Коммунистик партия манифести – Maoism.Ru\nЕвропада бир шарпа оралаб юрибди, бу коммунизм шарпасидир. Эски Европанинг ҳамма кучлари; папа подшо, Меттерних ва Гизо, француз радикаллари ва немис полициялари бу шарпага қарши муқаддас газот учун бирлашдилар.\nҲокимият тепасида турган душманлари томонидан коммунистликда айбланмаган оппозицион партия борми? Ўз навбатида оппозициянинг илғор вакилларини ҳам, шунингдек ўзининг реакцион мухолифларини ҳам коммунистликда айбламаган оппозицион партия борми?\nБу фактдан икки хулоса келиб чиқади.\nҲозир энди Европадаги ҳамма кучлар коммунизмни бир куч деб танимоқда.\nКоммунистларга ўз қарашларини, ўз мақсадларини, ўз истакларини бутун дунё олдида ошкора баён қилиш ва коммунизм шарпаси тўғрисидаги чўпчакларга қарши партиянинг ўз манифестини кўндаланг қилиб қўйиш пайти келди.\nШу мақсадда турли-туман миллатларнинг коммунистлари Лондонда йиғилдилар ва инглиз, француз, немис, итальян, фламанд ва данияликлар тилларида чиқариладиган қуйидаги «Манифест»ни туздилар.\nⅠ. Буржуа ва пролетарлар\nҲозирга қадар ўтган ҳамма жамиятлар тарихи синфлар кураши тарихидир.\nҲур ва қул, патриций ва плебей, помешчик ва крепостной, уста ва халфа, қисқаси, золим ва мазлум ўртасида доим антагонизм бўлиб келди, улар ҳар доим гоҳ яширин, гоҳ очиқ суратда бир-бирига қарши кураш олиб борди; бу кураш ҳар сафар бутун жамият тузумини революцион асосда бошқатдан қуриш билан ёхуд курашувчи синфларнинг умумий ҳалокати билан тугади.\nИлгариги тарихий даврларда биз деярли ҳамма ерда жамиятнинг турли табақаларга, яъни ҳар хил ижтимоий мавқедаги гуруҳларга батамом бўлинганини кўрамиз. Биз қадимги Римда патрицийлар, суворийлар, плебейлар ва қулларни; ўрта асрларда – феодал ҳокимлар, вассаллар, цех усталари, халфалар ва крепостнойларни ва бунинг устига шу синфларнинг деярли ҳар бирида яна алоҳида градациялар бўлганлигини кўрамиз.\nҲалок бўлган феодализм жамияти бағридан ўсиб чиққан ҳозирги буржуазия жамияти синфий зиддиятларни йўқотмади. У эски синфлар ўрнига янги синфларни, зулмнинг эски хиллари ўрнига янги хилларини ва курашнинг эски формалари ўрнига янги формаларини майдонга келтирди, холос.\nЛекин бизнинг давримиз, буржуазия даври, шу билан фарқ қиладики, у синфий зиддиятларни соддалаштирди: жамият бир-бирига душман икки катта лагерга, бир-бирига қарама-қарши турувчи икки катта синфга — буржуазия билан пролетариатга тобора ажралиб бормоқда.\nЎрта аср крепостнойларидан дастлабки шаҳарларнинг озод аҳолиси чиқди; бу шаҳарликлар табақасидан буржуазиянинг дастлабки элементлари ўсиб чиқди.\nАмериканинг очилиши ва Африка атрофида денгиз йўлининг топилиши ўсиб келаётган буржуазия учун янги фаолият соҳасини яратиб берди. Шарқий Ҳиндистон ва Хитой бозорлари, Американинг колонизация қилиниши мустамлакалар билан мол айирбошлаш, айирбошлаш воситалари ва умуман товарларнинг кўпаюви савдо-сотиқни, денгизда қатновни ва саноатни ҳеч мисли кўрил-маган даражада ривожлантирди ва шу билан бузилиб бораётган феодализм жамиятида революцион элементларнинг ўсишини тезлаштирди.\nСаноатнинг эски феодал, яъни цех усули янги бозорлар билан бирга ўсиб борган талабни энди қондира олмай қолди. Унинг ўрнини мануфактура эгаллади. Цех усталарини ўрта саноатчи табақа сиқиб чиқарди; ҳар хил корпорациялар ўртасидаги меҳнат тақсимоти йўқолди, бунинг ўрнига айрим ишхоналар ичида меҳнат тақсимоти вужудга келди.\nБозорлар эса тобора кенгайиб ва талаб тўхтовсиз ошиб борди. Энди бу талабни мануфактура ҳам қондира олмай қолди. Ана шу вақтда буғ билан машина саноатда революция қилди. Мануфактура ўрнини ҳозирги замон йирик саноати эгаллади, саноатдаги ўрта табақа ўрнини саноатчи миллионерлар, бутун-бутун саноат армияларининг етакчилари бўлган ҳозирги замон буржуалари эгаллади.\nЙирик саноат Американинг очилиши натижасида замини ҳозирланган жаҳон бозорини вужудга келтирди. Жаҳон бозори савдо-сотиқ, денгизларда қатнов ва қуруқдаги алоқа воситаларини жуда ҳам ривожлантириб юборди. Бу ҳол, ўз навбатида, саноатнинг кенгайишига таъсир қилди; саноат, савдо, денгизда қатнов, темир йўллар ривожлана борган сари буржуазия ҳам тараққий қила борди, у ўз капиталини кўпайтира борди ва ўрта асрлардан қолган ҳамма синфларни чеккага суриб чиқара бошлади.\nШундай қилиб, биз ҳозирги замон буржуазиясининг ўзи узоқ давом этган тараққиёт процессининг, ишлаб чиқариш ва айирбошлаш усулидаги бир қанча катта ўзгаришларнинг самараси эканини кўрамиз.\nШу тараққиёт босқичларининг ҳар бирида буржуазия маълум сиёсий муваффақиятга эришиб борди. Феодаллар ҳукмронлиги даврида эзилган табақа, коммунада қуролланган ва ўз-ўзини идора қиладиган ассоциация, бир ерда — мустақил шаҳар республикаси, иккинчи ерда – монархияга ўлпон тўловчи учинчи табақа, сўнгра, мануфактура даврида, — табақали ёки абсолют монархиядаги дворянларга қарама-қарши ўлароқ, умуман йирик монархияларнинг асосий таянчи бўлиб олган буржуазия, ниҳоят, йирик саноат ва жаҳон бозори қарор топган пайтдан буён вакиллар идора қиладиган ҳозирги замон давлатида алоҳида сиёсий ҳукмронликка эга бўлиб олди. Ҳозирги замон давлат ҳокимияти — бутун буржуазия синфининг умумий ишларини идора қилиб турувчи бир комитетдир, холос.\nТарихда буржуазия жуда катта революцион роль ўйнади.\nБуржуазия ўзи ҳукмронликка эришган ҳамма жойда феодал, патриархал ва осойишта муносабатларни йўқ қилиб ташлади. Буржуазия кишини унинг «табиий ҳукмдори»га боғлаб қўйган турли хил феодал занжирларини аёвсиз парчалаб ташлади ва кишилар ўртасида нуқул манфаатпарастлик ва шафқатсиз «нақдина» асосидаги муносабатдан бошқа ҳеч қандай муносабатни қолдирмади. Буржуазия диний жазава, жувонмардлик завқ-шавқи ва мешчанлик кўнгилчанликларини манфаатпарастликнинг муз дарёсига ғарқ этди. У инсон шахсининг қадр-қимматини алмашув қийматига айлантириб қўйди ва инъом қилинган ҳамда ҳалоллик билан эришилган жуда кўп эркинликлар ўрнига шарм-ҳаёни билмайдиган биргина савдо-сотиқ эркинлигини келтириб чиқарди. Хуллас, диний ва сиёсий хаёлотлар пардасига ўралган эксплуатация ўрнига буржуазия очиқ, шарм-ҳаёсиз, рўйирост, жуда шафқатсиз эксплуатацияни жорий қилди.\nБуржуазия ҳозиргача азиз саналган ва иззат-ҳурмат қилиб келинган барча касб-корларни муқаддас шуҳратдан маҳрум қилди. Буржуазия врачни, юристни, руҳонийни, шоирни ва илм аҳлларини ўзининг пулга ёлланиб ишлайдиган хизматкорларига айлантирди.\nБуржуазия оилавий муносабатлардаги меҳрибонлик-кўнгилчанлик пардаларини йиртиб ташлади ва уларни нуқул пул муносабатларига айлантириб юборди.\nБуржуазия реакционерларни жуда завқлантириб келган ўрта асрлардаги қўпол зўрликнинг табиий ҳамроҳи танбаллик билан сусткашлик эканлигини кўрсатди. У одамнинг фаолияти нималарга қодир эканини биринчи марта кўрсатиб берди. У санъат мўъжизаларини яратди, лекин бу мўъжизалар Миср эҳромлари, Рим водопроводлари ва готик услубдаги черковларга сира ўхшамайди; у халқларнинг кўчишлари ва салиб юришларига мутлақо ўхшамайдиган бошқача юришлар қилди.\nБуржуазия ишлаб чиқариш қуролларида тўхтовсиз ўзгаришлар ясаб турмасдан, демак, ишлаб чиқариш муносабатларини, шу билан бирга барча ижтимоий муносабатларни ҳам революционлаштириб турмасдан яшай олмайди. Ҳолбуки, ишлаб чиқариш усулини ўзгартмасдан эски ҳолича сақлаб қолиш илгариги ҳамма саноатчи синфларнинг яшамоғи учун биринчи шарт эди. Ишлаб чиқаришда муттасил ўзгаришлар бўлиб туриши, бутун ижтимоий муносабатларнинг тўхтовсиз ларзага келиб туриши, доимо ишончсизлик ва тинимсизлик буржуа даврини илгариги барча даврлардан ажратиб туради. Котиб қолган ва занг босиб кетган муносабатларнинг ҳаммаси ва шу муносабатлар билан бирга қадимдан бери муқаддас сақланиб келаётган тасаввур ва қарашларнинг ҳаммаси бузилади, янгидан пайдо бўлган ҳамма нарсалар суяги қотар-қотмасданоқ эскириб қолади. Табақага хос ва қотиб қолган ҳамма нарсалар йўқолади, барча муқаддас нарсалар булғанади ва, пировардида, одамлар турмушдаги аҳволларига ва ўзаро муносабатларига ақлидрок билан қарашга мажбур бўладилар.\nМаҳсулотни сотиш заруратининг доим ўсиб бориши буржуазияни бутун ер юзини кезишга мажбур қилади. У ҳамма ёққа бориб киришга, ҳамма ерда жойлашиб олишга ва ҳаммаёқ билан алоқа боғлашга ҳаракат қилади.\nБуржуазия жаҳон бозорини эксплуатация қилиш йўли билан барча мамлакатлардаги ишлаб чиқариш ва истеъмолни космополитик қилиб қўйди. Буржуазия реакционерларни жуда қаттиқ ранжитиб, саноатни миллий заминидан маҳрум этди. Саноатнинг қадимдан давом этиб келган миллий тармоқлари йўқ қилинди ва кунданкун йўқ қилинмоқда. Саноатнинг янги тармоқлари уларни сиқиб чиқармоқда, бу янги тармоқларнинг пайдо бўлиши барча цивилизацияли миллатларнинг ҳаёт-мамот масаласи бўлиб қолмоқда. Саноатнинг бу тармоқлари энди ёлғиз маҳаллий хом ашёдан эмас, балки ер юзининг энг узоқ ўлкаларидан келтирилган хом ашёдан ҳам мол ишлаб чиқармоқда ва бу тармоқлар ишлаб чиқарган фабрика маҳсулотлари шу мамлакатнинг ўзидагина эмас, балки ер юзининг ҳамма қитъаларида истеъмол қилинмоқда. Мамлакатнинг ўзида ишлаб чиқарилган маҳсулотлар билан қаноатланиб келган эски эҳтиёжлар ўрнига янги эҳтиёжлар пайдо бўлмоқда, бу эҳтиёжларни қондирмоқ учун энг узоқ мамлакатларнинг ва жуда хилмахил иқлимларнинг маҳсулотлари керак бўлади. Илгариги эски маҳаллий ва миллий биқиқлик ўрнига, ўзида ишлаб чиқариладиган маҳсулотлар ҳисобига яшаш ўрнига миллатларнинг бир-бирлари билан ҳар тарафлама алоқаси ва бир-бирларига ҳар жиҳатдан боғланиши вужудга келмоқда. Бундай алоқа ва боғланишлар моддий ҳаётга ҳам, маънавий ҳаётга ҳам баб-баравар тааллуқлидир. Айрим миллатларнинг маънавий фаолияти умум бойлигига айланмоқда. Миллий бир ёқламалик ва маҳдудликда яшаш борган сари мумкин бўлмай қолмоқда ва жуда кўп миллий ва маҳаллий адабиётлардан битта жаҳон адабиёти вужудга келмоқда.\nБуржуазия ишлаб чиқариш қуролларининг ҳаммасини тезлик билан такомиллаштириш ва алоқа воситаларини жуда ҳам осонлаштириш йўли билан ҳамма миллатларни, ҳатто энг варвар миллатларни ҳам цивилизацияга тортмоқда. Буржуазия товарлари нархининг арзонлиги шундай бир кучли қуролдирки, у шу қурол ёрдамида ҳар қандай саддичинни ҳам бузиб ташламоқда ҳамда варварларнинг ажнабийларга қарши энг қаттиқ нафратини ҳам енгмоқда. У барча миллатларга ҳалокат хавфинн солиб, уларни буржуа ишлаб чиқариш усулини қабул қилшига мажбур этмоқда, уларни цивилизация деб аталган нарсани ўз юртларида жорий этишга, яъни буржуа бўлишга мажбур қилмоқда. Хуллас, буржуазия ўзига монанд ўхшаш бир дунё яратиб олмоқда.\nБуржуазия қишлоқни шаҳар ҳукмронлигига бўйсундирди. У катта шаҳарлар бунёд қилди, қишлоқ аҳолиси га нисбатан шаҳар аҳолисининг сонини жуда ҳам кўпайтириб юборди ва, шундай қилиб, аҳолининг кўпгина қисмини қишлоқда ҳукм сурган нодонликдан қутқарди. Буржуазия қишлоқни шаҳарга тобе қилиб қўйгани сингари, варвар ва ярим варвар мамлакатларни, цивилизацияли мамлакатларга, деҳқончилик мамлакатларини буржуазия мамлакатларига, Шарқни Ғарбга қарам қилиб қўйди.\nБуржуазия ишлаб чиқариш воситаларининг, мулкнинг ва аҳолининг тарқоқлигини борган сари йўқ қилмоқда. У аҳолини ғуж яшайдиган қилди, ишлаб чиқариш воситаларини марказлаштирди, мулкни озгина одамлар қўлига тўплаб берди. Бунинг муқаррар натижаси эса сиёсий жиҳатдан марказлашиш бўлди. — Манфаатлари, қонунлари, ҳукуматлари ва таможня пошлиналари бошқа-бошқа бўлиб, деярли фақат иттифоқдошлик муносабатлари билангина бир-бирларига боғлиқ бўлган областлар ҳукумати бир, қонунчилиги бир, миллий-синфий манфаати бир, таможня чегараси бир бўлган бир миллат бўлиб бирлашдилар.\nБуржуазия ўзининг салкам юз йиллик синфий ҳукмронлиги даврида илгариги авлодларнинг ҳаммаси яратган ишлаб чиқарувчи кучларга қараганда жуда кўп ва ғоят катта ишлаб чиқарувчи кучларни вужудга келтирди. Табиат кучларининг бўйсундирилиши, машинали ишлаб чиқариш, саноат ва деҳқончиликка химиянинг қўлланилиши, пароходчилик, темир йўллар, электр телеграф, бутун-бутун қитъаларнинг деҳқончилик учун ўзлаштирилиши, дарёларнинг кема юрадиган қилиниши, аҳолининг мўрмалахдек кўпайиб кетиши — ижтимоий меҳнат бағрида шунчалик ишлаб чиқарувчи кучларнинг бекиниб ётганлиги ўтган асрлардан қайси бирида хаёлга келган эди.\nШундай қилиб, биз буржуазиянинг шаклланмоғи учун асос бўлган ишлаб чиқариш ва айирбошлаш воситалари феодализм жамиятида вужудга келганлигини кўрдик. Ана шу ишлаб чиқариш ва айирбошлаш воситаларининг ривожи маълум босқичга етгач, феодал жамиятдаги ишлаб чиқариш ва айирбошлашни, деҳқончилик ва саноатнинг феодалларча ташкил этилишини ўз ичига олган муносабатлар, хуллас, феодал мулкий муносабатлари энди тарақкий қилган ишлаб чиқарувчи кучларга мос келмай қолди. Бу муносабатлар ишлаб чиқаришни ривожлантириш ўрнига унга тўсқинлик қила бошлади, ишлаб чиқариш тараққиётига кишан бўлиб қолди, Уларни парчалаб ташламоқ зарур эди ва улар парчалаб ташланди ҳам.\nБу муносабатлар ўрнини эркин конкуренция ва унга мос бўлган ижтимоий ва сиёсий тузум, буржуазия синфининг иқтисодий ва сиёсий ҳукмронлиги эгаллади.\nХудди шундай ҳаракат бизнинг кўз олдимизда ҳам бўлиб турибди. Ўзининг буржуа ишлаб чиқариш ва айирбошлаш муносабатлари билан, буржуа мулкий муносабатлари билан, худди сеҳргар каби шу қадар катта ишлаб чиқариш ва айирбошлаш воситаларини вужудга келтирган ҳозирги замон буржуа жамияти ўзи авраб чиқарган ер ости кучларини эндиликда уддалай олмай қолган сеҳргарга ўхшайди. Бир неча ўн йиллардирки, саноат ва савдо тарихи ҳозирги ишлаб чиқарувчи кучларнинг ҳозирги ишлаб чиқариш муносабатларига қарши, буржуазия ҳаёти ва ҳукмронлиги учун зарур бўлган мулкий муносабатларга қарши исён кўтариш тарихидангина иборат бўлиб қолмоқда. Вақт-вақти билан такрорланиб турадиган, бутун буржуазия жамиятининг ҳаёт-мамотига тобора даҳшатлироқ хавф солаётган савдо-сотиқ кризисларини кўрсатиб ўтиш кифоя қилади. Ишлаб чиқарилган маҳсулотларнинггина эмас, балки вужудга келтирилган ишлаб чиқарувчи кучларнинг ҳам кўп қисми ҳар сафар савдо-сотиқ кризислари вақтида йўқотиб ташланмоқда. Кризислар вақтида ортиқча мол ишлаб чиқариш каби умумий бир ижтимоий офат пайдо бўлмоқдаки, бундай офат бундан аввалги даврларда бўлмағур бир нарса бўлиб кўринган бўлар эди. Жамият бирданига орқага кетиб, тўсатдан босиб келган варварлик ҳолатига тушиб қолгандай бўлади, гўё очарчилик ва ҳамма ёқни қуритадиган уруш натижасида жамият тирикчилик воситаларининг ҳаммасидан маҳрум бўлгандай бўлиб қолади; саноат ва савдо йўқ қилиниб ташлангандай бўлиб кўринади, — нима учун? Шунинг учунки, жамият ҳаддан ташқари катта цивилизацияга эга бўлиб, унинг тирикчилик воситалари ҳаддан ташқари кўпайган, ундаги саноат ва савдо-сотиқ ҳам ниҳоят даражада ривож топган бўлади. Бу жамият ихтиёридаги ишлаб чиқарувчи кучлар энди буржуа мулкий муносабатларининг ривожланишига хизмат қилмайдиган бўлиб қолади; аксинча, улар бу муносабатлар доирасига сиғмай қолади, буржуа муносабатлари бу ишлаб чиқарувчи кучларнинг ривожланишига тўсиқ бўлиб қолади; шунинг учун ишлаб чиқарувчи кучлар бу тўсқинликларни енга бошлагач, бутун буржуа жамиятини издан чиқариб юборади, буржуа мулкчилигининг яшашини хавф остида қолдиради. Буржуа муносабатлари ўзи яратган бойликларни сиғдиришга жуда торлик қилиб қолди.— Буржуазия бу кризислардан қандай йўллар билан қутулади? Бир томондан, ишлаб чиқарувчи кучларнинг жуда ҳам кўп қисмини мажбуран йўқ қилиш иўли билан, иккинчи томондан, янги бозорлар забт этиш ва эски бозорлардан янада кўпроқ фойдаланиш йўли билан қутулади. Бас, натижада нима бўлади? Шу бўладики, у янада кенгроқ, янада ҳалокатлироқ кризислар тайёрлайди ва уларнинг олдини олиб қоладиган воситаларни камайтиради.\nБуржуазиянинг феодализмни ағдариш учун ишлатган қуроли энди буржуазиянинг ўзига қарши қаратилади.\nАммо буржуазия ўзига ажал келтирадиган қурол ясабгина қолмади; у бу қуролни буржуазиянинг ўзига қарши қаратадиган кишиларни ҳам, яъни ҳозирги ишчиларни, пролетарларни ҳам юзага келтирди.\nБуржуазия, яъни капитал қанчалик ривожланса пролетариат, ҳозирги ишчилар синфи ҳам шунчалик ривожланади, ишчилар ўзларига иш топган вақтларидагина яшай оладилар, ишни эса уларнинг меҳнатлари капитални кўпайтириб турган тақдирдагина топа оладилар. Ўзларини якка-якка сотишга мажбур бўлган бу ишчилар ҳам, бошқа савдо-сотиқ буюмлари сингари, товардирлар, шунинг учун конкуренция тасодифлари ва бозордаги ўзгаришларнинг ҳаммаси уларга ҳам бирдек таъсир қилади.\nМашиналар ишлатиш ва меҳнат тақсимотининг борган сари ўсуви натижасида пролетарларнинг меҳнати ўзининг мустақиллигини батамом йўқотди ва шу билан бирга ишчиларда меҳнатга қизиқиш ҳам қолмади. Ишчи машинанинг шунчаки бир қўшимчаси бўлиб қолмоқда, ундан энг оддий, нуқул бир хил ва тезда ўрганиб олинадиган ишларнигина бажариш талаб қилинаётир. Шу сабабдан ишчига сарф қилинадиган чиқим ишчини боқиш ва унинг наслини давом эттириш учун зарур бўлган тирикчилик воситаларидангина иборат қилиб қўйилмоқда. Лекин ҳар бир товарнинг баҳоси ва, демак, меҳнатнинг ҳам баҳоси шу товарни ишлаб чиқариш учун сарф қилинган чиқимга тенгдир. Шу сабабдан, меҳнатнинг ишчини қизиқтирмаслиги қанча кучайса, иш ҳақи ҳам шунча камайиб кетади. Бунинг устига яна: машиналар ишлатиш ва меҳнат тақсимоти қанчалик кучайса, иш соатини орттириш ҳисобига, ёки маълум бир вақт ичида талаб қилинадиган меҳнат миқдорини орттириш, машиналар ҳаракатини тезлаштириш ва шунга ўхшашлар натижасида меҳнат миқдори ҳам шунча орта боради.\nҲозирги замон саноати патриархал устанинг кичкинагина ишхонасини саноат капиталистининг катта фабрикасига айлантириб юборди. Фабрикаларда тўпланган ишчилар оммаси солдатлардек уюштирилмоқда. Саноат армиясининг оддий аскарлари бўлган ишчилар бир тўда унтер-офицер ва офицерлар назорати остига олинмоқда. Улар буржуазия синфининг, буржуа давлатининг қуллари бўлиш устига, яна уларни ҳар кун, ҳар соат машина, назоратчи ва даставвал айрим буржуа-фабрикантнинг ўзи эзмоқда. Бу истибдоднинг мақсади фойдага ҳирс қўйиш эканлиги қанчалик ошкора айтила борса, у шунчалик бачкана, шунчалик манфур бўлади ва шунчалик ашаддийлашиб боради.\nҚўл меҳнати маҳорат ва кучни қанчалик оз талаб қилса, яъни ҳозирги замон саноати қанчалик кўп тараққий қилса, эркаклар меҳнатини аёллар ва болалар меҳнати шу қадар кўп сиқиб чиқаради. Ишчилар синфига нисбатан жинс ва ёш айирмаларининг ҳеч бир ижтимоий аҳамияти қолмайди. Ишчилар, ёшига ва жинсига қараб, ҳар хил харж талаб қилинадиган бир иш асбобигина бўлиб қоладилар.\nФабрикант ишчини эксплуатация қилиб бўлиб, ниҳоят, иш ҳақи ишчининг қўлига нақд теккандан кейин унга буржуазиянинг бошқа қисмлари — уй эгаси, баққол, судхўр ва бошқалар ёпишадилар.\nЎрта табақанинг пастки қатламлари — майда саноатчилар, майда савдогар ва судхўрлар, ҳунармандлар ва деҳқонлар,— мана шу синфларнинг ҳаммаси пролетариат қаторига туша борадилар, уларнинг бир хиллари катта саноат корхоналарини эплаш учун капиталлари озлик қилганлиги, катта капиталистлар билан рақобат қилишга чидай олмаганлиги, яна бир хиллари янги ишлаб чиқариш усуллари кашф этилиши билан ўз ҳунарининг қадрқимматини йўқотиб қўйганлиги натижасида шу ҳолга тушадилар. Ана шу тариқа пролетариат сафи аҳолининг ҳамма синфлари ҳисобидан тўла боради.\nПролетариат тараққиётнинг турли босқичларини ўтади. Пролетариатнинг буржуазияга қарши кураши пролетариат дунёга келган пайтдан бошланади.\nАввал ишчилар якка-якка бўлиб, кейин бир фабрика ишчилари, сўнгра бир жойдаги бир хил саноат тармоғида ишловчи ишчилар ўзларини бевосита эксплуатация қилиб турган айрим буржуага қарши курашадилар. Ишчилар фақат буржуа ишлаб чиқариш муносабатларига зарба бериш билан қаноатланмасдан, балки ишлаб чиқариш қуролларининг ўзига ҳам зарба берадилар; улар рақобат қилувчи чет эл товарларини йўқ қилиб ташлайдилар, машиналарни синдирадилар, фабрикаларга ўт қўядилар ва йўқотган мавқеларини, яъни ўрта аср ишчиси мавқеини зўрлик билан тиклашга уринадилар.\nБу босқичда ишчилар бутун мамлакатга ёйилган ва конкуренция натижасида сочилиб кетган оммадан иборатдир. Бу вақтда ишчилар оммасининг уюшуви ўзларининг бирлашувлари оқибати бўлмай, балки сиёсий мақсадига эришув йўлида бутун пролетариатни ҳаракатга келтиришга мажбур бўлган ва ҳозирча ҳаракатга келтира оладиган буржуазиянинг бирлашувидан келиб чиққан натижадир. Бинобарин, бу босқичда пролетарлар ўз душманларига қарши курашмайдилар, балки ўз душманларининг душманларига қарши, яъни абсолют монархия қолдиқларига, ер эгаларига қарши, саноатдан четдаги буржуаларга, майда буржуаларга қарши курашадилар. Шундай қилиб, бутун тарихий ҳаракатнинг жилови буржуазия қўлида бўлади; бундай шароитда қозонилган ҳарбир ғалаба буржуазиянинг ғалабаси бўлади.\nЛекин саноатнинг ривожланиши билан пролетариат фақат сон жиҳатидан ўсибгина қолмайди; у йирик-йирик омма бўлиб уюшади, унинг кучи ўса боради ва кучи ўсганлигини ўзи тобора кўпроқ сеза боради. Машиналар меҳнатнинг айрим турлари ўртасидаги фарқни тобора йўқота борган ва деярли ҳамма ерда иш ҳақини бир хилда паст даражага тушира борган сари пролетариатнинг манфаати ва турмуш шароити бир текис ҳолга кела бошлайди. Буржуалар ўртасидаги конкуренциянинг ўса бориши ва бу конкуренциядан келиб чиқадиган савдо кризислари натижасида ишчиларнинг иш ҳақи борган сари беқарор бўлиб боради; машиналарнинг тобора тез ва бетўхтов такомиллашиб бориши пролетарларнинг турмушини кун сайин оғирлаштиради; айрим ишчи билан айрим буржуа ўртасидаги тўқнашувлар борган сари икки синф ўртасидаги тўқнашув тусини олади. Ишчилар курашни буржуазияга қарши «коалициялар» тузишдан бошлайдилар; улар ўз иш ҳақларини ҳимоя қилиш учун биргалашиб ҳаракат қиладилар. Улар тўқинишлар юз берган тақдирда ўзларини маблағ билан таъминлаш учун ҳатто доимий ассоциациялар тузадилар. Айрим жойларда бу кураш очиқ қўзғолонга айланиб кетади.\nБу курашларда ишчилар гоҳ-гоҳ ғалаба қилсалар ҳам, лекин бу ғалабалар ўткинчи ғалабалар бўлади. Ишчилар курашининг ҳақиқий натижаси — улар эришган бевосита муваффақиятлар эмас, балки ишчиларнинг тобора кенгая борган бирлашувларидир. Йирик саноат тарафидан вужудга келтирилаётган, турли жойлардаги ишчилар орасида ўзаро муносабат ўрнатаётган ва тобора ўсиб бораётган алоқа воситалари ишчиларнинг бирлашишига имкон беради. Ишчиларнинг ҳамма ерда ҳам бир хил тусда бўлган кураш ўчоқларини бирлаштириш ва умумий бир миллий синфий курашга айлантириш учун худди ана шу алоқа талаб қилинади. Ҳар қандай синфий кураш эса сиёсий курашдир. Карвон йўлларинигина билган ўрта аср шаҳар халқларига бу каби бирлашув учун юз йиллар талаб қилинган бўлса, ҳозирги пролетарлар, темир йўллар туфайли, озгина йиллар ичида бунга муяссар бўлмоқдалар.\nПролетарларнинг бу тариқа синф бўлиб ва шу билан бирга сиёсий партия бўлиб уюшувлари ишчиларнинг ўзаро конкуренциялари натижасида минут сайин бузилиб туради. Аммо бу уюшма ҳар дафъа янгидан ва ҳар дафъа илгаригисидан кўра кучлироқ, мустаҳкамроқ, қудратлироқ бўлиб юзага чиқади. У буржуазиянинг турли табақалари ўртасидаги ўзаро низолардан фойдаланиб, буржуазияни ишчиларнинг айрим манфаатларини қонун йўли билан эътироф қилишга мажбур этади. Англияда ўн соатлик иш куни тўғрисидаги қонун шунга мисолдир.\nУмуман эски жамият ичидаги тўқнашувлар пролетариатнинг ўсиш процессига кўп жиҳатдан ёрдам қилади. Буржуазия тўхтовсиз кураш олиб боради; дастлаб аристократияга қарши, ундан кейин буржуазиянинг ўз ичидаги баъзи қисмларга қарши, яъни манфаатлари саноатнинг тараққиётига зид бўлган табақаларга қарши курашади ва барча чет мамлакатларнинг буржуазиясига қарши доим кураш олиб боради. Буржуазия шу курашларнинг ҳаммасида пролетариатга мурожаат қилишга, ундан ёрдам сўрашга ва, шундай қилиб, уни сиёсий ҳаракатга тортишга мажбур бўлади. Шундай қилиб, унинг ўзи ўз билимининг элементларини, яъни ўзига қарши қуролни пролетариат қўлига беради.\nСўнгра, юқорида кўрганимиздай, саноат тараққийси ҳукмрон синфларнинг бутун-бутун табақаларини пролетариат қаторига туширади, ёхуд, ҳеч бўлмаганда, уларнинг турмуш шароитини таҳликага солиб қўяди. Улар ҳам пролетариатга кўпгина билим элементларини келтирадилар.\nНиҳоят, синфий кураш бир ёқли бўлишга яқинлашиб келаётган вақтларда ҳукмрон синф ичида, бутун эски жамият ичида бузилиш процесси шу даража кучли, жуда кескин бир тус оладики, ҳукмрон синфнинг озгина қисми ўз синфидан юз ўгириб, революцион синфга, истиқболи порлоқ синфга қўшилиб кетади. Мана шунинг учун, илгарилари дворянларнинг бир қисми буржуазия томонига ўтиб кетгани сингари ҳозир буржуазиянинг бир қисми, яъни буржуа-идеологларнинг бутун тарихий ҳаракат жараёнини назарий жиҳатдан англаш даражасига етган қисми пролетариат томонига ўтади.\nҲозирги вақтда буржуазияга қарши турган барча синфлар орасида фақат пролетариатгина ҳақиқатан революцион синфдир. Йирик саноат ривожланиши билан бошқа синфларнинг ҳаммаси тушкунликка юз тутади ва йўқ бўлиб кетади, пролетариат эса йирик саноатнинг ўз маҳсулидир.\nЎрта табақалар: майда саноатчилар, майда савдогарлар, ҳунармандлар ва деҳқонлар — буларнинг ҳаммаси ўрта табақа сифатида ўз ҳаётини ҳалокатдан сақлаб қолиш учун буржуазияга қарши курашади. Демак, улар революцион табақа эмас, консерватив табақадир. Ҳатто улар реакцион табақадирлар, чунки улар тарихнинг ғилдирагини орқага бурмоқчи бўладилар. Агар улар революцион бўлсалар, келажакда пролетариат қаторига ўтишлари, ўзларининг ҳозирги манфаатларини эмас, балки келажакдаги манфаатларини ҳимоя қилишлари, ўз нуқтаи назарларидан воз кечиб, пролетариат нуқтаи назарини қабул қилишлари учунгина революциондирлар.\nЛюмпен-пролетариат — эски жамиятдаги энг тубан табақаларнинг бузилиб кетишидан келиб чиққан бу пассив маҳсул — баъзан пролетариатнинг революцион ҳаракатига тортилиб турса ҳамки, лекин ўзининг бутун турмуш аҳволига кўра реакцион фитналарга сотилишга анча кўпроқ мойилдир.\nПролетариатнинг турмуш шароитида эски жамиятнинг турмуш шароитидан ҳеч бир асар қолмади. Пролетарнинг хусусий мулки йўқ; унинг ўз хотинига ва болаларига муносабати буржуа оилавий муносабатларига сира ҳам ўхшамайди; ҳозирги саноат меҳнати, капиталнинг Англияда ҳам, Францияда ҳам, Америкада ҳам, Германияда ҳам бир хилда бўлган ҳозирги зулми пролетарнинг ҳар қандай миллий характерини йўқ қилиб юборди. Қонун, ахлоқ, дин — буларнинг ҳаммаси пролетар наздида буржуа манфаатларини яшириб турувчи буржуа хурофотидан бошқа нарса эмасдир.\nИлгари ўтган ҳамма синфлар ҳокимиятни ўз қўлларига олгач, бутун жамиятни ўзларининг ўзлаштириш усулларини таъмин этадиган шароитга бўйсундириб, турмушда эришган мавқеларини мустаҳкамлашга уриниб келдилар. Пролетарлар эса ўзининг ҳозирги ўзлаштириш усулини ва, шу билан бирга, умуман шу кунгача давом қилиб келган ўзлаштириш усулларининг ҳаммасини йўқ қилгандагина ижтимоий ишлаб чиқарувчи кучларга эга бўла оладилар. Пролетарларнинг қўриқлайдиган ҳеч нарсаси йўқ, улар ҳозиргача хусусий мулкни нимаики қўриқлаб ва ҳимоя қилиб келган бўлса, шунинг ҳаммасини яксон қилишлари керак.\nҲозиргача содир бўлиб келган ҳаракатларнинг ҳаммаси озчиликнинг ҳаракатлари эди, ёхуд озчиликнинг манфаатини кўзлаган ҳаракатлар эди. Пролетариатнинг ҳаракати эса жуда кенг кўпчиликнинг манфаатини кўзловчи жуда кенг кўпчиликнинг мустақил ҳаракатидир. Ҳозирги жамиятнинг энг қуйи табақаси бўлган пролетариат ўз устида расмий жамиятни ташкил этувчи табақалардан қурилган устқурманинг кулини кўкка совуриб юбормагунча ўзини кўтариб, қаддини ростлаб ололмайди.\nПролетариатнинг буржуазияга қарши кураши дастлаб мазмунан миллий бўлмаганда ҳам, шаклан миллий курашдир. Ҳар бир мамлакатнинг пролетариати, албатта, ҳаммадан бурун ўз буржуазиясини йўқ қилмоғи лозим.\nБиз пролетариатнинг тараққиётидаги энг умумин фазаларни баён қилиб, ҳозирги жамият ичида озми-кўпми яширин равишда гражданлар уруши давом қилишини, бу уруш очиқдан-очиқ революцияга айланиб кетишигача ва пролетариат буржуазияни зўрлик билан ағдариб ташлаб ўз ҳукмронлигини ўрнатишга етишигача текшириб ўтдик.\nҲозиргача яшаб келган ҳамма жамиятлар, юқорида кўрганимиздек, эзувчи синфлар билан эзилувчи синфлар ўртасидаги антагонизмга асосланиб келди. Аммо бирор синфни эзмоқ учун бу синф, лоақал, қулларча кун кечира оладиган шароитда бўлмоғи керак. Феодал абсолютизми жабр-зулми остидаги майда буржуа буржуалик даражасига етгани сингари, крепостной ҳам крепостнойлик ҳолидан коммуна аъзолиги даражасигача кўтарилишга муваффақ бўлган эди. Ҳозирги замон ишчиси эса, аксинча, саноат тараққий қилган сари юқорига кўтарилмасдан, балки ўз синфининг яшаш шароитидан ҳам қуйига тушиб кетаётир. Ишчи паупер бўлиб бормоқда, пауперизм эса аҳолидан ҳам, бойликдан ҳам тезроқ ўсиб бормоқда. Бу ҳол буржуазия жамиятда ҳукмрон синф бўлиб узоқ вақт қолишга ҳамда ўз синфининг турмуш шароитини жамиятни тартибга солиб турувчи бир қонун деб бутун жамиятга зўрлик билан жорий қилишга қодир эмаслигини борган сари аниқ кўрсатмоқда. Буржуазия шунинг учун ҳукмронлик қилишга қодир эмаски, у ўзининг қулини ҳатто қулларча ҳаёт кечириш учун лозим бўлган шароит билан ҳам таъмин қила олмайди, чунки у ўзининг қулини шу даражагача олиб боришга мажбурки, ўзи унинг ҳисобига яшаши ўрнига уни боқмоғи керак бўлиб қолади. Жамият бундан буён буржуазия ҳукмронлиги остида яшай олмайди, яъни буржуазиянинг ҳаёти бундан буён жамият ҳаёти билан сиғиша олмайди.\nБуржуазия синфининг яшаши ва ҳукмронлик қилиши учун асосий шарт — бойликнинг хусусий кишилар қўлида тўпланиши, капитал ҳосил бўлиши ва унинг кўпайишидир. Ёлланма меҳнат капиталнинг яшаш шароитидир. Ёлланма меҳнат ишчиларнинг ўзаро конкуренциялари туфайлигина сақланиб туради. Буржуазия саноатни чор-ночор тараққий қилдиришга мажбур бўлиб, унинг тараққиётига тўсқинлик қилишга ожизлик қилади, саноат тараққиёти эса ишчиларнинг конкуренция туфайли бўлиниб кетишига хотима бериб, уларнинг ассоциациялар тузиш воситаси билан революцион суратда бирлашишларига сабаб бўлади. Шундай қилиб, йирик саноат ривожланиши билан, буржуазиянинг маҳсулот ишлаб чиқариши ва ўзлаштириши учун хизмат қиладиган заминнинг ўзи буржуазиянинг қўлидан кетади. Буржуазия ҳаммадан аввал ўзига гўрков ҳозирлайди. Буржуазиянинг ҳалок бўлиши муқаррар бўлганидай, пролетариатнинг ғалаба қилиши ҳам муқаррардир.\nⅡ. Пролетарлар ва коммунистлар\nКоммунистларнинг умуман пролетарларга муносабати қандай?\nКоммунистлар бошқа ишчи партияларига зид бўлган алоҳида партия эмас.\nУларнинг умуман бутун пролетариат манфаатларидан бошқа ҳеч қандай алоҳида манфаатлари йўқ.\nУлар ҳеч қандай алоҳида принципларни қўймайдилар ва пролетар ҳаракатини шу принциплар қолипига солишни истамайдилар.\nКоммунистларнинг бошқа пролетар партияларидан фарқи фақат шуки, улар, бир томондан, турли миллат пролетарларининг курашларида бутун пролетариатнинг миллий манфаатлар билан боғлиқ бўлмаган умумий манфаатларига аҳамият берадилар ва шуни ҳимоя қиладилар; иккинчи томондан, коммунистлар пролетариатнинг буржуазияга қарши кураши босиб ўтадиган турли тараққиёт босқичларида ҳар вақт бутун ҳаракатнинг умумий манфаатларини ҳимоя қиладилар.\nДемак, коммунистлар амалда барча мамлакатлардаги ишчи партияларнинг энг журъатли ва ҳар доим илгарига қараб ҳаракат қилишга рағбатлантирувчи қисмидирлар; назарий жиҳатдан эса улар пролетар ҳаракатининг шарт-шароитларини, боришини ва умумий натижаларини тушунишда бошқа пролетариат оммасидан юқори турадилар.\nКоммунистларнинг энг яқин мақсадлари бошқа пролетар партиялари кўзлаган мақсадларнинг худди ўзгинасидир: пролетариатни бир синф қилиб уюштириш, буржуазия ҳукмронлигини ағдариш, сиёсий ҳокимиятни пролетариат қўлига олиб беришдир.\nКоммунистларнинг назарий қоидалари дунёни янгиламоқчи бўлган бирон киши ўйлаб чиқарган ёхуд кашф қилган идеяларга, принципларга ҳеч асосланмайди.\nУлар мавжуд синфий курашнинг ҳақиқий муносабатларининг умумий ифодасидир, кўз ўнгимизда бўлиб турган тарихий ҳаракатнинг ифодасидир, холос. Илгари мавжуд бўлган мулкий муносабатларни йўқ қилиш ёлғиз коммунизмгагина хос бир нарса эмас.\nМулкий муносабатларнинг ҳаммаси тарихда бирининг ўрнини иккинчиси олиб, доимо ўзгариб келган.\nМасалан, француз революцияси феодал мулкини бекор қилиб, уни буржуа мулки билан алмаштирди.\nКоммунизмнинг ўзига хос хусусияти умуман мулкни йўқотиш эмас, балки буржуа мулкини йўқотишдир.\nАммо ҳозирги замон буржуа хусусий мулки синфий антагонизмга, бировларнинг бошқалар томонидан эксплуатация қилинишига асосланган маҳсулот ишлаб чиқариш ва ўзлаштиришнинг сўнгги ва энг тўлиқ ифодасидир.\nБу маънода айтганда, коммунистлар ўз назариясини: хусусий мулкни йўқотиш, деган биргина қоида билан баён қилишлари мумкин.\nБиз коммунистларга: сизлар ҳар бир киши ўзи, ўз меҳнати билан топган мулкни, шахсий эркинлик, фаолият ва мустақилликнинг асосини ташкил этган мулкни йўқ қилмоқчи бўласизлар,— деб таъна қиладилар.\nИшлаб топилган, ҳалол йўл билан топилган, ўз меҳнати билан топилган мулк дейсиз! Сизлар буржуа мулкидан аввалги майда буржуа, майда деҳқонлар мулкини айтаяпсизларми? Бизга уни йўқ қилиб ўтиришнинг ҳожати йўқ, саноат тараққиёти уни йўқ қилган ва кундан-кунга йўқ қилиб бормоқда.\nЁинки сизлар, эҳтимол, ҳозирги буржуа хусусий мулки тўғрисида гапираётгандирсизлар.\nАхир, ёлланма меҳнат, пролетар меҳнати унга мулк яратиб бера оладими? Асло йўқ. У капитални яратади, яъни ёлланма меҳнатни эксплуатация қиладиган мулкни яратади. Бу мулк яна эксплуатация қилмоқ учун янги ёлланма меҳнатни туғдирган тақдирдагина кўпая олади. Мулк ҳозирги шаклида капитал билан ёлланма меҳнат ўртасидаги қарама-қаршилик асосида ҳаракат қилади. Мана шу қарама-қаршиликнинг ҳар икки томонини кўриб чиқайлик.\nКапиталист бўлиш деган гап — ишлаб чиқаришда фа-қат шахсий ўрин эгаллашгина эмас, балки ижтимоий ўринни ҳам эгаллаш демакдир. Капитал — коллектив маҳсулотдир ва жамиятнинг кўпчилик аъзолари биргалашиб ишлаган ва хуллас жамиятнинг ҳамма аъзолари биргалашиб ишлаган тақдирдагина ҳаракатга келтирилиши мумкин.\nДемак, капитал — шахсий куч бўлмай, балки ижтимоий кучдир.\nБинобарин, капитални жамиятнинг ҳамма аъзоларининг коллектив мулкига айлантириш билан шахсий мулк ижтимоий мулкка айлантирилган бўлмайди. Мулкнинг фақат ижтимоий характери ўзгаради. Мулк ўзининг синфий характерини йўқотади.\nЭнди ёлланма меҳнатга ўтайлик.\nЁлланма меҳнатнинг ўртача баҳоси иш ҳақининг минимум миқдоридир, яъни ишчининг ишчи сифатидаги ҳаётини сақлаш учун керак бўлган тирикчилик воситалари йиғиндисидир. Демак, ёлланма ишчи ўз фаолияти натижасида ўзлаштирадиган нарса ўз тирикчилигини давом эттиришга зўрға етади. Биз бевосита тирикчилик учун кетадиган меҳнат маҳсулотини бу хилда ўзлаштиришни, бошкалар меҳнати устидан хўжайинлик қилиш имконини берувчи ҳеч қандай ортиқча даромад қолдирмайдиган ўзлаштиришни йўқотмоқчи эмасмиз, асло. Биз, ишчини фақат капитални кўпайтириш учун яшашга, ҳоким синфнинг манфаатини қондириш учун яшашга мажбур қиладиган ўзлаштиришнинг аянчли характеринигина йўқотмоқчимиз.\nБуржуа жамиятида жонли меҳнат жамғарилган меҳнатни кўпайтириш воситасидир, холос. Коммунистик жамиятда жамғарилган меҳнат ишчиларнинг турмуш процессини яхшилаш, бойитиш ва енгиллаштириш воситасидир.\nШундай қилиб, буржуа жамиятида ўтмиш ҳозирнинг устидан ҳукмронлик қилади, коммунистик жамиятда эса ҳозир ўтмишнинг устидан ҳукмронлик килади. Буржуа жамиятида капитал мустақилликка ва индивидуалликка эгадир, меҳнаткаш индивидуум мустақилликдан маҳрумдир ва унинг ўз шахсияти йўқдир.\nМана шу муносабатларни йўқотишни буржуазия шахсни ва эркинликни йўқотиш деб атайди! У тўғри айтади. Дарвоқе, гап буржуа шахсини, буржуа мустақиллигини ва буржуа эркинлигини йўқотиш устида бораётир.\nҲозирги буржуа ишлаб чиқариш муносабатлари доирасида эркинлик деб савдо эркинлигини, олди-сотди эркинлигини тушунадилар.\nБироқ савдогарчилик битиши билан эркин савдогарчилик ҳам битади. Буржуазиянинг эркинлик тўғрисидаги ҳамма баландпарвоз гаплари сингари, эркин савдоғарчилик тўғрисидаги гаплари ҳам умуман фақат эрксиз савдогарчиликка, ўрта асрлардаги эзилган шаҳарликларга нисбатангина маъноли бўлиб, коммунистларнинг савдогарчиликни, буржуа ишлаб чиқариш муносабатларини ва буржуазиянинг ўзини йўқотишларига нисбатан маъносиздир.\nБизлар хусусий мулкни йўқотмоқчи бўлганимиздан сизларнинг фиғонингиз чиқмоқда. Ҳолбуки, сизларнинг ҳозирги жамиятингизда аҳолининг ўндан тўққиз қисми хусусий мулкдан маҳрум қилинган; хусусий мулк мавжудлигининг боиси ҳам нақ шу аҳолининг ўндан тўққиз кисмининг хусусий мулки йўқлигидир. Шундай қилиб, сизлар жамият аъзоларининг ғоят катта кўпчилигининг хусусий мулки бўлмаслигини зарур шарт қилиб қўядиган мулкни йўқ қилмоқчисиз, деб бизга таъна қилаётирсиз.\nХуллас, сизлар мулкингизни битирмоқчи бўлганимиз учун бизларга таъна қилаётирсиз. Тўғри, ҳақиқатан ҳам биз шундай қилмоқчимиз.\nМеҳнатни капиталга, пулга, ер рентасига, қисқаси — монополия қилиб олинадиган ижтимоий кучга айлантириш мумкин бўлмай қолган, яъни шахсий мулкни буржуа мулкига айлантириш мумкин бўлмай қолган пайтдан бошлаб шахс йўқолади, деб жар солаётирсиз.\nБинобарин, сиз шахс деб фақат буржуани, яъни буржуа мулкдорни эътироф қилмоқдасиз. Бундай шахс дарҳақиқат йўқотилмоғи лозим.\nКоммунизм ижтимоий маҳсулотларни ўзлаштириш имкониятидан ҳеч кимни маҳрум қилмайди, у бундай ўзлаштириш йўли билан бировнинг меҳнатини асоратга солиш имкониятидангина маҳрум қилади.\nХусусий мулк битирилиши билан ҳар қандай фаолият ҳам йўқ бўлади, умумий ялқовлик ҳукм сура бошлайди, деган эътирозлар билдирдингиз.\nАгар шундай бўлса эди, буржуазия жамияти ялқовлик натижасида аллақачон ҳалок бўлиб кетган бўлур эди, чунки бу жамиятда меҳнат қилувчилар ҳеч нарса олмайди, оладиганлар эса — меҳнат қилмайди. Бу чўчишларнинг ҳаммаси: капитал бўлмаса, ёлланма меҳнат ҳам бўлмайди, деган сафсатага олиб келади.\nМоддий маҳсулотларни коммунистик усулда ўзлаштириш ва ишлаб чиқаришга қарши қаратилган ҳамма эътирозлар ақлий меҳнат маҳсулотларини ўзлаштириш ва ишлаб чиқаришга ҳам тааллуқлидир. Буржуа синфи мулкни йўқ қилишни ишлаб чиқаришнинг ўзини йўқ қилиш деб тушунгани сингари, синфий билим-маърифатни йўқ қилишни ҳам умуман билим-маърифатни йўқ қилиш деб тушунади.\nБуржуа, билим-маърифат барбод бўлади, деб кўз ёши тўкмоқда, ҳолбуки, бу билим-маърифат кўпчилик учун машинанинг қўшимтасига айланишдан иборатдир.\nБуржуазия мулкини бекор қилишга ўзингизнинг озодлик, билим-маърифат, ҳуқуқ ва шу сингарилар тўғрисидаги буржуача тушунчаларингиз нуқтаи назаридан қараб баҳо бермоқчи бўлсангиз биз билан баҳслашмай қўя қолинг. Сизнинг ғояларингизнинг ўзи буржуа ишлаб чиқариш муносабатлари ва буржуа мулкий муносабатларининг маҳсулидир, худди шунингдек, сизнинг ҳуқуқингиз ҳам ўз синфингизнинг қонун шаклига киритилган иродасидирки, бу ироданинг мазмуни синфингизнинг моддий ҳаёт шароити билан белгиланади.\nСиз ўз ишлаб чиқариш муносабатларингизни ва мулкий муносабатларингизни ишлаб чиқаришнинг ривожланиш процессида ўзгариб турадиган тарихий муносабатлар деб эмас, балки табиат ва ақлнинг абадий қонунлари деб билишга мажбур этган бир ёқлама тушунчангиз билан ўзингиздан илгари ҳукмрон бўлган ва ҳалок бўлиб кетган барча синфлардан фарқ қилмайсиз. Гап антик дунё ёки феодал мулки тўғрисида борганда тушунган нарсаларингизни гап буржуа мулки хусусида борганда тушунмоқни истамайсиз.\nОилани йўқ қилиш! Коммунистларнинг бу ёмон ниятидан ҳатто энг сўл радикаллар ҳам ғазабга келмоқдалар.\nХўш, ҳозирги замон буржуа оиласи нимага асосланган? Капиталга, хусусий бойлик орттиришга асосланган. Энг мукаммал шаклдаги оила буржуазия учунгина мавжуддир; бироқ пролетарларнинг чор-ночор оиласизлиги ва ошкора фоҳишалик буржуазия оиласининг қўшимчасидир.\nБуржуазия оиласи ўзининг ана шу қўшимчаси йўқолиши билан ўз-ўзидан йўқ бўлади, бинобарин, капитал йўқ бўлиши билан уларнинг ҳар иккови ҳам йўқ бўлади.\nЁки ота-оналар уз болаларини эксплуатация қилишларини йўқ қилмоқчи бўлганимиз учун бизга таъна қилаяпсизларми? Биз бу жиноятимизга иқрормиз.\nСиз, уй тарбияси ўрнига ижтимоий тарбияни жорий қилиб, кишилар ўртасидаги энг қимматли муносабатларни йўқ қилмоқчисиз, деб даъво қилаётирсиз.\nАжабо, сизнинг тарбиянгизни жамият белгиламайдими? Тарбияни ижтимоий муносабатлар белгиламайдими, сиз шу муносабатлар ичида тарбия қилмайсизми? Ажабо, бу тарбия мактаб ва бошқалар орқали жамиятнинг тарбияга бевосита ёки бавосита аралашуви билан белгиланмайдими? Коммунистлар жамиятнинг тарбияга таъсирини ўйлаб чиқараётганлари йўқ; улар фақат тарбиянинг характерини ўзгартадилар, тарбияни ҳоким синф таъсиридан қутқазадилар.\nЙирик саноатнинг ривожланиши натижасида пролетариат ўртасидаги ҳамма оилавий муносабатлар бузила борган сари, болалар оддий савдо-сотиқ буюмларига ва иш асбобларига айлантирила борган сари буржуазиянинг оила ва тарбия тўғрисидаги, ота-оналар билан болаларнинг меҳр-муҳаббатлари тўғрисидаги сафсаталари кишини янада кўпроқ жиркантиради.\nСиз коммунистлар, хотинларни умумий қилмоқчисизку, деб бутун буржуазия баб-бараварига жар солаётир.\nБуржуа ўз хотинини оддий ишлаб чиқариш қуроли деб билади. У, ишлаб чиқариш қуролларидан биргалашиб фойдаланилади, деган гапни эшитгач, хотинлар бошига ҳам албатта шу кун келади, деб васвасага тушади.\nБунда хотинларнинг оддий ишлаб чиқариш қуроли бўлишини йўқотиш тўғрисида гап бораётганини буржуазия ҳатто фаҳмламайди.\nАслида бизнинг буржуанинг, коммунистлар расмий равишда хотинларни умумлаштирмоқчилар, деб ахлоқли кишилардай ваҳимага тушишидан кўра кулгилироқ нарса йўқдир. Коммунистларга хотинларни умумлаштиришнинг ҳожати йўқ, бу деярли ҳамиша бўлиб келган.\nБизнинг буржуалар, расмий фоҳишаликдан ташқари, Ўз ишчиларининг хотин ва қизлари ўз ихтиёрларида бўлишига қаноатланмасдан, бир-бировларининг хотинларини йўлдан оздиришнинг алоҳида бир лаззати бор деб биладилар.\nБуржуазия никоҳининг ўзи ҳақиқатда хотинларни умумлаштиришдан иборатдир. Коммунистларни хотинларнинг риёкорона-яширин умумий бўлиши ўрнига гўё очиқ ва расмий умумий бўлишини жорий қилмоқчилар, деб айбласалар эҳтимол мумкин бўлар эди. Бироқ ҳозирги ишлаб чиқариш муносабатлари йўқ қилиниши билан улардан келиб чиқадиган хотинлар умумийлигининг ҳам, яъни расмий ва ғайри расмий фоҳишаликнинг ҳам йўқ бўлиб кетиши ўз-ўзидан маълум-ку, ахир.\nКоммунистларни яна, гўё улар ватан ва миллатни йўқотмоқчи бўладилар, деб ҳам айблайдилар.\nИшчиларнинг ватани йўқ. Уларда йўқ нарсани улардан тортиб олиб бўлмайди. Лекин пролетариат аввал сиёсий ҳокимиятни қўлга киритмоғи, миллий синф даражасига кўтарилмоғи, миллат бўлиб ташкил топмоғи керак экан, ҳали ҳозирча у, гарчи буржуазия тушунган маънода бўлмаса ҳам, миллийдир.\nБуржуазиянинг тараққий қилиши, савдо эркинлиги ва жаҳон бозори туфайли ҳамда саноат ишлаб чиқариши билан унга мувофиқлашган турмуш шароитининг бир хиллиги натижасида халқларнинг миллий алоҳидалиги ва улар ўртасидаги қарама-қаршилик борган сари тезроқ. йўқола боради.\nПролетариатнинг ҳукмронлиги уларнинг йўқ бўлишини яна ҳам тезлаштиради. Ҳеч бўлмаганда цивилизацияли мамлакатларнинг бирлашиб ҳаракат қилишлари пролетариатнинг озод бўлиши учун дастлабки шартлардан биридир.\nБир шахсни иккинчи бир шахс эксплуатация қилиши йўқола борган сари бир миллатни иккинчи бир миллат эксплуатация қилиши ҳам йўқола боради.\nМиллатлар ичидаги синфлар антагонизми йўқолиши билан миллатлар ўртасидаги душманлик муносабатлари ҳам тугайди.\nДин, философия ва умуман идеология нуқтаи назаридан коммунизмга тақилаётган айблар муфассал равишда текширишга арзимайди.\nИнсонларнинг турмуш шароити, ижтимоий муносабатлари, ижтимоий турмушлари ўзгариши билан уларнинг тасаввурлари, қарашлари ва тушунчалари,— қисқаси, уларнинг онглари ўзгаришини тушуниш учун алоҳида донишмандлик керакми?\nИдеялар тарихи маънавий ишлаб чиқаришнинг моддий ишлаб чиқариш билан бирга ўзгариб туришидан бошқа нимани исбот этади? Ҳамиша ҳар бир замонда ҳукмрон синфнинг идеяларигина ҳукмрон идеялар бўлиб келган.\nБутун жамиятни революционлаштирувчи идеялар туғрисида гапирадилар; бу билан аслида эски жамият ичида янги жамият элементлари пайдо бўлганлигини, эски турмуш шароити чириши билан эски идеялар ҳам чириб бораётганлигинигина ифода қиладилар.\nҚадимги дунё ҳалокатга юз тутган чоғида эски динларни христиан дини енгган эди. ⅩⅧ асрда христианлик идеялари маърифатпарварлик идеялари зарбасига учраб ҳалок бўлаётган чоқда, феодализм жамияти ўша вақтларда революцион бўлган буржуазияга қарши ҳаётмамот кураши олиб борган эди. Виждон ва дин эркинлиги идеялари билим соҳасида фақат эркин конкуренция ҳукмронлигини ифода қилди.\nУлар бизга: «Лекин диний, ахлоқий, философик, сиёсий, ҳуқуқий идеялар ва ҳоказолар, албатта, тарихий тараққиёт жараёнида ўзгариб келган. Бироқ дин, ахлоқ, философия, сиёсат ва ҳуқуқ эса шу доимий ўзгаришлар ичида ҳамма вақт сақланиб қолган-ку.\nБулардан ташқари, ижтимоий тараққиётнинг ҳамма босқичлари учун умумий бўлган эркинлик, адолат ва шулар каби абадий ҳақиқатлар ҳам бор-ку. Коммунизм эса шу абадий ҳақиқатларни йўқ қилади, у дин ва ахлоқни янгилаш ўрнига, уларни бекор қилади; демак у бундан илгари ўтган бутун тарихий тараққиёт жараёнига зиддир»— демоқдалар.\nБундай айблашдан муддао нима? Бу кунгача мавжуд бўлган ҳамма жамиятлар тарихи турли даврда турли шаклда бўлган синфий қарама-қаршиликлар ичида давом этиб келди.\nАммо бу қарама-қаршиликлар қандай шаклга кирган бўлмасин, жамиятнинг бир қисми иккинчи қисмини эксплуатация қилиши ўтган асрларнинг ҳаммасида ҳам мавжуд бўлган ҳақиқатдир. Шунинг учун барча замонларнинг ижтимоий онги, бутун турли-туманлиги ва айирмаларига қарамай, муайян умумий шаклларда давом этиб келаётганлиги таажжубланарли бир нарса эмас. Онгнинг бу шакллари эса синфлар ўртасидаги қарамақаршилик бутунлай йўқ бўлиб кетгандагина батамом йўқолади.\nКоммунистик революция ўтмишдан мерос бўлиб қолган мулкий муносабатлар билан алоқани узил-кесил узиш демакдир; коммунистик революциянинг ўз тараққиёти давомида эскидан мерос бўлиб қолган идеялар билан алоқани узил-кесил узиши ажабланарли бир нарса эмас.\nЭнди буржуазиянинг коммунизмга қарши эътирозларини қўйиб турайлик.\nБиз юқорида кўрдикки, ишчилар революциясининг биринчи қадами пролетариатни ҳукмрон синфга айлантириш, демократияни қўлга киритишдир.\nПролетариат ўз сиёсий ҳукмронлигидан буржуазия қўлидаги ҳамма капитални бирин-кетин тортиб олиш учун, барча ишлаб чиқариш қуролларини давлат қўлида, яъни ҳукмрон синф бўлиб уюшган пролетариат қўлида марказлаштириш учун ва ишлаб чиқарувчи кучлар миқдорини мумкин қадар тезроқ орттириш учун фойдаланади.\nБуни, албатта, бошда мулк ҳуқуқига ва буржуа ишлаб чиқариш муносабатларига зўрлик қилиб аралашиш йўли билан, яъни иқтисодий жиҳатдан етарли эмасдай ва кучсиздай бўлиб кўринса ҳам, лекин ҳаракат давомида кенгайиб ўзи ўзидан ўсиб кетадиган ва бутун ишлаб чиқариш усулини ўзгартмоқ учун зарур қурол бўладиган тадбирлар воситаси билангина амалга ошириш мумкин.\nБу тадбирлар, албатта, турли мамлакатларда турлича бўлади.\nБироқ энг илғор мамлакатларнинг деярли ҳаммасида қуйидаги тадбирларни амалга ошириш мумкин:\nХусусий мулк бўлган ерларни экспроприация қилиш ва ер рентасини давлат харажатларини қоплаш учун ишлатиш.\nЮқори прогрессив солиқ солиш.\nМерос ҳуқуқини бекор қилиш.\nБарча эмигрант ва исёнчиларнинг мол-мулкларини мусодара қилиш.\nДавлат капиталига ва танҳо монополияга эга бўлган миллий банк орқали кредит ишларини давлат қўлида марказлаштириш.\nБутун транспортни давлат қўлида марказлаштириш.\nДавлат фабрикаларининг, ишлаб чиқариш қуролларининг сонини кўпайтириш, янги экин майдонлари очишни ва ерни яхшилашни умумий план асосида олиб бориш.\nМеҳнатни ҳамма учун баб-баравар мажбурий қилиб қўйиш, саноат армиялари, айниқса деҳқончилик учун саноат армиялари тузиш.\nДеҳқончиликни саноат билан боғлаб бориш, шаҳар билан қишлоқ ўртасидаги тафовутларнинг аста-секин йўқ бўлишига ёрдам бериш.\nҲамма болаларни ижтимоий усулда ва текин тарбиялаш. Фабрикаларда болалар меҳнатининг ҳозирги формаларига барҳам бериш. Тарбия ишларини моддий ишлаб чиқариш билан боғлаб олиб бориш ва ҳоказолар.\nТараққиёт жараёнида синфий тафовутлар йўқотилган ва бутун ишлаб чиқариш индивидлар ассоциацияси қўлида тўплангандан кейин халқ ҳокимияти ўзининг сиёсий характерини йўқотади. Сиёсий ҳокимият деган сўзнинг асл маъноси бир синфнинг бошқа бир синфни эзиш учун ташкилий равишда қиладиган зўрлигидир. Агарда пролетариат буржуазияга қарши курашда албатта синф бўлиб уюшса, агарда пролетариат революцион йўл билан ўзини ҳукмрон синфга айлантирса ва ҳукмрон синф сифатида эски ишлаб чиқариш муносабатларини зўрлик билан йўқ қилса, у ҳолда пролетариат шу ишлаб чиқариш муносабатлари билан биргаликда синфий қарама-қаршиликни келтириб чиқарувчи шароитни ҳам, умуман синфларни ҳам ва шу билан синф сифатида ўз ҳукмронлигини ҳам йўқ қилади.\nЭски буржуа жамияти, унинг синфлари ва синфий қарама-қаршиликлари ўрнини шундай бир ассоциация оладики, унда ҳар кимнинг эркин камол топиши ҳамманинг эркин камол топиши учун шарт бўлади.\nⅢ. Социалистик ва коммунистик адабиёт\n1. Реакцион социализм\na) Феодал социализм\nФранцуз ва инглиз аристократияси, ўзининг тарихий мавқеига кўра, ҳозирги замон буржуа жамиятига қарши памфлетлар ёзиб туриши керак эди. 1830 йил июль ойида Франциядаги революция вақтида ва Англиядаги парламент реформаси фойдасига бўлган ҳаракат вақтида мансабталаб манфур кишилар аристократияга яна бир карра қаттиқ зарба бердилар. Жиддий сиёсий кураш тўғрисида энди сўз ҳам бўлиши мумкин эмас эди. Аристократия учун энди адабиёт воситаси билан курашишгина қолган эди. Аммо адабиёт соҳасида ҳам энди Реставрация замонидаги эски ибораларни ишлатиш мумкин бўлмай қолган эди. Аристократия одамларни ўзига хайрихоҳ қилмоқ учун энди ўзини ўз манфаатлари тўғрисида қайғурмаётгандай ва эксплуатация қилинувчи ишчилар синфининг манфаатларинигина кўзлаб буржуазияга қарши айбнома ёзаётгандай қилиб кўрсатишга мажбур бўлган эди. Аристократия ўзининг янги хўжайинига ҳақоратномалар ёзиб ва унинг қулоғига ҳар хил ваҳимали гапларни шивирлаб, ўзини хурсанд қила бошлади.\nҚисман мотам қўшиғи, қисман ҳақоратдан, қисман ўтмиш садоси, қисман келажак ваҳимасидан иборат бўлган, ўзининг аччиқ, ўткир ва заҳарли ҳукми билан баъзан буржуазиянинг қалбини тилиб турган, аммо ҳозирги тарихнинг жараёнини англашдан бутунлай ожиз қолганлиги билан кулгили таассурот қолдирадиган феодал социализм ана шу тариқа пайдо бўлди.\nАристократия халқни ўзига эргаштирмоқ учун пролетариатнинг гадой тўрвасини байроқ қилиб кўтариб юрди. Аммо халқ бўлса, ҳар гал аристократияга эргашар экан, унинг орқасидаги эски феодал тамғаларни кўриб эҳтиромсизлик билан қаҳқаҳа уриб тарқалиб кетар эди.\nБу масхарабозлик билан француз легитимистларининг бир қисми ва «Ёш Англия» шуғулланган эди.\nФеодаллар ўз эксплуатация усуллари буржуазиянинг эксплуатация усулларига қараганда бошқача деб исбот қилар эканлар, ўзлари бутунлай бошқача вазият ва шароитда эксплуатация қилганликларини, бу вазият ва шароит аллақачон йўқ бўлиб кетганини эсларидан чиқарадилар. Феодаллар ўзлари ҳукмрон бўлган даврда ҳозирги пролетариат бўлмаганлигини айтганларида, ҳозирги буржуазиянинг ўзи феодал ижтимоий тузумнинг муқаррар меваси эканлигини унутадилар.\nБироқ, улар ўз танқидларининг реакцион характерини унча яширмайдилар, уларнинг буржуазияга қўйган катта айблари шуки, буржуазия ҳукмронлиги даврида бутун эски ижтимоий тузумнинг кулини кўкка совуриб юборадиган синф ривож топмоқда, дейдилар.\nУлар буржуазияга умуман пролетариатни вужудга келтиргани учун эмас, балки революцион пролетариатни вужудга келтиргани учун кўпроқ таъна қиладилар.\nШунинг учун улар амалий сиёсий ишларда ишчилар синфига қарши жабр ва зўрлик тадбирларининг ҳаммасида иштирок қиладилар, оддий кундалик ҳаётда эса, ўзларининг тамтароқли гапларига хилофан, олтин олмалар теришдан ҳам қайтмайдилар ҳамда фойда деб садоқат, муҳаббат ва номусларини қўй жунига, лавлаги ва араққа алмаштира берадилар.\nПоп ҳар доим феодал билан қўлма-қўл ушлашиб боргани сингари, поп социализми ҳам феодал социализм билан бирга боради.\nХристиан аскетизмига социалистик тус беришдан ҳам осон нарса йўқ. Христианлик ҳам хусусий мулкка, никоҳга, давлатга қарши курашиб келган эмасми, ахир? Христианлик бунинг ўрнига хайр-саҳоват ва гадоликни, никоҳсизлик ва шаҳвоний ҳисни ўлдиришни, тарки дунё қилиш ва бутхонани тарғиб қилмасмиди, ахир? Христиан социализми — аристократнинг қаҳр-ғазабини босиш учун поп томонидан сепиладиган бир оби замзамдир, холос.\nb) Майда буржуа социализми\nБуржуазия томонидан ағдарилган ва ҳозирги буржуа жамиятида турмуш шароити ёмонлашган ва йўқ бўлган синф — ёлғиз феодал аристократияси эмас. Ўрта аср шаҳарликлари табақаси ва майда деҳқонлар табақаси ҳозирги буржуазиянинг салафлари эдилар. Саноат ва савдо жиҳатлардан камроқ тараққий қилган мамлакатларда ривожланиб бораётган буржуазия билан бир қаторда бу синф ҳали ҳам зўр-базўр ҳаёт кечирмоқда.\nҲозирги замон цивилизацияси ривожланган мамлакатларда пролетариат билан буржуазия ўртасида иккиланиб турадиган янги майда буржуазия пайдо бўлди ва буржуа жамиятининг қўшимча қисми сифатида доим янгидан пайдо бўлиб туради. Аммо конкуренция бу синфга мансуб бўлган кишиларни доимо пролетариат қаторига тушириб туради ва улар шундай бир замон яқинлашаётганини сезиб бормоқдаларки, бу замонда, йирик саноатнинг ривожланиши натижасида, ўзлари ҳозирги жамиятнинг мустақил бир қисми сифатида йўқ бўлиб кетадилар, савдо-сотиқда, саноатда ва деҳқончиликда ўринларини назоратчилар ва ёлланма хизматчилар эгаллаб олади.\nАҳолисининг ярмидан кўпини деҳқонлар ташкил қилган Франция сингари мамлакатларда пролетариатни ёқлаб буржуазияга қарши чиқкан, буржуа тузумини танқид қилганларида унга майда буржуа ва майда деҳқон мезони билан баҳо берган ва ишчиларнинг манфаатларини майда буржуа нуқтаи назаридан ҳимоя қилган ёзувчиларнинг пайдо бўлиши табиий бир ҳол эди. Майда буржуа социализми ана шу тариқа пайдо бўлди. Сисмонди Франциядагина эмас, балки Англияда ҳам шу хилдаги адабиётнинг етакчисидир.\nБу социализм ҳозирги замон ишлаб чиқариш муносабатларидаги зиддиятларни жуда ҳам яхши пайқаб ола билди. Бу социализм экономистларнинг мунофиқона апологетикасини фош қилди. Бу социализм машинали ишлаб чиқариш ва меҳнат тақсимотининг бузувчилик таъсирини, капитал ва ер эгалиги марказлашаётганини, товарларнинг ортиқча ишлаб чиқарилишини, кризисларни, майда буржуалар билан деҳқонларнинг муқаррар равишда ҳалок бўлишини, пролетариатнинг қашшоқлигини, ишлаб чиқариш анархиясини, бойликларни тақсим қилишдаги чидаб бўлмайдиган даражадаги тенгсизликни, миллатлар ўртасида ўзаро ҳалокатли саноат урушини, эски хулқ-одатлар, эски оилавий муносабатлар ва эски миллатлар бузилиб кетишини рад қилиб бўлмайдиган даражада исбот қилиб берди.\nЛекин бу социализм, ўзининг асли мазмунига кўра, ё ишлаб чиқариш ва айирбошлашнинг эски воситаларини ва шу билан бирга эски мулкий муносабатларни, эски жамиятни тикламоқчи бўлади; ёки ишлаб чиқариш ва айирбошлашнинг ҳозирги воситаларини уларнинг ўзлари бузган ва бузилиши зарур бўлган эски мулкий муносабатлар доирасига зўрма-зўраки жойламоқчи бўлади. Бу социализм ҳар иккала ҳолда ҳам, айни замонда, ҳам реакцион, ҳам утопик социализмдир.\nСаноатни цех усулида ташкил қилиш ва патриархал қишлоқ хўжалиги — бу социализмнинг асл муддаосидир.\nБу маслак бора-бора қўрқиб-писиб нолиб юрадиган ҳолга тушиб қолди.\nс) Немис социализми ёки «ҳақиқий» социализм\nҲукмрон буржуазиянинг зулми натижасида майдонга келган ва шу ҳукмронликка қарши курашнинг адабий ифодасидан иборат бўлган Франция социалистик ва коммунистик адабиёти буржуазия Германиядаги феодал абсолютизмга қарши курашни эндигина бошлаган вақтда Германияга кўчирилган эди.\nНемис философлари, нимфилософлари ва дабдабали гапларга ўч бўлганлар бу адабиётга маҳкам ёпишиб олдилар, лекин улар Франциядан Германияга бу адабиёт кўчирилиши билан бирга Германияга Франциядаги ҳаёт шароити ҳам кўчирилмаганлигини эсларидан чиқариб қўйдилар. Германия шароитида бу француз адабиёти ўзининг бевосита амалий аҳамиятини йўқотиб, соф бир адабий оқим тусини олди. Бу адабиёт инсоний моҳиятни қандай юзага чиқариш тўғрисида беҳуда бир хаёл суришдан иборат бўлиб қолди. Чунончи, ⅩⅧ аср немис философлари назарида биринчи француз революциясининг талаблари умуман «амалий ақл» талаблари бўлиш жиҳатидан аҳамиятга эга эди; революцион француз буржуазияси иродасининг зуҳури уларнинг назарларида соф ирода, ҳақиқатда бўлиши лозим бўлган ирода, чин инсон иродаси қонунлари аҳамиятига эга эди.\nНемис адибларининг ҳамма ишлари янги француз идеяларини ўзларининг эски философик виждонлари билан келиштиришдан ёки, тўғрироғи, француз идеяларини ўзларининг философик нуқтаи назарларидан ўзлаштириб олишдан иборат бўлди, холос.\nУмуман чет тили таржима йўли билан қай тарзда ўзлаштириб олинса, бу янги идеялар ҳам худди шу тарзда ўзлаштириб олинди.\nМаълумки, монахлар қадимги мажусийларнинг классик асарлари қўл ёзмалари устига католик авлиёларининг бемаъни саргузаштларини ёзиб қўяр эдилар. Немис адиблари французларнинг даҳрий адабиётига аксинча муносабатда бўлдилар. Улар французча асл нусха остига ўз философик сафсаталарини ёзиб қўйдилар. Масалан, французларнинг пул муносабатларини танқид қилган жойларига «инсоний моҳиятни бегоналаб қўйиш» деб, французларнинг буржуа давлатни танқид қилган жойларига: «Абстракт-Умумий ҳукмронлигини бекор қилиш» ва ҳоказолар деб ёздилар.\nФранцузларнинг назарияларига бу хилда ўз философик сафсаталарини тиқиштиришга улар «амалиёт философияси», «ҳақиқий социализм», «немисча социализм илми», «социализмнинг философик асоси» ва ҳоказолар деган ном бердилар.\nШу тариқа француз социалистик-коммунистик адабиётининг асл маъносидан ҳеч нарса қолмади. Бу адабиёт немис қўлида бир синфнинг бошқа бир синфга қарши курашини ифода қилмай қўйгандан сўнг, немис «французларнинг бир ёқламалиги»дан юқори кўтарилдим деб ва ҳақиқий эҳтиёжлар ўрнига ҳақиқатга эҳтиёжни, пролетариат манфаатлари ўрнига инсоний моҳият манфаатларини, умуман инсоннинг, ҳеч бир синфга мансуб бўлмаган, бинобарин, ҳақиқатда мавжуд бўлмасдан, мавҳумий философик хаёллардагина мавжуд бўлган инсоннинг манфаатларини ҳимоя қилаётирман деб ишонган эди.\nЎз заиф ўргамчик машқларини шу қадар жиддий ва муҳим деб билган ва у тўғрида бутун дунёга жар солган немис социализми ўзининг бачкана маъсумлигини секин-секин йўқота борди.\nНемис ва айниқса прусс буржуазиясининг феодалларга ва абсолют монархияга қарши кураши — қисқаси, либерал ҳаракат — борган сари жиддий тус олди.\nШундай қилиб, социалистик талабларни сиёсий ҳаракатга қарши қўймоқ учун, либерализмга, вакиллик давлатига, буржуа конкуренциясига, буржуа матбуот эркинлигига, буржуа ҳуқуқига, буржуа эркинлиги ва тенглигига одатдагича лаънатлар ёғдирмоқ учун ва, бу буржуа ҳаракатидан халқ оммасига ҳеч қандай фойда йўқ, аксинча, бу омма ўзининг бор-йўғидан ҳам ажралиб қолиши мумкин, деб омма ўртасида тарғиб қилмоқ учун «ҳақиқий» социализм кутган қулай фурсат келди. Француз танқидининг аянчли инъикоси бўлган немис социализми француз танқиди ҳозирги замон буржуа жамияти шу жамиятга яраша моддий ҳаёт шароитига ва унга мувофиқ сиёсий конституцияга эга бўлади, деб фараз қилганлигини атайин унутиб қўйган эди. Ваҳоланки, Германияда бундай шароитни қўлга киритиш учун эндигина сўз бораётган эди.\nАтрофида поплари, мураббийлари, жоҳил юнкерлари ва бюрократлари бўлган немис абсолют ҳукуматларига немис социализми қаттиқ таҳдид қилиб келаётган буржуазияга қарши ишлатиш учун жуда қўл келиб қолган бир олабўжи хизматини ўтади.\nБу социализм немис ишчиларининг қўзғолонларини бостириш учун мазкур ҳукуматлар ишлатиб турган милтиқ ўқлари ва қамчининг аччиқ заҳрига чучук бир қўшимча эди.\nШундай қилиб, «ҳақиқий» социализм ҳукуматлар қўлида немис буржуазиясига қарши бир қуролга айланиш билан бирга, у бевосита реакция манфаатларини, немис мешчанларининг манфаатларини ҳам ифода қилар эди. Германияда ҳозирги тартибларнинг ҳақиқий ижтимоий асосини ⅩⅥ асрдан мерос бўлиб қолган ва ўшандан бери турли шаклларда майдонга чиқиб турган майда буржуазия ташкил қилади.\nМайда буржуазияни сақлаб қолиш Германияда мавжуд тартибни сақлаб қолиш демакдир. Майда буржуазия, бир томондан, капиталнинг марказлашуви натижасида, иккинчи томондан, революцион пролетариатнинг ўсиши натижасида буржуазиянинг саноат ва сиёсат соҳасидаги ҳукмронлигидан ўзининг муқаррар ҳалокатини титраб-қақшаб кутиб туради. Уига «ҳақиқий» социализм бир ўқ билан икки қуённи ўлдирадигандек бўлиб кўринар эди. Шунинг учун ҳам «ҳақиқий» социализм юқумли касалдай тарқалди.\nНемис социалистлари ўзларининг «абадий ҳақиқат» деганлари каби бир-икки таги бўш гапларини қуруқ сафсаталардан тўқилган, чиройли сўзлар билан безалган, ҳиссиётпарастлик кўз ёшлари билан суғорилган мистик парда билан ўрадиларки, бу парда шу тоифа ўртасида ўз товарлари учун харидор кўпайтирди, холос.\nНемис социализмининг ўзи ҳам ўзининг вазифаси шу мешчанларнинг дабдабали бир вакили бўлишдан иборат эканлигини тобора кўпроқ англамоқда эди.\nБу социализм немис миллатини намунали миллат деб, немис мешчанини инсон намунаси деб эълон қилди. У немис мешчанининг ҳар бир пасткашлигини азизлик, юксак социалистик бир нарса деб таърифлади, бу таъриф ўша пасткашликни ўзининг тамоман аксидек бир нарсага айлантириб қўйди. У, охирига қадар қаттиқ туриб, коммунизмнинг «қўпол бузғунчилик» ишларига тўғридан-тўғри қарши чиқиб келди ва ўзини сипоҳона бетараф ва беғараз қилиб кўрсатиб, ҳар қандай синфий курашлардан юқорида тураман, деб жар солди. Гўё социалистик ва коммунистик асарлар деб аталган ва Германияда тарқатилиб юрган асарларнинг ҳаммаси, жуда оз истисно билан, шу ифлос ва йўлдан оздирувчи адабиётга оиддир.\n2. Консерватив социализм ёки буржуа социализми\nБуржуазиянинг маълум бир қисми буржуазия жамиятини мустаҳкамламоқ учун ижтимоий иллатларни даволамоқчи бўлади.\nБулар жумласига экономистлар, филантроплар, инсонпарварлик тарафдорлари, меҳнаткаш синфларнинг роҳати учун жонкуярлик қилувчилар, хайр-эҳсон ташкил қилувчилар, ҳайвонотни ҳимоя қилувчи жамият аъзолари, ҳушёрлик жамиятлари тузувчилар, ҳар хил тусдаги майда-чуйда реформаторлар кирадилар. Бу буржуа социализмидан ҳатто бутун-бутун системалар яратилди.\nМисол учун Прудоннинг «Қашшоқлик философияси»ни оламиз.\nБуржуа-социалистлар ҳозирги жамиятнинг яшаш шароитини ундан муқаррар келиб чиқадиган курашсиз ва хавф-хатарларсиз сақлаб қолмоқчи бўладилар. Улар ҳозирги жамиятни уни революционлаштирувчи ва бузиб юборувчи элементларсиз сақламоқчи бўладилар. Улар пролетариатсиз буржуазиянинг ўзи бўлишини истар эдилар. Буржуазиянинг ўзи ҳукмронлик қилаётган дунё унга энг яхши дунё бўлиб кўринади, албатта. Буржуа социализми бу таскин берадиган тасаввурни озми-кўпми мукаммал бир системага солмоқда. Буржуа социализми пролетариатни ўзининг шу системасини амалга оширишга ва шу йўл билан янги Қуддусга киришга таклиф қилиш билан, аслда, пролетариатдан ҳозирги жамиятда яшай беришни, лекин фақат буржуазия жамиятига жирканч бир нарса деб қарашни ўз кўнглидан чиқариб ташлашни талаб қилади.\nБу социализмнинг, унча систематик бўлмаса-да, лекин амалийроқ бўлган бошқа бир шакли ишчилар синфини ҳар қандай революцион ҳаракатга ёмон назар билан қаратишга уринади ва ишчилар синфига у ёки бу сиёсий ўзгаришлар фойда бермайди, моддий турмуш шароити ва иқтисодий муносабатларнинг ўзгаришигина фойда бера олади, деб исбот қилмоқчи бўлади. Бироқ бу социализм моддий турмуш шароитининг ўзгариши деган сўздан буржуа ишлаб чиқариш муносабатларини йўқ қилишни тушунмайди (бундай йўқ қилиш фақат революцион йўл билан бўлади), балки буржуа ишлаб чиқариш муносабатлари заминида моддий турмуш шароитини маъмурий йўллар билан яхшилашни тушунади, демак, бундай яхшилаш капитал билан ёлланма меҳнат ўртасидаги муносабатларни ҳеч бир ўзгартмайди, жуда дуруст бўлганда буржуазиянинг ўз ҳукмронлиги йўлида қиладиган чиқимларини камайтиради ва унинг давлат хўжалигини соддароқ қилади, холос.\nБуржуа социализми қуруқ нотиқона иборага айлангандагина ўзига жуда лойиқ ифода топади.\nИшчилар синфининг манфаати йўлида эркин савдо! Ишчилар синфининг манфаати йўлида имтиёзли пошлиналар! Ишчилар синфининг манфаати йўлида бир кишибир кишилик турмалар — буржуа социализмининг сўнгги, биргина марта жиддий равишда айтган қатъий сўзи мана шу.\nБуржуа социализми, буржуалар ишчилар синфининг манфаатлари йўлида буржуадирлар, деган даъводан иборатдир.\n3. Танқидий-утопик социализм ва коммунизм\nБиз бу ерда янги замоннинг ҳамма буюк революцияларида пролетариатнинг талабларини ифода қилган адабиёт (Бабёф асарлари ва бошқалар) тўғрисида гапира-ётганимиз йўқ.\nУмумий қўзғолиш вақтида феодал жамиятни ағдариб ташлаш даврида пролетариатнинг ўз синфий манфаатларига бевосита эришмоқ йўлидаги биринчи ҳаракатлари муқаррар равишда муваффақиятсизликка учради, бунга сабаб шуки, пролетариатнинг ўзи ҳали етарли даражада етилмаган эди ҳамда унинг озод бўлиши учун зарур моддий шароит йўқ эди, чунки бундай моддий шароит фақат буржуазия давридагина майдонга келади. Пролетариатнинг бу биринчи ҳаракатлари вақтида чиққан революцион адабиёт ўз мазмуни жиҳатидан албатта реакциондир. Бу адабиёт умумий аскетизмни ва қўпол баробарчиликни тарғиб қилади.\nСоциалистик ва коммунистик системалар, яъни Сен- Симон, Фурье, Оуэн ва бошқаларнинг системалари пролетариат билан буржуазия ўртасидаги курашнинг ривожланиб етмаган биринчи даврида майдонга келди, буни биз юқорида баён қилиб ўтдик («Буржуа ва пролетарлар» деган бўлимга қаралсин).\nТўғри, бу системаларни кашф қилган кишилар синфлар орасидаги зиддиятларни ҳамда ҳукмрон жамият ичидаги емирувчи элементларнинг таъсирини ҳам кўрдилар. Лекин улар пролетариатда ҳеч қандай мустақил тарихий фаолият ва ўзига хос ҳеч қандай сиёсий ҳаракат йўқ деб ҳисоблайдилар.\nХудди шунингдек, улар, синфий антагонизм саноат тараққиёти билан бирга ўсиб бораётганлиги сабабли, пролетариатни озод қилиш учун моддий шароит тополмадилар ва бундай шароитни вужудга келтирадиган социал фан, социал қонунлар қидирдилар.\nУларча, ижтимоий фаолият ўрнини уларнинг шахсий ижодий фаолияти, озодликка чиқишнинг тарихий шароити ўрнини хаёлий шароит, пролетариатнинг секин-аста ўсиб синф ҳолига кириб бораётган ташкилоти ўрнини уларнинг ўзлари ўйлаб топган жамият ташкилоти олмоғи лозим эди. Уларча, бутун дунёнинг бундан кейинги тарихи ўзлари тузган ижтимоий планларни тарғиб қилиш ва амалга оширишдан иборат бўлади.\nТўғри, бу планлари билан улар ҳаммадан кўра кўпроқ кулфат тортаётган синф бўлган ишчилар синфи манфаатларини ҳимоя қиламиз деб ўйлайдилар. Уларча пролетариат ана шундай ҳаммадан кўра кўпроқ кулфат тортувчи синф сифатида мавжуддир, холос.\nБироқ синфий кураш формасининг ривожланмаганлиги, шунингдек уларнинг турмушда тутган мавқелари шу нарсага олиб келадики, улар ўзларини ўша синфий антагонизмдан юқори турадиган одамлар деб ҳисоблайдилар. Улар жамиятдаги ҳамма аъзоларнинг, ҳатто энг яхши шароитда яшаётганларнинг ҳам аҳволини яхшиламоқчи бўладилар. Шунинг учун улар ҳамма вақт ҳеч кимни фарқ қилмай, бутун жамиятга ва ҳатто аксари ҳукмрон синфга мурожаат қиладилар. Бу система кашфиётчиларининг фикрича, уларнинг системасини мумкин бўлган жамиятлардан энг яхшисининг энг яхши плани деб эътироф қилмоқ учун бу системани тушуниб олишгина кифоя қилар эмиш.\nШунинг учун улар ҳар қандай сиёсий ва айниқса революцион фаолиятни рад қиладилар; улар ўз мақсадларига тинчлик йўли билан эришмоқчи бўладилар, майда ва, албатта, муваффақиятсиз тажрибалар воситаси билан, намуна кўрсатиш йўли билан янги ижтимоий инжилга йўл очмоқчи бўладилар.\nКелажак жамиятнинг бундай хаёлий тасвири пролетариат ҳали жуда қолоқ бўлган, шу сабабдан ўз мавқеини ҳали хаёлий тасаввур қилаётган бир вақтда вужудга келди, у пролетариатнинг бутун жамиятни ўзгартириш истаги йўлида биринчи жўш уриб чиққан туйғуларидан пайдо бўлди.\nЛекин бу социалистик ва коммунистик асарларда танқид элементлари ҳам бор. Бу асарлар мавжуд жамиятнинг ҳамма асосларига ҳужум қилади. Шу сабабдан бу асарлар ишчиларнинг онгини очиш учун ғоят қимматли материал берди. Уларнинг келажак жамият тўғрисидаги ижобий хулосалари, чунончи, шаҳар билан қишлоқ ўртасидаги қарама-қаршиликни йўқ қилиш, оилани, хусусий бойлик тўплашни, ёлланма меҳнатни тугатиш, ижтимоий уйғунлик эълон қилиш, давлатни ишлаб чиқаришнинг оддий бошқармасига айлантириш тўғрисидаги қоидаларнинг ҳаммаси синфий қарама-қаршиликларни йўқ қилиш зарурлигини ифода қилади, холос; бу синфий қарама-қаршиликлар эса эндигина ривожлана бошлаган эди ва уларга маълум бўлган чоғида ҳали аниқ шаклга кирмаган ибтидоий ҳолатда эди. Шунинг учун бу қоидалар ҳам ҳали бутунлай утопик характердадир.\nТанқидий-утопик социализм ва коммунизмнинг маъноси тарихий ривожланишга терс келади. Синфий курашдан юқори туришга ҳаракат қилишдан иборат бўлган бу хаёлий интилиш, синфий курашни хаёлий йўл билан енгишдан иборат бўлган уриниш синфлар кураши ривожланиб муайян шаклга кира борган сари бутун амалий аҳамиятини йўқотиб бормоқда ва назарий жиҳатдан бемаъни бир нарса бўлиб қолмоқда. Шунинг учун бу системаларни тузувчилар кўп жиҳатдан революцион бўлган бўлсалар ҳам, уларнинг шогирдлари ҳамма вақт реакцион секта бўлиб қоладилар. Улар пролетариатнинг тарихий жиҳатдан тобора ривожланиб боришига қарамасдан, ўз устозларининг эски нуқтаи назарларига қаттиқ амал қилмоқдалар. Шунинг учун улар сабот билан синфий курашни яна ҳам сусайтиришга ва қарама-қаршиликларни муроса йўли билан ҳал қилишга уринмоқдалар. Улар ҳали ҳам ўзларининг ижтимоий утопияларини тажриба қилиб кўриш воситаси билан амалга ошириш тўғрисида, алоҳида фаланстёрлар тузиш тўғрисида, ички колониялар [«Ноme-соlоnies»] барпо қилиш тўғрисида, кичик Икария тузиш, яъни янги Қуддусча яратиш тўғрисида хаёл қиладилар ва шу ҳавойи орзуларнинг ҳаммасини рўёбга чиқариш учун хайр-эҳсон сўраб буржуазиянинг шафқатига ва ҳамёнига мурожаат қилишга мажбурдирлар. Улар секин-аста юқорида тасвир этилган реакцион ёки консерватив социалистлар даражасига туша бораётирлар, улардан ўзларининг доимий педантизмлари билан ва ўз социал фанларининг мўъжиза кўрсата олишига мутаассибларча ишонишлари билангина фарқ қиладилар.\nШунинг учун улар ишчиларнинг ҳар қандай сиёсий ҳаракатларига, бу ҳаракатлар фақат онгсизлик орқасида янги инжилга ишонмаслик натижасида пайдо бўлаётир, деб ўйлаб, жон-жаҳдлари билан қарши чиқмоқдалар.\nАнглияда оуэнчилар чартистларга, Францияда фурьечилар реформистларга қарши чиқмоқдалар.\nⅣ. Коммунистларнинг ҳар хил оппозицион партияларга муносабати\nⅡ бўлимда айтилганлардан кейин, ҳозир уюшиб бўлган ишчи партияларига, яъни Англиядаги чартистларга ва Шимолий Америкадаги аграр реформа тарафдорларига коммунистларнинг қандай муносабатда эканликлари маълум.\nКоммунистлар ишчилар синфининг энг яқин мақсад ва манфаатлари йўлида курашадилар, аммо айни замонда улар бугунги кундаги ҳаракатда ҳам унинг келажагини ҳимоя қиладилар. Францияда коммунистлар консерватив ва радикал буржуазияга қарши курашда социалистик-демократик партияга ёндошадилар, шундай бўлса ҳам, революцион анъаналардан келиб чиқадиган қуруқ гап ва хомхаёлларга танқидий назар билан қарашдан воз кечмайдилар.\nШвейцарияда коммунистлар радикалларни қувватлайдилар, бироқ бу партиянинг бир-бирига зид элементлардан, яъни қисман французча услубдаги демократ социалистлардан, қисман радикал буржуалардан иборат эканлигини унутмайдилар.\nПоляклар орасида коммунистлар, аграр революция миллий озодликнинг зарур шартидир, деб билган пар тияни, яъни 1846 йилда Краков исёнига сабаб бўлган партияни қувватлайдилар.\nГерманияда, буржуазия революцион ҳаракат қилаётганлиги учун, коммунистик партия абсолют монархияга, феодал ер эгалигига ва реакцион мешчанликка қарши буржуазия билан бирга курашади.\nЛекин немис ишчилари буржуазия ҳукмронлиги билан бирга вужудга келиши керак бўлган ижтимоий ва сиёсий шароитдан дарҳол буржуазиянинг ўзига қарши қурол сифатида фойдалана олишлари учун, Германиядаги реакцион синфлар ағдарилиши биланоқ буржуазиянинг ўзига қарши кураш бошланиб кетиши учун коммунистик партия буржуазия билан пролетариат ўртасидаги душманлик қарама-қаршилигини ишчиларга мумкин қадар аниқроқ тушунтириш ишидан бир минут ҳам тўхтамайди.\nКоммунистлар ўзларининг асосий эътиборларини Германияга берадилар, чунки Германия буржуа революцияси арафасида турибди. Германия умуман Европа маданияти кўпроқ тараққий қилган бир шароитда, пролетариати ⅩⅦ асрдаги Англия пролетариатига ва ⅩⅧ асрдаги Франция пролетариатига қараганда хийла тараққий қилган бир вақтда бу тўнтаришни амалга оширади. Бинобарин, немис буржуа революцияси пролетар революциясининг бевосита муқаддимасигина бўла олади.\nҚисқаси, коммунистлар мавжуд ижтимоий ва сиёсий тузумга қарши қаратилган ҳар қандай революцион ҳаракатни ҳар қаерда ҳам қўллайдилар.\nБу ҳаракатларнинг ҳаммасида ҳам коммунистлар мулк масаласини, унинг қандай тус олганлигига қарамасдан, бутун ҳаракатнинг асосий масаласи қилиб биринчи ўринга қўядилар.\nНиҳоят, коммунистлар барча мамлакатлардаги демократик партияларнинг бир-бири билан бирлашуви ва келишуви учун ҳамма ерда ҳам ҳаракат қиладилар.\nКоммунистлар ўз қарашлари ва ниятларини яширишни разиллик деб биладилар. Улар мавжуд бўлиб турган бутун ижтимоий тузумни зўрлик билан ағдариб ташлаш билангина ўз мақсадларига эриша олажакларини рўйирост айтадилар. Ҳукмрон синфлар Коммунистик Революциядан қўрқиб титрасинлар. Пролетарлар бу революцияда ўз кишанларидан бошқа ҳеч нарсани йўқотмайдилар. Аксинча, улар бутун дунёга эга бўладилар.\n← Марксизмнинг уч манбаи ва уч таркибий қисми Империализм ва социализмдаги ажралиш →


hidoyat.uz – “Мовароуннаҳр” нашриётининг сайти - ДУНЁ ОХИРАТ ЭКИНЗОРИДИР\nКўркамлик ва гўзалликни хуш кўрганимиз боис ҳовли-кўчаларга дарахтлар ўтказамиз. Дам олмоқчи бўлсак, албатта, кўкаламзор ерни танлаймиз. Бу неъматларни нафақат ўзимизга, балки кейинги авлодга ҳам қолдириш учун амалда тадбирлар олиб борамиз. Зеро, дунё охират экинзоридир.\nЎсимлик ва дарахтлар юрт ободончилигига, инсон соғлиги, маънавий камолоти учун қанчалик фойда келтиришини кўпчилик яхши билса-да, яна бир бор айрим маълумотларни келтириб ўтишни ўринли деб билдик. Бир гектар дарахтзор беш-ўн тонна карбонат ангидрид газини ютади ва ўн-йигирма тонна кислород ажратиб чиқаради. Инсон танаси бир кеча-кундузда ўртача уч юз литр, жисмоний ишлар бажарганда эса ўн-ўн беш марта кўпроқ кислород сарфлар экан. Шовқин таъсирида танада тиамин витамини кескин камайиши, натижада одам ўзини ёмон ҳис қилиши маълум бўлди. Илмий изланишлар хулосаларига кўра, катта шаҳарлардаги шовқин умрни ўртача саккиз-ўн икки йилга қисқартирар экан. Бу муаммонинг энг яхши ечими кўчаларни кўкаламзорлаштиришдир. Чунки дарахт ва буталар шовқиннинг қарийб етмиш беш фоиз таъсир кучини камайтирар, йигирма уч фоизини эса ўзига ютиб олар экан. Шу маълумотлардан ҳам ўсимлик ва дарахтларнинг инсон ҳаётида қанчалик катта аҳамиятга эга экани намоён бўлмоқда.\nЭзгу ишларни бажариш оқил инсонга хос фазилат. Аллоҳ таоло фазлидан берган тенгсиз неъматларини экиш, парваришлаш, улардан фойдаланиш, меваларидан баҳраманд бўлишнинг ҳар бирида савоб бор.\n3125 марта ўқилган.


Аксарият инфаркт ҳолатларига нима сабаб бўлиши маълум қилиндиHaqida.net\nHome Dunyo Аксарият инфаркт ҳолатларига нима сабаб бўлиши маълум қилинди\nКутилмаганда теккан меросдан хурсандчиликда ўлиш “амримаҳол” бўлса-да, бироқ биржа ёки қиморда ютқазиш одамнинг ўлимига олиб келиши мумкин.\nКардиолог-шифокорлар ва олимлар Жанубий Африканинг юрак-томир касалликлари уюшмасининг 18-конгрессида кўплаб мутахассисларни хавотирга солган ҳисоботни тингладилар. Аниқланишича, аксарият ўлим билан туговчи инфарктлар у ёки бу молиявий йўқотишлар билан боғланган экан.\nЙоханнесбургдаги Витватерсранд университети олимлари ўткир юрак етишмовчилиги хуружларининг аксарият қисми у ёки бу тарзда психосоциал омиллар билан боғланганини қайд қилишди. Бу омиллар орасида биринчи ўринда молиявий маблағлар ва бошқа активлар туради.\nОлимларнинг айтишича, агар одам узоқ вақт давомида молиявий қийинчиликлар билан боғлиқ кучли стрессларни бошдан кечирган бўлса, унда Миокард инфаркти пайдо бўлиши хавфи ошар экан.\nОлимларнинг таъкидлашича, инфарктни келтириб чиқарувчи молиявий хатарларга оилавий, шахсий муносабатлар ва карьера билан боғлиқ муаммолар таъсир қилиши мумкин. Олимларнинг айтишича, буларнинг барчаси инсон саломатлигига ёмон таъсир ўтказади.\nЭрондаги зилзила қурбонлари сони 445 нафарга етди


Ўзбекистон Қаҳрамони – ҳарбийлар меҳмони - zarnews.uz\nМарказий ҳарбий округда Ўзбекистон Қаҳрамони, “Нуроний” жамғармаси Самарқанд вилояти бўлими раиси Ҳасан Нормуродов билан учрашув ўтказилди.\nЎзбекистон Қаҳрамони дастлаб Марказий ҳарбий округда янгидан бунёд этилган Ситуацион марказ фаолияти билан танишди. Замон талаблари асосида жиҳозланган ва барча қулайликлар яратилган оператив бошқарув пункти, электрон ва бадиий кутубхона ҳамда панорамали мажмуавий отиш тренажёри синфини кўздан кечирди.\nУчрашувда Марказий ҳарбий округ хизматчилари билан бирга Самарқанд “Темурбеклар мактаби” тингловчилари, Қуролли Кучлар Кичик мутахассисларни тайёрлаш маркази курсантлари, муддатли ҳарбий хизматчилар ҳам иштирок этди.\nСамимий мулоқот тарзида ташкил этилган тадбирда Ҳ.Нормуродов ўзининг ҳаёт йўли, жумладан, муддатли ҳарбий хизматни ўташ чоғида Самарқандга ҳарбий қисм қўмондонлигининг миннатдорчилик хати юборилгани ва бу мактуб газетада чоп этилгани ҳақида гапириб берди. Учрашув қатнашчиларининг саволларига батафсил жавоб қайтарди.\nМарказий ҳарбий округ қўмондони, полковник А.Саидов Ҳасан Нормуродовни юксак мукофот билан табриклаб, Ўзбекистон Республикаси Мудофаа вазирининг ташаккурномасини топширди.\nТадбир давомида оддий аскарлар Шоислом Шохосилов ва Турғун Ражабов Ўзбекистон Қаҳрамони суратини чизиб, Ҳасан Нормуродовга совға қилдилар.\nТеглар: ҳарбийлар Ҳасан Нормуродов\nЎзбекистон Қаҳрамони Ҳасан Нормуродов 81 ёшга тўлди


ХАВФСИЗ КЕЧУВЧИ ИДИОПАТИК НЕОНАТАЛ ЭПИЛЕПСИЯ » Тиббий психология – Расмий сайт\nЯнгиликлар » Энциклопедия » ХАВФСИЗ КЕЧУВЧИ ИДИОПАТИК НЕОНАТАЛ ЭПИЛЕПСИЯ\nЭтиологияси. Аутосом-доминант типда наслга узатилади. Патологик ген 8- ва 20-хромосомаларнинг узун елкасида жойлашган. Эпилепсиянинг жуда кам учрайдиган турига киради. Касаллик ўғил ва қиз болалар орасида деярли бир хил учрайди.\nКлиникаси. Касаллик энди туғилган, яъни 1-7 кунлик болаларда ривожланади. Тутқаноқ хуружлари бир кунда 5-6 маротаба рўй беради ва 2-8 дақиқа давом этади. Фокал хусусиятга эга бу хуружлар, кўпинча, уйқу пайтида кузатилади. Хуружлар турли хил клоник ҳаракатлар, тоник спазмлар, кўзнинг кетиб қолиши ва нистагмга ўхшаш ҳаракатлар, қовоқлар пирпираши, кўзларнинг катта очилиб қолиши, мидриаз, нафас тўхтаб қолиши (апноэ), орал автоматизмлар билан намоён бўлади. Бу хуружлар бир неча ҳафта мобайнида кузатилиб туради. Неврологик статусда ўзгаришлар аниқланмайди.\nТашхис ва қиёсий ташхис. Ташхис қўйишда касаллик этиологияси, тутқаноқ хуружлари хусусияти ва ЭЭГ маълумотларига эътибор қаратилади. ЭЭГ да ҳали шаклланмаган биоэлектрик фаоллик фонида юқори амплитудали полиспайк ва ўткир тўлқинлар аниқланади. Қиёсий ташхис хавфсиз кечувчи оилавий неонатал эпилепсия, метаболик энцефалопатия, бош мия аномалиялари, бош миянинг перинатал патологияси ва нейроинфекциялар билан ўтказилади.\nПрогнози. Хуружлар бир неча ҳафтадан сўнг асоратларсиз тўхтайди. Деярли 70 % ҳолатларда хуружлар бола 6 ҳафталик бўлгач ўтиб кетади. Баъзан бола 3-4 ойга етгач, хуружлар қайта такрорланиши мумкин. Ушбу касаллик 10 % ҳолатларда эпилепсиянинг бошқа турларига ўтади. Даволашда, асосан, фенобарбитал қўлланилади. Бу дори тана вазнидан келиб чиқиб кунига 5 мг/ кг дан берилади.\nҚўшилган: 22:51 / 15-04-2021 Ўқилди: 61\nЦУНГ ШКАЛАСИ (депрессияни баҳолаш учун)


TikTok’даги янги челленждан болалар ҳалок бўлмоқда! - Terabayt.Uz\nЯқинда Россияда ўтказилган сўровнома натижаларига кўра, TikTok болалар учун энг хавфли ижтимоий тармоқ деб топилган эди. Унда тарқалган хавфли челленж ҳақида vice.com ресурси ёзмоқда.\nМазкур аҳмоқона челленж Blackout Challenge деб номланган бўлиб, унда киши TikTok тармоғида камера олдида то ҳушини йўқотгунича ўзини бўғиб туради. Ҳозирда болалар ва ўсмирлар орасида оммалашиб кетган ушбу хавфли «ўйин» туфайли улардан бир нечтаси ҳалок бўлган.\nХабарга кўра, АҚШнинг ўзидаёқ Blackout Challenge оқибатида камида тўрт нафар бола ўзини нобуд қилган. Шулардан бири – Оклахома штатидаги 12 яшар бола ўз уйида беҳуш ҳолда топилган. У нафас олмас эди, бўйнида эса ўзини бўғишдан қолган доғ бор эди. Зудлик билан касалхонага етказилганига қарамасдан, эртаси куни тонгда унинг жони узилган. Полициянинг таъкидлашича, унинг ўлимига айнан шу челленж сабабчи бўлган.\nАҚШдаги шунга ўхшаш яна иккита ҳолат эса Мемфис ва Колорадо штатларида юз берган бўлиб, уларда 9 ҳамда 12 яшар болалар ҳаётдан бевақт кўз юмган. Италияда ҳам яқинда бир қиз Blackout Challenge туфайли ҳалок бўлгач, ҳукумат 13 ёшдан кичкина болаларнинг TikTok’да рўйхатдан ўтишини тақиқлаб қўйган.\nЭслатиб ўтамиз, Ўзбекистонда яқинда – 2 июль куни TikTok ҳамда Twitter сервисларига чеклов ўрнатилган эди.


Фарғонада 116 та кам таъминланган ва ногиронлиги бор оилалар янги уй-жой билан таъминланди - Халқ сўзи\n21:36 08 Апрель 2019 Жамият\nМасалан, Фурқат тумани, “Қушчи” маҳалла фуқаролари йиғинидаги Амиробод қишлоғида яшовчи эшитиш ва гапириш қобилиятини йўқотган Мўйдинжон Йўлдошевга кўмак кўрсатилди. У ҳамда унинг оила аъзоларига касаба уюшмаси маблағлари ҳисобидан ўз ҳовлисида уй қуриб берилди. Худди шундай бахтли воқеа “Ҳаййит” маҳалла фуқаролари йиғинида яшовчи Нодирахон Кенжаева тақдирида ҳам юз берди.\nХайрли амалларнинг ҳаётдаги ифодасини Учкўприк туманида ҳам кузатиш мумкин. Туман марказидаги Шодлик кўчаси, 39-сонли кўп қаватли уйда касаба уюшмалари маблағлари эвазига квартиралар харид қилиниб, капитал ремонт таъмирланди. Ана шундай квартиралардан бири турмушида оғир вазиятга тушиб қолган Моҳирахон Қўчқоровага насиб этди.\n— Иккинчи гуруҳ ногирониман, — дейди Моҳирахон Қўчқорова. — Турмуш ўртоғим ва ўғлим билан 6 йилдан буён ижарада яшаб юрардик. Уй-жой билан таъминлаш бўйича Фарғона вилояти касаба уюшмалари кенгаши раиси ва хотин-қизлар қўмитасига мурожаат қилгандим. Мурожаатим беэътибор қолмади. Бизга берилган уйда ҳамма шароит муҳайё. Қувончим жуда чексиз. Мутасаддилардан оиламиз миннатдор.\nАҳоли мурожаатлари билан ишлаш самараси ўлароқ Тошлоқ тумани, “Қуйияккатут” маҳалла фуқаролари йиғинида яшовчи Ражаббой Мирраҳимов сингари инсонлар касаба уюшмалари кўмагидан фойдаланмоқдалар.\n— 6 сотихда 21 жон истиқомат қилардик, — дейди унинг турмуш ўртоғи Ойдиной Мирраҳимова. — Ёзнинг иссиқ кунларида, айниқса, тор уйларда шароитларимиз жуда оғир бўлиб қоларди. Қишда-ку, ўзингиз тасаввур қилиб олаверинг. Касаба уюшмалари маблағлари ҳисобидан берилган уйларда ҳамма замонавий шароит мужассам. Биз бундан жуда миннатдормиз.\nНогиронлиги бўлган Муяссархон Маметашаеванинг кўзларида қувонч ёшлари. Бу ватандошимиз ҳам эндиликда ўз уйи — ўлан тўшагига эга бўлди.\nРиштон тумани, “Тўраобод” маҳалла фуқаролари йиғинидаги бир гуруҳ ногиронлиги бўлган опа-сингилларимизга ҳам касаба уюшмалари томонидан янги уйларнинг калитлари тантанали топширилди. Эшитиш ва гапириш қобилиятини йўқотган олтиариқлик Манзурахон Парпиева ҳам бундан буён янги уйида истиқомат қилади.\n— 2018 йил бошидан шу кунга қадар 4080 нафар кам таъминланган оилалардаги хотин-қизларга маиший техникалар — чангюткич, микротўлқинли печь, кир ювиш машинаси, газплита ва газ баллонлари каби жиҳозлар манзилли етказиб берилди, — дейди Фарғона вилояти касаба уюшмалари ташкилотлари бирлашмаси кенгаши раиси ўринбосари Ваҳобжон Ҳошимов. — 116 та кам таъминланган ва ногиронлиги бор оилалар янги уй-жой билан таъминланди. 221 нафар кам таъминланган оилалар вакиллари республика, вилоят ва шаҳар, туманлардаги тиббиёт муассасаларида даволанишига тўлиқ кўмаклашилди.\nЭҳтиёжманд оилаларга янги уйларнинг топширилиши Боғдод, Қува, Бешариқ туманларида ҳам давом этмоқда.


Тиббиёт дунёсининг қуёши - Ishonch.uz\nБош саҳифа Жамият Тиббиёт дунёсининг қуёши\nТиббиёт дунёсининг қуёши\nёхуд ҳақиқатнинг ривоятга дўниши\nБир ривоятда айтилишича, Ибн Сино туғилган эрта тонгда одамлар чақалоқ йиғисини эмас, кулгисини эшитишган, қишлоқдаги барча қушлар сайраган, уй ҳайвонлари мароқли маъраган. У эндигина дунёга келганида онаси Ситорабону устини кўрпа билан ёпган вақтдаги вазият тўғрисида кейинчалик шогирди Абу Убайд Жузжонийга шундай деган экан: «Мен бирдан ёруғликни кўрдим, сўнгра яна зулмат чўкди».\nБу бир ривоят. Аммо Абу Али ибн Сино дунёга келганидаёқ сезилган фавқулодда фаҳмлаш қобилияти, сезгирлик ва кузатувчанлик кейинги ҳаётида янада ёрқин намоён бўла бошлаган. У умри давомида 450 дан ортиқ асар ёзган. Шундан бизгача 276 таси етиб келган. Улар орасида ўрганилгани, ўрганилаётгани ва ўрганилиши кутилаётганлари ҳам кўп. Тиббиётга оид 43 та қўлёзма асаридан эса 30 дан зиёди бизга маълум. Энг машҳурлари «Китаб аль-Канун фи-т-Тиб» («Тиб қонунлари»), «Уржуза фи-т-тиб»(«Тиббий уржуза») ҳисобланади.\nЗамондошлари уни «Донишмандлар сардори, алломалар бошлиғи», «Ростлик далили, обрўси», «Донишмандлар вазири», «Буюк табиб» деб атаганлар. Ўн аср давомида эса олимлар ва тадқиқотчилар томонидан «Тиббиёт дунёсининг қуёши», «Халқ табобати осмонидаги қуёш», «Файласуфлар доҳийси ва султони», «Чуқур хотира, ўткир зеҳн ва оловли қалб соҳиби», «Шарқ ва Ғарбнинг юраги» деб улуғланиб келинмоқда. Европада уни Галенга тенглаштирилиб, ислом Галени ва шифокорлар султони деб атаганлар. Доктор Де Пур «Тиббиёт мавжуд эмасди – Гиппократ уни яратди, ўлик эди – Гален унга жон киритди, тарқоқ эди – Ар-Розий тўплади, мукаммал эмасди – Авиценна бутунлай такомиллаштирди», деган эди.\nАбу Али ибн Сино ўз даврида мавжуд фанларнинг деярли барчаси билан шуғулланди. Уларга доир асарлар ёзди ва жаҳон фанлари тарихида қомусий олим сифатида тан олинди.\nЯҳудий ҳамда испан олимлари ва шифокорлари уни «Абен Сена» деб аташган. Кейинчалик бу исм лотин тилига нотўғри ўгирилган ва XII асрдан бошлаб Ғарб давлатларида «Авиценна»га, Қадимги Русда «Ависен»га айланиб кетган. Жаҳон тинчлик конгресси эса қуйидагича таъриф берган: «Ибн Сино ўзининг ижоди ҳамда яратган асарларининг аҳамияти жиҳатидан бутун инсониятга тегишлидир. Унинг фаолияти ҳақиқат ва ақл-идрок талабларига асосланган эди».\nУ бир вақтнинг ўзида жуда катта ҳажмдаги ахборотни хотирасида сақлаш, тез ёдлаш, ҳодисалар ва ахборотни ўта аниқлик билан эслаш, керак бўлганда қайта тиклаш қобилиятига ҳам эга эди. Бу хусусият унда жуда ёшлигида пайдо бўлган ва ўсмирлик чоғлари ўта юқори даражагача ривожланган. Қиёфавий хотирлаш қобилияти яхши ривожлангани сабабли ўқиган китоблари ва саҳифаларнинг аниқ кўринишини ойлаб-йиллаб ёдда сақлаган. Эҳтиёж туғилганда, керакли китоб ёки саҳифани ҳақиқий ҳолатидан қолишмайдиган шаклда қайта тиклай олган. Бу эса кўплаб ўлмас асарлар ёзишида қўл келган.\nСомонийларнинг Бухородаги «Савону-л-ҳикмат» деб аталган, Ўрта ва Яқин Шарқдаги энг катта ва энг бой саналган кутубхонасида қадимги олимлар ва файласуфларнинг ноёб асарлари сақланган. Ибн Сино улардан узоқ йиллар фойдаланган, шу зайл олган билимларини умрининг охиригача хотирасида сақлаган. Бироқ Қорахонийлар Бухорони эгаллаган пайтда кутубхонада ёнғин бўлиб, китоблар ва қўлёзмаларнинг аксарияти ёниб кетади. Бу «Савону-л-ҳикмат»даги барча китобларни ўқиб улгурмаган ибн Сино учун мислсиз йўқотиш эди. Хайриятки, ўқиганлари хотирасига муҳрланиб қолгани унга бирмунча тасалли бўлди. Кейинчалик Хоразмда яшаган даврларида сарой хаттотларини бир жойга тўплаб, ҳар қайсисига бир китобни ёддан айтиб туриб, талайгина қўлёзмаларни қайта тиклади.\nАбу Убайд ал-Жузжоний ибн Синонинг иш фаолияти ҳақида шундай деган эди: «Устоз ҳар куни маълум бир вақтда қоғоз, сиёҳдон ва пат қалам сўрайдилар… Сўнгра уюм қоғозни олдиларига ёядилар, улардаги битикларни ўқиб, ҳар бир муаммони кўриб чиқадилар, ечимини тушунтириб ёзадилар. Ҳар куни эллик саҳифа ёзишга улгурадилар. Бу пайтда устознинг қўл остида бирор-бир асар бўлмайди, илм манбаига қарамайдилар, барчасини ёддан, хотираларига ишониб битадилар».\nАлломанинг Исфаҳондаги уйида ҳар кеча шогирдлари тўпланиб, унинг китобларини мутолаа қилишар, янгиларини устознинг айтиши бўйича қоғозга туширишарди. Баъзан шифохоналардаги оғир беморлар аҳволини таҳлил қилишарди.\nКунларнинг бирида Шероз шаҳридан юборилган чопар ибн Синога бир қанча саволлардан иборат мактуб келтирди. Шу асно «Устоз, мен эртага барвақт қайтмоқчи эдим. Агар жавобларни бир неча кун ичида ёзсангиз ҳам, майли, мен кутаман», деди.\nИбн Сино унга рухсат бериб, шогирдлари билан мулоқотни давом эттирди. Шу орада саволларга кўз югуртирди. Кечки намоздан сўнг эса эллик дона қоғоз, мойчироқ, сиёҳдон ва пат қалам сўради. Сўнгра саволларга жавоблар ёзишга киришди. Абу Убайд ал-Жузжоний тонг саҳарда чақирувга кўра унинг хонасига кирганида, барча қоғозлар устознинг майда ҳуснихати билан ёзиб тўлдирилганди. «Бутун бошли бир китоб бўлди, – дейди ибн Сино хижолат тортгандай бўлиб. – Меҳмон чопарни тўхтатиб, Шероздаги олимларни куттириб қўймаслик учун барча саволларга бирваракайига жавоб ёзиб қўя қолдим».\nИбн Синонинг ҳаёти ва меҳнат фаолияти, ўз касбига меҳр-садоқати бугун Ўзбекистонда Учинчи Ренессансга пойдевор қўяётган ёшлар учун ҳар томонлама мактаб вазифасини ўтайди.\nАввалги саҳифаБулунғур сув омборида: камчилик тузатилиб, жиддий ўзгаришларга қўл урилмоқда\nКейинги мақолаҲарбийларимиз «Триатлон» бўйича жаҳон чемпионатида илк иштирокдаёқ фахрли натижага эришди


Абдулла Нигматович Арипов | Shosh.uz\nБош саҳифа » Тошкентликлар » Абдулла Нигматович Арипов\nАбдулла Нигматович Арипов — Ўзбекистон Республикаси Бош вазирининг ўринбосари, Ёшлар сиёсати, маданият, ахборот тизимлари ва телекоммуникациялар масалалари комплекси раҳбари, 1961 йил 24 май санасида Тошкент шаҳрида дунёга келган. Миллати – ўзбек, маълумоти – олий, иқтисод фанлари номзоди, «Дўстлик» ва «Меҳнат шуҳрати» орденлари соҳиби.\n1983 йилда Тошкент Алоқа электротехника институтини тамомлаган.\n1983-1992 — Тошкент телефон-телеграф станциясида 1-тоифали муҳандис сифатида фаолият юритган.\n1992-1993 — Ўзбекистон Республикаси Алоқа вазирлигида бош мутахассис.\n1993-1995 — «Ўзимпэксалока» ташқи савдо фирмасининг директор ўринбосари.\n1995 йилда Ўзбекистон Алоқа вазирлигининг қурилиш ва таъминот бўлими бошлиғи лавозимига тайинланган.\n1995-1996 — «ТашАфиналАЛ» ҚКнинг бош директори лавозимида фаолият юритган. Шу йиллар мобайнида, Ўзбекистон Республикаси Алоқа вазирлиги хусусийлаштириш ва рақобатни кучайтириш бўлими бошлиғи сифатида ҳам фаолият юритган.\n1997 йилда Ўзбекистон почта ва телекоммуникация агентлиги бозор ислоҳотлари ва қимматли қоғозлар бўлими бошлиғи.\n1997-2000 — Почта ва телекоммуникацияларни ривожлантириш Давлат фондини директори.\n2000-2001 — Ўзбекистон почта ва телекоммуникация агентлиги директори ўринбосари.\n2001 йил 15 август ойидан Агентлик бош директори лавозимида ишлаган.\n2002 йил май ойида Ўзбекистон Республикаси Бош вазири ўрибосари — Ўзбекистон алоқа ва ахборотлаштириш бош директори этиб тайинланган.\n2016 йил сентябрь ойидан Ўзбекистон Республикаси Бош вазири ўринбосари — Ёшлар сиёсати, маданият, ахборот тизимлари ва телекоммуникациялар масалалари комплекси раҳбари сифатида фаолият юритмоқда.\nАбдулла Арипов оилали, беш нафар қизи бор.\ngov.uz ва wikipedia.org\nTags Абдулла Нигматович Арипов\nPrevious Ўзбекистон Республикаси (1991 йилгача ЎзССР) Конституциялари тарихига бир назар\nNext Ўзбекистон Республикаси (1991 йилгача Ўзбекистон ССР) Ҳукумат бошлиқлари (список Глав Правительства Узбекистана)


Ўзбек дзюдочилари Париждаги турнирда 2 та медаль ютиб олди 21-09-2021, 12:21 | Zamin.uz\n13:39 / 19.10.2015\nЎзбек дзюдочилари Париждаги турнирда 2 та медаль ютиб олди\nПариждаги «Катта дубулға» турнирида Шарафиддин Лутфиллаев бронза, Шаҳзодбек Собиров эса олтин медални қўлга киритди.\nЎзбек дзюдочилари 18 октябрь куни Парижда бошланган «Катта дубулға» турнирининг француз босқичида биттадан олтин ва бронза медалини қўлга киритди. Мусобақада 84 та мамлакатдан 435 нафар спортчи иштирок этмоқда, деб хабар қилади Дзюдо федерацияси матбуот хизмати.\n2015 йилда Самсун (Туркия) ва Тбилисида (Грузия) бўлиб ўтган Гран-при ғолиби Шарафиддин Лутфиллаев (60 кг.гача вазн тоифаси) афсонавий «Терси» спорт мажмуасида 5 марта татамига тушди. У дастлабки учта саралаш беллашувида Туркия, Канада ва Бразилия вакиллари курагини ерга теккизди. Лутфиллаевни финалда курашиш имкониятидан Бокудаги «Катта дубулға» турнирининг кумуш медали соҳиби, франциялик Винсент Лимаре маҳрум қилди, лекин унинг ўзи яна кумуш медали билан кифояланди. Бронза медали учун тортишувда Шарафиддин швейцариялик дзюдочини 31 сонияда енгди.\n2014 йилда Тошкентда бўлиб ўтган Гран-при мусобақасининг бронза медали соҳиби Шаҳзодбек Собиров (81 кг.гача) 5 та беллашувнинг барчасини зўр ўтказиб, «Катта дубулға» турнирининг олтин медалига сазовор бўлди. У саралаш босқичларида Чехия, Венгрия ва Нидерландлар Қироллиги дзюдочиларини енгди. Ярим финалда Шаҳзодбекнинг рақиби мўғулистонлик тажрибали дзюдочи, Осиё биринчилигининг бронза медали соҳиби, Гран-при совриндори Отгонбаатар Уунгабаатар бўлди. 5 дақиқалик беллашувда ғолиблик ўзбек спортчисига насиб этди. Собиров ҳал қилувчи олишувда россиялик Сергей Рябовдан устун келди.\nОлимпиадада қатнашиш учун рейтнг очколари йиғиш пойгасининг француз босқичи жорий мавсумда ушбу тадбирларнинг учинчиси бўлди. Бунгача айни турнирлар Боку ва Тюменда ўтказилган эди. Жорий йил охиригача яна иккита босқич Абу-Даби ва Токиода бўлиб ўтади. Мусобақаларда қўлга киритилган мукофотлар спортчиларга Рио-2016 олимпия ўйинларига саралаш рейтингларини очколар билан тўлдиришда ёрдам беради. Олтин медаль олган спортчилар 500, иккинчи ўрини олганлар 300 ва бронза медалини қўлга киритганлар 200 баллдан жамғариб боради. «Замин» янгиликларини «Вконтакти»да кузатиб боринг\nКамбоджа шаҳзодаси "Сент-Этьен"ни харид қилмоқчи\n19-09-2021, 13:00, Спорт\nЯнгиликлар » Спорт » Ўзбек дзюдочилари Париждаги турнирда 2 та медаль ютиб олди


Дунё бўйлаб ҳибсда қолаётган журналистлар сони рекорд даражада - BBC Uzbek - O'zbekiston\nДунё бўйлаб ҳибсда қолаётган журналистлар сони рекорд даражада\nСўнгги янгиланиш 11 декабр 2012 - 11:19 GMT\nТуркия журналистлар энг кўп қамоққа ташланган давлат сифатида айтилган.\nЖурналистларни ҳимоя қилиш қўмитасининг ҳисоботида айтилишича, Туркия, Эрон ва Хитойда йирик сондаги журналистларнинг қамоққа ташланиши дунёдаги маҳкум журналистлар сонини янги рекорд даражага олиб чиққан.\nҲар учала давлат журналистларнинг овозини ўчириш учун давлатга қарши жиноятлар билан боғлиқ қонунларни қабул қилишган.\nДавлатга хиёнат, терроризм ва қўпорувчилик ҳаракатлари 2012 йилда журналистларга қарши илгари сурилган асосий айбловлар бўлган.\nДунёда камида 135 нафари журналист айни айбловлар остида қамоқда ушлаб турилибди.\n10 та энг ёмон турма-мамлакатлари ичига Вьетнам, Озарбайжон, Эфиопия ва Саудия Арабистони қаторига Ўзбекистон ҳам киритилган.\nБу давлатлар ичида Ўзбекистон ва Озарбайжон ҳукуматлари ашаддий танқидчилари бўлган журналист ва муҳаррирларни ҳибсга олиш учун уларга нисбатан гиёҳванд моддаларни сақлаш, безорилик каби айбловлардан фойдаланган.\nҲисоботга кўра, дунё бўйлаб 19 марта ҳукумат журналистларни уларнинг соҳасига боғлиқ бўлмаган жиноятларда айблаган.\nЖурналистларни ҳимоя қилиш қўмитаси аниқлашича, уларнинг ҳаммаси сохта айбловлар бўлган.\nТуркияда 49 нафар журналист панжара ортида, улардан бир нечатаси ҳукуматни ағдаришга уриниш айблари билан ушлаб турилибди.\nЭронда эса 2009 йилдаги президент сайловлари ортидан 45 журналист қамоққа ташланган.\nЯна 32 нафар журналист Хитой қамоқхоналарида, уларнинг орасида 2008 йилда Хан хитойлари ва мусулмон уйғурлар ўртасидаги зўравонликларни ҳужжатлаштирган уйғур журналистлари ҳам бор.\nДунёда қамоқдаги журналистлар сони бўйича бешинчи ўринда бўлган Сурияда 15 журналист ҳеч бир айблов илгари сурилмай ушланган. Уларнинг айни пайтда қаердалиги номаълумлиги айтилади.\nЖурналистларни ҳимоя қилиш қўмитасига биноан, журналистлар ўз фаолиятлари учун турмага ташланмаслиги керак.\nҚўмита жиддий хавотир билдирган мактубини журналистлар ҳибсга олинган мамлакатларга жўнатган.\nЎтган йилда Журналистларни ҳимоя қилиш қўмитаси бутун дунёда камида 58 журналистнинг муддатидан олдин озод этилишига эришади.\nЎзбекистондаги тутқун журналистлар\nШунингдек, Ўзбекистондаги журналистлар орасида сохта айбловлар билан қамалган Солижон Абдураҳмонов, Дилмурод Саидов ҳам бор.\nЖурналистларни ҳимоя қилиш қўмитаси рўйхатидаги энг узоқ муддат қамоқда қолаётган журналистлар эса ўзбек журналистлари Муҳаммад Бекжон ва Юсуф Рўзимуродовлардир.\nУларнинг ҳар иккаласи ҳам 13 йилдан буён қамоқда қолмоқда.\nМухолифатдаги "Эрк" демократик партиясининг нашри бўлган "Эрк" рўзномасининг муҳаррири ва мухолифат раҳбари Муҳаммад Солиҳнинг укаси бўлган Муҳаммад Бекжоннинг қамоқ муддати шу йил бошида яна беш йилга узайтирилганди.\nЖурналистларни Ҳимоя қилиш қўмитаси Муҳаммад Бекжоннинг 12 йиллик қамоқ муддати сўнггида яна 5 йилга маҳкум этилишидан ғазабда эканини айтиб, баёнот тарқатган.\nХалқаро ташкилот, "Муҳаммад Бекжоннинг қийноққа солинганига оид хабарлардан даҳшатга тушганлигини айтиб, масъуллардан жавобгарларни жазолаш ва уни зудлик билан озод этиш"ни талаб қилган.\nЖурналистларни Ҳимоя этиш халқаро қўмитаси Муҳаммад Бекжоннинг қамоқдаги аҳволи борасида масъуллардан шу пайтгача бирор бир маълумот ололмаганини айтган.