхшаш қисмларни топиб айтишини рағбатлантириш, уларнинг вазифасини тушунтириш.\n159. Сайр вақтининг кетма-кетлиги таъминлаб борилиши лозим.\n160. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда ижод талаблари ҳисобланади:\nтурли товушлар ва овозларни ажрата олиш;\nмусиқавий ва кўргазмали фаолиятда иштирок этишга қизиқиш билдириш.\n161. Қуйидагилар 12 — 24 ойлик болаларда ижод индикаторлари ҳисобланади:\nўзи ёқтирган болалар кўрсатувларига муносабат билдириш, уларни қизиқиб томоша қилиш;\nмусиқали ўйинчоқнинг ёқимли овозини эшитиш учун доимо ушбу ўйинчоқдан фойдаланиш;\nтанасини мусиқага мос равишда ҳаракатлантириш (рақсга тушишга ҳаракат қилиш);\nоддий ва севимли қўшиқларини айтишга ҳаракат қилиш;\nтурли тартибсиз чизиқларни эркин чизиш, расм чизиш;\nлой, хамир, пластилиндан буюмлар ясашга қизиқиш билдириш.\n162. 12 — 24 ойлик болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболага унинг ёшига мос бўлган кўрсатувларни кўришга рухсат бериш, бироқ телевизор кўриш вақтини чеклаб қўйиш;\nболага турли мусиқали ўйинларни ўйнаш имкониятини яратиш;\nболанинг фаоллик кўрсатишини рағбатлантириш, у билан бирга рақсга тушиш;\nболага мусиқали китоб бериш, мусиқа қўйиб бериш ёки у ёқтирадиган оддий куйларни айтиб бериш;\nбола билан мулоқот қилаётганда, у билан бирга қўшиқ айтиш;\nболага ручка, рангли қаламлар, фломастер, маркер ва қоғоз бериб, унинг расм чизишини рағбатлантириш;\nболанинг қум ёки ер устида расм чизишига рухсат бериш;\nбола билан бирга лойдан думалоқ шакллар, ҳайкалчалар ясаш.\n163. 12 — 24 ойлик болалар ижод қилиши учун мўлжалланган барча материаллар санитария ва гигиена талабларига жавоб бериши лозим.\nАтроф муҳит билан таништириш\nАқлий фаолиятни ривожлантиришга қаратилган ўйин-машқлар (сенсор тарбия)\nЛой билан ишлаш\n164. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар учун мазкур йўналиш қуйидагиларни ўз ичига олади:\nболанинг физиологик эҳтиёжларини қондириш шароити, боланинг бўй узунлигининг ривожланиши, саломатлигини мустаҳкамлашни таъминлаш, болаларни очиқ ҳавода сайр қилдириш, жисмоний шуғулланиши учун зарур бўлган жиҳозлар ва ўйинчоқлар билан таъминлаш;\nсоғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш (соғлом овқатланиш, ҳаракат фаоллиги, кун тартибига риоя қилиш);\nмаданий гигиена ва ўз-ўзига хизмат қилиш кўникмаларини намуна қилиб кўрсатиш;\nболанинг саломатлигини инобатга олган ҳолда чиниқтириш чора-тадбирларини амалга ошириш.\n165. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда йирик моторикани ривожлантириш талаблари ҳисобланади:\nўз танасини бошқариш (мувозанат сақлаш) қобилиятига эга бўлиш;\nўз тана аъзоларини бошқара олиш;\nмаълум объектлар бўйлаб ҳаракатланиш.\n166. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда йирик моториканинг ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nоёқларини судрамасдан, эни 15 — 20 см бўлган юзада юриш, илон изи шаклидаги чизиқча устидан, оёқларининг учида, полда эмаклаб, чўккалаб юриш, эни 20 см бўлган юзада юрганда кўзга кўринадиган мўлжалларсиз йўналишни сақлаш;\nдоира бўйлаб бир томонга қараб 30 — 40 сония давомида югуриш;\nтурган жойда айланиш;\nаста-секин 80 м гача югуриш;\nбаландлиги 25 — 30 см бўлган арқон остига эмаклаб келиш;\nўзининг ҳаракатланиш йўналишини ўзгартириш ва югуриш;\nзинадан мустақил кўтарилиш ва пастга тушиш;\nикки оёғида сакраш, эни 20 — 25 см бўлган кичик ариқча, кўлмакча устидан ҳатлаб ўтиш;\nтўсиқлар устидан сакраб ўтиш, кичик нарсалар устидан тез югуриб ёки сакраб ўта олиш;\nикки оёғи билан велосипед педалларини айлантира олиш.\n167. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболанинг ҳаракатланиш тажрибасини турли жисмоний машқлар ва ҳаракатли ўйинлар билан бойитиш;\nкатта ёшдагилардан ўрнак олган ҳолда ҳаракатларни тўғри бажаришга кўмаклашиш;\nболаларни фаол ҳаракатланишни ташкил қилишнинг жамоавий шаклларига жалб қилиш;\nболада таниш ҳаракатларни осон ва эркин, бир маромда, мос равишда, фазода йўналишдан адашмай, шунингдек мувозанатни сақлаган ҳолда бажара олиш кўникмаларини шакллантириш;\nполга тўлқинлар шаклида ташлаб қўйилган арқон устидан юриб ўтишни таклиф қилиш;\nболанинг маълум объектлар бўйлаб ҳаракатланишини рағбатлантириш. Бунда бола тепароқ жойга чиқиши, эмаклаб юриши, сакраши мумкин;\nболанинг велосипед педалларини равон айлантиришини рағбатлантириш ёки унга итариш керак бўлган ўйинчоқларни бериш.\n168. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларнинг хавфсиз яшашлари ва ҳаракатланишлари учун қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nбола жароҳатланишининг турли шакллари юзага келишига йўл қўймайдиган барча зарурий шарт-шароитларни яратиш;\nбола бор жойда деразаларни очиқ қолдирмаслик;\nбола қум, сув ва бошқа майда нарсалар билан ўйнаётганида уларнинг заррачалари боланинг кўзларига кириб кетишининг олдини олиш;\nболага саломатлигини сақлашнинг элементар қоидаларини (зинадан пастга тушаётганда зиналар устидан сакраб ўтиш лозимлигини, қўлига ўткир қиррали буюмларни олиш мумкин эмаслигини) ўргатишда давом этиш.\n169. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда майда моторика ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\nқўллари ва бармоқларининг ҳаракатларини назорат қилиш қобилиятига эга бўлиш;\nўйинчоқлар ва умумий фойдаланишда бўлган буюмлардан фойдалана олиш.\n170. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда майда моторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nюзали ва ҳажмли буюмларни тегишли шаклдаги тешикларга солиш (сеген тахтаси, монтессори вкладишлари);\nпластилин ёки лойдан турли буюмларни иштиёқ билан ясаш, узиш, думалоқ шакллар яратиш;\nмозаикани териш, ўйинчоқ тўпламларидан оддий конструкцияларни ясаш;\nкичик нарсаларни саватга жойлаштириш ва ундан чиқариш;\n5 — 7 бўлаклардан иборат бўлган минорачалар қуриш;\nмаркер, қаламни ушлаётганда катта ва кўрсаткич бармоқларидан фойдаланиш;\nкийимларининг тугмачаларини тақиш ёки ечиш;\nўйинчоқ ёки нарсаларнинг қисмларини ажратиш, қутичалар ёки ручкаларнинг қопқоқларини очиш ва ёпишни уддалай олиш;\nқайчидан фойдалана бошлаш.\n171. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболага халтача ёки қутича бериш ва уларнинг ичига бирор буюмларни солиш ёки чиқаришни илтимос қилиш;\nболага бўлакларни қандай йиғиш ва улардан минораларни қуриш, мозаикани териш бўйича йўл-йўриқ бериш;\nболага турли қаламларни бериб, уларни тўғри ушлашни ўргатиш ва улар ёрдамида қоғозга бирор нима чизишни илтимос қилиш;\nкичик тугмачалардан бошлаган ҳолда боланинг турли буюмларнинг тугмачаларини тақиши ва ечишини рағбатлантириш;\nболанинг ўйинчоқларни йиғиши ва керакли қутичага солишини рағбатлантириш;\nбола ўйнаётганда, унинг атрофида бир неча ўйинчоқлар бўлишини таъминлаш;\nболага ип ўтказиш ва чиқариш, ажратиш ва териш мумкин бўлган ўйинчоқ мунчоқлар ёки бошқа буюмлар бериш;\nболага учлари тўмтоқ қайчи бериб, унинг қайчини икки қўли билан очиб-ёпишини рағбатлантириш;\nболадан қоғоз четини майда попук қилиб кесиб чиқишни сўраш.\n172. Бола чапақай бўлса, уни мажбурламаслик лозим. Агар боланинг машғулотга қизиқиши сўнаётган бўлса ҳам, уни мажбурламасдан бундай машғулотларни тўхтатиш керак.\n173. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларнинг сезги органлари ёрдамида ўз ҳаракатларини тартибга солишни уддалаши уларда сенсомоторика ривожланишининг талаби ҳисобланади.\n174. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган ривожланишининг болаларда сенсомоторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nнарсаларнинг тузилиши турличалигини ажрата олиш;\nчиқаётган овоз манбаи томон ҳаракатланиш;\nозиқ-овқатларни уларнинг таъми ва ҳиди бўйича ажратиш.\n175. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболага турли материаллар ва юзасининг тузилишга кўра турлича (дағал, силлиқ, майин, ёпишқоқ) бўлган текстураларни бериш;\nбола билан одам ёки ҳайвоннинг ҳаракатларига тақлид қиладиган ўйинларни ўйнаш;\nболанинг овоз манбаини топишини рағбатлантириш;\nболани овқат тайёрлаш жараёнларига жалб қилиш ва у билан ўйнаш, таъм ва ҳиднинг фарқини тушунтириш.\n176. Болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун кўзлар гигиенаси ва гимнастикасига ўргатиш, бола билан машқ қилиш муддати 10 — 15 дақиқадан ошиб кетмаслигига аҳамият бериш лозим.\n177. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар ўзини парваришлай олишлари ва маданий-гигиеник кўникмаларини орттиришлари лозим.\n178. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда маданий-гигиеник кўникмалар ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nмустақил равишда қўлларини совун билан ювиш, совун кўпигини сувда ювиб ташлаш ва кейин сочиқ билан артиш;\nмустақил равишда қошиқ билан овқат ейиш;\nсувда чўмилиш ва ўйнаш жараёнларига ижобий муносабат билдириш.\n179. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nқўл ва тишларни босқичма-босқич ювишни кўргазмали намойиш этиш (плакат) усулидан фойдаланиш;\nагар бола янги ва нотаниш шароитларга тушиб қолган бўлса, унга ёрдам бериш, лекин унинг барчасини ўзи мустақил уддалашига ишончини ҳосил қилиш;\nовқатланиш вақтида болага ёрдам бериш;\nстол атрофида ўтириш ва тартибли овқатланиш маданиятининг аҳамиятини тушунтириш;\nмуваффақиятга эришганлиги учун рағбатлантириш.\n180. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида қуйидагиларга амал қилиш лозим:\nболанинг ювиниши учун хона ҳароратига мос сувдан фойдаланиш;\nқайноқ сув билан тана аъзоларини куйдириб қўйиш ҳолатларининг олдини олиш;\nболалар учун мўлжалланган совун бўлагининг ўлчамлари 3,5 х 5 см дан катта бўлмаслигини таъминлаш.\n181. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда ижтимоий ривожланиш талаблари ҳисобланади:\n182. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда ижтимоий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nўйин пайтида таниш одамларга мурожаат қилиш;\nкатта ёшдагиларнинг ҳикоялари ва расмларига қизиқиш билдириш;\nўзига нисбатан эътибор талаб қилиш;\nбошқа болалар билан ўйнаш учун катта ёшдагилар ёнидан осонликча кетиб қолиш;\nқандайдир маълумотларни етказишга интилиш;\nбиргаликдаги ҳаракатлар орқали катта ёшдагилар эътиборини қаратишга уриниш;\nсаволлар бериш ва суҳбатга киришиш;\nўйин вақтида дўсти билан яқин мулоқот қилиш (ўз ўйинчоқлари билан ўртоқлашиш), тенгдошларини оддий ўйинга жалб қилишга уриниш, уларнинг ҳаракатларини кузатиб туриш;\nўйинлар ва ҳамкорликдаги фаолиятда бирга ҳаракат қилиш.\n183. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nбола полда ўйнаётганда унинг олдига бориш ва у билан ўйнаш;\nболани нотаниш одамларни ажратишга ўргатиш;\nбола нотаниш шароитларга кўниккунга қадар унинг ёнида бўлиш;\nболанинг талабларига жавоб бериш, нотаниш муҳитда у ўзини хавфсиз ҳис этаётганига ишонч ҳосил қилиш;\nболани мажбурламаган ҳолда унинг бошқа болалар билан ўйнашини рағбатлантириш;\nболанинг аввал кузатиб, кейин эса, бошқа болаларга қўшилиш эҳтиёжини ҳурмат қилиш;\nболага яқин атрофда ўйнаётган болаларга қўшилиб, улар билан бирга узоқ вақт давомида ўйнашига имкон бериш;\nболани тинглаётганда сабрли бўлиш, саволларга қисқа жавоб қайтармаслик, унинг саволларига жавоб бериш моделларини ишлаб чиқиш;\nболага кўпроқ ўз тенгдошлари билан ўйнаш имкониятини бериш;\nболанинг ёнида бўлиш ва унга ёрдам таклиф қилиш.\n184. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nболада ижобий руҳий ҳолатни сақлаб туриш;\nбола учун индивидуал равишда кунига камида 30 дақиқа ажратиш;\nтелекўрсатувларни кўриш вақти чекланишига аҳамият бериш.\n185. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда ҳиссий ривожланиш талаблари ҳисобланади:\nбола ўзининг «мен» тамойилини ривожлантириши;\nбола бошқаларнинг ҳис-туйғуларини билиш ва ўз ҳиссиётларини ифодалаш қобилиятига эга бўлиши.\n186. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда ҳиссий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nбарча ишларни шахсан бажаришга ҳаракат қилиш. Бунда бирор-бир ҳаракат бажариб, нафақат ўзининг исмини айтиш, балки «мен» олмошидан ҳам фойдаланиш;\nэришган ютуқлари (бирор-бир ишни, жумладан расм чизиш, минора йиғишни тугатиши) билан фахрланиш;\nунга ёқадиган нарсани харид қилишни қаттиқ талаб қилиш;\nқизиқарли топшириқни бажариш жараёнида хурсанд бўлиш;\nбошқаларнинг ҳис-туйғуларини билиш ва ўз ҳиссиётларини ифодалаш қобилиятига эга бўлиш.\n187. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболанинг бошқа одамлар билан мулоқот қилаётганда ўзини таништиришини рағбатлантириш;\nҳар бир одамда унинг шахсий исми борлигини ҳамда уларнинг орасидаги муносабатларга хос номлар (ойи, дада, тоға, хола каби) мавжуд бўлишини тушунишга ёрдам бериш;\nболанинг дастлабки ютуқлари кичик бўлган тақдирда ҳам уни мақташ;\nболанинг нотаниш буюмлар билан машқлар бажаришини рағбатлантириш;\nбола билан турли ҳиссиётларни, улар қандай пайдо бўлишини муҳокама қилиш;\nбола хурсанд эканлигини ҳис қилган вазиятни мисол келтириш;\nтурли имо-ишорани ифодаловчи одамлар юзлари акс эттирилган расмларни болага кўрсатиш;\nболанинг бошқа болаларнинг ҳиссиётларини тушунишини рағбатлантириш, ундан хурсанд ёки хафа бўлганида ўзини қандай ҳис қилишини сўраш.\n188. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар билан муносабатларда қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nбола «таназзул» ёшида эканлигини ҳисобга олиш;\nболага нисбатан ягона талаб қўйиш;\nболанинг асаб тизимини ҳимоя қилиш.\n189. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда нутқ ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\nтинглаш ва тилни тушунишга қодирлик;\nсўзлаш ва мулоқот қилиш қобилиятига эга бўлиш;\nсўз бойлигини ошириб бориш;\nнутқнинг грамматик тузилишини шакллантириш;\nбоғланишли нутқни шакллантириш.\n190. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда нутқ индикаторлари ҳисобланади:\nёшини сўраганда бармоқлари билан кўрсатиш;\nкатта ёшдагилар томонидан айтилган сўзларни тўғри тушуниш;\nоддий оғзаки буйруқларни тўғри бажариш;\n«ким?», «нима?» каби саволлар бериш;\nкатта ёшдагиларнинг бир ёки икки ҳаракатлардан иборат бўлган кўрсатмаларини бажариш;\nжуда қисқа (икки ёки тўрт мисрадан иборат) шеърларни баён этиш;\nбуюмлар ва улар қисмларининг номланишини, ҳаракатлари ва хусусиятларини айтиб бериш;\nрасмлар, уй-рўзғор буюмларини кўздан кечираётганда, уларнинг номларини билдирувчи сўзларни тўғри ишлатиш;\nнутқда отларни кўпликда тўғри ишлатиш, сифатларни от билан шахс ва сонда мослаштириш, феълларни ўтган ва келаси замонда ишлатиш;\nўйинчоқ, буюм ва расм мазмуни бўйича 2-3 та гап туза олиш;\nкатта ёшдагилар ва тенгдошлари билан мулоқотга киришиш, илтимос билан мурожаат қилиш, ўз ҳаракатларига эътибор қаратиш;\n3 — 5 сўздан иборат ибораларни айтишга ҳаракат қилиш, нутқида кишилик олмошларини ишлата бошлаш;\n«раҳмат», «марҳамат» каби сўзлардан фойдаланиш;\nмулоқот қилиш, эртакларни ўқиш вақтида «нима?», «нима учун?» деган саволлар бериш.\n191. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболадан ёшини сўраш, ўз ёшини бармоқлари ёрдамида кўрсатишини рағбатлантириш;\nболадан бир неча топшириқдан иборат бўлган кўрсатмани бажаришни илтимос қилиш;\nболани буйруқларга тўғри муносабат қилишга ўргатиш;\nболанинг доимо керакли сўзлардан фойдаланишини рағбатлантириш;\nболанинг саволларига жавоб бериш, мулоқот тўхтаб қолаётганда унга савол бериш;\nболани саволлар беришга рағбатлантирадиган ўйинларни ўйлаб топиш.\n192. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар ўз вақтида нутқни тушуниш кўникмаларини орттирмаса, нафақат мустақил нутқни ривожлантиришда, балки умуман психологик ривожланиш бўйича орқада қолиши мумкинлигини доимо ёдда тутиш лозим.\n193. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда ўқиш ва савод малакалари ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\nалоҳида сўз ва ибораларни ифодалай олиш;\nҳаракатлар билан бажариладиган эрмакларни ижро этиш;\nбосма материалларга қизиқиш билдириш, ҳарфлар ва рамзларни ажрата олиш;\nёзиш кўникмаларини ўрганиш.\n194. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда ўқиш ва савод малакалари индикаторлари ҳисобланади:\nтурли босма материалларни томоша қилиш;\nўзининг севимли китобини ва энг ёқтирадиган расмларини таниш;\nматн ва бошқа тасвирлар ўртасидаги фарқни билишга қодир бўлиш;\nкитобдаги расмларга қараб бадиий асарнинг мазмунини гапириб бера олиш;\nикки сўздан иборат гап туза олиш;\nқалам ёрдамида эгри чизиқлар, доиралар, турли сатрларни чизиш;\nучи ўткир буюм билан қумда турли шаклларни чизиш;\nбирор-бир ўйинни ўйнаш вақтида турли нарсаларни ёзишга тақлид қилиш.\n195. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболага китоб, журнал, турли таомлар тасвирларини томоша қилишни таклиф этиш;\nҳар қандай босма материаллардан мисоллар келтириш;\nёзилган сўзларнинг муҳимлигини тушунтириш;\nкитобнинг расмли варағини очиб, боладан матн ва расмларни кўрсатишни илтимос қилиш;\nболага босма ҳарф ва расмлар, шунингдек рақамлар ва ҳарфларни ажратишга ёрдам бериш;\nболанинг ишлаши учун зарур шарт-шароитларни яратиш;\nболадан кенг, текис жойда ёки қум устида чўп билан доиралар чизишни сўраш;\nболанинг матн ёзаётган кишига тақлид қилишига рухсат бериш, унга қоғоз, қалам ёки ручка бериш.\n196. Бола фойдаланадиган босма материаллар санитария ва гигиена талабларига мувофиқ бўлиши зарур.\n197. Билиш ўз ичига қуйидагиларни олади:\nяқин атрофдаги предметларни фаол англаш;\nпредметларни нима учун фойдаланишга мўлжалланганлигини ўрганиш;\nтабиат ҳодисалари орасида боғлиқликни англаш;\nўсимлик ва ҳайвонларни парвариш қилиш;\nранглар, геометрик шакллар ҳақида тушунчага эга бўлиш;\nпредметларни белгиларига қараб гуруҳлаш (шакли, ранги, катталиги).\n198. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\nбуюмларни туркумлаш ва тартибли жойлаштириш.\n199. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\n«кўп» буюмларни «битта» буюмдан ажрата олиш;\nкатта ва кичик буюмларни ажратиш, уларнинг ўлчамларини айтиш;\nдоира ва кубни билиш;\nунга берилган 2 та нарсадан бирини дўстига беришни исташ;\nкопток, бўлак ва шарчаларни уларнинг ранги бўйича (қизил, яшил, кўк, сариқ) туркумлаш ва рангига қараб қутичага жойлаштириш;\nўз буюмларини мустақил равишда тўғри тартибга сола олиш (машиначасини гаражга солиб қўйиш, коптокни стол тагига, кийимларини жавончасига жойлаштириш).\n200. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nранг-баранг копток, бўлак ва шарчаларни бир жойга тўплаб, боладан уларни рангига мос равишда жавонга териб қўйишни илтимос қилиш;\nболадан буюмларни муайян хусусиятига қараб саралашни илтимос қилиш;\nболанинг муваффақиятларини рағбатлантириш;\nучта бир хил рангли, изчилликда кичиклашиб борган ва бир-бирига териладиган ўйинчоқлардан минорача йиғиш.\n201. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар билан муносабатларда қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nболага ит ёки мушук тасвирланган расмни бериб, унда нечта кўз, оёқ, қулоқ борлигини сўраш;\nболадан икки дўст учун нечта олма кераклигини сўраш;\nболанинг бошқа болаларга нисбатан дўстона ҳаракат қилишини рағбатлантириш;\nболанинг буюмлар билан уларнинг 2-3 та хусусиятларига бир вақтнинг ўзида эътибор қаратган ҳолда ҳаракат қилишини рағбатлантириш.\n202. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш талаблари ҳисобланади:\nинсон тана аъзоларини билиб олиш.\n203. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш индикаторлари ҳисобланади:\nяқин атрофидаги унга маълум бўлган буюмларнинг (ўйинчоқ, идишлар, кийимлар, пойабзал, транспорт воситалари) номларини айтиш;\nўсимликлар ва ҳайвонларнинг ўсишини билиш;\nжонли ва жонсиз олам ўртасидаги асосий тафовутларни билиш;\nкун ва тунни ажрата олиш;\nинсоннинг асосий тана аъзоларининг вазифаларини билиш, ўз тана аъзоларини (қулоқлари эшитишини, кўзлари кўришини) тўғри кўрсатиш;\nболаларни катта ёшдагилардан ажрата олиш.\n204. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболага ўсимликлар ва ҳайвонлар тасвирланган китоб бериб, уларни таърифлаб беришни сўраш;\nболанинг уй ҳайвонларининг номини айтиши ва уларнинг овозини ўхшатишини рағбатлантириш;\nболага ўсимликлар ва ҳайвонлар қандай ўсишини бутун йил давомида кузатиши мумкин бўладиган шароитларни яратиш;\nболанинг саволларига жавоб бериш, бошқа ҳайвонлар чиқарадиган овозлар тўғрисида суҳбатлашиш;\nболанинг ўз тана аъзоларини ўрганишини рағбатлантириш, уларнинг нима учун мўлжалланганлиги ва инсон ҳаётидаги аҳамиятини тушунтириш;\nболанинг катта ёшдагилар ва болаларнинг ташқи кўринишидаги яққол тафовутлар ва ўхшашликларни топишини рағбатлантириш.\n205. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар билан машғулотлар олиб боришда улар толиқиб қолишининг олдини олиш лозим.\n206. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда ижод талаблари ҳисобланади:\nмусиқали фаолиятда иштирок этишга қизиқиш билдириш;\nкўргазмали фаолиятда иштирок этишга қизиқишини намойиш этиш.\n207. Қуйидагилар 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болаларда ижод индикаторлари ҳисобланади:\nўйинларда иштирок этиш ва товушлар ўртасидаги фарқланишларни ажрата олиш;\nаввал ўрганган қўшиғини таниш;\nбошқа болалар куйлаётганларида уларга қўшилиб куйлаш;\nоҳангга мос равишда қўллари билан чапак чалиб ва оёқлари билан тапиллатиб қўшиқ айтиш;\nэгри чизиқлар ёрдамида турли катаклар ва тўрларни чиза бошлаш.\n208. 2 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболага бошқа болалар билан ўйинларда иштирок этишни таклиф қилиш;\nболага таниш қўшиқни айтишни бошлаб, боладан қўшиқни биргаликда айтишни илтимос қилиш;\nболадан бирор-бир қўшиқ тўқишни илтимос қилиш;\nболага қўшиқ айтишни ва бир вақтнинг ўзида куйнинг оҳангига мос овозлар чиқариш, қўллар билан чапак чалиш ва оёқлар билан тапиллатишни таклиф қилиш;\nболадан у ўрганиб олган қўшиқларни айтишни илтимос қилиб, унинг мусиқа оҳангига мувофиқ оддий ҳаракатларни бажаришини рағбатлантириш;\nболанинг расм чизишини рағбатлантириш ва унга маълум жойларда расм чизиш бўйича кўрсатма бериш.\n209. Мазкур йўналиш қуйидагиларни ўз ичига олади:\nболанинг жисмоний ривожланиши ҳамда ҳаракат кўникмаларини шакллантириш учун шарт-шароитлар яратиш;\nшахсий ва умумий гигиена кўникмаларини шакллантириш;\nтаълим-тарбия беришда соғлом турмуш тарзини шакллантириш.\n210. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда йирик моторикани ривожлантириш талаблари ҳисобланади:\nўз танасини бошқара олиш (мувозанат сақлай олиш);\nмақсадли ҳаракатлана олиш;\nюриш, югуриш, сакраш, думалатиш, ирғитиш, илиб олиш, эмаклаш, тирмашиш, мувозанат сақлаш каби асосий ҳаракат машқларини бажара олиш;\nтурли йўналишларда юриш ва югура олиш;\nтурли баландликлардан сакраш машқларини бажара олиш;\nкоптокларни бир-бирига қаратиб думалатиш, икки қўллаб пастдан, кўкрак олдидан, бошидан олдинга ошириб ирғита олиш;\nэмаклаш ва тирмашиб чиқиш малакаларининг шаклланиши;\nқўл, оёқ мускуллари, гавда учун машқларни бажара олиш;\nэрталабки бадантарбия машқларини аниқ ва изчил бажара олиш.\n211. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда йирик моториканинг ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nтўп-тўп бўлиб ва йўналишларни ўзгартириб юриш;\nдоира бўйлаб жуфт-жуфт бўлиб қўл ушлашиб ҳамда ён томонга кетма-кет юриш, юришдан югуришга ўтиш;\nмувозанат сақлаб, шунингдек 20 — 40 м масофага ўртача тезликда, 70 — 80 м га аста-секин югуриш;\nдумалатиб юборилган буюмни қувиб етиш;\nикки қатор бўлиб терилган болалар билан бирга бир ўзи ва биргаликда қўл ушламасдан доира бўйлаб югуриш;\nоёқ учларида, катта қадам босиб, болдирини орқага ташлаб, буюмларни айланиб ўтиб югуриш;\nюгуриш йўналиши ва тезлигини ўзгартириш;\nнарсаларни тутиб олиш ва улардан ўзини олиб қочиш;\nтўсиқларни енгиб ўтиш, бирданига тўхтаганидан сўнг мувозанат сақлаш;\n1,5 дақиқа давомида узлуксиз югуриш;\nдақиқасига 40 — 60 м тезликда 30 м масофага югуриш;\nпаст-баланд ерлардан 200 — 240 м масофага паст тезликда югуриш ва орқага осон ҳаракатланиш;\nнавбатма-навбат юриш, югуриш ва бошқа ҳаракатларни бажариш, ҳуштак бўйича тўхташ, бурилиш;\nдоира бўйлаб бир ўзи ва жуфтликда қўл ушламасдан қатор бўлиб югуриш;\nпаст-баланд жойлардан 200 — 240 м масофага паст тезликда югуриш;\nбир оёғида олдинга сакраш;\nкуч билан коптокни олдинга ташлаш ва унга ташланган коптокни илиб олиш;\nстол тенниси ва спортнинг бошқа турларини (футбол, баскетбол) ўйнаш;\nкатта ёшдагилар ёрдамида ва мустақил равишда кўкраги ҳамда орқасида сирпаниш;\nқуруқлик ва сувда сузаётгандек қўллари, оёқларини ҳаракатлантириш;\nтўғри йўналиш бўйича қўл кафтлари ва тиззаларида, қия юза бўйича, қорнида, гимнастика курсиси устидан, қўллари билан ўзини тортиб 10 м гача эмаклаш;\nқўш нарвонча устига чиқиб-тушиш;\nихтиёрий равишда калта арғамчи ёрдамида сакраш;\n25 — 30 см баландликдан мат устига ёки қумли чуқурчага ҳамда турган жойидан камида 70 см узунликка сакраш;\nуч ғилдиракли велосипедни ҳайдаш, чап ва ўнга бурилиш, доира шаклида ҳайдаш ва турли нарсаларни айланиб ўтиш;\nсатҳи кўкрагигача бўлган сув ичида юриш, югуриш, сувдан сакраб чиқиш, ўтириш, боши билан сув ичига шўнғиш;\nгимнастика деворининг тахта тўсиқлари бўйлаб 2-3 м масофага ўнг ва чап томонга ҳамда олдинга ҳаракатланиш, бир оёғида ўнг ва чап томонга бурилиб ҳаракатланиш;\nбуйруқ бўйича мустақил равишда қатор, кичик ва бутун гуруҳларга, доира шаклида, жуфтликларга ҳамда бир қаторга туриш.\n212. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nтурли ҳаракатли, халқ ўйинлари, кўнгилочар ўйинларни ўйнаш;\nчиниқтириш муолажаларини мунтазам ўтказиб туриш;\nҳаракат қилиш малакалари шаклланиши учун гуруҳларда шароит яратиб бериш;\nболалар учун жисмоний машқларнинг муҳимлигини айтиб туриш;\nтурли ўйинларни ўйнашга жалб қилиш;\nюгуриш мусобақалари, мувозанатни сақлаш ўйинларини ўйнаш;\nёпиқ ва очиқ майдонларда турли ўйинлар, сакраш бўйича мусобақаларга жалб қилиш;\nкоптокни бирор тўсиқ (девор) устидан бошқа болага ирғитиш элементлари бўлган ўйинларга жалб қилиш;\nикки оёқлаб баландга сакратиш;\nтўсиқларни енгиб ўтиш бўйича мусобақалар уюштириш;\nбоғда копток ёки бошқа буюмни отиш ва илиш бўйича ўйинларни ташкил қилиш;\nболалар майдончасида, хонада болалар спорт мусобақаларини ўтказишлари ва дам олишлари учун барча зарурий шароитларни яратиш;\nжисмоний машқларни ўтказиш учун доимо вақт ажратиш;\nбола билан бирга шериклар сифатида ёки бир жамоа аъзолари сифатида спорт ўйинларини ўйнаш;\nўз гавдасини мусиқа садоларига мувофиқ тарзда ҳаракатлантиришини рағбатлантириш;\nмусобақа ва ўйинларда турли нарсаларни қўлда ташишларни уюштириш;\nфаол ҳаракатланиши учун шароит яратиш;\nсувда кўпроқ сузишини рағбатлантириш.\n213. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларнинг хавфсиз яшашлари ва ҳаракатланишлари учун қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nмашқларни меъёрида бажариш, чарчашнинг олдини олиш, машғулот даврида боланинг ҳолатига эътибор қаратиб туриш;\nболанинг машқларни эркин бажариши учун хавфсиз жой ажратиш;\nбола шикастланмаслиги учун доимо уни назорат қилиб туриш;\nболага оғир қутилар ва бошқа нарсаларни кўтаришга рухсат бермаслик.\n214. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда майда моторика ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\n215. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда майда моторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nузиб-узиб, доғ қўйиб, чизиқлар ёрдамида расм чизиш;\nқалам, мўйқалам ва бўёқлардан фойдаланиш, бармоқлари ва сувни ишлатиш;\nаппликация элементларини ёпиштириш;\nлой ёки пластилиндан юлиш, пачоқлаш, узиб олиш ва чўзиш усулида турли шаклчаларни ясаш;\nкафтлари орасида бир бўлак лой ёки пластилинни тўғри ёки доира шаклида думалатиб ёйиш, тайёр қисмларни бир-бирига улаш;\nмозаика ва бошқа шаклларни осонлик билан териш ва йиғиш;\nқайчи билан оддий шаклларни қирқиш;\nқоғоздан буклаш йўли билан оддий моделларни ясаш;\nмунчоқларни ипга солиш;\nқаламни тўғри ушлашга ҳаракат қилиб, чизиқ чизиш;\nшиша қопқоғини очиш, бураш ва ёпиш;\nпиёлани бир қўлида ушлаб туриш;\nкоптокни қўлларида ушлаш ва олдинга ташлаш.\n216. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболани китобларни йиртмасликка, улардан тартибли фойдаланишга ўргатиш;\nтопшириқни бажариш учун ранг, материал ва усулни танлашда ёрдам бериш;\nкўргазмали намуналардан фойдаланиш;\nрасмлари бўяладиган китобчалар ва оддий нарсаларни йиғишни таклиф қилиш;\nболаларга изчиллик билан мунчоқларни йиғиш ва ипга теришга рухсат бериш;\nболанинг оғзига майда нарсаларни солмаслигини кузатиш;\nболага кийиниш жараёнида фаол иштирок этиш, кийим тугмачаларини тақиш ёки ечиш, пойабзал ипларини боғлаш имкониятини бериш;\nболага қалам билан чизиқ чизиш имкониятини бериш;\nболани ҳуштак бўйича сув солинган идишни очиш ва ёпиш, унга сув тўлдиришга ўргатиш;\nболага шишанинг қопқоғини бурашига рухсат бериш;\nболага кун давомида умумий фойдаланишдаги буюмларни бошқаришга рухсат бериш.\n217. Боланинг фойдаланиши учун мўлжалланган асбоб-ускуналар бола учун хавфсиз бўлишини таъминлаш, шунингдек машғулотларни ўтказиш вақтида гигиена талабларига риоя қилиш лозим.\n218. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларнинг сезги органлари ёрдамида ўз ҳаракатларини тартибга солишга қодирлиги уларда сенсомоторика ривожланишининг талаби ҳисобланади.\n219. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда сенсомоторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nполга, деворга урилган коптокни илиб олиш, уни ўнг ёки чап қўли билан қайтариш, ерда думалатиш;\nмусиқа асбобининг овозига тақлид қилиш;\nбўйнини бурмасдан туриб, кўзлари билан буюмни кузатиб бориш.\n220. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболага коптокни икки қўли билан баландга кўтариб туриш ва маълум нишонга (саватга ёки челакка) отиши учун имконият яратиш;\nболага бўйнини бурмасдан кўзларини чап ва ўнг томонга ҳаракатлантиришни таклиф қилиш;\nболанинг айрим мусиқа асбобларининг овозига тақлид қилишини рағбатлантириш;\nболага мусиқанинг ўз ноталари мавжудлиги тўғрисида айтиб бериш;\nбуюмлар турлича ёритилганда турли кўринишга эга бўлишига боланинг эътиборини қаратиш, болага ёруғлик ва соя тўғрисида сўзлаб бериш.\n221. Болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун унинг кўзларини жароҳатланиш, қуёшнинг ёрқин нури, чанг ва қум тушишидан асраш, шунингдек бола гавдасини қандай тутишини қатъий кузатиб туриш лозим.\n222. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болалар ўзларини парваришлай олишлари ва маданий-гигиеник кўникмаларини орттиришлари лозим.\n223. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда маданий-гигиеник кўникмалар ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nпойабзалини ўзи кийиш, ипларини ҳам ўзи боғлашга ҳаракат қилиш;\nэслатишсиз юзини ва қўлларини совунлаб ювиш;\nтиш чўткасидан фойдаланиб тишларини тозалашни билиш;\nқошиқ ва санчқидан фойдаланган ҳолда тартибли овқатланиш;\nдастрўмолча ва ҳожатхона қоғозидан фойдаланиш;\nўйинчоқларини ўйнаб бўлгандан кейин жойига олиб қўйиш;\nкўзгуга қараб, кийими, соч турмагини тартибга келтириш;\nовқатлангандан сўнг оғзини чайиш;\nчўмилишни ёқтириш, ташқи муҳит омилларини фаол қўллаш;\nйўталганда, аксирганда оғзи ва бурнини дастрўмолча ёки салфетка билан беркитиш.\n224. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nшахсий ўрнак кўрсатиш;\nўйнаш пайтида болани ўйин қоидаларига ўргатиш;\nболага гигиена тўғрисидаги китобнинг расмларини томоша қилишни таклиф қилиш;\nбадиий адабиётлардан ўқиб бериш;\nбола оддий топшириқларни бажарган сари унга аста-секин гигиена бўйича ҳам топшириқларни бериб бориш;\nбола билан озиқ-овқат маҳсулотлари мавзусини муҳокама қилиш.\n225. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида қуйидагиларга амал қилиш лозим:\nболанинг тишларини бир кунда кўпи билан икки марта (эрталаб ва кечқурун, уйқудан олдин) тозалаш;\nсочиқ ва ўйинчоқлар учун мўлжалланган жавонларнинг барқарор туриши ва боланинг ҳаёти учун хавф туғдирмаслигини таъминлаш.\n226. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда ижтимоий ривожланиш талаблари ҳисобланади:\n227. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда ижтимоий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nоила аъзоларига нисбатан илиқ муносабатларни намоён этиш, уларнинг илтимосларини бажаришга ҳаракат қилиш;\nоиласи ва яқинлари, нималарни яхши кўриши, ёқтирмаслиги тўғрисида сўзлаб бериш;\nёрдам сўраб яқин таниш катта кишисига мурожаат этиш;\nнутқдан фойдаланиш асосида мулоқот қилиш;\nоғзаки кўрсатма бўйича буюмлар билан ҳаракат қилиш;\nкатталар билан жуфтликдаги ўйинларга фаол киришиш;\nўйинчоқларини бошқа болалар билан ўртоқлашиш;\nўйин вақтида ҳамкорлик қилиш, ролларни қандай тақсимлаш ва ўйин мазмуни юзасидан келишиш.\n228. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболада катта ёшдагиларга нисбатан ижобий муносабатни сақлаб туриш;\nболани ҳар куни гуруҳ билан биргаликда айрим ҳаракатларни бажаришга жалб қилиш;\nбола билан бирга турли расмлар, фотосуратлар, тасвирларни томоша қилиш;\nбола билан мулоқот қилаётганда, унинг қадр-қимматини ҳурмат қилиш, унинг ҳиссиётларини тушунишга уриниш;\nболани маданиятга жалб этиш;\nбола билан тескари алоқани сақлаб туриш (бошни силкитиш, табассум қилиш, бошқа ижобий эътибор белгиларини намоён этиш) ва бу билан «мен сен билан», «мен сени тушунаман» деб айтилаётганлигини унга англатиш;\nболанинг бошқа болалар билан ўйнашини рағбатлантириш.\n229. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nбола ўз муваффақиятсизликларини бошидан оғир кечириши, кўп хафа бўлиши, жанжаллашиши сабабли, унинг бир ўзини бундай аҳволда қолдирмаслик;\nкатта ёшдагилар орқали боланинг руҳий таъсирланиш ҳолатини яхшилаш зарур.\n230. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда ҳиссий ривожланиш талаблари ҳисобланади:\nболанинг бошқаларнинг ҳис-туйғуларини ажратиш ва ўз ҳиссиётларини ифодалашга қодирлиги.\n231. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда ҳиссий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nўз ҳис-туйғулари ва кечинмаларини ифодалаш;\nўзининг қайси жинсга мансублигини билиш ва бу билан боғлиқ вазифаларини тушуниш;\nўз тенгдошлари орасида ўзини ажратиб чиқара олиш;\nўйинларда ўз зиммасига роль бажаришни олиши мумкинлиги;\nўз ҳаракатлари учун жавоб бера олиш;\nўзининг кўзгудаги аксини таърифлай олиш;\nўз она юрти, севимли ўйинчоқлари тўғрисида айтиб бериш, халқ анъаналари, урф-одатларига қизиқиш билдириш;\nтенгдошининг салбий юриш-туриши билан боғлиқ бўлган ўз кечинмаларини очиқчасига намойиш этиш;\nяқинлари ва қариндошларининг кечинмаларига нисбатан меҳр-шафқат намоён этиш;\nжаҳл, қувонч, ҳайрат, хафалик каби ҳиссиётларни тушуниш.\n232. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nбола ўзига ишониши ва ишонмаслигидан қатъи назар, уни қўллаб-қувватлаш;\nбола билан доимо тескари алоқани сақлаб туриш ва болага «мен сен билан, мен сени тушунаяпман» деб тушунтириш;\nболанинг ҳаракатларни мустақил бажаришини рағбатлантириш;\nмуайян ролни ижро этадиган ўйинлар ташкил этиш;\nболанинг савол беришини рағбатлантириш, нима кўрганлиги ва нима ёққанлигини сўраш;\nболанинг йиғлаётган ёки хафа бўлган бошқа болани қўллаб-қувватлашини рағбатлантириш;\nболага ўзини бахтиёр ҳис қилиши учун шароит яратиш, у билан уни нима бахтли ва мамнун қилиши тўғрисида сўзлашиш;\nболадан у ёки бошқа бола қачон ўзини хафа, хурсанд, ёлғиз ҳис қилганлигини, нима учун ўзини шундай ҳис этганлигини айтиб беришни илтимос қилиш.\n233. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларни иссиқ нарсаларга тегмаслик, ўткир буюмлар билан эҳтиёткорона муносабатда бўлиш, очиқ дераза токчасида ўтирмаслик, деразадан энгашиб осилмаслик, электр ўтказгичга буюмларни тиқмаслик, нотаниш одамлар билан суҳбатлашмаслик каби хавфсиз юриш-туриш қоидаларига ўргатиш лозим.\n234. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда нутқ ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\nнутқни тинглаш ва тушуна олиш;\nсўзлашиш ва мулоқот юритишга қодир бўлиш;\nнутқ товуш маданиятини шакллантириш;\nсўз бойлигини ривожлантириш;\n235. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда нутқ индикаторлари ҳисобланади:\nмулоқот қилиш, нутқдан ўз хатти-ҳаракатларини тартибга солиш, ўзи ва ўз ҳаракатларини баҳолаш, ўзининг турли эҳтиёжларини қондириш учун фойдаланиш;\nуй-рўзғор буюмлари номини билиш, табиат ва жамият ҳаётидаги ҳодисаларни айтиб бериш, феъллардан фаол фойдаланиш;\nрасмларни, уй-рўзғор буюмларини кўздан кечираётганда, уларнинг номлари, вазифалари ва баъзи хусусиятларини билдирувчи сўзларни тўғри ишлатиш;\nўйинчоқлар, турли буюмлар ва фасллар бўйича тасвирловчи ҳикоя туза олиш;\nбуюмларнинг (кийим, идиш-товоқ, мебель) номини, белгиси ва вазифаларини айтиб, тарбиячининг саволлари ва намуналари асосида кичик-кичик тасвирий ҳикоялар туза олиш;\nяхши таниш бўлган эртаклар мазмуни бўйича саволларга жавоб бериш, расмларга қараб уларнинг асосий мазмунини айта олиш;\nҳикояларни тинглаш ва эшитган, кўрганларига нисбатан ўз муносабатини билдириш, қўшимча изоҳлаб беришни сўраш;\nбир неча оддий гаплардан ўз баёнларини шакллантириш;\nкитобдаги расмларга асосланиб, адабий асарнинг мазмунини сўзлаб бериш;\nмуҳокама қилиш ва саволлар бериш;\n«р», «л» каби айрим товушларни талаффуз этишда маълум қийинчиликларга учраши мумкинлигини ҳисобга олмаганда овозли талаффузни шакллантириш.\n236. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nнутқни ривожлантирувчи муҳит яратиш;\nбола билан нутқни ривожлантирувчи машқларни ўтказиш, дидактик ўйинларни ўйнаш;\nболага турли расмлар, альбомларни кўрсатиш;\nбола билан бирга тавсифловчи ҳикояларни тузиш;\nболанинг эртакларни тинглашини рағбатлантириш;\nболанинг бошқа одамлар билан ролли ўйинлар ўйнашини рағбатлантириш;\nболага китобларни овоз чиқариб ўқиб бериш;\nболага кўпроқ қизиқарли ва кулгили ҳикояларни айтиб бериш;\nболанинг шеър ёдлаб олишини рағбатлантириш;\nболанинг яқин атрофидаги нарсалар тўғрисида сўзлаб беришини рағбатлантириш;\nболани имконият бўлганда доимо суҳбатларга жалб қилиш;\nболани кўрган ва эшитганларига нисбатан ўз муносабатини билдириш ҳамда ўзи тушунган нарсаларни баён этишга рағбатлантириш;\nболага ҳикоялар, эртакларнинг боши ва энг муҳим жиҳатларини ажратишга ёрдам бериш.\n237. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган бола билан муносабатларда қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nболага тақдим этиладиган материал унинг ёш хусусиятларига мос келиши зарур;\nболани сўзлашишда шошилтирмаслик;\nмазкур ёшда ҳиссиётлар нутқдан устун туриши сабабли, бола ўзининг нутқдаги билим ва кўникмаларини намойиш этаётганда, унинг қўлига бирор-бир буюм бериш керак.\n238. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда ўқиш ва савод малакалари ривожланишининг талаблари ҳисобланади.\n«сўз», «товуш» сўзларини тушуниш;\n239. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда ўқиш ва савод малакалари индикаторлари ҳисобланади:\nкитобдаги расмларга асосланиб, адабий асарнинг мазмунини айтиб бериш;\nасарнинг бир парчасини тинглаб, бу қандай асарлигини айтиб бериш;\nшеърларни ёддан ўқиб бериш;\nрасмга қараб, сўз бирикмалари, 2-3 та сўздан иборат гап тузиш;\nтез-тез учратадиган рамзлар, сўзлар, логотипларни таниш;\nкичикроқ ёшдаги болалар ёки ўйинчоқлар учун китоб ўқиб беришга тақлид қилиш;\nкитоб ўқиб берилаётганида, саҳифани горизонтал йўналиш бўйлаб кузатиб бориш;\nрасмларнинг маъносини англаб олиш;\n«сўз», «товуш» сўзларини тушуниш, уларни ўйинларда, амалий машқларда қўллай олиш;\nсўздаги товушларни тўғри талаффуз этиш;\nоддий чизиқлар, илгаклар, белгилар нусхаларини кўчириш;\nўзининг атрофидаги объектлар ёки одамларнинг расмини чизиш.\n240. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nгуруҳда болалар адабиётидан иборат кичик кутубхона ташкил этиш;\nболани қўғирчоқ театрларига тез-тез олиб бориш;\nболани турли, жумладан насрий, шеърий адабиётлар, ҳикоялар билан таништириш;\nболанинг айрим босма сўзлар, рамзларни танишини рағбатлантириш;\nболанинг салоҳиятини ривожлантирувчи муҳит яратиш;\nболага яхшироқ чизиши учун ёрдам бериш;\nболани варақда ёзилган ҳарфларни кўчиришига ёрдам бериш.\n241. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган боланинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланиши учун қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nбола ёзиш ва ўқишни хоҳламаса, уни бунга мажбурламаслик;\nкўриш гигиенасига амал қилиш;\nболани махсус белгиланган объектларда расм чизишга ўргатиш.\n242. Билиш қуйидагиларни ўз ичига олади:\nумумлашган бир турдаги муҳим белгиларни ўзлаштириш;\nоддий изланишлар орқали тажрибалар ўтказиш;\nжонли ва жонсиз табиат ҳақидаги тушунчаларни билиш;\nпредметлар, уларнинг тузилиши, ясалган материаллар, предметлардан нима мақсадда фойдаланишни билиш;\nоддий меҳнат кўникмаларини ўзлаштириш;\nманбаалардан олинган маълумотлардан фойдалана олиш (китоблар, журналлар, катталарнинг ҳикоялари, телевединия ва радио).\n243. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\nмиқдор, сонлар ва санаш, геометрик шакллар тўғрисидаги билимларини намойиш этиш;\nфазода мўлжал олиш ва вақт бўйича илк тушунчаларга эга бўлиш.\n244. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\n«кўп» ва «битта» буюмларни ажратиш, «кўп», «кам», «тенг», «шунча» сўзларининг маъносини тушуниш;\nтеварак-атрофдан битта ва кўп ўхшаш буюмларни топа олиш;\nбуюмларнинг ўлчамини айтиш, «катта», «кичик» сўзларининг маъносини тушуниш, қизил, катта, кичик, юмалоқ ва шу каби бошқа сифатларга эга бўлган барча буюмларни ажрата олиш;\nдоира, квадрат, учбурчак, тўғри тўртбурчак, овал шаклларини бир-биридан фарқлаш;\nшар, куб, цилиндрларнинг номини айта олиш ва уларни фарқлаш;\n5 гача санаш ва 5 тагача бўлган икки гуруҳдаги буюмлар сонини таққослаш;\nбуюмларни баланд-паст, узун-қисқа, қалин-юпқалигига кўра фарқлаш;\nу ёки бу буюмнинг ўзига нисбатан жойлашувини сўз билан ифодалай олиш, «яқин» ва «узоқ», «орқада» ва «олдинда», «тепада» ва «пастда», «чапда» ва «ўнгда» каби сўзларни тушуниш;\nсутканинг турли вақтларини (кун ва тун, эрталаб, кундузи, кечқурун) фарқлаш, кеча, бугун, эртага, тез, секин каби вақтни ифодаловчи сўзларни тушуниш, ўз нутқида қўллаш;\n«лего» туридаги бўлаклардан содда модель йиғиш ва 5 — 8 та қисмлардан пазллар ясаш;\nқоғоздан буклаш йўли билан содда шакллар ясаш.\n245. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболанинг мулоқот, ўйнаш вақтида сонлардан фойдаланишини рағбатлантириш;\nбуюмларнинг белгилари, ўлчамлари, оғирлиги ва бошқа хусусиятлари бўйича саралайдиган ўйинлар ташкил этиш;\nболанинг индивидуал хусусиятларини ҳисобга олиш;\nбир буюм ўрнига бошқа буюмдан фойдаланишни талаб қиладиган ўргатувчи машғулот, ўйинларни ўтказиш;\nболага буюмларни кузатиш, уларнинг жойлашуви, белгилари, ўлчамларига эътибор қаратиш имкониятини бериш;\nболанинг буюмларнинг кўпроқ ёки камроқ эканлиги нуқтаи назаридан сўзлашини рағбатлантириш;\nболадан буюмларнинг ўлчами, шакли ва рангини солиштириш ҳамда улар ўртасидаги тафовутлар тўғрисида сўзлаб беришни илтимос қилиш;\nболага осон бажара оладиган топшириқлар бериб бориш;\nболага икки-уч ҳаракатлардан иборат топшириқ бериш;\nболага буюмларнинг жойлашган ўрни ҳақида саволлар билан мурожаат қилиш.\n246. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болалар билан муносабатларда уларнинг индивидуал хусусиятлари ва болалар эгоцентризмини эътиборга олиш лозим.\n247. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш талаблари ҳисобланади.\nжонли ва жонсиз оламни кузатиш, таърифлаб бериш;\n248. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш индикаторлари ҳисобланади:\n3-4 хил турдаги дарахтлар, 2-3 хил турдаги ўсимликларнинг номини билиш;\nйилнинг барча фасллари ва уларнинг ўзига хос хусусиятлари (ёзнинг иссиқ, қишнинг совуқ эканлиги) тўғрисида тасаввурга эга бўлиш;\nэрталаб, кундузи, кечқурун, кечаси сўзларининг маъносини ҳамда катта ёшдагилар ва болалар сутканинг турли вақтларида қандай ҳаракат қилишларини тушуниш;\nоддий тажрибага асосланиб, буюмларнинг хусусиятларини ўрганиш;\nуй ва ёввойи ҳайвонлар боласининг номини айта олиш;\nйиртқич ҳайвонлар ва қушларни ажратиш;\nжонли оламга таъсир кўрсатадиган кўпгина омилларни (озуқа, сув, нур) айтиб бериш;\nсайр қилиб юрганда топиб олган турли буюмларни тўплаш;\nжонсиз оламнинг хусусиятларини, масалан, тошнинг қаттиқ, қумнинг сочилувчан эканлигини ажратиш;\nўзининг ташқи кўринишини таърифлаб бериш;\nтирсак, ияк, елка каби тана аъзоларининг қаерда жойлашганлигини кўрсатиш;\nодам шаклини чизиш;\nдарахт, қоғоз, шиша, лой каби материалларнинг номлари, уларнинг мустаҳкам, қаттиқ, юмшоқлиги каби хусусиятларини айтиш;\nяхши таниш бўлган буюмларни гуруҳларга ажратиш, туркумлаш.\n249. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболани унинг атрофидаги муҳитни ўрганиш, кузатиш, ўз фикрини билдириш ва саволлар беришга одатлантириш;\nбола билан биргаликда жонли ва жонсиз табиат объектларини кузатиш;\nболани уй-рўзғор ишларини биргаликда бажаришга жалб қилиш;\nболанинг қум, сув каби табиий материаллардан фойдаланиб, ўйинлар ўйнашига рухсат бериш;\nболани боғда ишлаш, турли ишларда иштирок этиш, ўсимликларни суғориш, ер юмшатиш, ҳайвонларни парваришлашга ўргатиш;\nболани сайр қилиш вақтида янги буюмларни ўрганишга ундаш;\nболанинг ташқи кўринишни таърифлаб беришини рағбатлантириш;\nболага ички органлар қаерда жойлашганлигини кўрсатиш ва тушунтириш;\nболага ички органлар қаерда жойлашганлиги тўғрисида турли оддий матнларни ўқиб, ҳикоя қилиб бериш;\nвалеология (организмни ўрганиш) бўйича кўргазмали материаллардан фойдаланиш.\n250. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болалар билан машғулотлар олиб боришда қуйидагиларга аҳамият бериш лозим:\nболага ўзи яшаётган муҳитни кўзи билан кўриб, қўли билан ушлаб кўриш имкониятини таъминлаш;\nболалар ўзлари учун қизиқ бўлган барча нарсага эга бўла олишлари, айни пайтда уларнинг болалар учун хавфсиз бўлишини таъминлаш;\nболалар ўз тажрибаларини фақат катта ёшдагилар иштирокида ўтказишларини назорат қилиш, уларга ҳайвонлар билан муомала қилишда эҳтиёт бўлиш кераклигини тушунтириш.\n251. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда ижод талаблари ҳисобланади:\nмусиқий фаолиятга қизиқиш билдириш;\nкўргазмали фаолиятда иштирок этишга қизиқиш билдириш.\n252. Қуйидагилар 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларда ижод индикаторлари ҳисобланади:\nюк машинаси, мотоцикл, вертолёт каби турли хил транспорт воситаларининг овозини ажратиш ва айтиб бериш;\nрадио, телевизор ва бошқа қурилмалар орқали ўзи яхши кўрган мусиқани астойдил тинглаш;\nтаниш куйларни астойдил тинглаш ва куйлаш;\nайрим чолғу асбобларини фарқлаш;\nтовушларнинг тембри, баландлиги ва регистрига кўра фарқлаш;\nмустақил равишда телевизор, компьютер, магнитофонни ёқиш ва ўчириш;\nрангли бўёқлардан фойдаланиш ва рангларни мустақил равишда аралаштириш;\nўйин пайтида айрим нарсаларни тасаввур қилиш ёки уларни таърифлаб бериш;\nянги ўйинларни яратиш ва ҳикояларни ўйлаб топиш.\n253. 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nбола транспорт воситалари овозларига тақлид қиладиган ўйинларни ташкил қилиш;\nболанинг радио, телевизор ва бошқа қурилмалар орқали ўзи яхши кўрган куй ва қўшиқларни тинглаши учун имконият яратиш;\nболани таниш қўшиқларни айтишга ундаш;\nмусиқали машғулотлар учун муҳит яратиш ва болалар билан бирга қўшиқ айтиш;\nболанинг мустақил равишда қўшиқ айта олиши мумкин бўлган ўйинларни ташкил қилиш;\nкуйларнинг мазмунини изоҳлаб бериш;\nболани ранг-баранг бўёқлар билан таъминлаш ва аралаштиришга ёрдам бериш;\nболани роль ўйнайдиган ўйинларга жалб этиш ва тасаввурларини ривожлантиришга ёрдам бериш;\nболадан ҳикоянинг янги якунини ўйлаб топишни сўраш;\nбола учун у тажриба ўтказиши ва таассуротларини қўллаши мумкин бўлган муҳит яратиш;\nболанинг оддий муаммоларни ҳал қилишда ижодий қарорлар қабул қилишини рағбатлантириш.\n254. Боланинг техник воситалардан эҳтиёткорлик билан фойдаланишини кузатиш ва унга эҳтиётсизлик қандай оқибатларга олиб келиши мумкинлигини тушунтириш лозим.\nҚуриш-ясаш (қўл меҳнати)\n255. Мазкур йўналиш қуйидагиларни ўз ичига олади:\nболаларнинг жисмоний ривожланиши сифатини ошириш, жисмоний ва спорт машғулотларига қизиқишини уйғотиш;\nҳаракат фаоллигини ривожлантириш;\nтенгдошлари, катталар билан ўзаро ҳамкорлик қилиши учун имкониятлар яратиш;\nболани мактабда таълим олиш босқичига ўтишида хавфсизлик чораларини кўриш;\nболанинг шахс сифатида ривожланишини рағбатлантириш;\nболанинг мустақил ҳаракатларини рағбатлантириш.\n256. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда йирик моторикани ривожлантириш талаблари ҳисобланади:\nўз танасини бошқара олиш (мувозанат сақлаш);\nўзининг тана аъзоларини бошқара олиш;\nюриш, югуриш, думалатиш, ирғитиш, илиб олиш, эмаклаш, тирмашиш, мувозанат сақлаш каби асосий ҳаракат машқларини бажара олиш;\nэнгашиб, тик туриб юра олиш;\nтурли ҳолатдаги югуриш машқларини бажара олиш;\nтезлик, мувозанат ва йўналишни сақлаган ҳолда югура олиш;\nсакраш машқларини бажара олиш;\nтўсиқлар ичидан эмаклай олиш.\n257. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда йирик моториканинг ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nа) қуйидаги ҳолатларда югуриш:\nоддий гимнастик қадам ташлаб, олд томон, ён томон, орқа томон, доира шаклида қадам ташлаб;\nбир кишилик қаторда ва жуфтликда, тўғри оёқларини олд томон ташлаб;\nтўғри ва қия юзада;\nтабиий шароитларда тўсиқларни енгиб ўтиб, бошқа ҳаракатларни амалга оширган ҳолда;\nюриш вақтида мувозанат сақлаш, турли қадам босиб, панжарани ушлаб, катта ёшдагиларнинг қўлини ушлаб зинадан чиқиш ва тушиш, полдаги тўсиқлар устидан ўтиш, оёқ учларида юриш, катта ёшдагиларнинг кўрсатмасига қараб, юриш тезлиги ва йўналишини ўзгартира олган ҳолда;\nб) қуйидаги ҳолатларда югуриб юриш:\n1,5-2 дақиқа давомида узлуксиз, ўрта ҳисобда дақиқасига 60 — 100 м тезликда;\nпаст-баланд ерларда 320 м масофага аста паст тезликда;\nбуюмлар орасидан уларга тегиб кетмасликка ҳаракат қилган ҳолда;\n3 х 10 м масофага бориб-келган ҳолда;\nким ўзарга, шунингдек тутиш ва ўзини олиб қочиш учун;\nв) қуйидаги ҳолатларда сакраш:\nбир жойда турли усулларда (оёқларини чалиштириб ёки очиб, бир оёғи олдинда, бир оёғи орқада, галма-гал ўнг ва чап оёғида);\nикки оёғида, бир оёғида олдинга ҳаракатланиб, бир оёғидан бошқа оёғига, чизиқлар устидан, паст буюмлар устидан, бир оёқда тескари йўналишда;\nбаландлиги катта бўлмаган тўсиқлар (кубиклар) устидан, паст буюмларнинг устига чиқиб пастга;\nэмаклаб юриш, қоринда ва елка билан ётиб қўлларга таяниб ҳамда оёқларни итариб хона бўйлаб эмаклай олиш;\nг) қуйидагича сувда сузиш (ихтиёрий усулда):\nкўкрагида ва орқасида сирпаниб, галма-гал нафас олиб, чиқариб;\nкўкрагидан орқасига думалаб ўгирилиб ва аксини амалга ошириб;\nд) қуйидаги ҳаракатларни амалга ошириш:\nўзини қўллари билан тортиб, гимнастика курсиси устидан ўрмалаш;\nгимнастика деворчаси, нарвонча устига чиқиш ва пастга тушиш;\nарқон, копток, арғимчоқ каби спорт анжомларидан фойдаланиб ҳаракатлар бажариш;\nтурган жойидан узунликка камида 80 — 90 см масофага сакраш, югуриб келиб узунликка, баландликка, калта арғамчи устидан уни олд томон айлантириб сакраш;\nикки ғилдиракли велосипедни тўғри йўналиш бўйлаб, бурилиб, доира шаклида, «илон изи» бўйлаб ҳайдаш;\nҳаракатларни бажариш бўйича уринишларини изчиллик билан ташкиллашган ҳаракатлар билан бирлаштириш (ўз ўқи атрофида айланиш, бир оёғида юқорига сакраш, мусиқа оҳангига мос равишда ижодий ҳаракатларни яратиш);\nюгуриш вақтида турғун ва ҳаракатланувчан нарсаларга тегмасдан уларни айланиб ўтиш.\n258. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nмунтазам равишда эрталабки гимнастика, жисмоний машқларни ўтказиш;\nболанинг болалар спорти турлари билан шуғулланишига кўмаклашиш;\nболанинг фаол ҳаракатланувчи тартибга амал қилишига, хусусан, сайр қилиши, кичик сафарларга чиқиши, экскурсияларга боришига ёрдам бериш;\nдоира чизиб, боланинг ана шу доира бўйлаб юришини рағбатлантириш;\nболанинг сузишни ўрганишини ташкил этиш;\nболанинг бир оёқда сакраши, мусиқа оҳангига мос ҳаракатларни бажаришини рағбатлантириш;\nболалар фаолияти учун табиатдан самарали фойдаланиш;\nтурли асбоб-ускуналардан фойдаланиш имкониятларини таъминлаш ва рағбатлантириш;\nболага югуриш, қадам ташлаш, сакраш ва тепага тирмашиш билан боғлиқ бўлган машқларни бажариш бўйича топшириқ бериш;\nтоза ҳавода турлича сакраш ва югуришни ўзига киритадиган мусобақаларни ташкил қилиш;\nболани оддий спорт анжомлари, велосипед билан таъминлаш;\nболанинг мураккаб моторикали ҳаракатларни бажаришини рағбатлантириш;\nболанинг рақсга тушишишини рағбатлантириш;\nҳаракатли ва эстафетали ўйинларни ташкил этиш.\n259. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларнинг хавфсиз яшашлари ва ҳаракатланишлари учун қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nбадан қалтираши, бош оғриши, ҳолсизлик каби касалланишларнинг дастлабки аломатларига эътиборли бўлиш;\nжисмоний машқларнинг меъёрида бўлишини кузатиб туриш;\nтоза ҳавода машқ ўтказишга қўйиладиган гигиеник талабларга риоя қилиш;\nчиниқтириш меъёрлари, сувда сузиш машғулотларини ташкил этиш талабларига амал қилиш;\nҳаракатланиш фаолияти ва дам олишни тўғри ташкил этиш.\n260. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда майда моторика ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\nқўллари ва бармоқларининг ҳаракатларини назорат қила олиш;\nумумий фойдаланишда бўлган ўйинчоқлар ва буюмларни ишлата олиш.\n261. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда майда моторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nбосма ҳарфларда бир неча сўзларни, шу жумладан ўз исмини тузиш;\nкундалик фаолиятда иштирок этиш;\nқоғоздан турли оддий конструкцияларни ясаш;\nқайчини бир қўлида ушлаб, белгиланган чизиқлар бўйича қоғозни кесиш;\nкамида 16 та бўлаклардан шакл йиғиш;\nкоптокни бир ёки икки қўли билан илиш ва уни бир қўлидан бошқа қўлига ирғитиш;\nмайда мунчоқларни ипга ўтказиш;\nмахсус идишлардан елим, тиш пастаси ёки бўёқни сиқиб чиқариш;\nсувни бир идишдан бошқа идишга тўкмасдан қуйиш ҳамда оғзи тор шиша идишга сув қуя олиш;\nчўмич билан шўрвани ёки бошқа суюқликни ликопча ёки бошқа идишга солиш, турли материаллар билан тажриба қилиш;\nмаҳкамлаш усули билан энг оддий моделларни яратиш.\n262. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболанинг ўз ихтиёрига кўра бажара оладиган фаолиятни амалга оширишига кўмаклашиш;\nкоптокни бир қўл билан илиб олишни кўрсатиш;\nқоғозни чизиқлар бўйича кесишини рағбатлантириш;\nболага махсус идишлардан мустақил фойдаланиш ва уларнинг ичидагиларини бир қўли билан сиқиб олишга рухсат бериш;\nболанинг мустақил равишда пойабзалини кийиш ва ипларини боғлашини рағбатлантириш;\nболани овқат тайёрлашда (хамир ёйиш, стаканга сув ёки шарбат солишда) иштирок этишини рағбатлантириш;\nболани бир идишдан бошқа идишга суюқлик қуйишини рағбатлантириш;\nболани бармоқлар билан махсус машқларни бажаришни талаб этадиган ўйинлар, ўйинчоқлар ва ўқув материаллари билан таъминлаш.\n263. Бола қайчи ва елим билан ишлаётганида, унинг хавфсизлигини таъминлаш лозим.\n264. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларнинг сезги органлари ёрдамида ўз ҳаракатларини тартибга солишга қодирлиги уларда сенсомоторика ривожланишининг талаби ҳисобланади.\n265. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда сенсомоторика ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nкоптокни ўз шеригига турли дастлабки ҳолатлардан ирғитиш, бир жойда туриб ёки олдинга ҳаракатланиб, полга, ерга уриш, уни бир ёки икки қўли билан илиб олиш, бу жараёнда чапак чалиш ва бошқа топшириқларни бажариш;\nкоптокни, қум солинган қопчани горизонтал ва вертикал ҳолатдаги мўлжалга 3-4 м масофадан ташлаш.\n266. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболани коптоклар, қум солинган қопчалар билан таъминлаш;\nболанинг миноралар, шакллар қуриши, хамир, пластилин қориши, расм чизиши ва бўяши мумкин бўлиши учун унга турли материаллар ва ўйинчоқлардан фойдаланиш имкониятини яратиш;\nқалам ва бўрчаларни бераётганда буюмларни қандай чизиш кераклигини оғзаки ўргатиш.\n267. Болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш учун қуйидаги талабларга риоя қилиш лозим:\nсерҳаракат фаолиятни бирмунча хотиржам фаолият ва дам олиш билан уйғунлаштириш;\nичига нарса солинадиган коптокларнинг вазни 0,5-1 кг дан оғир бўлмаслигига эътибор қаратиш;\nмашқларни бажариш вақтида боланинг хавфсизлигини таъминлаш.\n268. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болалар ўзини парваришлай олишлари ва маданий-гигиеник кўникмаларини орттиришлари лозим.\n269. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда маданий-гигиеник кўникмалар ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nкун давомида танаси тозалиги, кийимлари, сочлари, уст-боши озодалигини кузатиб туриш;\nтўғри, тартибли овқатланиш, қошиқ, санчқилардан фойдаланиш ва айни пайтда стол атрофида ўтирганда гавдасини тўғри тутиб туриш;\nмустақил равишда ҳожатхонадан фойдаланиш ва гигиена қоидаларига амал қилиш;\nмустақил равишда хонасини йиғиштириш ва ўйинчоқларини ўз жойига териб қўйиш;\nтўғри овқатланишнинг муҳимлигини англаш;\nсаломатлик тўғрисида ғамхўрлик қилишнинг муҳимлигини тушуниш;\nбиринчи тиббий ёрдам кўрсатиш кўникмаларини билиш.\n270. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nшахсий ва жамоат гигиенаси қоидаларини тушунтириш;\nсоғлом турмуш тарзининг асослари бўйича суҳбатлар ўтказиш;\nгавдасини тутишини кузатиш, ясситовонлиликнинг олдини олиш;\nгигиена ва этика мавзуларида саҳна кўриниши ташкил этилишига кўмаклашиш;\nсоғлиқни сақлаш бўйича турли вазиятлар яратиш ва ҳал қилиш;\nинфекциялар нималиги ва уларнинг қандай йўллар билан юқишини тушунтириш;\nнима учун болаликданоқ соғлиқни сақлаш тўғрисида қайғуриш лозимлигини тушунтириш;\nболанинг ванна, ҳожатхонадан мустақил фойдаланишига рухсат бериш;\nболага ўйинчоқларни йиғиши ва тозалаши, уйқуга тайёрланишига ёрдам бериш;\nномаъқул хатти-ҳаракатлар (сигарет чекиш, спиртли ичимлик истеъмол қилиш) ҳақида сўзлаб бериш;\nболанинг мустақил равишда овқатланиши, овқатланиб бўлгандан сўнг стол устидаги идиш-товоқларни йиғиштиришига рухсат бериш.\n271. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида уларнинг яшаши ва ҳаракатланиши учун жароҳатланиш, жисмоний, ақлий ва руҳий зўриқишнинг олдини оладиган қулай шароитларни яратиш лозим.\n272. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда ижтимоий ривожланиш талаблари ҳисобланади:\nбошқа болалар ва катта ёшдагилар билан мулоқот қилиш кўникмаларини ривожлантириш.\n273. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда ижтимоий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nмулоқот қилишда нутқли ва нутқсиз воситалардан (ифодали имо-ишоралардан) фойдаланиш;\nўз атрофидаги таниш одамлар билан осонликча мулоқотга киришиш;\nмуаммоларга дуч келганда танишлардан ёрдам сўраш;\nнотаниш ёки илк бор кўраётган одамлари тўғрисида саволлар бериш;\nхушмуомалаликни намойиш этишнинг оддий кўникмаларига эга бўлиш (саломлашиш, хайрлашиш, миннатдорчилик билдиришни билиш);\nбошқалар билан барқарор алоқалар ўрнатиш, дўстлар орттириш;\nболалар ва катта ёшдагилар билан ҳам идрок этаётган вазиятни, ҳам унинг доирасидан чиқиб кетадиган ҳолатни акс эттирадиган мавзуларда мулоқот юритишга қодир бўлиш;\nёрдам бериш, овутиш, ўйинчоқ, қаламлар билан ўртоқлашиш;\nкатта ёшдагилар билан суҳбатлашганда савол бериш ва жавоб қайтариш;\nбошқа болалар билан ўйнаш ва ёрдам бериш;\nхонага кирганда ёки учрашиб қолганда олқишлаш.\n274. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболанинг мулоқот юритиши, ролли ва театрлаштирилган ҳамда бошқа турдаги ўйинларда фаол иштирок этишини рағбатлантириш;\nболанинг оила аъзолари ва уларнинг вазифаларини билишига кўмаклашиш;\nболанинг заруратга қараб ёрдам сўраб мурожаат этишини рағбатлантириш;\nболанинг нотаниш одамлар тўғрисида савол беришини рағбатлантириш ва боланинг саволларига батафсил жавоб бериш;\nболага атрофдагиларни ҳурмат қилиш муҳимлигини тушунтириш;\nболанинг саломлашишда қўл сиқиши ва олқишлашини рағбатлантириш;\nболаларнинг саволларига жавоб бериш;\nболани диққат билан тинглаш ва унинг сўзларига қизиқиш билдириш.\n275. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларнинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланишини таъминлаш мақсадида қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nболани ҳеч қачон бегона одамлар олдида ёки ғазабланган пайтда жазоламаслик;\nжазо айбли иш қилинган заҳотиёқ қўлланилиши лозим, бироқ у айбли ишнинг даражасидан ортиб кетиши керак эмас.\n276. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда ҳиссий ривожланиш талаблари ҳисобланади:\nбошқаларнинг ҳис-туйғуларини сезиш ва ўз ҳиссиётларини ифодалашга қодирлиги.\n277. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда ҳиссий ривожланиш индикаторлари ҳисобланади:\nташаббускор, фаол бўлиш, бўлажак воқеалардан мамнуният ҳис қилиш;\nўзининг фамилияси, исми, ёши, манзили, оила аъзолари, қайси мамлакат, шаҳар (қишлоқ)да яшаётганлигини билиш, ўзи тўғрисидаги маълумотларни бошқа болалар билан алмашиш;\nўзининг миллий ва маданий қадриятларини билиш ва улар билан ғурурланиш;\nтопшириқларни бажаришда қатъият ва сабр-тоқатни намойиш этиш;\nтенгдошларига ёқишни исташ;\nкатта ёшдагилар ва болаларнинг руҳий аҳволини сеза олиш;\nўзига яқин катта ёшдагилар ва тенгдошларига нисбатан ҳамдардлик билдириш;\nатрофдагиларни кийимлари ва тили бўйича ажратиш;\nўйинлар ташкил этишга қодир бўлиш;\nтинглаши мумкин бўлган мусиқа асарларини бажонидил тинглаш, уларга нисбатан эмоционал муносабат билдириш;\nбадиий асар қаҳрамонига нисбатан ташвишланиш ва ҳамдардлик билдириш.\n278. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nбола ўзини таништириши керак бўлган вазиятлар мавжуд бўлган ролни ижро этадиган ўйинларни ташкил қилиш;\nболага яшайдиган шаҳри, уйи, манзили тўғрисида сўзлаб бериш ва сўраш;\nболага маънавий-моддий қадриятлар тўғрисида тушунтириш;\nўз маданий қадриятларини ўйинлар, ижод, мусобақалар орқали ифодалашга имкон бериш;\nболанинг тасвирий фаолият (расм чизиш, шаклчаларни ёпиштириб ясаш, аппликация қилиш), роль ижро этиш ва режиссёрлик қилиш ўйинларида, оилавий ва умумий байрамлардаги чиқишлар, болалар театри ва бошқа вазиятларда ўз туйғулари, ҳиссиётларини ифодалашини рағбатлантириш;\nқувончли ва қайғули воқеаларни юзага келтирадиган вазиятларни муҳокама қилиш;\nбола билан қийин вазиятга тушиб қолган дўстлар ва катта ёшдагиларни қўллаб-қувватлаш нақадар муҳимлигини муҳокама қилиш;\nбола билан у амалга ошираётган ҳаракатларни муҳокама қилиш.\n279. Бола тенгдошлари орасида ўзига ишончсизлик, камситилганлик, тажовуз қилинишига олиб келадиган аҳволга тушиб қолишига йўл қўймаслик лозим.\n280. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда нутқ ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\nнутқни тинглаш ва тушуниш;\nнутқ-товуш маданиятини шакллантириш;\nоддий таҳлил ва синтез қилиш кўникмаларини ривожлантириш;\nсўз бойлигини фаоллаштириш;\nбоғланишли нутқни шакллантириш;\nижодий ҳикоя қилишни шакллантириш.\n281. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда нутқ индикаторлари ҳисобланади:\nмусобақалар ва мунозаларда иштирок этиш, у ерда эшитган кўрсатмаларини тўғри бажариш;\nайрим махсус сўзларнинг маъносини билиш;\nэшитган ҳикояларни осонликча баён қилиш;\nона тилини жуда яхши билиш, фикрни оддий ва умумий фойдаланишдаги гаплар ёрдамида ифодалаш;\nмавжуд тил тизими (товуш, сўз, гап) тўғрисида элементар (оддий) тасаввурга эга бўлиш;\nсўздан товушни, унли ва ундош товушларни ажрата олиш;\nнарсаларнинг номларини тўғри айтиш, бир-бири билан солиштириб, айрим фарқларини тушуниш;\nўз нутқида уюшиқ бўлакли, содда, ёйиқ ва қўшма гапларнинг турли хилларидан фойдалана олиш;\nўйинчоқлар ва буюмлар ҳақида ҳикоя туза олиш;\nшахсий тажриба, мазмунли расмлар асосида ҳикоя туза олиш;\nгапларни грамматик жиҳатдан тўғри туза олиш;\nсурат (расмлар) бўйича мазмунли ҳикоя тузиш;\nумумлаштирувчи сўзлар, антонимлар, солиштирмалардан фойдаланиш;\nҳаракатларни режалаштириш учун нутқдан фойдаланиш;\nўз туйғулари ва ниятларини нутқ ёрдамида ифодалаб, тенгдошлари ва катта ёшдагилар билан мулоқотда иштирок этиш;\nтурли ҳикояларни сўзлаб бериш, ҳикояларни ўйлаб топишга ҳаракат қилиш, қофия ва сўз ўйинига қизиқиш билдириш;\nкитоблар, телекўрсатувлардан нутқнинг турли парчаларини ёдлаб олиш ва ишлатиш.\n282. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nмусобақа, мунозара ва бошқа тадбирларни ташкил этиш, саволлар бериш ва болани тўғри жавоб бериш ёки кўрсатмаларни бажаришга рағбатлантириш;\nболанинг янги сўзлардан фойдаланиш ва уларнинг маъносини билиш истакларини рағбатлантириш;\nболага мунтазам равишда ҳикоялар айтиб туриш, театрга олиб бориш, бола билан таассуротларини муҳокама қилиш;\nрасмга қараб мазмунли ҳикоя тузиш, нутқни ривожлантириш бўйича махсус тренинг ва ўйинлар ўтказишга ёрдам бериш, қофия ва сўз ўйинлари, шеърларни ифодали ўқиш, эртакларни айтиб бериш, шахсий ҳаётдан ҳикоя тузишга кўмаклашиш;\nболани ижодий драматик, роль ижро этиладиган ўйинларда иштирок этишга жалб қилиш.\n283. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган бола билан муносабатларда самимият, дўстоналик ва ҳимоя этилганлик муҳитини сақлаб туриш лозим.\n284. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда ўқиш ва савод малакалари ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\nёзиш кўникмаларини ўрганиш;\nоддий таҳлил ва синтез қилиш кўникмаларини ривожлантириш.\n285. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда ўқиш ва савод малакалари индикаторлари ҳисобланади:\nкўп вақт давомида китоб билан ўтириб, уни томоша қилиш, китобни тўғри ҳолатда ушлаш;\nайрим маълумотларни йиғиш учун китоблардан фойдаланиш;\nбир неча машҳур асарлар ва адабий қаҳрамонларни айтиб бериш;\nадабий асарларнинг айрим парчаларини сўзлаб бериш;\nбўғинлар бўйича ўқиши мумкинлиги;\nилмоқ, гажак, чизиқчалар, таёқчалар каби ёзиш элементларининг барчасини билиш;\nнамунадан 2-3 та сўзларни олиб ёзиш ва чизиш;\nўз исмини ва 2-3 та сўзларни босма ҳарфларда мустақил равишда ёзиш;\nгапни сўзларга, сўзларни бўғинларга бўлиш;\nмаълум товушларнинг ўрнини аниқлай олиш;\nсўзда товушлар кетма-кетлигини аниқлаш;\nбўғинлардан сўзлар, сўзлар иштирокида гап туза олиш;\nтовушларни эшитиб фарқлай олиш.\n286. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболага китоблар бериш, китобни тўғри йўналишда кўришга одатлантириш;\nболани уни қизиқтирадиган маълумотларни расмлар билан безатилган китоблардан топишга йўналтириш;\nболага китоблар тўғрисидаги маълумотларни бериш;\nболанинг атрофида мавжуд буюмларни рамзий номлаш бўйича ҳарфлар билан махсус ўйинларни ўтказиш;\nболалар учун мўлжалланган намуналарда ҳарфлар ёки сўзларни чизиш ва боланинг мустақил ёзишини рағбатлантириш ҳамда кузатиш;\nболани ўз ҳаракатлари ва ҳиссиётларини тасвирлашга ўргатиш;\nболанинг турли қаҳрамонларга мактуб «ёзиши» ва «олишига» ёрдам бериш;\nболанинг расм чизишини рағбатлантириш ва расмларни унга маълум объектларда чизишга кўрсатма бериш.\n287. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган боланинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланиши учун қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nкитобларнинг эстетика талабларига жавоб беришига эътибор қаратиш;\nёзув-чизув жиҳозларини уларнинг техник параметрларига қараб харид қилиш.\n288. Билиш қуйидагиларни ўз ичига олади:\nболалар фаолиятининг турли кўринишларини ривожлантириш учун амалий билимларни тўплаш ва умумлаштириш;\nтажрибалар ўтказиш, моделлаштириш, оддий қидирув фаолияти билан шуғулланиш;\nтабиатни севиш ва уни асраб-авайлаш фаолиятининг баъзи методларига эга бўлиш;\nўзаро таққослаш, умумлаштириш, таҳлил қилиш хусусиятлари;\nмаълумотларнинг турли манбаалари билан ишлашни ўрганиш.\n289. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг талаблари ҳисобланади:\nмиқдор, сонлар, санаш, геометрик шакллар тўғрисидаги ўз билимларини намойиш этиш;\n290. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда элементар математик кўникмалар ва билимлар ривожланишининг индикаторлари ҳисобланади:\nўз уйининг рақамини билиш;\n10 гача бўлган сонларни тўғри ва тескари санай олиш;\n20 гача бўлган сонларни тўғри санаш;\nёнма-ён турган сонлар орасидаги муносабатларни тушуниш;\n0 дан 20 гача бўлган рақамларни билиш;\nмисолларни рақамлар ёзилган карточкалар ёрдамида ифодалаб ечишни билиш;\nбир амалли масалаларни қўшиш ва айириш орқали тузиш ва ечиш;\n«+», «–», «=» ишораларини билиш;\nшартли ўлчов ёрдамида предметлар узунлигини ўлчаб, натижасини сон ва рақам билан айтиш;\nсуюқ ва тўкилувчи жисмларни шартли ўлчов бирлиги билан ўлчаб, натижасини сон ва рақам билан айтиш;\nкўпбурчакларнинг элементларини (томонлари, бурчаклари, учлари) билиш;\nшар, куб ва цилиндрларни таниш;\nгеометрик шакллар, мевалар, сабзавотлар ва бошқа шу каби нарсаларни 2, 4 ва 10 тагача тенг қисмларга бўла олиш;\nбутуннинг қисмдан катталиги, қисм бутуннинг қисми эканлигини тушуниш;\nкатак қоғози варағи сатҳини мўлжал олиш, қоғоз варағининг ўнг, чап, юқори, паст, ўртасини аниқлай олиш;\nсутка қисмларини фарқлаш, кеча, бугун, эртани билиш;\nҳафта кунларининг номи, кетма-кетлиги, бугун ҳафтанинг қайси куни эканлигини айта олиш;\nлабиринтларни билиш ва уларнинг ечимини топа олиш;\nбуюмларнинг ўзига нисбатан ўрнини аниқлаш (тепада-пастда, олдинда-орқада, ўнгда-чапда);\nҳуштак бўйича турли йўналишда ҳаракатланиш (олдинга-орқага, чапга-ўнгга);\nйил фасллари, уларнинг номи, кетма-кетлиги ва ўзига хос хусусиятларини билиш;\nйил тақвими, ўтаётган ой, сана, ҳафта куни ҳақида билиш;\nсоат турлари унинг ишлатилишини тушуниш;\nлего жиҳозларидан лойиҳалар яратиш;\n20 қисмдан кам бўлмаган пазлларни йиғиш;\nқоғозларни букиб шакллар ясаш;\nқурилиш материаллари тўпламларидан турли мавзуларда лойиҳалар яратиш;\nпул қийматлари, нарх, пластик карточка, терминал ҳақида дастлабки тушунчага эга бўлиш.\n291. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nрақамларни ёзиб, бу қандай рақам эканлигини болага айтиб бериш;\nбола билан санаш, айириш ва қўшиш керак бўлган турли ўйинларни ўйнаш;\nболанинг ўз манзили ва уйининг рақамини ёдлаб олиш истагини қўллаб-қувватлаш;\nранглар, ўлчам, шакллар, рақамлар ва санаш, вақтни ўзлаштириб олиши учун буюмлар билан тажриба қилиш;\nбола билан кўпроқ суҳбатлашиш, ундан эрталабдан кечқурунгача қандай ўтганлигини айтиб беришни сўраш.\n292. Болани ривожлантирувчи муҳит санитария ва гигиена талабларига мувофиқ бўлиши лозим.\n293. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш талаблари ҳисобланади:\n294. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда атроф муҳитни ўрганиш ва англаш индикаторлари ҳисобланади:\nтабиат ҳодисаларига қизиқиш билдириш, ўсимликлар ва ҳайвонот олами тўғрисида тасаввурга эга бўлиш;\nҳайвонлар яшайдиган турли муҳитларни (балиқлар сувда, бўри эса ўрмонда яшашини) айтиб бериш;\nтоғ, ўрмон, денгиз, дарё сингари ўзига хос географик атамаларнинг номларини билиш;\nайрим ҳайвонлар ва ўсимликлар билан бевосита мулоқот қилишнинг хавф-хатари тўғрисида билиш;\nоддий сабаб-оқибат алоқаларини тушуниш;\nўзи учун янги бўлган нарсаларни кўриб қолганда, унинг хусусиятларини билиб олишга уриниш;\nхато қилиш ва янглишиш йўли билан амалий вазифаларнинг ечимини топишга ҳаракат қилиш;\nўйинларда воқеалар, ҳаётий вазиятлар, катта ёшдагилар меҳнатига тақлид қилиш;\nўзининг мустақил далилларини келтириб, воқеаларни муҳокама қилиш;\nйўлда ҳаракатланиш ва кўчада ўзини тутишнинг элементар қоидаларини билиш;\nодамнинг бир неча органлари ва уларнинг хусусиятларини билиш;\nодам ва ҳайвон ўртасидаги бир неча фарқланувчи ва умумий жиҳатларни айтиб бериш.\n295. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nжонли ва жонсиз табиат объектлари билан тажриба ўтказиш учун имконият яратиш;\nболани турли ҳайвонлар, ўсимликлар, географик атамалар тўғрисидаги суҳбатларга жалб қилиш;\nболанинг жонли ва жонсиз табиат тўғрисидаги билимларини ошириш учун китоблар, расмлар, махсус телекўрсатувлардан фойдаланиш;\nболанинг сабзавот ва мевалар таркибида мавжуд бўлган витаминлар, уй ҳайвонларининг роли тўғрисида сўзлаб беришини рағбатлантириш;\nболанинг фаолиятига катта ёшдагилар иштирокида ҳайвонлар ва ўсимликларни парваришлашни киритиш;\nболанинг кундалик фаолиятида мустақил равишда давомли кузатишларни ташкил қилиш;\nболанинг турли таҳлил этиш воситалари ёрдамида (кўзларини юмиб, қўллари билан пайпаслаб кўриш орқали) буюмларни ўрганишини рағбатлантириш;\nбайрамларни биргаликда нишонлаш, кўнгилочар тадбирлар, табиатга экскурсияларни ташкил этиш;\nболага одамнинг тузилиши тўғрисидаги турли расмларни таклиф қилиш;\nболага жонли табиатни кузатиш ва солиштиришга имкон бериш, боланинг ҳайвонлар ва одамлар ўртасидаги тафовутларни топишини рағбатлантириш;\nболага тана аъзоларининг номи, жойлашуви ва вазифалари тўғрисида батафсил маълумот бериш.\n296. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган боланинг хавфсиз яшаши ва ҳаракатланиши учун қуйидагиларга риоя қилиш лозим:\nэкскурсиялар ва бошқа тадбирларда болаларни албатта кузатиб юриш;\nболанинг ҳаддан ортиқ ҳаяжонланишига йўл қўймаслик;\nболанинг ўрганиш ва тажриба қилиш истагини қўллаб-қувватлаш;\nболага кўчада нотаниш одамлар билан учрашганда, уйда бир ўзи қолганда, дайди ҳайвонлар учраганда ўзини қандай тутиш кераклигини тушунтириш;\nболанинг компьютер олдида 10 — 15 дақиқадан ортиқ бўлишига йўл қўймаслик;\nболага зўравонликни тарғиб қилувчи телекўрсатувларни томоша қилишга рухсат бермаслик.\n297. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда ижод талаблари ҳисобланади:\nмусиқали ва кўргазмали фаолиятда иштирок этишга қизиқиш билдириш;\nмусиқий ва шовқинли товушларни ҳамда мусиқий асарнинг мазмунини фарқлаш.\n298. Қуйидагилар 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда ижод индикаторлари ҳисобланади:\nмусиқа оҳангининг тезлигига мувофиқ секин ва тез ҳаракатланиш;\nовозли техникадан фойдаланиш;\nмусиқа асарларини танлаб тинглаш;\nтаниш бўлган мусиқа асарларини астойдил тинглаш ва уларга нисбатан эмоционал муносабат билдириш;\nўзи тингламоқчи бўлган мусиқани мустақил танлаш;\nўзи ўрганган қўшиқдан парчаларни мустақил куйлаш;\nмусиқа асбобларига қизиқиш билдириш ва уларни чалиш;\nтурли мусиқа фаолиятларида иштирок этиш;\nмустақил равишда таниш ва хаёлий объектларни чизиш;\nрангли бўёқлар билан расм чизиш учун турли мўйқаламлардан фойдаланиш;\nбирор нарсани безатиш учун турли объектларнинг расмини чизиш;\nсанъат асарлари, кундалик буюмларни диққат билан томоша қилиш;\nкундалик буюмларнинг номини айтиш ва таърифлаб бериш;\nкўрган ва эшитганларини акс эттириш;\nпластилин, лойдан шаклчаларни ёпиштириш, ясаш.\n299. 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган болалар таълимига қуйидагича ёндашиш лозим:\nболанинг мусиқа эшитганида рақсга тушишини рағбатлантириш;\nмусиқага қизиқиш уйғотишга кўмаклашиш;\nбола ўз мусиқасини яратиши учун уни тегишли материаллар билан таъминлаш;\nоддий муаммоларни ижодий ҳал қилишини рағбатлантириш;\nболанинг ижод қилиб нақшлар ясаши, расм солиши ва пластилин ёки лойдан турли шакллар ясаши учун уни зарур материаллар билан таъминлаш;\nболанинг ҳар қандай ютуқларини рағбатлантириш, унинг ижод маҳсулларидан уй кўргазмаларини ташкил этиш.\n300. Мазкур Давлат талаблари Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Давлат тест маркази, Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги ва Республика «Оила» илмий-амалий маркази билан келишилган.\nРеспублика «Оила» илмий-амалий маркази директори в. б. Х. МАМАДАЛИЕВА\n(Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2013 й., 42-сон, 568-модда)