Бирови «шохида», бирови «баргида»… — Huquq\nHome / Жиноят ва жазо / Бирови «шохида», бирови «баргида»…\nБирови «шохида», бирови «баргида»…\n28.02.2019\tЖиноят ва жазо 239\nБировнинг ҳужжатини сохталаштирган Рустам бошлаган машмашаси илдиз отиб, фирибгарлик «занжири»га уланиб кетишини ўйлаганмикан?!\nЖиноят ишлари бўйича Шаҳрисабз шаҳар суди томонидан ўтказилган очиқ суд мажлисида Илҳомжон Холиқов ва Рустам Зиядуллаевнинг жиноят иши кўрилди.\nИлҳомжон Холиков 1970 йилда туғилган, маълумоти олий, оилали, 3 нафар фарзанди бор. Якка тартибдаги тадбиркор. Муқаддам судланган, суд ажримига асосан ўталмай қолган жазо амнистия асосида қисқартирилиб, ахлоқ тузатиш ишлари жазосидан муддатидан илгари шартли равишда озод қилинган.\nРустам Зиядуллаев 1978 йилда туғилган. Маълумоти ўрта, оилали, 4 нафар фарзанди бор, ишсиз. Унинг ҳам биринчи марта жиноятга қўл уриши эмас экан. Суд ҳукмига асосан унга 7 йил озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланган. Кейинроқ суд ажримига асосан ўталмаган қисми ахлоқ тузатиш ишлари жазосига алмаштирилган. Сўнг ўталмаган ахлоқ тузатиш ишлари жазосидан муддатидан илгари шартли равишда озод қилинган.\nХўш, аввалги қилмишларидан ўзларига хулоса чиқариб олмаган бу икковлон яна қандай ишкал чиқарди дерсиз?\nТўрт йилча аввал Рустамни Тошкент шаҳрида машина уриб кетганди. Чап оёғидан қаттиқ жароҳат олган экан. Шундан бери таёққа суяниб қолди. Шифокорлар Россия Федерациясига бориб, оёғини даволатиши мумкинлигини маслаҳат беришди. Бироқ пул тополмаганлиги боис унинг бу орзуси анча пайтгача амалга ошмади.\n2016 йил ёз ойида савдо дўконидаги рангли нусха кўчириш ускунасида Жумаев Жаҳонгир Қаҳрамановичнинг фуқаролик паспорти нусхаси ва яна бир шахс номида бўлган ер участкаси ҳужжатининг нусхасини кўриб қолди. Шунда унинг кўнглига бир шум ният ўрмалади. Ер участкасининг ҳужжатини Ж.Жумаевнинг номига тайёрлаб, бирор қаровсиз ер участкаси топиб, сотса, пулига Россияга бориб, даволаниб келармиди? Манави лаънати таёқдан ҳам қутулармиди?\nРустам киноларда кўрганидай усталик билан сохта ҳужжат тайёрлашга киришди. Ж.Жумаевнинг паспорти нусхасидаги фотосурат ўрнига ўзиникини жойлаштирди. Нусха кўчириш ускунаси орқали бирпасда ер участкаси ҳам Ж.Жумаевнинг номига «ўтди».\nЎша пайтларда Шаҳрисабздаги бунёдкорлик ишлари жараёнида бир қатор уйлар бузилиб, янгилари қурилаётган эди. Рустам шундай уйлар қад ростлаётган Лойиҳа кўчасини зимдан айланди. Ўзича эгасиз ер участкасини қидирди. Икки ойлик изланишларидан сўнг бир қаровсиз ер участкасини топди.\nЎша йилнинг сентябрь ойида таниши Илҳомжон Холиқовни кўриб қолди. Унга Россияда даволаниши учун ер участкасини сотиши кераклигини айтди. И.Холиқов эса унга «Ҳундай» русумли автомашинасини таклиф қилди. Пулини бемалол ер сотилганидан кейин бериши мумкинлигини, қолган пул ўзига қолаверишини айтди. Икковлашиб машинани 20 миллион сўмга баҳолашди.\n— Майли, участкангниям ўзим сотиб бераман, ука, — деди Илҳомжон ғамхўрлик билан.\nИкковлон йўлга тушишди. Рустам Илҳомжонга ўзи мўлжаллаб қўйган қаровсиз ер участкасини кўрсатиб, унга ўзи тайёрлаган ҳужжат нусхасини берди. Ҳужжатнинг асл нусхасини пулни олганидан сўнг беришини айтди.\n— Ие, сен Жумаев Жаҳонгирмисан? — деди Илҳом ҳужжатларга қараб туриб. — Отинг Рустам эди, шекилли?!\n— Иккита исмим бор менинг, — деди Рустам кўзларини олиб қочиб. — Асл исм-фамилиям Жумаев Жаҳонгир…\nОрадан 10 кунлар ўтганидан сўнг Рустам Илҳомжонга қўнғироқ қилди. Илҳомжон ерни ҳали сотолмаганини айтди.\n— Пул зарил эди-да, — деди Рустам каловланиб.\nИ.Холиқов унга 500 АҚШ доллари берди.\nРустам сентябрда ер участкасидан хабар олиш учун борганида, у ерда усталар ишлаётганини кўриб, капалаги учиб кетди. Усталардан сўраганида, улар ер участкасини эгасидан сотиб олишганини айтишди. Маълум бўлишича, Саиджон Пўлатов ер участкасини И.Холиқовдан 4 600 АҚШ долларига сотиб олган экан. Рустам ўзи «шохида» бўлса, Илҳомжон «баргида» юрганини англаб, бошини чангаллаб қолди. Ўғрини қароқчи урди, деганлари шу экан-да…\nРустам С.Пўлатовга участка ўзига тегишли эканини айтди. С.Пўлатов эса унга Илҳомжондан олган Жаҳонгир Жумаевга тегишли қалбаки ҳужжатлар нусхасини, паспорт нусхаси ортига ёзилган тилхатни кўрсатди.\n— Мен ерни Илҳомжон деган одамдан олганман, — деди Саиджон. — Жаҳонгир жияним бўлади, ўзи Тошкентда, ерни сотишни менга тайинланган эди, деди…\nРустам эса унга ҳужжатнинг ўзида қолган «асл» рангли нусхасини кўрсатди. С.Пўлатов Илҳомжоннинг уйига борди.\n— Ўзи нима гап? — дея ундан изоҳ талаб қилди. — Буёғи «проблема» бўлаяпти-ку…\nУни бир амаллаб тинчитган Илҳомжон Рустам билан муроса қилишга уриниб кўрди.\n— Ўша одамингиз менга ернинг пулини тўлиқ берса, қурилишини давом эттиришига рухсат бераман, — деди Рустам чўрт кесиб.\n— Ерни Саиджонга ҳужжат қилиб беравер, — деди Илҳомжон. — Машинамни бера олмайман. Пулини қилиб бераман…\nХуллас, учовлоннинг савдоси пишмади. Саиджон муаммо бунча кўпаяётган бўлса, ерни олмаслигини айтди. Рустам эса бошқа харидор топиб, ерни 3 500 долларга пуллаб юборди. Ер участкаси ҳужжатининг қалбакилаштирилган нусхасини йиртиб ташлади. И.Холиқовга 500 АҚШ долларини қайтариб берди. 2017 йил июль ойида савдо дўконидаги нусха кўчириш ускунаси ва бошқа нарсаларини сотиб, оёғини даволатиш учун Россияга кетди. Ўша йилнинг декабрь ойида қайтиб келди. Қинғир ишнинг қийиғи чиқмасдан қолмас экан. Тез орада ер можароси яна кўтарилди…\nИлҳомжон ҳам С.Пўлатовга 2016 йилнинг ноябрь ойида 3 500 АҚШ долларини қайтариб бериб, қолган 1 100 долларини бермасдан, алдаб келган экан.\nЖиноят ишлари бўйича Шаҳрисабз шаҳар суди ҳукмига кўра, Илҳомжон Холиқовга иш ҳақининг 20 фоизини давлат даромадига ушлаб қолган ҳолда 2 йил, Рустам Зиядуллаевга эса тайинланган жазоларни қисман қўшиш йўли билан узил-кесил иш ҳақинининг 20 фоизини давлат даромадига ушлаб қолган ҳолда 2 йилу 6 ой ахлоқ тузатиш ишлари жазоси тайинланди.\nЖабрланувчи С.Пўлатовга етказилган 4 миллион сўмдан ошиқроқ зарар қоплангани қайд қилинди. Судланувчи И.Холиқовнинг ҳисобидан жабрланувчининг фойдасига 4 миллион 840 минг 800 сўм ундириладиган бўлди.\nҲа, фирибгар шерикларнинг бирови «шохида», бирови «баргида» эди. Аммо улар бир кун келиб шох қарсиллаб синишини, баргларни шамол учиришини хаёлга ҳам келтирмаган эканлар…\nҚашқадарё вилоят прокуратураси бўлим бошлиғи\n13 часов олдин


Шоҳрух номи шахмат билан боғлиқ…ми? » Ўзбекистон янгиликлари – Zamin.uz\nСоҳибқирон Амир Темур шатранж (шахмат)га шунчаки эрмак ёки вақтини хуш ўтказиш учунгина эмас, балки ҳозирги замон тили билан айтганда, тактик назарий билимларни мустаҳкамлаш воситаси сифатида ҳам қарагани манбаларда келтирилган. Саркарда шахмат ўйнашни зинҳор канда қилмаган, атрофидагиларни ҳам шунга ундаган, ўргатган. Темурийлар саройидаги бу анъана йиллар ўтиб унинг авлодлари ҳаётига кўчган.\nАМИР ТЕМУР СЕВГАН ЎЙИН\nАслида ҳам шахмат ўйинининг тараққий этишида Марказий Осиё халқлари муҳим ўрин тутган. Масалан, Абу Райҳон Берунийнинг “Ҳиндистон”, Абдураззоқ Самарқандийнинг “Матлаи Саъдайн ва мажмаи баҳрайн”, Алишер Навоийнинг “Мажолис ун-нафоис”, “Лисон ут-тайр”, Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг “Бобурнома”си ва бошқа тарихий асарларда шахматга доир қимматли маълумотлар келтирилган. Амир Темур даврида эса кучли шатранжчилар рўйи замин сайқали — Самарқандда жамланган, бир-бирлари билан дона сурган. Темур ташкил этган мусобақаларда кўп бор ғолибликни қўлга киритган табризлик аш-Шатранжий (Оловиддин ат-Табризий) шатранж ҳақида китоб ёзиб, унда ўзи ҳамда ХИВ асргача Марказий Осиёда яшаган кўплаб олия (гроссмейстер)лар ҳақида маълумот берган. У ҳаттоки Соҳибқироннинг ўзи билан ҳам шатранж ўйнаб турган.\nИкки йилча аввал Францияда нашр этиладиган “Ле Фигаро” кундалик газетасида “Жаҳон тарихидаги буюк саркардалар. Амир Темур” сарлавҳали мақола эълон қилинди. Унда мақола муаллифи — франциялик тарихшунос олим Арно Блин давлатчилик қурилиши, илм-фан, маърифат ва маданият тараққиётига улкан ҳисса қўшган буюк саркарда ва давлат арбоби тўғрисида диққатга сазовор фикрларни баён қилади. Жумладан, мақолада шахмат ўйинининг моҳир устаси бўлган Амир Темур ҳарбий юришлари чоғида, жанг жараёнини тўлақонли ва аниқ идрок эта олиш, мураккаб вазиятларда тўғри қарорлар қабул қилиш қобилиятига эга бўлгани айтилади. Дарҳақиқат, Амир Темур шахмат ўйинининг ишқибози бўлган, уни жуда қадрлаган. У муҳим масалаларни шахмат тахтаси атрофида ҳал этган. Тарихий манбаларнинг шоҳидлик беришича, буюк саркарда ҳаддан зиёд банд бўлишига қарамай, доимо шахмат учун вақт ажрата олган. Мисол учун, давлат ишлари, оила ташвишлари билан банд бўлганида ҳам ёки олис мамлакатларга сафарлари, аёвсиз жанглар оралиғида ҳам шахмат билан ҳамнафас бўлган. Чунки шахмат билан машғул бўлган вақтлари ўзида руҳий хотиржамлик ва ишончни ҳис қилган, қолаверса, бўлажак тактик юришлари режа ҳамда ғояси айни шу онларда туғилган экан. Манбаларда айтилишича, Соҳибқирон умрининг сўнгги кунларига қадар деярли ҳар куни шахматга вақт ажратган.\nШахматга меҳр унда ёшликдан бошланган. Даставвал “ақл чархи”нинг қонун-қоидаларини отасидан, кейинчалик устози шайх Шамсиддин Кулолдан қунт билан ўрганади. Темурнинг кучли хотираси унинг қисқа вақт ичида шахматнинг моҳир устаси бўлишида муҳим ўрин тутади. У усулларни, қайси рақиб билан қандай ўйнаш кераклиги ва шахмат психологиясини кучли ўзлаштиради. Шамсиддин Кулол ёш шогирдига шахмат орқали узоқни кўра олиш, режали, мулоҳазакор ва тадбиркорлик билан иш юритиш, шахмат ўйини ва ҳақиқий ҳаёт ўртасидаги масофани ажрата олиш ва ўз навбатида, улардаги ўзаро ўхшаш жиҳатларни пайқашни ўргатади. Шу боис унинг тарихий ғалабаларида шахматнинг ўрни юқори, дейиш мумкин.\nСоҳибқирон шахматда муҳим юриш олдидан одатига кўра, қуюқ соқолини ўйчан сийпаларди, бу одат унга керакли комбинацияни танлаш, бор имкониятларни чамалаш ва ҳисоблаб чиқишда ёрдам берган. Эътиборлиси, у ҳар доим қора доналарда ўйнаган. Сабаби у “қора”ларда ўзига хослик ва чуқур теранликни ҳис қилган. Маълумки, Амир Темур бирор душманга ҳужум қилиш олдидан ўша юрт ҳукмдори билан дипломатик муносабатлар ўрнатишга, зиддиятни тинчлик йўли билан ҳал қилишга уринган. Чунки шахматда ҳам ўйинни “қора”лар эмас, аксинча, “оқ”лар бошлайди. Оқ доналар ташаббус ва имтиёзга эга бўлади, “қора”лар эса уларнинг зарбасига қарши жавоб қайтаради. Темурни бу ҳолат қаноатлантирган. Шу боис у кўпинча оқ дона сурган рақибига ҳужум қилишига, мақсади ва ниятини очиқ-ойдин кўрсатишига имконият берган. Саркарда агарда қора доналар орқали мустаҳкам мудофаа йўлга қўйилса, “оқ”ларнинг ҳар қандай ҳужуми муваффақиятсизликка учрайди, деб ҳисоблаган.\nБУЮК САРКАРДАНИНГ «ПИЁДА»ЛАРИ\nАйрим муаррихларнинг ёзишича, ҳарб илми ва шатранжда тенгсиз Соҳибқирон Амир Темур одатдаги шахматнинг қонун-қоидаларини ислоҳ қилиб, мураккаб шахмат турини яратган ва унга “Шатранжи комил” ёки “Шатранж ал-кабир”, деб ном берган. Бу ўйин Соҳибқирон ҳукмронлиги даврида Форсда, Ўрта Шарқда аҳоли орасида кенг тарқалган. Бу қанчалик ҳақиқатлиги маълум эмас. Бироқ ишончли манбаларда мазкур шахмат тури ҳозирга қадар Темур номи билан боғланади.\nАслида 1658 йили форс олими ҳожи Халифа илк бор Амир Темур шахмати, унинг қонун-қоидалари ҳақида ёзиб қолдиради. Аммо у ҳам мазкур маълумотларни бошқа бир муаллиф, яъни Соҳибқирон саройида яшаган машҳур шахмат устаси Али аш-Шатранжий номидан келтиради. Яна шунингдек, Амир Темурнинг шахматга қаттиқ меҳр қўйганини тарихчи Ибн Арабшоҳнинг асарларидан ҳам ўқиш мумкин. Европада эса Темур яратган мураккаб шахмат тури ҳақида биринчи марта 1860 йили англиялик тилшунос олим Дункан Форбс “Шахмат тарихи” китобида маълум қилади.\nМаълумки, 1360 йилдан бошлаб темурийлар империяси ва Олтин Ўрда ўртасида жиддий қарама-қаршиликлар юзага кела бошлаган. Амир Темур Тўхтамишхон қўшинига қарши бир қанча юриш қилиб, ғалабага эришган. Аммо Тўхтамишхон ҳар сафар яна бош кўтараверади. Ниҳоят, 1395 йили у батамом мағлуб этилди. Энг қизиғи, манбаларда айтилишича, айнан шу йиллар мобайнида Мўғулистонда “Амир Темур шахмати” халқ орасида жуда оммалашиб кетган.\nБир куни Амир Темур ўзи яратган 112 катакли шахмат тахтасида мулозимлари билан дона суриб ўтирганида, чопарлар унга иккита қувончли хабар келтиришади. Биринчи хабар, у ўғил фарзанд кўргани, иккинчиси эса унинг амри билан Сайхун бўйида барпо қилдирилаётган шаҳар битгани ҳақида эди. Саркарда бу икки хушхабарни шахматда рақибига эндигина рух билан шоҳ берган пайти эшитгани учун ўғлига Шоҳрух, шаҳарга эса Шоҳрухия деб ном беради. Бу ҳақда Георгий Александрович ва Ефим Столярнинг шахмат тарихига оид ёзилган “Кўпқиррали Каисса” тўпламида ҳам айтиб ўтилган.\nХўш, буюк саркарда яратган шахмат ўйини замонавий шахматдан нимаси билан фарқланади? Аввало, “Темур шахмати” тахтаси бир хил рангда бўлиб, ўн қатор, ўн бир устун ва 112 катакдан иборат (замонавий шахмат эса 64 катак ва 8 устун ҳамда қаторга бўлинган). Эътиборлиси, шахмат доскасига иккита қўшимча катак ҳам қўшилган. Улардан бири чапдаги ўнинчи қаторда, иккинчиси эса ўнгдаги иккинчи қаторда. Бу қўшимча иккита катак ўйин давомида суянч “қўрғонча” вазифасини ўташи кўзда тутилган ва у мазкур шахмат турида жуда муҳим ўрин тутган. Бошқача қилиб айтганда, “қўрғонча” “шоҳ” учун бошпана ёки чекиниш йўли функциясини бажарган. “Шоҳ”дан ташқари, бошқа сипоҳлар “қўрғонча”га кириш ҳуқуқига эга бўлмаган. Аҳамиятлиси, ўйин давомида қайсидир шахматчи ўз “шоҳ”ини рақибнинг “қўрғонча”сига жойлаштирса, ўйин дуранг натижа билан якунига етган.\nМаълумки, одатдаги шахматда “пиёда”ларнинг имконияти ҳам, юриш қоидалари ҳам бир хил. “Амир Темур шахмати”да эса “пиёда” сипоҳлар ҳам бир-биридан фарқ қилади. Масалан, “пиёда-шоҳ”, “пиёда-вазир”, “пиёда-қўмондон” каби, шунингдек, “пиёда-пиёда” сипоҳи ҳам мавжуд эди. Аммо мазкур шахмат тури қайсидир даврда изсиз йўқолиб кетган, бугун эса шахмат усталари ва мухлисларига унинг айрим қонун-қоидалари маълум, холос.\nҲозирга қадар мазкур мураккаб шахмат турини буюк саркарда яратган ёки яратмаганига оид мавзу ҳамон баҳсли. Аммо кўплаб ишончли манбаларда бу шахматни айнан Соҳибқирон ўйлаб топгани айтилади. Зеро, Амир Темур ўз даврининг етук саркардаси бўлиши билан бирга кўпгина дунёвий илмларни ҳам чуқур эгаллаган зукко шахс бўлган. Шу боисдан мазкур гапга ишонса бўлади. Негаки, бунга унинг салоҳияти ҳам, беназир ақл-идроки ҳам етарли эди…\nТеглар: Бобурнома ҳукмронлиги Икки ишончли Сайхун кунларига\nТезкорлик билан озишнинг янги усули ўйлаб топилди\n09:35 / 20-05-2017\nАқл билан тежамкорлик қиламиз\n17:25 / 05-02-2017\nБалиқ ёғи истеъмоли боланинг астма билан туғилиш хавфини камайтиради\n14:16 / 30-12-2016


Android ва iOS’да овозли матн теришни таққослаймиз - Terabayt.Uz\nСмартфонлар шу даражада ақллилашиб улгурдики, энди улар овозли буйруқларимизни ҳам англаб, биз айтган керакли вазифаларни бажаришяпти. Клавиатураларнинг кўпчилигида аллақачондан бери овозли матн териш функцияси мавжуд. Хўш, амалда-чи, уларнинг ишлаши қай даражада?\nБугун шу функция имкониятлари иккита етакчи ва азалий рақиб – iOS ва Android мобиль операцион тизимларида қандай йўлга қўйилганлигини кўриб чиқамиз.\nAPPLE’ДАГИ ОВОЗЛИ МАТН ТЕРИШ\niPhone, iPad ва iPod’да сизни тинглайдиган асосий илова Siri ҳисобланади. Бевосита клавиатура учун унинг ёрдамчиси – «Диктовка» амал қилади. Уни ишга тушириш учун қурилма созламалари – «Настройки»га кириб, асосийлари – «Основные»ни танлаймиз. Кейин «Клавиатуры» менюсини очамиз, саҳифанинг охиригача тушиб, «Включить диктовку» опциясини ёқиб қўямиз.\nШундан кейин клавиатурада микрофон белгичаси пайдо бўлади:\nНутқни англаш сифати\nApple гаджетлари билан «гаплаш»аётганингизда, баланд овозда гапиришингиз шарт эмас. Аммо қурилмани оғзингизга яқинроқ тутишга ҳаракат қилинг, айниқса, атрофда бошқа товушлар ҳам бор пайти. Эътибор беринг: нутқни англаш сифати девайснинг шу лаҳзадаги жойлашув ҳолатига бевосита боғлиқ. iPhone’да иккита микрофон мавжуд бўлиб, иккалови ҳам пастда жойлашган, iPad’да эса биттагина – юқори ён томонида. Шундай экан, iPad’да микрофонга гапириш учун маҳорат ҳам керак бўлади, зеро, микрофонга гапираётган пайтингиз экранга ҳам қараб тура олмайсиз-да.\niPhone шовқинли бино ичида ёки кўчада пайти нутқни iPad’дан кўра яхшироқ англаб олади, чунки унда шовқинни камайтириш учун қўшимча микрофон мавжуд. Шунингдек, гарнитураларни қўллаганда барча Apple қурилмаларида ҳам нутқни таниш сифати анча юқори бўлади.\nТўғри, Apple гаджетларида барибир нутқни англаш сифати – баҳсли мавзу. Лекин «Диктовка» кенг кўламдаги овозли буйруқлар тўпламини тақдим этади. Масалан, «Запятая» десангиз – вергул қўяди. Рус тилидаги барча тиниш белгилари учун шунақа овозли буйруқлар мавжуд. Агар «С новой строки» десангиз, кейинги айтиладиган матн янги қатордан ёзила бошлайди. Худди шундай, янги параграфдан матн тера бошлаш ҳам мумкин. Норасмий суҳбатда эса матн охирига смайлик қўйиш ҳам мумкин: бунинг учун «Смайлик», ғамгин смайлик учун эса «Грустный смайлик» ёки кулаётгани учун – «Смеющийся смайлик» дейишингиз етарли.\nАгарда сўзни бош ҳарф билан бошлаш керак бўлса, «С заглавной буквы» десангиз бас – ўзи тушуниб олади. Бу опция, айниқса, матнда бирор муассаса ёки асар номини кўрсатишда фойда беради. Бироқ кўпчилик номлар тизимга аввалдан таниш, масалан, шунчаки «Манчестер Юнайтед» десангиз, «Диктовка» унинг футбол клуби номи эканини ўзи билади ва айтмасангиз ҳам бош ҳарф билан ёзади.\nТабиийки, айрим сўзларнинг таги кўк рангли узуқ чизиқ билан чизилганини пайқагандирсиз. Гап шундаки, нутқни англаш тизими ҳам ўзининг жуда билимдон эмаслигини билади. У шунақа тагини чизиб қўйган сўзларга ўзингиз қайтиб, текшириб кўришингизни истайди. Агар ўша сўзнинг устига боссангиз, тизим унинг эҳтимолий вариантларини таклиф этади, «балки мана бунақа демоқчи бўлгандирсиз, мен яхши эшитмай қолгандирман…» дегандек.\nХатолар кўплиги ғашга тегиши мумкин, лекин, масалан, эслатмалар ўрнатиш ёки хабар юбориш учун Siri ишлатсангиз, бу унчалик қўрқинчли эмас. Шунингдек, тизим контактларни ҳам танишини таъкидлаб ўтиш ўринли: оддий исм-фамилияларни ҳам, мураккаброқларини ҳам англайди. Бу эса вақтингиз тиғиз пайти жуда асқотади.\n«Диктовка» айрим хорижий сўзларни ҳам танимай қолади. Масалан, қуйидаги мисолда «PlayStation»ни у муаммосиз англаган, лекин «Doom» ва «Uncharted» сўзларини тушунмаган.\nБошланғич босқичда Siri нутқни англашда жуда кўп хатоларни ўтказиб юбораётган бўлса, унга қўл силтаб қўйманг. Унинг алгоритми сизнинг сўзлаш оҳангингизни эслаб қолиб, сиз киритаётган тўғрилашларни инобатга олиб, нутқингизни тобора тўғри англай боради. Бу анча вақтни тежашга ёрдам беради; ахир, овозли матн киритишнинг асосий вазифаси ҳам шу-ку.\nGOOGLE’ДАГИ ОВОЗЛИ МАТН ТЕРИШ\nAndroid’нинг сўнгги версияларидаги Google овозли матн териш хизмати «Ассистент» иловаси таркибига киритилган ва уни кўплаб дастурлар ичида қўллаш мумкин. Бундан ташқари, ташқи клавиатура иловаларининг ҳам аксариятида овозли матн териш опцияси мавжуд, улар ҳам бунда кўпинча Google’нинг тизим имкониятларидан фойдаланишади.\n«Ассистент» ёки Google Now’да овозли қидирувни созлаш учун созламалар – «Настройки»ни очиб, овозли қидирув созламалари, яъни «Голосовой поиск» бўлимига ўтиш лозим. Шу ерда сиз «О’кей, Google» калит сўзининг англанишини ҳамда овозли бошқарувнинг бошқа параметрларини созлашингиз мумкин.\nОвозли матн киритиш функциясини чақириш учун клавиатурадаги микрофон тугмачасига бироз муддат босиб туриш керак бўлади. Шунда овозли матн киритиш интерфейси очилади ва унга айтиб туриб ёздира бошлашингиз мумкин.\nКўча-кўйда узун матнли хабарларни қўлда ҳарф териб ёзиш мушкул. Android-смартфонларда овозли матн теришдан фойдаланса бўлади, лекин у ҳам мукаммал эмас. Барибир буни яхшилаш имкони бор: Google’да ҳам, худди Apple’даги каби, тиниш белгиларини овоз орқали қўйиш функцияси мавжуд. Овозли матн теришда телеграмма услубида гапирган маъқулроқ – аниқ, қисқа ва тиниш белгилари бор жойда тунуффуслар билан. Барибир унда, масалан, «Зайка, купи, пожалуйста, мороженку и вкусняшек на вечер» деган гапни айтиб туриб тўғри ёздириб бўлмайди. Лекин «Купи мороженое и сладкое на вечер», десангиз бўлади. Агарда қурилмангиз микрофони яхши бўлса, бошқа шовқинлар сизнинг нутқингизни босиб кетмайди. Асосийси – телефонингиз сизни «эшитсин».\nGoogle яхши танимаган сўзлар тагида кул ранг чизиқ билан ажратиб кўрсатилади. Унинг устига боссангиз, уни таҳрирлаш учун эҳтимолий вариантлар луғатчаси очилади. Сиз киритишларни қанчалик тез-тез таҳрирлаб борсангиз, вақт ўтиши билан у шунчалик аниқ ишлайдиган бўлиб боради.\nОвозли ёрдамчи билан мулоқотда Google яхши ишлайди. Кўчада ёки уйда овоз ёрдамида Google’га турлича топшириқлар бериб бориш мумкин: эслатмалар ва қайдлардан тортиб, уйғотгични созлашгача. Бу жуда қулай ва деярли идеал даражада амал қилади. Фақат битта муаммо бор: агарда телефон стол устида ётган бўлса ва овозни англаш жараёнида иш столи горизонтал («портретный» эмас, балки «альбомный») ҳолатда турган бўлса, нутқни англаб бўлганидан сўнг Google ундан нимани сўраганингизни эсдан чиқаради ва шунчаки экранни ўчириб қўяқолади. Телефон одатда ясси юзада ётади ва унинг иш столи қай ҳолатда эканини қарамасдан туриб аниқлаш мушкул.\nАлбатта! «Ассистент» билан ишлашингиз жараёнида, у мунтазам тарзда яхши томонга ўзгариб боради. Google ўзининг барча иловаларига, жумладан, овозли қидирув тизимига ҳам нейротармоқларни фаол тарзда жорий этиб келмоқда.\nАфсуски, бу янгиликлар рус тилига кечикиброқ кириб келади, ўзбек тилига эса – анча кеч. Шундай бўлса-да, барчаси яхшиланиб боради ва келажакда овозли ёрдамчилар билан ишлашнинг қулайликларидан фойдалансак бўлади.\n#Android #Google #iPad #iPhone #iPod #Siri #Ассистент #Диктовка #овоз #овозли матн териш


Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси » Энахон СИДДИҚОВА. Икки ҳикоя\nАсосий Ўзбек насри Энахон СИДДИҚОВА. Икки ҳикоя\nЭнахон СИДДИҚОВА. Икки ҳикоя\nЧақириб бўлса ҳам айбларингни юв,\nТо уйга бутунлай кирмасин кетиб.\nТувакдаги гул ҳам тўкилади дув,\nТурмасанг сув қуйиб, эслаб, чақириб.\nБаҳор еру кўкни уйғотди. Бедард хасталикдан қиш ичи муштдеккина қоқ суяк бўлиб қолган меҳрга зориққан, ёлғиз кампирни кўклам ҳавоси айвонга етаклаб чиқди.\nКампир айвондаги ёғоч сўрига беҳолгина чўкиб, хира тортган кўзлари билан атрофга тўлиқиб боқди. Кўзлари айвон адоғидаги қийғос гуллаган олчага тушди. Болаликдаги ўртоғини кўриб қолгандай энтикди. Бор оғирлигини ҳассасига ташлаб, таяниб ўрнидан турди. Товонлари худди увада пахтадай тахланиб, зирқираб оғрийди. У оппоқ, беҳол гуллаган олча олдида маҳзун ўйга толди. Негадир хаста юрагини ғалати ҳаяжон босиб келди. Ўзини митти қизалоқлардай ҳис этди. Беғубор болалиги, тенгқур ўртоқлари, увишган пахса девордан солланиб осилган қантакилар, кўча чангитиб, чопқилаб юрган чоғлари бирма-бир хаёлидан ўтди.\n– Э, воҳ, қанча ою, йиллар бир-бирини қувалаб, сувдек оқиб кетибди. Кечагина ўримга кирмаган жамалак сочлари энди олча гулларидай оппоқ… олча ҳам қарибди, лекин гуллашдан тўхтагани йўқ. Унинг юраги эса аллақачон гулламай қўйган. Кўнгли шу ҳувиллган уйлардек бўм-бўш, ичига чироқ ёқса ёришмайди. Кампир оғир хўрсинди. Қулоғининг тагида онасининг кўрпа қавиб ўтириб, айтган ҳазин нолалари жаранглагандек бўлди:\nОта-онам келди, кетди,\nМеҳри кўзимдан кетмади,\nМеҳрибонларим йўқ учун\nҲеч ким мени ёд этмади.\nушфиқ онаизорининг волалари энди унинг юрагини акс-садосига айлангандай… Кўзи олча тагидаги намозшомгулга тушди. У ҳам кампирга ҳасратли термулиб тургандай… Ажабо, нечун бу маҳзун гул намозшомда гуллайди ёки у ҳам унингдек ёлғизликдан, қоронғуликдан қўрқиб, ўз кўнглини ёритмоқчими? Кампирнинг юраги санчиб оғриб, бўғзига нимадир тиқилди. У кафтини кўксига босганча кимсасиз чорбоғи, ғариб кулбасига ғамангиз назар ташлади.\nКампирнинг дардли дунёсини қалдирғочларнинг вижир-вижири бузди. У қадрдонлари йўқлаб келгандай суюнди, ғуборлари тўкилгандай қуш уясига тикилиб қолди. Уларнинг бир-бирларига меҳрибонлиги, ялаб-юлқашини кўриб, юрагига изғирин ёпирилиб кирди. Муштдеккина бўлиб қолган жуссаси янада чўкди. Ўз-ўзича кимларгадир сўзлана бошлади:\n– Гоҳо шу қушлардаги меҳру оқибат одам боласида йўқ. Биргина ширин сўзни, каломни аяйдилар ҳатто оналаридан… Оёқлари увишиб совқотди. Судралганча юриб бориб сўри четига омонатгина чўкди.\n– Мана ўғли келмаганига йил бўлди-ёв… Ора-сира ўғлининг ўртоқлари, шогирдлари йўқлаб келишади, дуосини олишади. Улардан боласини сўроқлаганча соғинчлари ортидан қурбон қушдек чирқираганча қолаверади. Қандоқ меҳрибон эди болажони, оёқлари оғригудек ёки хасталангудек бўлса, ўзини қўярга жой тополмай атрофида гирдикапалак бўларди:\n– Бувижон, катта бўлсам сизни ҳеч нарсага зориқтирмайман, елкамда опичлаб юраман.\nУ бор умрини, гўзаллигини, ҳусни таровати, соғлиғини ёлғиз ўғлига бағишлади. Отасизлигини билинтирмай, ўкситмай, бировга зориқтирмай катта қилди. Мактабда фаррошлик қилди, кечалари кўз юммай бировларнинг кўрпа-тўшини бутлади, қора ишлардан ҳазар қилмади, лекин кўнгил кўчасига қайрилмади. Йигирма беш ёшида бошига ёққан қорларни ўзи курайдиган бўлди. Аммо гулдек ёшлиги хазон бўлди. Битта-ю битта кўз тиккани шундоқ бағритош, бемеҳр чиқиши етти ухлаб тушига кирмаганди, унинг орқасидан кўраман деган қанча орзу-ҳаваслари бор эди, юрагига зилдек чўккан армонларини ушатмоқчи эди. Йўқ-йўқ, у ўғлидан нолиётгани йўқ. Агар тақдир ёзуғи қайтса, яна ёлғизгинасига жону жаҳонини беришга тайёр.\nТақдирнинг ўгайлиги етмагандек, бутун вужуди ёлғизликнинг зил-замбил тегирмон тошлари остида қолгандек… Балки ўқитмаганида… оддий дурадгорми, тракторчими, бир ҳунарнинг эгаси бўлганида онаизорини соғинтирмасмиди, ташлаб йироқларга кетмасмиди? Шу вайрона кулбаси қушларнинг чуғур-чуғуридек набираларининг қийқириқларига тўларди, балки улар ҳозир бир-бирларига гал бермай оёқларини уқалаб ўтиришган бўлармиди?\nКампирнинг оёқлари симиллаб оғриди. У жонсиз, қоқ суякка айланган қўллари билан тиззаларини уқалади. Яна сўнгсиз хаёлларга толди. Кечалари боши ёстиққа эмас, тошга теккандек тўлғониб чиқади. Ўзини ширин хотиралар билан овутиб-совутади. Ёстиқлари ҳам боласини туш кўради.\nКампирнинг қибласи… ўғли яшаётган томонда, катта шаҳарда, эрта-ю, кеч дуосини қилаверади, тинчлиги, хотиржамлигини сўрайверади, интиқ бўлиб кутаверади, Оллоҳга илтижо қилаверади.\n– Эна, қатиқли мастава олиб чиқдим, иссиғида ичар экансиз.\nУнинг хаёли бўлинди. Қаршисида қўшни қизчани кўриб, қўявер, дегандек сўри четига имо қилди, қўл чўзмади. У ёзғириқларини биров эшитиб тургандек, ўзига келиб истиғфор айтди:\n– Майли, қаерда бўлса ҳам, ишқилиб тинч бўлсин, ёлғизи ўзидан кўпайсин. Худога шукур, ўғли катта шаҳарда, катта ишда. Суқсурдай келини, шириндан-шакар набиралари бор. Давлатга керак эканки, ўшақларда юрипти, келибам қолар… Шукр, қўни-қўшнилари тилло, ёлғизлатиб қўйишмайди. Бири бўлмаса бири иссиқ-совуғидан хабар олиб турибди. Ёлғизгинаси соғ бўлса бўлди. Тобутини бир четини кўтарса, бир кафт тупроқни ўзи сочса…\nКампирни совуқ тер босди. Ҳассага суяниб, бир амаллаб ўрнидан турди. Эрталабдан бери туз тотмаганига қарамай овқатга қарамади. Уйга киришга юраги бетламади, тўрт девор ютаман, дейди. Оёқлари беихтиёр кўча томонга бошлади. Кўчада зоғ учмайди. У дарвоза тагидаги суппачага ўтирди. Изғиринни сезмагандай кўзларини йўлга тикди. Худди ўғли кўча ўртасидан у томонга югуриб, ҳовлиқиб:\n– Онажон, сизни соғиндим, – деб болалигидек чопқиллаб келаётгандай туюлди.\n– Онагинанг ўргилсин-а, – кампир хаёлан ўғлининг норғул бўй-бастини қучиб-ўпиб юзларига суртди.\nТахмон қатидан қўшнисига буюриб, атаб тиктирган қалампир нусха дўппи тахловини бузиб боласига кийдирди. Болагинам-а, бу дўппилар сенга қандоқ ярашади. Бўйгинангга гиргиттон бўлай!\nКампир изтиробли хўрсинди. У ўғли келган тақдирда ҳам дарвоза тагигача хизмат машинаси олиб келиб қўйишини фаромуш қилганди…\nКеч кирди. Кампир ҳамон катта йўлдан нигоҳини узмай ўтирар, қўни-қўшниларнинг:\n– Эна, совуқ ейсиз, уйга киринг, ё бизникига юринг, – деган илтижоларини гўё эшитмас эди.\nКампир юрагини тегирмон тошидек айлантираётган бу уйга киришга, ёлғизлик билан рўбарў келишга ботинмайди. У увишган оёқларини уқалаб, ҳассасига таяниб базўр ўрнидан турди. Захкаш уйига кириб тўшака беҳол чўзилди. Қўл-оёқлари увишиб, дармон кетаётганини ҳис этди. Қўшнисининг боласига овоз беришга чоғи етмади. Уйнинг шифтига, қурт еб мўртлашган вассажуфтларга дардли термилди, шифтдан тўкилган ёғоч тўпонлари кўзларини ачиштирди. Негадир азоб-уқубатлари, қувончларига шерик бўлган қадрдон уйидаги ҳар бир нарса, сандиқдан тортиб жойнамозгача, раҳматли эридан ёдгор қолган қийиққача охирати яқинлашаётганини башорат қилаётгандай, хайрлашаётгандай мискин туюлди. Тиқ этган товушга қулоқ тутиб, эшикка умидворлик, илҳақу интизорлик билан қараб қўйди.\nШукр, у ғарибгина, борига қаноат қилиб ҳалол яшади. Бировга ёмонликни соғинмади, озор бермади. Катта-кичикнинг хизматини қилди. Ўлиги кўчада қолмайди. Эл-юрт, маҳалла-куй “онамлаб” йиғлаб, тепкилаб кўмади. Буни билади. Лекин унинг ёлғиз армони қазои қадарида сўнгги манзилга ўғлининг ўзи қўйса… қабрида ҳам тириклигида тўйиб улгурмаган ёлғизгинасининг бўйлари қолса…\nУ ҳозир кўзларидан нур кетиб, умр дарахти силкинаётган чоғида ўлимдан эмас, ёлғиз ўғлининг сўнгги дақиқаларга етиб келолмаслигидан, тобути олдида етим боладай мунғайиб қолган соғинчу армонлари ўғлининг юрагига тоғдек чўкишидан жуда-жуда қўрқарди.\nДарвозадан кириб кирмасимдан рўбарўдаги сўрида ғариблардай синиқиб ўтирган онагинам мени кўриб, кўзлари яшнаб кетади:\n– Мунча соғинтирмасанг…\nОртимга қараб, кўзларимга хавотирли боқади:\n– Ёлғиз келдингми-а?.. Куёвинг қани? Уйинг тинчми, ахир…\nАйтиб айтолмаган ҳасратларимни нигоҳимдан англайди. Кўнглининг нурлари вужудимга оқиб киради:\n– Майли болам қаноатли бўлавер, қаноатда ҳикмат кўп. Шукронаи неъмат, зиёдаи давлат, деганлар.\nУзоқдан куёвларини кўришлари билан оёқлари оғриғини ҳам унутиб, ўрнидан даст туради. Елкасидан қўш-қўллаб тавоф қилади, дуога қўл очади.\nОна бўлдим, қизим бўй етди. Аммо қачон борсак, субҳи содиқ нонуштага тандирдан янги узилган сомса, патир дастурхонда мунтазир.\nОнам бугун кеч ухлади. Шунча юмушга қачон улгурди?! Лоақал келинларини авайлаб уйғотмабди.\n– Нимага уйғотмадиз, бува, давлениез билан тандирга бордизми?\n– Меҳмонимсан-а, болажоним, ундай дема, ҳафа бўламан-а. Кетаётганимизда атаб асраганлари билан беш-олтита сомсани патир орасига оладилар. – Қудамга илиндим, болам, олиб келганларингда иссиққина еб кетарди-я.\nЁши тўқсондан ошган отам эса куёвларини ўтқазгани жой тополмайди. Гоҳида укаларим онамга ҳазил аралаш танбеҳомуз гапиради:\n– Жуда куёвларизи иззат-икром қиласиз-а, буви. Бунча эркалатиб юборманг.\nОнам бўлса улардан астойдил койинади:\n– Ундоқ деманглар, болажонларим, куёвни пайғамбаримиз сийлаганлар-а. Битта ёмонимизни яхшилар қаторида олиб юрибди, сийласанглар опаларингизни иззати.\nКетаримда яна кўзларимга термулади:\n– Соғинтирмагин-а, болам!\nМен бўлсам, азиз меҳмонингиз бўлиб келиб кетавераман, она. Сиз сўрайверасиз, сўрайверасиз. Мен нодон эса уй ичимдан, боламдан, ишимдан ҳасратимни тўкиб, сизни жон ришталарингизни зирқиратиб боравераман. Мен ғофил нечун сизни кўзларингиздаги мунгли оғриқларини пайқамайман, онажон. Нечун сизни эшитмайман. Сўрасам ҳам сукут қиласиз ёки ўз ғалваларингиз билан дардманд қилгингиз келмайди.\n– Шукр, худонинг берган куни ўтиб турибди.\n– Кейинги сафар икки-уч кун ётадиган бўлиб келиб, бир ҳасратлашаман, таниш дўхтирларга бир соғлиқларини кўрсатаман. Ўйлаб дилимга тугаман. Қайдам, яна уйимга, болаларимга ошиқаман.\n– Ишқилиб қаерда бўлсаларинг, омон бўлинглар, доғларингни кўрсатмасин, дийдор ғанимат-да, – онам чуқур тин олади.\nМашина жилаётганида онамнинг илтижоли, сўнгсиз боқишларидан юрагимда нимадир узилгандек бўлади.\nНима бир-икки кун қолиб армонларини ўлдирсам, бу дунёнинг бир қавати қулаб тушармиди? Турмуш ўртоғим эса йўл-йўлакай аҳволимдан бехабар оғзидан бол томиб мақтайди:\n– Дадам билан бувим жуда аломатлар-да!\nМен эсам изтироб билан ўйлайман. Бу меҳрибончиликлари. ташвишлари, бедорликлари ботинида менинг, болаларимнинг ҳузур-ҳаловати. фароғати, оиламнинг тинчлигини бутлайман, деб муштдеккина бўлиб бораётган онам кўз олдимга келади.\nБир сафар уйимизга борганимда синглим оиласидан ёзғириб, озорланиб йиғлади.\n– Болажоним, гўдакларингни кимга чирқиратасан, сабр арқонини узун ташла, – деди-ю, нима деркин, деб отамга юзланди.\nОтам узоқ сукутга толди, сўнг сокинлик билан қатъий гапирди:\n– Етти пуштимизда оиланинг сири кўчага чиқмаган, – дея ўрнидан туриб кетди.\nЖигаримга юрагим куйди, оғриқлари менга ўтиб шижоатландиму аммо отамга сўз айтиб, аралашишга журъатим етмади. Кейин билсам, отам оқилона йўриғ тутган экан. Синглим арқонни узун ташлаб, ютди. Ували-жували, бахтли бўлиб кетди.\nОна бўлдиму фарзандлик фарзимни узолмаётганим, ғофиллигимдан кўнглимга оғриқлар чўкаверади. Менинг тинчим, бахтимни қўрғонлаб, ўзи тинчсиз, беҳаловат қолган, чойда шама турса, елкаси учса эшикка кўз тутаётган онажонимнинг гардини ўпмоққа фурсатлар тутқич бермайди.\nБир сафар онам ҳузурига узоқроқда бордиму мен нодон айбимни ювиш учунми кўришганимдан сўнг қўлларига янги урф бўлган матодан кўйлаклик тутдим. Негадир онамнинг кўзларига ёш келди. Жумла оламга, аҳли мўминларга, кўплар қаторида оиламизга тан-сиҳатлик, барака-қут, ишларимга ривож тилади:\n– Жудаям чиройлигидан олибсан.\nКейин сандиқни очиб, ўтган байрамда олиб борган кўйлаклигим ёнига қўшди.\n– Нилуфаройга илиндим, болам. Яхши ният билан сепига ташлаб қўйгин. Кийганида онамнинг қўли тегиб, табаррук бўлганди, деб қўясан. Мени дийдорингга зориқтирмасанг бўлди.\nОҳ нодон-а… она меҳри нелигини билмаган, уч ёшида онасидан етим қолиб, ўгай онанинг озори-ю, оби-ёвғонини ичган волиданг, наҳотки, бир оғиз яхши сўзингни гадоси эканлигини англамасанг.\nОнамни соғиндим. Унинг бу дунё ҳасратларидан униққан кўнглига, хира тортган кўзларига нур бўлолсам эди.\nОллоҳдан менга нури ҳидоятлар тилаб турган қўш кабутарларим қошига учгим келяпти.\nЭй, ёлғон дунёлар, бевафо шону шавкатлар, алдоқчи риёлар кўнглимни боғламанг, турмушнинг, тирикчиликнинг тошдан қаттиқ кунлари, бедард йўллар оёғимдан чалманг. Бу дунёда ёлғиз харидорим, дилимнинг шоҳу султони онаизорим ҳузурига ошиқяпман..\nБир қушдек қошига учиб борайин,\nҒариб кулбасига кўчиб борайин,\nИкки дунёйингдан кечиб борайин,\nҚўш дарахтим асра, художон.


Вазапростан – medu.uz – Дорилар ҳақида маълумотлар ўзбек тилида\nHome Йўриқномалар Вазапростан\nПрепаратнинг савдо номи: Вазапростан/Vasaprostan\nТаъсир этувчи модда (ХПН): алпростадил\nДори шакли: инфузияга эритма тайёрлаш учун лиофилизат\nфаол модда: алпростадил (альфадекс билан клатрат мажмуаси) 20 мкг\nёрдамчи моддалар: альфадекс (α-циклодекстрин), сувсиз лактоза.\nТаърифи: оқ рангли гигроскопик лиофил масса.\nФармакотерапевтик гуруҳи: вазодилататор восита (простагландин Е1).\nАТХ коди: С01ЕА01.\nПростагландин Е1 (PG Е1) препарати микроциркуляция ва периферик қон айланишини яхшилайди, вазопротектор таъсир кўрсатади. Тизимли юборилганида силлиқ мушак толаларини бўшашини чақиради, қон томирларни кенгайтирувчи таъсир кўрсатади, артериал босимни ўзгартирмасдан периферик қон томирлар қаршилигини камайтиради. Бунда юракдан қонни отилиб чиқиш кўрсаткичини ва юрак қисқаришлари сони (ЮҚС) ни рефлектор ошиши кузатилади. Эритроцитларнинг эластиклигини ошишига ёрдам беради, тромбоцитлар агрегацияси ва нейтрофилларнинг фаоллигини камайтиради, қоннинг фибринолитик фаоллигини оширади. Ичак, қовуқ, бачадоннинг силлиқ мушакларига рағбатлантирувчи таъсир кўрсатади, меъда шираси секрециясини сусайтиради.\nPG Е1 альфациклодекстрин билан комплексда вена ичига ёки артерия ичига юборилади. Эритма тайёрлаш вақтида препаратнинг комплекси таркибий қисмларга – PG Е1 ва альфациклодекстринга парчаланади. Вена ичига юборилганида фаол модданинг терапевтик аҳамиятли концентрациясига, препаратни юбориш бошлангандан сўнг тезда эришилади, қон плазмасидаги максимал концентрациясига препаратни юбориш бошлангандан сўнг 2 соат давомида эришилади. PG Е1 ярим чиқарилиш даври жуда қисқа бўлган эндоген модда ҳисобланади – қон плазмасидаги концентрацияси юбориш тўхтатилгандан сўнг 10 секунд давомида дастлабки даражасига қайтади.\nPG Е1 ни биотрансформация жараёни асосан ўпкада юз беради, ўпка орқали “биринчи марта ўтишда” фаол модданинг 60-90% метаболизмга учраб, асосий метаболитлар – 15-кето- PG Е1, 15-кето- PG Е0 ва PG Е0 ни ҳосил қилади. Метаболизмнинг асосий махсулотлари буйрак орқали – 88% ва меъда-ичак йўллари орқали – 12% 72 соат давомида чиқарилади. Плазма оқсиллари билн 93% PG Е1 боғланади. Альфациклодекстрининг ярим чиқарилиш даври тахминан 7 минут, буйрак орқали ўзгармаган холда чиқарилади.\nАртерияларнинг сурункали облитерацияланувчи касаллигини III ва IV босқичида (Фонтейн таснифи бўйича) қўлланади.\nЭритмани бевосита инфузияни бажаришдан олдин тайёрлаш керак. Лиофилизат физиологик эритма қўшилиши биланоқ дархол эрийди. Аввалига эритма сутга ўхшаб, хира бўлиши мумкин. Бу самара ҳаво пуфакчалари ҳисобига ҳосил бўлади ва хеч қандай ахамиятга эмас. Қисқа вақтдан сўнг эритма тиниқлашади. 12 соатдан ортиқ вақт олдин тайёрланган эритмани ишлатиш мумкин эмас.\nВазапростанни артерия ичига юбориш\nБитта ампула ВАЗАПРОСТАН лиофилизатининг бир аммпуласидаги моддани (20 мкг гапростадилга тўғри келади) 50 мл физиологик эритмада эритилади. Бошқа тавсиялар бўлмаганида ВАЗАПРОСТАНнинг ампуласини ярмини (10 мк галпростадилга тўғри келади) инфузия учун мўлжалланган қурилма ёрдамида артерия ичига 60-120 минут давомида юборилади. Зарурат бўлганида, айниқса некрозлар бўлганида, препаратнинг ўзлаштирилишини қатъий назорати остида дозасини бир ампула (20 мкг алпростадил) ошириш мумкин. Бу дозаси одатда бир марталик кундалик инфузия учун қўлланади.\nАгар артерия ичига юбориладиган инфузия катетер орқали амалга оширилса, препаратни ўзлаштирилиши ва касалликнинг оғирлигига қараб, препаратни минутига 0,1-0,6 нг/кг дозада инфузия учун мўлжалланган мослама ёрдамида 12 соат давомида юбориш тавсия этилади (вазапростаннинг ¼–½ ампуласига тўғри келади).\nВАЗАПРОСТАННИ вена ичига юбориш:\nВАЗАПРОСТАН лиофилизатининг иккита ампуласидаги моддани (40 мкг алпростадилга тўғри келади) 50-250 мл физиологик эритмада эритилади ва олинган эритма вена ичига 2 соат давомида юборилади. Бу доза кунига икки марта қўлланади.\nЁки 50-250 мл физиологик эритмада эритилган 3 та ВАЗАПРОСТАН ампуласи (60 мкг алпростадил) вена ичига 3 соат давомида кунига бир марта юборилади.\nБуйрак фаолиятини бузилиши бўлган пациентларда (креатинин қиймати >1,5 мг/л бўлган буйрак етишмовчилигида) ВАЗАПРОСТАНни вена ичига юбориш икки соат давомида\n20 мкг дан бошланади. Зарурат бўлганида 2-3 кундан кейин бир марталик дозаси 40-\n60 мкг гача оширилади.\nБуйрак ва юрак етишмовчилиги бўлган беморлар учун юбориладиган суюқликни максимал хажми – суткада 50-100 мл ни ташкил этади. Даволаш курси – 4 ҳафтани ташкил этади.\nДаволаш давомийлиги ўртача – 14 кун ташкил этади, препарат билан даволаш самараси ижобий бўлганида яна 7-14 кун давом эттириш мумкин.\nДаволаш бошланганидан сўнг 2 ҳафта давомида ижобий самара кузатилмаса, препарат билан даволашни тўхтатиш керак.\nМарказий нерв тизими томонидан: бош оғриғи, тиришиш синдроми, бош айланиши, кучли толиқиш, лохаслик хисси, тери ва шиллиқ қаватлар сезувчанлигини бузилиши.\nЮрак-қон томир тизими томонидан: артериал босимни пасайиши, тўш суяги ортида оғриқ, юрак ритмини бузилиши, атриовентикуляр блокада.\nОвқат-ҳазм қилиш тизими томонидан: эпигастрал сохада дискомфорт хисси, диспептик ўзгаришлар – диарея, кўнгил айниши, қусиш.\nТаянч-ҳаракат аппарати томонидан: узун найсимон суяклар гиперостози (4 ҳафтадан ортиқ даволанганда) кузатилади.\nМаҳаллий реакциялар: оғриқ, шиш, эритема, сезувчанликни бузилиши, флебит (вена ичига юборилган сохадан проксималроқ сохада) кузатилиши мумкин.\nЛаборатор кўрсаткичлар: лейкоцитоз, лейкопения, С-реактив оқсилнинг титрини ошиши, трансаминазалар даражасини ошиши.\nБошқалар: кучли терлаш, гипертермия, инфузия қилинган вена жойлашган қўл-оёқлар шиши.\nКам ҳолларда: бўғимларда оғриқ, онгни чалкашиши, марказий генезли тиришишлар, иситма, эт увишиши, брадипноэ, артралгиялар, психоз, буйрак етишмовчилиги, анурия. Ўпка шиши ва ўткир чап қоринча етишмовчилигининг бир неча ривожланган холлари юзасидан хабарлар берилган.\nЖуда кам (1% гача) холларда: шок, ўткир юрак етишмовчилиги, гипербилирубинемия, қон кетиши, уйқучанлик, брадипноэ, нафас фаолиятини сусайиши, трахипноэ, анурия, буйрак фаолиятини бузилиши, гипогликемия, юрак қоринчалари фибриляцияси, II даражали атривентикуляр блокада, қоринчалар усти аритмияси, бўйин мушакларини таранглашиши, кучли таъсирчанлик, гипотермия, гиперкапния, тери қопламалари гиперемияси, гематурия, перитонеал симптомлар, тахифилаксия, гиперкалиемия, тромбоцитопения, анемия.\nАллергик реакциялар: тери тошмаси, терини қичишиши бўлиши мумкин.\nПрепаратни қўллаш ёки катетеризация муолажаси билан боғлиқ бўлган ножўя самаралар препаратнинг дозаси камайтирилгандан ёки инфузия тўхтатилгандан сўнг йўқолади.\nАлпростадилга ёки препаратнинг бошқа компонентларига юқори сезувчанлик. Декомпенсация босқичидаги сурункали юрак етишмовчилиги юрак ритмини яққол бузилишлари, юрак ишемик касаллигини зўрайиши, охирги 6 ой давомида ўтказилган миокард инфарктида қўллаш мумкин эмас.\nЎпка шиши, ўпканинг инфильтратив касаллиги, ўпкани сурункали обструктив касаллигида.\nАнамнезида жигар фаолиятини бузилиши (АСТ, АЛТ ёки гамма ГТ нинг даражасини юқори бўлиши) ва жигар касаллиги, шунингдек қон кетишини ривожланиш хавфини ошиши билан кечувчи касалликлар (меъда ва ўн икки бармоқ ичак яра касаллиги, бош миядаги қон томирларни оғир даражадаги шикастланиши, қон кетишига мойиллиги бўлган пролифератив ретинопатия, йирик жарохатлар ва бошқаларда).\nҚон томирларни кенгайтирувчи ва антикоагулянт воситалар билан ёндош даволашда.\n18 ёшгача пациентларда (самарадорлиги ва хавфсизлиги аниқланмаган) қўллаш мумкин эмас.\nАртериал гипотензия, юрак қон-томир етишмовчилиги (эритувчи-ташувчининг хажмини назорат қилишга алоҳида эътибор бериш керак), гемодиализдаги пациентлар (препарат билан даволашни диализдан кейинги даврда ўтказиш керак), қандли диабетнинг I типи бўлган пациентларда айниқса қон томирларни йирик шикастланишларида ВАЗАПРОСТАН эҳтиёткорлик билан қўллаш керак.\nВАЗАПРОСТАН гипотензив воситалар, вазодилататорлар ва антиангинал воситаларнинг самарасини кучайтириши мумкин. Қон ивишига қарши воситалар (антикоагулянтлар, тромбоцитлар агрегациясини ингибиторлари) ни қабул қилаётган пациентларга бир вақтда ВАЗАПРОСТАНни қўллаш қон кетиши эхтимолини ошириш мумкин. Цефамандол, цефоперазон, цефотестан ва тромболитликлар билан мажмуада – қон кетиши хавфини оширади. Симпатомиметиклар – адреналин, норадреналин – қон томирларни кенгайтирувчи самарасини пасайтирадилар. Агар юқорида санаб ўтилган дори воситалар ВАЗАПРОСТАН билан даволаниш бошланишдан анча бўлмаган вақт олдин қўлланилган бўлса ҳам, препаратлар ўзаро таъсир қилиши мумкинлигини ҳисобга олиш керак.\nВАЗАПРОСТАН препаратини ангиология бўйича тажрибага эга бўлган, юрак қон-томир тизимини узлуксиз назорат қилишни замонавий усуллари билан таниш бўлган ва бунинг учун мувофиқ ускуналарга эга бўлган шифокорларгина қўллашлари мумкин.\nДаволаниш вақтида АБ, ЮҚС, қоннинг биокимёвий кўрсаткичлари, қон ивиш тизимини назорат қилиш керак (қон ивиш тизимини бузилишларида ёки қон ивиш тизимига таъсир этувчи воситалар билан бир вақтда даволанганда).\nЮрак ишемик касаллиги билан хасталанган беморлар, шунингдек периферик шишлари ва буйрак фаолиятини бузилиши (зардобдаги креатинин > 1,5 мг/дл) бўлган пациентлар ВАЗАПРОСТАН билан даволаниш вақтида, уни қўллаш тугаганидан сўнг бир кун давомида касалхонада кузатувда бўлишлари керак.\nБуйрак етишмовчилиги бўлган пациентларда гипергидратация симптомлари пайдо бўлишидан сақланиш учун юбориладиган суюқлик хажми имкон борича кунига 50-100 мл дан ошмаслиги керак. Пациентнинг холатини (АБ ва ЮҚС ни назорат қилиш), динамик кузатиш, зарурат бўлганида, тана вазнини, суюқлик мувозанатини, назорат қилиш, марказий вена босимини ўлчаш ёки эхокардиографик текширишлар ўтказиш керак.\nФлебит (юборилган жойдан проксималроқ сохада) одатда, даволашни тўхтатиш учун сабаб бўлмайди, ялиғланиш белгилари инфузия тўхтатилганидан сўнг бир неча соат ўтгач ёки препарат юбориладиган жой ўзгартирилганида йўқолади, бундай холларда специфик даволаш талаб этилмайди.\nМарказий венага катетер қўйиш препаратнинг бундай ножўя таъсирларини намоён бўлиш частотасини камайтириш имконини беради.\nАмпула шикастланганида лиофилизат нам ва ёпишқоқ бўлиб қолади ва хажми анча камаяди. Бундай холларда препаратни ишлатиш мумкин эмас.\nҲомиладорликда ВАЗАПРОСТАН препаратини қўллаш мумкин эмас. Эмизишни тўхтатиш керак.\nВАЗАПРОСТАН кўчада харакатланиш ёки механизмларни бошқаришда, айниқса даволаш бошланишида, препаратнинг дозаси оширилганида ва бекор қилинганида, шунингдек алкоголь билан бир вақтда қабул қилинганида фаол харакатланиш қобилиятига таъсир қилиши мумкин.\nВАЗАПРОСТАНнинг дозасини ошириб юборилиши артериал босимни пасайиши ва ЮҚС ни тезлашиши билан намоён бўлиши мумкин. Тери қопламларини оқариши, кучли терлаш, кўнгил айниши ва қусиш билан кечувчи вазовагал реакциялар ривожланиши мумкин, бу шунингдек миокард ишемияси ва юрак етишмовчилиги симптомлари билан кечиши мумкин, шу билан бирга инфузия жойида тўқимани қизариши, шиш, оғриқ бўлиши мумкин.\nДозани ошириб юборилиши симптомлари пайдо бўлганида ВАЗАПРОСТАНнинг дозасини камайтириш ёки инфузияни тўхтатиш керак.\nАртериал босим яққол пасайганида бемор ётган холатда оёқларини юқорига кўтариши керак. Симптомлар сақланиб турса, симпатомиметикларни қўллаш керак.\nИнфузияга эритма тайёрлаш учун лиофилизат ампулаларда. Алпростадил 20 мкг дан синдириш учун жойидан юқорида кўп рангли нуқтаси ва қизил нейтрал шиша (Ph.Eur. I тур) ампулаларда.


04 декабр 2020, Тошкент вақти: 10:29\n“Чкалов авиазаводига янги ном берилди”\nВ.Чкалов номидаги Тошкент авиация ишлаб чиқариш бирлашмаси “Тошкент механика заводи” сифатида қайта ташкил этилди (“XXI аср”, 6 феврал). Корхона акциядорларининг навбатдан ташқари йиғилишида ана шу қарор қабул қилинган. Хабарга кўра, ҳар хил деталлар ва механик ускуналарни ишлаб чиқариш ва йиғишга ихтисослашадиган завод Ил-114 ва Ил-76 русумли самолётлар учун эҳтиёт қисмлар ишлаб чиқариш йўналишини сақлаб қолади. Айни пайтда ушбу заводда қурилиш конструкциялари, маиший истеъмол маҳсулотлари, шунингдек, қишлоқ хўжалиги техникаси ва автомобиллар учун бутловчи қисмлар ишлаб чиқарилмоқда.\n“Ўзстандарт” агентлиги журналистга маҳсулот сертификати ҳақида ахборотни беришдан бош тортди”\n“Ўзстандарт” агентлиги маҳсулот сифатига доир маълумотларни беришни уч ҳафтага чўзди (“Новый век”, 6 феврал). Газета мухбири бу борада ахборот олиш учун кутиш билан бирга, агентликка бир неча марта қатнаган. Айни пайтда, агентлик тизимидаги республика сертификат маркази раҳбари А. Зокиров номаълум сабабга кўра “Новый век” мухбирига озиқ-овқат маҳсулотлари берилган мувофиқлик сертификатига доир статистикани беришдан бош тортган. Журналист Т.Ўринбоевага кўра, маҳсулот сифатига масъул бўлган мансабдорлар негадир истеъмолчилар учун муҳим саналган маълумотларни ошкор этишни унчалик хушламайди.\n“7 йил олдинги мудҳиш жиноят фош қилинди: она ўз ўғлини ўлдиртирди”\nСурхондарё вилоятида бундан 7 йил аввал амалга оширилган мудҳиш жиноят фош қилинди (“Ҳуқуқ”, 6 феврал). Бу ҳақда Сурхондарё вилояти прокурори ўринбосари Улуғбек Эгамбердиев хабар беради. Исми ошкор этилмаган 80 ёшли онахон ичиб келиб ҳамиша жанжал чиқаришга одатланган ўғлини ўлдиртирган. Воқеа 2006 йилнинг октябрида рўй берган. Ўғлининг хурмача қилиқлари ва калтаклари жон-жонидан ўтиб кетган она икки ўғлига укаларини ўлдиришни буюрган. Акалар бўғиб ўлдирилган жигарларининг жасадини ҳожатхонага ташлаб юборишган. Шундан кейин хонадон эгалари жиноятни яшириш мақсадида ушбу уйни сотиб, бошқа жойга кўчиб кетишган. Укалари ҳақида эса “Россияга ишлагани кетди” деб гап тарқатишган. Уйни янги сотиб олган кишининг болалари кетма-кет касал бўлавериши ортидан бошланган суриштирувлар мудҳиш жиноятнинг очилишига сабаб бўлган. Ноқобил ўғлини ўлдиртирган она ва қўли қонга ботган акалар тегишли жазога тортилгани хабар қилинган.\n“Жамоат жойларида қулоққа наушник тақиб юришни тақиқлаш таклиф қилинди”\nЎзбекистонда пиёдалар иштирокида рўй бераётган йўл транспорт ҳодисаларига уларнинг қулоғига наушник таққани туфайли транспорт сигналини эшитмай қолаётгани ҳам сабаб бўлмоқда (“Инсон ва қонун”, 4 феврал). Газетага кўра, йўлларда ва жамоат жойларда қулоққа наушник тақиб мусиқа эшитиб юриш ҳайдовчининг ҳаракат пайти телефонда гаплашиши, камар тақмаслиги, маст ҳолда автоулов бошқаришидан ҳам хавфли ҳолат. Журналист Д.Эргашева шуни инобатга олиб, жамоат жойларда, дарсларда ва йўл ҳаракати гавжум жойларда наушник тақиб юриш расман ман этилиши кераклигини таъкидлайди. Айни пайтда, муаллиф наушник тақиб юриш саломатликка зарар экани, вақт ўтиши билан у бош оғриши, қулоқ шанғиллаши ва охир-оқибат карликка олиб келишини ёзади.\n“Иш пайти ногирон бўлиб қолган фуқаро Навоий кон металлургия комбинатидан товон пули ундиролмаётир”\nСамарқанд вилояти Пахтачи тумани Карнаб қишлоғида яшовчи Азизбек Илиев иш пайти тан жароҳати олган ва майиб бўлгани сабабли 50 фоизга иш қобилиятини йўқотган (“Адолат кўзгуси”, 6 феврал). Тиббий комиссия Илиевни III гуруҳ ногирони деб хулоса берган. Қонунчиликка кўра, Азизбек Илиевга у ишлаган муассаса – Навоий кон металлургия комбинати бир йиллик иш ҳақи миқдорида товон пули тўлаши лозим. Аммо Илиевга ҳозирча товон пули берилмаган. Самарқанд вилояти меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш бошқармаси ушбу мажбуриятни бажариш бўйича комбинатдан ваъда олинганини маълум қилган.\nЁнғин қоидасини бузган 10 мингдан ошиқ мансабдор жазоланган”\n2013 йилда Ўзбекистонда рўй берган ёнғинларнинг 72,4 фоизи аҳоли тураржойларига тўғри келган (“Ўзбекистон овози”, 5 феврал). Ички ишлар вазирлиги расмийси Анвар Худойқуловга кўра, ёнғинларнинг 39 фоизи оловдан эҳтиётсизлик билан фойдаланиш, 28,5 фоизи электр жиҳозларининг носозлиги, 17,4 фоизи иситиш печларидан нотўғри фойдаланиш ва 10,8 фоизи болаларнинг олов билан ўйнаши оқибатида содир бўлган. Текширувлардан кейин ёнғин хавфсизлиги қоидаларини бузган 10170 нафар раҳбар ва жавобгар шахс 354 миллион сўмдан ортиқ миқдорда маъмурий жавобгарликка тортилган. Ёнғин эҳтимоли мавжуд бўлган 3823 та бино ва иншоотларнинг фаолияти вақтинча тўхтатилган.\n“Ўзбекистон аэропортларида қўл юки орасида суюқлик олиб ўтиш ман қилинди”\nЖорий йил 1 февралдан Ўзбекистон аэропортларидан учиб ўтадиган йўловчиларга ҳаво кемаси саҳнида қўл юки таркибида барча турдаги суюқликлар, аэрозоллар ва гелларни олиб кетиш тақиқланди (“Оила даврасида”, 6 феврал). Суюқликлар йўловчиларнинг рўйхатдан ўтказилган багажига жойлаштирилиши лозим. “Ўзбекистон ҳаво йўллари” компаниясига кўра, истисно тариқасида болалар овқати ва парвоз вақтида мунтазам талаб этиладиган дори воситалари олиб кетишга рухсат этилади. Болалар овқати ва дори воситалари шаффоф, зич ёпиладиган, ҳажми 1 литрдан кўп бўлмаган пластик пакетларга жойлаштирилган бўлиши керак.\n“Инглизлар “cotton” – пахта сўзини Навоийдан ўрганган”\nИнглиз тилидаги “сotton” – пахта сўзи Алишер Навоий ишлатган катон (канопдан тўқилган кийимлик маъносида) сўзидан олинган (“Диёнат”, 6 феврал). “Бинобарин, даласига пахта экмаган инглизларнинг тилида уни ифодаловчи сўз аслида бўлмаган... Инглизлар пахта тилларида номлаш учун канопни билдирувчи cotton сўзини ола қолишган ва Навоий асарларидан аёнки, у бизнинг сўздир” деб ёзади муаллиф Р.Умматов. “Адмирал, алгебра, утюг, кирпич, карандаш деган аллақанча сўзларимиздан европаликлар фойдаланмоқда.... Француз фантасти Жюл Верн “Клодиус Бомбарнак” романида паранжи, қушбеги, девон каби ўзбек сўзларини қўллайди. Сипай кимлиги ҳар бир инглизга аён – аскар, жангчи дегани, у биздаги сипоҳ, сипоҳий сўзининг бузилган шаклидир” деб ҳисоблайди муаллиф.


Мессининг “ПСЖ”га қарши даҳшатли статистикаси - Darakchi\nМессининг “ПСЖ”га қарши даҳшатли статистикаси\nСПОРТ 15.02.2017, 10:52\n“Барселона” жамоаси ЕЧЛ нимчорак финали илк ўйинида сафарда “ПСЖ” меҳмони бўлиб, 0:4 ҳисобида мағлубиятга учратди.\nУшбу ўйинда каталонияликлар етакчиси Лионель Месси рақиб дарвозаси томон бирор маротаба ҳам зарба бера олмади. Беш карра “Олтин тўп” соҳиби парижликлар жарима майдонида бирор марта ҳам тўпга тегинмади.\nБу ҳолат Мессида мавсумда биринчи бор содир бўлмоқда. Аргентиналик футболчининг кечаги учрашувдаги статистикаси жуда ҳам дахшатли кўриниш олди: гол – 0, аниқ узатма – 0, дарвоза томон зарба – 0, вазиятлар яратиш – 0, аниқ узатмалар – 15%.


Россия ва НАТО Брюссел ва Москвада элчихоналар очиш имкониятини кўриб чиқди\nНАТО ва Россия Федерацияси Брюссел ва Москвадаги миссиялар ишини тиклайди – Столтенберг\n12 Yanvar 21:05 Жаҳон\nБрюссел МИССИЯ МОСКВА МУЗОКАРАЛАР НАТО нато иттифоқчилари РФ\nШимолий Атлантика алянсидаги иттифоқчилар батафсилроқ музокаралар олиб бориш учун Россия вакиллари билан алоқани тиклашдан манфаатдор.\nНАТО ва Россия Брюссел ва Москвадаги миссияларини қайта фаоллаштиришга тайёр. Бу ҳақда 12-январ, чоршанба куни бўлиб ўтган матбуот анжуманида НАТО бош котиби Йенс Столтенберг маълум қилди.\nБрюсселдаги музокаралар якунида Шимолий Атлантика алянси раҳбари музокаралар осон кечмагани, томонлар ўртасида жиддий келишмовчиликлар сақланиб қолганини айтди.\n«НАТО иттифоқчилари ва Россия ўртасида жиддий тафовутлар сақланиб қолмоқда. Уларни бартараф этиш осон бўлмайди, бироқ НАТО иттифоқчилари ва Россиянинг бир столга ўтириб, муҳим мавзуларни муҳокама қилгани ижобий сигналдир», – деди Столтенберг.\nНАТО бош котибининг қўшимча қилишича, НАТО иттифоқчилари Россия томони билан батафсилроқ музокаралар ўтказиш учун яна учрашишга тайёр.\n“Оʻзаро ҳамкорликка келсак, НАТО иттифоқчилари фуқаролик ва ҳарбий алоқа каналларини ривожлантириш имкониятларини излаш, шунингдек, Москва ва Брюсселдаги ваколатхоналаримиз фаолиятини тиклаш имкониятларидан манфаатдор”, – деди Столтенберг.\nТолибон Афғонистонда яна паспорт беришни бошлади\nЭрдўған яна Озарбайжонга етиб келди\nРоссия ва Тожикистон президентлари Афғонистондаги вазиятга оид масалаларни муҳокама қилишди\nЛавров Украина билан уруш эҳтимолини изоҳлади


Б. Шомуратова ЎҚув жараёнини таълим технологиялари асосида лойиҳалаштириш. Урганч шаҳри – 2011 йил Тақризчилар\nБ. Шомуратова ЎҚув жараёнини таълим технологиялари асосида лойиҳалаштириш. Урганч шаҳри – 2011 йил Тақризчилар\nНазвание Б. Шомуратова ЎҚув жараёнини таълим технологиялари асосида лойиҳалаштириш. Урганч шаҳри – 2011 йил Тақризчилар\nРазмер 279.71 Kb.\nхоразм вилояти педагог кадрларини кайта тайёрлаш ва малакасини ошириш институти\n«Псиҳология, педагогика, мактабгача ва бошланғич таълим» кафедраси катта ўқитувчиси\nЎҚУВ ЖАРАЁНИНИ ТАЪЛИМ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ АСОСИДА ЛОЙИҲАЛАШТИРИШ.\nУрганч шаҳри – 2011 йил\nТақризчилар: Т.Сотлиқов – Педагогикика фанлари номзоди ВПКҚТМОИ профессори.\nН. Ахмедова – Урганч шаҳар ХТБ методика кабинети бош мутахассиси.\nВилоят педагог кадрларини қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш институтти 2011 йил ___ ____________ илмий кенгашининг ________ йиғилишида кўриб чиқилди.\nТаълимнинг янги модели жамиятда мустақил фикрловчи эркин шахснинг шақлланишига олиб келади .\n^ ПЕДАГОГИК ТЕХНОЛОГИЯЛАР ҲАҚИДА\nМустақиллик йилларида Ўзбекистон Республикасида амалга оширилган таълимий ислоҳотлар ягона мақсад – баркамол шахс ва малакали мутахассисни тарбиялаш ҳамда тайёрлашга йўналтирилган бўлиб, мазкур мақсаднинг тўлақонли амалга оширилиши ўзлуксиз таълим тизимини қайта шақллантириш, унинг мазмунини ижтимоий талабларга мувофиқ равишда янгилаш асосида таъминланади.\nБаркамол шахс ва малакали мутахассисни тарбиялашда муҳим ўрин тутувчи таълим тизимига илғор ғояларни тадбиқ этиш ва шу асосда унинг мазмунини такомиллаштириш зарурдир.\nУшбу жараён таълим тизимининг демократик ва инсонпарварлик тамойилларига асосланади.\nКадрлар тайёрлаш миллий дастури ғояларининг амалга оширилиши эркин фикрловчи, ижодкор, маънавий бой, миллий истиқлол ғояларига содиқ ва юксак касб маҳоратига эга бўлган шахснинг шақлланиши учун зарур шарт – шароитни вужудга келтириши лозим.\nҲозирги пайтга келиб, ҳукуматимиз томонидан бу соҳани ривожлантиришга қаратилган бир қанча чора – тадбирлар амалга оширилмоқда:\n- Ўзлуксиз таълим тизими таълим муассасаларининг таркибий тўзилишида туб ўзгаришлар амалга оширилди ва изчил ривожлантирилмоқда;\n- Кадрлар тайёрлаш ва ўзлуксиз таълим тизимининг меъёрий ва меъёрий – ҳуқуқий шарт – шароитлари («Таълим тўғриси» даги қонун, низомлар, концепциялар) яратилди.\n- Илмий педагогик шарт – шароитлари (ДТС, дастурлар, дарсликлар) яратилди ва такомиллаштирилмоқда;\n- Таълим муассасаларининг молиявий хўжалик фаолиятини амалга ошириш ва таълим жараёнини ташкил қилиш борасидаги мустақиллиги ва ҳуқуқлари кенгайтирилмоқда;\n- Замонавий илғор педагогик ва ахборот технологиялари оммалашмоқда.\nРивожланишга юз тутаётган республикамиз таълим тизими учун бу жуда муҳим бўлиб, ўрта – махсус, касб – ҳунар таълими ходимлари, мактабгача таълим муассасалари тарбиячилари, умум таълим мактабларининг ўқитувчилари таълим технологияларини ўзлаштиришлари, ҳамда амалиётда қўллашлари энг мухим вазифа бўлиб қолмоқда.\n«Педагогик технология» атамаси таълим жараёнига янгича, ўзига хос белги ва хусусиятларга эга бўлган тизимли ёндашувга асосланади. Бу таълим жараёнига инновацион ёндашув демакдир, жаҳон педагогикаси амалиётида қўлланиладиган қатор метод ва усуллар, ўқитиш шақлларини ўқувчи шахси, интеллектуал имкониятлари, миллий ва ижтимоий хусусиятларини инобатга олган ҳолда олиб кириш демакдир.\nПедагогик технология хозирги замон дидактикаси ва педагогикаси тараққиётининг маҳсули. Педагогик технология педагогиканинг такомиллашиб келаётган вазифаларини амалга ошириш йўлидаги янги босқич деб ҳисоблаш мумкин. Педагогик технология назарияси фан сифатида педагогика фанининг алоҳида йуналишини ташкил этади ва ўз мақсади, вазифалари муаммолари ва бошқа назарий асосларга эга. Педагогик технология ривожланишда давом этар экан, бошқа фанлар билан богликликларга эга.\nПедагогик технология таълим – тарбия жараёни сифатида иштирокчиларнинг фаолиятлари орқали амалга оширилади. Педагогик технология жараёнининг мақсади баркамол инсонни шақллантириш ва ривожлантириш бўлиб қуйидагилардан иборат.\n- ёшларга таълим – тарбия бериш;\n- ахборотларни авлоддан - авлодга ўзатиш;\n- ўқувчини мустакил фикрлашга ўргатиш;\n- билим, кўникма, малакаларни ўргатиш ва ўзлаштиришга эришиш;\n- турли методларни қўллаш ва такомиллаштириш;\n- мониторинг олиб бориш ва таҳлил;\n- таълим – тарбия жараёнида инсонпарварликка эришиш;\n- ўқувчининг тайёргарлик даражаси ва ёш хусусиятларини ҳисобга олиш;\n^ Педагогик технологиянинг назарий ғоялари.\nТаълим тизими олдига баркамол шахсни шақллантириш ҳамда ахборот технологияларидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш каби янги, долзарб вазифалар қўйилмокда. Мазкур вазифалар педагогик технология назариясини яратиш ва таълим жараёнини пухта лойиҳалашга эришиш заруриятидан келиб чиқмоқда.\nПедагогик технология назарияси ва уни таълим жараёнида қўллаш муаммоларига бағишланган замонавий тадқиқотлар мазкур назария таълим ривожини таъминлашдаги аҳамиятини чуқур англаб етиш, унинг имкониятларини аниқлаш ва кенг кўламли ахборот майдонини эгаллашга ёрдам беради.\nПедагогик технология назариясини шақллантириш ва ундан фойдаланиш механизмини билиш энг самарали шақл ва методларни англаш ва бу методлардан ўз ўрнида тўғри фойдаланиш имконини беради.\nЎқув жараёни учун таълим услубларини танлашнинг муҳим шарти ўқувчиларни билим даражаларини олдиндан таҳлил қилиб, уларни кўникма ва малакалари қай даражада эканини аниқлаш зарур.\nЎҚУВ ЖАРАЁНЛАРИНИ ЛОЙИҲАЛАШТИРИШ БОСҚИЧЛАРИ\nЎқитувчининг машғулотларни муваффақиятли ўтказиш учун уларга пухта тайёргарлик кўриш муҳим аҳамиятга эга.\nМаълумки, дарс самарадорлигига эришишнинг 60-80 фоизи ўқитувчининг машғулотларга тайёргарлик кўришига, яъни таълим жараёнини тўғри лойиҳалаштириши, ташкил этиши ва уни амалга оширишига боғлиқдир.\nЎқув режасида ўқув фанига ажратиладиган ўқув соатларини, чорақликлар бўйича тақсимлаш мўлжалланади. ДТС талаблари асосида тузилган ўқув дастурида ўрганилиши лозим бўлган ўқув материалининг ҳажми, унинг мавзулар бўйича тақсимланиши ва ҳар бир мавзуни ўрганиш вақти белгилаб олинади. Ўқитувчи нимани, қачон ва қандай ўргатилишини жуда аниқ тасаввур қилиши лозим.\nҲар бир педагог ходим касб мутахассислигига эга бўлиши шарт. Ўқитувчи малака ошириш курсларида ўқиб ўз ихтисослиги бўйича маҳоратини ошириб бориши керак. Педагог ходим тинмай ўз устида мустақил ишлаши, билимини ошириб бориши зарур, таълим соҳасидаги янгиликлардан хабардор бўлиб, ўз мутахассислик йўналишидаги фан янгиликларини ўрганиб, ўзининг иш фаолиятига тадбиқ қилиб бориши зарур. Ўқитувчиларнинг тайёргарлик мазмуни тажрибали ва эндигина ўқитувчилик қила бошлаган педагоглар учун турлича бўлади. Аммо ишнинг бу босқичи тажрибасидан қатъий назар ҳар бир ўқитувчи учун мажбурийдир.\nЖамиятдаги ижтимоий – иқтисодий ислоҳотлар ёш мутахассислар олдига янги талаблар қўймоқда. ДТС, ўқув режа ва дастурларда ўзгаришлар юз бермоқда, таълимнинг замонавий таълим технологиялари, ахборот технологиялари пайдо бўлмоқда, янги дарсликлар ва ўқув қўлланмалари нашр этилмоқда. Ўқитувчи йиллик, чорақлик ва алоҳида дарс машғулотларига тайёргарлик кўраётганида буларнинг ҳаммасини ҳисобга олиши лозим.\nЎқитувчининг машғулотларга тайёргарлик кўриши ҳақида гап борганда, жуда кўп ҳолларда фақат бир ўқув куни учун зарур ҳамма нарсаларни ўйлаб олиш, режалаштириш ва таъминлашнигина назарда тутилади. Бундай деб ўйлаш нотўғри. Педагог ходим йиллик, чорақлик тайёргарлик кўрмасдан туриб, алоҳида дарсга тўғри тайёрланиб билмайди.\nЎқитувчининг йиллик (чорақлик) тайёргарлиги.\nЎқитувчининг ўқув йилига (чорақликка) тайёрланаётганида ўзининг мутахассислик фани бўйича ўқув режа ва дастурларини ўрганади, бошқа фанлар дастурлари билан танишиб чиқиб дарс лойиҳаларини фанлараро боғлашни режалаштиради.\nТажрибали ўқитувчилар бутун бир йилга мўлжаллаб умумий таълим режасини тўзадилар.\nЎқитувчи йиллик, чорақлик тайёргарликда ДТС бўйича дастур, методик қўлланмалар, дарсликлар (ўқувчиларга етарли) бўлишига эришиши керак. Йиллик режадаги ҳамма мавзуларни ҳам ноанъанавий интерфаол методларда лойиҳалаштириш шарт эмас. Чорақлик режа бўйича тайёргарлик кўраётганда ўқитувчи режадаги мавзуларни ўрганиб чиқиб, керақли жиҳозларни, кўргазмали қуролларни, методик қўлланмалар, техник воситаларни олдиндан тайёрлайди. Ҳар бир мавзуни қандай интерфаол услубларда ўтказиш мумкинлигини ижодий режалаштириб, ана шунга қараб тайёргарлик кўриши зарур.\nМаълумки, ҳар қандай педагогик технология таълимни ривожлантирувчи тамойилларга асосланган бўлиб, ўқувчи шахсни тарбиялашга йуналтирилган бўлиши лозим.\nЎқитувчи ва ўқувчилар ўртасидаги ўзаро ҳамкорлик, ўзаро мулокот, уларнинг бир-бирларига нисбатан курсатадиган акс таъсирлари энг замонавий талабларга жавоб бера олиши зарур. Бунинг учун ўқитувчи, энг аввало, таълим – тарбия жараёнини ташкил этишга нисбатан қуйилувчи талаблар, таълимни ташкил этиш ва бошқариш тамойилларини билиши ва бу тамойилларга амал қилиши лозим.\nЎқувчиларни ақлий ва жисмоний жиҳатдан ривожлантиришга каратилган методлар, машқларни билиши ва тўғри танлай олиши ўқув жараёнини ташкил этишда юзага келадиган муаммоларни бартараф қила билиш, синфда ишчанлик мухитини ҳосил қила билиш, ўқувчиларда таълимга (мавзуга) нисбатан қизиқувчанликни кучайтира олиш, ўқувчи фаолиятини тўғри баҳолай олиш муҳим аҳамият касб этади.\nПедагогик технологияга хос бўлган баъзи тамойиллар:\n1) бир бутунлик, яхлитлик тамойили – ушбу тамойил икки жиҳатни ўзида акс эттиради.\n- таълим – тарбия ҳамда шахс камолоти бирлиги\n2) асослилик тамойили – мазкур тамойил фанларнинг хусусиятига кўра турли йўналишларга бўлинган. Ҳар бир ўқув фани унинг учун «ядро» (ўзак) ҳисобланадиган маълумотларга эга бўлиб, ушбу билимлар ўқувчилар томонидан урганиш, мустакил билим олиш, ўзлаштирилган билимларни кенгайтириб бориш асосида таянч тушунчага эга бўлиш тамойили.\n3) таълим мазмунини инсонпарварлаштириш тамойил\n- инсонпарварлаштириш бу – инсон ва жамият ўртасида (ўқувчилар билан – ота-оналар, дустлари, ўқитувчилар) юзага келувчи муносабатлар жараёнида инсон (шахс) омили унинг кадр киммати, ор-номуси, хуқуқ ва бурчини хурматлашга асосаланган фаолиятни ташкил этиш жараёни.\nИнсонийлаштириш – барча шароитлар шахс ва унинг камолоти учун деган ғоя асосида ташкил этилувчи жараёндир.\nТаълим жараёнини лойихалаштиришда ҳар бир ўқитувчи ушбу тамойилларга амал килиши лозим.\nЎқувчи ва ўқитувчи ўртасидаги муносабатлар инсонпарварлик мезонлари асосида ташкил этилиб нохуш ҳиссиётларни бартараф этишга йуналтириши лозим.\nЎқитувчи ва ўқувчи орасидаги муносабат, эришилган ютуқлардан завкланиш таълимга нисбатан чанқоқлик (ўқувчиларни қизиқтира олиш) билан интилиш ҳамда биргаликда ижоди мулокотга кириша олиш лозим.\nЎқитувчининг навбатдаги мавзуга тайёргарлик кўриши.\nЎкитувчи томонидан ҳар бир дарсни яхлит кўра билиш ва уни тасаввур этиш учун бўлажак дарс жараёнини лойихалаштириб олиш керак.\nИжодкор ўқитувчи ҳар бир дарс соатини олдиндан кўра олади тасаввурида жонлантира олади дарснинг мавзусига мос метод, машқ, уйинларни тадбиқ қилиб дарс технологиясини яаратиш махоратига эга бўлиши лозим, бунда ўқувчилар хусусиятларини, билим – кўникма, малакаларини ҳамда ДТС талабларини ҳам ҳисобга олган ҳолда дарс методларини танлаш лозим. Ўқувчиларга бериладиган топшириқлар, янги ахбортлар, янги билимлар ДТС талабларини ҳисобга олган ҳолда берилиши мақсадга мувофиқдир.\nЎқувчи учун якка ҳолда, гурухларда ишлаш, жамоада ишлаш, ўзгалар фикрини эшитиш ва хурмат килиш энг асосийси мустакил фикрлаш ўз фикрини эркин баён килишга ўргатиш ўқувчини келажакда турли шароитларда билим олиш имкониятларини очиб беради.\nЎқитувчи навбатдаги мавзуга сифатли тайёргарлик кўриши учун мавзуни ўрганиб чиқади. Дарсга тайёргарлик кўраётганда ўқувчиларга янги мавзуни ўргатиш учун илғор метод ва усулларни танлашга алоҳида эътибор қаратиши керак. Мавзуга тайёргарлик кўраётганда дарсни лойиҳалаштиришда шу дарсдан кўзланган т а ъ л и м и й мақсад, т а р б и я в и й мақсад ҳамда р и в о ж л а н т и р у в ч и мақсадларни эътиборга олиб, дарс ишланмаси тайёрлаши лозим. Дарсга керақли жиҳозлар, кўргазмали қуроллар, техник воситалар ҳамда тарқатма материалларни етарлича тайёрлаш билан бирга ўқувчиларни эртага ўтказиладиган машғулотга қизиқтириб қўйиш ҳам мақсадга мувофиқдир.\nЎқитувчининг ўқув дастуридаги навбатдаги мавзуни ўрганишга тайёргарлик кўриши қуйидагилардан иборат:\n- ўқувчилар билан машғулотни қайси интерфаол усулларда ўтказиш ва фанлараро алоқаларни қўлланиш режалаштирилади;\n- кўргазмали қуроллардан, тарқатма материаллардан, техник воситалардан фойдаланишни ўргатиш лозимлиги режалаштирилади\n- машғулотларида ўқувчиларга гуруҳларда ишлаш (индивидуал ишлаш) йўл – йўриқлари режалаштирилади;\n- дарс машғулотларида ўқувчиларга топшириқларни бажариш тартибини тушунтириш, гуруҳларда ишлаш ҳамда фаоллаштириш услублари режалаштирилади;\n- ўқувчиларни гуруҳларда топшириқни фаол бажаришлари ҳамда улар ўз – ўзларини баҳолашлари рағбатлантириш режалаштирилади.\nЎқув машғулотига тайёргарлик кўриш ўқитувчининг бутун тайёргарлик ишининг якунловчи ва ҳал қилувчи босқичидир.\nЎқувчиларга интерфаол методларда таълим ва тарбия бериш самаралари, уларнинг билимларни чуқур ва пухта ўзлаштириб олишлари, ривожланиши ана шу тайёргарликка боғлиқдир.\n^ ИНТЕРФАОЛ МЕТОДЛАРНИ МАШҒУЛОТ МАҚСАДИГА МУВОФИҚ ТАНЛАШ.\nИнтерфаол методларни, албатта, машғулотнинг мақсадидан келиб чиқиб танланади.\nИнтерфаол машғулот турлари кўп бўлиб, уларни дарс мавзусининг хусусияти ҳамда машғулот мақсадларига мувофиқ танланади.\nМашғулотда вақтдан унумли фойдалниш зарур. Зарур воситаларни тўғри танлаш, тайёрлаш ҳамда ўқувчиларни қизиқтириш ва уларни вазифаларини белгилаб бериш мақсадга мувофиқдир.\nҲар бир фаннинг хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, ҳар бир мавзу буйича машғулот учун энг мақсадга мувофиқ бўлган интерфаол ёки ананавий методларни тўғри танлаш зарур.\nМашғулот мақсадларидан келиб чикиб тўғри танланган услуб, машқ, методларни қўллаш машғулотни қизиқарли ва самарали бўлишини таъминлайди.\n^ Интерфаол усулларни қўллашда нималарга аҳамият каратиш лозим.\nПедагогик технологияларни амалда қўллашда ҳар бир фаннинг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда ҳар бир дарс мавзусини кам вақт сарфлаб юқори самара билан ўзлаштиришга эришиш зарур. Бир хил хажмдаги ўқув материалини ўқувчиларга етказиш учун турли педагогик технологиялардан фойдаланилганда турлича микдордаги ўқув вақти сарфланиши мумкин. Масалан баъзи интерфаол методларда бошқа методларга нисбатан кўп вақт сарфланиши мумкин. Интерфаол методлар ҳамма мавзулар учун ҳам бир хил қулай бўлмаслиги мумкин. Лекин бу методлар қайси мавзулар учун кулайлигини аниқлаб ҳамда олдиндан пухта уйлаб режалаштириш мақсадга муофиқдир.\n^ Педагогик технология йўналишидаги дарсларни ташкил этиш тамойиллари.\nБу жараённи олиб боришда қуйидаги тамойиллар қоидаларга риоя килиш мақсадга мувофиқдир.\nВақтдан унумли фойдаланиш, ўзининг ва ўзганинг вақтини кадрлаш, фикр-мулохазалар билдиришда асосий мавзудан четга чиқиб кетмаслик.\nЎқувчиларнинг фикр – мулохазаларига ижобий муносабатда бўлиш. Улар билан ҳамкор ҳамжиҳат бўлиш.\nТанқид қилмаслик, танбех бермаслик. Ҳар қандай вазиятда сўзловчи ўқувчини диққат билан эшитиш, бошқалар фикрига кенг феъллик билан ёндашиш. Нотўғри фикр билдирган ўқувчига нисбатан кескинлик қилмаслик, бундай ҳолларда ўқувчига ўз хатосини ўзи топишига ёрдам бериш.\nТопшириқларни тушунарли қилиб бериш, жавобларни аниқ ва қисқа қилиб сўзлаш, бошқаларнинг сўзини булмаслик, навбат билан гапириш.\nЎқувчилар билишни хохлаган вақтда улар учун қизиқарли бўлган нарсани кенгроқ тушунтириш.\nЎқувчига ўз фикрларини билдира олиш учун имконият бериш, бунинг учун кулай вазият яратиш ҳамда ижобий муносабат билдириш.\nМухокамаларда ва рагбатлантиришда ҳолислик ва самимимйликка риоя килиш хушёр, зийрак, сезгир, сергак бўлиш.\nЎкитувчи педагогик технологиянинг энг асосий иштирокчиси ҳисобланади. Шунинг учун ҳар бир ўқитувчи ўзининг касбий билим, куникма, малака ва махоратини мунтазам ошириб бориши бу мақсадлар учун зарур шароитларни яратиб бориши лозим.\nЎқувчи педагогик технологиянинг асосий истеъмолчиси ҳисобланади. Унинг ўқитувчи рахбарлигида билимларни ўзлаштириши, таълим-тарбия олиши, мустақил фикрлаши ва ишлашга ўрганиш жараёнида юқори натижаларга эришиш орқали асосий мақсади амалга оширилади.\nНатижа ўқувчилар олган таълим-тарбия даражаси билан белгиланади. Буни айрим ўқувчи учун алохида ҳамда барча ўқувчилар учун умумий ўртача даражаларда белгиланади. Бу даражалар турли диагностика кўрсаткичлари орқали аниқланади. Натижалар самарали булса, педагогик технологиянинг узоқ вақт қўлланилиши таъминланади.\nИлм беришда кетма – кетлик қоидалари:\nИлмларни асосли равишда урганиш лозим.\nАсослар мустаҳкам бўлиши лозим.\nКейин урганадиган билим шу асосга таянсин.\nЎргатиладиган нарсалар жуда аниқ бўлиши керак.\nКейинги билим олдингиларга асосланиши керак.\nҲамма нарса ақл, хотира, нутққа тенг бўлиши керак.\nБола ёши ва кобилиятига мос келадиган ҳамда ўзи қизиқадиган нарсаларни ўргансин.\nБоладан яхши тушуниб олгани, у яхши ўзлаштирган нарсани талаб этиш лозим.\nБолани хотирасини иложи борича толиктирмаслик.\nҲар бир фан қисқа ва аниқ қоидадан иборат бўлиши.\nҲар бир қоида ихчам ва аниқ баён этилиши керак.\nҲар бир қоидадан сунг мисоллар билан исботлаш керак.\nПедагогик технология жараёни серкирра бўлиб унга тайёргарлик ҳам ўзига хос босқичлардан иборат.\nПедагогик технология йуналишидаги дарсларга тайёргарликнинг асосий босқичлари:\n- мақсад танлаш;\n- мазмун (ДТС);\n- воситалар тайёрлаш;\n- ўқувчиларни тайёрлаш (ўқувчиларни қизиқтириб қуйиш);\n- ўқитувчининг тайёргарлиги;\n- дарс учун машқ, уйин, методларини танлаш;\nПедагогик технологияда таълим – тарбия жараёни бутун машғулот давомида ўқувчи фаоллиги ва қизиқувчанлигини мунтазам равишда уйғотиб бориш мақсадини кўзда тутади.\nВилоятимизда илғор педагогик технологияларни ўзларининг иш жараёнларига тадбиқ қилиб ёшларга таълим – тарбия беришда юқори самарадорликка эришаётган мактабларимиз сони кундан кунга кўпаймоқда. Ана шундай таълим масканларида фаолият юргизаётган ижодкор ўқитувчиларимизнинг ишларидан (дарс ишланмаларидан) намуналар келтирамиз.\n^ Урганч шаҳар 12-сон мактабининг бошлангич синф ўқитувчиси Бибиражаб Алланазарованинг 4-синфда Укиш фанидан 1 соатлик дарс ишланмаси:\nДарснинг мавзуси: Мустакиллик муборак хур Ўзбекистон!\n^ I. Дарснниг мақсади:\n1. Таълимий мақсад:\nЎқувчиларнинг “Миллий мафкўрамиз бош ғояси" "Мустакиллк одимлари" мавзулари орқали олган назарий билимларини мустахкамлаш Ватанимиз тарихи хақида кенгрок билим бериш.\n^ 2. Тарбиявий мақсади:\nЯнги мавзу орқали ўқувчиларни иймонли эътикодли ватанпарвар, мустакиллик ғояларига содик инсонлар қилиб тарбиялаш.\n3. Ривожлантирувчи мақсад.\nЎқувчиларга ватанпарварлик ғояларини сингдириш уларни эркин фикрлашга тўгри мушоҳада юритишга ўргатиш.\n^ II.Дарсллиллг тури: бахс мунозараларга асосланган интеллектуал уйин дарси. Дарс "Ақлий хужум” усулида олиб борилади.\n1. Ислом Каримов асарлари.\n2.Ўзбекистон Республикасининг давлат рамзлари.\n3. "Мустакиллик куёши асло ботмасин!" кургазмаси.\n4. Таркатма материаллар.\n5. "Тўғри жавобни топ!" уйини учун кўргазма.\n6. Мавзуга мос суратлар.\n^ IV. Дарснинг режаси:\n1. "Тарихингдир минг асрлар ичра пинхон ўзбегим ... "\n2. "Хур Ўзбекистони бордир Ўзбекнинг ... "\n3." ёшинг сархадлари кенг бўлди ... "\n4. "Хеч кимга бермаймиз сени. Ўзбекистон!"\n5. "Карвонинг бошлайвер Юртбошим!"\nДарс машғулоти ўқитувчи ва ўқувчиларнинг ўзаро саломлашувидан бошланиб Ўзбекистон Республикасининг Давлат мадхияси куйланади.\nЎкитувчи: Қани болалар айтинглар-чи мактабда укиш давомида нималарни ургандингиз?\n1-ўқувчи:-Авваламбор.Ватанни севишни ургандик.\nЎкитувчи:- Ватан нима ўзи?\n1-ўқувчи:-Ватан бу инсоннинг киндик кони тукилган жойдир.\n2-ўқувчи:-Ватан бу ота-боболаримиз яшаб утган мукаддас макондир.\n3-ўқувчи- Ватан биз тугилиб усган хаёт кечираётган диёримиздир.\nЎқитувчи:- Юртбошимиз айтганидек "Тарихини билмаган халкнинг келажаги йўқдир". Ана шунга асосланиб бугунги машғулотимизни Ватанимиз тарихига назар солишдан бошласак:\nТарихингдир минг асрлар ичра пинхон ўзбегим,\nСенга тенгдош Помиру оксоч Тияншон ўзбегим.\nСуйласин Афросиёб бу суйласин Орхун хати,\nКухна тарих шодасида битта маржон ўзбегим.\n(Ўқувчилар Ватанимиз тарихи хақида буюк, аждодларимиз тўғрисида билганларини гапирадилар).\nЎқитувчи:- Демак болалар она Ўзбекистонимиз жуда бой тарихга эга экан.\nХозиргидек фаровон хаётга Мустакилликка эришиш учун ота-боболаримиз жонларини фидо килганлар. Ана шундай буюк зотлардан бири сохибкирон Амир Темурдир. Жалолиддин Мангуберди, Абулгози Баходирхон сингари буюк боболаримизнинг хаёти биз учун ибратлидир.\nМирзо Улугбек, Алишер Навои, Захириддин Муҳаммад Бобур, Ибн Сино имом ат-Термизий, ал- Бухорий, ал-Хоразмий, Абу Райхон Беруний каби буюк инсонлар фан ва маданиятимиз ривожига катта хисса кушганлар.\nСизлар жаҳон тан олган шундай буюк инсонлар набираларисиз!\nБиз жуда бахтлимиз, чунки боболаримиз орзу килган замонда яшаш бизу сизга насиб қилаяпти.\n1991йил 31августда Ўзбекистонимиз Мустакилликка эришди\nДунё ҳаритасин накши турфа ранг\nДавраларда урни турда, мухтарам.\nНавкирон ва азим гўзал мукаррам.\nХур Ўзбекистони бордир ўзбекнинг.\nШундан сунг тўғри жавобни топ уйини утказилади. Бунда ўқувчиларга тест саволлари таркатилади.\n1. Ўзбекистон қачон Мустакилликка эришди?\nа) 1990йил 31 августда\nб) 1991 йил 31 августда\nc) 1992 йил 7 ноябрда\n2. Ўзбекистон Давлат байроги қачон кабул килинди?\nа) 1991 йил 5 майдай\nб) 1992 йил 8 ноябрда\nc) 1991 йил ноябрда\n3. Ўзбекистон Республикасининг конституцияси қачон кабул килинган?\nа) 1992 йил 8 декабрда\nб) 1991 йили 8 ноябрда\nc) 1990 йил 10 ноябрда\nШунга ўхшаш саволлардан тузилган тестлар олингач ўзига хос суҳбат уюштирилади.\nЎқитувчи: - Болалар, Мустақилликка эришганимизга неча йил бўлди?\nЎқувчилар: - _20_ йил.\nЎқувчилар: - Мана Мустакилликка эришганимизга 20 йил бўлди.\nМустакилликнинг сархадлари кенг бўлди\nҲар бир йил асрларга тенг бўлди.\nОна халким мужизалар яратдинг\nЎғлинг ёки кизинг сенга тенг бўлди ...\nМулокот жараёнида ўқувчиларни истиқлолга эришганимиздан кейин юртимиздаги буюк ўзгаришлар юртимиз тинчлиги, халқимиз фаровонлиги, Ватанимиз тараққиёти йўлида олиб борилган ишлар хақида суҳбат бахс мунозара ташкил этилади. Ўкитувчи ўқувчилар фикларини умумлаштириб хулосалайди.\nЎқитувчи - Бугун юртимиз озод, мустақил. Унинг ўз дони, ўз нефти, ўз гази, ўз машинаси, ўз пахтаси, ўз олтини бор. Жаҳонда ўз ўрнига, юксак обру эътиборга ва ўз овозига эга.\nЛекин ана шундай обод диёрга унда фаровон турмуш кечираётган инсонларга хасад билан карайдиган қора, ёвўз ниятли инсонлар ҳам йуқ эмас.\n(1999-йили 6- феврал воқеалари, 2004-йил 31-март, 1-апрел ҳамда 30- июл кунлари содир этилган террорчилик хужумлари мисол тариқасида келтирилади).\n"Ақлий хужум усулидан фойдаланиб ўқувчиларга қуйидаги саволлар бериш орқали уларнинг фикрлари мулохазалари билан танишиш мумкин.\nБу ёвўз ниятли одамлар нима мақсадда халқ тинчлигини бўзишга ҳаракат қилаяпти?\nУларнинг ишларига қандай нуносабат билдирасизлар?\nУлар ўз мақсадларига эришишлари мумкинми? Йўқ бўлса нима учун?\nСизлар юрт тинчлигига қандай: - хисса кушишларингиз мумкин?\nСиз келажакда қандай инсон бўлиб етишмоқчисиз?\nЎкитувчи ўқувчилар фикрини танлаб, хулоса қилади:\n-Демак бу ёвўз ниятли инсонларнинг мақсади, бизнинг тинчлигимиз, осойишта, фаровон турмушимизни бўзиш, ўзларига қарам қилиб олиш, Ватанимиз бойликларига эгалик қилишдир. Лекин биз бунга йўл куймайлик! Ҳамма биргаликда "Хеч кимга бермаймамиз сени Ўзбекистон!" ашуласини айтади.\nЎкитувчи:- ана шундай обод Ватанда фаровон турмуш кечираяпмиз. Бизни бу йулга бошлаган юртбошимиз Ислом Каримовдир.\nЮртбошимизниниг доно сиёсати, саъй ҳаракатлари, ёрдами билан биз шу даражага эришдик.\nБиз ўзимизни узоқ мақсад кўзлаган карвонга ухшатсак, юртбошимиз мохир карвон бошидир.\n1-ўқувчи:- Тонг билан янграйди мадхиям,\nПорлайди чарогон куёшим.\nДил куркам, юрт куркам,\nКарвонинг бошлайвер юртбошим!\nЎкитувчи:- Азиз болалар! Буюк мақсадни кўзлаб, яъни озод ва обод Ватан курмок, Мустакилликни кўз корачигимиздек асрамок каби мақсадни дилга жо қилиб, йиллар сархади оша дадил кадам ташлаб кетаётган, карвонимизга муносиб бўлиш учун сизлар аъло укишларингиз, Ватанни севишларингиз, маънан ва жисмонан баркамол инсон бўлиб етишмогингиз лозим.Чунки Ватанимизниг келажаги сизларнинг кулингиздадир.\nДарс ўқувчиларниниг Ватан, ватанпарварлик, истиклол хақидаги шер, ашул ва маколларни айтиши билан якунланади.\n^ Урганч шаҳар 19-сон мактабининг ўқитувчиси Мухаббат Раманованинг 3-синфда Математика фанидан 1соатлик дарс ишланмаси:\nМавзу: Бурчақларнинг турлари.\n1. ^ Талимий мақсад: Бурчақларнинг турлари хақида\nтушунча бериш. Тўғри бурчак, уткир бурчак,\nутмас бурчак хақида билимларини кенгайириш.\n2.Тарбиявий мақсад: Ўқувчиларда ватанпарварлик гурурини тарбиялаш.\n3.^ Ривожлантиривчи мақсад; Дарс жараёнида ўқувчиларнинг ўзаро муносабатларини иликлаштириш, бурчақларнинг аҳамияти хақида кенгрок тушунча бериш.\nДарс тури: янги билим берувчи.\nДарс услуби: мусобака, интерфаол.\nДарс жихози: мавзуга доир кургазмалар, топшириқларга доир материаллар.\nЎқувчиларни гурухларга бўлиш.\nИнтерфаол дарс қоидасини эслатиш.\nРағбат усули билан таништириш.\n- Болалар, хозир қайси дарс?\n- Математика дарси.\n- Мана ўқувчиларни гурухларга бўлиб олдик. Энди ҳар бир гурух ўз гурухи хақида малумот бериши лозим.\n1-гурух: Биз гурухимиз номини буюк математик олим ватандошимиз Ал-Хоразмий номи билан атадик.\nДунёга турт амал сирин ўргатган,\nАлгоритм сўзин фанга киритган.\nИлм дунёсидан умидлар кутган\nАллома аталур буюк Хоразмий.\n2-гурух: Биз ўз гурухимиз номини буюк комусий олим Абу Райхон Беруний номи билан атадик.\nМамун шохлар тан бериб куйган,\nИлм подшохи, деб эзозлаб, суйган.\nЕрнинг айланасин, хажмин, сатхини\nХозирги ҳисобча ҳисоблаб куйган.\n“Ал-Барон”- дебном олган Беруний\nЙигирма иккига кирмай дунёнинг\nСхақлини чизгандир во, ажаб, дустлар.\nАқл ёшда эмас, демак бошдадир.\n3-гурух: Биз ўз гурухимиз номини буюк олим Мирзо Улугбек номи билан атадик.\nСамога илмдан нарвонлар куйган,\nТахтга утирса ҳам илмни суйган.\n“Тахтдаги олим” деб буюк ном олган\nУлуглар ичра улугдир Улугбек бобом.\n4-гурух: Биз ўз гурухимизга буюк математик олим Ал- Фаргоний номини бердик.\nЕрнинг ўзунлигин Хоразмий бирла\nАниқ улчай олган Фаргоний бобом.\nАхир бу тарифсиз буюк кашфиёт\nХайратда колгандир дунёи олам.\n- Математика фанлар ичра шох,\nУнинг сирларидан булингиз огох.\nБолалар, хозир сизлар билан озгина лирик чекиниш қиламиз. Математика фани хақида гурухлар ўзаро мушоира мусобакасини утказишади.\n- Математика -бу фанларнинг отаси,\nФизика, кимё унга эгизак.\nАл-Хоразмий, Берунийлар хиссаси,\nБу фанларнинг куксига такилган безак.\n-Бир, икки, уч –бу ҳисоб,\nРакамларни уйлаб топ.\nҲисоб дарси – ақл дарси,\nСаволларга жавоб топ.\n-Математика асли эрур фанлар шохи,\nУргандик турт амални, масала ҳам мисолни.\n-Геометрикшақллар Билан тулик фикрлар,\nКвадрат ҳам туртбурчак,\nДоира ҳам учбурчак.\nТўғри ечиб тенгламани,\nЛол қиламиз ҳаммани,\nСира бекор юрмадик,\n-Еслатай комуснинг дурдона сўзин,\nҲисоб –китоб очмиш ақлнинг кўзин.\nМатематика фанлар подшоси,\nҲар иш, ҳар сохада курсатар ўзин.\n-кунт билан урганиб бу буюк фанни,\nСхону-шухратга уранг Ватанни.\nДонолар доноси булай деса ким,\nФанга багишласин, жон бирла танни.\n-Барча жумбокларга жавоб излаймиз,\nОлам сирларини бизлар ечамиз.\nИлму-марифат олмок истаймиз,\nБизни Ватан кутар, кутар келажак.\n- Бугунги дарсимизда бажаришимиз лозим бўлган топшириқлар “Сехрли олма дарахти” га яширинган. Ракамлар тартиби буйича топшириқларни бажариб борамиз. Топшириқларни бажаришдан олдин диккатларингизни доскага каратишларингизни сурайман. Бугун сизлар билан “Бурчақларнинг турлари” мавзуси билан танишамиз.\n^ Янги мавзу баёни:\nУткир бурчак Тўғри бурчак Утмас бурчак\nТўғри бурчакдан кичик бурчак уткир бурчак дейилади.\nТўғри бурчакдан катта бурчак утмас бурчак дейилади.\n1-топшириқ: “Бурчақларнинг турларини аниқла” мусобакаси. Бу топшириқда ҳар гурухдан 3тадан ўқувчи катнашади. Улар “Балик овлаш” машғулоти орқали бурчақларни олиб, тартиб ракамини мос турга ёзадилар.\n2- топшириқ: “Сҳарлар ичидаги топшириқни бажар” машғулоти.\nҲар гурухдан 1тадан ўқувчи катнашади.\nТўғри бурчак чизинг.\nУткир бурчак чизинг.\nУтмас бурчак чизинг.\nБурчаги йук геометрик шақл чизинг.\n3-топшириқ: “Кулдан урдак овлаймиз” мусобакаси. 374-мисол.\nУрдакчалар орқасига ёзилган ифодаларнинг кийматини ҳисоблаш.\nҲар гурухдан иккитадан ўқувчи катнашади.\n200*3+200= 1000:2+400= 700:700= 500:500=\n800-600:3= 1000:5-100= 700-700= 500-500=\n^ 4-топшириқ: “Математик диктант” 375- мисол.\nТекшириш усули: “Жим” уйини орқали.\n5- топшириқ: Математик бошкотирма.\n6-топшириқ: Геометрик шақллардан турли нарсалар тасвирини ишлаш.\nГурухларни Рагбат корточкаларини ҳисоблаш, голиб гурухни аниқлаш.\nЎқувчиларни Рагбатлантириш ва баҳолаш.\n^ Уйга вазифа бериш: 376-377-мисоллар.\nДарсга якун ясаш.\nУрганч шаҳар 19-сон мактабининг ўқитувчиси Мухаббат Раманованинг 2-синф Она тили фанидан 1соатлик дарс ишланмаси:\nМавзу: “Шахс ва нарса белгисини билдирган сўзлар”\nМавзу: қандай?, канака? Сўрокларига жавоб болган сўзлар. қарама-қарши маъноли сўзларни кўзатиш. 247- 250-машқлар.\n^ Талимий мақсад: 1. Нарсаларнинг белгисини билдирган сўзларни аниқлаш ва улардан нутқда онгли фойдаланиш кўникмаларини устириш. қарама-қарши маноли сўзлар билан таништириш.\nТарбиявий мақсад: 2. Ҳамжиҳат бўлиб ишлашга, дустона муносабатда бўлишга одатлантириш.\n^ Ривожлантирувчи мақсад: 3. Табиатга, атроф-мухитга сезгир назар ташлашга ўргатиш.\nДарс услуби: мусобака-беллашув, интерфаол усулда.\nДарс жихози: Мавзуга доир кургазма, турли расмлар, таркатма карточкалар.\n1. Дарсни ташкил килиш:\n-Болалар, хозир қайси дарс?\n-Бизнинг она тилимиз қайси тил?\n- Ўзбек тилига Давлат тили макоми қачон берилди?\n-Ўзбек тили хақида нималар биласиз?\n2. Ўқувчиларни гурухлаш ва гурухларни номлаш номлаш (4гурухга).\n1-топшириқ: “Тез саволга - тез жавоб “ машқи.\nШахс-нарсанинг белгисини билдирган сўзлар қайси сўроққа жавоб бўлади?\nНаврўз байрами қайси санада нишонланади?\nСхаҳар, кишлок, куча ва дарё номлари қандай ҳарф билан ёзилади?\nТовушлар ёзувда нималар билан белгиланади?\nЎзбек тилида нечта унли товуш бор?\n1. Шахс-нарсанинг номини билдирган сўзлар қайси сўроққа жавоб бўлади?\n2. 9-апрел қандай кун?\n3. Хайвонларга қуйилган номлар қандай ҳарф билан ёзилади?\n4. Ўзбек тилида нечта ундош товуш бор?\n5. Алифбо нима?\nШахс – нарсанинг ҳаракатини билдирган сўзлар қайси сўроққа жавоб бўлади?\nБахор фаслига қайси ойлар киради?\nКишиларнинг исми фамилияси қандай ҳарф билан ёзилади?\nГап охирига қачон нукта қуйилади?\n1. Шахс-нарсанинг саноғини билдирган сўзлар қайси сўроққа жавоб бўлади?\n2. 8-март қандай кун?\n3. Гап охирига қачон сўроқ белгиси қуйилади?\n4. Матн деб нимага айтилади?\n5. Ҳарф бирикмаларини айтинг.\nҲар бир гурухга биттадан хайвон тасвири тарқатилади. Гурух ўзаро маслахатлашган ҳолда берилган хайвонга мос белгиларни айтиб беришади.\nОлмахон: Кичкина, чаққон, думи ўзун, жуни юмшок хайвон.\nКуён: Жуни юмшок, кулранг, ок, қулоқлари ўзун, думи калта, ўзи чаққон, аммо қурқоқ хайвон.\nТулки: Жуни юмшоқ, кулранг. Думи ўзун, ўзи айёр, йиртқич хайвон.\nБури:Жуни дагал, кулранг. Йиртқич, гуштхур хайвон.\nҲар бир гурух хайвонларни тасвирлаб, ёзиб беришади.\n3-топшириқ: “Уйлаб топ” машғулоти.\nЎқитувчи бир матнни укиб эшиттиради. Ўқувчилар диққат билан тинглаб ўтирадилар. Сунг ўзаро маслахатлашиб матннинг нима хақида эканлигини аниқлаб, берилган когозга ёзиб, ўқитувчига топширадилар. Ўқитувчи жавобларни укиб эшиттиради.\nМатн: Хайвонот богига катта, ақлли ва зур хайвонлар келтирилди. Унинг думи калта, қулоқлари катта. У оғир ишларни ҳартуми билан бажаради.\n4-топшириқ: 248- машқ.\nҲар бир гурухга сўзлар жуфтлиги ёзилган карточкалар таркатилади.\nКумир ва бур. Гармдори ва қанд.\nкарга ва чумчуқ. Тог ва бино\nЎқувчиларга икки нарсанинг қарама-қарши белгисига кўра киёслаш топширилади.\nКумир (канака?) кора, бур эса (канака?) ок.\nГармдори (қандай?) аччик, канд эса (қандай?) ширин.\nкарга (қандай?) катта, чумчук эса (қандай?) кичик.\nТог (қандай?) баланд, бино эса (қандай?) паст.\nМазмунга мос сўзларни қуйиб гапларни ёзиш.\nДам олиш дакикаси.\n5-топшириқ: 249- машқ.\nҲар бир гурухга қарама-қарши мано билдирган сўзлар ёзилган карточкаларни таркатиш.\nЮмшок- каттик. Ката – кичик.\nПаст-баланд. Ширин- нордон.\nБерилган сўзлардан фойдаланиб ҳар бир гурух биттадан гап тўзиш.\nПахта юмшок, тош эса каттик.\nДарё катта, арик эса кичик.\nУйча паст, каср эса баланд.\nОлам ширин, лимон эса нордон.\n5. Гурухлар ишини якунлаш.\nЎқувчиларни баҳолаб, уйга вазифа бериш.\nКушимча топшириқ: “Мен кимман” машғулоти.\nИ.А.Каримов – «Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори» Тошкент «Шарқ» нашриёти. 1997 йил.\nИ.А.Каримов – «Юксак маънавият енгилмас куч» Тошкент «МАЪНАВИЯТ» 2008\nН.Р. Гайбуллаев, Р. Ёдгоров, Р. Маматкулова – «ПЕДАГОГИКА» Ўзбекистон Миллий Университети босмахонаси 2005.\nЖ.Ғ.Йўлдошев – «Малака ошириш таълим – тарбия омили» Тошкент «Ўқитувчи» нашриёти. 1993 йил.\nМалла Очилов – «Муаллим қалб меъмори». Тошкент «Ўқитувчи» 2001 й.\nБ.Зиёмуҳаммедов – «Педагогика» Тошкент. 2006 йил.\nЖ.Ғ.Йўлдошев, С.А.Усмонов – «Педагогика технология асослари». Тошкент. «Ўқитувчи» нашриёти. 2004 йил.\nЕ.Р.Рахмонова, Д.Н.Раззақов – «Педагогик технологиялар». Тошкент. 2007 йил.\nЎ.А.Толипов, М.Усманбаева – «Педагогик технологияларнинг татбиқий асослари» Тошкент. «Фан» нашриёти. 2006 йил.\nЖ.Г Йулдошев, С.А. Усманов – «Замонавий педагогик технологияларни амалиётга жорий килиш» А.Авлоний номидаги ХТХҚТМОМИ, 2008 «Фан ва технология» нашириёти, 2008.\nПедагогик технологиялар хақида…………………….…...3\nЎқув жараёнларини лойиҳалаштириш босқичлари………5\nИнтерфаол методларни машғулот мақсадига мувофиқ танлаш………………………………………………………8\nЎзбекистон республикаси халқ таълими вазирлиги мактабгача муассасалар ходимларини қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш республика ўҚув-методика маркази мактабгача таълим муассасаларида таълим-тарбия жараёнини режалаштириш тошкент – 2011 йил\nМазкур методик тавсия мактабгача таълим муассасалари тарбиячилари учун амалий ёрдам сифатида тавсия этилмоқда\nРеспубликаси Вазирлар Маҳкамасининг 2011 йил 28 февралдаги “Мактабдан ташқари таълим тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари...\nЎзбекистон Республикаси Халқ таълими вазирлиги вазирлиги томонидан таълим ўзбек тилида олиб бориладиган умумий ўрта таълим мактаблари учун 2011-2012 ўқув йилида фойдаланишга тавсия этилган дарсликлар ва ўқув қўлланмалар рўйхати\nПресс-релиз навоий шаҳри 2011 йил 28-29 июль\nОлий ва ўрта махсус таълим вазирликларининг қўшма йиғилиши Навоий шаҳрида бўлиб ўтади. Унда Халқ таълими, Олий ва ўрта махсус таълим...\nКомпьютерлаштириш ва ахборот-коммуникация технологияларини ривожлантириш бўйича Мувофиқлаштирувчи кенгашнинг 2011 йил 28 ноярдаги 31-сон йиғилиши баёнига 4-илова\nРеспубликаси Вазирлар Маҳкамасининг 2011 йил 27 октябрдаги 289-сон қарори асосида\nТошкент тиббиёт академияси Урганч филиали 2010-2011 йил қабул режаси\nТошкент аxборот теxнологиялари университети Урганч филиали 2010-2011 йил қабул режаси\n«Республика педагогларни қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш ўқув методика маркази»нинг 2011 йил режасига биноан мактабгача таълим...


«ПРОФИЛИ «ЗАКРЫТ»МИШ, ЛЕКИН 500 ДЎСТИ БОР!» | Суғдиёна биринчи аёллар электрон журнали\nTelegram, viber, instagramm, facebook, odnoklassniki, twitter… Бугун буларнинг нималигини билмайдиган йигит-қизни кундузи чироқ ёқиб топиб бўлмаса керак. Бўйи етган қизимиз ошхонадан кўра кўпроқ вақтини интернет сайтларида ўтказади, онаси билан гаплашганларинини йигирмага кўпайтирса ҳам, telegramда ёзганларига тенг келолмайди. У бугун ўзини ўнг томондан, сўл томондан расмга олишни боплайди-ю кирни дорга тўғри осишни эплолмайди. Баъзи ёшлар реал ҳаётда устига ёпинчиқ ташлаб олганга, виртуалда эса қип-яланғоч яшаётганга ўхшайди. Атрофдагилари у ҳақда деярли ҳеч нарса билмайди, автобусда ёнида аммаси ўтириб кетаётганини ҳам пайқамайди, чунки телефонидан боши кўтарилмайди-да! Бироқ интернетдаги дўстлари бугун у қандай туш кўргани-ю қайси томони билан туриб, юзини қайси совунда ювганигача билади. Чунки у ҳар бир қадамининг ҳисобини интернет деган сирдошига ишониб айтади. Диққат қилиб, ўқиб чиқинг!..\n«Никнеймингдан айланай, Қизпошша!»\nАлишер Ҳамид, 18 ёш: — Фейсбукда кўпчилик ўз исм-шарифи билан рўйхатдан ўтган, ҳар ҳолда “одно” даги исмлардек савиясизликни кўрмайсиз. Бир куни менга бир қиздан “дўстлик” таклифи келди, ники шундай ёзилган: “Жоним кўзиз қатта, севгилиз сайтта”. Тахаллусни кўрибоқ, қизнинг тарбиясизлиги ҳақида одамда тасаввур уйғонади. Балки ўғил болаларнинг хийласидир, десам, фотоальбомида туппа-тузук қизнинг суратлари турибди. Профили «закрыт»миш, лекин 500 дўсти бор! Ҳатто оила аъзолари ҳам рўйхатдан ўтган экан. Ҳеч бўлмаса, акалари, қариндошлари 16 ёшли қизнинг нима ёзаётганини назорат қилса бўлмасмикин?\nИсм инсоннинг иккинчи ярми. Интернетга эрмак деб қарайсизми, ё курмакми, барибир сиз ҳақингиздаги биринчи ахборотни мана шу никингиздан билиб олса бўлади. Дейлик, қойилмақом қилиб, қофиясини ўхшатиб тахаллус танладингиз. Ўйлайсизки, шу бемаъни номдан сизнинг аслида ким эканлигингизни билиб бўлмайди. Шу ерда ўн марталаб хато қиласиз. Дўстингиз, курсдошингиз, синфдошингиз, қариндошингизни профилингизга белгилайсиз, чунки фақат бегоналар билан ижтимоий тармоқда валақлашиш ҳар доим ҳам қизиқмас. Сизни топмоқчи бўлган одам шу ва бошқа маълумотлар орқали ҳам билиб олади. Ўзингизга нисбатан ҳурматсизлик қилишингизни, ҳамма нарсага енгил қарашингизни мана шундай мазмундаги никларингиз фош этади:\n«Ягонамнинг фариштасиман», “Эркатой заҳарча”, “Дружба ташама, настраениям йўқ”, “Салгина эркаро ширингина қизалоқ”, “Террористка твоего сердца”, “Профиль закрыт, ключи у любимого”, “Под охраной четкой братьев”, “Заҳаргина асалча”, “Эркатой қизалоқ севгидан анча йироқ”, “Мисс захарина”, “Роднаяга асал, бошқалага заҳар”, “Онажониз орзу килган келин мана манде”, “Араз қима марааз”, “Бу қанақа қараш сангамас мани ўраш”, “Бабникла сал нарролада ўйнела хоп”, “Юрак закрыт, профиль открыт”, “Ромео керемас тинчли кере”, “Қизиқма танимисан”, “Чидасез манга юрагим сизга”, “Сохта дўстликни чўнтагингга соп қўй” (Бу никлар остида аксарият ўзбек қизлар ижтимоий тармоқларда рўйхатдан ўтган, қандай ёзилган бўлса, шундай имло ва жузъий хатолари билан кўчириб олдик.)\nРуҳшунос фикри: — Яқинда бир она ўз қизини интернет қарамликдан қандай қутқариш мумкинлигини сўраб ҳузуримга келди. Икки ҳафта аввал яхши бир оилага фотиҳа бўлиш арафасида турган қизни бўлажак куёв интернет сайтларидан обдон қидириб кўрибди. Қиз “Одноклассники” сайтида “Ман уятдан кейин туғилганман” деган ном билан рўйхатдан ўтган экан. Дўстларининг сони уч юздан ортиқ. Аксарияти ўғил болалар. Қизнинг ўзи билан суҳбатлашсам, ҳақиқий исм-шарифи билан очилган бошқа рисоладагидек профили борлигини, бу анча олдин ўчирилмай қолиб кетган саҳифаси эканини тан олди. Куёв қизнинг телефонига шундай «смс» жўнатган: “Уятдан кейин туғилган қизга уйланолмайман, уялиб бўлсаям айтяпман, узукни қайтарарсиз”!\nҚизларнинг интернетда ўзига қандай характердаги номларни танлашини ўрганиб чиқсак, кўпинча ўз табиатини бўрттириб кўрсатишга уриниш, қайси динга эътиқод қилишига урғу бериш, кўр-кўрона ўзини севиш ва севилишга таклиф қилиш ёки ҳаддан ортиқ ориятли ва ақлли эканлигига ишора қилиш каби туркумларга бўлиш мумкин. Бу ўз “Мен”ини ҳақиқий ҳаётда ўрната олмаган одамнинг янги даврада ўзлигини тасдиқлашга ҳаракат қилишини эслатади. Ҳаётда ютуқлари кўп, бўш вақти кам бўлган, беркитадиган нарсалари бўлмайдиган қизлар бундай бемаъни ва аҳмоқона номлар танламайдилар. Ижтимоий тармоқларда бир-бирини танимаган одамлар никнинг мазмунига қараб, суҳбатдошга қандай муносабатда бўлишни белгилайди. Ижтимоий тармоқларда фаолликдан мақсад нима? Ҳаммани ўзига қаратишми? Ёки синфдош, курсдош, узоқ-яқиндагилар билан алоқа ўрнатишми? Бунинг учун ваҳимали ёки таржимасини ўзи ҳам билмайдиган хорижий сўзларни танлаш шарт эмас, шунчаки исмнинг ҳам ўзи етади.\n«Фотосуратини кўриб, туққан онаси ҳам танимайди!»\nАдолат, 52 ёш: — Иккита келин туширганман. Аммо кенжамга қолганда жуда қийналяпман. Теварак-атрофда тузук қизлар қолмаганми, кимни кўрсатсам, ўғлимга ёқмайди. Унинг инжиқлигиданми, десам, ҳар сафар ишончли далиллар топиб, совчиликка борган уйимдан совитади. Инстаграмм деган балоям чиқибди. Унда актёр-актрисалар, бутун дунёнинг машҳур одамлари фото, видеосини қўйиб, янада машҳурлашишар экан. Буни тушунса бўлади. Аммо эртага келин бўладиган ёш қизларнинг ўзини бозорга солгандек ўтирган-турганини расмга олиб, ҳаммага кўрсатгани нимаси экан? Охирги совчиликка борган жойим жуда кўнглимга ўтирганди, қизи ҳам ойдеккина, кулиб туради. Аммо шугина қизнинг девор қучоқлаб, лабларини чўччайтириб турган расмларини ўғлим ўша инстаграммдан кўрсатган эди, қўрқиб кетдим. Ўғлим-ку бу қизга уйланишни истамади, лекин тўғри қилдимми ёки нотўғри, онасига қўнғироқ қилиб, қизининг суратлари ҳақида айтдим. Чунки биз бўлмасак, бошқанинг уйига боради, шу тахлит расмлари туфайли тўйдан олдин ёки кейин жанжал чиқмасин, дедим-да. Онаси бояқиш бу ҳақда умуман билмас экан. «Энди замонанинг зайли шу бўлса керак, шундай бўлса ҳам, раҳмат сизга» деб қолди мулзам тортиб…\nЎзбек қизлари ҳатто Голливуд актрисаларини хижолат қиладиган даражада оёқ-қўллар, лаблару кўзлар иштирокида турли муқомлар қилиб тушган суратларини минглаб тайин-бетайинлар ўтирадиган сайтларга жойлаштириб нимага эришишлари мумкин экан, билолмадик. Балки +5 лардир, балки кўпроқ like лар ёки кўпроқ комментлардир. Аммо буларни ҳатто қарсак тарзида ҳам реал ҳаётга кўчириб бўлмайди-ку!\nРуҳшунос фикри: Келинг, ижтимоий тармоқлар, фото-видео жойлаштириладиган интернет хизматларда кўзимиз тушадиган турли суратларга баҳо берсак.\nЛабини чўччайтириб, бирор мева еб суратга тушиш. Лабига урғу бериб тушилган ёш қизларнинг суратлари ижтимоий тармоқларда қармоқ ташлаб ўтирадиган ёш йигитлар ва эркакларни бефарқ қолдирмайди. Қилиққа яраша муносабат бўлади, суҳбат саволдан эмас, шу қилиққа мос бирор жумла билан бошланиши ҳам турган гап. Кейин ўзингиздан фаришта ясашга, сизни интернетда ҳурмат қилишларига уринишингиз бекор.\nКўзойнак тақиб суратга тушиш. Кўпчилик шу тахлит тушган сурат ортиқча муаммолардан халос қилади, деб ҳисоблайди. Аммо қизлар қора кўзойнак тақиб, ҳашаматни кўрсатишни чиндан ҳам истамаётганликлари рост бўлса, олдиларида яна бир танлов бор: умуман сурат қўймаслик! Чин дўстингиз ёки олисдаги яқин қариндошингиз кўриши учун сиз ҳамма томоша қиладиган жойга эмас, унинг электрон манзилига расм жўнатиб, дийдорлашишингиз мумкин.\nТурли қилиқлар қилиш, ниқоб тақиш. Ҳайратланиш, кўзларни катта очиш, оғзи ярим очиқ, кўзлар сузилган ёки маскарад ниқобларини тақиш каби суратлар фақат ва фақат сизнинг зарарингизга хизмат қилади. Балки қувноқ қиздирсиз ва мана шундай суратларни масхара қилиб расмга тушгандирсиз, аммо ўша вақтдаги кайфиятингизни профилингиз атрофида кезиб юрувчиларнинг ҳар бирига тушунтириб беролмайсиз. Иложи бўлса, қўл телефонингизда ҳам бундай суратларни сақламанг. Йўқотиб қўйилган телефон, флешка туфайли қанчадан-қанча қизлар ўзлари билмаган ҳолда интернетдаги беҳаёликларнинг нишони бўлиб қолмоқда.\nКаравотда тушилган суратлар. Бу ҳақда гапиришнинг ўзи одобга тўғри келмайди. Қизларимизнинг орасида ётоқхонани суратга олиш майдончасига айлантирганлар ҳам йўқ эмас. Тунги кўйлак, очиқ либослар, узун оёқларни кўрсатиш орқали манаман деган замонавий йигитни ҳам ўзингиздан қочирасиз. Тарбияли, зиёли, жиддий мақсадли йигит бундай қизни жуфти ҳалол қилмайди.\nЙигит билан йирик планда тушилган суратлар. Агар у севгилингиз ёки дўстингиз, ҳатто сизнинг акангиз бўлса ҳам бошни бошга қўяр даражада тушилган суратларни фотоальбомингизга жойлаштирманг. Интернетдан ўзингизга муносиб инсон қидираётган бўлсангиз, топиш имкониятингиз 90 фоизга қисқаради. Севгилингиз билан эса бугунги илиқ муносабатлар эртага тугаб қолиши мумкин. Ҳаёт эса давом этади, гап кўпайтиришга нима ҳожат? Курсдошингиз билан тушган самимий суратингизни фақат курсдошларингизга исботлаб бера оласиз, қолганлар ишонмайди.\nДекольте қисми очиқ либосдаги йирик план. Очиқ либосларда юриши эркакларнинг уларга бўлган қизиқишини маълум муддат оширади, бироқ тез тўйинтиради. Шундай экан, сиз суратнинг кадрга сиғмаган жойида кўйлагим бор эди, деб ўзингизни оқлай олмайсиз, чунки елкаларнинг очиқ эканлиги ва айнан шу суратни бошқалар кўришини истаганингиз кундек равшан.\nБирор базмда кўпчилик даврасида тушилган суратлар. Ҳа, тинчгина шундай расмлардан фойдаланган ҳам маъқул баъзида. Бироқ кўпчилик қатнашган суратда кўпчиликдан рухсат бўлиш керак. Чунки бу инсонларнинг баъзилари умуман интернетдан йироқ инсонлар бўлиши ёки айнан ўша сурат ўзига ёқмаслиги мумкин. Айниқса, дугоналарининг фотоальбомларида расми турган қизлар, келинлар турли гап-сўзларга қолиб кетиш эҳтимоли ҳам йўқ эмас.\nМавзу тўлиқ ёритилмагандек назаримизда. Чунки биз бу мақолани ёзиб, сиз уни ўқигунингизгача бўлган муддатда қизларнинг интернетдаги “фаолияти” сабаб қанчадан қанча муаммоли жанжаллар бўлаётганини тасаввур қилиш қийин эмас. Бир куннинг ўзида уч-тўрт марта таҳририятимизга шу мавзуда куйиниб, оғриниб қўнғироқ қилишади. Қизпошшалар, кўзингизни суратларда катта очишингизни эмас, нималарнидир омма эътиборига ҳавола этаётган чоғингизда ақл кўзингизни каттароқ очишингизни сўраб қоламиз.\nАзиза Қурбонова руҳшунос Умида Агзамова тавсиялари асосида тайёрлади.Twitter НравитсяSocButtons v1.5