Муташобиҳ оятлар ҳақида эътиқод\nҚуръони Каримда муҳкам ва муташобиҳ оятлар борлиги, муҳкам оятлар китобнинг асли экани баён қилинган:\nУ сенга китобни туширган Зотдир. Унда муҳкам – ойдин оятлар ҳам бор ва улар китобнинг аслидир ва муташобиҳ оятлар ҳам бор.\nУшбу оятга кўра эътиқодий ва амалий ҳукмлардаги асосий таянч, китобнинг асли бўлган муҳкам оятлар ҳисобланади.\nМуҳкам луғатда, очиқ-ойдин, аниқ-равшан маноларини англатади.\nМуҳкамнинг истилоҳий маъноси тўғрисида кўплаб таърифлар берилган бўлиб, уларнинг энг машҳурларидан бири Ломиший (раҳматуллоҳи алайҳ)нинг қуйидаги таърифидир: «Ирода қилинган маъноси қатъий равишда очиқ-ойдин бўлиб, фақат битта маънонинг эҳтимоли бўлган оятлар – муҳкам дейилади».\nМуташобиҳ луғатда, ўхшаш, ноаниқ каби маъноларни англатади.\nМуташобиҳнинг истилоҳий маъноси тўғрисида ҳам кўплаб таърифлар берилган. Ломиший (раҳматуллоҳи алайҳ) муташобиҳни шундай таърифлаган: «Бир-бирига зид икки хил маънонинг эҳтимоли бўлгани учун сўзловчининг ирода қилган нарсаси эшитувчига ноаниқ бўлиб қолган сўзлар муташобиҳ дейилади».\nДемак муташобиҳ оятлар деганда лафзидан кўзланган маъноси аниқ равшан бўлмаган оятлар тушунилади.\nМуташобиҳ оятлар уч қисмга тақсимланади:\n1. Лафзи муташобиҳ оятлар. Лафзи муташобиҳ оятларнинг ўзи икки навга бўлинади:\n1. Фақат битта лафзи муташобиҳ оятлар. Масалан:\nВа мевалару ўт-ўланларни ўстириб қўйдик.\nУшбу оятдаги أَبًّا лафзи муташобиҳдир, яъни ушбу лафздан ирода қилинган маъно فَاكِهَةً лафзидан ирода қилинган маъно каби аниқ эмас.\n2. Умумий жумласи муташобиҳ оятлар. Масалан:\nУшбу оятнинг жумласи муташобиҳдир. Яъни «мисл» лафзидан олдин «коф» ҳарфи келгани сабабли оятнинг умумий жумласи муташобиҳ бўлиб қолган.\n2. Маъноси муташобиҳ оятлар. Аллоҳ таолонинг сифатларини баён қилган оятлар. Масалан:\nБас, барча нарсанинг том эгалиги Унинг қўлида бўлган Зот покдир. Унгагина қайтарилурсизлар.\nМазкур оятда Аллоҳ таолонинг ўзбек тилида «қўл» маъносини англатувчи «яд» сифати зикр қилинган. Ушбу «яд»дан нима ирода қилингани муташобиҳдир.\n3. Лафзи ҳам, маъноси ҳам муташобиҳ оятлар. Лафзи ҳам, маъноси ҳам муташобиҳ оятларни умум қилиб беш навга ажратиш мумкин:\n1. Миқдори жиҳатидан муташобиҳ оят. Масалан:\nМушрикларни қаерда топсангиз, ўлдиринглар.\nУшбу оят умум ва хосликда муташобиҳдир. Яъни ушбу оятнинг маъноси уруш қилган ё қилмаганидан қатъи назар, катта-кичик, эркак-аёл − барча мушрикларга умумийми ёки мусулмонларга қарши урушаётган араб мушрикларига хосми ҳамда «қаерда топсангиз» маъносига ҳарам ҳудуди ҳам кирадими ё кирмайдими? Ушбу оят ана шу умум ва хосликда муташобиҳдир.\n2. Кўриниши жиҳатидан муташобиҳ оят. Масалан:\nУшбу оятдаги буйруқ никоҳга олишнинг вожиб ё мандуб эканига далолат қилишида муташобиҳдир.\n3. Замони жиҳатидан муташобиҳ оят. Масалан:\nوَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا\nАгар сиздан юзта бўлса, куфр келтирганлардан мингтасини енгади.\nУшбу оят қуйидаги оят билан қайси бири носих, қайси бири мансух эканида муташобиҳдир:\nБас, агар сиздан юзта сабрли бўлса, икки юзтани енгади.\nЯъни ушбу оятларнинг қайси бири кейин нозил қилингани оятларнинг ўзидан аниқ равшан билинмайди.\n4. Макони ва нозил бўлган ишлари жиҳатидан муташобиҳ оят. Масалан:\nوَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا\nЯхшилик уйларнинг орқасидан киришингизда эмас.\nЖоҳилият даврида инсонлар агар ҳаж ё умра учун эҳромга кирсалар, то эҳромдан чиққунларига қадар уйларининг эшикларидан кириш яхши эмас, деб эътиқод қилар эдилар. Ушбу эътиқодларига кўра, мазкур кишилар уйларига кирмоқчи бўлсалар, уйларининг орқасидан дарча очиб кирар эдилар. Уларнинг бу одатларини билмаган киши ушбу оятни тушуна олмайди. Шунинг учун ушбу оят замони ва нозил бўлган ишлари эътиборидан муташобиҳ ҳисобланади.\n5. Шартлари жиҳатидан муташобиҳ оят. Масалан:\nБас, намоз ўқингиз ва закот берингиз.\nЯъни ушбу оятда намоз ўқиш ва закот беришга амр қилинган, лекин намоз ва закот ибодатининг шартлари баён қилинмагани жиҳатидан муташобиҳ ҳисобланади.\nУшбу мисоллардан кўриниб турибдики, ирода қилинган маъноси очиқ-ойдин бўлмаган барча оятларга муташобиҳ исми ишлатилган. Натижада муташобиҳ оятлардан ирода қилинган маъноларни бандалар билишлари мумкин ё мумкин эмаслиги тўғрисида табиий равишда ихтилофлар юзага келган. Бу ҳақида аҳли сунна уламоларининг икки хил машҳур қарашлари бор:\nИккала тараф ҳам ўз қарашларига Оли Имрон сурасининг еттинчи оятини далил қилишган. Муташобиҳ оятларнинг таъвилини фақат Аллоҳ билади, дейдиганлар бу оятга шундай маъно берганлар:\nУнинг таъвийлини Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмас. Илмда собит бўлганлар эса: унга иймон келтирдик, барчаси Роббимиз ҳузуридандир, дерлар.\nУнинг таъвийлини фақат Аллоҳ ва илмда собит бўлганлар билурлар. (Улар): унга иймон келтирдик, барчаси Роббимиз ҳузуридандир, дерлар.\n1. Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг қуйидаги сўзларида муташобиҳ оятларнинг таъвилини фақат Аллоҳ билишига ёрқин далил бор: Ибн Абу Ҳотим Ибн Абу Мулайкдан Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг шундай деганларини ривоят қилган: Уларнинг илмда собит бўлишлари, муҳкамига ҳам муташобиҳига ҳам иймон келтиришларидир. Улар уни билмайдилар.\n2. Умар ибн Абдулазиз шундай деганлар: илмда собит бўлганларнинг Қуръон таъвилини билишдаги илмлари : «Унга иймон келтирдик, барчаси роббимиз ҳузуридандир»да интиҳосига етган.\nМуташобиҳ оятларнинг маъноларини билиш мумкин дейдиганларнинг далиллари:\n1. Агар муташобиҳ оятларнинг маъноларини илмда собит бўлганлар билмасалар, улар билан жоҳиллар орасида фарқ бўлмай қолади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Албатта ҳалол очиқ-ойдиндир, ҳаром ҳам очиқ-ойдиндир, улар орасида муташобиҳлар бордир. Уларни кўп инсонлар билмаслар», деганлар. Бу сўзлари уларни оз инсонлар билишларига далолат қилади, ўша оз инсонлар эса илмда собит бўлганлардир.\n2. Ибн Абу Ҳотим Заҳҳокнинг шундай деганини ривоят қилган: «Илмда собит бўлганлар унинг таъвилини биладилар. Агар таъвилини билмаганларида, носихини мансухидан, ҳалолини ҳаромидан, муҳкамини муташобиҳидан ажрата олмасдилар».\nИккала тарафнинг ҳам қарашларини ва келтирган далилларини таҳқиқ қилиб ўрганиб чиққан уламолар қуйидаги мулоҳазаларни айтадилар: Биринчи тараф барча муташобиҳ оятларнинг таъвилини фақат Аллоҳ билади, бирортасининг ҳам таъвилини бандаларнинг билишлари мутлақо мумкин эмас, демаганлар. Иккинчи тараф ҳам барча муташобиҳ оятларнинг таъвилини бандалар билишлари мумкин, демаганлар. Чунки ҳақиқий маъносини бандалар мутлақо била олмайдиган муташобиҳ оятлар ҳам, илм-маърифатлари юқори баъзи бандалар билишлари мумкин бўлган муташобиҳ оятлар ҳам бор экани, бирор тараф ҳам инкор эта олмайдиган ҳақиқатдир.\nБиз улар учун ердан бир жонивор чиқарамиз.\nБандаларнинг билишлари мутлақо мумкин бўлган оятлар. Баъзи оятларда нотаниш лафзлар келган. Масалан\nУ томон шошиб, бир-бирларини туртиб келишди.\n3. Фақат баъзи олимларгина билишлари мумкин бўлган оятлар. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу)нинг ҳаққига қилган дуоларида бунга ишора бор: «Эй Аллоҳим, уни динда фақиҳ қилгин ва унга таъвилни билдиргин». Яъни ушбу дуонинг баракотидан Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу оятларнинг бошқа кўпгина олимлар билмайдиган таъвилларини биладиганлардан бўлганлар. Бунга Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу)дан қилинган қуйидаги ривоят ҳам далолат қилади: Умар (розияллоҳу анҳу) (бир гуруҳ саҳобалардан): «Аллоҳ таолонинг «Изаа жааъа насруллоҳи вал фатҳу» деган сўзига нима дейсизлар?» деб сўради. Улардан баъзилари: «Қачон бизга нусрат ёки фатҳ берилса, Аллоҳга ҳамд ва истиғфор айтишга амр қилиндик, деймиз», дедилар. Баъзилари эса сукут сақлаб бирор нарса демадилар. Шунда у менга: «Сен ҳам шундоқ дейсанми, эй Ибн Аббос?!» деди. «Йўқ», дедим. «Нима дейсан?» деди. «Бу Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг ажалларидир. Аллоҳ буни у Зотга билдирди. «Агар Аллоҳнинг нусрати ва фатҳ келса» ўша ажалнинг аломатидир. «Бас, Роббингни поклаб ёд эт ва Унга истиғфор айт. Албатта, У тавбаларни кўплаб қилувчидир», дедим. Шунда Умар: «Аллоҳга қасамки, мен ҳам бу борада фақат сен айтган нарсанигина биламан, холос», дедилар.\nАллоҳ таолонинг сифатлари баён қилинган муташобиҳ оятлар\nМуташобиҳ оятларнинг навларидан бири Аллоҳ таолонинг сифатлари баён қилинган оятлардир. Ушбу оятлардан нима ирода қилингани ҳақида жуда кўп баҳс қилинганидан муташобиҳ оятлар деганда зеҳнга дастлаб ушбу оятлар келадиган бўлиб қолган. Аллоҳ таолонинг сифатлари баён қилинган муташобиҳ оятларни учга тақсимлаш мумкин:\n1. Зоҳири Аллоҳ таолога тараф нисбатини беришни ваҳмга келтирувчи муташобиҳ оятлар. Масалан:\n2. Зоҳири Аллоҳ таолога жисм нисбатини беришни ваҳмга келтирувчи муташобиҳ оятлар. Масалан:\nВа Роббинг келса.\nУшбу оятнинг зоҳирий маъноси Аллоҳ таолога жисмлар каби бир жойдан иккинчи жойга кўчиш нисбатини беришни ваҳмга келтиради.\n3. Зоҳири Аллоҳ таолога аъзо нисбатини беришни ваҳмга келтирувчи муташобиҳ оятлар. Масалан:\nАллоҳнинг қўли уларнинг қўллари устидадир.\nУшбу оятларнинг зоҳирий маънолари Аллоҳ таолонинг сифатларини баён қилган муҳкам оятларнинг маъноларига зид бўлиб қолган. Аллоҳ таолонинг зоти ва сифатлари ҳақидаги эътиқод эса Қуръоннинг асли бўлган муҳкам оятлар билан собит бўлган. Шунинг учун ушбу муташобиҳ оятларни қандай тушуниш лозимлигида жуда кўплаб баҳс-мунозаралар қилинган.\nМуташобиҳ оятлар ҳақида баҳс юритувчиларни беш қисмга ажратиш мумкин:\n1. Муътазилийлар. Бу фирқа Аллоҳ таолони бандаларнинг сифатларидан поклаб ёд этиш даъвоси билан муташобиҳ оятларни ақлларига мослаб таъвил қилганлар. Муътазилийлар муташобиҳ оятлар тўғрисида аҳли суннага хилоф қилган дастлабки фирқа ҳисобланади.\n2. Зиндиқлар ва қаромита фирқалари. Бу фирқалар Қуръон тўғрисида бирор шубҳа пайдо қилишга ва авом халқни адаштиришга уриниш маъносида муташобиҳлар ҳақида баҳс юритганлар. Бундай ишга журъат қилганлар, шак-шубҳасиз, кофир бўладилар.\n3. Мужассима фирқаси. Бу фирқа муташобиҳ оятлар ҳақида Аллоҳ таоло баён қилганидек эътиқод қилиш даъвоси билан Аллоҳ таолога жисм нисбатини берганлар. Муташобиҳ оятларнинг зоҳирий маъноларига кўра, Аллоҳ таолонинг юзи, кўзи, икки қўли ва оёғи бор, деб тасвирлашган. Уламолар бундай эътиқод қилишни бут-санамларга ибодат қилиш билан тенг бўлади, деганлар. Яъни бутпарастлар олдиларидаги бутларга ибодат қилаётган бўлсалар, жисм нисбатини берувчилар тасаввурларидаги бутларга сиғинаётган бўлиб қоладилар. Шунинг учун бу фирқанинг ҳукми муртадларнинг ҳукми каби бўлади, деганлар. Бу ҳақда Розий (раҳматуллоҳи алайҳ) шундай деганлар: «Аллоҳга жисм нисбатини берувчи Аллоҳга асло ибодат қилган эмас. Чунки у тасаввуридаги гумоний суратга ибодат қилади. Аллоҳ таоло эса буларнинг барчасидан покдир».\nМуътазилийлар ва мужассималар орасидаги фарқлар:\nМуътазилийлар: муташобиҳ оятларни ақлга мослаб таъвийл қилганлар. Натижада Қуръон ва суннатда келган Аллоҳ таолонинг сифатларига далолат қилувчи зоҳирий маъноларни ақлга тўғри келмагани учун қатъиян инкор қилганлар.\nМужассималар: муташобиҳ оятларнинг зоҳирий маъноларидан нимани тушунсалар, уларни худди ўшандай деб эътиқод қилганлар. Натижада жисмларга хос бўлган маъноларни Аллоҳ таолога тааллуқли қилиб қўйганлар.\n4. Илмсиз равишда муташобиҳлар ҳақида баҳс юритиб саволларни кўпайтирувчи мусулмонлар. Уламолар Қуръон ва суннатдаги амал қилишга тааллуқли бўлмаган хабарларнинг таъвили билан машғул бўлиш лозим эмаслигини, балки улардан ирода қилинган нарсанинг ҳақ эканига эътиқод қилиш вожиблигини таъкидлаганлар. Аммо ҳар бир даврда ҳам ўзларига лозим бўлмаган нарсалар ҳақида баҳс юритиб кўпчиликнинг бошини оғритадиган кимсалар топилган. Бундай кимсаларга қаттиқ таъзир берилади. Қуйидаги маънодаги ривоят бунга далил бўлади. Умар (розияллоҳу анҳу)га Субайғ ибн Асал исмли кишининг муташобиҳлар ҳақида гапириб юриши хабар берилган. Умар (розияллоҳу анҳу) у билан учрашган пайтларида ҳатто у зотдан ҳам «ваззарияти зарва» ояти ҳақида сўраган. Умар (розияллоҳу анҳ) ундан «Исминг нима?» деб сўраганлар. У: «Абдуллоҳ Субайғ», деб жавоб берган. Шунда у зот: «Мен Абдуллоҳ Умар бўламан», деб уни қаттиқ калтаклаганлар.\nИбн Аббос (розияллоҳу анҳу) муташобиҳлар ҳақида хиралик қилиб сўрайдиганларга: «Умарнинг Субайғга қилганидек иш сенга ҳам қилинишига сени нима мажбур қиляпти?» дер эканлар.\n5. Аҳли сунна вал жамоа уламолари. Бу муҳтарам зотлар муташобиҳ оятлар ҳақида қандай эътиқод қилиш лозимлигини шаръий далиллар асосида исботлаб берганлар. Мазкур уламолар ушбу масала тўғрисида умумий икки гуруҳга бўлинадилар:\nТафвийз қилувчилар (ирода қилинган маънони Аллоҳга топширувчилар).\nТаъвийл қилувчилар (муҳкам оятларга мувофиқ қилиб маъно берувчилар).\nТафвийз қилувчилар деганда аҳли сунна вал жамоа уламоларининг жумҳури тушунилади. Таъвийл қилувчилар деганда эса зарурат тақозосига кўра таъвил қилишга рухсат берган озчилик уламолар тушунилади.\nТарихга назар солинадиган бўлса, муташобиҳ оятлар нозил бўлаётган пайтларда ҳамда унга энг яқин вақтларда яшаган саҳобалар ва тобеинларнинг даврларида тафвийз қилингани маълум бўлади. Бу зотларнинг даврларида Қуръон ва суннатда келган муташобиҳ лафзлар истеъмол қилинганидан ортиқ баҳс қилинмаган, баҳс қилишга уринмоқчи бўлганлар ҳам бу ишдан қаттиқ қайтариб ташланган. Бунга асосан қуйидаги машҳур ривоят мисол қилиб келтирилади. Абдуллоҳ ибн Ваҳбдан ривоят қилинади: «Биз Молик ибн Анаснинг ҳузурларида эдик, бир киши кириб келиб, «Ар-Роҳман аршга истиво қилди» маъносидаги оятни ўқиди ва: «Эй Абу Абдуллоҳ, истиво қандай бўлган?» деб сўради. Молик ерга қарадилар, шу туришларида у зот терга ботиб кетдилар сўнг бошларини кўтариб: «Ар-Роҳман Ўзини васф қилганидек аршга истиво қилган, у «қандай бўлган?» дейилмайди, «қандай бўлиш» ундан олиб ташлангандир, сен бидъатчи ёмон кишисан, чиқариб юборинглар буни», дедилар. У чиқариб юборилди».\nҲа, сўралган масала бандадан ниҳоятда эҳтиёткор бўлиб сўзлашни тақозо қиладиган ўта нозик масала эди. Бу масала мўмин банданинг муташобиҳ оятларда баён қилинган Роббисининг сифатлари тўғрисида қандай эътиқод қилиши ҳақида эди. Шунинг учун ҳам имом Молик (раҳматуллоҳи алайҳ) бу масалага рўбарў бўлганларида терга ботиб кетганлар ва энг эҳтиёткор йўл бўлган саҳобалар ва тобеинларнинг йўлларини, яъни тафвийзни ўзларига лозим тутганлар.\nСалафи солиҳлар муташобиҳ оятлар тўғрисида мана шу асл эътиқодни маҳкам тутиб келганлар. Аммо кейинчалик мусулмонлар орасида фитналар келтириб чиқараётган турли сабаблар туфайли таъвийл қилишга эҳтиёж туғилган.\nТаъвийл қилишга ўтиш сабаблари ҳақида устоз шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф ҳазратлари «Сунний ақийдалар» номли асарларида шундай ёзганлар: «Вақт ўтиши билан Ислом давлати ҳудудлари кенгайиб, турли халқ, дин, фалсафа ва мафкурага эга одамлар ҳам Исломни қабул қилишди ёки мусулмонлар билан аралашиб яшай бошлашди. Табиийки, улар ўзларининг эски фикр ва тасаввурларидан бирдан ва тўла узилиб чиқа олмас эдилар. Шу билан бир вақтда, Ислом душманлари ҳам доимий равишда турли иғволар қилиб туришар эди. улар мусулмонларнинг ақийдаларига футур етказиш мақсадида турли шубҳали масалаларни ғоят усталик ила ўртага ташлар эдилар. Ана шундоқ масалаларнинг энг катталаридан бири, Аллоҳ таолонинг сифатларига оид оят ва ҳадисларнинг зоҳирий маъноларини мисол қилиб мусулмонлар ақийдасига зарар етказишга уриниш бўлди. Аллоҳнинг қўли, кўзи ёки У пок зотга нисбат берилган бошқа сифатлари таърифида фитна қўзғаб кишиларни кўплаб залолатга кетказиш бошланди».\nДемак, ана шу каби фитналар жиддий тус олиб, уларнинг таъсирлари авом халқда кўрина бошлагандан сўнг аҳли сунна уламолари турли фирқаларга қарши курашга, соф эътиқодни ҳимоя қилишга бел боғлаганлар. Мазкур фирқаларнинг бузуқ даъволарини нақлий ва ақлий далиллар билан рад этувчи асарлар ёзганлар. Бу асарларда нотўғри қарашларга раддия бериш билан бир қаторда омма халқ учун тўғри эътиқодни ҳам баён қилиб борганлар. Тўғри эътиқодни баён қилишда баъзи уламолар авом халқнинг савияларини эътиборга олиб муташобиҳ оятларни муҳкам оятларга мувофиқ бўладиган энг яқин маъносига ўтказганлар, яъни тафвийздан таъвийлга ўтганлар. Таъвийл қилганлар муташобиҳ оятларда баён қилинган «истава»га «қийинчиликсиз бўйсундирди», «важҳ»га «зот», «яд»га «қудрат», «жааъа»га «буйруғи келди» маъноларини берганлар.\nМуташобиҳ оятларни ушбу маъноларга таъвил қилиш ҳақида Камолиддин ибн Ҳумом (раҳматуллоҳи алайҳ) «Мусаярот» номли асарларида шундай ёзганлар: «Агар авом халқнинг «истиво»ни фақат бирлашиш каби жисмларнинг хусусиятлари билан тушунишларидан хавф қилинса, уларнинг фаҳмларини «истийла»га буришнинг зарари йўқдир. Чунки бу маъно ҳам ирода қилинган бўлиши мумкин. Китоб ва суннатдаги зоҳири жисмга далолат қиладиган «исбаъ» (бармоқ), «қодам» (оёқ) ва «яд» (қўл) кабилар ҳам шунингдекдир. Лекин айнан шу маъно ирода қилинганига жазм қилинмайди».\nТафвийз қилувчилар таъвийл қилишга қуйидагича эътироз билдирганлар: «Таъвийл қилиш қатъий бўлмаган далилни бошқа бир қатъий бўлмаган далилдан устун қўйиш бўлади. Аллоҳ таолонинг зоти ва сифатлари ҳақида эса қатъий бўлмаган далил билан сўзлаш мумкин эмас. Шунинг учун уларнинг маъносига келганда тўхташ ва таъвийлига киришмасдан нима ирода қилинганини Аллоҳ таолонинг Ўзига ҳавола қилиш лозим бўлади».\nЎртадаги баҳсга эътибор берадиган бўлсак, тафвийз қилувчилар таъвийлни тафвийздан афзал кўришни ва муташобиҳ оятдан айнан шу маъно ирода қилинган, деб жазм қилишни инкор қилганлар. Таъвийл қилишни жоиз санаган аҳли сунна уламолари эса тафвийздан таъвийлни афзал кўрганларидан бу ишни қилмаганлар ва муташобиҳ оятдан айнан шу маъно ирода қилинган, деб жазм ҳам қилмаганлар.\nШунинг учун таъвийл қилиш ҳақидаги кескин ихтилоф аҳли сунна ва муътазилий каби фирқалар орасида бўлган, аҳли сунна уламолари ўртасидаги хилоф эса фақат лафзий бўлган холос. Яъни жумҳур уламолар муташобиҳ оятлар ҳақидаги асосий эътиқодни айтган бўлсалар, баъзи уламолар асосий эътиқодни тушунтириш учун зарурат пайтида таъвийл қилиш жоизлигини айтганлар.\nТафвийз қилувчилар ва таъвийл қилувчилар ўртасидаги ихтилофларнинг хулосаси ушбу баҳслар ҳисобланади. Мазкур баҳсларнинг сабабларига эътибор бериладиган бўлса, иккала тарафнинг ҳам мақсадлари бир экани, яъни Аллоҳ таолога нолойиқ сифатларни нисбат бериб қўйишдан сақланиш экани маълум бўлади. Бу ҳақида Иброҳим Лаққоний (раҳматуллоҳи алайҳ) «Жавҳаротут тавҳид» номли машҳур назмий асарларида шундай ёзганлар:\nوَ كُلُّ نَصٍّ أَوْهَمَ التَّشْبِيهَا أَوِّلْهُ أَوْ فَوِّضْ وَ رُمْ تَنْزِيهَا\nТашбеҳ ваҳмини келтирган барча матнларни таъвийл қилгин, ё тафвийз қилгин ва (ҳар иккаласида ҳам Аллоҳ таолони айбу нуқсонлардан) поклашни ирода қилгин.\nМулла Али Қорий (раҳматуллоҳи алайҳ) тафвийз ва таъвийлларнинг бир-бирларидан фарқларини шарҳлаб хулосасида шундай деганлар: «Салафи солиҳларнинг тутган йўллари (тафвийз) билувчироқ ва саломатроқдир, халафларнинг тутган йўллари (таъвийл) эса тийувчироқдир». Яъни тафвийз қилиш муташобиҳни билувчироқ ва унга ирода қилинмаган маънони бериб қўйиш хавфидан саломатроқ бўлса, таъвийл қилиш авомларнинг ақлларидан ташбеҳ шубҳасини тийувчироқдир.\nАсрлар давомида мазкур баҳсларда тафвийз қилиш саҳобалар, тобеинлар, тўрттала мазҳаббошилар ҳамда улардан кейин шаклланган мотуридия ва ашъария мазҳабидаги жумҳур уламоларнинг қарашлари сифатида, таъвийл қилиш эса ашъария мазҳабидаги баъзи олимларнинг қарашлари сифатида эътиқод қилиб келинган.\nКейинчалик ҳижрий ўн иккинчи ва ўн учинчи асрларда Қуръон ва суннатга ҳақиқий эргашиш даъвоси билан олдингилардан фарқли янги фикрлар пайдо бўлган. Бу янги фикр соҳиблари мотуридийларни ҳам, ашъарийларни ҳам танқид қилишиб, тафвийзни ҳам таъвийлни ҳам инкор қилганлар. Ушбу янги фикр соҳиблари бир қанча даъволарни айтганлар. Уларнинг асосийлари қуйидагилардир:\n1. Янги фикр соҳибларининг даъволари: Қуръондаги Аллоҳ таолонинг сифатларига далолат қилувчи маъноларни тафвийз қилиш, аслида Аллоҳ таоло баён қилган сифатнинг лафзини маълум маъносидан холий қилиб исботлашдан бошқа нарса эмас. Бу эса очиқ-ойдин хатодир.\nМотуридийларнинг жавоблари: Тафвийз қилиш Аллоҳ таоло баён қилган сифатнинг лафзини маълум маъносидан ажратиш эмас, балки зоҳирий маъноси муҳкам оятга зид бўлиб қолгани учун ундан нима ирода қилинганини Аллоҳ таолога топширишдир. Бу эса муташобиҳ оятга ирода қилинмаган маънони бериб қўйиш хавфидан саломат бўлган энг тўғри йўлдир. Зеро банданинг зиммасида муташобиҳ оятдан ирода қилинган маънони излаб топиш эмас, унга иймон келтириш мажбурияти бордир.\n2. Янги фикр соҳибларининг даъволари: тафвийз қиладиганлар аслида, таъвийл қиладиганларнинг хатоларидан, яъни сифатларнинг маъноларини ўзгартириб қўйишдан сақланмоқчи бўладилар, лекин бу ишлари билан аслида маънони ўзгартиришдан, маъносизликка ўтадилар, холос.\nМотуридийларнинг жавоблари: муташобиҳ оятларнинг зоҳирлари далолат қилиб турган маъноларни тафвийз қилиш, маъносизликка ўтказиш эмас, балки уларга нозил қилинганидек иймон келтиришдир. Яъни муташобиҳ оятларнинг луғавий маънолари маълум, аммо ўша луғатларнинг зоҳирий маънолари муҳкам оятларга хилоф бўлиб қолган. Муҳкам оятлар эса Қуръоннинг асли эканини Аллоҳ таолонинг Ўзи хабар берган. Шунинг учун муташобиҳ оятларда келган Аллоҳ таолонинг сифатларига иймон келтирамиз, улардан нима ирода қилинганини У Зотнинг ўзига ҳавола қиламиз.\nЎртадаги баҳсларга эътибор бериладиган бўлса, янги фикр соҳиблари жумҳур уламолар наздида муташобиҳ ҳисобланган оятларни муташобиҳ ҳисобламаганлари келиб чиқади. Бунинг натижасида эса муташобиҳ оятларнинг зоҳирий маъноларига «махлуқларникига ўхшамайдиган» деган қайд билан эътиқод қилишлари юзага келган.\nШу ўринда мазкур масаладаги фарқларни мисоллар билан кўриб чиқсак, ўртадаги фарқлар яққол намоён бўлади. Аллоҳ таолонинг сифатлари баён қилинган муташобиҳ оятлар кўп бўлиб, энг кўп ихтилоф қилинганлари асосан қуйидагилардир:\n«Истиво» ҳақидаги баҳслар\nҚуръони Каримда Аллоҳ таолонинг «истиво» қилгани баён қилинган. Ушбу «истиво» ҳақида қандай эътиқод қилиш тўғрисида аҳли суннадагилар ва бошқа тоифалар орасида қуйидагича баҳслар қилинган:\nАр-Роҳман аршга «истиво» қилди.\nАллоҳ таолонинг мутлақ эҳтиёжсиз Зот экани муҳкам оятлар билан собит бўлган. Шунга кўра, муташобиҳ оятларда келган «истиво» лафзининг «тенглашиш», «жойлашиш» каби эҳтиёжмандликка далолат қиладиган зоҳирий маъноларидан Аллоҳ таоло покдир, деб эътиқод қиламиз. «Истиво»дан нима ирода қилинганини эса Аллоҳ таолонинг Ўзига ҳавола қиламиз ва Қуръонда баён қилинганидек аршга «истиво» қилганига иймон келтирамиз.\nБаъзи ашъарий уламоларнинг қарашлари: Авом халқнинг савиясини эътиборга олиб «истава»га унинг кўплаб маъноларидан бири бўлган «иставла» (эгаллади) маъносини бериш жоиз. Чунки бу маъно ҳам ирода қилинган бўлиши мумкин. Лекин айнан шу маъно ирода қилинганига жазм қилинмайди.\nЯнги фикр соҳибларининг даъволари: Қуръонда баён қилинганидек, Аллоҳ таоло аршга истиво қилган. Истиво Аллоҳ таолода собит сифат бўлиб, махлуқларнинг сифатига ўхшамайди.\nМуътазилийларнинг даъволари: Истивонинг «ўрнашиш» маъносини Аллоҳга нисбатан қўллаш ақлга тўғри келмайди. Шунинг учун ундан «иставла» (эгаллаш) маъноси ирода қилинган, деб эътиқод қилиш лозим.\nМужассималарнинг даъволари: Қуръоннинг зоҳири далолат қилганидек Аллоҳ таоло аршга ўрнашиб, унга тўлиқ жойлашган.\n«Яд» сифати ҳақидаги баҳслар\nАллоҳ таоло Қуръони Каримда «қўл» маъносини англатувчи «яд» сифатини баён қилган. Ушбу сифатни қандай тушуниш ҳақидаги кўплаб баҳс-мунозараларнинг хулосалари қуйидагилардир:\nЎз «қўлим» билан яратган нарсага сажда қилишингдан сени нима ман қилди?! \nМотуридийларнинг қарашлари: Аллоҳ таолонинг «қўл» маъносини англатувчи «яд» сифати бор. Бу сифат аъзо эмас, бандалар тасаввурига сиғадиган бирор кўринишда ҳам эмас, балки Аллоҳ таолонинг бошқа сифатлари сингари азалий сифатдир. Шунинг учун «қўл» деганда тасаввуримизга келадиган сифатдан Аллоҳ таолони пок деб биламиз. Қуръонда баён қилинганидек Аллоҳ таолонинг «яд» деган сифати бор, деб эътиқод қиламиз ва «яд»дан нима ирода қилинганини У Зотнинг Ўзига ҳавола қиламиз.\nБаъзи ашъарий уламоларнинг қарашлари: «қўл» маъносини англатувчи «яд» калимасининг ҳақиқий ва мажозий маъноси бўлиб, аъзога нисбатан қўлланганда ҳақиқий маъносида ишлатилади. Аммо аъзодан бошқа нарсаларга қўлланганда турлий мажозий маъноларда ишлатилиши мумкин:\n«Қудрат» маъносида ишлатилади. Масалан: «Султоннинг қўли фуқароларнинг қўлидан юқори», дейилади. Бундан «Султоннинг қудрати ғолибдир», деган маъно тушунилади.\n«Неъмат» маъносида ишлатилади. Неъматни ато қилиш асбоби қўл бўлгани сабабли сахий одамга «қўли очиқ» дейилади. Бундан унинг саховатидан кўпчилик баҳраманд бўлиши тушунилади.\nСўзни таъкидлаш учун ишлатилади. Масалан: «Бу бинони унинг қўллари тиклаган». Бундан ушбу бинони айнан у қурган деган сўзни таъкидлаш маъноси тушунилади.\nШунга кўра, оятдаги «қўлим» маъносини англатувчи зоҳирий маъносини «қудратим» маъносига таъвийл қилинса, авом халқни нотўғри эътиқодга кетиб қолишларидан сақловчироқ бўлади.\nЯнги фикр соҳибларининг қарашлари: оятда келган «яд»нинг ҳақиқий маъноси «қўл» ни англатади. Қўл Аллоҳ таолонинг ҳақиқий зотий сифатидир. Унинг зоти махлуқларнинг зотига ўхшамагани сингари Унинг қўли ҳам махлуқларнинг қўлига ўхшамайди.\nМуътазилийларнинг қарашлари: Оятда зикр қилинган «яд»дан «қудрат», «қувват» ва «неъмат» маънолари ирода қилинган. Зеро, Аллоҳ таолонинг зотига бирор сифатни исбот қилиш, банданинг тавҳидига футур етказади. «Албатта, қадим яратувчи бирдир. Унинг шериги йўқдир. Шунга кўра «У Зот илм билан олимдир, қудрат билан қодирдир», десак, ушбу сифатлар Унинг отидан бошқа бўлган бўлади. Азалда Унинг зотидан бошқа нарсалар бўлган дейиш эса тавҳидни инкор қилиш бўлиб қолади.\nМуътазилий фирқасининг асосчиларидан бири бўлган Восил ибн Атонинг қарашига кўра, «Аллоҳ таолога сифатларни исбот қилиш ширк келтиришга олиб боради. Кимки бирор маънони ё сифатни қадимлигини эътироф этса, иккита илоҳни исбот этган бўлиб қолади».\nМужассималарнинг қарашлари: Оятларнинг зоҳирлари далолат қилганидек Аллоҳ таолонинг қўли ва бандаларники сингари гўшти ва қони бор.\n«Жааъа» (келиш) сифати ҳақидаги баҳслар\nАллоҳ таоло Қуръони каримда «келиш» маъносини англатувчи «жааъа» сифатини баён қилган. Ушбу сифатни қандай тушуниш ҳақидаги кўплаб баҳс мунозараларнинг хулосалари қуйидагилардир:\nВа Роббинг ва фаришталар саф-саф бўлиб келсалар.\nМотуридийларнинг қарашлари: оятда келган «жааъа»нинг «бир жойдан иккинчи жойга кўчиш» маъносидан Аллоҳ таолони пок деб биламиз. Қуръонда келган хабарга иймон келтирамиз ва ундан нима ирода қилинганини Аллоҳ таолонинг Ўзига ҳавола қиламиз.А\nБаъзи ашъарий уламоларнинг қарашлари: Авом халқнинг савиясини эътиборга олиб «жааъа Роббука» (Роббинг келса)га «жааъа амру Роббика» (Роббингнинг амри келса) маъносини бериш жоиз. Чунки бу маъно ҳам ирода қилинган бўлиши мумкин. Лекин айнан шу маъно ирода қилинганига жазм қилинмайди.\nЯнги фикр соҳибларининг даъволари: «келиш» Қуръонда баён қилинганидек Аллоҳ таолонинг сифатидир. Аллоҳ таолонинг «келиш» сифати махлуқларнинг сифатига ўхшамайди.\nМуътазилийларнинг даъволари: «жааъа»нинг «келиш» маъносини Аллоҳ таолога нисбатан қўллаш ақлга тўғри келмайди. Шунинг учун ундан «Унинг амри келди» маъноси ирода қилинган, деб эътиқод қилиш лозим.\nМужассималарнинг даъволари: Аллоҳ таоло жисмдир. Шунинг учун Қуръоннинг зоҳири далолат қилганидек Аллоҳ таолонинг жисмлар сингари бир ўриндан иккинчи ўринга келганига эътиқод қилинади.\nЎртадаги баҳсларнинг натижалари:\nМужассималар муташобиҳ оятларнинг зоҳирига кўра эътиқод қилиш даъвоси билан махлуқларнинг сифатларини Аллоҳ таолога нисбат беришни жоиз санаганлар.\nМуътазилийлар муташобиҳ оятларнинг зоҳири ақлга тўғри келмагани учун таъвийл қилишни вожиб деганлар.\nЯнги фикр соҳиблари Аллоҳ таолони махлуқларга ўхшашдан пок деб, муташобиҳ оятларнинг зоҳирий маъносига эътиқод қилиш лозим деганлар.\nБаъзи ашъарий уламолар авомларнинг нотўғри тушунишларидан хавф қилинган пайтда муташобиҳ оятларнинг зоҳирий маъносини таъвийл қилиш жоиз деганлар.\nМотуридийлар эса муташобиҳ оятларда баён қилинган хабарга иймон келтириш ва ундан нима ирода қилинганини Аллоҳ таолонинг Ўзига ҳавола қилиш лозим деганлар.\nМазкур баҳсларда мужассима фирқасининг даъволари куфр саналади. Муътазилийлар ва янги фикр соҳибларининг даъволари бидъат ҳисобланади. Мотуридийларнинг қарашлари эса саҳобалар даврларидан то ҳозирги кунимизгача аҳли сунна вал жамоа эътиқод қилиб келаётган энг тўғри йўл ҳисобланади.\nУшбу баҳслардан кўриниб турибдики, тарихда бўлиб ўтган эътиқодий ихтилофлар асосан муташобиҳ оятларни қандай тушуниш ҳақида бўлган. Шунинг учун муташобиҳ оятлардан нима ирода қилингани ҳақида тортишишдан сақланиш ва Аллоҳ таолонинг ҳикмати тақозосига кўра уларнинг шундай нозил қилинганига иймон келтириш лозим. Зеро, оятларнинг муташобиҳ нозил қилинишида ҳам кўплаб ҳикматлар бор:\nБандалар фасоҳату балоғатда ҳар қанча етук бўлсалар ҳам, Қуръон олдида ожиз эканларини исботлаш;\nОятларнинг муҳкам нозил қилинишидаги Аллоҳ таолонинг раҳматини билдириб қўйиш;\nМўмин бандаларни имтиҳон қилиш.\nАллоҳ таоло барчамизни «Унга иймон келтирдик, барчаси Роббимиз ҳузуридандир», дейдиган собитқадамлардан қилсин.\n Аҳмад ибн Аби Саъийд Мулла Жийван «Нурул анвор». Ҳофиз Санауллоҳ Зоҳидий таҳқиқ ва таълиқи. 2-жилд, 263-бет.\n Аллома Абул Фазл Абдурраҳмон ҳофиз Жалолиддин Суютий, «ал-Итқон фи улумил Қуръан» 1-жуз, 244-бет.\n Абаса сураси 31-оят.\n Ясин сураси 83-оят.\n Нисо сураси 3-оят.\n Анфол сураси 65-оят.\n Анфол сураси 66-оят.\n Бақара сураси 189-оят.\n Мужодала сураси 13-оят.\n Устоз доктор Абу Сарийъ Муҳаммад Абу Сарийъ «Жамиъул баян фи муташабиҳил Қуръан» 1-жуз, 30-бет.\n Аҳмад ибн Муҳаммад Моликий Совий «Китаб шарҳу Совий ала жавҳаротит Тавҳид» 217-бет.\n Фажр сураси 22-оят.\n Фатҳ сураси 10-оят.\n Мулла Али Қорий «Шарҳу китаб ал-Фиқҳул акбар», 65-бет.\n Шайх Жамолиддин Аҳмад ибн Муҳаммад Ғазнавий Ҳанафий «Китаб усулид дин» доктор Умар Вафийқ Даъуқ таҳқиқ ва таълийқи 75-бет.\n Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф «Сунний ақийдалар» 111-бет.\n Камолиддин ибн Ҳумом «Мусаярот», Зайниддин Қосим ҳанафий ҳошияси, 33-бет.\n Абу Ҳафс Сирожиддин Ғазнавий «Шарҳу ақийдати имом Таҳовий», 84-бет.\n Иброҳим Лаққоний «Жавҳаротут тавҳид» 40-байт.\n Мулла Али Қорий «Зовъул маъалий» 33-бет.\n Шайх имом Маймун ибн Муҳаммад Абул Муъийн Насафий, «Баҳрул калом» доктор Валиюддин Муҳаммад Солиҳ Фарфур таҳқиқи, 115-бет.\n Сод сураси 75-оят.\n Аҳмад ибн Маҳмуд Абу Бакр Собуний Бухорий «Ал-кифая фил ҳидая», устоз доктор Муҳаммад Арутший таҳқиқи. 88-бет.\n Аҳмад ибн Маҳмуд Абу Бакр Собуний Бухорий «Ал-кифая фил ҳидая», устоз доктор Муҳаммад Арутший таҳқиқи. 86-бет.\n Имом Абу Мансур Мотуридий «Таъвийлоту аҳли сунна»10-жуз, 523-бет.


ШАХС ВА ИЖОДКОР – Jahon adabiyoti\nШАХС ВА ИЖОДКОР\nАтоқли давлат арбоби ва ёзувчи Шароф Рашидов ҳақида унинг 100 йиллик таваллуд санасини нишонлаш муносабати билан анчагина фикрлар айтиляпти. Бир пайтлар, унинг ўзи ҳаётлиги даврида, ёзувчилиги билан боғлиқ фаолиятига доир кўплаб мақолалар ва ҳатто китоб, рисолалар чоп этилган эди. Афсуски, уларнинг аксарияти шу пайтлар Ўзбекистон Компартиясининг биринчи секретари бўлиб ишлаб турган юқори лавозимли шахсга хушомад ва лаганбардорлик воситалари эканки, кейинчалик, у зот оламдан ўтгач, у ҳақда ёзган “…шунос”лардан тортиб, неча-неча олимлару адиблар бари йўқлик қаърига сингиб кетди. Бугун гоҳи эски газета, журнал тахламларини варақлай туриб, ногаҳон кўзинг ўша ғаразли битикларга тушиб қолса, ўша ёзарлар учун ҳатто хижолатлар туясан. Хўш, аслида-чи, аслида Шароф Рашидов ва адабиёт мавзусида, унинг ижодкор зиёлилар билан муносабатлари хусусида сўз юритишга арзирли гаплар борми, ўзи?! Ҳарқалай ёзувчи Шароф Рашидовдан беш жилд асарлар тўплами мерос қолган. Шулардан тўрт жилди бевосита бадиий ижод намуналари бўлиб, бадиий ижоднинг турли жанрларида яратилган асарлар экан, нима учун улар ҳақида бугуннинг кўзи билан қараб, муносабат билдириш мумкин эмас?! Хуллас, шу мулоҳазаларда Рашидов номи билан боғлиқ қўл остимизда мавжуд ғарибгина манбалар ва материалларни ўрганиб, ўз даври учун ҳам, ҳозирги кунларимиз учун ҳам ғоят мураккаб, зиддиятли, айни пайтда ҳалол ва тўғри, юрти учун фидойилик намуналарини кўрсата олган йирик бир шахс ҳақида мушоҳада юритиш, фикрлашиш ва ёзиш мумкин деган хулосага келдик.\nШароф Рашидов адабий фаолиятини ўтган асрнинг ўттизинчи йиллари охирларидан бошлаган. У талабалик йилларида ёшлик завқи ва забти билан эҳтиросли шеърлар ёзиб, “Самарқанд куйлари” номи остида тўплам тузган. Бу пайтлар унинг ҳам ҳаваси ва, маълум маънода, ижодий тақлиди учун асосий тимсол юртдоши Ҳамид Олимжон шахси ва унинг ўтли шеърияти эди.\nЁруғ экан, қуёш ўлкам,\nМудом баҳор ўтар йиллар.\nБоғи кўркам, тоғи бўстон,\nЎсар райҳону жамбиллар.\nУмрбод роҳатда эллар,\nЗавқу шавқнинг лаззатини\nКуйлар, армони йўқ диллар.\nҚизиқ, қатағон машинаси авжи ҳаракатга келиб, шўролар мамлакатида юрт-ватан деган зиёлики бор, бари жисман йўқ қилинаётган бир пайтда, талаба шоир бу гаплардан гўёки бехабардек, қаттол мамлакатни “қуёш ўлкаси” деб турса. Бу ҳам асли Ҳамид Олимжонга тақлиднинг айни кўриниши эди. Шароф Рашидовнинг кейинги “Қаҳрим” деб номланган китоби 1945 йилда чиқади. Бу энди уруш жангоҳларига бориб, ажал билан юзма-юз бўлган, ҳаёт тажрибасига эга шоирнинг шеърлари эди.\nБош устида ўқлар ёмғири,\nКўз олдимда ажал кўраман.\nУруш ва урушдан кейинги йиллар Шароф Рашидов ижодида очерк ва ҳикоя жанридаги илк машқлари туфайли бадиий насрга мойиллик кузатила бошлади. У дастлаб Республика матбуотида қишлоқ ҳаёти билан боғлиқ “Меҳнатчи қизлар” очеркини ва “Қўриқда” деб номланган ҳикоясини эълон қилади. Мана шу кичик насрий жанрлардаги илк тажрибалар аста-секин йирик насрга ўтиш учун ижодий эскизлар вазифасини ўтайди. Шу тариқа 1951 йили “Ғолиблар” қиссаси эълон қилинади. “Ғолиблар”дан кейин 1958 йили “Бўрондан кучли” романи, ундан сўнг эса, 1964 йилда “Қудратли тўлқин” романлари дунё юзини кўради. Ҳаётининг сўнгги йилларида у “Дил амри” номли яна бир қисса чоп эттиради. “Ғолиблар” қиссасини қайта ишлаб 1972 йилда романга айлантиради. “Ғолиблар” билан “Бўрондан кучли”, адабиётшунослар таърифича, адабий дилогия дейиш мумкин бўлган асарлардир.\nАтоқли адабиётшунос, академик Матёқуб Қўшжонов “Ҳаёт билан ҳамнафас ижод” номли адабий портретида Шароф Рашидов прозаси ҳақида ўз кузатишларини батафсил баён қилган. Шунга кўра зикр этилган романлар ва қиссалар бари шўро даври қишлоқ ҳаёти, турмуши ҳақидаги коммунистик мафкура ва социалистик реализм методи талаб этган мезонлар доирасида, албатта. Лекин бу асарларда ҳаракат қилувчи барча персонажлар ҳам ҳаққоният ва жозибадан маҳрум эмас. Айниқса, “Ғолиблар” асари Шароф Рашидов ижодий тамойиллари ва қарашларининг ўзига хос кредоси ҳисобланишга арзигулик. Ундаги Ойқиз, Олимжон образлари ёзувчи хаёли ва хоҳишларининг маҳсули албатта. Аммо таъкидлаганимиздек, бу хаёл ва хоҳишлар иллюстративлик кайфиятини берса-да, ҳаётийлик жозибасидан бегона эмас. Каминани бу асардаги бошқа бир жиҳат кўпроқ ўйлантириб қўйди. Ойқизнинг фронтда ҳалок бўладиган икки акасидан бирининг исми Алишер бўлса, иккинчисиники Темур эди. Қизиқ, бу асар ёзилган қирқинчи йиллар охири, эллигинчи йиллар бошларида ҳали қатағон машинасининг ғилдираги тўхтаган эмас, аксинча, яна авж нуқталарга кўтарилаётган паллалар эди. Мана шу даврда Ўзбекистон ҳаётида Алишер ва Темур номлари фақатгина икки буюк тарихий зот номи билан боғлиқ ҳолда маълум бўлиб, исм сифатида халқ ўртасида оммалашмаган эди. Боз устига мана шундай пайтда чекка бир қишлоқ жойларда, тахминан ўтган аср йигирманчи йиллари туғилган икки ўғил фарзандга Алишер ва Темур исмларини қўйиш, каминага оддий бир тасодифий ҳол бўлиб туюлмайди. Назаримда, мана шу икки номни эслатиш, Шароф Рашидовнинг қалб хилқатларида чуқур жойлашган ватанпарварлик туйғуларининг илк чўғланиши эмасмикин, деган фикр пайдо бўлади. Қарангки, романда қўлланган бу номлар шу давр реал воқелигига мутаносиб эмас. Бинобарин, ёзувчининг хаёли маҳсули ўлароқ бу икки ном қалбдаги орзу ва армонларининг илк ёлқинидир балки.\nШароф Рашидов 1956 йили “Кашмир қўшиғи” лирик қиссасини эълон қилади. 1959 йили эса Бедилнинг “Комде ва Мудан” номли достони асосида сценарий яратади. Уни батамом қайта ишлаб, ўз қараш ва кайфиятларини сингдиради.\nБу асарлар Ҳиндистон воқелиги билан боғлиқ битиклар. Асосан, адибнинг эндиликда давлат арбоби сифатида Ҳиндистонга ва бошқа Шарқ мамлакатларига қилган сафарларининг маҳсули ўлароқ қоғозга тушган. Ҳозирда, айрим адабиётшуносларимизнинг фикрича, бу асарлар ҳам Шароф аканинг Озодлик, Ҳурлик, Мустақиллик ҳақидаги ватанпарварона туйғу ва кайфиятларининг рамзий ифодасидек. Мазкур асарлар бадиий жиҳатдан анча юксак пардаларга кўтарилганлигини қайд этган ҳолда, юқоридагича талқинларга ҳам асос борлигини тушуниш ва қабул қилиш мумкин. Булар ўз навбатида Рашидов шахси ва ижодкорлигининг якранг эмаслигини яна бир бор исботлайдиган далиллар. Модомики, шундай экан, бу табаррук зотнинг ҳаёт кечмишлари ва хаёл изтиробларини тушунишга интилиш биз авлодларига жоиздир.\nШароф Рашидовнинг ёзувчи, шоир, санъаткор ва умуман ижодкор зиёлиларга муносабати масаласида ҳам турлича талқин ва мулоҳазалар бор. Аксарияти албатта жуда ижобий. Булар энг аввало муайян ижодкорлар ижодий тақдирида хайрихоҳлик кўрсатган, ҳалол ва покиза зотнинг тимсолини кўз олдингизда гавдалантиради. Неча-неча зиёлининг бошини силаган, улуғ ёшлиларининг қаддини тиклаб, ёшларини равон йўлларга солиб юборганидан салкам ривоятнамо нақллар айтилади. Эмишки, Эркин Воҳидовнинг “Ўзбегим”и хавфсизлик идораларининг алоҳида эътиборига тушганида, уни қалқон бўлиб ҳимоя қилган, Абдулла Ориповдан то Ҳалима Худойбердиевагача маънавий падарлик мурувватини аямаган, Зулфия ва Ҳамид Олимжондан тортиб, Ойбегу Ғафур Ғуломгача барчаларига чўнг эҳтиромини муттасил намойиш этган ва ҳоказо ҳоказо сифатлар, фазилатлар Шароф акани энг юксак маъволарда тасаввур қилиш имконини беради. Ўйлаб қоласан киши, гарчи Абдулла Қодирий 1956 йилларда оқланиб, 1958 йилда “Ўткан кунлар” нашр этилган бўлса-да, унинг асарларини 60-70 йилларда бадиий фильмларга айлантириш саъй-ҳаракатлари, Амир Темур шахсига бўлган илк қизиқишлар, Усмон Носир шеър, достонларининг адабий эстетик оламимизга қайтиб келиши, Абдулла Авлоний, Сиддиқий Ажзий, Сидқий Хондайлиқий, Мирмуҳсин ва Мирмулла Шермуҳаммедовлар ва бошқа шулар каби қатор жадид зиёлиларига оид тадқиқотлар учун йўл очилиши – булар ҳам Шароф Рашидов раҳбарлиги пайтидаги адолат эпкинлари ўлароқ, у одам ҳақидаги тасаввурларингни яна рангин бўёқларга бўяйди.\nҲа, айтмоқчи, Абдулла Қаҳҳор билан муносабатларига доир ҳикояларда ҳам ҳақиқатдан кўра уйдирма кўпроқ. Ҳатто айтиш мумкинки, Абдулла Қаҳҳорнинг қаҳр ва аччиқ киноялари зиддига Шароф Рашидовнинг вазмин, босиқ, мулоҳазакорликлари тарози палласини босиб кетадигандек, таассурот уйғотади. Билъакс, Абдулла Қаҳҳорнинг 60 йиллик таваллудини ўтказишдан тортиб то уни қабрга узатгунча бўлган даврда Шароф ака бир меҳрибон инсондек эҳтиром кўрсата билгани кўпчиликка аён ҳақиқат. Бундан қандай қилиб ёмонлик излаш мумкинлигини тасаввур қилишнинг ўзи қийин. Хуллас, демоқчимизки, Шароф Рашидов Ўзбекистонни ҳам, ўзбек зиёлиларини ҳам тоза кўнгил билан суйган, ҳурматлаган ва уларга ҳамиша не бир яхшиликни соғинган шахс бўлиб гавдаланаверади. Шунинг учун ҳам бугун бу инсонга нисбатан кўрсатилаётган катта эҳтиром табиий ва қонуний ҳол, албатта.


"Оқ-тепа": Машғулотлар давом этмоқда / CHAMPIONAT.asia\n"Оқ-тепа": Машғулотлар давом этмоқда\n11 янв 15:02\nЯнги мавсумга 6 январдан тайёргарликни бошлаган жамоамизнинг машғулотлари давом этмоқда.\nМашғулотларда бир қатор янги футболчилар иштирок этишмоқда. Хусусан, ўтган мавсумни “Гулистон”да ўтказган Илҳом Жуманов, Хуршид Йўлдошев, Дилмуҳаммад Худойбердиев ва Зафар Қорақулов ўтган кундан бошлаб машғулотларга қўшилди. Бундан ташқари, Фурқат Обидов (“Посбон”, Тошкент, 2-лига), Миролим Собитов, Сарвар Исмоилов, Азиз Талхатовлар (барчаси - “Пахтакор”) ҳам кўрикдан ўтишмоқда.\nШунингдек, машғулотларда Сарвар Хайриев, Алексей Локтионов, Фаррух Зикрияев, Маъруф Зокиржонов, Алишер Алимов, Ислом Йўлдошев, Зокир Мирзааҳмедов, Шоҳруҳ Пирназаров, Сардор Хуршидов, Бобур Абдураҳмонов, Илҳом Ражабов, Маъруф Аҳмаджонов, Рафаэль Абдураҳмонов, Абдумавлон Турсунов, Мурод Ахатов, Аббос Абдуллаев, Миржалол Норматов, Салават Содиқов ва Абдулла Аҳмаджонов иштирок этмоқда.\nРежага кўра, футболчилар эртага дам олишади. Душанба кунидан бошлаб яна машғулотларга киришади. Айтиб ўтиш жоиз, мураббийлар штаби айни вақтда ўйинчиларнинг жисмоний тайёргарлигига урғу беришмоқда.


Америкада яшаëтган ўзбекистонлик олим Абдуфаттоҳ Манноповнинг “ўзбек ëшлари масжид эмас мактабга борсин”¸“ўрта асрлар хурофотига берилиш ўрнига илғор технологияларни ўргансин” дея Озодликдан қилган мулоҳазалари уни ўқиганлар кўпининг қўллови эмас¸ қаҳрига учради.\n“Ўзбек ëшлари ва умуман ўзбеклар ривожланган Ғарб мамлакатларига борсин¸ ишбилармонликни ўргансин¸ илмни ўргансин¸ кутубхонага борсин¸ интернет технологиясини ўргансин. Ўрта аср хурофотига ëн тутишни ачинарли деб биламан” деди жумладан OzodNazarда фикр билдирган Абдуфаттоҳ Маннопов.\nЎзбекистонлик сиëсатшунос шунингдек ўзбеклар “мўъжиза билан эмас изланиш¸ меҳнат ва замонавий технология василасида рафоққа эришади” деган фикрниҳам билдирди.\n“Биз ëшлигимизда масжидга эмас¸ мактабга талпинганмиз. Мактабда шароитни яхшилаш керак. Хурофот эмас¸ илм тарғиботини йўлга қўйиш керак. Яхши ўқитиш керак”¸дейди суҳбатдош.\nАммо олимнинг бу фикрлари Озодлик муштарийлари ўртасида қўлловдан кўра кўпроқ қаршиликка учради - келган ва келаëтган шарҳларнинг аксаридан маърифат излашдан кўра¸ диний мутаассибликка мойилликнинг кучли экани яққол намоëн бўлмоқда\nДунëвий билимларни излаш ва ўрганиш Исломда ҳам рағбатлантирилишига қарамай¸ нега бугунги ëшларнинг каттагина қатлами билим ва диний эътиқодни бир-бирига зид тушунча сифатида талқин этмоқда?\nНега дунëнинг тараққий қилган давлатлари билим ва тажрибасидан ўрганиш эмас¸ улар тараққиëтини йўққа чиқариш орзусида бўлган ўзбеклар кўпаймоқда?\nЖаҳолат ва мутаассибликкка қарши бир аср муқаддам жадидлар бошлаган кураш нега бугун долзарблик касб этмоқда?\nНега бугун ҳам бир аср аввалги каби маърифатчилар эмас¸ мутассибчилар сафи кенгроқ?\nДушанба¸ 5 октябрь Тошкент вақти билан оқшомги соат 7 дан бошлаб Сиз билан жонли суҳбатда шу ҳақда гаплашамиз.\nСуҳбатда Абдуфаттоҳ Маннопов ва бошқа таҳлилчиларга бевосита савол бериш имконига ҳам эга бўласиз.\nЖонли мулоқотга Озодликнинг Skype манзиллари орқали қўшилинг.


Назарбоев рус тилида гапирадиганларга атайин қозоқ тилида жавоб берадиган ишчиларни бўшатишни буюрди - Zamin.uz\n08:31 / 03.10.2018\nНазарбоев рус тилида гапирадиганларга атайин қозоқ тилида жавоб берадиган ишчиларни бўшатишни буюрди\nҚозоғистон президенти қозоғистонликларга яна бир марта мамлакат кўп миллатли ва кўп тилли эканлигини эслатди. Бу ҳақда у Олмаотада Универсиада ўйинлари объектларини текшириш вақтида хабар берди, деб ёзмоқда Kun.uz.\n«Сизга маълумки, биз уч тилли таълимни белгиладик, бундан четга чиқишимиз керак эмас. Маданият вазирига айтмоқчиман, қонун бор, лекин айрим мансабдорлар тезроқ ҳаммани қозоқ тилида гапиртиришни истамоқда. Аммо биз кўп миллатли мамлакатмиз ва бу ҳақиқатни қабул қилдик», - деди Нурсултон Назарбоев.\n«Мен шуни сездимки, маълум бир киши рус тилида мурожаат қилганида, унга қозоқ тилида жавоб беришмоқда. Прокуратура қаерга қарамоқда? Агар фуқаро рус тилида мурожаат қилган бўлса, жавоб ҳам рус тилида бўлиши шарт! Рус тилида сўраганга қозоқ тилида жавоб берган одам ҳаммага кўрсатган ҳолда ишдан бўшатилсин!» - деган президент.\nШунингдек, Қозоғистон раҳбари олий таълим масаласини кўтарган. Унинг таъкидлашича, кимдир ўнта университетни битиргани ва бешта тилни билиши билан мақтаниш керак эмас.\n«Нима учун икки тилни ўрганиш кераклигини тушунмаяпман? Агар сиз она тили ва инглиз тилини билсангиз, корейс тилини ўрганишингиз керак. Уларда, Кореяда, қандай ишлашни билишади, маданияти бор. Уларнинг фарзандлари кундузи ҳам, кечаси ҳам таълим оладилар, улар бир кунда ҳаммадан кўп ишлайдилар, таътил эса фақат бир ҳафтадан иборат. Шунга қарамай, таълим ва ижодкорлик эвазига ривожланишмоқда, уларнинг ери остида ҳаттоки кўмир ҳам йўқ», - деди Назарбоев.\nПорошенко ўзини русийзабон деб атади ва буни исботлашга тайёрлигини билдирди\n9-04-2019, 11:05, Дунё\n23-02-2019, 08:30, Дунё\n2-03-2018, 07:30, Дунё\n27-02-2018, 10:14, Дунё\nНазарбоев бугун қозоқ халқига муҳим мурожаат билан чиқмоқчи\n9-01-2018, 12:56, Дунё\nЛатвиядаги мактаб директори ўқувчи ва муаллимлар қаршисида рус тилида сўзлагани учун жаримага тортилди\n17-06-2017, 10:58, Дунё


1916 йилги қўзғолонга 100 йил тўлиши муносабати билан: Тарихчи қайдлари - Фарғона.Ру ахборот агентлиги\n14:40 msk, 15 Июль 2020\n18.05.2016 22:37 msk\nРоппа-роса юз йил олдин Ўрта Осиёнинг “рус” қисмида ва Чўл ўлкасида (ҳозирги Қозоғистоннинг шарқий, шимолий ва ғарбий қисмларида) халқ қўзғолони бошланди. Бунга подшо ҳукуматининг 1916 йил 25 июнидаги 1526-сонли “Империядаги бегона халқлар эркак аҳолисини ҳарбий иншоотлар қуриш ишларига жалб қилиш тўғрисида”ги фармони сабаб бўлган. Унда ҳеч қандай тушунтиришсиз, Император подшо томонидан 19-43 ёшли эркакларни, жумладан, “Сирдарё, Фарғона, Самарқанд вилоятларининг бегона халқларини” фронт ортидаги ишларга сафарбар қилиш “амр этилган” эди. Бу фармон Ўрта Осиё аҳолисининг урушда қатнашаётган армияга чақирилганини билдирар эди. Фармонга нисбатан қатъий норозилик уйғониб, бу воқеалар “1916 йилги қўзғолон” сифатида тарихга кирган. Бу мақолада қўзғолоннинг юз бериши ва ривожланиши билан бирга, ундан олинган тажриба замонавий Тожикистон ва минтақадаги бошқа мустақил давлатлар нуқтаи-назаридан таҳлил қилинади.\nҲарбийлар армиясидан фуқаролар армиясига\n1914 йилда катта ёшли Ўрта Осиёликлар учун яшаш жойидан бошқа жойдаги давлат иштирокида ва шу давлат тарафида туриб жанг қилиш умуман нотаниш бир ҳодиса эди. Тожик, қирғиз, афғон, ўзбек, қозоқ ва туркманларда кам харажатли ва кам қон тўкиладиган “жиҳодлар”, зиддиятли тўқнашувлар, босқинчилик, қўзғолон ва ҳатто босиб олишлар кенг тарқалган эди. Бу урушларда профессионал аскарлар (лашкар) билан бирга “ярим ставкада” ёки “чорак ставкада” жанг қиладиган деҳқон-аскарлар ҳам қатнашган. Уларни ҳудудий-диний ёки қабила бошлиқлари, бундан ташқари “хонлар”, яъни Чингизхон ва Амир Темурнинг ҳақиқий ёки сохта авлодлари сафарбар қилган.\nБундай урушга мисол сифатида 1920 йиллардаги босмачилик ҳаракати, ўрта асрларда Амир Темур ва Бобурнинг Ҳиндистонга юришини келтириш мумкин. Бунда бошқа ҳудудга бостириб кириш ёки одамнинг жонига қасд қилишдан олдин тажовузнинг сабабини тушунтириш керак бўлган. Кўпинча уламолар фатво чиқариб, ғаним тарафни “кофир” деб эълон қилишган ва “ислом тиклангунига қадар” уларга қарши уруш олиб бориш кераклигини айтишган.\nБу урушлар, худди ўрта асрларда Европадаги урушларга ўхшаб, манфаатдор шахслар томонидан бошқариб турилган. Уруш ҳаракатлари билан бирга дипломатия, пора билан ўз томонига оғдириш ва бошқа “қон тўкилмайдиган” усуллар қўлланган. Бу урушларда ғанимнинг одам ва материал ресурсларини бутунлай йўқ қилиб, келажакда қасос олиш имкониятини қолдирмаслик мақсади ҳеч қачон бўлмаган (Биринчи ва Иккинчи жаҳон урушидан фарқли ўлароқ). Аҳолини ёппасига сафарбар қилиш ва ҳарбийлаштириш бўлмаган. Бу урушларда “ҳарбий брокерлар”нинг манфаатига хизмат қилувчи, мужмал маънодаги “динни ҳимоя қилиш” (ислом ёки христианликни) ёки “маданият”нинг “варварлик”ка қарши уруши кабилардан ташқари аниқ ғоя бўлмаган, душман тарафга нисбатан нафрат сунъий равишда кучайтирилмаган.\nОммавий ҳарбий мажбурият рус миллатини ташкил қилиш воситаси сифатида\n“Фуқаролик” тушунчаси “бегона халқларга” нисбатан қўлланмайдиган Россиядек кўп миллатли империяда “аскар-фуқаролардан” ташкил топган армияни тузиш қийин бўлиши турган гап эди. Россияда биринчи оммавий чақириқ 1894 йилда жорий этилган, аммо 1904-1905 йилги рус-япон урушидаги мағлубиятдан сўнггина, рус ҳарбий стратеглари сафарбарлик сиёсатини ислоҳ қилиш кераклигини тушуниб етишди. Бунда ҳарбий хизматни фуқаролик бурчи деб ҳисоблаш ҳақида гап бораётган эди. Рус халқининг ўзи ҳарбийлашишни бошлаб, армия оммавий сиёсатнинг бир воситасига айланди. Александр III айтганидек, армия ва флот “Россиянинг энг яқин дўстларига” айланди. Империя давлат номидан оммавий ўлдириш ва давлат учун оммавий ҳалок бўлиш асрига, қонли “қисқа XX асрга” қадам қўйди.\n1914 йилда урушда қатнашаётган армияга аскар олиш табақалаштирилган эди. Россиядаги немис ва жуҳудлар “маданиятли но-руслар” сифатида армияга қабул қилинар эди, аммо ҳарбийлашув ва материал ресурслари учун кураш қамраб олган жамиятда уларни таъқиб қилишда давом этишар эди. Жуҳудларни талон-тарож, немисларни депортация қилишарди. Шундай бўлса ҳам, барча “Россиянинг маданиятли халқлари” ҳам фронтга интилавермас эди. Масалан, финлар 1901 йилдаёқ рус армиясида хизмат қилишни мутлақ рад этган ва умуман руслаштиришга қарши эди. Натижада уларни чақиришдан воз кечишга тўғри келди. 1904 йилдан бери Финляндия ҳарбий хизматдан озод этиш эвазига махсус солиқ тўлар эди. Яъниким, 1914 йилда уруш бошланишига “бегона халқларни” жалб этиш сиёсий жиҳатдан хатарли эканлигини подшо маъмурияти тушунарди. Билгани билан куч-қудратининг чексизлигига ҳам ишонар эди.\nМиллий озчилик ёки “бегона халқлар”, яъни тожик, туркман, ўзбек, қирғиз ва қозоқлар чақириқдан озод этилган эди. Нима сабабдан? Ўрта Осиё энг охирги мустамлака этилган ўлка бўлиб, бунинг устига аҳолисининг аксарияти мусулмон эди. Улар Сибир, Кавказ ва Поволжьядаги но-руслардек марказга содиқ эмас эди. Бундан ташқари, рус офицерлари “сартлар” ва Туркистон кўчманчиларидан фойда йўқ, улар нотаниш муҳитда ва бегона иқлимда ёппасига касалланиб қолади деб ҳисоблар эди. Уларни ўргатиш ва даволашга ҳам кўп маблағ кетиши, натижаси кўнгилдагидек чиқмаслиги мумкинлигини ҳам ҳисобга олишарди.\nРоссияда туғилиб, Ўрта Осиёга кўчиб кетган мустамлакачилар ҳам хизматдан озод этилган эди. Фақат XIX аср охирида Туркистонда туғилган европаликларгина чақирилар эди. Шу тариқа чоризм рус мустамлакачилигини рағбатлантириб, Ғарбда уруш олиб бораётган давлатнинг жануби-шарқий томонини ҳимоясиз қолдиришдан хавфсирар эди. Ўрта Осиё йўналишида Россия маҳаллий мусулмонлардан ташқари ташқи душманларни ҳам ўзига рақиб деб билар эди: Ғарбий Хитой мусулмонлари ва ҳукумати, Ҳиндистондаги инглизлар ҳамда эркинликни севувчи ва жиҳодга тайёр афғонлар. Ташқаридан ҳужум бўлишидан хавфсирашга ҳақиқий таҳдидгина эмас, балки шундай мамлакатнинг геополитик фобия ва амбициялари сабаб бўлар эди. Шунинг учун чоризм томонидан рус аҳолиси таянч сифатида кўрилар эди. 1880 йилларда рус ҳукумати амалдорлари орасида Сирдарё ҳарбий губернатори (бўлғуси Туркистон генерал-губернатори) Гродековнинг бир гапи машҳур эди: “ҳар битта янги рус посёлкаси битта рус қўшинлари батальонига тенг”. Маҳаллий аҳоли исён кўтарса ёки ташқаридан ҳужум бўлган ҳолатда подшо ҳукумати кўчиб келган 32 мингта рус деҳқонларини қуроллантириш имкониятига эга эди.\n/>“Империядаги бегона халқлар эркак аҳолисини ҳарбий иншоотлар қуриш ишларига жалб қилиш тўғрисида”ги амри олий\nМаҳаллий аҳолининг урушга бўлган муносабати\nРоссиянинг 1904-1905 йилги рус-япон урушидаги мағлубияти мустамлака қилинган халқлар кўз ўнгида Россиянинг ожизлигини очиб қўйди. Шу сабабли, Туркистон ва Бухоро элитасининг ичида Россия томонидан урушга қатнашишга қарши бўлганлар кўп эди. Булар Туркияга пинҳона хайрихоҳлик қилувчи, консерватив кайфиятдаги маҳаллий кучлар эди. Туркия 1914 йилда Германия тарафидан “муқаддас жиҳод” учун урушга киришган эди. Подшонинг жосуслари хабар етказишича, афғонлар жиҳод бошлагани ва тез орада “рус” Ўрта Осиёсига бостириб кириши ҳақида муллалар миш-миш тарқатган. (Бугунги кундаги воқеаларни эслатиб юбормаяптими?)\nТрадиционалистлар – тожик ва ўзбеклар пинҳон тарзда Россиянинг ғанимларига хайрихоҳлик билдирса, маҳаллий кўчманчи аҳоли (қозоқ ва қирғизлар) маълум сабабларга кўра урушга нисбатан нафратини яширмас эди. Улар келгиндилар тортиб олган мулкларни қайтариш иштиёқида эди. Қозоқ тарихчиларининг маълумотларига кўра, XIX аср охиридан 1916 йилгача Қозоғистоннинг тўртта вилоятига (Акмола, Семипалатинск, Тўрғай ва Урал) асосан Россия ва Украинадан келган 1,14 миллион одам жойлашиб олган. Туркистон ўлкасига кирувчи Семиречье вилоятига камроқ, атиги 100 минг киши келган. Кўчиш-кўчириш бошқармаси ташкил этилиб, бу бошқарма маҳаллий аҳолидан энг ҳосилдор ерларни тортиб олиб, кўчиб келганларга берган. 1914 йилгача кўчманчи қозоқлардан 40 миллион десятиндан ортиқ ер тортиб олиниб, русларга берилган, бу майдон деярли минтақанинг 20% ерига тенг эди. Уруш ва бошланаётган қўзғолон кўчманчиларга ўз ерларини қайтариб олишдан ташқари, истилочилар билан ҳисоб-китоб қилиш имконини ҳам берар эди.\n1916 йилги қўзғолонга оид жуда кўп ҳужжатлар Semirechye.Rusarchives.ru сайтида омма эътиборига ҳавола этилган.\nАлбатта, Ўрта Осиёда Россия тарафдорлари ҳам бор эди. Хўжандлик таниқли тарихчи Шариф Джалиловнинг ёзишича, урушнинг бошида шаҳарнинг аслзодалари асосан Россияга хайрихоҳ эди. Фарғона водийсидаги тожиклар, ўзбеклар ва қирғизлар уруш пайтида русларнинг ўрнини босиб, ҳарбий юклар жўнатиладиган темир йўлларни қўриқлашган. Уезднинг саноат корхоналари фронт учун ишлар эди. Деҳқонлар фронтга энг яхши отларини берган, бойлар эса Хўжанддаги Шайхи Муслиҳиддин масжидида ҳарбий заёмларга ёзилишган ва яраланганлар учун моддий ёрдам беришган. 1915 йилнинг майида Туркистон ўлкасининг босиб олинганининг 50 йиллигига бағишлаб, фронтга ёрдам доирасида Хўжандда кўплаб тадбирлар ташкил қилинган. Маҳаллий мусулмон маъмуриятидан ташқари, традиционалистларнинг рақиблари – бош кўтараётган сиёсий ташкилотлар ва замонавий, ғарблашган ҳаракатлар, жумладан, жадидлар ҳам Россиянинг ҳарбий сиёсатини қўллаб-қувватлади. Улар турк диндошларига хайрихоҳ бўлишига қарамай (деярли барча жадидлар пантуркист бўлган), Туркияни қўллаб-қувватлашмади. Жадидчилик тарихининг замонавий тадқиқотчиси Адиб Халидга кўра (келиб чиқиши Покистондан бўлган америкалик), жадидлар учун Россия бошқарувидаги жамиятда ўз ўрнини сақлаб қолиш муҳим бўлган. Жадидлар юзага келган имкониятдан фойдаланиб, ватанпарварлик орқали империя билан ришталарни мустаҳкамлашга интилган. Улар шу ҳаракат тўлқинида рус жамиятига “кириб бориб”, Россия урушда ғалаба қозонганидан кейин рус элитасининг обрўли ва тан олинган аъзолари ва янги Туркистоннинг лидерлари бўлишни ният қилган. 1914 йилда Кавказ тузем отлиқ дивизиясини ташкил қилиш орқали Россияни қўллаб-қувватлаган Кавказ элитаси сингари (унга озарбайжонлар (турклар) ҳам кирган) иш тутмоқчи бўлган.\nХалидга кўра, униси ҳам, буниси ҳам подшо ҳукуматининг назаридан четда қолган. Жадидларга ишонишмаган, уларнинг самимийлигига шубҳа билдириб, булар кўнглида сепаратист бўлиб қолади ва исталган вақтда сотқинлик қилади деб ҳисоблашган. Кўчманчилар ва мустамлакачи ҳукуматнинг ўзбошимчалиги ва коррупцияга қарши бош кўтарган деҳқонлар террорист ва русофоб деб эълон қилинди. Ҳукумат булардан бирортаси билан ҳам мулоқотга киришишни истамади. Деҳқон ва кўчманчиларни фанатик-чопончи деб ҳисоблашган, жадидлар эса саводли бўлгани учун катта хавф деб билишган. Чунки Ўрта Осиё зиёлилари рус либерал-демократик ва социалистик лагерларининг “эркин фикрли” вакиллари билан (жумладан, эсерлар билан) яқинлашаётганини кўриб туришарди.\nШу тарзда рус ҳукумати маҳаллий аҳолини ўзига қарши қилиб қўйди ва Россияни қўллаб-қувватламоқчи бўлган кичик гуруҳларни ҳам қўпол тарзда узоқлаштирди. 4-Давлат Думасидаги мусулмон депутатларнинг “Россия ҳалқларининг уруш даврида мустаҳкамланган кўп асрли алоқаларини ҳисобга олиш” ва миллий чекловларни умуман бекор қилиш чақириқлари рад этилди. Ҳаттоки фронтга интилганлар ҳам буйруқдан хафа бўлишди. Чунки уларга “Николай пошшони” ҳимоя қилиш учун майдонда от суриб, қилич солиш эмас, балки белкурак билан чуқур қазиш буюрилган эди. Подшо ҳукумати Россияни қўлда қурол билан ҳимоялашга тайёрларнинг ҳам қадрига етмади. Аксинча, милитаристик иштиёқ билан бирга шовинизм ва “бегона халқларни” ёқтирмаслик кайфияти ҳам кучайди. Қўзғолон авжига чиққан пайтда Хўжанд расмийлари буйруқ чиқаришди, унда жумладан айтилишича, “маҳаллий аҳолининг рус ҳокимияти олдида таъзим қилиши белгиси сифатида, барча маҳаллий аҳолига офицер ва амалдорлар олдида ўрнидан туриб, таъзим қилиш тавсия этилсин”. Фронт ортидаги ишларга сафарбарлик ҳақидаги буйруқ эса миллатга қараб ажратишга урғу берди ва юридик жиҳатдан мустаҳкамлади.\n1916 йил 3-июлида Хўжанд полиция участкаси ёнида маҳаллий маъмурият вакиллари бўлган 85 тача мусулмон йиғилди. Уларга императорнинг фармони ҳақидаги телеграмма ўқиб эшиттирилди. Ўша куни кечқурун ифтордан кейин Шайхи Муслиҳиддин масжидида полиция бошлиғи Е.Г.Устимович томонидан дарҳол рўйхат тузишга киришиш ҳақидаги буйруқ ўқиб эшиттирилди. Бунинг устига буйруқ қўпол тарзда берилиб, қатнашганларнинг иззат-нафсига тегди. Эртасига эрталаб, одамларни танлаш бошланиши керак бўлган 4 июлда оммавий норозилик ва тартибсизликлар бошланди. Ўша кунги воқеалардан бирини Ш.Жалилов қуйидагича эслайди: “миршабнинг ёнига Ходими Джамолак исмли аёл келди ва унинг қиличини олиб, ерга урди. Қўзғолончилар уни қўллаган ҳолда полициячи ва қўриқчиларни уриб, тошбўрон қилишни бошлади”. Ўша куни учта Хўжандлик яраланди, шулардан иккитаси тез орада ҳалок бўлди. Хўжанддаги исён ҳақидаги хабар бутун Туркистонга тарқалди ва бир неча кун ичида қўзғолон бутун минтақага тарқалди. Туркистондаги қўзғолон Бухоро амирлигида ҳам акс-садо берди. Бухоро расман империя таркибига кирмаса ҳам, аслида Россияга қарам эди, катта ҳарбий солиқ тўларди. Бунга жавобан тожиклар қўзғолон кўтаришди, айниқса Қоратегин ва Қўрғонтепада кескин бўлди.\nШу тариқа, 1916 йилги қўзғолон минтақа аҳолисининг қуйидагиларга қарши оммавий норозилиги бўлди: 1) мусулмонларга алоқаси бўлмаган урушда қатнашиш; 2) мустамлакачи режим; 3) сафарбарликни қўллаб-қувватлаган подшо маъмурияти ва маҳаллий кучлар вакиллари; 4) энг ҳосилдор ерларни эгаллаб олган руслар.\nҚўзғолон Семиречьеда энг йирик кўламли тус олди. Бу мустамлакага қарши анъанавий қўзғолон бўлиб, русларнинг бошқарувига қарши қаратилган эди. Рус генерали Сандетскийнинг сўзларига кўра, бу “русларнинг ўлкани бошқариш ҳуқуқига” қарши ҳаракат эди. Уруш ҳар иккала томондан ҳам ваҳшийлик ва адолатсизлик билан ўтказилди. Қўзғолонда рус миллатидаги оддий аҳоли, жумладан аёллар ва болалар қурбон бўлди. Бутун ўлка бўйлаб ҳарбий ҳолат эълон қилинди. Октябрда подшо ҳукумати қўзғолонни ундан-да аёвсиз тарзда бостирди. Қозоқ ва қирғизлар ёппасига осилди, уларнинг овуллари, жумладан Иссиқкўлдагилар, бутунлай ёқиб юборилди. Академик Б.Ғофуровнинг қайд қилишича, Хўжанднинг ўзида ҳарбий суд 400 дан ортиқ кишини қамоққа тиққан. Қўзғолон пайтида жами юз минглаб “бегона халқлар”, асосан қирғизлар ҳамда 3-4 минг руслар ҳалок бўлган. Жазодан қочган 300 мингдан зиёд кўчманчилар Хитойга ўтган. У ердаги қаттиқ қиш туфайли яна ўнлаб мингтаси ҳалок бўлган.\nЎрта Осиё мусулмонларига қарши бу урушда катта йўқотишлар эвазига Россия енгиб чиқди. Кутилган натижага эришилмади. Тахминан 100.000 киши сафарбар қилинди, бироқ бундан беш баравар кўпроғи режалаштирилган эди. Сафарбар этилганлардан фойда ҳам бўлмади. Улар бу мажбуриятни жазо сифатида қабул қилишди; касалланишди, совуқ ва очликдан ҳалок бўлишди. Минглаб майиб-мажруҳ ва касалларни уйларига жўнатишди. Сиёсий жиҳатдан зарари эса анча каттароқ бўлди. Қўзғолоннинг бостирилиши подшо ҳокимиятининг мустаҳкамланишига олиб келмади. Рус ҳокимияти ва аҳоли ўртасида воситачи бўлган маҳаллий амалдорлар, жадидлар ва уларнинг тарафдорлари обрў-эътиборни йўқотишди. Чунки улар исёнчиларни қоралаб, рус императорини кўкларга кўтарган эди, жумладан, жадидлар етакчиси Маҳмуд Беҳбудий ва шоир ҳамда драматург Ҳамза Ҳакимзода Ниёзийлар ҳам шундай қилган. Ҳар иккаласи ҳам фанатиклар қўлидан ўлим топган. Қўзғолондан уч йил ўтиб Беҳбудий, ўн уч йил ўтиб, Ҳамза ҳалок бўлди.\n1916 йил қўзғолони жадидчиликнинг асосий ожиз томонини кўрсатди – унинг “замонавийлаштириш”га муккасидан кетгани ва ўз ижтимоий тажрибасига эътибор бермаганлиги эди. Улар рус тилини ва Россиянинг ўзини яхши билмаган ва тушунмаган, шунинг учун уни Ўрта Осиёдаги жамиятни замонавийлаштириш ва фанатик муллаларга қарши курашдаги етакчи куч деб ҳисоблаган. Афсуски, жадидларни кенг халқ оммаси тушунмади ва қабул қилмади. Омманинг нуқтаи-назарида жадидлар “кофир”, рус мустамлакачиларининг иттифоқчиси эди. Жадидлар турк-тожик шаҳарликлардан ташкил топгани учун, қўзғолоннинг марказий кучи бўлган кўчманчилар орасида мавқега эга эмасди. Мустақилликка интилиш, инсон қадр-қимматини муҳофаза қилиш, миллий ва ижтимоий жабр-зулмга ва диннинг сиқувга олинишига қарши курашиш – мустамлакага қарши шу каби шиорлар Шарқда долзарб бўлган, Ҳиндистонда миллионлаб оммани тўплаган бўлса ҳам – жадидларнинг кун тартибидан жой олмаган эди. Рус ҳокимияти қуласа, жадидлар ўзлари етишиб чиққан муҳит ва усиз яшай олмайдиган муҳитдан маҳрум бўлишарди. Ҳақиқатан ҳам, бошқаларнинг тажрибасидан ўрнак олишга ихтисослашган жадидчиликнинг умумиллий ғояга айланишига тўсиқ бўлган асосий камчилиги бу – уларда оригиналлик ва маданий ўзига хосликнинг йўқлиги эди. Жадидлар ўз халқи билан тенг ҳамкор сифатида мулоқотга киришишни эплай олмаган ва буни хоҳламаган. Улар халқни маданиятга етаклаш керак бўлган қора омма деб ҳисоблашган.\nУмуман олганда, юз йил олдинги воқеаларни Ўрта Осиёнинг аста-секин қарамликдан қутулиш нуқтаи-назаридан қараб, тушуниш керак. Қўзғолон чоризмни ғафлатда қолдирди, чунки чор ҳукумати ўзи бир тийинга олмайдиган “бегона халқлар”дан бундай жавобни кутмаган эди. Халқ индамас ўйинчоқдан мустақил ва ҳайбатли субъектга айланиб, тўрт ой давомида “оёқ тираб туриб олди”. Ўрта Осиё мусулмонлари орасида бирдамлик бўлмаган бўлса ҳам, 1916 йилда минтақа озодлик сари машаққатли йўлга тушгани, империя эса пастга шўнғиб, қўзғолон бостирилганидан кейин бир йил ўтибоқ қулаганини эътибордан четда қолдириб бўлмайди.\nКамол Абдуллаев, тарихчи, (с) Navruz Media учун махсус, 2016 й. май


Виталий Денисов: "Терма жамоадан кетганим йўқ, аммо..." (Интервью)\n19 июль, 2021, 09:00\nРоссиядаги барча жамоамда шу сон туширилган футболкаларда тўп сурдим.\nФаолиятини "Балтика" жамоасида давом эттираётган ҳамюртимиз - Виталий Денисов клуб расмий сайти учун интервью берди. Суҳбат давомида футболчи терма жамоадаги фаолияти борасида ҳам фикр билдириб ўтди.\nЯнги клуби ҳақида\n"Жамоага келишим билан ички атмосфера аъло даражада эканлигини пайқадим. Машғулотларда тартиб-интизом бор. Барча ўз ишини масъулият билан олиб боряпти. Жамоадошларим билан тезда тил топишиб кетдим. Бош мураббий талаб қилаётган кенг кўламдаги ишни амалга оширишга тайёрман. Осон бўлмаслиги аниқ, лекин бу футбол."\n"Днепр"дан "Локомотив"га ўтгач, 19-рақамни олишни истадим. Aфсуски, бу номер Aлександр Самедовда эди. У даврларда Саша билан дўст эмас эдик. Тўғри, бир неча бор тўқнаш келган бўлишимиз мумкин, аммо бу рақамини сўраб олишим учун камлик қилишини англадим. Ноиложликдан 29-рақамни олдим. Шу тариқа, Россиядаги барча жамоамда шу сон туширилган футболкаларда тўп сурдим."\n"Мен Ўзбекистон миллий терма жамоасидаги фаолиятимни якунлаганим йўқ. Кетганим ҳақида расмий маълумот берилмади ҳам. Балки, Ўзбекистонда кимдир менинг ўрнимга МТЖдаги фаолиятимга нуқта қўйгандир. Менда терма жамоадан кетиш ҳақида фикр уйғонгани ҳам йўқ. Aфсуски, биз Саудия Aрабистонига мағлуб бўлиб ЖЧ йўлланмасини қўлдан бой бердик. 3:0 ҳисоби 4 йиллик орзуларимизни барбод қилди. Терма жамоага чақирилмаганим сабабини билмайман. Мен у ердагиларнинг ҳеч бири билан ёмон муносабатда бўлмаганман, ҳеч ким билан уришмаганман. Термага чорлов олмаганимни тўғри қабул қилдим. Бош мураббий мени ўз жамоасида кўришни истамаган бўлса, бу нормал ҳолат. Сўнгги қарорни у қабул қилади. Натижага ҳам у жавоб беради. Мени МТЖга чақирмагани учун ундан хафа бўлишим ноўрин."\nКелажакдаги режалари ҳақида\n"Яқин 6 ой ичида максимал натижага эришишни кўзлаяпмиз. Қўлимдан келганча жамоамиз учун наф келтириш ниятидаман. Майдон ичи ва ташқарисида мендан ғалаба учун нима талаб қилинса, барчасини бажаришга тайёрман. Вазиятдан фойдаланиб, "Балтика" клуби мухлисларига мурожаат этмоқчиман: "Сизларни бизнинг илк уй учрашувимизда кўриш ниятидаман. Келинг ва бизга мухлислик қилинг! Барчангизни янги футбол мавсумида кутиб қоламан".\nАнчадан буён ўйинини кўрмадик.Балки синаб кўриш керакдир.


Аҳолисининг катта қисмини 30 ёшга тўлмаган ёшлар ташкил қилувчи Ўзбекистонда иш берувчиларнинг ходимни пенсияга ёшига етгани сабабли ишдан бўшатиш ҳуқуқи бекор қилиниши мумкин. Бу янгилик қатор муҳокамаларга сабаб бўлиш билан бирга, жамоатчилик орасида пенсия тизимидаги муаммоларни ҳам кун тартибига қайтарди.\n«Нуронийларни ҳар томонлама қўллаб– қувватлаш, уларнинг турмуш даражасини оширишга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» президент қарори имзоланди.\nҲужжатда нуронийларнинг жамият ҳаётидаги ўрнини мустаҳкамлаш, уларни ижтимоий ҳимоялаш бўйича эзгу мақсадларда қатор ўринли чоралар белгилаб берилган.\nБироқ ходимнинг пенсия ёшига тўлгани муносабати билан у билан тузилган меҳнат шартномасини иш берувчининг ташаббуси билан бекор қилиш тартибини тақиқлаш тўғрисидаги таклифи (бу таклиф Маҳалла ва нуронийларни қўллаб-қувватлаш вазирлиги ва Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлигидан чиққан) аҳоли ўртасида турлича кутиб олинди.\nКимлардир бу таклифни ёқламоқда, кимлардир қарши чиқмоқда ва ҳар икки томонда ўз фикрларини асословчи далиллар бор.\nҚаршилар ўз фикрини қандай далиллантирмоқда?\nЎзбекистонда ҳар йили юз минглаб ёшлар мактаб, коллеж ва олийгоҳларни битириб, меҳнат бозорига кириб келади. Корхона ва ташкилотларда ўрта ёшлилар ва ёшлар шу ерда ишлаётган кекса ходимлар соғ-саломат пенсия ёшига етиши ва қарилик гаштини суришини сўраб юришади. Албатта, иш ўрнига кўз тикиб.\nИш ўринлари муаммо, ёшлар умидсизлик ва ишсизликдан хорижий давлатларга иш ахтариб чиқиб кетаётган бир даврда тақиқни жорий этувчи бу таклиф қай даражада ўзини оқлайди, унинг иқтисодий томонлари таҳлил қилиб кўрилганми?\nСтатистикага эътибор берсак, ҳар йили меҳнат бозорига 600-700 минг нафар ёшлар кириб келишади. Ўзбекистонда пенсия олувчилар сони 2020 йил якуни билан 3 млн 824 минг нафар бўлган. Биргина 2020 йилда уларнинг сони 147,2 минг (4 фоиз)га ошгани инобатга олинса, бугунги кунда пенсионерларнинг сони 4 миллионга яқинлашган. Шу тенденция билан ҳисоблаб кўрилса 2021 йилда ҳам пенсионерлар сони тахминан 150 минг нафарга кўпайган бўлади.\nМеҳнат бозорига кириб келаётганлар ва пенсия ёшига етганлар орасидаги фарқ 4–5 баробар. Яъни, пенсия ёшига етганлар ишдан бўшаши туфайли меҳнат бозорида пайдо бўлиши мумкин бўлган янги иш ўринлари 20–25 фоизни ташкил этиши мумкиндек.\nИқтисодчи Отабек Бакировга кўра, бу чора мамлакат тараққиётини секинлаштиради ёки турғунликка бошлайди.\n«Агар шу йўлдан юрсак, катта хатога йўл қўйган бўламиз, эртага биз, бугунги авлод ҳам пенсия ёшига етгач, ўрнимизни ҳеч кимга бўшатиб беришни истамай қоламиз. Ўзбекистон кексалар мамлакати бўлиб қолаверади».\nЁқлаётганларнинг асоси нимада?\nМеҳнат кодексининг 100-моддаси (Меҳнат шартномасини иш берувчининг ташаббуси билан бекор қилиш) 7-бандида ходимнинг пенсия ёшига тўлганлиги иш берувчининг ташаббуси билан меҳнат шартномасини бекор қилишга асос бўлиши мумкинлиги белгиланган (ходимда ёшга доир давлат пенсиясини олиш ҳуқуқи бўлганида).\nҲуқуқшунос Хушнуд Худойбердиев «Меҳнат кодексидаги бу камситиш хорижий экспертлар томонидан ҳам кўп бора таъкидланган ва Ўзбекистонга берилган тавсияларда буни бекор қилиш кераклиги айтилар эди», деб ёзди.\nХодимларнинг пенсия ёшига етгани учун иш берувчи томонидан бўшатиб юборилишига оид тартиб 2010 йилда қонунчиликка киритилган. Бунгача бунақа тартиб бўлмаган. Ҳуқуқшуносга кўра, бундай тартиб киритилишидан мақсад, шу йўл билан тезроқ янги иш ўринларини бўшатиш ва шу орқали «шунча кишини ишга жойлаштирдик, шунча янги иш ўринлари очдик», деган статистикани яхшилаш бўлган.\n«Ўзи умуман 2010 йилларда бюджет пулини иқтисод қилиш учун пенсионерлар, ҳомиладор аёллар, ногиронлар ва кам таъминланганларга қарши «уруш» очилган ва ўша даврда кўплаб адолатсиз қарорлар қабул қилинган эди», – деб ёзади у.\nМеҳнат кодексининг 6-моддасида ходимнинг ёшига қараб меҳнатга оид муносабатларда камситиш тақиқланиши ёзиб қўйилган. Яъни, «Сиз пенсия ёшига етдингиз, демак энди ишлашга ҳаққингиз йўқ, сизни ишдан бўшатаман», дейиш ҳам айнан ходимни ёшига қараб камситиш ҳисобланади.\n«Кўпчиликда савол туғилиши табиий: ушбу қоида бекор қилинса, энди ходим 90–100 ёшга кирганда ҳам ишлаб юраверадими, уни ишдан бўшатишга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқми?\nБу ерда ходимнинг ёшига эмас, қай даражада ўз ишига лаёқатли эканлигига эътибор қаратилади. Агар ходим кексайгани сабабли ўзига юклатилган вазифани бажара олмаётган бўлса, унда уни бемалол ишдан бўшатиш мумкин. Буни ҳеч ким тақиқламайди. Аммо ўз вазифасини лозим даражада уддалаётган ходимни шунчаки ёшини сабаб қилиб, ишдан бўшатиш нотўғри, албатта», – деб ёзади блогер Хушнудбек Худойбердиев.\nБу тартиб барча учун бирдек бўлиши қай даражада тўғри?\nТан олиш керак, турли ташкилот ва корхоналарда меҳнат қилаётган қарияларимизнинг кўпчилиги пенсия ёшига етиши билан ўз хоҳиш-истаклари билан ўрниларини шогирдларига, ёшларга бўшатиб, тўн кийиб лавозимни тарк этади.\nҚолаверса, корхоналарда билим ва тажрибага эга кексаларни иш берувчиларнинг ўзи ишлашда давом этишга, ёшларга ўрнак бўлишга чақиришади. Ёки пенсия ёшига етган кекса ходимнинг ўрнини боса оладиган кадр топилмайди. Бу айниқса таълим, тиббиёт каби соҳаларда ўз аксини топган.\nШу боис ҳам бу қоидани барча касб ва лавозимларга бир хилда қўллаб бўлмайди. Иш берувчида ҳам бу ҳуқуқ сақлаб қолиниши керак, фақат у ҳуқуқни қўллаш мумкин бўлган касблар-лавозимларнинг тоифалари белгилаб қўйилиши лозим.\nАйтайлик, металлургия комбинатлари, зарарли ишлаб чиқариш шароитидаги касбларда банд бўлган одамлар билан имкон қадар пенсия ёшига етиши билан хайрлашавериш керак. Сабаби – узоқ йиллик зарарли ишдаги банд бўлган одамнинг қариган сари касалланиш ёки ўлим хавфи ошиб боради.\nЎзбекистонда халқ томонидан сайланадиган ёки парламент томонидан тасдиқланадиган лавозимлардан ташқари давлат корхоналари ва ташкилотларидаги раҳбар лавозимларда ҳам пенсия ёшига етгандан кейин ишлашни тақиқлаш керак. Зарур бўлса, билим ва тажрибасига кўра, шу корхонада бошқа иш берилиши мумкин.\nЧунки жойларда ёши кекса қарияларнинг давлат мансаб лавозимларида ўтириши, ўз атрофига қариндош-уруғларини тўплаши, манфаатлар тўқнашуви ҳолатларига ҳам сабаб бўлиши мумкин. Қолаверса, иш жараёнидаги янгиликларни тез қабул қила олмаслик, амалиётга жорий эта олмаслик кексаларга хос жиҳат. Бунга яна жисмоний ва руҳий толиқиш, тезкорликни қўшинг.\nШу сабабли маҳаллий ҳокимият органларидаги юз минглаб аҳоли билан ишловчи раҳбар ходимлар, айниқса ҳокимлар, бошқарма раҳбарлари ёш ва ғайратли бўлиши керак.\nПенсия таъминоти тизими ҳам ислоҳ қилиниши лозим\nЎзбекистонда пенсия ёшига етган ходимларнинг муносиб кексалик даврига эга бўлиши учун қўшимча ислоҳотларга зарурат бор. Бу борада янги велосипед яратишнинг кераги ҳам йўқ, шунчаки ривожланган хорижий давлатларнинг тажрибаси ўрганилиб, жорий этилмаётгани таассуфланарли ҳол.\nЧиндан ҳам, нега бизда жамғариб бориладиган пенсия фонди масаласи кун тартибига қўйилмаяпти?\nЧет элларда мустақил пенсия фондлари йиғиб борилаётган маблағларни тўғри йўналтириб, уларни турли етакчи корхоналарнинг акцияларига тикиб, кексаларга пенсия ёшига етганда улар кутганидан ҳам кўпроқ пенсия бериб бориш тизимини ишга солишган.\nМасалан, дунёдаги энг йирик пенсия жамғармаси Япониянинг инвестицион пенсия жамғармаси бир йилда инвестицияларга тикилган маблағлардан 339 миллиард доллар пул ишлаб топган.\nХорижда пенсия фондларида йиғилган маблағ пенсионер вафот этса, унинг меросхўрларига берилади. Бизда ўрта ҳолли, фақат маошга кун кўриб юрган пенсионер оламдан ўтса, ўзидан фарзандларига ҳеч нарса қолдирмай кетади.\nЁки бўлмаса, Норвегиядагидек бизда ҳам олтин қазиб олувчи, тоғ-металлургия комбинатлари, нефть-газ соҳасидаги давлат корхоналари пенсия жамғармасига ўз даромадларининг кичик бир фоизларини ўтказиб, пенсия ёшига етган қарияларнинг барчасига бошланғич миқдорда бир хил пенсия тайинланиши лозим. Фақат етарли меҳнат стажига эга, корхонаси томонидан пенсия жамғармасига ажратма ўз вақтида ажратиб келинган, шунингдек, жамғариб бориладиган пенсия тўлаб борганларга қўшимча устамалар тўланиши керак. Бўлди. Формула оддий.\nОтабек Бакиров бу борада қуйидаги фикрларни билдириб ўтган:\n«Оқсоқолларимиз, момоларимизни қўлламоқчи, эъзозламоқчи бўлсак, уларни имкон қадар ишда, мансаб курсисида ушлаб ўтириш шарт эмас, уларга кафолатланган ва мутаносиб турмуш тарзини берадиган замонавий, жамғариб бориладиган пенсия тизимини яратишимиз даркор.\n[...] Оқсоқолларимиз, момоларимиз шундай пенсия таъминотига эга бўлишсинки, нормал давлатлар қариялари сингари дунё кезишсин, қарилик роҳатини суришсин, дуода бўлишсин».\nДепутатларимиз, юқоридаги раҳбарларимиз муносиб қаричиликни таъминловчи пенсия тизимини яратиш устида бош қотиришса яхши бўларди. Пенсионерга ишлаш-ишламасликни эса иш берувчи ва унинг ўз ихтиёрига қўйиб бериш керак.


Кустанайда ўзбекистонлик мардикорлар ушланди\nҚозоғистоннинг Кустанай вилоятида миграция полицияси томонидан ноқонуний ишлаётган 51 киши ушланди. Ўзбекистонлик бўлган бу шахслар ўз ватанига қайтариб юборилиши мумкин.\nКустанай вилояти ички ишлар департаменти матбуот хизмати раҳбари Елена Кашаринанинг “Озодлик” мухбирига айтишича, ўзбекистонлик мардикорларнинг шахси аниқланиб, бу кишилар Қозоғистон ҳудудида ишлаш ҳуқуқисиз якка тартибда рўйхатдан ўтгани маълум бўлган. Улар ишлаган корхона раҳбари хорижий ишчи кучидан ваколатли органларнинг рухсатисиз фойдалангани учун маъмурий жазога тортилган.\nЕ.Кашаринанинг билдиришича, ўзбекистонликлар Кустанайдаги темир-терсак йиғадиган “Титан” корхонасида ёлланма ишчи сифатида меҳнат қилган. Уларнинг ётиш-туриши, ейиш-ичиши ҳам гастарбайтерларга хос бўлган.\nЕ.Кашарина ўзбекистонлик мардикорларнинг Қозоғистонга келиши кўпайгани кузатилаётганини маълум қилди.\n“Миграция полицияси томонидан ушланган ўзбекистонликлар Қозоғистон ҳудудида қонуний яшамоқда. Улар мамлакатимизга келиши сабабини шахсий сафар сифатида кўрсатиб, қонуний рўйхатдан ўтган. Лекин уларда Қозоғистонда ишлаш ҳуқуқи йўқ. Бундай қонунбузарлик учун ўзбекистонликлар республика ҳудудини тарк этиши лозим”, - деди Е.Кашарина.\nУнинг таъкидлашича, маҳаллий аҳоли ва ўзбекистонлик мардикорлар ўртасидаги муносабатлар яхши. Улар ўртасида ўзаро зиддият бўлгани ёки жанжал чиқиш ҳолатлари қайд этилмаган. Маҳаллий аҳоли ўзбекистонликларнинг бола-чақасини боқиш учун пул ишлагани келганини яхши тушунади.\nҚозоғистонда ишлаб қайтган олим Бахтиёр Исабековнинг сўзларига қараганда, қўшни давлатда қора ишчи кучи сифатида фойдаланилаётган ўзбеклар кўпчиликни ташкил этади. Энг ачинарлиси, уларнинг ҳеч қандай ҳуқуқи йўқ. Ўзбек мардикорлари ёллаган шахс қанча тўласа, шунга кўниб ишлашга мажбур.\n“Ўзбекистон ҳукумати четда ишлаётган фуқаролари ташвишини қилиб, уларнинг ҳимоясини таъминласа, яхши бўларди. Бу борада Қозоғистон раҳбарияти билан келишувга эришиш лозим”, - деди Б.Исабеков.


«Марказда ўтираверган вазирлар халққа нима кераклигини...\n21.01.2020 16:02 0 1954\nПрезидент Шавкат Мирзиёев Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисида одамларнинг яхши яшашга бўлган талаблари ортиб бораётганига эътибор қаратди. Бу ҳақда давлат раҳбарининг матбуот хизмати хабар берди.\n— Энди кечаги натижа билан халқимизни рози қила олмаймиз. Бугунги кун талаби ҳар куни изланиш, янгилик яратишдир. Шундагина халқимиз ҳаёти яхши томонга ўзгаради, — деди давлат раҳбари.\nАввало, қонун, фармон ва қарорлар ижросини тўғри ташкил этиб, амалга оширилаётган ислоҳотларни ҳар бир туман ва қишлоққача етиб боришини таъминлаш зарурлиги таъкидланди.\n— Биз қанча мукаммал қонун, фармон ва қарорлар қабул қилмайлик, агар улар жойларда етарлича амалга оширилмаса, шунча меҳнат ва саъй-ҳаракатимиз натижаси сезилмай қолаверади, — деди Шавкат Мирзиёев. — Шунинг учун вазирлик ва идоралар ҳамда ҳокимликлар ишини оқилона ва самарали йўлга қўйиш ҳукуматнинг бош вазифаси бўлиши лозим. Энди ҳар бир топшириқнинг ижро этилгани қоғозга қараб эмас, эришилган пировард натижага қараб баҳоланади.\nҲар бир ижро органи ўзи масъул бўлган соҳани ўрта ва узоқ истиқболда ривожлантириш бўйича аниқ режа ва дастурларга эга бўлиши зарурлиги кўрсатиб ўтилди.\n— Энди иш фаолиятини фақат ишхонасида ўтказган ва қоғозбозликка берилиб, амалий натижани кейинги ўринга тушириб қўйган раҳбарлар билан хайрлашамиз. Марказда ўтираверган вазирлар халққа нима кераклигини қаердан билади? Тармоқ ва ҳудудлар раҳбарлари иш услубини ўзгартириб, масъулият ва жавобгарликни ўз зиммасига олишни ўрганиши, ўз аравасини ўзи тортиши керак. Ўз вақтида ҳал қилинмаган муаммолар жойлардаги аҳоли кайфияти ва турмуш шароитига катта таъсир кўрсатишини бир сония бўлса ҳам унутмаслигимиз зарур, - деди Президент.\nДавлат органлари фаолияти ҳамда амалга оширилаётган ислоҳотлар оммавий ахборот воситаларида кенг ёритилиши устувор вазифага айланиши кераклиги белгиланди.\nҚонун чиқарувчи ва ижро ҳокимияти ўртасидаги ўзаро самарали ҳамкорликни мутлақо янги босқичга олиб чиқиш, ижроия органлари раҳбарларининг Олий Мажлис палаталари олдидаги ҳисобдорлигини янада ошириш зарурлиги таъкидланди.\nШавкат Мирзиёев қўшма мажлис\nТаълим Кеча, 14:07\nЖамият 29/09, 23:16


Қозоғистонда илғор турдестинациялар ўнлиги тарғиб қилинади - Номадлар,Турклар,Қозоқ одатлари ва анъаналари,Қозоғистон табиати\nҚозоғистонда илғор турдестинациялар ўнлиги тарғиб қилинади\n#Қозоғистон #туризм #Kazakh Tourism #Туркистон #Бурабай\nҚозоғистон – йилига миллионлаб туристларни жалб этишга қодир бўлган ноёб маданий объектлар, тарихий ва табиий диққатга сазовор жойлар мавжуд мамлакат. Соҳани ривожлантириш республика ҳукумати ўз олдига қўйган долзарб вазифалардан бири. Бунинг учун 2019-2025 йилларга мўлжалланган махсус давлат дастури ишлаб чиқилган. Унга кўра асосий эътибор энг машҳур туристик манзиллар ўнлигига берилади. Бу манзиллар орасида Нур-Султон ва Туркистон шаҳарлари, Бурабай, Имантау-Шалқар ва Баянаул курортлари, Бойқўнғир космик қўналғаси, Манғистау минтақаси, Алакўл ва Балхаш кўллари, шунингдек, Алмати минтақаси тоғ кластери бор.\nТАЛҒАТ АМАНБАЕВ, «KAZAKH TOURISM» МИЛЛИЙ КОМПАНИЯСИ БОШҚАРУВЧИ ДИРЕКТОРИ:\n- Бу локациялар юзасидан бизнес, бозорлар, ҳокимликлар билан мулоқотда бўлдик, 500 тадан бошлагандик, кейин илғор 100, илғор 52, сўнгра илғор 25 ва ниҳоят 10 таси қолди. Ўнлик улар хизмат кўрсата оладиган имкониятга қараб танланган. Уларнинг ҳар бирига йилига камида бир миллион турист ташриф буюради. Айни вақтда, давлат дастурларида ҳам бу йўналишдаги чора-тадбирлар кўзда тутилиши лозим. Биз, албатта, буни ҳисобга олганмиз.\nМутахассислар фикрича, дестинациялар бугунги кунда туризмни ривожлантиришнинг асосий йўналиши бўлиб қолган. Уларнинг ҳар бири ажралиб туради, ўзига хос маҳсулоти, ривожланиш истиқболига эга. Бу туристик йўналишларни блогер ва журналистлар ёрдамида ахборот тарзида илгари суриш соҳани ривожлантиришга ижобий таъсир кўрсатади.\n- Ҳар йили ўтказиладиган тадбирларимиздан бири инфотурлар ҳисобланади. Жорий йилда COVID-19 туфайли кўплаб инфотурлар кўчирилди. Алмати вилояти, Ақмўла вилоятида ўтказдик, режамизда Туркистон ва Шарқий Қозоғистон бор, ўтказамиз, деб ўйлаймиз. Бу ишларнинг ижобий натижаси борлиги аниқ.\nҚХА аъзолари Мустақиллик куни билан табриклайди\n8 мингдан зиёд ўқувчи ва талаба Элбоши кутубхонасида курсдан ўтди\nТуркистон - туркий авлиёлар мангу ором топган маскан\nҚозоғистон пойтахтида халқаро экшн-фильмлар суратга олинади\nҚозоғистон ва ШҲТ: савдо ривожланмоқда\nҚозоғистон олимлари қозоқ ирсий шажарасини яратмоқчи\nҚозоғистоннинг бешта шаҳрида янги чеклов чоралари кучга кирди\nҚўстанайда экотуризм ривожланмоқда\nҚозоғистонда жазирама кутиляпти


Авиаҳалокатда қозоқ чегара хизмати раҳбарлари қурбон бўлди\nдекабр 26, 2012\nҚозоғистон чегара хизмати раҳбари вазифасини бажарувчи Тургамбек Стамбеков ва унинг ходимлари Остонада ўтган йиғиндан сўнг Шимкентга қайтаётган эди.\nҚозоғистон жанубидаги Шимкент шаҳрида 25 декбар куни кечга яқин АН-72 ҳарбий –транспорт самолётининг ҳалокатга учраши оқибатида 27 одам қурбон бўлди. Уларнинг 20 нафари йўловчи ва 7 нафари экипаж аъзолари экани айтилмоқда.\nВоқеа гувоҳларига кўра, АН-72 учоғи Шимкент шаҳри атрофидаги қишлоқлардан биридаги даштга қулаган. Ҳалокат жойига етиб келган яқин атрофдаги аҳоли вакиллари йўловчилардан ва экипаж аъзоларидан бирортаси тирик қолмаганини кўришган.\n- Учоқ қулаганидан сўнг тўртга бўлинган. Одамлар эса ҳар томонга сочилиб кетган. Ҳозир учоқ атрофини Қозоғистон чегарачилари ўраб олган. Ҳалокат содир бўлган ҳудудга ҳеч кимни яқин йўлатишмаяпти, -деди воқеа гувоҳларидан бири Қозоғистондаги 7-каналга берган интервюсида.\nҚозоғистон Миллий хавфсизлик қўмитасининг билдиришича, чегара қўшинларига қарашли бўлган мазкур учоқ Остонадан Шимкентга учаётган эди. Ҳалок бўлганлар орасида чегара қўшинлари қўмондони вазифасини бажарувчи полковник Тургамбек Стамбеков ҳам бўлган.\nАхборот агентиликлари тарқатган сўнгги хабарларга қараганда, учоқ йўловчиларининг барчаси чегарачилар экан. Ҳалокатда Қозоғистон чегара хизмати раҳбари ўринбосари, шунингдек, “Жануб” ҳудудий бошқармасига қарашли барча чегара ҳарбий қисмлари командирлари қурбон бўлган.\nҚозоғистон Чегара хизмати барча қутқарув-қидирув ишлари якунлангачгина ҳалок бўлганлар борасида аниқ маълумот берилишини билдирмоқда. Бироқ Чегара хизмати расмийлари ҳақиқатан ҳам АН-72 учоғининг йўловчилари юқори лавозимли зобитлар бўлганини эътироф этмоқда.\n- Чегара хизмати ҳарбий кенгашининг 2012 йил якунларига бағишланган йиғилиши ўтган эди. Йиғилишдан сўнг Чегара хизмати раҳбарияти ҳамда “Жануб” ҳудудий бошқармаси қўмондонлари учоқда Шимкентга қайтаётган эдилар, -деди Қозоғистон чегара хизмати расмийси Нурлан Сагинбаев.\nАвиаҳалокат жойига оғир техника воситалари фақат 26 декабр куни эрталаб етиб келган. Ҳалокат жойига элтадиган йўлнинг йўқлиги ва об-ҳаво шароитининг ёмонлиги воқеа жойига ўз вақтида техника жалб этилишига ҳалақит берган.\nҚозоғистон ҳарбий прокуратураси мазкур воқеа юзасидан жиноят иши очилганини маълум қилди.\n- 25 декабр куни соат 19 лар чамасида Шимкент шаҳри атрофида АН-72 учоғи ҳалокатга учради. Бу учоқ Қозоғистон чегара хизматига қарашли эди. Учоқда 27 йўловчи бўлган. Мазкур воқеа юзасидан Шимкент горнизони ҳарбий прокуратураси томонидан “Учиш тартибини ёки учишга тайёргарлик тартибини бузганлик учун” моддаси билан жиноят иши очилган, -деди Қозоғистон ҳарбий прокуратураси матбуот котиби Акбар Абдилдин.\nҲеч ким омон қолмагани дарров маълум бўлди\n26 декабр куни Чимкентга келган Қозоғистон Миллий хавфсизлик қўмитаси раҳбари Нуртай Абикаев самолёт “қора қутичаси” топилгнани ва фожеа сабабларига турли версиялар кўриб чиқилаётганини маълум қилди.\nЖанубий Қозоғистон вилояти Сайрам туманида 25 декабр куни маҳаллий вақт билан кечки соат еттилар атрофида рўй берган ҳалокат жойига етиб борган Озодлик мухбири Мира Муслимнинг айитишича, полициячилар ҳодиса рўй берган жой атрофини ўраб олган.\nЛекин Озодлик мухбирининг ҳалокат гувоҳларига таяниб маълум қилишича, ҳарбий-транспорт самолёти шу даражада парчаланиб кетганки, ҳодисада ҳеч ким омон қолмагани дарров маълум бўлган.\nМира Муслимнинг айтишича, 26 декабр куни эрталаб Қозоғистон Миллий хавфсизлик қўмитаси раҳбари Чимкентда матбуот анжумани ўтказган.\n- Республика КНБ раҳбари Нуртай Абикаев ҳозир ҳодиса жойида. Бундан бир соат аввал у матбуот брифинги ўтказиб, сўнгги тафсилотларни маълум қилди. У самолёт қулаган жойга боргани ва қурбонлар яқинлари билан учрашганини айтди. Унинг айтишича, “қора қутича” топилган ва уни ўрганиш бошланган. Дастлабки маълумотларга кўра, ҳалокат сабаблари сифатида биринчи навбатда, об-ҳаво шароитининг ёмон бўлгани кўриб чиқилмоқда. Иккинчиси, одам фактори, учинчиси эса, техника носозлиги. Бироқ айтишларича, техниканинг аҳволи мутлақо қониқарли бўлган: самолёт 1990 йилда ишлаб чиқарилган, бундан бир ярим ой аввал тўлиқ кўрикдан ўтказилган ва ўшандан бери атиги 40 соат учган, дейди Озодлик мухбири.\nҚурбонлар Тошкентга кетаётган бўлган\nРасмий маълумотларга кўра, қулаган самолёт бортида Миллий хавфсизлик қўмитаси чегара хизмати бошлиғи полковник Стамбековдан ташқари, яна беш полковник, тўққиз подполковник ва бошқа унвондаги зобитлар бўлган.\nОзодлик мухбири Мира Муслимнинг айтишича, чегара хизмати раҳбарияти Чемкент орқали Тошкентга кетаётган бўлган.\n- Улар Остонда давлат чегара хизмати йиғилишини ўтказиб, Чемкентда ҳам йиғилиш ўтказишлари керак бўлган. Бу мажлисда йил якунлари ва келаси йил режаларига оид масалалар кўрилиши керак бўлган. У ердан эса, Қозоғистон чегара хизмати раҳбарияти Тошкентга катта йиғилишга кетишлари режалаштирилган бўлган.\nҚозоғистон Миллий хавфсизлик қўмитаси раҳбари 26 декабр кунги матбуот брифингида об-ҳаво шароити ёмон бўлгани олдиндан маълум эди, дея билдирган.\n- Унинг айтишича, самолёт қаттиқ энгашган ҳолда ерга урилган. Энг муҳими бу минтақада кеча қаттиқ шамол бўлди, қор аралаш ёмғир ёғди. Бундан ташқари КНБ бошлиғи, мухбирларнинг самолёт Остондан учиб кетиши олдидан об-ҳаво шароити ёмон бўлгани маълуммиди, деган саволига “ҳа”, дея жавоб берди, дейди Озодлик мухбири.\nЧимкент яқинида содир бўлган авиаҳалокат муносабти билан Қозоғистонда 2012 йил 27 декабр куни миллий мотам куни, деб эълон қилинди.\nЖорий йилда бу Қозоғистон чегарачилари билан боғлиқ илк фожиа эмас. Май ойида Қозоғистон-Хитой чегарасидаги постда 14 нафар чегарачи ва бир ўрмончи ўлдирилиб, жасадлари ёқиб юборилган эди. Ўшанда ҳам 5 июн куни миллий мотам куни, деб эълон қилинган эди.\nОммавий қотилликни содир этганликда айбланган оддий аскар Владислав Челах мунозараларга сабаб бўлган суд маҳкамасида, декабр бошида умрбод қамоққа ҳукм қилинди.\nЧелахнинг яқинлари ва тарафдорлари 19 ёшли чегарачининг 14 нафар сафдошини ўлдирганига ишонмасликларини айтиб келади.\nЧоршанба кунги матбуот анжуманида Қозоғистон Миллий хавфсизлик қўмитаси раҳбари Нуртай Абикаевдан чегара хизати бир йил ичида иккита фавқулодда ҳодисани бошдан кечиргани тўғрисида ҳам сўрашган. МХҚ бошлиғи бу шунчаки тасодиф эканини билдириб, мухбирларни бу хусусда асоссиз тахминларни тарқатмасликка чақирган.\nOzodMikrofon: Қозоғистонда ўғлини йўқотиб қўйган бухоролик аёл ёрдам изламоқда


Хамма янгиликлар / 10.11.2019\n06:52 15 Август 2020\nЎзбекистонда илк бор янги аралаш жанг санъати ассоциацияси ташкил қилинди. Унга президентнинг кенжа куёви раҳбар этиб сайланди.\nПрезидент қарори билан хусусий тиббиёт муассасалари учун туғруқни қабул қилиш тиббий фаолият тури билан шуғулланишга рухсат берилди.\nБугун, 9 ноябрь куни Вадим Абрамов бошчилигидаги Ўзбекистон терма жамоаси Қирғизистон билан ўйнайди.\nМаиший чиқиндиларни ташиш қоидаларини тасдиқлаш ҳақида”ги қарор Адлия вазирлигида давлат рўйхатидан ўтказилди.


Ўзбекистон миграция агентлиги Россияга келиб, кўчада қолган ўзбекистонликлардан узр сўради - BBC News O'zbek\nЎзбекистон миграция агентлиги Россияга келиб, кўчада қолган ўзбекистонликлардан узр сўради\nМиграция агентлигининг Москвадаги вакили агентлик орқали Россияга ишлашга келиб, кўчада қолган ўзбекистонлик меҳнат муҳожирларидан узр сўради.\n- Шу ташкилотнинг вакили бўлганим учун буни қабул қилишимиз керак. Бу хатолар бизга катта дарс бўлди, уни қайтарилмаслиги учун ҳаракат қиламиз, - дейди агентликнинг Москвадаги вакили Саиднўъмон Мансуров.\n"Фарғона уйи" маданий марказида ўтказилган мазкур учрашувни "Буюк келажак" ННТ ташаббус гуруҳи ва экспертлари ташкиллаштирган. Россия-Ўзбекистон ўртасидаги меҳнат миграцияси муаммоларига бағишланган йиғин очиқ мулоқот тарзида ўтказилди.\nМосквадаги ўзбек мигрант террорга қарши ош берди\nТадбирдан сўнг Саиднўъмон Мансуров Би-Би-Си ўзбек хизматига интервью берди.\nМиграция агентлигининг Москвадаги ваколатхонаси учун Ўзбекистоннинг Москвадаги элчихонасидан жой ажратилган. Айни пайтда хоналар таъмирланиб, вакиллик расмий очилиши маросимига тайёргарлик кўрмоқда. Саиднўъмон Мансуров вакил сифатида иш фаолиятини бошлагани ва Россиядаги меҳнат муҳожирларига ёрдам берилаётганлигини билдирди.\n- Бир ойни ичида 100 дан ортиқ фуқароларимизни СУВСИГ (чет элликларни вақтинчалик сақлаш маркази)дан олиб чикиб, ватанга қайтардик. 20 дан зиёд хужжатсиз ва ҳақ ҳуқуқлари бузилган муҳожирларга турли ёрдамлар кўрсатдик. Афсуски, ёмон ҳабарлар ҳам бор: кимдир "ўтиб" қолган, кимдир иш вақтида оғир вазиятга учрайди. Шундай ҳолатларда ҳам, ҳукумат билан ҳамкорликда ватанга юбориш чораларини кўрдик.\nМансуровга кўра, сўнгги бир ойнинг ичида 16 нафар меҳнат муҳожирининг тобути Ўзбекистонга юборилган.\nТадбир давомида Ўзбекистон фуқароларини миграция агентлиги орқали оммавий равишда ишга юборилиши энг кўп муҳокамаларга сабаб бўлди.\nКузатувчи экспертлар агентлик орқали Россияга ишга юборилаётган меҳнат муҳожирлари билан боғлиқ янги муаммолар юзага келаётганини айтишади. Россиянинг турли ҳудудларига ишга юборилган ўнлаб ўзбекистонликлар "қуллик"ка тушиб қолганликлари боис ёрдам сўраб ҳуқуқшуносларга мурожаатлар қилишган.\nВакилнинг фикрига кўра эса, агентлик орқали Россияга ишга келиш ўзбекистонлик меҳнат муҳожирларининг ҳар жиҳатдан ҳавфсизлигини кафолотлайди.


Халқаро кредиторлар Олмаота аэропортини реконструкция қилиш учун юз миллионлаб доллар ажратади\nЕвропа тикланиш ва тараққиёт банки, Халқаро молия корпорацияси, Германиянинг DEG инвестиция корпорацияси ва Россия-Қозоғистон Евросиё тараққиёт банки Олмаота аэропортида янги халқаро терминал қурилиши учун юз миллионлаб доллар сарфлайди, деб хабар беради маҳаллий ОАВ.\nБу маблағ Туркиянинг TAV Airports холдинг компанияси бошчилигидаги консорциумга берилмоқда.\nЕвросиё тараққиёт банки ўз баёнотида шу кунгача молиялаштириш шартлари тўғрисидаги битим имзоланганини айтди. Унга кўра, инвестиция дастурининг умумий қиймати 780 миллион долларни ташкил қилади.\nОлмаота аэропорти — Қозоғистондаги энг йирик аэропорт, Олмаота аэропортининг асосий йўловчи терминали 2004 йилда давлат маблағлари ҳисобига қурилган. Қурилиш 1999 йилдаги ёнғин эски бинони вайрон қилганидан кейин бошланган.\n2020 йилги пандемияда аэропорт 3,6 миллион йўловчини ташиди ва йилни фойда билан якунлади. 2019 йилда Олмаота аэропорти 6,4 миллион йўловчига хизмат кўрсатди, бу ўтган йилга нисбатан 13 фоизга кўп.\n2021 йил апрель ойининг охирида Туркиянинг TAV аэропортлари холдинги Қозоғистондаги энг йирик шаҳарнинг ҳаво портини сотиб олиш бўйича битим тугаганини эълон қилди.\n2021 йил 1 апрель ҳолатига кўра, Қозоғистон фонд биржаси маълумотларига кўра, Олмаота аэропортининг 100 фоиз акциялари Голландияда рўйхатдан ўтган Venus Airport Investments B.V. компаниясига тегишли эди. Маҳаллий Форбес бу компаниянинг якуний эгаси Сингапурда жойлашган Steppe Capital Pte эканлигини ёзди.У Қозоғистоннинг собиқ президенти Нурсултон Назарбоевнинг куёви Тимур Кулибоев томонидан бошқарилади (2019 йилда истеъфога чиққанига қарамай, қўлида кенг ваколатлар сақланиб қолган).


Интервью - Народное Слово\nЎЗБЕКИСТОНДА СПОРТНИ РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ ЭНГ ТЎFРИ ВА САМАРАЛИ ЙЎЛИ ТАНЛАНГАН\nШу кунларда Тошкентда оғир атлетика бўйича ўсмирлар ўртасида жаҳон чемпионати давом этмоқда. Мазкур дунё биринчилигида 70 мамлакатдан қарийб 500 нафар спортчи ғолиблик учун курашмоқда. Ўзбекистон Миллий ахборот агентлиги — ЎзА мухбири ушбу нуфузли халқаро спорт анжумани доирасида мамлакатимизда меҳмон бўлиб турган Халқаро оғир атлетика федерацияси президенти, Халқаро олимпия қўмитаси аъзоси Томаш АЯН билан суҳбатлашди.\nЎзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганининг 20 йиллигига\nХалқимиз яна бир улуғ байрам — мамлакатимиз Конституцияси қабул қилинганлигининг 20 йиллигини кенг нишонлашга катта ҳозирлик кўрмоқда. Чунки ўзини шу давлат ва миллатга дахлдор ҳисоблаган инсон борки, Асосий Қонунимизни ўз ҳаётининг ажралмас ва муҳим қисми, деб билади.\nМАҲАЛЛА ФАОЛЛАРИ МАЛАКАСИНИ ОШИРИШ — ДОЛЗАРБ ВАЗИФА\nРеспубликамизда инсон ҳуқуқ ва манфаатларини таъминлаш, демократик ҳуқуқий давлат барпо этиш, фуқаролик жамиятини шакллантириш борасида кенг қамровли ишлар амалга оширилмоқда. Ушбу янгиланишлар жараёнида халқимизнинг бой тарихий тажрибасини ўзида мужассам этган ноёб бошқарув тизими — маҳалланинг иштироки, ўрни ва таъсири тобора ортиб бораётир.\nФУҚАРОЛАР МАНФААТИ ВА ҚОНУНЧИЛИК\nЯқинда “Тошкент шаҳри ва Тошкент вилоятида доимий прописка қилиниши лозим бўлган шахслар — Ўзбекистон Республикаси фуқаролари тоифаларининг Рўйхати тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни асосида Ўзбекистон Республикаси фуқароларини Тошкент шаҳри ва Тошкент вилоятига доимий прописка қилиш тартиби тўғрисидаги Йўриқнома кучга киргани муносабати билан таҳририятимизга газетхонлар мурожаат қилиб, мазкур ҳужжатнинг мазмун-моҳияти ҳақида кенг маълумот беришни сўрашган эди.\nРеспубликамизда жорий йилнинг май ойида “Ҳаракат хавфсизлиги ойлиги” кенг миқёсда ўтказилади. Ички ишлар вазирлиги Йўл ҳаракати хавфсизлиги бош бошқармаси бошлиғи, полковник Холматжон САЙДАЛИЕВ билан бўлган суҳбатда ушбу тадбирдан кўзланган мақсад ва унинг аҳамияти хусусида сўз борди.\nМУАЙТАЙЧИЛАРИМИЗ МУХЛИСЛАРНИ ХУРСАНД ҚИЛИШАДИ\nЎтган йилнинг 20 — 27 сентябрь кунлари мамлакатимиз йирик спорт анжумани — муайтай бўйича жаҳон чемпионатига мезбонлик қилган эди. Ўзбекистон Шарқ яккакурашлари ва жанг санъатларини ривожлантириш маркази, Маданият ва спорт ишлари вазирлиги ҳамда Ҳаваскор ва профессионал муайтай ассоциацияси ҳамкорлигида ўтказилган ушбу мусобақада дунёнинг етмишга яқин мамлакатидан минг нафарга яқин спортчи қатнашганди.\nАбдулазиз бин ҲАРУН:\nХАЙРЛИ ИШЛАРНИНГ АМАЛДАГИ ИФОДАСИ\n“Наврўз — 2012”\nНаврўз байрами арафасида Ўзбекистон Миллий ахборот агентлиги — ЎзА мухбири Малайзиянинг мамлакатимиздаги Фавқулодда ва мухтор элчиси Абдулазиз бин ҲАРУН билан суҳбатлашди.


Шавкат Мирзиёев: Қуйи поғонадаги раҳбарлар дунёқарашини ўзгартириб, тадбиркор билан дўст бўлиб ишламаса, натижа бўлмайди | O'zLiDeP\nПрезидент Шавкат Мирзиёев раислигида 8 апрель куни ҳудудларда тадбиркорликни ривожлантириш ва аҳоли бандлигини таъминлаш борасидаги устувор вазифалар юзасидан видеоселектор йиғилиши ўтказилди.\nТадбиркорлик мамлакатимиз иқтисодиётининг устувор йўналиши этиб белгиланган ва давлат томонидан қўллаб-қувватлаб келинмоқда. Хусусан, ўтган йили кичик бизнес субъектларига жами 120 триллион сўмлик кредит ва молиявий ёрдамлар ажратилди. Натижада, пандемиядан зарар кўрган 104 мингдан ортиқ корхона фаолияти тикланиб, хусусий корхоналар пул айланмаси ўтган йилга нисбатан 33 фоизга ўсди.\nЖорий йилнинг биринчи чорагида 27 мингта янги тадбиркорлик субъектлари ташкил топган. Тадбиркорлик учун ажратилган кредитлар ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 13 фоизга ўсган.\nЙиғилишда айрим ҳудуд ва сектор раҳбарлари яратилган бу имкониятлардан ҳалигача тўлиқ фойдалана олмаётгани қайд этилди.\n– Жуда оғир йилларда яшаяпмиз. Ҳар куни изланиш, интилиш ва пировард мақсадга ишлаш керак. Тадбиркорни қўллаб-қувватламасак, уларга шароит яратмасак, тадбиркорларни кўпайтирмасак, шаҳар ва туманларда маҳаллий бюджет кўпаймайди-ку. Биз қанчалик кўп маблағ бермайлик, фармон-қарорлар қабул қилиб, шароит яратмайлик, қуйи поғонадаги раҳбарлар дунёқарашини ўзгартириб, тадбиркор билан дўст бўлиб ишламаса, натижа бўлмайди, – деди давлатимиз раҳбари.\nТанқидий руҳда ўтган йиғилишда ҳокимлар ва сектор раҳбарларига ўз ҳудудида тадбиркорликнинг аҳволи кўрсатиб ўтилди.\nМутасаддилардан қайси ҳудудда қайси тадбиркорлик йўналишлари ривожлантирилиб, нечта янги лойиҳа амалга оширилиши, қанча иш ўрни яратилиб, қанча аҳоли иш билан таъминланиши бўйича сўров бўлди.\nАйтиб ўтилганидек, ривожланишдан ортда қолган 33 та тумандан 28 тасида кескин ўзгариш бўлган. Бу туманларда 2 мингта янги лойиҳа бажарилиб, 25 мингта янги иш ўрни яратилган.\nВилоят, туман ва шаҳар ҳокимларига шу тажриба асосида, ҳар бир маҳалланинг ривожланиш дастурини ишлаб чиқиб, маҳаллий кенгашларда тасдиқлаш, ижросини ташкил этиш бўйича кўрсатмалар берилди.\nТадбиркорлик учун ер ва бинолар ажратиш масаласи ҳам муҳокама қилинди.\nДавлатимиз раҳбари аҳоли бандлигини таъминлаш учун уларга ўзи яшайдиган маҳаллада шароит яратиб бериш зарурлигини таъкидлади.\nМасалан, маҳалла идоралари биносида тадбиркорлик лойиҳаларини ишга тушириш ёки хусусий шериклик асосида бино қуриб, биргаликда фойдаланиш мумкин. Шунингдек, замонавий конструкциялардан кўчма шохобчалар қуриш ҳам қулай ва арзон.\nМутасадди ташкилотларга енгил конструкцияли савдо ва хизмат кўрсатиш шохобчаларини ташкил этиш, уларни аукцион орқали жойлаштириш тартибини ишлаб чиқиш вазифаси қўйилди.\nЧекка ҳудудларда жойлашган ер участкаларининг бошланғич нархини 50 фоизгача чегирма билан сотувга қўйиш ваколатини маҳаллий кенгашларга бериш таклифи билдирилди. Бундан ташқари, унумдорлиги паст бўлган ва фойдаланилмаётган қишлоқ хўжалиги ерларида ҳам кичик саноат зоналари ташкил этиш мумкинлиги айтилди.\nБизнес барқарорлиги учун инфратузилма сув ва ҳаводек зарур. Лекин жойларда бу борада камчиликлар борлиги тадбиркорлик ривожига тўсиқ бўлмоқда.\nЖумладан, инфратузилмадаги муаммолар туфайли 320 та тадбиркор сўнгги 2 йилда импорт қилган 220 миллион долларлик асбоб-ускуналарини ишга тушира олмаяпти.\nЯна бир мисол – электр қуввати паст бўлгани боис, Янгиҳаёт туманидаги 24 та корхонада 2,5 мингта иш ўрни ва экспортдан йилига 25 миллион доллар йўқотилмоқда.\nШу боис саноат зоналарини инфратузилма билан таъминлашга жорий йилда 2 триллион сўмдан зиёд маблағ ажратилмоқда. Бунинг эвазига йил якунига қадар 168 та саноат зонаси 468 километр электр энергияси, 362 километр газ, 405 километр сув ва 104 километр йўл билан таъминланади.\nБизнес-омбудсманга жойларга чиқиб, тадбиркорларнинг инфратузилма билан боғлиқ муаммоларини ўрганиб бориш ва уларни ҳал этиш бўйича Бош вазирга таклифлар киритиш топширилди.\nТадбиркорларни молиявий қўллаб-қувватлаш масаласига алоҳида эътибор қаратилди.\nПандемия даврида хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантириш учун 1 триллион сўм ажратилган эди. Бунинг ҳисобидан 20 мингта янги иш ўринлари яратилди.\nШу боис, Марказий банкка жорий йилда оилавий тадбиркорлик учун ажратилаётган маблағларнинг камида 1 триллион сўмини хизмат кўрсатиш соҳасидаги янги лойиҳаларга йўналтириш бўйича кўрсатма берилди.\nШунингдек, компенсация бериладиган кредитлар фоизи миқдори Марказий банк асосий ставкасининг 1,5 бараваридан 1,75 бараваригача оширилиши белгиланди.\nЖорий йилда тадбиркорларга айланма маблағлар учун камида 40 триллион сўм кредит, бундан ташқари, Экспортни рағбатлантириш агентлигининг 1 триллион сўми ҳисобидан экспортёрларга “револьвер” кредитлар ажратиш муҳимлиги айтилди.\nТадбиркорларни қўллаб-қувватлашни кенгайтириш мақсадида уч йил давомида солиқларни ўз вақтида тўлаган интизомли тадбиркорларга солиқларнинг 50 фоизини бўлиб-бўлиб тўлаш ҳуқуқини бериш тартиби ишлаб чиқилади.\nШунингдек, экспортнинг валютаси чет элдан ўз вақтида келиб тушмагани учун жарима миқдорини 2 бараварга қисқартириш, мажбурий ижро орқали ундириладиган қарздорликни бюджет ва тадбиркорлар фойдасига тенг тақсимлаш бўйича топшириқлар берилди.\nДавлат харидлари кичик ва ўрта бизнес учун катта имконият экани, ҳокимлар тадбиркорларни ушбу жараёнга янада фаол жалб қилиб, уларнинг давлат харидларидаги улушини камида 2 бараварга ошириши зарурлиги таъкидланди.\nТадбиркорлик ривожи бандлик масаласи билан боғлиқ. Жорий йилда бандлик дастури асосида 457 мингта доимий янги иш ўрни ташкил этиш мақсад қилинган.\nХусусан, кичик ва ўрта бизнес корхоналари ҳамда янги якка тадбиркорлар фаолиятини ташкил этиш ҳисобига 210 мингта, тармоқ ва ҳудудий инвестиция лойиҳалари ҳисобига 248 мингта янги иш ўрни очиш мўлжалланган.\nБундан ташқари, 40 минг нафар ишсизларга ўзини ўзи банд этиши учун 92 миллиард сўм субсидия ажратилиши белгиланган.\nЙиғилишда бу масаланинг долзарблигига яна бир бор аҳамият қаратилиб, мутасаддиларга қатор топшириқлар берилди.\nЖорий йил биринчи чорагида 36 триллион сўм бюджет тушуми таъминланиб, маҳаллий бюджетлар ихтиёрида 1,6 триллион сўм қолдирилгани қайд этилди. Бор манбаларни кенгайтириб ва қўшимча захираларни таҳлил қилиб, бундан буён ҳам тушумларни кафолатли таъминлаш масалаларига ҳам тўхталиб ўтилди.\nФаолиятида сусткашликка йўл қўйган, тадбиркорлар билан ишлашга етарлича эътибор бермаган ҳокимлар ва сектор раҳбарларига нисбатан интизомий чоралар белгиланди.\nВидеоселектор йиғилишида муҳокама қилинган масалалар юзасидан соҳа ва ҳудудлар раҳбарлари ахборот берди.\nМаслакдошларимизнинг чет тилларни ўрганишга иштиёқини изчил қўллаб-қувватлаймиз\n“Менинг хорижлик талаба дўстим!” лойиҳаси доирасида чет тилларини ўрганиш ва ўргатиш имконини оширамиз