12 май 2021, Тошкент вақти: 01:35\nАйни маълумот Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт вазирлиги билан Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитасининг қўшма ҳисоботида қайд қилинади.\nМаҳаллий таҳлилчиларга кўра, иш ҳақи ва пенсия пулларининг бу миқдорда ошгани аҳолининг ижтимоий-иқтисодий аҳволига ижобий таъсир кўрсатмаяпти.\nТошкент шаҳрида яшовчи пенсионер аёл Фотима Муқодирова айни пайтда 56 минг сўм нафақа пули олади.\nФотима Муқодировага кўра, ҳозирда оладиган пенсия пули ўтган йилнинг шу даврига нисбатан салкам эллик фоизга ошган бўлса-да, бу маблағ рўзғор ҳаражатларини деярли қопламаяпти.\nФотима Муқодирова: Қанақа қилиб, бизларда яхши бўлиши мумкин? Энди кимга яхши¸ кимга ëмон. Масалан, бизда кетма-кет қийинчилик бўлиб ëтипти. Ишлаб топадиганлар топаëтгандир. Бизларнинг уйдагилар ҳаммаси вояга етмаган болалар.\nОзодлик: Пенсия олаяпсизми?\nФотима Муқодирова: Ҳа.\nОзодлик: Қанча олаяпсиз?\nФотима Муқодирова: (кулиб) 56 минг сўм. Бу нимага етади? Борига сабр қилиб ўтирибмиз. Дастурхонингизда бир кило шакарингиз бўлса, хурсандсиз, кундалик нонингиз бўлса, хурсандсиз. Гўштни пули бор ейди. Пули йўқ қаердан олиб ейди?..\nОзодлик: Ҳозир гўшт нархи қанча бўлган ўзи?\nФотима Муқодирова: Билмайман. Мен яқин орада гўшт олганим йўқ.\nОзодлик: Охирги марта қачон олган эдингиз?\nФотима Муқодирова: (кулиб) Эсимда ҳам йўқ.\nОзодлик: Ўзи гўштли овқат еб турасизларми?\nФотима Муқодирова: Бизларга гўштли овқат шарт эмас. Қозонга сувни солиб, макаронни соламиз. Қайнаса бўлди, еяверамиз.\nПенсионер Фотима Муқодирова оиласида ўн киши яшайди. Фотима момо пенсия пулидан ташқари яна неваралари учун олтмиш минг сўм нафақа пули олади.\nМомо бу пулнинг маълум миқдори ўн кишининг яшаши ва еб-ичиши учун кетишини айтади.\nФотима Муқодирова бу маблағнинг асосий қисми коммунал тўловларга сарфланишини айтар экан, коммунал тўловлар тез-тез оширилиши иқтисодий муаммолари кўпайишига сабаб бўлаётганидан нолийди.\n- Нархлар ўсмаяптими? Бу ëқдан беш сўм қўшса, у ëқдан ошиб кетмаяптими? “Светга¸ газга¸ сувга” деб кун ора келиб туришади. Тўламасак¸ ўчириб туради. Нима қиламиз энди. Иложимиз йўқ бошқа, оч ўтирсак-да тўлаймиз, дейди Фотима момо.\nШаҳрисабзлик Ойша опага кўра, айни пайтда ойликка кун кўрадиган ишчи-хизматчиларга ҳам осон эмас.\n- Ҳозир ўтган йилга қараганда аксинча қийинлашиб бораяпти. Одамларнинг аҳволи оғир. Додлаган додлаб, йиғлаган йиғлаб юрипти.\nБизда ҳозир ун ва ëғнинг нархи ўтган йилгига қараганда тушган. Бошқа ҳамма нарсанинг нархи ошган. Лекин халқимизда ўшанга яраша пул йўқ.\nБозорларда савдо ҳам тўхтаган ҳозир. Мол гўшти 6200 сўм¸ қўй гўшти 7500 сўм. Ҳали арзонлагани йўқ. Ойлик ёки пенсияга яшаш жуда қийин, дейди Ойша опа.\nЛекин “Ўзбекистон Республикасини 2009 йил биринчи чорагида ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари тўғрисида”ги ҳисоботи билан танишган одам мамлакат аҳолисининг турмуш тарзи аъло даражада, деган тасаввурга эга бўлиши мумкин.\nҲисоботда қайд қилинишича, Ўзбекистонда жорий йилнинг январ ва феврал ойларида ўтган йилнинг шу даври билан солиштирганда аҳолининг пул даромадлари 21, 5 фоизга ошган.\nЎзбекистонлик иқтисодий таҳлилчи Комрон Алиевга кўра, ўтган йилга нисбатан бу йил аҳолининг пул даромадлари ошгани ёки пенсия ва ойлик маошларининг кўтарилгани одамларнинг ижтимоий-иқтисодий аҳволига заррача ҳам таъсир қилаётгани йўқ.\n- Бу ўсишлар маош ëки нафақа оладиганларни реал сотиб олиш қобилиятига деярли таъсир қилмаган, дейишимиз мумкин. Чунки бир йил давомида нарх-наволар жуда ҳам қаттиқ ўсиб кетди. Ўзбекистонда нарх-навони камайтириш бўйича ҳеч қандай чора кўрилмаяпти.\nАсосий озиқ-овқат турларининг ҳаммаси икки ва уч бараварга қимматлаган. Масалан, гўштларнинг нархи 7-8 минг сўмга бориб етган. Пишлоқнинг 5-6 мингдан арзони йўқ. Сариëғлар 10-12 минг сўм. Битта лағмон оладиган бўлсангиз, унинг нархи 1500-2000 сўм, чойнинг нархи 200 сўм¸ битта нон 400-500 сўм атрофида. 3000 сўм билан қорнингиз тўяр-тўймас даражада бўлади.\nБир эркакнинг бир кунда нормал равишда овқатланиши кунига 10 минг сўмни ташкил қилади.\n30 кунда бу 300 минг сўм бўлади. Бу фақат еб ичиши учун, бошқа ҳаражатларни ҳам ўзингиз ўйлаб кўраверинг, дейди Комрон Алиев.\nИқтисодий таҳлилчига кўра, қора бозорда доллар нархининг давлат курсига нисбатан йигирма фоизга қимматлиги ҳам аҳолининг иқтисодий муаммолари кўпайишига олиб келаётир.\nБироқ Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт вазирлиги билан Ўзбекистон Республикаса Давлат статистика қўмитасининг “Ўзбекистон Республикасини 2009 йил биринчи чорагида ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари тўғрисида”ги қўшма ҳисоботида айтилишича, “Инқирозга қарши чоралар дастурида белгиланган вазифаларнинг бажарилиши жорий йилнинг биринчи чорагида мамлакатни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришнинг барқарор ижобий суръатларини сақлаш имконини берди”.


Ҳокимликка эътирозлар ҳаққонийми?!\n14:56 / 04.08.2017\nТошкент шаҳар ҳокимлиги “Озодлик” радиосининг “Facebook” саҳифасида эълон қилинган Тошкент шаҳридаги 9 қаватли собиқ ётоқхоналардан бирида оиласи билан истиқомат қилаётган фуқаролардан бирининг ёндош очиқ хонада очиқ электрошчит туфайли юзага келаётган муаммолари ўрганиб чиқилди, деб хабар бермоқда шаҳар ҳокимлиги ахборот хизмати.\nЎрганиш жараёнида ушбу ётоқхона Яшнобод тумани, Авиасозлар 2-даҳаси, 37 уй, яъни собиқ Авиасозлар бирлашмасининг 22-сонли тўққиз қаватли ётоқхонасининг 103-хонаси бўлиб чиқди. Хонадон эгаси Муқаддас Ҳайдарова оиласи билан 2015 йилнинг 2 февралидан буён жойда истиқомат қилиб келиши маълум бўлди. Фуқаро мурожаатида билдирилган салбий ҳолатлар, жумладан М.Ҳайдарова эгаллаб турган хонага туташ бўлган электрошчит бутун бинони электр қуввати билан таъминловчи шчит ҳисобланади. Унинг алоҳида ёпиқ кичик хонада бўлиши бино лойиҳасида белгиланган. Масала жойга чиқиб ўрганилганда электрошчитхона эшиги йўқлиги ҳамда қаровсиз аҳволда эканлиги ўз тасдиғини топди. Мутахассислар томонидан ушбу салбий ҳолат тезда бартараф этилди. Шчитхонанинг ташқи кўриниши тўлиқ тартибга келтирилиб, унинг кириш қисмига қулфли эшик ўрнатилди.\n“Лекин фуқаронинг шаҳар ҳокими қарори билан уйнинг ярми олиб қўйилмоқчи деган даъволари мантиққа зид. Чунки, бу каби қарор умуман қабул қилинмаган, қабул қилиниши ҳам мумкин эмас. Аксинча, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 22 июндаги “Ўзбекистон Республикасида давлат уй-жой фондини хусусийлаштириш тўғрисидаги Низомга ўзгартириш киритиш ҳақида”ги қарорига асосан фуқароларга 2018 йил 1 июлигача уй-жойларни хусусийлаштириш имконияти берилгани тушунтирилган. Бунга ётоқхоналарда доимий яшаб келаётган фуқаролар тоифаси ҳам киради.\nЮқоридагилардан келиб чиқиб, “Озодлик” мурожаатлар ичига чуқурроқ кириб, билдирилган эътирозлар ҳаққонийлигига тўлиқ ишонч ҳосил қилгандан сўнг эълон қилинишини мақсадга мувофиқ деб биламиз”, - дейилади шаҳар ҳокимлиги матбуот хизмати хабарида.


Катта бўлганимиздан кейин, атроф муҳитга қараб, нима деб ўйлайсиз, ҳақиқатда ҳам шундаймизми? Агар бизнинг тозаликка бўлган муносабатимиз беш балли тизимда баҳоланса, ўзингизча холисона неча баллга баҳолардингиз табиатга муносабатимизни?.. Ҳа, айбни тан ола билиш ҳам мардлик. Узоққа бормайлик, Тошкент шаҳрини олайлик. Ҳар куни Қўйлиқ бозори ёнидан Олой бозоригача автобусда келаман. Йўл бўйи кузатганларим шу бўладики, йилдан-йилга тозалик маданиятимиз ўсиш ўрнига пасайиб бораётгандек. Билиб турибман, нега тозаликка масъул ходимлар ўз вазифасини бажармайди, деб савол бермоқчисиз. Хўш, нега сиз, ҳа, айнан қўлидаги арзимас бир чиқиндини йўл четига улоқтирмоқчи бўлиб турган сиз, уни махсус жойга ташламайсиз?\nБилмасангиз билиб олинг, чиқиндини ташлаш учун махсус жойлар белгилаб қўйилган. Тўғри келган жойга ахлат улоқтириш эса биринчи ўринда маданиятсизлик белгиси бўлса, иккинчидан ўз бурчи ва вазифасини билмасликдир. Шу улоқтирилаётган чиқиндилар қаторига яқиндан ниқоблар ҳам қўшилди. Қаёққа қарамайлик бир марта ишлатилган ва йўлакларга, ариқларга улоқтириб юборилган ниқобларга кўзимиз тушяпти. Шуям гапми деб энса қотираётганлар, агар бу айтишга арзирли гап бўлмаганда ва жамиятимиз аҳолисининг ҳеч бўлмаса 80 фоизи тозалик маданиятига эга бўлганда биз ҳозир чиқиндилар уюми орасида яшамаётган бўлардик. Баъзида шундай дилни хира қилувчи ҳолатларни кўрганингда қисқа фурсатда дунёнинг энг тоза давлатларидан бирига айлана олган Сингапур тажрибасини бизда ҳам қўллаш керакмикан, деб ўйлаб қоласан.\nЧиқиндиларга тўла маҳаллалар\nТаҳлилларга кўра, сўнгги йилларда юртимизда йилига 100 миллион тоннадан ортиқ саноат чиқиндиси (унинг 14 фоизи заҳарли чиқиндилар тоифасига мансуб), 35 миллион тоннага яқин маиший чиқинди ҳосил бўлмоқда. Чиқиндихоналар ва чиқинди сақлаш омборхоналарида 2 миллиард тоннага яқин саноат, қурилиш ва маиший чиқинди сақланаётгани ҳамда улар 12 минг гектар майдонни эгаллаб турганини инобатга олсак, чиқиндиларнинг салбий таъсирини тасаввур этиш қийин эмас.\nЯшнобод тумани, «Катта Қўйлиқ ота» маҳалласида жойлашган «Корзинка» супермаркетининг ён-атрофи, ариқлар ичи чиқиндиларга тўлиб кетган. Кўп қаватли уйларнинг ҳовлиларига қараб бўлмайди. Тепароққа қараб юрсангиз Толариқ, Оқ уй ва бошқа маҳаллаларда ҳам шу аҳвол. Маҳалла оқсоқоллари айтавериб, шаҳар ва туман ободонлаштириш бошқармаси ходимлари ҳам ишлайвериб чарчашган шекилли, баъзи-баъзида фалончининг келишига бир-бир тозалаб қўйишади. Лекин бу билан чиқинди муаммоси ҳал бўлмайди-да.\nСингапур қисқа фурсат ичида ифлос, безгак тарқатувчи чивинларга тўла мамлакатдан дунёдаги энг тоза давлатлар рўйхатида 4-ўринга чиқа олди. Хўш, у бунга қандай эришди?\nСингапур қонунларига кўра, асфальтга сигарет қолдиғини ташлаган киши 500 доллар жарима тўлайди, белгилаб қўйилган жойдан бошқа ерда чеккан киши эса 1000 долларидан айрилади. Агар бизда бундай қонунчилик жорий этилса, давлатимиз бюджетига бир йилда миллиардлаб фойда келиши тайин.\nҚолаверса, бу ерда чет эллик сайёҳларни ҳам меҳмон экан деб аяб ўтиришмайди. Метро ёки автобусда дуриан (ўткир ҳидли тропик мева) еганлик учун ёки умумий ҳожатхонада сув туширилмагани учун, жамоат жойида электрон сигарета чекканлик, кўча ва йўлакларга туфлагани учун ҳам катта жарималар белгилаб қўйилган. Агар сиз тувакдаги гулга сув қуйсангизу, идиш тагида сув қолдирсангиз 1000 доллар жарима тўлайсиз. Чунки шу арзимаган қолдиқ сув орқали чивинлар кўпайиши ва безгак тарқалиш хавфи туғилиши мумкин.\nТабиийки таваккал қилишга ҳамма ҳам қўрқади. Чунки чор атроф тўла видеокамера, улардаги тасвирлар полиция ходимлари томонидан назорат қилинади ва дарҳол тартиббузарларга нисбатан чора кўрилади.\nБундан ташқари, ҳамма жойда махсус кийимдаги полициячилар навбатчилик қилишади. Оддий одамларнинг ўзи ҳам тартиббузарни телефонда суратга олиш ва уни органларга жўнатишдан эринишмайди.\nЖаримага тортилганлар эса кейинги сафар аниқ хушёр бўлишади. Чунки отнинг калласидек жарима тўлаш ҳар кимга ҳам малол келиши тайин.\nЭнди тасаввур қилинг, бизда шундай жарималар жорий қилинса кунига қанча миқдорда давлатга фойдамиз тегар экан?..\nСингапурнинг тозалик борасида олиб борган қаттиққўллик сиёсати бугун ўз самарасини берди. У дунёнинг энг тоза ва бизнес учун қулай маконлардан бири сифатида йилига миллионлаб сайёҳ ва бизнесменларни ўзига тортмоқда.\nЖарима ёрдам беради, фақат...\nАвтомобилларни тез бошқариш, белгиланмаган жойда тўхташ, ниқоб тақмаганлик ва ҳоказолар учун белгиланган жарималар, жамоатчилик назорати ўз самарасини аста-секин кўрсатмоқда. Аммо қонун барчага баробар ишласагина унинг самараси албатта бўлади. Масалан, Алининг тоғаси мансабдор бўлсаю, Алига чора кўрилмаса, нуқул Вали жарима тўлайверса, бундан бирор наф кўриш қийин. Юртимиз тозалигини сақлашни ҳозирча ҳамманинг виждонига ҳавола этиб турамиз. Зора, кўчаларимизни, ариқларимизни, болалар майдончаларини аҳлатга тўлдираётганимизда, лифтга, кўчаларга туфлаётганимизда шу виждон деган нарса уйғониб қолса...\n✔ 45 🕔 10:03, 10.09.2021


2548 марта ўқилди\nОлий таълим муассасалари битирувчилари тегишли таълим дастурларини тўлиқ ўзлаштиргандан кейин давлат аттестациясидан ўтишлари мажбурийдир.\nДавлат аттестацияси таълим йўналиши (мутахассислиги) ўқув режаларига мувофиқ қуйидаги турлардаги аттестация синовларидан иборат:\nДавлат аттестациясини ўтказиш тартиби\nДавлат аттестацияси синовлари ёзма, тест ёки оғзаки усулда ташкил этилади.\nДавлат аттестациясига ўқув режада назарда тутилган барча синовлардан муваффақиятли ўтган талабалар қўйилади.\nДавлат аттестацияси синовлари ва диплом лойиҳаси ёки битирув малакавий иш (магистрлик диссертацияси) ҳимояси ёхуд ихтисослик фанларидан якуний давлат аттестация синови якуний давлат аттестация комиссияларининг очиқ мажлисларида ўтказилади.\nДавлат аттестациясига киритилган барча турдаги аттестация синовлари бўйича баҳолар шу куннинг ўзида эълон қилинади.\nДавлат аттестациясига киритилган барча турдаги аттестация синовларида муаллифликни ўзлаштиришга (плагиатга) йўл қўйилмайди.\nБундай ҳолат аниқланганда давлат аттестация комиссияси томонидан битирувчига тегишли аттестация синовидан қониқарсиз баҳо қўйилади ёки қўйилган ижобий баҳо бекор қилинади.\nДавлат аттестация натижаси\nДавлат аттестация комиссияси битирувчиларнинг давлат аттестацияси синовлари натижалари асосида уларга таълим йўналиши (мутахассислиги) бўйича бакалавр (магистр) даражаси бериш ҳақида қарор қабул қилади.\nДавлат аттестацияси синовидан ўта олмаган шахс ўқиш муддати тугагандан сўнг, якуний давлат аттестацияси синовини кейинги йилларда қайта топшириш ҳуқуқига эга.\nДавлат аттестацияси синовларида олган баҳосига эътироз билдирган битирувчиларнинг аризалари апелляция комиссиясида кўриб чиқилади.\nБаҳодан норози бўлган битирувчилар 3 кун ичида апелляция комиссиясига мурожаат қилиш ҳуқуқига эгадирлар.\nАпелляция комиссияси ўз хулосасини битирувчига 1 кун муддат ичида маълум қилиши лозим.\nЎзбекистон Республикаси Олий таълим муассасалари битирувчиларининг якуний давлат аттестацияси тўғрисидаги низом


01 июн 2020, Тошкент вақти: 14:32\nУкраиналик денгизчи Юрий Будзило\nРоссия ўтган йилнинг ноябрида Керч бўғозида қўлга олган Украинанинг кемаларини ва денгизчиларини Украинага қайтариши шарт. Бу ҳақда БМТ қошидаги Халқаро трибунал ҳукм чиқарди.\nГамбургда жойлашган Денгиз қонунлари бўйича халқаро трибунал ўз ҳукмини 25 май куни эълон қилди.\nЭслатиб ўтамиз, 2018 йилнинг 25 ноябрида Керч бўғозида Россия кучлари Украина ҳарбий-денгиз кучларига қарашли учта кема ва улардаги 24 нафар денгизчини қўлга олиб, қамаб қўйган эди.\nТрибунал президенти Жим-Ҳюн-Пайк судьялар Россия уч кемани Украинага зудлик билан қайтариши ҳамда денгизчиларни озод қилиши шарт, дея ҳукм чиқарганини айтди.\nРоссия Ташқи ишлар вазирлиги эса “Керч бўғозидаги инцидентга” БМТнинг денгиз қонунчилиги бўйича конвенциясини татбиқ қилиб бўлмаслигини таъкидлади.\nянгиланди Сўхда булоқ суви устида яна жанжал чиқди, уйлар ёнди. Бош вазир А. Арипов "Чашма"да вице-премьер Қ.Бўрўнов билан учрашди (ВИДЕО)


Самарқанд вилояти судида сўнгги 9 ойда 13 киши оқланди\nСамарқанд вилояти судида сўнгги 9 ойда 13 киши оқланди. Бу ҳақда вилоят Ички ишлар бошқармаси хабар берди.\nМаълум қилинишича, 2020 йилнинг сўнгги тўққиз ойида Самарқанддаги жиноят ишлари бўйича судларда 13 нафар шахс оқланган. Бу вақт оралиғида жиноят ишлари бўйича вилоят, туман (шаҳар) судлари томонидан 2675 (2019 йилнинг шу даврида 2664) нафар шахсга нисбатан 2146 та жиноят иши кўриб тамомланган. Шундан 606 нафар шахсга нисбатан юритилган 553 та иш тугатилган.\nСудлар томонидан кўрилган жиноят ишлари бўйича 239 нафар шахс қамоқдан озод қилинган. Шунингдек, 531 та жиноят иши тарафларнинг ярашганликлари муносабати билан Жиноят кодексининг 66-моддасига (Айбдор ўз қилмишига амалда пушаймон бўлганлиги муносабати билан жавобгарликдан озод қилиш) асосан тугатилиб, 574 нафар шахс жиноий жавобгарликдан озод қилинган.\nКўриб тамомланган 4284 та материал бўйича ички ишлар органлари пробация хизмати тақдимномалари асосида 1971 нафар шахс муддатидан илгари шартли озод қилиниб, 316 нафар шахснинг жазоси енгилроғи билан алмаштирилган.\nЖазони ижро этиш манзил колонияларидан 339 нафар шахс муддатидан илгари шартли ва жазо енгилроғига алмаштирилиб, қамоқдан озод қилинди. Маълумот учун, 507 нафар шахсга нисбатан қамоққа олиш тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш ҳақида илтимосномаларнинг 505 таси қаноатлантирилган ва 2 таси рад қилинган.\nЭслатиб ўтамиз, аввалроқ Фарғонада жиноятга алоқадор бўлмаган тадбиркор оқланганди. Шунингдек, Оқдарёда 7 нафар маҳбус муддатидан аввал озод қилингани маълум қилинган.


«ЎЛИК»КА ЧУВ ТУШИРГАН ФИРИБГАР (Бўлган воқеа)\nKo'rildi: 2893 Qo'shildi: 03-07-17\nОдатдаги кунлардан бири. Шаҳардан чиқиб кетаверишда жойлашган «стоянка»да одам гавжум. Ҳар ким ўз ташвиши билан бирор жойга шошган, қайси бир йўловчилар ҳайдовчилар билан йўл ҳақини келиша олмасдан, бошқа машинага чопган, айрим ҳайдовчилар эса машинасини тўлдиролмай, мижоз умидида ҳар тарафга саросар бўлиб турган палла. Яна кимлардир мижоз кутиб, пашша қўриб ўтирибди. Ана шундай ҳайдовчилардан бирининг ёнига елкасига бироз каттароқ сумкани осиб олган, кўринишидан бу ерликларга сира ўхшамайдиган ва чеҳрасида қандайдир ташвиш ифодаси шундоққина сезилиб турган бир киши яқинлашди.\n– Ассалому алайкум...\nКечаги маишат бироз чўзилиб кетганидан тонготарда уйига қайтиб, бунинг устига эрталабгача ором нималигини билмаган ҳамда ланж бўлса-да, мажбуран йўлга чиққан Азамат келувчига бошдан-оёқ бир разм солган киши бўлди-да, қўлларини истар-истамас унга узатди.\n– Ваалайкум, келинг ака. Хизмат?..\n– Кечирасиз, мен бу ерларда меҳмонман. Бошимга бир ташвиш чиқиб қолди. Шунга сиздан бир нарса сўрасам майлими?\nАзамат «атрофда шунча машина қуриб кетгандек, менинг олдимга келганини қара», дея кўнглидан кечирди ва энсаси қотганини яшириб ўтирмай:\n– Хўш, нима экан? – деб сўради.\nҲалиги одам эса гаплари ҳайдовчига ёқмаётганлигини аниқ-тиниқ билиб турган бўлса-да, «Чиқмаган жондан бир умид», деганларидек, дардини баён этишга киришди:\n– Бу ерга минг километрлик йўлни босиб келгандик. Акам бир неча ойдан бери оғир хасталикдан дард чекар эди. Болалари ёш, ҳали ақлиям кирмаган. Ҳамма оғирлиги менга. Ота-онамиз эса ёшлигимизда ўлиб кетишган. Бир-биримиздан бошқа ҳеч ким йўқ. Ўз шаҳримизда кўрсатмаган табибу дўхтиримиз қолмади. Қариндош-уруғлардан бири сизнинг шаҳрингизда шу касалликни даволай оладиган яхши дўхтирлар бор, деганди. Шунга акамни бир ўзим бўлса-да, бундан бир ойча олдин олиб келгандим. Афсуски, касаллик вақтини анчагина ўтказиб юборган эканмиз. Келганимиздан бери бироз яхши бўлиб қолганларига қарамай, куни кеча тўсатдан акам вафот этиб қолди. Жудаям мушкул аҳволда қолдим. Қариндош-уруғлардан бирортасини бу ергача чақирай десам, йўл анча олис. Бунинг устига, олиб келган пулларимнинг ҳаммасини акамни даволатиш учун дори-дармонга ишлатиб юборибман. Энди ҳатто уни қайтариб олиб кетишгаям етадиган пулим қолмади. Шунга... агар сиз билан келиша олсак, манзилга етганимиздан сўнг, йўл ҳақини икки баравар қилиб тўлардим. Нима дейсиз?\nАзамат аввалига унинг гапларини эътиборсиз туриб эшитган бўлса-да, бирдан бироз сергак тортиб, ўзини инсофга чақирди. Мусофир одамнинг мушкулини енгиллатиш ҳам бир савоб. Қолаверса, буёғига икки баравар қилиб тўлайман, деяпти. Шуларни хаёлидан ўтказар экан, қаршисидан ўзига умид билан тикилиб турган одамга яна бир бор синовчан разм солди. Кўринишидан бу ҳолга ўзидан-ўзи тушиб қоладиган одамга ўхшамас, юзида жиддийлик, қисқаси, таг-туги ҳам бақувватдек кўринди.\n– Хў-ўш, ака, – деди у салмоқланиб. – Биринчидан, сизнинг шаҳрингизга бу ердан тўғри борадиган бирор киракаш машинани топишингиз жуда мушкул. Иккинчидан, бориб келишнинг ўзи икки кунлик вақтни олади...\n– Ҳа, мен буларни жуда яхши биламан. Шунинг учун ҳам икки баравар ҳақ тўлайман, деяпман. Фақатгина шаҳримизга етиб олсак бўлгани. Агар дардимиз бўлмаганида, сизни лойиқ меҳмон ҳам қилиб, совға-саломимизни ҳам қуюқ қиладиган одамларданмиз. Бизга шунақа тарбия беришган. Энди... нима дейсиз, қазога чора йўқ экан. Қолаверса, машинасига ўликни ортишга рози бўла оладиган бирорта мард ҳайдовчини топишнинг ҳам ўзи бўлмайди. Мен бунақа нарсаларни жуда яхши тушунаман. Ўзимнинг ҳам машинам бор, албатта, у ёқда. Бу ёққа шошма-шошарлик билан келганмиз, машинамни узоқ йўлга тайёрламаганим учун ҳам кира қилиб келавергандик. Энди, начора...\nБу гаплардан сўнг Азамат яна бироз мулоҳаза қилган бўлди-да, розилигини билдирди. Улар йўл ҳақини келишдилар. Аслида бу одам бераман, деган пулга икки марта ўша шаҳарга бориб, яна қайтиб келиш мумкин эди. Лекин Азаматнинг ҳам нафси яна бироз ҳакалак отди ва буни тўрт марта бориб, қайтиб келишга етадиган қилиб келишувни маҳкам қилдилар. Хуллас, икки томон ҳам бир-бирларидан мамнун бўлиб, машинага ўтирди. Ўтиргач:\n– Кечирасиз, мен бирров уйга кириб, болаларимга қаерга кетаётганим ва бир-икки кун уйда бўлмаслигимни айтиб чиқишим керак, – деди Азамат.\n– Ҳа, албатта. Бемалол.\nЙўл-йўлакай уйига қараб бораркан, бу «ёғлиққина мижоз»нинг яна бир дарди чиқиб қолди. Аввалига Азамат қўл силтаганча, уни машинага миндирган жойига қайтариб олиб бориб ташламоқчи ҳам бўлди-ю, яна бир нарсаларни хомчўт қилиб, бу фикридан қайтди.\nХуллас, меҳрибон ука акасининг ўлганига қарамасдан, шунча кундан бери унга жон-жаҳдини койитиб қараган дўхтирларни ҳам рози қилиб кетмоқчилигини айтди. Шунга уйига бориб, яна қайтиб келгандан кўра, агар Азамат фалон пулни шу ернинг ўзидан топиб бера олса, унга бу пулни ҳам ошиғи билан қайтаришини қўшиб қўйди. Чунки бошида дўхтир билан келишилган экан-у, энди ўша миқдорнинг ярмини бериб кетай, деяпти инсоф юзасидан. Ҳар ҳолда, акасининг жони омон қолиши учун шунчалик хизматларини аяшмади. Буни унута олмайдиганлар тоифасидан эка у. Сўралган пул анчагина салмоқли эди. Аммо унинг орқасидан келадиган фойдаси ҳам шунга яраша-да. Ахир, ошиғи билан қайтараман, деяпти-ку. Қолаверса, бу унинг ўзига нисбатан миннатдорчилигини билдиришини ҳам қистириб ўтган «ёғлиққина» йўловчисининг юзига қарамай, кулимсираб қўйди. Хуллас, пулни топиш керак.\nАзамат уйига етиб боргач, йўловчини машинада қолдириб, ярим соат йўқ бўлиб кетди. Сўнг узоқ йўлга тайёргарлик кўргандек, сафар халтасига ўхшаш бир нарса олиб чиқиб, машина юкхонасига ортди ва салонга газета қоғозига ўроғлик пулни қўйди. Орқасидан уни кузатиш учун чиққан хотини ва болалари билан хушҳол хайрлашаркан, келгунича эҳтиёт бўлиб ўтиришларини тайинлади. Ниҳоят машина жойидан қўзғалди.\n– Э, раҳмат-е, ака! Энди касалхонагами? – деб сўради йўловчи ясама ҳорғин бир товушда.\n– Йўқ, – деди Азамат. Сиз сўраганчалик пул уйда йўқ экан. Ҳозир яна бир жойга кириб чиқамиз. Мен сўраб қўйдим. Топилади, хавотир олманг.\n– Сизга мингдан-минг раҳмат. Аллоҳ болаларингизнинг умрини зиёда қилсин. Менга қилган бу яхшилигингиз Худодан қайтсин, илоҳим, – деб узундан-узоқ дуо қилган йўловчининг негадир мийиғида кулиб қўйганини Азамат пайқамади.\nЯна бир жойга кириб чиқдилар. Қўлида бир бойлам пул билан чиққан Азамат салондаги газетага ўралган пулни ҳам қўшиб, йўловчининг қўлига тутқазди.\n– Мана ака, сизнинг бу мушкулингиз ҳам осон битди. Худо деган одам экансиз. Энди касалхонага борсак бўлади.\nКасалхонага етиб келдилар. Машинани ичкаригача ҳайдаб кирган Азамат, «Кириб чиқақолинг», дегандек мижозига қаради. У ҳам, «Мен ҳозир», деб пулни қўлтиқлаганча тушиб кетди.\nКасалхонанинг ҳовлисию ташқариси жуда гавжум. Кимдир бу ерда ётган яқинларидан бир хабар олишга келган бўлса, яна кимдир ўз дарди билан овора. Хуллас, ҳар доимгидек, кечалари сал сокин, кундузлари эса бесаранжом бир маскан. Орадан бир соатча вақт ўтди. Азамат тараддудланиб, соатига қараб-қараб қўярди. «Ишқилиб, узоқ йўлга эртароқ чиққанимиз маъқул эди-да. Нега бунча кечикди экан? Битта ўликни бир соатда ҳам қайтариб беришмайдими-а?!» У зерикиб, машинадан тушди ва эшик ёнига қистирилган латтани олиб, машинанинг уёқ буёқларини арта бошлади. Бу иш ҳам нари борса, ўн дақиқа давом этгандан сўнг, Азаматнинг кўнгли негадир ғаш бўлиб, яна машинага қайтиб ўтирди. «Кеча ўзиям молдай ичибмиз-да. Энди кун бўйи аҳволим шу...» деган ўйларни хаёлидан кечираркан, қўл соатига яна бир бор қараб қўйиб, бошини орқага ташлади...\nВо ажаб, орадан икки соат ўтди ҳамки, бу «ёғлиққина мижоз»дан дарак бўлмади. Аксига олиб, исминиям сўрамабди-я. Ёнида қўл телефони бўлса, лоақал шунинг рақамини олиб қолмайдими? Вақт учинчи соатга яқинлашганида, бирдан Азаматнинг ланж ва карахт бўлиб турган миясига бир фикр зарб билан урилди-ю, шоша-пиша машинадан тушди. Машина эшигига калит солишни ҳам унутиб, касалхона биносига қараб югурди. Афсуслар бўлсин... энди унинг барча саъй-ҳаракатлари зое эди. Касалхонанинг-ку кирмаган эшиги қолмади ҳисоб, на анави мижоз айтган шаҳардан келган беморни бирор тирик зот билади, на у айтган ўликни. «Бу ерга ўша шаҳардан ҳеч қандай бемор келиб даволанмаган», дейишди.\nДодини кимга айтишни билмай, ичи куйиб касалхона ҳовлисида тентираб юрган Азаматнинг бу аҳволини билган кулди, билмаган тушунмасдан, лабини жийириб қўя қолди...


Ахлоқ — қонуннинг асосидир, деган эди Пифагор. Интернет тармоғи, хорижий телеканаллар, уяли алоқа тизими ва ҳоказо воситалар орқали тарқатилаётган турли ғайри миллий ғоя ва қарашлар ёшлар онгига жиддий таъсир кўрсатмоқда. Сўнгги йилларда ўнлаб янги газета ва журналлар, хусусий радиостанциялар, телестудиялар давоми…\nИнсоннинг энг яқин ва беминнат дўсти китобдир. Китобхонлик, айни пайтда нашр қилинаётган бадиий асарлар савияси, унга бўлган талаб ҳақида мақола ёзаётиб, гарчи мен учун таниш мавзу бўлса-да барибир иккиландим. Ахир китоб, унинг инсон ҳаётидаги ўрни ҳақида ёзиб ёки гапириб адо давоми…\nҲозир интернет-кафелар қўзиқориндек кўпайиб кетган. Кечки пайт. Қўйлиқ бозори яқинидаги “геймер”лар тўпланадиган ана шундай компютер ўйингоҳларининг олди гавжумроқ. Кутилмаганда бақир-чақир авжига минди. Кейин маълум бўлишича, жанжал компютер ўйинлари боис чиққан экан. Икки гуруҳ бўлиб ўйнаган йигитларнинг ютқазиб қўйган томони аламига давоми…\nҚўнғироқ чалинди. Ўқувчилар истамайгина хонага кириб келишди. Бироз муддат ўтиб кириб келган ўқитувчига болаларнинг ярми салом берди, ярми ўрнидан ҳам турмади. Ўқитувчи аввал хонага, деразага ва ўқувчиларга разм солди. Ўтирди. “Хў-ў-шш. Бугун ким навбатчи? Нега доскадаги ёзув ўчирилмаган? Қани, тез давоми…\nБу йигит ўзини таништиргач, “Ака, мен СПИД касалига йўлиққанман”, деганида, бир чўчиб тушдим. Ўзимни узоқроқ тутишга ҳаракат қилгандим, у эса вазиятни англагандек: “Қўрқманг ака, қўл бериб кўришганда, телефондан фойдаланганда, бирга овқатланганда, ҳатто бир ҳовузда чўмилганда ҳам юқмайди”, деди. Унинг бу давоми…\nОдамнинг фикр-ўйи, нияти ва қилмишлари пок бўлиши учун унинг халқуми тоза бўлиши керак, дейдилар. Халқум покланиши учун эса сув покиза бўлсин. Соғлиғимиз ҳам, умримизнинг узоқ бўлиши ҳам, аввало, ичар сувимизнинг сифатига боғлиқ. Дин одам тупроқдан яратилган, деб айтади. Аммо қуруқ давоми…\nҚуйида эса биз Айк Наджнинг “Қандай қилиб инсоннинг имзосига қараб феъл-атворини аниқлаб бўлади” китобига асосланиб имзоларнинг йўналиши, узунлиги, ҳарфларнинг катта-кичиклиги, қайрилганлиги, ўткир учлилиги, бир-бири билан уланган ёки уланмаганлиги ҳамда ҳарфларнинг ишончлилик билан (яъни босиб) ёзилганлигига қараб, имзо эгаси қандай феъл-атворга давоми…


08:31, 02.09.2019 // 81466\n«Дарё» колумнисти Нурбек Алимов «Жаҳон адабиётининг энг буюк асарлари» лойиҳаси доирасида машҳур бадиий асарларни таҳлил қилишда давом этади. Бу ҳафта у Михаил Булгаковнинг «Уста ва Маргарита» романи ҳақида ҳикоя қилади.\nУшбу романни биринчи марта, адашмасам, 12 ёшларимда болалар оромгоҳида ўқиган эдим. Ҳеч нарсага тушунмаганман ва ярмида ташлаганман. Кейин уни 16 ёшимда қайта ўқиб кўрганман ва яна ҳеч нарсага тушунмай, ярмидан кўпини ўқиганман. Учинчи марта эса 20 ёшимда, Москвада ўқиб юрган кезларим қўлимга олганман, асардаги воқеалар Москвада бўлиб ўтишини ҳисобга олган ҳолда асар менга қизиқ туюла бошлаган, лекин, охиригача ўқиб чиқсам-да, нимаси шедеврлигини тушунмаганман. Facebook’даги гуруҳларда бу асар буюк эмас деб тортишиб юрганман.\nНиҳоят, 2017 йил романни аудокитоб шаклида эшитиб юрдим. Айни ўша пайтлар СССР тарихига оид фундаментал китобларни ўқиб ўрганаётган эдим. Айнан ўша пайт бу асар ХХ асрнинг энг буюк асарларидан бири бўлганини ҳис қилдим. Асардаги ҳар бир воқеа аслида бошқа воқеаларни ўз ичида яширганини англай бошладим. Жудаям оғир бу асарни тушуниш учун, у бадиий бўлса-да, тарих бўйича билимга эга бўлган ҳолдагина ўқиб тушуниш мумкинлигига амин бўлдим. Олдин ўқиган даврларимда эса худди бурни битиб таъм билмай қолган одам энг мазали овқатни ҳис қилмаганидай ўқиган эканимни англаб етдим.\n«Уста ва Маргарита» – машҳур рус ёзувчиси Михаил Афанасьевич Булгаковнинг романи. Асар ёзилиши 1920 йил охирида бошланиб, ёзувчининг вафотигача давом этган. Ёзувларни таҳрирлаш ва йиғиш, ёзувчининг беваси – Елена Сергеевна томонидан адибнинг вафотидан кейин амалга оширилган. «Муҳандис туёғи», «Қора сеҳргар» деб номланган романнинг биринчи версияси 1930 йилда Булгаков томонидан йўқ қилинган. Романнинг сўнги номи – «Уста ва Маргарита» 1937 йилда пайдо бўлган. Асарнинг қисқартирилган шаклда биринчи нашри 1966–1967 йилларда амалга оширилган. Китобнинг рус тилидаги биринчи тўлиқ нашри 1967 йилда Парижда чиққан. Асар асосида жуда кўп фильмлар ва сериаллар суратга олинган ва саҳналаштирилган.\nАсарда уларнинг ҳар бири мустақил равишда ривожланадиган иккита ҳикоя чизиғи мавжуд. Биринчиси ХХ асрнинг 30-йиллари май ойида, бир неча тўлин ой кунлари давомида Москва шаҳрида, иккинчи ҳикоя чизиғи ҳам май ойида, аммо деярли икки минг йил олдин, янги давр бошида Ершалаим (Қуддус) шаҳрида бўлади. Роман шу тарзда қурилганки, асосий ҳикоя чизиғининг боблари иккинчи ҳикоя чизиғини ташкил этадиган боблар билан кесишади.\n«Уста ва Маргарита» фильмидан кадр\nМай ойининг энг иссиқ кунларидан бирида Москва шаҳрида Воланд исмли кимса пайдо бўлади. У ўзини қора жоду бўйича мутахассис қилиб кўрсатмоқчи, аслида эса у – Шайтон. Уни биринчи бўлиб катта журнал муҳаррири Берлиоз ва шоир Иван Бездомнийлар Патриарх кўли ёнида учратиб қолади. Улар ўша пайт Исо Масиҳ ҳақида баҳслашарди.\nВоланднинг таъкидлашича, Исо Масиҳ чиндан ҳам мавжуд бўлган ва буни Берлиознинг боши кесилиб кетиш ортидан ўлим топишини башорат қилиш билан тасдиқлайди. Иван Бездомний кўз ўнгида Берлиозни трамвай босиб кетади. Шоир Воланднинг ортдан қувиб етиб олишга бесамар уринади. Кейин Массолитга (Москва адабий уюшмаси) келиб, бўлиб ўтган воқеа ҳақида шунчалик бемаъни ва бетартиб айтиб берганидан уни шаҳар чеккасидаги руҳий касалхонасига юборишга ҳаракат қилишади.\nВоланд марҳум Берлиоз билан бирга яшаган «Варьете» театри директори Степан Лиходеевнинг уйига келиб, унга Лиходеевнинг ўзи ёзган, Воланднинг театрда томоша кўрсатиши ҳақидаги шартномани тақдим этиб имзолатади. Кейин Лиходеевни квартирадан ҳайдаб чиқаради ва у тушунарсиз ғалати ҳолатда Ялта шаҳрида пайдо бўлиб қолади.\nВоландга ғалати мулозимлар: чиройли жодугар Гелла, даҳшатли Азазелло, Коровьёв (Фагот) ва қўрқинчли қора мушук кўринишидаги Бегемот ҳамроҳлик қилади. 302-уйнинг уй-жой фонди раиси Никанор Иванович Босой 50-квартирага келади ва у ерда Коровьёвни топади. У Берлиоз вафот этгани, Лиходеев эса Ялтага кетганини айтиб, квартирани Воландга ижарага беришни таклиф қилади, кўп ишонтиришлардан кейин Никанор Иванович рози бўлади. Никанор Иванович Коровьёвдан квартира учун 400 рубль олганидан сўнг уларни мўри ичига яширади. Худди шу куни уни ноқонуний валюта сақлагани учун ҳибсга олади, чунки бу рубллар долларга айланиб қолган эди.\n«Варьете»нинг молиявий директори Римский ва маъмур Варенуха Лиходеевни қидириб топишга самарасиз уринмоқда, у эса ўз навбатида телеграмма ортидан телеграмма йўллаб, ўз шахсини тасдиқлашга ва ҳеч бўлмаганда Ялтадан қайтиш учун етарли пул олишга уринмоқда. Бу аҳмоқона ҳазил деган қарорга келиб, Римский Варенухани телеграммаларни олиб, уларни керакли жойга топшириш учун юборади, лекин Варенуха ўз манзилига етиб бормай Бегемотнинг қўлига тушади.\nКечқурун «Варьете» саҳнасида буюк сеҳргар ва мулозимларининг чиқишлари бошланади. Воланд Коровьёвнинг рўпарасида қурол отиб, ундан пул ёмғирини уюштиради, одамлар осмондан тушган пулга ташланади. Саҳнада хонимлар учун дўкон очилади, залда ўтирган ҳар бир аёл ўзига ажойиб кийимларни текинга танлаб олиши мумкин. Спектакль тугаганидан бирмунча вақт ўтгач, барча пуллар оддий қоғозга айланади ва ички кийимларидагина қолган аёллар уйларига шошилишга мажбур бўлади, чунки улар кийган нарсаларнинг ҳаммаси изсиз йўқолган эди.\nСпектаклдан сўнг Римский ўз кабинетида ўтираркан, Варенуха ва уни вампирга айлантирган Гелла унинг ёнига келади. Варенуханинг сояси йўқлигини кўриб, Римский қочишга ҳаракат қилади, хўроз қичқириғини эшитади ва вампирлар йўқолади. Римский дарҳол поезд билан Санкт-Петербургга жўнаб кетади.\nШоир Иван Бездомний руҳий хасталиклар касалхонасида Уста билан учрашади. Уста ўзи ҳақида гапириб беради. У тарихчи эди, музейда ишлаган. Катта ютуққа эришгач, Арбат кўчасидан квартира ижарага олишга қарор қилади ва у ерда Понтий Пилат ҳақида роман ёзишни бошлайди. Бир куни у кўчада Маргаритани учратади. Улар дарҳол бир-бирларини севиб қолади ва Маргарита ҳурматли одамлардан бирининг хотини бўлишига қарамай, ҳар куни Устанинг олдига ташриф буюради. Уста ўз романини ёзиб тугатади, кейин уни муҳаррирга топширади, аммо улар романни нашр этишдан бош тортади. Кичик парчаси нашр қилинган бўлса ҳам, у танқидга учрайди, шундан сўнг Уста ақлдан озиб қолади.\nЭрталаб Маргарита бирон ҳодиса бўлиши кераклигини ҳис қилиб уйғонади ва паркка пиёда сайр қилиш учун боради. У ерда Азазелло билан учрашади. Азазелло, ўз навбатида, уни Воланд билан учрашишга таклиф қилади; Маргарита рози бўлади. Азазелло унга сеҳрли крем беради, унинг ёрдамида Маргарита уча олиши мумкин. Воланд Маргаритадан у уюштираётган балнинг маликаси бўлишини сўрайди ва бунинг эвазига хоҳлаган нарсасини бажаришга ваъда беради. Ярим тунда Иблис базми бошланади. Эркаклар фракларда, аёллар эса яланғоч. Бал тугагач, Маргарита Устани унга қайтариб беришни сўрайди. Воланд ваъдасини бажаради.\nИккинчи сюжет линиясида бўлиб ўтадиган воқеалар Уста ёзган романдан олинган. Саройда Рим прокуратори Понтий Пилат ҳибсга олинган инсонни сўроқ қилар экан, у қароқчи эмас, шунчаки адашган файласуф эканини тушунади, лекин барибир айбдор деб топиб, ҳукм чиқаради. У Каифа маҳкумлардан бирини қўйиб юборишига умид қилмоқда, аммо Каифа буни рад этади. Леви Матвей Га-Нозрининг ваъзларини келтиради ва Понтий Пилат «Энг даҳшатли разиллик – бу қўрқоқлик» деб ўқийди.\nМосква. Кунботарда Воланднинг мулозимлари шаҳар билан видолашмоқда. Қуёш ботганда Леви Матвей пайдо бўлади ва уларга Устани ўзлари билан олиб кетишни таклиф этади. Азазелло Устанинг уйига Воланддан совға деб шароб олиб келади. Шаробни ичишгач, қора тулпорлар Уста, Маргарита, Воланд ва унинг мулозимларини олиб кетади.\nМихаил Булгаковнинг энг таниқли асари – «Уста ва Маргарита»ни ўқигандан сўнг бу ёзувчини инсониятнинг зиддиятли ўзига хослиги рамзи, доимий абадий бахтни қидиришдан ҳафсаласи пир бўлган, инсон ички оламини ёритиб берадиган бир нечта мавзу ҳақида фикр юритадиган инсон сифатидагина эмас, бахт ва мангуликни, у мажбурий равишда бирга яшаши керак бўлган жамиятнинг эрксизлиги ва адолатсизликнинг каталитик овози сифатида қабул қиласан. Гўёки Булгаковнинг ушбу шедевр асари буларнинг парадигмаси, айниқса у ҳеч қачон ҳаётлигида ушбу асарини нашр эта олмаганини билгач, буни яққол сезасан.\nҲаётдан ва унинг ижтимоий-сиёсий муҳитидан жуда чарчаган, уруш оқибатлари ва касалликдан эзилган одамни ва у шундай яшашда давом этаётгани учун миннатдорлик билдириши керак бўлган сиёсий режим томонидан интеллектуал ва ижодий жиҳатдан ампутацияга учраган ёзувчини тасаввур қилинг.\nАсар бизга Булгаковни диний маънода ҳам (оиласидан мерос қолган), эстетик жиҳатдан ҳам (мумтоз адабиётга бўлган иштиёқи учун) мистик сифатида намоён қилади. Романда муаллифнинг ўзи Худо ва Иблис, ижодкор ва танқидчи, аристократ буржуа ва пролетар ролларини ўйнайди. Асар воқеалари қуршовида бўлган Булгаков тинимсиз инсонларда яхшиликка интилишни қидиради. Ўзи жуда яхши биладиган муҳитни озиқлантирувчи бадиий доираларнинг сохталик орасидаги беғуборлик ва инсонийлигини излашга астойдил ҳаракат қилади. Санъат, ахлоқ ва инсоният ўртасидаги даҳшатли ва жимжит қарама-қаршиликни, ўз-ўзини алдаган ва бир-бирига бегоналаштирилган жамиятда, қалам орқали бузишга ҳаракат қилади.\nБулгаков икки маротаба турмуш қурганидан кейин Елена Шиловскаяда тугалланмаган «Уста ва Маргарита»ни ёзиб битириш учун ҳиссий рағбат ва бадиий илҳомни топганди. У бу асарни бахтсиз мавжудотлигини фақатгина тасаввур орқали қутқариши мумкин бўлган Устанинг (Булгаков) ва Маргаританинг (Шиловская) ҳаёт алангасига ташлашни хоҳлади. Хайриятки, унинг аёли қўлёзмаларнинг кўп қисмини қутқариб қолди, баъзи қўлёзмалар кулга айланиб, Булгаков хотирасини қайта ёзиш орқали тикланди. Айтганимдек, роман муаллифнинг ҳаёти давомида ва ХХ асрнинг ўрталаригача нашр қилинмаган. Охир-оқибат бу асарни адиб вафотидан кейин 27 йил ўтгач, 1966 йилда, Совет Иттифоқидаги махфий нашриётларда чоп этилган пайтда ўқиш мумкин бўлди.\n«Уста ва Маргарита» одатда фантастик сатира деб таърифланади. Бу асар, тарихда ёзилган буюк таҳлилий адабиётлар каби, реал вазиятни тушинтириш учун фантастик тасаввурдан фойдаланиб ёзилганини эслатиб ўтишим керак. Бундай асарларни аниқ таҳлил қилиш ва номукаммаликка асосланган гўзал асарлар оламида яшаётган қаҳрамонларни ҳис этиш учун воқелик устидан тасаввур ёрдамида хаёлий учиб ўтиш керак. Фантастик воқеаларга асосланган бўлса-да, ўша бадиий асарни боқий ва универсал қиладиган нарса айнан шу тасаввурдан фойдалана билишдир.\nБулгаков, ХХ асрнинг бошқа кўплаб буюк социал реалист ёзувчиларидан фарқли ўлароқ, бадиий жанрга фантазияни қўшади. Совет жамиятидаги ижодкорлар ўз асарларида нигилизм ва инқилоб томонидан илгари сурилган коммунистик ғояларни бирлаштиришлари керак эди. Булгаков дастлаб ғоявий жиҳатдан қўллаб-қувватланган бўлса-да, тез орада у ўзгариб бораётган йиртқич ҳайвонга айланаётганини англади.\nШундай қилиб, ёзувчи ўз асарида ажойиб чуқур маъноли христиан афсонасини ижро этади, аммо у дуч келган қатағон даври «жин»ларини қувиб чиқариш ва уларни буффа операси қаҳрамонларига айлантириш учун буни фақат руҳий, афсонавий ва рамзий жиҳатдан христианликка боғлаб амалга оширади холос. Уста ва Маргарита – инсоний қадриятларнинг ҳақиқийлигини ифода этувчи асар, шунингдек, иккиюзламачиликка, ижтимоий урф-одатларга, қўрқувга, ёлғонга, худбинликка ва мағрурликка қарши сатирик қўзғолон. Ғайритабиий факт орқали буни ифода этишнинг энг яхши усули – мушук, жодугар ва жинлардан бўлган иккита ёрдамчиси билан бирга ғалати сеҳргар Воланд кўринишидаги Шайтоннинг асарда пайдо бўлиши эди. Дўзахдан келган бу қаҳрамонлар давр адабиётининг бюрократлари, врачлар, санъаткорлар, аксилбуржуа жамиятида яшовчи кичик буржуа вакиллари атрофида айланиб, уларни мазах қилади ва манипуляция ёрдамида баъзан кулгили ва қувноқ, баъзан эса даҳшатли ва шафқатсиз тарзда тоталитар жамиятнинг психологик муаммоларини очиб беради.\nБулгаков танқид қилиш элементини йўқотмасдан Сталин қатағонлари ва унинг бутун бошли халқларни депортация қилиш каби сиёсатларини асарда одамлар бирор сабабсиз ғойиб бўлиб қолиши ёки минглаб километр узоқ жойга кўчиб қолиши билан тасвирласа, Воланд театрда томоша кўрсатган қисмида жамиятнинг эркин танлаш ҳуқуқига ва озодликка ташна эканлигини ёритиб берган, большевик Россиясининг даҳшатли ҳолатини хаёлот ортига яширган буюк ёзувчи эди.\nАсар сюжети жуда ноанъанавий бўлаклардан ташкил топган тузилишга эга. «Уста ва Маргарита» ичидаги Устанинг Понтий Пилат ҳақидаги асари ҳам китобнинг сюжетини ташкил қилади, шунинг учун кўпчилик уни бир мартада ўқиб тушуниб олиши жуда қийин. Асарда кичик ҳикояларнинг бўлаклари бир-бири билан чамбарчас боғланган, токи Иблис уларни ағдариб ташламагунича... Лекин энг яхши қисми, шубҳасиз, ўқувчини макон ва вақт ичида Исо Масиҳнинг азоблари акс этган тарихий Қуддус шаҳрига кўчирганида ўқилади. Бунда адиб айниқса диалоглар орқали ҳаяжонли муҳитни яратиб, Понтий Пилатнинг психологик характерини очиб беради. Уни Совет жамиятининг ўша даврдаги ҳолати ва ёзувчининг ички можароси билан таққослаш учун хизмат қиладиган қўрқув архетипи ғоясининг намойиши сифатида жуда моҳирлик билан тасвирлаган.\nХулоса қилиб айтадиган бўлсак, асарда муаллиф ўқувчини кўп нарсалардан огоҳлантиради ва уни тўғри йўлга бошлайди. Ҳеч нарса жазосиз қолмаслигини муаллиф ўқувчига исботлайди.\nЛеви Матвей билан суҳбатда Воланд қизиқ бир нарсани айтади: «...агар ёвузлик бўлмаса, сенинг эзгулигингдан нима фойда бўлар эди ва агар соялар йўқолса, ер қандай кўринишга эга бўлар эди?»\nБулгаков шуни аниқ айтадики, қоронғуликсиз ёруғлик бўлмайди – бу тўлиқ ҳаёт учун зарурдир. Шубҳасиз, бу икки куч ҳамиша мувозанатда бўлиши керак.\nКитобнинг тарихи кўплаб сир-асрорларни яширади, аммо бунда оддий ҳақиқатлардан бири аён бўлади: дунё ёвузлик ва эзгулик бир-бирисиз мавжуд бўла олмайдиган яхлит мураккаб тизимдир. Инсонларнинг ҳаракатлари фақат ўзига боғлиқ, табиийки, ўз ҳаётини ва тақдирини одамларнинг ўзлари яратади, яхши ва ёмоннинг нисбий тушунчаларида нимани танлашни инсоннинг ўзи ҳал қилади.\nБу асарни барча ўқиб чиқиши керак – у Сталин қатағонлари алангасидан омон қолган адабий хазина ва ХХ асрнинг энг яхши романларидан биридир. Муҳаббат ва инсонларга раҳм шафқат туйғусига йўғрилган, хаёлот маҳсулига бой бўлган, йиллар ўтса-да, афсуски, моҳияти ва долзарблигини йўқотмаган ижтимоий сатира.\nҲа, инсон ўлади, аммо бу муаммонинг ярми холос. Ёмон хабар шундаки, у баъзан тўсатдан ўлиб қолади, мана гап нимада!\nСевган инсон севган кишисининг тақдирини бўлишиши керак;\nҒишт сабабсиз ҳеч қачон ҳеч кимнинг бошига тушиб кетмайди;\nДунёда ёвуз одамлар йўқ, фақат бахтсиз одамлар бор;\n- Айрим таҳлилчиларнинг фикрига кўра, асардаги депрессив ва мистикага бой сюжет, Исо Масиҳнинг азоблари ҳақидаги қисмлар ва мана бу сўзлар: «Шундай қилиб, у ўша куни кўчага атайлаб сариқ гуллар кўтариб чиқиб кетган экан, мен уни топиб олишим учун, борди-ю ўша куни бу учрашув юз бермаганида у заҳар ичиб ўз жонига қасд қилган бўлар экан, чунки унинг ҳаётида маъно йўқ эди...» – асосан ўсмир ёшдаги, депрессияга учраган қизлар ўртасида ўз жонига қасд қилишга олиб келиши мумкин бўлган омил деб ҳисобланиши мумкин эмиш;\n- Москвада ҳеч қачон «Варете» деган театр бўлмаган. Аммо роман кенг омма ичида машҳур бўлиб кетгач, бирданига бир неча театр шу номни олишга даъвогарлик қилган;\n- Айтишларича, Булгаковнинг квартирасини НКВД ходимлари бир неча бор тинтув қилишган ва улар «Уста ва Маргарита»нинг нусхаси мавжудлигидан, унинг мазмунидан хабардор бўлган. Булгаков, шунингдек, 1937 йилда Сталин билан телефон орқали суҳбатлашган (суҳбат мазмуни ҳеч кимга маълум эмас).\n12:13 Кеча // 97785\n11:54 Кеча // 81408\n21:41, 03.12.2021 // 80433\n08:13 Кеча // 62421\n22:46, 03.12.2021 // 59229


Жаҳон аҳолиси 7 миллиардга етмоқда. Ўзбекистон демографик истиқболлари қандай?\nЎзбекистонда демографик муаммо туғилишларнинг кўплиги эмас, ижтимоий вазият билан боғлиқ, дейди аҳолишунос.\nОктябрнинг 31 куни жаҳон аҳолиси 7 миллиардга етади. Ер куррасининг 7 миллиардинчи кишиси туғилиши кутилаётгани билан биргаликда яқин ўн йилликлар ичида дунёнинг кўплаб мамлакатларида демографик мумаммолар ечими мушкуллашиб бориши ҳам башорат қилинмоқда. Баъзи мамлакатлар, масалан Россияда аҳоли нуфузи пасайиб кетиши хавотирларга сабаб бўлаётган бўлса, бошқа мамлакатларда, масалан, Хитой, Ҳиндистон, Шри Ланка кабиларда бунинг акси, аҳоли сонининг ошиб кетаётгани ташвишларни уйғотмоқда. Мутахассисларга кўра, Ўзбекистонда ҳам ўзига яраша демографик қийинчиликлар бор. Лекин кейинги йилларда расмийлар кўраётган ғайриоддий чоралар вазиятни янада мураккаблаштириши мумкин, дея огоҳлантирмоқда улар.\nЕр куррасининг 7 миллиардинчи кишиси, БМТ Аҳолишунослик идорасига кўра, 2011 йил 31 октябр куни дунёга келиши керак. Жаҳон аҳолисининг кўпайиб бораётгани баъзи мамлакатларга ривожланиш учун янги имкониятларни очса, бошқа мамлакатлар учун жиддий муаммоларни туғдиради.\nХусусан, Хитой ёки Ҳиндистон каби мамлакатлар, иқтисодлари тез суръатларда ошиб бораётганига қарамасдан, аҳоли нуфузининг иқтисодга нисбатан номутаносиб равишда ошиб бораётгани бу давлатлар юз тутган асосий муаммо ҳисобланади.\nБошқа томондан аҳоли сонининг камайиб кетаётганидан ташвишланаётган мамлакатлар ҳам бор. Масалан, Россия аҳолиси кейиги 20 йил давомида қарийб 8 миллионга камайиб кетган ва БМТ аҳолишунослари бундай давом этса, 2050 йилга келиб Россия ўзининг 140 миллионлик аҳолисидан учдан бир қисмидан ажралиши мумкинлигидан огоҳлантирмоқда.\nЎзбекистонда ҳам ўзига яраша демографик муаммолар бор, дейди мутахассислар. Ўзбекистон Соғлиқни сақлаш вазирлигида ишлайлиган демограф олим Озодлик билан суҳбатда бу муаммаони “ижтимоий-демографик, деб атаган бўлар эдим”, дейди. Исми сир қолишини истаган мутахссиснинг айтишича, Ўзбекистонда бугун вужудга келган вазият 1970 йилларда Ўзбекистон ССР расмийларининг собиқ иттифоқнинг бошқа республикалари орасида мамлакат аҳоли нуфузини кўтариш ҳаракатлари сабабчидир. 1960 йилда 6 миллионда аранг ошган аҳоли, 1980 йилда 15 миллион, 2000 йилда 25 миллионга етди, дейди мутахассис.\nРасмий маълумотларга кўра, бугун Ўзбекистон аҳолиси 28 миллион 200 мингга яқинни ташкил қилади. БМТ 2000 йилда чиқарган ҳисоб-китобга кўра, ўсиш суръати шу даражада сақланиб қоладиган бўлса, 2025 йилга келиб Ўзбекистон аҳолиси 50 миллионга етиши мумкин.\nСоғлиқни сақлаш вазирлиги мутахассиси аҳоли ўсиш суръати нисбатан назоратга олинган бўлса-да, муаммо ҳал этилганича йўқ, дейди.\n2007 йилда Ўзбекистонда 480 минг нафарга яқин чақалоқ туғилган бўлса, 2008 йилда бу кўрсаткич 500 мингга, 2009 йилда эса 650 мингга чиқиб кетган. 2010 йилда ҳам бу кўрсаткич камида 650-700 минг атрофида бўлади, дейди суҳбатдошимиз.\nМутахассисга кўра, Ўзбекистондаги демографик муаммо ижтимоий вазиятнинг аянчлилиги билан боғлиқдир. Агар аҳолининг ижтимоий таъминоти тизими яхши йўлга қўйилганда эди, “демографик муаммо ҳам бўлмас эди” дейди мутахассис. Унинг фикрича, Ўзбекистоннинг иқтисодий қийинчиликлари, бу мамлакатнинг яқин келажакда ижтимоий давлат бўла олиш истиқболларини йўққа чиқарган. Аҳолишунос олим, миллионлаб ўзбекистонликларнинг мамлакат ташқарисида мардикорлик қилаётгани сабабларидан бири ҳам “ижтимоий омилдан келиб чиққан демографик муаммодир” дейди.\nУч фарзанднинг онаси 45 ёшли Гулнора опа ҳам Ўзбекистондаги қийинчиликлар боис Россияга меҳнат муҳожири бўлиб кетган.\n- Энди ҳозирги шароитни биласизку. Бизда ҳозир масалан ўзим ўқитувчиман олий маълумотли. Оилада олти фарзанд бўлсак, ҳаммамиз олий маълумотли ўқитувчи. Ҳаммамиз мактабда ишлардик. Бир йилдан бери мен Россиядаман. Сабаб, мақсад нима? Фарзандларни уйли-жойли қилиш, бизнинг топаëтган ойлигимиз, нима десам рўзғорда етишмовчилик кўп демоқчиманда. Чунки фарзандлар катта бўлгандан кейин ташвиши ҳам катта бўладику. Уларни уйли-жойли қилишимиз керак. Бизнинг топганимиз фақат ейиш-ичишга етаяптида. Тўй қилишга ëки уй қуришга етмайди барибир, дейди 45 Гулнроа опа.\nЎзбекистон соғлиқни сақлаш тизимида ишлайдиган демограф олим, миллионлаб ўзбекистонликларнинг Россияда меҳнат қилаётгани узоқ муддатда сиёсий муаммоларни ҳам келтириб чиқариши мумкинлигидан огоҳлантиради.\nБундан ташқари, унинг айтишича, расмийлар аҳоли ўсишини назорат қилишнинг ғайроддий чораларини кўраётгани вазиятни янада мураккаблаштириши мумкин. Мутахассис сўнгги йилларда аёлларга мажбурий тарзда бачадон ичи воситаси қўйилаётгани ва айниқса, уларнинг стерилизация қилинаётгани келажакда оқибатлари бўлишидан огоҳлантиради.\n“Масалан, Хитойнинг бир бола сиёсатини биласиз, бу сиёсат 80-90 йиларда туғилишларнинг камайишига олиб келган бўсла-да, бугун Хитой бошқа муаммоларга юз тутмоқда. Бири аҳолининг катта ёшдаги қисми кўпайиб кетмоқда, иккинчси хитойликлар ўғил кўришни афзал кўргани учун, уйланиш ёшига етиб қолган йигитларга қаллиқ топилиши масаласи катта муаммога айланди”, дейди мутахассис.\nЎзбекларнинг ҳам қиздан кўра ўғилни афзал кўриши инобатга олинса, келажакда жиддий вазият юзага келиши мумкин, дедйи мутахассис.\nСуҳбатдошимиз, Ўзбекистон демографик тарихидан келиб чиқиб, аёлларни мажбуран бичиш билан туғилишлар суръатини жиловлаб бўлмайди ва бу соат механизмини ишга тушириш билан баробар, дейди. Чунки бугун 28 миллиондан ошган аҳолининг катта қисми 70 – 80 йилларда туғилганлар, яъни репродуктив ёки уйланиш ёшида бўлганлардан иборатдир. “Ўзбек оилаларида икки ёки уч нафар бола кўриш одати сақланиб қолгани инобатга олинса, бу ёғи геометрик прогрессия қонуниятига кўра, ошиб кетаверади”, дейди мутахассис. Бунинг ўрнига аҳоли орасида оилани режалаштириш усулларини тарғиб қилиш керак, дея тавсия қилади у.