Кашфуш-шубуҳот – Islom Nuri\n«Шубҳаларни аритиш» (Кашфуш-шубуҳот) китобига\nшайх Муҳамад ибн Иброҳим оли Шайх томонидан қилинган шарҳ\nТартиблаб, нашрга тайёрлаган\nшайх Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Қосим\n«Кашфуш-шубуҳот» китоби мавзуси\nКитоб мавзусини шайх Муҳаммад ибн Иброҳим раҳимаҳуллоҳ қуйидагича таърифлаганлар: «Китоб айрим мушрикларнинг ибодат тавҳиди борасида келтирган шубҳаларига раддия тарзида ёзилган. Шайх раҳимаҳуллоҳ Аллоҳга даъват қилишга бел боғлаб, кўпчилик одамлар ботиб қолган катта ширк турини баён қилиб бергач, баъзи жоҳиллар ўзларига ўхшаган жоҳилларни шубҳага тушириш мақсадида у кишига қарши фикрларни кўтариб чиқдилар ва мусанниф раҳимаҳуллоҳ мусулмонларни кофирга чиқараётганини даъво қилдилар. Бундай бўлишдан Аллоҳ сақласин, у киши аслида куфр амалини қилаётган ва куфрига ҳужжат барпо бўлган кишиларнигина кофир санайди. Шундан сўнг мусанниф – гарчи ўзи ўргимчакнинг тўридан ҳам заиф бўлса-да – жоҳилларни шубҳага туширган ўша шубҳаларни аритиш ва уларни рад қилиш мақсадида қўлга қалам олди.\nМусанниф раҳимаҳуллоҳ инсон шубҳаларга дучор бўлган пайтда пайғамбарларнинг дини ҳақиқатидан бохабар ҳолда бўлиши ва пайғамбарларнинг дини мушрикларнинг динидан афзал эканини билиб олиши учун аввал пайғамбарларнинг дини ва улар даъват қилган нарсанинг ҳақиқатини баён қилишда, шунингдек мушрикларнинг дини ва уларнинг аҳволини баён қилишда фойдали бўлган бир муқаддимани тақдим қилди ва замонасининг мушриклари ўтган мушрикларнинг динига эргашган эканларини тушунтириб берди».\nШубҳалар ва уларнинг жавоблари ҳақида қисқача\nБу шубҳаларга мусанниф раҳимаҳуллоҳ қисқача тарзда жавоб берган ва бунга Аллоҳ таолонинг: «Огоҳ бўлингизким, албатта Аллоҳнинг дўстларига (охиратда) бирон хавф-хатар йўқдир ва улар ғамгин бўлмайдилар» (Юнус: 62) оятини тамсил қилиб келтирган, уларнинг «шафоат ҳақ» ёки «пайғамбарларнинг Аллоҳ ҳузурида жоҳлари (ҳақ-ҳурматлари) бор» деган сўзларини келтириб, ҳар бир шубҳага битта, иккита ё ундан ҳам кўпроқ жавобларни берган.\nБиринчи шубҳа: Ким рубубият тавҳидига – яъни Аллоҳдан ўзга ҳеч ким ярата олмаслигига, ризқ бера олмаслигига, борлиқ ишларини тадбир қила олмаслигига – иқрор бўлса, шунингдек, Абдулқодир ва бошқалар у ёқда турсин, пайғамбаримиз Муҳамамд соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг шахсан ўзлари ҳам ўзлари учун бирон фойда ва зарар етказишга қодир бўлмасликларига гувоҳлик берса, солиҳлардан фақатгина шафоатларини ва Аллоҳ ҳузуридаги жоҳларини қасд қилса, у мушрик бўлмайди.\nЖавоб: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам уларга қарши уруш қилган кишилар ҳам сиз зикр қилган ишларга иқрор эдилар, улар ҳам фақат сиз истаган нарсани истаган эдилар.\nИккинчи шубҳа: Ширк ҳақидаги оятлар бутларга сиғинадиган кишилар ҳақида нозил бўлган, биз бутларга сиғинмаймиз.\nЖавоб: Кофирлар ичида бут-санамларга сиғинадиганлари бор эди, азиз-авлиёларга сиғинадиганлари бор эди, Ийсо ибн Марямга ва унинг онасига сиғинадиганлари бор эди, фаришталарга сиғинадиганлари бор эди. Маъбудалар ўртасида фарқ йўқ, ҳаммаси ҳам ширк, уларга сиғинганларнинг ҳаммаси ҳам мушрикдир. Аллоҳ таоло бутларга сиғинганларни ҳам кофир атади, солиҳларга ва фаришталарга сиғинганларни ҳам кофир санади.\nУчинчи шубҳа: Улардан шафоат талаб қилиш ширк эмас.\nЖавоб: Бу айни кофирларнинг сўзидан бошқача эмаски, улар: «Биз (ўша «худо»ларимизга) фақат улар бизни Аллоҳга яқин қилишлари учунгина ибодат қилурмиз» (Зумар: 3) дейишарди. Уларнинг биргина мақсадлари бор эди, яъни улар барчанинг Парвардигори бўлган Зотдан шафоат сўраш эди, У Зот уларни шу сабабли кофир санади.\nТўртинчи шубҳа: Ўзлари солиҳларга сиғинишларини рад қилишар, шу билан бир қаторда уларга дуо-илтижо қилишарди, уларга атаб жонлиқ сўйишарди, бу ишларнинг ибодат эканига иқрор ҳам бўлишган эди. Илгариги мушрикларнинг ибодатлари ҳам айни кўринишда эди. Агар бунинг ибодатлигини инкор қилишса ё буни билишмаса, мана бу ояту ҳадислар буни баён қилиб беради.\nБешинчи шубҳа: Ким пайғамбардан ва солиҳлардан шафоат талаб қилишни инкор қилса, у пайғамбарнинг шафоатини инкор қилган ва азиз-авлиёларни камситган бўлади.\nЖавоб: Аксинча, шафоат Аллоҳнинг мулкидир, у фақат Аллоҳнинг изнидан кейингина бўлади. Аллоҳ эса фақат тавҳид аҳли учун изн беради, уни Аллоҳдан бошқадан талаб қилиш ширкдир ва шафоатдан маҳрум бўлишга сабабдир.\nОлтинчи шубҳа: Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламга шафоат ато этилган, у зотдан уни талаб қилиш мумкин.\nЖавоб: У зотга шафоат берилиши чекланган миқдорда, мутлақ эмас. У зотнинг шафоатлари осийлар учундир, мушрикларга эмас. Қолаверса, шафоат Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламдан бошқаларга ҳам берилади. Бу дегани уни ўзи истаган кишига бераверади ва ундан шафоат талаб қилиш мумкин деган нарсага далолат қилмайди.\nЕттинчи шубҳа: Солиҳларга илтижо қилиш ширк эмас, бундай қилган киши мушрик бўлмайди.\nЖавоб: Ундан ширк ўзи нималигини, Аллоҳга ибодат нималигини сўралади. У тавҳид нималигини, ўзи тушиб қолган ширк нималигини билмайди.\nСаккизинчи шубҳа: Ширк бутларга сиғиниш дегани, биз бутларга сиғинмаймиз.\nУндан: «Улар ўша бутлар яратади ва ризқ беради деб эътиқод қилишадими?» деб сўралади.\nАгар у: «Мушрик деб ёғочга, тошга, сағанага ё бошқа нарсага қасд қилиб борадиган, унга дуо-илтижо қиладиган, унга атаб жонлиқ сўядиган ва «улар бизни Аллоҳга яқинлаштиради, уларнинг баракоти билан Аллоҳ бизни асрайди» деб эътиқод қиладиган кишидир, деб жавоб берса, у бутларга сиғинишни тўғри сифатлаб берган бўлади. Унга: «Сизларнинг қилаётган ишингиз ҳам айни шунинг ўзи, қолаверса, ширк фақат бутларга сиғинишгагина чекланмайди», дейилади.\nТўққизинчи шубҳа: Сизлар мусулмонларни кофир санайсизлар ва бизни илгариги мушрикларга тенг қиласизлар. Ваҳоланки, биз «Ла илаҳа иллаллоҳ, Муҳаммадун расулуллоҳ» деб гувоҳлик берамиз, қайта тирилишни тасдиқлаймиз, намоз ўқиймиз, рўза тутамиз, ҳаж ва умра қиламиз. Улар эса ундай эмасди. Сизлар қандай қилиб мана шундай хислатларга эга ва ўртада шунча фарқлар бўлган кишиларни бу хислатлардан бутунлай маҳрум кимсалар билан тенглаштирасизлар?!\nМусанниф бу саволга тўққизта жавоб билан жавоб беради ва жавобларида улар айтаётган фарқларнинг Китоб, Суннат ва ижмоъга таъсири ўтмаслигини, балки аксинча мана шу фарқлар ва хислатлар уларнинг куфрларинини яна-да катталаштиришини баён қилади.\nКимдаки пайғамбарни бир нарсада тасдиқлаб, бошқа нарсада ёлғончи қилиш сабабли куфрга туширувчи иш топилса ёки махлуқни холиқнинг даражасига чиқариб қўйиш орқали куфрга тушиш содир бўлса ёки солиҳлардан биронтаси ҳақида ғулувга кетиб, унда илоҳлик борлигини даъво қилиш билан куфрга кетиш вужудга келса, ёки шариат ҳаром қилган ишда, масалан икки опа-сингилни никоҳида жамлаш каби ишда шариатга хилоф қилиш содир бўлса, ёки муртадликнинг бирон тури орқали куфр содир бўлса, ёки Аллоҳни ё Унинг оятларини масхаралаш билан куфрга тушиш ҳосил бўлса… Хуллас, мазкур куфрга туширувчи ишлардан биронтаси орқали куфрга тушиш содир бўлса, у одам калимаи шаҳодатга гувоҳлик бериши ва бошқа амалларни қилишидан қатъий назар ўшалар билан баробар бўлади. Муртад бўлиш учун муртадликнинг барча шартларини ё ҳамма ширк турларини қамраб олиш шарт эмас. Муртадлик икки хил бўлади. Бири мутлақ муртадлик бўлиб, у Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам олиб келган нарсаларнинг ҳаммасидан бутунлай қайтишдир. Иккинчиси эса Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам олиб келган нарсаларнинг баъзисидан қайтишдир.\nЎнинчи шубҳа: Ким «ла илаҳа иллаллоҳ» деса, нима иш қилишидан қатъий назар, кофир бўлмайди ва ўлдирилмайди. Бунга далолат қилувчи ҳадислар бор.\nЖавоб: Бу ҳадислар мазур шубҳа тарқатаётган киши даъво қилган нарсага, яъни «ла илаҳа иллаллоҳ» деб айтиб қўйишнинг ўзи уни кофир санашдан тўсишига далолат қилмайди. Кофир бўлгани ҳолда бу калимани айтадиган кишилар ҳам кўп топилади. Улар ё бу калиманинг маъносини билмаганидан ё унинг тақозосига кўра амал қилмаганидан ё унга зид бўлган иш содир бўлганидан кофир саналишади. Масалан, яҳудлар ҳам уни айтишади, саҳобалар уларга қарши уруш қилган Мусайламанинг тобеълари ҳам уни айтишарди, Алий розияллоҳу анҳу ўтда ёндирган кимсалар ҳам уни айтишарди. Уни тил билан айтиб қўйишнинг ўзи қон ва молни сақлаб қолишга кифоя қилмайди.\nЎн биринчи шубҳа: Аллоҳдан бошқадан мадад сўраш ширк эмас, чунки қиёмат куни пайғамбарлардан мадад сўраш жоиз бўлади.\nМусанниф уларнинг жаҳолатларини очиб ташлайди ва бу икки турли мадад сўраш ўртасидаги фарқни ажрата олмаганликларини тушунтириб беради.\nЎн иккинчи шубҳа: Ўликлардан ва ғоиблардан мадад сўраш ширк эмас, бунга Жибрил алайҳиссаломнинг Иброҳим алайҳиссаломга ёрдам таклиф қилгани далил бўлади.\nЖавоб: Бу мадад сўраш бир жинсда, униси эса бутунлай бошқа жинсдадир. Ким иккиси ўртасини тенглаштирса, икки бутунлай бошқа нарсани тенглаштирган бўлади.\nХотима: Тавҳид қалб, тил ва амал билан бўлиши зарур. Агар булардан бирига халал етса, киши мусулмон бўлмай қолади.\nҚуйида энди ушбу шубҳаларга берилган жавобларни кенгроқ баён қилишга ўтилади.\nМусанниф раҳимаҳуллоҳ Аллоҳнинг Китобига эргашиб ва Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг мактуб ва ёзишмаларини «басмала» билан бошлаганларидан ўрнак олиб, «Ҳар қандай аҳамиятли иш «بسم الله الرحمن الرحيم» билан бошланмас экан, у кесилган (тўмтоқ)дир» ҳадисига амал қилиб, китобини «басмала» (яъни бисмиллаҳ айтиш) билан бошлади.\nМуаллиф раҳимаҳуллоҳ «басмала»дан кейин пайғамбарларнинг дини ва улар даъват қилган нарса ҳақиқатини, шунингдек, мушрикларнинг дини ва уларнинг аҳволи ҳақиқатини баён қилиб берувчи фойдали бир муқаддимани тақдим қилди. Сабаби, инсон шубҳаларга дуч келган пайтда пайғамбарлар дини ҳақиқатидан хабардор бўлиб, уларнинг дини мушрикларнинг динидан афзал эканини билиши керак. Муқаддимадан сўнг муаллиф уларнинг (мушрикларнинг) шубҳаларини келтириб, уларга бирма-бир жавоб беришга киришар экан, айтади: «Мен замонамиздаги мушриклар бизга қарши ҳужжат қилган гапларга жавоб тариқасида Аллоҳ таоло Китобида зикр қилган нарсалардан баъзиларини сизга айтиб бераман…». Китобнинг мавзуси ҳам шу ўзи.\nБилингки – Аллоҳ сизни ўз раҳматига олсин – тавҳид Аллоҳни ибодатда ёлғизлашликдир.\n«Билингки…». Бу сўзни бирон муҳим нарсани зикр қилишдан олдин келтирилади ва ўқувчи унга диққат қаратиши, ўзига айтилаётган гапни яхшилаб англаб олиши лозим бўлади. Дарҳақиқат, мусанниф бу китобида баён қилган нарсалар ғоят диққат билан қулоқ солинишга арзигулик гаплардир.\nБошқа ибора билан айтганда, сўзловчи «билингки» дейиш билан унинг ортидан келаётган гапни яхшилаб тушуниб олиш кераклигини қасд қилади. Яъни, жон-қулоғингизни беринг ва диққат қаратинг, сизга ҳозир айтиладиган гапларни англаб олинг, эътибор қаратишга, қалб ва қулоқни беришга арзигулик бундан кўра каттароқ нарса йўқ, зеро, тавҳид калимасидан кўра буюкроқ сўз бўлмайди.\n«Аллоҳ сизни ўз раҳматига олсин». Кўпинча мусанниф раҳимаҳуллоҳ ўзи изоҳлаб бераётган нарса билан толибнинг ҳаққига қилинган дуони уйғунлаштиради. Бу унинг чиройли маслакидан, мусулмонларга нисбатан муҳаббати ва меҳр-мурувватидан дарак беради.\n«Раҳимакаллоҳ» (Аллоҳ сизни Ўз раҳматига олсин) дегани ўтган гуноҳларингизни кечирсин ва келгусида тавфиқ ато этсин, демакдир.\n«Тавҳид», яъни, Аллоҳ таоло у билан пайғамбарларни юборган ва мукаллаф учун билиши ва амал қилиши фарз бўлган биринчи иш бўлмиш тавҳид –\n«Аллоҳни ибодатда ёлғизлашдир». Мусанниф кўпинча мана шу иборани қўллайди. Зеро, бу таърифлар ичида энг гўзали ва энг қисқасидир.\nМаълумки, тавҳид уч қисмдан иборат.\n1) Улуҳият ва ибодат тавҳиди. Бу ерда айни шу тавҳид ҳақида сўз боради.\n2) Рубубият тавҳиди. Ундан мурод Аллоҳ таолонинг яратувчи, ризқ берувчи ва борлиқ ишларини тадбир қилувчи (бошқарувчи, юргизувчи) эканини билиш ва бунга иқрор бўлишдир.\n3) Исм ва сифатлар тавҳиди. Ундан мурод Аллоҳни У Ўзининг Китобида Ўзини сифатлаган, шунингдек Унинг расули Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам ўз ҳадисларида Уни сифатлаган сифатлар билан ҳеч қандай ўзгартиришсиз, бекор қилишсиз, шакллашсиз ва ўхшатишсиз сифатлашдир.\nБиринчи қисм тавҳиди «ла илаҳа иллаллоҳ» (бир Аллоҳдан ўзга барҳақ маъбуд – ибодатга сазовор зот йўқ) деган калиманинг мутобиқ мадлулидир (яъни, шу калиманинг очиқ далолат қилиб турган маъносидир), шу билан бирга у қолган икки қисмга ҳам тазаммун йўли билан (яъни зимдан) далолат қилади.\n«Ибодат» сўзи эгилиш, хорланиш маъносидаги «таъаббуд» сўзидан олинган. Араблар ишлатилган ва босиб юрилган йўлни «тариқ муъаббад» дейишади. Мукаллафларга юклатилган шаръий вазифаларни ибодатлар деб номланди. Чунки, улар бу вазифаларни бўйин эгиб ва хорлик билан адо этишади.\nШариатда унинг уламолар тарафидан берилган бир неча таърифлари бор.\nЖумладан, шайхулислом Ибн Таймия раҳимаҳуллоҳ уни шундай таърифлаган: «Ибодат Аллоҳ яхши кўрадиган ва рози бўладиган ҳар қандай зоҳирий ва ботиний сўз ва амални ўз ичига олувчи жомиъ бир исмдир».\nФуқаҳолар уни шундай таърифлаганлар: «Ибодат – урф жиҳатидан амал қилиб келинишисиз ва ақл тақозосисиз шаръан буюрилган ишдир».\nИбнул Қаййим раҳимаҳуллоҳ унга қуйидаги шеър билан шундай таъриф берган (шеър маъноси):\n«Раҳмонга ибодат Унга бўлган муҳаббатнинг ғояси (яъни чўққиси) ҳамда ибодат қилувчининг хорлигидир, шу иккиси икки қутб (марказ)дир.\nИбодат фалаги модомики айланиб тураркан, фақат шу иккиси атрофида айланади.\nУнинг мадори (ҳаракат йўли) (Аллоҳнинг) амри, пайғамбарининг буйруғидир, нафс-ҳаво ва шайтон йўриғи билан эмасдир».\nУ пайғамбарларнинг динидир, Аллоҳ таоло уларни шу дин билан бандаларига\n(Мусанниф тавҳидга) у аввалидан тортиб охиригача барча пайғамбарларнинг динидир, деб таъриф берди. Аллоҳ таоло айтганидек: «(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам), Биз сиздан илгари юборган ҳар бир пайғамбарга ҳам: «Ҳеч қандай (барҳақ) илоҳ йўқ, магар Менгина (барҳақдирман), бас Менгагина ибодат қилинглар», деб ваҳий юборгандирмиз» (Анбиё: 25), «Аниқки, Биз ҳар бир умматга: «Аллоҳга ибодат қилинглар ва шайтондан йироқ бўлинглар», (деган ваҳий билан) бир пайғамбар юборганмиз» (Наҳл: 36). Гарчи шариатлари турлича бўлса ҳам, Аллоҳ таоло айтганидек: «Сизлардан ҳар бир миллат (яъни дин аҳли) учун (алоҳида) шариат ва йўл қилиб қўйдик» (Моида: 48). Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтганлар: «Пайғамбарлар ота бир оға-инилардир, оналари бошқа, динлари бирдир» (Муттафақун алайҳ).\nДемак, барча пайғамбарларнинг дини битта, улар ягона Аллоҳга ибодат қилишни олиб келганлар, халқлар аслида фақат улар олиб келган нарса учунгина яратилганлар, пайғамбарлар шу учун юборилган, китоблар шу учун нозил қилинган.\nУларнинг аввали Нуҳ алайҳиссаломдир, Унинг қавми солиҳ бандалар бўлмиш Вад, Сувоъ, Яғус, Яъуқ ва Наср хусусида ғулувга берилишгач, Аллоҳ уни уларга элчи қилиб юборди.\n«Уларнинг аввали Нуҳ алайҳиссаломдир». Нуҳ алайҳиссалом ер аҳлига юборилган биринчи пайғамбардир. Аллоҳ таоло айтганидек: «(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам), албатта Биз Нуҳга ва ундан кейинги пайғамбарларга ваҳий юборганимиз каби сизга ҳам ваҳий юбордик» (Нисо: 163).\nОдам алайҳиссалом билан Нуҳ алайҳиссалом ўртасида ўн аср ўтган, Одам авлодлари ҳаммаси Ислом динида бўлган эдилар.\n«Унинг қавми солиҳ бандалар бўлмиш Вад, Сувоъ, Яғус, Яъуқ ва Наср хусусида ғулувга берилишгач, Аллоҳ уни уларга элчи қилиб юборди». Нуҳ қавмида биринчи ширк ғулув сабабли, яъни солиҳларга бўлган муҳаббатда ва уларни таъзимлашда Аллоҳ машруъ қилиб қўйган чегарадан ошиш туфайли пайдо бўлди. Уларнинг қабрлари олдида (Аллоҳга) ибодат қилиб туриш, сўнгра тимсолларини (сурат ва ҳайкалларини) ясаш билан ҳаддан ортиқ улуғладилар. Аслида, уларга сиғинмадилар, балки суратларига сиғиндилар. Чунки, улар ўзларига ибодат қилишга буюрмаган эдилар. Ҳақиқатда улар суратларга ҳам ибодат қилишмаган, балки шайтонга ибодат қилган эдилар, чунки у уларни бунга буюрган эди.\nШу билан солиҳлар хусусида ғулув кетишнинг зарарлари билинади, зеро бундай қилиш қаттиқ ҳалокатдир. Улар сабабли ҳосил бўлувчи ширк нафсларга дарахт ва тошлар сабабли ҳосил бўлувчи ширкдан кўра яқинроқдир. Агар бу ширк қалбга ўрнашиб олса, уни чиқариб юбориш жуда қийин бўлади. Шунинг учун шариат унинг васила (восита)ларини ва унга олиб борувчи ва унга яқинлаштирувчи зариъа (сабаб)ларни кесиб ташлаш учун келган.\n(Ширкка олиб борувчи) воситалар қавлий (оғзаки) ёки феълий (амалий) бўлади. Улар феълан ғулувга берилдилар, солиҳларнинг қабрларига кўп бориш билан ғулувга берилдилар. Бу аслида машруъ иш эди, бироқ улар буни кўпайтириб юбордилар ва у ерда давомий туриш билан ғулувга берилдилар. Шунинг ўзи ҳам ибодат ва унинг эгаларига ибодат қилишга василадир. Шайтон улардаги бу ҳолатни кўргач, у солиҳларнинг суратларини қилишни уларга чиройли кўрсатди. Мана шу икки зариъа – суратларини қилиш ва қабрлари устида туриш – ширкка олиб борувчи энг катта воситалардандир.\nВад, Сувоъ, Яғус, Яъуқ ва Наср яхшилик, илм ва салоҳият эгаси бўлган кишилар эди. Улар бир-бирига яқин вақт оралиғида вафот этиб кетишгач, қавмлари уларнинг вафотларидан кўп ачиндилар ва уларнинг илмларидан маҳрум бўлдилар. Шунда шайтон уларга ўша солиҳларнинг қабрларига тез-тез бориб туришни ва у ерда қолишни зийнатли қилиб кўрсатди, кейинроқ эса уларни бундан кўра каттароқ ишга ундади, «Сизларни бир ишга йўллайми, агар шуни қилсангиз, уларнинг қабрларига тез-тез бориш ва у ерда қолишдан кўра ўзингиз учун анча енгил бўлади?», деди ва уларни ўша солиҳларнинг тимсолларини ясашга йўллади. «Шундай қилсангиз, бу сизларда кўпроқ ибодат қилишга иштиёқ уйғотади, гўёки сизлар уларнинг мажлисида ўтиргандек бўласиз ва уларнинг ҳолатидек ҳолатда бўласиз, фақат улар жисман ораларингизда йўқ бўлишади, холос», деди. Улар шундай қилишди. Сўнг бу авлод ўтиб кетгач, кейин келган авлодлар ушбу суратлар нима мақсадда қилинганини билмадилар ва: «Аввалгилар шу суратлар сабабли ёмғирланишар, яъни улардан сўрашар ва Аллоҳдан ўзлари учун ёмғир тилаб берадилар деб ўйлашарди», дейишди. Шундай қилиб, одамзотнинг ширки солиҳлар хусусида ғулувга берилиш орқали пайдо бўлди. Бу Аллоҳга ширк келтиришга олиб борувчи энг катта йўлдир.\nАллоҳ таоло Нуҳни қавмига пайғамбар қилиб юборгач ва у қавмини ягона Аллоҳнинг ибодатига чақиргач, унинг бу даъватига жуда озчилик кишилар ижобат қилдилар. Шундан сўнг Аллоҳ таоло унга бир кема ясашни буюрди. Кема битгач, Аллоҳ таоло ер аҳлига тўфон юборди ва унга осий бўлган жамики халқларни сувга ғарқ қилди.\nРивоят қилинишича, Нуҳ қавми ғарқ қилингач, сел ҳалиги бут-санамларни Жиддага олиб бориб ташлади. Анча замон ўтганидан кейин Иблис Амр ибн Луҳай ал-Хузоъий олдига келди – у ўша даврда қавмининг бошлиғи эди – ва унга: «Жиддага бор, у ерда тайёр бут-санамларни топасан, уларни араблар ичида ривожлантир ва арабларни унга чақир, ижобат қилишади. Агар шундай қилсанг, улардан ҳеч ким сенга қарши чиқмайдиган бўлади», деди. У – лаъанаҳуллоҳ – шундай қилганидан сўнг бутларга сиғиниш авж олди.\nЭлчиларнинг сўнггиси Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламдирлар, мазкур солиҳларнинг сурат (ҳайкал)ларини синдирган ҳам у кишидирлар.\n«Элчиларнинг сўнггиси Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламдирлар». У зот пайғамбарларнинг сўнггисидирлар. Аллоҳ таоло айтганидек: «Муҳаммад сизлардан бирон кишининг отаси эмасдир, балки у Аллоҳнинг пайғамбари ва пайғамбарларнинг сўнггисидир» (Аҳзоб: 40). Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтганлар: «Мен пайғамбарларнинг сўнггисиман, мендан сўнг пайғамбар йўқдир» (Имом Муслим ривояти).\n«Мазкур солиҳларнинг сурат (ҳайкал)ларини – яъни Нуҳ алайҳиссалом даврларида илоҳийлаштирилган Вад, Сувоъ, Яғус, Яъуқ ва Насрнинг тимсолларини – синдирган ҳам у кишидирлар».\nҚаранг, ширкнинг асоратлари нақадар узоқ давом этади, томирлари қанчалар чуқур ўрнашиб кетади! Бу бут-санамларга сиғиниш ўша даврдан бошланган бўлса, то Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам пайғамбар қилиб юборилгунларича ва уларни синдиргунларича давом этди. Ширк пайдо бўлса, уни йўқотиш жуда оғир ва қийин бўлади. Нуҳ алайҳиссалом уларга тўққиз юз эллик йил кечаю кундуз, махфию ошкора тинимсиз насиҳат ва даъват қилишларига қарамай, унинг даъватига жуда озчилик кишиларгина ижобат қилдилар. Аллоҳ таоло шу туфайли бутун ер аҳлини ғарқ қилиб юборганига қарамай, мазкур бешта бут-санам то Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам пайғамбар қилиб юборилиб, уларни синдиргунларича йўқ бўлмади. Бундан маълум бўладики, ширк қалбларга ўрнашса, уни кетказиш жуда оғир кечади. Қаранг, энг биринчи пайғамбар даврида сиғинилган бутларни энг охирги пайғамбар синдирдилар.\nАллоҳ таоло у зотни ибодат қиладиган, ҳаж қиладиган, садақалар берадиган, Аллоҳни кўп зикр қиладиган, лекин шу билан бирга баъзи махлуқотларни, масалан фаришталарни, Ийсони, Марямни ва бошқа солиҳларни ўзлари билан Аллоҳ ўртасида воситачи қилиб: «Биз улар орқали Аллоҳга яқинлашишни истаймиз, Аллоҳ ҳузурида уларнинг шафоатларини истаймиз», дейдиган қавмга элчи қилиб юборди.\n«Аллоҳ таоло у зотни… қавмга элчи қилиб юборди». Яъни Аллоҳ таоло у кишини Қурайш ва унинг ён-веридаги қавмларга юборди. Аслида, Аллоҳ таоло у зотни бутун инсониятга элчи қилиб юборган: «Айтинг (эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам): «Эй одамлар, албатта мен сизларнинг барчангизга Аллоҳ (юборган) элчиман» (Аъроф: 158).\n«Ибодат қиладиган, ҳаж қиладиган, садақалар берадиган, Аллоҳни кўп зикр қиладиган». Шу билан бирга қариндошлар билан алоқа қиладиган, меҳмонни икром қиладиган, яратиш ва бошқариш ягона Аллоҳнинг қўлида эканини биладиган, шиддат-машаққатлар пайтида фақат Аллоҳга ихлос қиладиган қавм эди улар.\n«Лекин шу билан бирга баъзи махлуқотларни, масалан фаришталарни, Ийсони, Марямни ва бошқа солиҳларни ўзлари билан Аллоҳ ўртасида воситачи қилиб: «Биз улар орқали Аллоҳга яқинлашишни истаймиз, Аллоҳ ҳузурида уларнинг шафоатларини истаймиз», дейдиган қавмга…». Уларнинг офатлари шу эди, яъни уларни ўзлари билан Аллоҳ ўртасида воситачи қилиб олишганди. Уларнинг ибодатлари ўзлари учун бефойда, чунки ибодатда Аллоҳга ширк келтирдилар. Бу эса уларнинг барча ибодатларини фосид қилди ва улар шу билан қони ва моли ҳалол бўлган кофир ва муртадларга айландилар. Аввалги мушрикларнинг дини ва ақидаси мана шудир.\nМуҳими, пайғамбарларнинг динини таниш ва унга эргашиш ҳамда мушрикларнинг динини таниш ва ундан сақланишдир. Зеро, жоҳилиятни танимаган инсон Исломни танимайди. Шайх раҳимаҳуллоҳнинг жоҳилият масалаларига доир китоби мавжуд.\nАллоҳ таоло Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламни уларга боболари Иброҳим алайҳиссаломнинг динини янгилаш ва уларга бу каби яқинлик исташ ва бундай эътиқод холис Аллоҳнинг ҳаққи эканини, ундан бирон нарса Аллоҳдан ўзгаси учун – бошқалар у ёқда турсин, на муқарраб фариштага ва на юборилган расулга – дуруст бўлмаслигини хабар бериш учун юборди.\n«Аллоҳ таоло Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламни уларга боболари Иброҳим алайҳиссаломнинг динини янгилаш… учун юборди». Яъни, қавмлари ана шундай ҳолатда эканларида Аллоҳ таоло у зотни уларнинг боболари Иброҳим алайҳиссаломнинг ўчиб, йўқ бўлиб кетаёзган динини янгилаш учун юборди. Зеро, Қурайш ва уларга яқин қабилалар Иброҳим алайҳиссаломнинг авлоди ва зурриётидан саналишади. Улар аввалда у зотнинг ҳақ динларида бўлишган, лекин Амр ибн Луҳай бутларни чиқариб келтириб, араблар ўртасида тарқатганидан ва (ҳаж ва умрада айтиладиган) талбияни ўзгартирганидан сўнг Иброҳимнинг пок дини ўчиб, ўзгариб кетган эди.\n«… ва уларга бу каби яқинлик исташ ва – олиҳаларига нисбатан қилишаётган – бундай эътиқод холис Аллоҳнинг ҳаққи эканини, ундан бирон нарса Аллоҳдан ўзгаси учун – бошқалар у ёқда турсин, на муқарраб фариштага ва на юборилган расул-элчига – дуруст бўлмаслигини хабар бериш учун юборди». Модомики, дин ва фазилат эгаларига нисбатан бундай эътиқод қилиш дуруст бўлмас экан, улардан беридагиларга нисбатан дуруст бўлмаслиги аниқдир. Демак, Аллоҳ таолодан бошқасига эътиқод қилинмайди, Ундан ўзгасидан талаб қилинмайди ва Ундан бошқани қасд қилинмайди, халқлардан бирон киши У билан бандалар ўртасида воситачи бўлмайди ва ўша воситачи орқали қурбат қилинмайди. Башар учун Роббул оламийннинг ҳақларидан бирон ҳақ дуруст бўлмайди ва дуруст бўлишга яқин ҳам бўлмайди. Шу билан Қурайшнинг дини ва Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг динлари ўртасидаги фарқ маълум бўлади.\nЙўқса, у мушриклар Аллоҳ ягона яратувчи ва Унинг шериги йўқ эканига, фақат Угина ризқ беришига, фақат Аллоҳ ўлдириши ва тирилтиришига, фақат Угина ишларни бошқаришига, етти осмон ва ундагилар, етти қават ер ва ундагилар ҳаммаси Унинг бандалари ҳамда Унинг тасарруфи ва қаҳри остида эканига иқрор эдилар ва бунга гувоҳлик берардилар.\n«Йўқса, у мушриклар Аллоҳ ягона яратувчи ва Унинг шериги йўқ эканига, фақат Угина ризқ беришига, фақат Аллоҳ ўлдириши ва тирилтиришига, фақат Угина ишларни бошқаришига, етти осмон ва ундагилар, етти қават ер ва ундагилар ҳаммаси Унинг бандалари ҳамда Унинг тасарруфи ва қаҳри остида эканига иқрор эдилар ва бунга гувоҳлик берардилар». Улар рубубият тавҳидига иқрор ва бўйсунувчи эдилар, бу ҳақда тортишувга бормасдилар ва уларга бу жиҳатдан халаллик етмаганди. Улар Аллоҳни танишарди ва ҳар турли ибодатларни қилишарди. Улар фақат ибодат тавҳидида низолашдилар ва уларга воситачиларни ибодатда Аллоҳга шериклар қилиб олиш жиҳатидан халаллик кирди. Чунки, улар воситачиларни ўзларидан кўра Аллоҳга яқинроқ деб ишонишарди. Уларни кофир ва муртадга айлантирган ширклари шу эди.\nҚурайшнинг пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам келишларидан илгариги амал қилган динининг ҳақиқати шу эдики, улар ўртага воситачилар қилиб, уларга дуо-илтижо қилишар, уларга атаб қурбнликлар бўғизлашар, уларнинг номларини айтиб дуо қилишарди. Ўзларини бевосита Аллоҳнинг ўзидан сўрашга лойиқ деб кўришмасди, шу боис Аллоҳдан сўраб бериш учун ўзларидан кўра Аллоҳга яқинроқ деб кўришган воситачиларни ўртага қўйишарди. Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам уларга бу фақат Аллоҳнинг ҳаққи эканини, бу каби ишларнинг биронтаси Аллоҳдан ўзгасига дуруст бўлмаслигини хабар бердилар. Аммо, рубубият тавҳидини улар ўзлари ҳам эътироф этишарди.\nАгар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам уларга қарши урушган мушриклар бу айтилганларга гувоҳлик беришган эканига далил истасангиз, Аллоҳ таолонинг қуйидаги оятларини ўқинг:\n«(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам) айтинг: «Ким сизларга осмон ва заминдан ризқ берур ёки ким қулоқ-кўзларингизга эгалик қилур?! Ким ўликдан тирикни чиқарур ва тирикдан ўликни чиқарур ҳамда ким барча ишларни тадбир қилиб турур?!» Улар албатта: «Аллоҳ», дейдилар. Бас, сиз айтинг: «Ахир Ўша зотдан қўрқмайсизларми?!» (Юнус: 31).\n«(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам, уларга) айтинг: «Агар билувчи бўлсанглар (айтинглар-чи), бу ер ва ундаги бор жонзот кимники?» Улар: «Аллоҳникидир», дерлар. Айтинг: «Бас (шундан) ибрат-эслатма олмайсизларми?!» Айтинг: «Етти осмоннинг ҳожаси ва улуғ аршнинг соҳиби кимдир?» Улар: «(Буларнинг барчаси) Аллоҳникидир», дерлар. Айтинг: «Ахир қўрқмайсизларми?!» Айтинг: «Агар билсанглар (айтинглар-чи), барча нарсанинг подшоҳлиги қўлида бўлган, Ўзи (барчага) ҳомийлик қиладиган, Унга қарши биров ҳомийлик қила олмайдиган зот кимдир?» Улар: «Бундай подшоҳлик ва ҳомийлик ёлғиз Аллоҳникидир», дерлар. Айтинг: «Бас қандай алданмоқдадирсизлар?!» (Муъминун: 84-89).\n«Агар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам уларга қарши урушган мушриклар бу айтилганларга гувоҳлик беришган эканига далил истасангиз, Аллоҳ таолонинг қуйидаги оятларини ўқинг:\nЯъни, сизнинг бу саволингизга улар албатта буларни қилувчи зот ягона Аллоҳдир деб жавоб беришади. Сиз уларга: «Шундай бўлгач, Аллоҳнинг улуҳияти ва ибодатида шерик келтиришдан қўрқмайсизларми?!», деб айтинг.\n«(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам, уларга) айтинг: «Агар билувчи бўлсанглар (айтинглар-чи), бу ер ва ундаги бор жонзот кимники?» Улар: «Аллоҳникидир», дерлар. Айтинг: «Бас (шундан) ибрат-эслатма олмайсизларми?!» Агар буларнинг ҳаммаси Аллоҳнинг мулки бўларкан ва улар учун бу мулкда ҳеч қандай шериклик йўқ экан, шунинг ўзидан ҳам ибодат қилинишга сазовор зот ёлғиз У эканига далил олмайсизларми?! Ва ягона Унгагина ибодат қилиб, ер ва ундаги бор жонзотларга эгалик қилишда заррача шериклиги бўлмаган бандаларни тарк қилмайсизларми?!\n«Айтинг: «Етти осмоннинг ҳожаси ва улуғ аршнинг соҳиби кимдир?» Улар: «(Буларнинг барчаси) Аллоҳникидир», дерлар. Айтинг: «Ахир қўрқмайсизларми?!» Айтинг: «Агар билсанглар (айтинглар-чи), барча нарсанинг подшоҳлиги қўлида бўлган, Ўзи (барчага) ҳомийлик қиладиган, Унга қарши биров ҳомийлик қила олмайдиган зот кимдир?» Улар: «Бундай подшоҳлик ва ҳомийлик ёлғиз Аллоҳникидир», дерлар». Зеро, улар рубубиятда ширк келтирмаганлар, фақат ўртага воситачилар қилиш билан улуҳиятда ширк келтирганлар.\n«Айтинг: «Бас қандай алданмоқдадирсизлар?!» (Муъминун: 84-89). Яъни, қандай алданиб, Унинг тоатидан ва тавҳидидан бурилмоқдасизлар, ахир ўзингиз Унинг Ўзи ёлғиз яратувчи ва ишларни бошқарувчи эканини эътироф этасизлар ва биласизларку?!\n«Ва бошқа оятлар». Мушрикларнинг рубубиятга иқрор бўлишларига далолат қилувчи бундан бошқа ҳам оятлар бор. Жумладан: «Қасамки, агар улардан «Осмонлар ва ерни ким яратган?» деб сўрасангиз албатта «Аллоҳ» дерлар. Сиз «Аллоҳга ҳамду-сано бўлсин», денг. Йўқ, уларнинг кўплари (ана ўша Аллоҳгагина ибодат қилиш зарур эканини) билмаслар» (Луқмон: 25), «Қасамки, агар сиз улардан: «Осмонлар ва ерни яратган, қуёш ва ойни (Ўз измига) қаратган зот ким?» — деб сўрасангиз, албатта улар: «Аллоҳ», деб (жавоб қилурлар). Бас (шундоқ экан, ўша Аллоҳга ибодат қилишнинг ўрнига) қаёққа бурилиб кетмоқдалар-а?!» (Анкабут: 61).\nБу айтилганлар Аллоҳ таоло уларга қарши ҳужжат қилган нарсалар жумласидандир. Аллоҳ таоло мушриклар Аллоҳнинг рубубиятига иқрор бўлишганини Унинг улуҳиятини инкор қилишганига қарши ҳужжат қилиб келтирди. Зеро, рубубият тавҳиди асл-асосдир ва улуҳият тавҳидига йўлловчи далилдир. Модомики, Аллоҳ таоло самовоту ерни яратишда ёлғиз экан, бунда на муқарраб фаришта ва на мурсал набий шерик бўлмаган экан, Унинг ягона яратувчи эканлиги Унинг ягона маъбуд бўлишини тақозо этади. Чунки, махлуқнинг холиққа баробар бўлиши ёки холиқ сазовор бўлган нарсага сазовор бўлиши энг узоқ нарсадир. Бирон нарсада шериклиги бўлмаган махлуқни ҳамма нарсанинг молики бўлган Зотга баробар ва шерик қилинмайди. Уларнинг рубубиятга бўлган иқрорлари ноқисдир. Агар (рубубиятга иқрор бўлишлари) ҳақиқат бўлганида, албатта унинг тақозосига кўра амал қилишган бўларди. Агар Унинг ёлғиз яратувчи ва ёлғиз ризқ берувчи эканига ишончлари комил бўлганида, халқлардан бирон кимсани Унга баробар кўрмаган бўлишарди. Лекин, бу ишончларида заифлик бор, агар ишончлари комил бўлганида, Уни ибодатда ҳам ёлғизлашдан қолиб кетмаган бўлишарди.\nУларнинг бунга иқрор бўлишган эканига ва бу иқрорлари уларни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам даъват қилган тавҳидга киргиза олмаганига ишонч ҳосил қилган бўлсангиз ва улар инкор қилган тавҳид замонамиз мушриклари «эътиқод» деб атайдиган ибодат тавҳиди эканини билган бўлсангиз, мисол учун улар кеча-ю кундуз Аллоҳга дуолар қилишар, кейин улардан баъзилари фаришталарга улар солиҳ ва Аллоҳга яқин бўлганлари учун дуо қилишар, ёки Лотга ўхшаган бирон солиҳ кишига ёки Ийсо каби бирон пайғамбарга дуо қилишар эди.\n«Уларнинг бунга иқрор бўлишган эканига ва бу иқрорлари уларни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам даъват қилган тавҳидга киргиза олмаганига ишонч ҳосил қилган бўлсангиз»… Яъни, юқорида ўтган гаплардан сиз уларнинг рубубият тавҳидига иқрор бўлган эканларини ва бу эътирофлари уларни тавҳидга, яъни Исломга кирита олмаганини ва муваҳҳидлар сафидан ўрин ололмаганликларини, балки мушрикликда қолиб кетишган эканини ва юқорида келтирилган оятлар бунинг далили эканини билган бўлсангиз.\n«… ва улар инкор қилган тавҳид замонамиз мушриклари «эътиқод» деб атайдиган ибодат тавҳиди эканини билган бўлсангиз»… Улар уни инкор қилиш билан қони ва моли ҳалол бўлган, кофирга айланган “тавҳид” ибодат тавҳиди эканини билган бўлсангиз…\nЮқорида айтиб ўтилган гаплар ҳақида яхшилаб фикр юритсангиз ва Исломга кириш учун рубубият тавҳиди кифоя қилмаслигини, балки унинг самараси ўлароқ улуҳият тавҳиди ҳам зарур эканини билган бўлсангиз ва улар ширк келтиришган ва унда ихлосли бўлишмаган тавҳид ибодат тавҳиди эканини билган бўлсангиз.. Бу тавҳидни замонамиз мушриклари «эътиқод» деб номлашади ва «фалончига эътиқод қўйиш мумкин» дейишади, бундан улар ўша фалончи фойда етказа олишига эътиқод қилиш дуруст, деган маънони кўзда тутишади. Агар бир шахсга эътиқодни даъво қилишса, бу унда улуҳиятни даъво қилишни англатади.\n«… мисол учун улар – яъни илгариги мушриклар – кеча-ю кундуз Аллоҳга дуолар қилишар, кейин улардан баъзилари фаришталарга улар солиҳ ва Аллоҳга яқин бўлганлари учун – ўзларига шафоатчи бўлишлари учун – дуо қилишар, ёки Лотга ўхшаган бирон солиҳ кишига ёки Ийсо каби бирон пайғамбарга дуо қилишар эди».\nМана шу ( ўртада шафоатчиларни ушлаш) уларнинг ширкларининг ҳақиқатидир. Аммо, уларнинг динларининг моҳияти икки ишдан иборат:\n1) Улар буни Аллоҳ яхши кўрадиган нарса деб ишонишарди.\n2) Бу уларни Аллоҳга яқинлаштиради деб ўйлашарди. Шу боис улар Аллоҳдан узоқлаштирадиган нарса билан Унга қурбат-яқинлашиш ҳосил қилмоқчи бўлишди.\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам улар билан мана шу ширк сабабли\nурушганларини ва уларни ибодатни ягона Аллоҳга ихлос билан қилишга\nчақирганларини билган бўлсангиз, Аллоҳ таоло айтганидек: «Албатта (барча)\nмасжидлар Аллоҳникидир. Бас, (масжидларда) Аллоҳ билан бирга яна\nбирон кимсага дуо-илтижо қилманглар!» (Жин: 18), «Ҳақиқий дуо-илтижо\nфақат Унга қилинур. Ундан ўзга — (мушриклар) дуо-илтижо қилаётган\nбутлар у мушрикларнинг биронта дуосини мустажоб қилмас» (Раъд: 14).\n«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам улар билан мана шу ширкка қарши урушганларини ва уларни ибодатни ягона Аллоҳга ихлос билан қилишга чақирганларини билган бўлсангиз, Аллоҳ таоло айтганидек: «Албатта (барча) масжидлар Аллоҳникидир…» Масжидлардан мурод сажда аъзолари экани айтилган, улардан мурод намоз ўқиш учун қурилган бинолар ҳам дейилган. Иккаласи ҳам тўғри. Масжидлар Аллоҳнинг якка Ўзига ибодат қилиниши ва Ундан бошқасига сиғинилмаслик учун бино қилингандир, аъзолар эса улар билан Аллоҳга ибодат қилиниши ва Ундан ўзгасига сиғинилмаслиги учун яратилган. «Бас, (масжидларда) Аллоҳ билан бирга яна бирон кимсага дуо-илтижо қилманглар!» (Жин: 18)». Бу хитоб умумий бўлиб, анбиёлар ҳам, бошқа мукаллафлар ҳам унга дохил бўладилар. «Бирон кимсага» ибораси накрани (ноаниқлик шаклини) ифодалайди, яъни на тошга, на дарахтга, на набийга, на валийга…\n«Ҳақиқий дуо-илтижо фақат Унга қилинур…». (Раъд: 14). Аллоҳ ҳақдир, фақат Унинг ўзигагина қилинган дуо ҳақдир, Угина дуо қилувчиларига ижобат қилади. Аллоҳ таоло айтганидек: «Бандаларим Сиздан (эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам) Мен ҳақимда сўрасалар. Мен уларга яқинман. Менга дуо қилган пайтларида дуогўйларнинг дуосини ижобат қиламан» (Бақара: 186), «Парвардигорларингиз: «Менга дуо-илтижо қилинглар. Мен сизларга (қилган дуоларингизни) мустажоб қилурман», деди» (Ғофир: 60).\n«Ундан ўзга — (мушриклар) дуо-илтижо қилаётган бутлар у мушрикларнинг биронта дуосини мустажоб қилмас» (Раъд: 14). Бу ҳам умумий бўлиб, пайғамбарларни ҳам, валийлар ва солиҳларни ҳам ўз ичига олади. «Биронта» сўзи накрани (ноаниқлик шаклини) ифодалайди ва ҳар қандай тур ва жинсни ўз ичига олади. Демак, дуо қилинувчи шахсга ва талаб қилинаётган нарсага ом бўлди. Ҳар қандай дуо қилинувчи – ким ва нима бўлишидан қатъий назар – ижобат қилолмайди, ҳар қандай талаб қилинган иш – нима бўлишидан қаъий назар – ҳосил бўлмайди. Аллоҳдан ўзгаси ботил ва уларнинг Ундан ўзгасига қилаётган дуолари ҳам ботилдир. Зеро, ўша бутлар ё ўлик, ё ғоиб, ё ҳозир бўлса ҳам қодир эмасдир.\n«(Эй мушриклар), сизлар У зотни қўйиб илтижо қилаётган бутларингиз эса (хурмо данагини ўраб турувчи) пардачалик нарсага ҳам эга эмасдирлар. Агар сизлар уларни чорласангизлар, дуоларингизни эшитмаслар. Агар эшитсалар-да, сизларга жавоб қила олмаслар» (Фотир: 13, 14).\n«Шубҳасиз, Аллоҳдан ўзга, сизлар илтижо қилаётган нарсалар ҳудди (сизнинг) ўзларингиз каби бандадирлар. Бас, агар ростгўй бўлсангизлар, сизлар уларга дуо қилинглар, улар сизларга жавоб қилсинлар-чи?!» (Аъроф: 194).\n«Аллоҳни қўйиб, Қиёмат Кунигача ҳам (дуони) мустажоб қила олмайдиган бутларга дуо-илтижо қиладиган кимсадан ҳам йўлдан озганроқ ким бор?! Ҳолбуки у (жонсиз бут)лар ўша (мушрик)ларнинг дуоларидан ғофилдирлар!» (Аҳқоф: 5).\n«(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам, мушрикларга) айтинг: «Сизлар Аллоҳдан ўзга (илоҳлар) деб гумон қилган бутларингизга дуо-илтижо қилаверинглар-чи, (улар сизларга ижобат қила олармиканлар)! Улар на осмонларда ва на ерда бир зарра вазнича (нарса)га эга эмасдирлар ва улар учун (осмонлар ва ерда Аллоҳга) шериклик ҳам йўқдир ҳамда (Аллоҳ) учун улардан бирон ёрдамчи ҳам йўқдир. (Аллоҳ) ҳузурида фақат Унинг Ўзи изн берган кишиларгагина шафоат-оқлов фойда берур (яъни ана ўша зотларгина шафоатга эришурлар, ё ўзгаларни шафоат қила олурлар)» (Сабаъ: 22, 23).\n«Ҳақиқий дуо-илтижо фақат Унга қилинур. Ундан ўзга — (мушриклар) дуо-илтижо қилаётган бутлар у мушрикларнинг биронта дуосини мустажоб қилмас. Илло улар бир кимсага ўхшайдиларки, у кимса кафтларини сувга ёзиб, у сув оғзига етишини кутиб турар. Ҳолбуки, у (сув) унинг оғзига етувчи эмасдир. (Яъни, худди сув жонсиз нарса бўлгани туфайли ташна кишининг ҳолидан бехабар бўлиши, бинобарин, унинг оғзига бориб етмагани каби у мушриклар дуо-илтижо қиладиган бутлари ҳам жонсиз нарса бўлганлари сабабли уларнинг дуоларини эшитмас — мустажоб қилмас.) Бундай кофирларнинг дуолари мутлақо бефойда — хатодир» (Раъд: 14).\n«Аллоҳни қўйиб, сизга фойда ҳам, зиён ҳам етказа олмайдиган нарсага илтижо қилманг!» (Юнус: 106).\n«Айтинг: Энди хабар беринглар-чи, сизлар Аллоҳни қўйиб дуо-илтижо қилаётган бутларингиз – агар Аллоҳ менга бирон зиён етказишни истаса, ўша (бутлар) У зотнинг зиёнини арита олувчимилар? Ёки (Аллоҳ) менга бирон марҳамат қилишни ирода қилса, ўша (бутлар) У зотнинг марҳаматини ушлаб қолувчимилар?!» (Зумар: 38).\nУларга дуо-илтижо қилишлари ширк бўлиш билан бир қаторда бекорга зое кетувчи ва қуруқ зиёндан иборат ишдир. Мушрик – одамлар ичида энг адашган ва дунёсини ҳам, охиратини ҳам совурган кишидир.\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам улар билан дуонинг ҳаммаси Аллоҳга бўлиши, забҳ (жонлиқ сўйиш) ҳаммаси Аллоҳга бўлиши, назрнинг ҳаммаси Аллоҳга бўлиши, мадад сўрашнинг ҳаммаси Аллоҳдан бўлиши ва жамики ибодат турлари ҳаммаси Аллоҳга бўлиши учун урушган эканларини билган бўлсангиз, рубубият тавҳидига иймон келтиришлари уларни Исломга олиб киролмаганини, уларнинг қонларини ва молларини (мўминлар учун) ҳалол қилган нарса уларнинг айни ўша малоикаларни ё пайғамбарларни ё авлиёларни – шафоатларини истаб ва шу билан Аллоҳга қурбат-яқинлик ҳосил қилишни истаб – қасд қилишлари бўлганини билган бўлсангиз, шундагина сиз пайғамбарлар унга чақирган ва мушриклар иқрор бўлишдан бош тортган тавҳидни билган бўласиз.\n«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам улар билан дуонинг ҳаммаси Аллоҳга бўлиши, забҳ (жонлиқ сўйиш) ҳаммаси Аллоҳга бўлиши, назрнинг ҳаммаси Аллоҳга бўлиши, мадад сўрашнинг ҳаммаси Аллоҳдан бўлиши ва жамики ибодат турлари ҳаммаси Аллоҳга бўлиши учун урушган эканларини билган бўлсангиз, рубубият тавҳидига иймон келтиришлари уларни Исломга олиб киролмаганини, уларнинг қонларини ва молларини (мўминлар учун) ҳалол қилган нарса уларнинг айни ўша малоикаларни ё пайғамбарларни ё авлиёларни – шафоатларини истаб ва шу билан Аллоҳга қурбат-яқинлик ҳосил қилишни истаб – қасд қилишлари бўлганини билган бўлсангиз, шундагина сиз пайғамбарлар унга чақирган ва мушриклар иқрор бўлишдан бош тортган тавҳидни билган бўласиз». Демак, юқорида «билган бўлсангиз» деб айтиб ўтилган гапларни яхши тушуниб олсангиз, пайғамбарлар даъват қилган ва мушриклар иқрор бўлишдан бош тортишган тавҳид сиз учун очиқ-равшан бўлади ва ҳақиқати-моҳияти аён бўлади, у улуҳият ва ибодат тавҳидидир.\nБошқа ибора билан айтганда, агар уларнинг рубубиятга иқрорликларини билсангиз, кейинги даврдагиларнинг ҳолати(ни англаш) сизга енгиллашади ва сиз учун пайғамбарларнинг дини мушрикларнинг динидан очиқ ажралиб кўринади.\nМана шу тавҳидгина «Ла илаҳа иллаллоҳ» (Аллоҳдан ўзга барҳақ илоҳ йўқ) деган сўзингиз маъносидир. Зеро, уларда (яъни арабларда) илоҳ дегани мана шу ишлар учун қасд қилинадиган зотдир, у хоҳ малоика бўлсин, хоҳ пайғамбар бўлсин, хоҳ валий бўлсин, хоҳ дарахт бўлсин, хоҳ қабр бўлсин, хоҳ жин бўлсин, фарқсиз. Улар илоҳ деганда яратувчи, ризқ берувчи ва ишларни бошқарувчинигина қасд қилмаганлар, бу ишлар ягона Аллоҳга хос эканини билишарди, балки улар илоҳ деганда замонамиз мушриклари «саййид» лафзи билан мақсад қилган маънони қасд қилишарди.\n«Мана шу тавҳидгина «Ла илаҳа иллаллоҳ» (Аллоҳдан ўзга барҳақ илоҳ йўқ) деган сўзингиз маъносидир». Мусанниф тавҳид дейиш билан кифояланмади, балки очиқ-равшан қилиб: «Мана шу тавҳидгина «Ла илаҳа иллаллоҳ» калимаси маъносидир», деди. Яъни, ибодатга лойиқ зот ёлғиз Аллоҳдир, бошқалар эмас, мана шу тавҳидгина «ла илаҳа иллаллоҳ» деган сўзингизнинг мутобиқ маъносидир. Ва бу сўз айни шу маъно учун қурилган ва икки рукнни – рад қилиш ва исбот қилишни ўз ичига олади. Яъни, Аллоҳдан бошқа барчадан улуҳиятни рад қилиш ва уни фақат Аллоҳга исботлашни ўз ичига олади. Унинг маъноси: ягона Аллоҳдан ўзга барҳақ маъбуд (ибодатга сазовор зот) йўқ, демакдир. Аллоҳдан бошқа ҳар қандай маъбудга ибодат қилиш ва уни илоҳийлаштириш энг ботил ва энг залолатдир.\n«Зеро, уларда (яъни арабларда) илоҳ дегани»… Яъни, Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам улар ичига пайғамбар бўлиб келган ва уларга: «Ла илаҳа иллаллоҳ» денглар, нажот топасизлар, деб хитоб қилган Қурайш ва бошқа араб тилида сўзлашувчи халқларда илоҳ дегани қурбонлик қилиш, назр қилиш, дуо қилиш ва шу кабилар билан…\n«…мана шу ишлар учун қасд қилинадиган зотдир».. Яъни, шафоат талаб қилиш ва Аллоҳга яқинлаштиришларини умид қилиш учун қасд қилинадиган зотдир, «у хоҳ малоика бўлсин, хоҳ пайғамбар бўлсин, хоҳ валий бўлсин, хоҳ дарахт бўлсин, хоҳ қабр бўлсин, хоҳ жин бўлсин, фарқсиз».\n«Улар илоҳ деганда яратувчи, ризқ берувчи ва ишларни бошқарувчинигина қасд қилмаганлар, бу ишлар ягона Аллоҳга хос эканини билишарди». Бу Ҳақда гап юқорида Аллоҳнинг Китобидан бўлган далиллари билан ўтди, «(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам) айтинг: «Ким сизларга осмон ва заминдан ризқ берур» (Юнус: 31) ва бошқа оятлар каби.\n«Балки улар илоҳ деганда замонамиз мушриклари «саййид» лафзи билан мақсад қилган маънони қасд қилишарди». «Саййид» (эшон, валий, пир) деганда улар илоҳни кўзда тутишади. Гарчи бу лафзни қасд қилиб айтишмаса ҳам, маъноси барибир бандалар билан Аллоҳ ўртасида воситачилик қилишни, унга эътиқод қўйишлик фойда беришини, агар унга маҳкам ёпишиб, Аллоҳдан ҳожатларини тилаб беришни талаб қилинса бунинг албатта фойдаси бўлишини ифодалайди. «Бу одам авлиё, унга эътиқод қилиш дуруст» деганда улар ўша эътиқод қилинаётган киши фойда етказишга ва ижобат қилишга қодир, деб тушунишади, унга илтижо қилиш дуруст деб ўйлашади. Бинобарин, уларни Аллоҳга яқинлаштириши учун унга қурбат қиладилар, яъни уни воситачи қиладилар.\nНабий соллаллоҳу алайҳи ва саллам уларни тавҳид калимасига даъват қилиб\nкелдилар, у «Ла илаҳа иллаллоҳ» эди. Бу калимадан мурод унинг маъносидир,\nлафзининг ўзигина эмас. Жоҳил кофирлар Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг бу\nкалимадан муродлари Аллоҳни – ёлғиз Унга боғланиб ва Ундан бошқа ҳар қандай\nилоҳни инкор қилиб ва ундан покланиб – ёлғизлаш эканини билардилар. Чунки, у зот\nуларни «ла илаҳа иллаллоҳ» дейишга чақирганларида улар: «(Шунча) худоларни\nбитта худо қилиб олибдими?! Ҳақиқатан бу жуда қизиқ нарса!» (Сод: 5),\n«Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам уларни тавҳид калимасига даъват қилиб келдилар, у «Ла илаҳа иллаллоҳ» эди». Яъни, бу калима улар Аллоҳдан бошқасига ҳар турли ибодатлар билан боғланишадиган нарсаларнинг ҳаммасини бекорга чиқарадиган ва Роббул оламийнни ҳақиқатда, амалда ва фикрда улуҳият билан ёлғизловчи калима эди.\n«Бу калимадан – яъни, ла илаҳа иллаллоҳ калимасидан – мурод унинг маъносидир, лафзининг ўзигина эмас». Гарчи банда мусулмон бўлиши пайтида уни тили билан айтиши зарур бўлса ҳам, лафзининг ўзи ундан кўзда тутилган мақсад учун кифоя қилмайди. Аслида, у калима бошқа нарса учун, яъни у далолат қилган нарсага амал қилиш учун мақсад қилинган. У воситалардандир, мақсад-ғоялардан эмас. Демак, маъносисиз лафзнинг ўзи кифоя қилмайди, лафзсиз маънонинг ўзи ҳам кифоя қилмайди.\n«Жоҳил кофирлар Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг бу калимадан муродлари Аллоҳни – ёлғиз Унга боғланиб ва Ундан бошқа ҳар қандай илоҳни инкор қилиб ва ундан покланиб – ёлғизлаш эканини билардилар». Бунинг далили шуки: «Чунки, у зот уларни «ла илаҳа иллаллоҳ» дейишга чақирганларида улар – бош тортдилар ва ибодатни ягона Аллоҳнинг ўзига хослашни истамасдан: «(Шунча) худоларни битта худо қилиб олибдими?! Ҳақиқатан бу жуда қизиқ нарса!» (Сод: 5), дейишди». Яъни, шунча маъбудларни битта маъбуд (ибодатга лойиқ зот) қилиб олибдими?!, дейишди. Демак, бундан кўринадики, улар бу калиманинг маъносини яхши билардилар. Аллоҳ таоло улар ҳақида ҳикоя қилганидек: «Чунки улар ўзларича: «Ҳеч қандай барҳақ илоҳ йўқ, магар ёлғиз Аллоҳгина барҳақдир», дейилган вақтда кибр-ҳаво қилган эдилар. Ва улар «Ҳали бизлар бир мажнун шоирни деб худоларимизни тарк қилар эканмизми?» дер эдилар» (Вас-соффат: 35, 36). Тавҳид ҳақдир, тавҳид нурдир. Бироқ, уларнинг ақллари бузилган, уларнинг табиатларини ширк бузиб юборганди. Чунки, улар ўша ширкда улғайишган ва унга ўрганиб қолишган, уни умуман ёмон иш санамайдиган бўлиб кетишганди. Улар беморга ўхшаб қолишганди, мизожлари бузуқлигидан мазали нарсани бемаза деб кўрадиган бўлиб қолишганди. Шу боис ва тавҳид устида улғайишмаганлари сабабли тавҳидни инкор қилишди.\nКофирларнинг жоҳиллари ҳам буни билишган эканини билган бўлсангиз, энди Исломни даъво қиладиган, бироқ бу калиманинг тафсири ҳақида кофирларнинг жоҳиллари билган нарсани ҳам билмайдиган, балки ундан мурод қалб унинг маъноларидан бирон нарсани эътиқод қилишисиз ҳарфларини талаффуз қилиб қўйишнинг ўзи деб ўйлайдиган кишидан ажаб. Улар ичида сал дурустроқлари бу калиманинг маъноси «Аллоҳдан ўзга яратувчи ва ризқ берувчи, ишларни бошқарувчи йўқ» деб ўйлайди. Жоҳил кофирлар ҳам «ла илаҳа иллаллоҳ» маъноси ҳақида ундан кўра билувчироқ бўлган одамда яхшилик йўқ.\n«Кофирларнинг жоҳиллари ҳам буни билишган эканини билган бўлсангиз, энди Исломни даъво қиладиган, бироқ бу калиманинг тафсири ҳақида кофирларнинг жоҳиллари билган нарсани ҳам билмайдиган… кишидан ажаб». Яъни, юқорида айтилгани каби, бу умматнинг фиръавни бўлмиш Абу Жаҳл ва шу каби кимсалар ҳам бу калима – ла илаҳа иллаллоҳ – маъносини билганлари ҳолда, Исломни даъво қиладиган, балки илмни даъво қиладиган ва ҳатто динда имомат-пешволикни даъво қиладиган кишилардан таажжубки, ушбу калима маъноси хусусида ўша кофир жоҳиллар билган нарсани билмайдилар. Зеро, бу нарса, яъни имоматни қўя туринг, илмни қўя туринг, Исломни даъво қилиши ва шу ҳолида жоҳил кофирлага маълум бўлган нарсани билмаслиги ҳақиқатда ажабланарли ишдир, балки энг катта жоҳиллик ва энг ёмон хатодир.\n«…балки ундан мурод қалб унинг маъноларидан бирон нарсани эътиқод қилишисиз ҳарфларини талаффуз қилиб қўйишнинг ўзи деб ўйлайдиган кишидан ажаб». Агар Абу Жаҳл ва унга ўхшаганлар бу калиманинг маъносидан мурод шу деб ўйлаганларида эди, уни айтишдан асло бош тортишмаган бўлар ва бу ҳақда тортишиб ўтиришмаган бўларди. Шунингдек, агар улар бундан мурод рубубият деб тушунишганида эди, уни айтишдан асло тўхталишмаган ва бу ҳақда мунозара қилиб ўтиришмаган ҳам бўларди. Лекин, улар бу калиманинг маъноси – ибодат қилинадиган зот ягона Аллоҳ бўлишини ва Ундан ўзга барча илоҳлардан воз кечиш демаклигини, буни қалб билан эътиқод қилиш ва воқеда амалга ошириш кераклигини ва бу дегани ўзлари эътиқод қилиб келишган ота-боболарининг динини бекор қилиш эканини яхши англаган эдилар.\n«Улар ичида сал дурустроқлари – яъни бундан мурод лафзидан бошқа нарсадир дейдиганлари ундан кўзда тутилган мурод борасида хато қиладилар ва – бу калиманинг маъноси «Аллоҳдан ўзга яратувчи ва ризқ берувчи, ишларни бошқарувчи йўқ» деб ўйлайдилар». Яъни, бу калима рубубият тавҳидига далолат қилади, дейишади. Маълумки, у тазаммун йўли билан рубубият тавҳидига ҳам далолат қилади, лекин унинг мутобақат маъноси – ибодат қилинадиган зот ягона Аллоҳ бўлиши эканидир.\n«Жоҳил кофирлар ҳам «ла илаҳа иллаллоҳ» маъноси ҳақида ундан кўра билувчироқ бўлган одамда яхшилик йўқ». Бундай одам яхши одам эмас, унда яхшилик йўқ, у ҳақда айтиладиган гапнинг энг енгили шудир. Мусанниф бу тўғрида айтилиши мумкин бўлган энг қисқа гап билан чекланди. Аслида, у ҳақида бундан каттароқ гаплар айтилиши ҳам мумкин эди. Агар бу умматнинг фиръавни бўлган Абу Жаҳл ва унга ўхшаганлар ушбу калима маъноси ҳақида бундан кўра билувчироқ бўлган бўлсалар, Ислом динининг асли-асоси ва пойдевори бўлган калима маъносини билмаган кишининг жоҳиллигидан кўра каттароқ жоҳиллик бўлмайди.\nУшбу айтганларимни дилингиз билан билиб олган бўлсангиз, Аллоҳ таоло у\nҳақда: «Албатта Аллоҳ Ўзига (бирон нарсанинг) шерик қилинишини кечирмас.\nШундан бошқа гуноҳларни Ўзи хоҳлаган бандалари учун кечирур» (Нисо: 48) деб\nайтган ширкни билган бўлсангиз, Аллоҳнинг аввалдан охиригача барча\nпайғамбарларни у билан юборган ва ундан ўзга динни бирон кишидан қабул\nқилмайдиган динини билган бўлсангиз ва аксарият одамлар бу ҳақда билимсиз бўлиб\nқолганини билган бўлсангиз, (мана шу билимингиз) сизга иккита нарсани ифодалаб\n«Ушбу айтганларимни дилингиз билан билиб олган бўлсангиз..» Яъни, дилингизга чуқур ўрнашган билим ҳосил бўлган бўлса, фақат тил билан айтиб қўйиладиган давъо бўлиб қолмаса, зеро қалбда билим бўлмасдан қуруқ тилдаги даъво ҳақиқий билим-маърифат саналмайди.\n«Аллоҳ таоло у ҳақда: «Албатта Аллоҳ Ўзига (бирон нарсанинг) шерик қилинишини кечирмас. Шундан бошқа гуноҳларни Ўзи хоҳлаган бандалари учун кечирур» (Нисо: 48) деб айтган ширкни билган бўлсангиз…» Бу гап хосни омга атф қилиш (боғлаш) жумласидандир, чунки аслида юқорида ўтган гаплар пайғамбарларнинг дини ҳақиқатини ва мушрикларнинг дини ҳақиқатини баён қилишга кифоя эди. Демак, сиз бу ширкнинг нималигини тасаввур қилган бўлсангиз… Зотан, мусанниф сизга тавҳид ҳақиқатини танитадиган нарсаларни тақдим қилди, энди унинг зидди бўлмиш ширк шу билан ҳам маълум бўлади.\n«Аллоҳнинг аввалдан охиригача барча пайғамбарларни у билан юборган ва ундан ўзга динни бирон кишидан қабул қилмайдиган динини билган бўлсангиз…» Яъни, моҳияти тавҳиддан иборат бўлган динни билган бўлсангиз… Бу икки иш китобнинг аввалида пайғамбарларнинг дини ва мушрикларнинг дини ҳақида айтилган гаплар орасида ўтди.\n«Ва аксарият одамлар бу ҳақда – яъни, тавҳид ва ширк мавзусида – билимсиз бўлиб қолганини билган бўлсангиз…» Зеро аксарияти Аллоҳнинг пайғамбарлари орқали юборган динини билмайдилар, жуда кўпчилик тавҳид ва ширк ўртасини яхши фарқлай олмайди, балки тавҳид аҳлига адоват қилиш, уларни айблаш ва уларга қарши курашиш билан бандлар, мушрикларнинг динига эргашиб кетганлар. Буларнинг ҳаммасига сабаб тавҳид ва ширк ўртасини фарқлай олмасликдир.\nАгар мана шу тўртта иш ҳақидаги билим қалбингизга ўрнашган бўлса, «(мана шу билимингиз) сизга иккита нарсани ифодалаб беради».\nБиринчи: Аллоҳнинг фазли ва марҳаматидан хурсанд бўлишни. Аллоҳ таоло айтганидек: «(Эй Муҳаммад), айтинг: «Аллоҳнинг фазлу марҳамати (яъни, ислом) ва раҳмат-меҳрибонлиги (яъни, Қуръон) билан — мана шу (неъмат) билан шод-хуррам бўлсинлар. (Зеро), бу улар тўплайдиган мол-дунёларидан яхшироқдир» (Юнус: 58).\nИккинчи: улкан қўрқувни. Чунки, агар инсон оғзидан чиққан бир калима сўз билан ҳам кофир бўлиб қолишини билсангиз – баъзан уни жоҳиллик билан гапириб ҳам қўяди, жоҳиллиги эса узрга ўтмайди, баъзан эса у сўзни худди мушриклар гумон қилганларидек, ўзини Аллоҳга яқинлаштиради деган гумонда айтиб қўяди, хусусан Аллоҳ таоло сизга Мусо қавмини солиҳ ва илмли бўлган ҳолларида унинг ҳузурига: «Эй Мусо, бизларга ҳам уларнинг илоҳлари каби худо қилиб (ясаб) бер» (Аъроф: 138) деб келишганини айтиб турган бўлса, ана шунда сизнинг қўрқувингиз ва ўзингизни ана шунга ўхшаш ҳолатдан қутқаришга ҳарислигингиз қаттиқ ортади.\n«Биринчи: Аллоҳнинг фазли ва марҳаматидан хурсанд бўлиш…» Яъни, пайғамбарларнинг динини, ақидасини таниш ва унга амал қилиш, мушрикларнинг динини билиш, ундан узоқлашиш ва уни инкор қилиш. Аллоҳ таоло сизга пайғамбарларнинг динини билдириб қўйганлиги, унга йўллаб қўйганлиги ва уларнинг йўлини танитиб қўйганлиги неъматдир. Айниқса, кўпчилик бу неъматдан бебаҳра бўлиб турганда унинг қадри янада ошади. Зотан, неъмат камчилик одамларгагина насиб қилиб турганда унинг неъматлиги зиёдалашади. Агар ҳамма одамлар унга йўлланган бўлиб, сиз уларга рўпара бўлсангиз, уларни яхши кўриш ўзи неъмат бўларди, энди кўпчилик одамлар ундан бебаҳра бўлгани ҳолда сиз унга йўлланишингиз жуда катта неъматдир.\n«Аллоҳ таоло айтганидек: «(Эй Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва саллам), айтинг: «Аллоҳнинг фазлу марҳамати (яъни, ислом) ва раҳмат-меҳрибонлиги (яъни, Қуръон) билан — мана шу (неъмат) билан шод-хуррам бўлсинлар. (Зеро), бу улар тўплайдиган мол-дунёларидан яхшироқдир» (Юнус: 58)». Ҳою-ҳавасга ва хурсандчиликка берилиш яхши эмас, оятда айтилганидек: «Аллоҳ хурсандликка берилувчи кимсаларни суймас» (Қасас: 76). Лекин, диний ишлар хусусида хурсанд бўлиш мақтовли ва суюмлидир, бу хурсандчилик юқоридаги оятда айтилгани каби хузуъ ва хушуъ хурсандчилигидир ва унинг заволидан қўрқувдир, ҳаддан ошиш ва ҳою-ҳавасга берилиш хурсандчилиги эмас. Зеро, шу неъмат – эй инсон – сизга бўлган энг катта неъматдир ва у одамлар у сабабли хурсанд бўладиган нарсадан, яъни бутун дунёнинг мол-мулки унинг қўлида бўлиб қолишидан ҳам яхшироқдир. Аслида, бутун дунёнинг мол-мулки бир одамнинг қўлида асло йиғилмайди, мабодо йиғилган тақдирда ҳам барибир бир кун йўқликка ва заволга юз тутади. Аллоҳ учун бўлган ва Аллоҳнинг розилиги қасд қилинган нарсагина заволсиз боқийдир. Демак, Аллоҳнинг фазли ва раҳматидан хурсанд бўлиш вожиб эканини ифодалаб берди.\n«Иккинчи: улкан қўрқувни.» Бу унинг сизга ифодалаб берадиган иккинчи фойдаси бўлиб, юқорида ўтган хурсандчилик билан бирга ўз нафсингиз ва динингизга нисбатан хавф-қўрқувни ифодалаб беради. Натижада, сиз дин ва унга амал қилиш билан хурсанд бўласиз, мана шу неъматни заволга юз тутишидан ва мана шу нурни йўқ бўлишидан хавф қиласиз. Пайғамбарларнинг динини билиш ва унга эргашиш шудир, мушрикларнинг динини билиш ва ундан сақланиш шудир, ҳолбуки аксарият одамлар бундан умуман бехабар-жоҳилдирлар.\n«Чунки, агар инсон – қалбидан эмас, шунчаки – оғзидан чиққан бир калима сўз билан ҳам кофир бўлиб қолишини билсангиз – баъзан уни жоҳиллик билан гапириб ҳам қўяди, жоҳиллиги эса узрга ўтмайди, баъзан эса у сўзни худди мушриклар гумон қилганларидек, ўзини Аллоҳга яқинлаштиради деган гумонда айтиб қўяди…» Яъни, мушриклар ширкларида ва Аллоҳдан бошқани ўртада воситачи қилишларида бу уларни Аллоҳга яқинлаштиради деб гумон қилишади ва жоҳилликлари туфайли холис ибодатни уларга буриб юборишади, «Улар биз учун Аллоҳдан сўраб берадилар ва улар Аллоҳга биздан кўра яқинроқдирлар», дейишади, лекин бу айни катта ширкдир.\n«Хусусан, Аллоҳ таоло сизга Мусо қавмини солиҳ ва илмли бўлган ҳолларида – бутларга сиғинаётган қавмнинг ёнидан ўтиб боришаркан – унинг ҳузурига: «Эй Мусо, бизларга ҳам уларнинг илоҳлари каби худо қилиб (ясаб) бер» (Аъроф: 138) деб келишганини – шунда Мусо уларнинг бу сўзларини мункар-ёмон санаб: «Албатта, сизлар билмайдиган қавмдирсизлар» деганини – айтиб турган бўлса..»\n«Ана шунда – инсон бир калима сўз билан кофир бўлиб қолиши мумкинлигини билгач – сизнинг қўрқувингиз ва ўзингизни ана шунга ўхшаш ҳолатдан қутқаришга ҳарислигингиз қаттиқ ортади». Бу оғир дарддан қутулиш сабаби – билмаган ҳолда унга тушиб қолишдан сақланиш учун унинг келиб чиқиш сабабларини, унга олиб борувчи воситаларни қидириб топишдир. Ҳузайфа ибн ал-Ямон розияллоҳу анҳу айтардилар: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саҳобалари у зотдан яхшиликлар ҳақида сўрардилар, мен эса ўзимга ёмонлик етиб қолишидан қўрқиб, ёмонликлар ҳақида сўрардим» (Бухорий, Абу Довуд ривоятлари).\nБундан қутулиш йўлларидан яна бири Аллоҳга чин кўнгилдан ялиниб-ёлвориш ва Ундан собитқадам қилишини сўрашдир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам кўпинча қуйидаги дуони ўқирдилар: «Эй Аллоҳим, эй қалбларни ва кўзларни буриб қўювчи зот, қалбимни динингда саботли қилгин» (Термизий ривояти). Иброҳим Халил алайҳиссалом Аллоҳга ёлвориб, шундай дуо қилганлар: «Мени ва болаларимни бутларга бандалик қилишдан йироқ қилгин. Парвардигорим, у бутлар кўпдан-кўп одамларни йўлдан оздирдилар» (Иброҳим: 35, 36). Ҳадисда келганки: «Ким динига нисбатан кўз очиб юмгунча Аллоҳдан хотиржам бўлса, (Аллоҳ) уни ундан олиб қўяди».\nБилингки, Аллоҳ субҳанаҳунинг ҳикматидан бўлдики, қай бир пайғамбарни мана\nшу тавҳид билан юборган бўлса, албатта у учун душманларни ҳам қилиб қўйди. Аллоҳ\nтаоло айтганидек: «Шунингдек, ҳар бир пайғамбар учун инсу жин(дан бўлган)\nшайтонларни душман қилиб қўйдик. Улар бир-бирларини алдаш учун гўзал (ялтироқ)\nсўзлар билан васваса қиладилар» (Анъом: 112).\n«Билингки, Аллоҳ субҳанаҳунинг ҳикматидан бўлдики – Нуҳ алайҳиссаломдан тортиб, то Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламгача ўтган пайғамбарлардан – қай бир пайғамбарни мана шу тавҳид билан юборган бўлса, албатта у учун душманларни ҳам қилиб қўйди». У душманларнинг қасди иғво ва Аллоҳнинг динидан, Унинг Тўғри Йўлидан тўсиш бўлди. Бу етук ҳикмат бўлиб, яхшиларни ёмонлар билан синашдир, токи яхшилар учун жиҳод мартабалари мукаммал бўлсин. Бўлмасам, Аллоҳ агар истаса, ёмонлар учун ҳеч қандай ҳукмронлик бермаслиги мумкин эди: «Агар Аллоҳ хоҳласа улардан (жанг-жадалсиз ҳам) ғолиб бўлур (яъни уларни йўқ қилиб юборур) эди, лекин У зот сизларнинг айримларингизни айримларингиз билан имтиҳон қилиш учун (сизларни жангга буюрди)» (Муҳаммад: 4).\nЁмонларни яхшиларга ҳукмрон қилиб қўйиши Унинг етук қонуниятидан бўлиб, пайғамбарларга ва бошқаларга ёмонларни мусаллат (ҳукмрон) қилди. Буни пайғамбарларни ва уларга эргашган зотларни хорлаш учун қилмади. Балки, яхшилар жиҳод қилишлари ва шу билан даражалари юксалиши, ажрлари кўпайиши ва олий мартабаларга етишлари учун қилди. Зеро, жаннат қимматбаҳодир, унга фақат меҳнат-машаққатларга сабр қилиш билангина эришилади.\n«Аллоҳ таоло айтганидек: «Шунингдек, ҳар бир пайғамбар учун инсу жин(дан бўлган) шайтонларни душман қилиб қўйдик» (Анъом: 112).» Инсонлардан ва жинлардан бўлган у шайтонларда қайсарлик ва такаббурлик бор. Баъзи уламоларга кўра, аввал инсон шайтонларини зикр қилинишига сабаб, улар бу ўринда жин шайтонларидан кўра васвасаси кучлироқдир. Чунки, инсон шайтони меҳрибон ва ҳамдард насиҳатгўй суратида келади. Шундан сўнг уларнинг нима билан ҳақдан тўсишларини баён қилиб деди: «Улар бир-бирларини алдаш учун гўзал (ялтироқ) сўзлар билан васваса қиладилар».\nДемак, шу билан сизга маълум бўлдики, гўзал иборалар билан айтилган сохта гапларнинг ҳам дилларга таъсири бўлади, баъзида эса ҳақни ботил суратида қилиб қўядиган гаплар ҳам бўлади. Шоир айтганидек (шеър маъноси):\nЯлтироқ сўз билан ботилни чиройли қилиб кўрсатиш мумкин,\nҲақни эса баъзан нотўғри ибора билан таъбир қилиш мумкин.\nАсални кимдир асаларининг боли деб, кимдир арининг қусуғи деб атайди,\nҲар икки сифат ҳам тўғри, фақат бирида мақтов, иккинчисида бузуқ таъбир бор.\nЗотан, ҳақни баъзан ёмон сўз билан ҳам ифодаланади.\n«Агар Парвардигорингиз хоҳласа, ундай қилмаган бўлур эдилар». Лекин, уларни имтиҳон ва синовга дучор этди, шу билан мужоҳидлар бошқалардан ажралишини, собирлар собир бўлмаганлардан ажралишини истади. «Бас, уларни туҳмат, бўҳтонлари билан бирга тарк қилинг!» (Анъом: 112). Бу уларга нисбатан қаттиқ азоб билан огоҳлантириш ва кучли пўписадир.\n Лафзнинг (сўзнинг) маънога далолат қилиши уч хил бўлади: мутобақа (айнан тўғри келиш) далолати, тазаммун далолати (зимнидаги нарсага далолат) ва илтизом далолати (ўшанга алоқадор бўлган нарсага далолат қилиши).\nМутобақа далолати лафз аслида нимага қурилган бўлса, айни шу маънога далолат қилишидир. Масалан, уй деганда деворлар ва шифтдан иборат бино тушунилгани каби.\nТазаммун далолати лафз ўзи қурилган маънонинг зимнидаги (ичидаги) бир бўлагига далолат қилишидир. Масалан, уй сўзи шифтга далолат қилиши каби, чунки уй деворлар ва шифтдан иборат бўлади.\nИлтизом далолати лафз ўзи учун қурилган маънога алоқадор ва боғлиқ бўлган ташқи бир нарсага далолат қилишидир. Масалан, шифт сўзининг деворга далолат қилиши каби. Чунки, шифт сўзи деворга мутобақа далолати билан далолат қилмайди, чунки шифт деганда девор тушунилмайди. Шунингдек, у тазаммун далолати билан ҳам далолат қилмайди. Чунки, девор шифтнинг бир бўлаги эмас. Лекин, у деворга алоқали бўлган ва уни лозим тутган, бироқ унинг ичида бўлмаган алоҳида нарсадир (Равзатун-нозир ва шарҳуҳа: 50, 51-бетлар).\n Қолган икки қисмга далолат қилиши – ибодат қилинишга сазовор бўлган зот Ўзи сифатланган комил рубубият сифатлари ва бошқа олий сифатлари туфайли фақат У бўлиши эътибори биландир.\n Қатода раҳимаҳуллоҳ айтади: «Бизга зикр қилинишича, одам билан Нуҳ ўртасида ўн аср ўтган, ҳамма ҳидоят ва ҳақ шариат устида давом этиб келган, шундан сўнг ихтилофга берилишган, сўнг Аллоҳ таоло Нуҳ алайҳиссаломни пайғамбар қилиб юборган, у ер аҳлига илк пайғамбар бўлган экан (Мухтасар ас-сийра: 47-бет).\n Ибн Аббос розияллоҳу анҳумо Аллоҳ таолонинг: «Одамлар бир уммат эдилар» (Бақара: 213) ояти тафсирида айтади: Ҳаммалари Исломда эдилар. Шайтоннинг уларга қилган биринчи макри солиҳларни улуғлаш бўлди. Аллоҳ таоло буни Ўзининг Китобида айтди: «Сизлар ҳаргиз ўз худоларингизни тарк қилманглар! «Вад»ни ҳам, «Сувоъ»ни ҳам, «Яғус»ни ҳам, «Яуқ»ни ва «Наср»ни ҳам ҳаргиз тарк қилманглар!» дедилар» (Нуҳ: 23). Улар солиҳ кишилар эди, бир ой ичида вафот этишгач, яқинлари уларга дод-фарёд қилдилар ва суратларини тасвирладилар.\nБошқа сўзга кўра, уларнинг асҳоблари: «Агар уларнинг суратларини ясаб олсак, бу бизнинг ибодатга шавқимизни оширарди», дейишди. Шундай қилиб, бир киши ўзининг оғаси ва амакиваччаси (сурати)га борар ва уни улуғлар, шундай қилиб шу авлод ўтди. Кейинги авлодлар аввалгилардан кўра кучлироқ улуғладилар. Учинчи авлод келгач: «Илгаригилар буларни бекорга улуғламаганлар, Аллоҳ ҳузурида уларнинг шафоатларини умид қилганлар», дейишиб, уларга сиғинишни бошлашди. Аллоҳ таоло Нуҳни пайғамбар қилиб юборгач ва сувга ғарқ қилган кишиларни ғарқ қилгач, сув мазкур бут-санамларни оқизиб, Жиддага олиб бориб ташлади. Сув кетганидан сўнг улар соҳилда қолдилар ва шамол учириб келган қумлар остида қолиб кетдилар. Амр ибн Луҳай коҳин эди, жини бор эди. Бир куни жини унга: «Тезда йўлга чиқ, Тиҳомадан Жиддага бор, у ерда бут-санамларни топасан. Уларни Тиҳомага келтир, қўрқма. Арабларни уларга сиғинишга чорла, ижобат қилишади», деди. У Жиддага бориб, санамларни чиқариб олди, сўнг уларни Тиҳомага келтирди. Ҳаж мавсуми бўлганда одамларни уларга сиғинишга чақирди (Мухтасар ас-сийра: 48-б).\n Уларда Иброҳим алайҳиссалом динининг Байтуллоҳни улуғлаш ва тавоф қилиш, ҳаж ва умра, Арафот ва Муздалифада вуқуф қилиш, ҳайвонларни ҳадя (қурбонлик) қилиш каби қолдиқлари сақланиб қолган эди (Мухтасар ас-сийра: 71-б).\n Имом Бухорий «Саҳиҳ»ида Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилишларича, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Амр ибн Луҳай ал-Хузоъийни дўзахда ичакларини судраб юрганини кўрдим, у биринчи бўлиб соибаларни (чорва ҳайвонларни) бутларга атаб қўйиб юборган киши эди». Бир лафзда: «ва Иброҳимнинг динини ўзгартирган эди». Ибн Исҳоқдан ривоят қилинган лафзда: «У биринчи бўлиб Иброҳимнинг динини ўзгартирган ва васан (бут)ларни ўрнатган киши эди… Низор иҳлолида айтарди: «Лаббайкаллоҳумма лаббайк, лаббайка ла шарика лака, илла шарийкан ҳува лак, тамликуҳу ва малак» (Маъноси: «Лаббай сенга эй Аллоҳим, сенинг фақат биттагина шеригингдан бошқа шеригинг йўқ, сен унга ҳам, у эга бўлган нарсаларга ҳам эгасан) (Мухтасар ас-сийра: 48-б).\n Мутобақа далолати ҳақида юқорида айтиб ўтилди.\n Тазаммун ва мутобақат\nмаънолари ҳақида юқорида айтиб ўтилди.


Тақвимлар тарихига бир назар | www.ziyouz.uz\nБош саҳифа АжойиботларТақвимлар тарихига бир назар\nЧоп этилган 11.03.2017 19.01.2017 МуаллифZiyouz.uz\nЙил, ой, ҳафта ва кунлар ҳисобини юритиш тизими арабчада тақвим (тўғрилаш, тўхтатиш, баҳолаш сўзларидан олинган), лотинчада календарь (аслида “қарз дафтари”дан келиб чиққан) деб аталади. У Қуёш, Ой ва сайёраларнинг кўринма ҳаракатига, кун билан тун алмашинувига, Ой ўзгариши ва йил фаслларининг даврий равишда такрорланишига асосланади.\nЎтмишда муҳим воқеа-ҳодисаларни бир ипга кетма-кет тизиб чиқишда асқатадиган тақвимлар ва тақвимбошилар кўп бўлган. Ҳар қайси миллат ўз ижтимоий-сиёсий фаолиятидаги энг жиддий тарихий эврилишлар даврини ўзи учун бошланғич деб билган. Масалан, қадимги турклар ва ибронийлар хилқатни, яъни дунёнинг яратилишини, мисрликлар самода Сириус юлдузининг кўриниши ёки Нил дарёси тоша бошлашини, юнонлар олимпиада ўйинларини, римликлар Рим шаҳри қурилишини, христианлар милодни, қадимги араблар Фил санасини, мусулмонлар ҳижратни тақвимбоши сифатида танлашган. Лекин бу манбалар барча миллатлар учун муштарак бўлмагани туфайли вақт ўтиши билан аксарияти унутилиб, фақат милод ва ҳижрат бошланғичлари қолган.\nҲамал (Қўзичоқ) — 22 март – 21 апрель. Савр (Ҳўкиз) — 22 апрель – 21 май. Жавзо (Эгизаклар) — 22 май – 21 июнь. Саратон (Қисқичбақа) — 22 июнь – 21 июль. Асад (Арслон) — 22 июль – 21 август. Сунбула (Бошоқ) — 22 август – 21 сентябрь. Мезон (Тарози) — 22 сентябрь – 21 октябрь. Ақраб (Чаён) — 22 октябрь – 21 ноябрь. Қавс (Ўқ-ёй) — 22 ноябрь – 21 декабрь. Жадий (Тоғтака) — 22 декабрь – 21 январь. Далв (Сувчи) — 22 январь – 21 февраль. Ҳут (Балиқ, Наҳанг) — 22 февраль – 21 март.\nЯна бир гап. Қадим туркий халқларда ҳам ойлар 12 бурж номи билан юритилган. Шунингдек, ҳамал, савр, жавзо ойларидан иборат баҳор фасли буржи обий, саратон, асад, сунбула ойларини қамраб олган ёз фасли буржи норий, мезон, ақраб, қавс ойлари кирувчи куз фасли буржи бодий, жадий, далв, ҳут ойларидан иборат қиш фасли буржи ҳокий деб аталган.\nУнинг қисқача тарихи қуйидагича: Ислом динининг буюк пайғамбари Муҳаммад саллаллоҳу алайҳи васаллам милодий 632 йил 27 майда вафот этади. Ўша куниёқ Мадинада ислом халифалиги тузилади. Кейинчалик турли номларда то 1923 йил 3 мартгача қарийб ўн уч аср ҳукм сурган бу салтанатнинг Хулафои Рошидин аталмиш дастлабки босқичида ҳазрати Умар ўн йил иккинчи халифа вазифасини ўтайди. Бир куни мулозимлари унга шаъбон ойида тўланиши зарур қарзлар дафтарини кўрсатишади. Халифа “Бу қайси шаъбон ойи – бултургими ёки бу йилгими?” деб сўрайди, бироқ жўяли жавоб ололмайди. Негаки, ўша кезлар мусулмон дунёсида ҳужжатларга сана қўйилмасди. Орадан кўп ўтмай Жазира волийси Абу Мусо иккита ёзма буйруқ олади. Олади-ю, боши қотади. Сабаби, улар ўзаро мувофиқ келмасди. Устига- устак, санаси йўқлиги туфайли қай бири олдин, қай бири кейин битилганини ажратиш мушкул эди. Абу Мусо бу мавҳумликни бартараф этиш илинжида халифага мурожаат қилади.\nЎз навбатида, ҳижрий ҳисоб ҳижрий-қамарий ва ҳижрий-шамсий йилга бўлинади. “Қамарий” (“қамария”) арабча сўз бўлиб, ўзбекчада “ойга тааллуқли” деган маънони англатади. Қадимги миллатлар тақвимда қамарий йилни кўпроқ қўллашган. Унга Ойнинг Қуёш атрофидаги ҳаракатида кетма-кет келган иккита бир хил фазаси, соддароқ қилиб айтганда, муайян ой пайдо бўлган кундан янги ой туғилгунга қадар ўтган вақт – 29 кун 12 соат 44 дақиқа 3 сония асос қилиб олинган. Демак, 12 ойдан иборат бир қамарий йил 354,36702 кунга тенгдир. Шу боис оддий қамарий йилнинг тоқ ойлари 30 кундан, жуфтлари 29 кундан, жами эса бутун ҳолда 354 кундан иборат бўлади. Айни чоғда, 354 кундан ортган қолдиқ (0,36702) уч йилда бир кеча-кундуздан ошгани сабабли ўртача уч йилда бир марта қамарий йил узунлиги 355 кун қилиб белгиланади ва арабчада кабиса йил (тўлиқ йил) деб аталади.\nҲозир араб мамлакатларида фойдаланиладиган қамарий тақвим ХХ асргача асосий аҳолиси мусулмон бўлган бошқа мамлакатлар қатори бизнинг ўлкамизда ҳам қўлланган. Ундаги ойлар ҳар йили шамсий ойлардан 11 кун эрта келади. Инчунин, фақат 33 йилда бир бор эски ўрнига қайтиб, ўзига хос давра қуради. Ислом дунёси рўза, ҳайит, ҳаж каби диний ибодатлар важидан ҳижратга оид шамсий йил ҳисобини эмас, балки қадимги арабларнинг қамарий йил ҳисобини ишлатишган ва уни ҳижрий-қамарий дейишган.\nМуҳаррам (тақиқланган, муқаддас) – биринчи ой, 30 кун. Исломдан аввал ҳам арабларда табаррук саналган бу ойда қабилалараро уруш-жанжаллар ва қон тўкишлар маън қилинган.\nРамазон (рўза ойи) – тўққизинчи ой, 30 кун. У Муҳаммад пайғамбарга Қуръони Карим ваҳий қилина бошланган муқаддас ой ҳисобланади ва мусулмонларга рўза тутиш буюрилади. Рўза тутиш эса ҳижратнинг иккинчи йилидан бошланган.\nКўҳна Рим тақвимида ҳам бир йил қадимги мисрликларнинг шамсий тақвимидагидек 365 кун деб олинган ва унинг ойларга бўлиниши янада мураккаблашган. Устига-устак, боя эслатганимиздек, иккала тақвимда ҳам йил узунлиги тропик йилдан тахминан 6 соат қисқалиги билан ажралиб турган. Шул сабаб баҳорги тенг кунлик ҳар тўрт йилда бир кунга сурилиб, айрим чалкашликларга сабаб бўлган. Рим ҳукмдори Гай Юлий Цезарь уларга барҳам бериш ниятида милоддан аввалги 46-йилда юнон астрономи Созиген таклифи бўйича тақвимга ўзгартиришлар киритган. Унга кўра, ҳар тўрт йилдан бири 366 кунлик (кабиса) йил сифатида қабул қилинган. Йил 12 ойга бўлиниб, тоқлари 31 кун, жуфтлари 30 кун, февраль ойи эса оддий йилларда 28 кун, кабиса йилда 29 кун қилиб белгиланган.\n← Аввалги Аввалги Наргиза Асад. Кўзмунчоқ (ҳикоя)\nКейинги → Кейинги: Эшқобил Шукур. Ватан бу (видео)


Оқ уй: АҚШ ва Россия президентлари учрашиш имкониятини муҳокама қилишди\nДональд Трамп ва Владимир Путин 20 март куни телефон орқали сўзлашувда биргаликда учрашув ўтказиш имкониятини муҳокама қилишди. Бу ҳақда Оқ уйнинг матбуот котиби Сара Сандерснинг хабарида сўз юритилмоқда.\nАҚШ президенти ва Россия президенти учрашув ўтказиш мумкин бўлган жой, жумладан Оқ уйни ҳам муҳокама қилишгани таъкидланмоқда. Сандерс Америка ва Россия етакчилари учрашадиган эҳтимол тутилган санани кўрсатиб ўтмади ва бундай учрашув “яқин келажакда” бўлиб ўтиши мумкинлигига аниқлик киритди, холос.\nТрамп Путинга учрашишни таклиф қилгани ҳақида авалроқ Россия президентининг маслаҳатчиси Юрий Ушаков хабар берганди. У “Скрипаль иши” ва ўзаро дипломатларни чиқариб юбориш туфайли президентларнинг учрашуви борасидаги музокаралар қийинлашганини таъкидлади..\nТрамп ва Путиннинг телефондаги сўзлашуви Америка томонининг ташаббусига кўра бўлиб ўтди. Ўшанда АҚШ президенти Путинни президент сайловидаги ғалабаси билан табриклади. The Washington Post маълумотларига қараганда, Оқ уй Трампга бундай қилмасликни тавсия этган ва суҳбатни "Скрипал иши"ни муҳокама қилишдан бошлашни маслаҳат берган. Ўшанда АҚШ президенти твиттерда Россия билан яхши муносабатда бўлиш “ёмон эмас, яхши” эканлигини ёзганди .\n26 март куни Вашингтон Буюк Британияда МРБ собиқ офицери Сергей Сергей Скрипаль ва унинг қизи Юлиянинг заҳарланишига жавобан 60 нафар россиялик дипломатни чиқариб юбориш ва Сиэтлдаги консулликни ёпиб қўйшга қарор қилди. Бунга жавоб тариқасида Москва 60 нафар Америка дипломатини чиқариб юборди ва Санкт-Петербургдаги консулликни ёпиб қўйди.


10 Апрель 2018 14:26 2397\nBroadcasting Board of Governors деган ташкилот бор АҚШда. “Ахборот тарқатув бошқарувчилари кенгаши” сўзма-сўз таржима қиладиган бўлсак. 1953 йилдан 1999 йилгача АҚШ ташқи тарғибот агентлиги сифатида фаолият юритган. Бу ташкилотнинг бюджети салкам бир миллиард АҚШ долларига тенг. Ўз ичига бизга яхши таниш бўлган, “холисликларидан” инсоннинг сочи тикка бўладиган “Озодлик” ва “Америка овози” каби ОАВларни бирлаштиради. АҚШнинг манфаатлари учун хизмат қилади. Бундай бошқа ҳеч қандай мақсад вазифаси йўқ. Бу ОАВ деб аталмиш тарғибот машиналарининг асосий истаги “Демократия ҳамда инсон ҳуқуқлари” деган шиорлар билан АҚШнинг чизиғидан юрмаган давлатлар ичида жамиятни бузишга, мавжуд ҳукуматни обрўсизлантиришга, турли бўҳтонлар билан давлат тузумига қарши ғоялар шакллантиришга уриниш экани дунёнинг кўплаб мамлакатларида очиқ эътироф этиб келинади.\nМатериалларини бироз ўраб-чирмаб бериш услубида иш олиб борувчи “Америка овози”дан фарқли равишда “Озодлик” деб аталмиш ташкилот очиқ бўҳтон-ғийбат йўлини ўзига ёндашув қилиб танлаганини ҳаммамиз яхши биламиз. “Пашшадан фил ясаш”, хусусий ҳолатни умумий ҳолат шаклида бериш, “кимлигини айтишни истамаган манба” имзоси остида фантазиялари етган ҳолатда тўқима материаллар эълон қилиш, атайин ёлғон хабар тарқатиш (дезинформация) каби усуллар билан иш ташкил этувчи “Озодлик”нинг асл башараси кўпчиликка аён.\n“Озодлик”дан навбатдаги сассиқ гап келди: “Чириган картошка сотишга мажбурланган дўконлар 3000000 сўмдан зарар кўрди” деган сарлавҳа Намангандан материал эълон қилинди. Айнан материалдан цитата келтирсак: "Наманган шаҳар озиқ-овқат агро-экспорт" ширкати ўзига қарашли ўнга яқин дўконнинг ҳар бирига бир тоннадан чириган картошка ва икки тоннадан айниган пиëз сотиш мажбурияти юклади. Озодлик билан суҳбатлашган дўкончилар маҳсулотлар чиригани боис, сота олмасдан зарар кўрганлигини айтишди.”\n“Мавзуни ўрганиш жараëнида” “Озодлик” мухбири мамлакат омборларида «захира» сифатида сақланаëтган картошка ва пиëзнинг кунлар исиши билан чирий бошлагани боис, дарҳол сотувга чиқарилганини аниқлабди ҳатто.\n“Озодлик” мавзуни океанортида туриб ўрганганга ўхшайди. Чунки Наманганга келиб ўрганадиган мавзунинг ўзи йўқда! Биз янада масалага аниқлик киритиш учун Наманган шаҳрининг Юқори Ровустон ҳудудида жойлашган «Наманган озиқ-овқат агро экспорт»га қарашли совуқхонага йўл олдик. Ҳа, омборга эмас, совуқхонага, бу жиҳатни “Озодлик”ка айтиб қўяйлик, кейинги материалларда фойдалансин, картошка-пиёз омборда эмас, махсус совуқхоналарда сақланади Наманганда. Кунлар исишининг совушининг ҳеч қандай аҳамияти йўқ жойда, яъни.\n«Наманган озиқ-овқат агро экспорт» корхонаси бу йил учун 1500 тонна картошка, 900 тонна пиёз, 1300 тонна сабзи заҳираси ташкил қилган экан. Ҳозирда сақлаш ҳудудида бир кило ҳам пиёз қолмаганининг гувоҳи бўлдик. Картошканинг эса 180 тоннаси ҳали ушлаб турилибди. Чириган-ачигани борми деб қопларни очиб ҳам кўрдик, балки океанортида “ҳамкасабаларимиз” ЦРУдан олган маълумотга таянган бўлса ажаб эмас дея. Йўқ, бирорта ҳам чириган картошка топмадик. Бизнинг ташрифимиздан энг ҳайрон қолган эса, «Наманган озиқ-овқат агро экспорт»нинг ходимлари бўлишди. “Озодлик”нинг материалини қисқа баён қилганимизда эса, кулгидан ўзини тутолган қолмади.\nСабабини суҳбат чоғида кейин билдик. Магарки, «Наманган озиқ-овқат агро экспорт»нинг асосий фаолият мақсади тижорат эмас, бозорда нарх мутаносиблигини ушлаб туриш, ўз заҳирасидаги маҳсулотларни тижорий нархлардан арзон равишда сотиш шахобчалари ташкил этиш орқали спекуляциянинг олдини олиш экан. Ҳаттоки шу ҳам маълум бўлдики, бу корхонага қарашли дўконлар сони 10 га яқин эмас, нақ 78 та экан. Бироқ...\n“Озодлик”нинг материалидаги энг “қовун” жойига эътибор қаратамиз: 1. «Наманган озиқ-овқат агро экспорт»га қарашли дўконлар”. 2. 2500 сўмдан берилган деб иддао этилаётган чириган картошка ва пиёз. 3. Ишдан бўша деган таҳдид....\nЭнди қаранг, қовушмаяпти-а! Хўш бу дўконлар «Наманган озиқ-овқат агро экспорт»га қарашли бўлса ва уларни юритаётганлар маошли ходимлар бўлса, унда ким қанақа зарар ҳақида гап боряпти? Йўқ, зарар ёки фойда кўриши мумкин бўлган тадбиркорлар ҳақида гапирадиган бўлсак, унда ишдан бўшатиш масаласи нима?\nСаволми, савол! Масалага «Наманган озиқ-овқат агро экспорт» бош мутахассиси Наримон Камолов ойдинлик киритади:\n- Корхонамиз аҳолига имтиёзли нархларда сотиш белгиланган саккиз хил турдаги маҳсулотларни етказиш учун масъул ҳисобланади. Биринчи январдан бошлаб бу рўйхатдан ёғ чиқариб ташланди. Хўш, энди дўконларга келсак. Биз бу маҳсулотларни тарқатиш учун МФЙ томонидан тавсия этилган, ташкил этилган бироқ фаолият юритишга қийналган савдо дўконларидан фойдаланамиз. Белгиланган маҳсулотларни етказиб берамиз, улар биз қатъий белгиланган нархда сотиб, сотилган қисмининг пулини топширишади, қолгани сотувда туради. Бунинг эвазига уларга ойлик маош тўлаймиз. Яъни улар меҳнат шартномаси асосида биз томонимиздан берилган маҳсулотни реализация қилишади. Ўртада улар томонидан зарар ёки фойда деган ҳолат мавжуд эмас. Бу дўконларда бизнинг маҳсулотларга қўшимча равишда истаган бошқа товарларни сотишлари, ўзларига қўшимча даромад олишлари мумкин. Ҳаттоки, “Озодлик”ка мавзу бўлган картошка-пиёзни ҳам. Лекин бу эркин тижорат шаклига биз билан бўлган меҳнат муносабатларининг алоқаси ҳам йўқ. Истаса маҳалласидаги фермердан олиши мумкин, қўлидан келса чет элдан импорт қилиши мумкин. Уларга фойда қаердан келишини ўзлари билишади албатта.\nБиздаги картошканинг сифатини кўрдингиз, янги терилгандай турибди. “Кунлар исиши туфайли совуқхонада чириган картошка-пиёзни” қандай тасаввур қилган бу айтган мақолангиз муаллифлари, билмадим. Лекин бу картошка юқорида таъкидлаганимиздек захира картошка, яъни бу дўконларда сотилиши умуман мумкин бўлмаган товар. Давлат захирасининг асосий мақсади фойда кўзлашни эмас, тақчилликни истисно қилишни назарда тутади. Шу жиҳатдан захира шакллантирилиши учун ноль фоизли кредит билан таъминланиб келамиз.\nХулласкалом, «Наманган озиқ-овқат агро экспорт»га қарашли омборда чириган картошка тополмадик. Ўйланиб қолдик, балкида чириган Наманганнинг картошкаси эмас “Озодлик”нинг журналистикасидир?\n2017-03-30 23:50:16 3955\n2017-02-08 10:52:07 1387


Россияда тожикистонлик муҳожирларнинг беш ёшли қизини ўлдириш бўйича суд жараёни қайта бошланади\nБеш яшар тожик қизи Ҳуваидо Тиллозодани ўлдиришда айбланувчи устидан суд жараёни 20 ноябрь куни давом этади.\nМосква вилоят суди Ҳувайдо Тиллозода оиласига суд жараёни яқинда қайта бошланиши тўғрисида хабар берди. “Айбланувчи Александр Семин ақли расо деб топилди, биз Смоленск психиатрия шифохонаси шифокорларининг хулосасини олдик”, — дейди Ҳуваидонинг отаси Абдусалом Саидов.\nМаълум бўлишича, Ҳувайдо Тиллозодани ўлдиришда айбланувчи судга келтирилади. Ҳувайдо Тиллозодани ўлдириш бўйича суд мажлиси Россия Федерациясидаги Тожикистон элчихонаси назорати остида бўлиб ўтади.\n2018 йил 22 июль куни беш яшар тожик қизи Ҳуваидо Тиллозода ўз Серпуховдаги уйининг ҳовлисида ўғирланган. Бир неча соат қидирилган қизалоқ эртаси куни фабрика темир йўлидан топилди. Қутқарувчилар Хувайдонинг жасадини спорт зали сумкасига солинган ҳолатда топдирлар. Суд-тиббий экспертизаси шуни кўрсатдики, қиз зўрланган ва кейин пичоқ билан ўлдирилган.\nҚотилликда айбланиб, Серпуховда тожикистонлик муҳожирлар оиласига яқин жойда яшаган 28 ёшли Александр Семин ҳибсга олинган. Кейинчалик маълум бўлишича, маҳаллий аҳоли Семин устидан полицияга шикоят қилишган: 2017 йилда Серпуховнинг яна бир фуқароси эркакни кичик қизига қарши «ноқонуний хатти-ҳаракатлар қилганликда» айблаган.\nАлександр Семин ҳали судланмаган: бу вақт давомида у психиатрия клиникасида бўлган. Суд мажлисидан олдин беш маротаба Смоленск психиатрия шифохонасидан қисқа матнли гувоҳнома келди: унда Семин руҳий ҳолати туфайли суд мажлисида қатнаша олмаслиги айтилган.\nХувайдонинг оиласи қотил жавобгарликдан қочишга уринаётгани ва руҳий касалликка дучор бўлмаганига амин. Қизалоқнинг отаси Абдусалом Саидовнинг таъкидлашича, ҳибсга олингандан кейин эркак қандай қилиб одатдагидек ўз адвокати билан гаплашаётганини кўрган. У Семин нима қилаётганидан хабардор эди, деб ҳисоблайди ва энди у қамоқни иложи борича узоқроққа қолдириш учун шунчаки вақтдам ютишга ҳаракат қилган.\nЭслатиб ўтамиз, ўтган йилнинг апрель ойида Серпухов шаҳар суди 24 апрелда Россиянинг Серпухов шаҳридаги собиқ маҳаллий милиция инспектори Георги Кузнетсовни 10 ой ахлоқ тузатиш ишлари жазосига ҳукм қилди ва уни ички ишлар органларида икки йилга ишлашни тақиқлади. Кузнетсов беш ёшли тожик қизини шафқатсизларча ўлдиришга олиб келган Россия Федерацияси Жиноят кодексининг 293-моддаси 1-қисми (эҳтиётсизлик) билан айбдор деб топилди.\nУшбу фожиадан сўнг дарҳол Тожикистон Ташқи ишлар вазирлиги Россия ТИВга беш ёшли Хувайдо Тиллозодани шафқатсизларча ўлдирилиши муносабати билан нота юборди ва Россияни «болага қарши ушбу ваҳший жиноятни пухта текширишга» чақирди.\nФуқаролик жамиятини ривожлантириш ва инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича Президент кенгаши ушбу жиноят жабрланган томоннинг миллати, фуқаролиги ва диний мансублигидан қатъий назар тергов қилинишини билдирган ҳолда, ҳуқуқбузар қаттиқ жазоланишига ишонч билдирди.


Тойлоқда партиянинг оммабоп тарғибот тадбири ўтказилди | O'zLiDeP\nТойлоқда партиянинг оммабоп тарғибот тадбири ўтказилди\nO‘zLiDeP Тойлоқ туман Кенгаши ташаббуси билан ҳудуддаги истироҳат боғида “Янги Ўзбекистонни бирга қурамиз” шиори остида тарғибот тадбири ўтказилди.\nУнда партия электорати вакиллари тадбиркор ва фермерлар, сайловда илк бор иштирок этувчи ёшлар ҳамда партиянинг вилоят ва туман Кенгаши фаоллари иштирок этди.\nТадбирда сўзга чиққанлар, Ўзбекистон муҳим сиёсий жараён — Олий Мажлис Қонунчилик палатаси ва маҳаллий кенгашлар сайлови арафасида турганлиги, айни кунларда мамлакатимизда партиялар ўртасида соғлом рақобат, халқчил ғоялар кураши бошланганлигини алоҳида эътироф этишди.\n–Бу йил Ўзбекистон Либерал-демократик партияси ҳам сайловолди жараёнларида янгича ғоя, янгича қарашлар билан кириб бормоқда. “Давлат ҳам, ислоҳотлар ҳам, аввало, инсонга хизмат қилиши керак”. O‘zLiDeP айни кунларада ана шу ғоя билан сиёсий саҳнага чиқмоқда. Инсон манфаати, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари, энг аввало, эркинлик шароитида рўёбга чиқади. Эркинлик, эркин ривожланиш инсоннинг салоҳияти, иқтидорини рўёбга чиқаришининг бош асосидир, – дейди партия Тойлоқ туман Кенгаши раиси Зиёдулла Авазов.\nТадбирда сиёсий партиялар, сайловлар, депутатлар фаолиятига оид қизиқарли викторина ўйинларини ташкил этилди. Саволларга тўғри жавоб берган ёшларга партиянинг эсталик совғалари топширилди.


Хитойда куёв ўз тўйига 200 нафар сохта "қариндоши"ни етаклаб келди\n17:54 / 02.05.2017\nФото: SHAANXI TV\nХитойда ўз тўйида икки юз кишини унинг қариндошлари деб таништириш мақсадида ёллаган куёв қўлга олинди. Бу ҳақда BBC News хабар бермоқда.\nКелин қариндошлари ёлғонни осонгина фош қилишган, сабаби кўпчилик меҳмонлар куёвни қаердан танишларини тушунтира олишмаган. Бундан ташқари, маросимга унинг ота-онаси келмагани ҳам шубҳани кучайтирди.\nКейинчалик маълум бўлишича, куёв меҳмонлари пулга ёлланган экан. У тўйда иштирок этиш учун ҳар бир инсонга 80 юандан тўлаб берган. Баъзилар такси ҳайдовчилари эканликларини тан олишган бўлишса, бошқалар талаба бўлган.\nЁлғон нима учун керак бўлгани тушунарсизлигича қолмоқда. Келиннинг айтишича, уч йиллик муносабатлар вақтида куёв қандайдир ёлғон ишлатганини бирон марта ҳам пайқамаган.\nХитой ОАВ томонидан билдирилган тахминларга кўра, куёв келиннинг ота-онаси уни камбағаллардан эканини айтишганидан сўнг, сохта қариндошларни ёллашга қарор қилган. У ҳақиқий қариндошлари ва дўстларини шу тариқа шармандаликдан сақлаб қолмоқчи бўлган.


Адлия вазирлиги томонидан ташкил этилган мазкур тадбирда парламент аъзолари, вазирликлар, суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар масъул ходимлари, давлат ҳамда хўжалик бошқаруви органлари ва уларнинг юридик хизмати раҳбарлари, олий таълим муассасалари профессор-ўқитувчилари, халқаро ташкилотлар, нодавлат нотижорат тузилмалари, оммавий ахборот воситалари вакиллари қатнашди.\nМамлакатимизда мустақилликнинг дастлабки кунлариданоқ барча жабҳада қонун устуворлиги ҳамда қонунийликни таъминлаш, демократик қадриятларни қарор топтириш давлат сиёсатининг асосий йўналишларидан бири сифатида белгиланди. Ўтган йилларда ушбу стратегик вазифани ҳаётга изчил татбиқ этиш юзасидан кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилди. Давлатимиз раҳбари Шавкат Мирзиёевнинг 2016 йил 21 октябрдаги “Суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилиш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони бу жараённи янги босқичга олиб чиқди.\nМазкур Фармонда давлат органларида юридик хизматни ривожлантириш асосий вазифалардан бири сифатида белгилаб берилди. Президентимизнинг “Юридик хизмат фаолиятини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги яқинда қабул қилинган қарори ушбу вазифалар рўёбида амалий қадам бўлди.\nЯнги қарор билан давлат органлари ҳамда ташкилотлари фаолиятида қонунийликни янада мустаҳкамлаш мақсадида юридик хизматларнинг роли ва жавобгарлиги кучайтирилди. Эндиликда давлат органлари ҳамда ташкилотларида, шу жумладан, ҳудудий тузилмаларида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланадиган минимал меъёр ва мезонларга асосан, мажбурий тартибда юридик -хизматлар ташкил этилади. Ушбу хизматнинг штат бирликлари қисқартирилишига асло йўл қўйилмайди.\nТаъкидлаш керакки, адлия органларининг юридик хизматлар фаолиятини мувофиқлаштириб бориши билан боғлиқ масъулияти ҳам ошди. Айниқса, давлат органлари ҳамда ташкилотларида юрисконсультларни лавозимига тайинлаш ва озод этиш масалалари мажбурий тартибда адлия органлари билан келишилиши шартлиги ҳамда масъулиятсизликка йўл қўйган ташкилот ва юридик хизмат ходимларига нисбатан интизомий иш юритишни қўзғатиш ташаббуси билан чиқиш ҳуқуқи адлия идораларига берилиши соҳада ишлар самарадорлигини янада оширишга хизмат қилади.\nҚарорда соҳани тажрибали ҳамда етук кадрлар билан тўлдириш ва улар малакасини ҳар уч йилда камида бир марта оширишлари учун зарур молиявий-ташкилий механизмлар белгилаб қўйилганлиги эътиборга молик яна бир жиҳатдир.\n— Очиғи, юридик хизмат ходимларининг моддий таъминот даражаси бу ишга олий юридик маълумотга ҳамда амалий тажрибага эга кадрларни жалб этишга тўсқинлик қилиб келаётган эди, — дейди Юристлар малакасини ошириш маркази директори Асқар ўафуров. — Мисол учун, айни пайтда давлат органлари ва ташкилотларида юридик хизмат штат бирликлари сони 3,3 мингдан ортиқ бўлса-да, амалда фаолият юритаётган юристлар сони қарийб 2,6 минг нафарни ташкил қилади. Штат бирликларини белгилашда кўпинча ички имконият ҳисобга олинган. Ҳолбуки, шундай вазирлик ҳамда идоралар борки, уларда кўплаб норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилиниб, минглаб ходимлар ишласа-да, бир ёки икки нафар юрист лавозими жорий этилган. Эндиликда юридик хизмат фаолиятини такомиллаштиришга қаратилган қарор ижросининг таъминланиши бу каби муаммоларни бартараф қилиш имконини яратади.\nАнжуманда қарорнинг мазмун-моҳияти, норма ижодкорлигини янада такомиллаштиришда юридик хизмат иштирокини кенгайтириш, судларда хўжалик низоларини кўришда уларнинг ролини кучайтириш билан боғлиқ масалалар бўйича маърузалар тингланди. Юрисконсультларнинг малакасини ошириш чора-тадбирлари ҳақида ҳам сўз юритилди.\nБилдирилган фикр-мулоҳазалар асосида тегишли тавсиялар ишлаб чиқилди.\nМазкур рукндаги бошқа мақолалар: « Электрон табло автобуслар ҳаракатини реал вақт режимида кузатиш имконини бермоқда\tЮрт тақдирига масъуллик ва жавобгарлик ҳисси »


Ўзбекистонда қиш-баҳор мавсуми учун 660 минг тонна қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари захираси яратилади\nЖамият Дунё Футбол Мутолаа Жиноят Савол-жавоб Шоу-бизнес Hi-tech Lady Саломатлик Мозийдан садо Ҳидоят сари Ўзбекистонда қиш-баҳор мавсуми учун 660 минг тонна қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари захираси яратилади\t15:05, 01 ноябрь\t“Ўзбекозиқовқатзахира” уюшмаси раиси Зафар Файзиев бу йилги мавсумда мамлакатимиз аҳолиси учун қиш-баҳор ойларида талаб этиладиган асосий турдаги қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ҳажми, уларни экспорт қилиш имконияти, маҳсулотларни сақлаш учун қурилаётган совутгичлар хусусида ЎзА мухбирига қуйидагиларни гапириб берди:\nУнинг айтишича, 2016-2017 йил қиш-баҳор мавсуми учун асосий турдаги қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг 660 минг тонналик захирасини яратиш чоралари кўрилмоқда. 175 минг тонна картошка, 139 минг тонна пиёз, 46 минг тонна бошқа сабзавотлар, 105,8 минг тонна мева шулар сирасидан. Бозорларда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг танқислиги ва нархлар ошишининг олдини олиш мақсадида совутгичли омборхоналарда керакли миқдорда асосий озиқ-овқат маҳсулотлари жамғарилди. Бунинг учун зарур бўлган 93 миллион сўмнинг 38,4 миллиони корхоналарнинг ўз маблағлари, қолган қисми тижорат банклари кредитлари эвазига молиялаштирилди.\nОмборлар мавсумга талаб даражасида тайёрланса, аҳолини келаси пишиқчилик мавсумига қадар сифатли қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари билан узлуксиз таъминлаш имкони яратилади. Корхоналардаги илиқ ва салқин омборхоналар, совутиш ва музлатиш камераларида маҳсулотларни янги ҳосил пишиб етилгунча бемалол сақлаш мумкин. Тухум, гўшт ва сут маҳсулотлари совутиш камераларида, алоҳида ҳарорат талаб қилмайдиган дуккакли дон, макарон, чой, шакар, қандолат каби маҳсулотлар омборларда сақланади. Маҳсулотлар сифати, совутгич ва омборлар ҳарорати тўла назорат қилиб борилади. 2011-2016 йилларда бу йўналишда қарийб 70 миллиард сўм йўналтирилиб, умумий сиғими 68 минг тоннага тенг бўлган элликдан зиёд совутгичли камералар фойдаланишга топширилди. “Наманганулгуржисавдоинвест”, “Қашқадарётижоратсавдо” жамиятларидаги ҳар бири 3 минг тонналик, “Бекободгўштсутсавдо”даги 2 минг тонналик, “Фарғонагўштсутсавдо”даги 4,2 минг тонналик омборлар шулар жумласидандир. Уюшма корхоналари ва шаҳарларда жамғарилган 330 минг тонна қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари мазкур омборларда сифатли сақланиб, қиш-баҳор ойларида ички бозорга пешма-пеш етказиб берилмоқда. Шу йилнинг ўтган даврида уюшма корхоналарида 4 минг тонналик совутгичли сиғим ишга туширилди. Натижада юртимизда фойдаланишга топширилган бундай объектларнинг умумий ҳажми 98,5 минг тоннага етади. Бу борадаги ишлар келгусида ҳам изчил давом эттирилиб, 2016-2020 йилларда 325 минг тонналик совутгичли замонавий омборхоналар ишга туширилиши режалаштирилган.\nАгар жорий йилнинг тўққиз ойида савдо корхоналари ва бошқа истеъмолчиларга 581,5 миллиард сўмлик ун, ўсимлик ёғи, шакар, гуруч етказиб берилган бўлса, шундан 123,3 миллиард сўмлиги узоқ, тоғли ҳудудлардаги истеъмолчиларга жўнатилди.\nДиққат, диққат! "Даракчи"нинг Telegram’даги расмий каналига аъзо бўлиб, янгиликлардан баҳраманд бўлинг! Криштиану Роналду 2015 йилда қанча даромад топгани маълум бўлди\t“Челси” бош мураббийи ва икки нафар футболчиси ноябрь ойида АПЛда тенгсиз бўлишди\tПрезидент сайловининг натижалари эълон қилинди\tДунёнинг энг кекса Сиам эгазаклари Ронни ва Доннининг бошқаларни илҳомлантирувчи ҳаёти\t«Эрталаб пул берсам, барака кетадими?»\tПарвиз Фаттоев кўп сонли мухлисларнинг танқидларига дангал жавоб қайтарди\tОтправить


8 Апрель 13:42\nКоронавирус: 8 та ҳудуд «қизил» зонада қолмоқда Қозоғистонда ўтган бир кунда 2229 кишида коронавирус аниқланди Олимлар Анголада 34 та мутацияга эга коронавируснинг янги штаммини аниқлади\n«Ҳурматли пойтахт аҳолиси ва меҳмонлари! Жамиятимиз учун муҳим диний байрам - муборак Рамазон ойи яқинлашмоқда. Бу мамлакатимизнинг кўплаб фуқаролари учун жуда муҳимдир. Биз шаҳарнинг барча фуқароларидан байрамларга тушунарли муносабатда бўлишни ва карантин режимига қатъий риоя қилишни илтимос қиламиз. Биз диндорларнинг маънавий ва диний ҳиссиётларини чуқур ҳурмат қиламиз. Бироқ, хавфли вируснинг жиддий пандемияси барчанинг соғлиғига таҳдид солмоқда», - деди у пойтахт мериясида бўлиб ўтган матбуот анжуманида.\nШу муносабат билан Сархат Бейсенова таъкидлашича, Нур-Султан шаҳрининг санитария-эпидемиология назорати бўлими чеклов характеридаги барча чораларни ҳисобга олиш ва уларга риоя қилишни, хусусан, жамоавий тадбирларни, шу жумладан уйда ўтказмасликни тавсия қилади.\n«Шунингдек, сиз оила аъзолари ва дўстларига кечки овқатга келишни ёки бирга вақт ўтказишни исташларига йўл қўймаслигингиз керак. 65 ёшдан катта одамлар хавф остида қолмоқда. Шу муносабат билан биз муборак Рамазон ойида оғиз очарни фақат оила даврасида нишонлашни тавсия этамиз. Пандемия пайтида ижтимоий масофани сақлаш жуда муҳимлигини унутманг. Шунинг учун биз сизни барча тавсияларни бажаришга ва пандемияга қарши курашда масъулият ва бирдамликни кўрсатишга чақирамиз», деди пойтахт бош санитария шифокори.\n#Тиббиёт #Дин #Жамият #ҚР Соғлиқни сақлаш вазирлиги


Қотилликлар содир этган Уругвай собиқ диктатори вафот этди\n19:40 / 28.12.2016\nФото: Mundo Notícia\nУругвай собиқ диктатори генерал Грегорио Альварес чоршанба куни 91 ёшида мамлакат пойтахти Монтевидеодаги марказий ҳарбий госпиталда вафот этди. У 1981-1985 йиллар президент бўлган. Бу ҳақда маҳаллий El Observador газетаси хабар берди.\nАльварес 2009 йилда диктаторлик режими вақтида унинг иштирокида содир этилган қотилликлар учун 25 йилга қамалганди. У амнистияга тушмади ва ҳаётининг сўнгги кунларига қадар ҳибсда сақланган. Диктаторнинг ўлимига миокард инфарктидан сўнг кузатилган соғлиғидаги салбий ўзгаришлар сабаб бўлди.\nЭслатиб ўтамиз, Грегорио Альварес 1971 йилда қуролли кучлар бирлашган қўмондонлиги бошлиғи бўлган. Генерал Альварес 1973 йилда ҳарбий тўнтаришда иштирок этиб, президент Хуан Мария Бордаберрини ҳокимиятдан ағдарган. У 1978 йилда қуруқликдаги қўшинлар бош қўмондони этиб тайинланди ва шу тариқа норасмий тарзда ҳарбий ҳукумат раҳбарига айланди.\nДиктаторлик режими касаба уюшмалари ва бошқа рақибларига қарши сиёсат олиб борган. Уругвай ҳукумати Лотин Америкасидаги бошқа мамлакатлар режимлари билан биргаликда рақибларини ўғирлаб, уларни қийнашган ҳамда суд ва терговсиз қатл этишган. Альварес 1981 йилда мамлакат президенти этиб тайинланади ҳамда 1985 йилда истеъфога чиқди.1986 йилда эса мамлакатда сўл-марказ кучлари вакили Табаре Васкес президент этиб сайланди ва диктатура вақтидаги жиноятларни тергов қилиш жараёнини бошлаган.\n5 миллион долларга қуриш мумкин бўлган кўприкка 11 миллион доллар сарф қилинди. Натижа эса ажойиб!\n20:30 / 13.03.2018\n22:20 / 07.03.2018\nУругвайда ҳакамлар иш ташлашлари сабабли чемпионат учрашувлари қолдирилди\n08:44 / 25.09.2017


Юнусобод метро линиясида дастлабки бурғилаш ишлари якунланди - Халқ сўзи\n10:59 21 Май 2019 Жамият\nТошкент метрополитенининг Юнусобод йўналишида ёпиқ усулда қурилаётган янги станциялар оралиғидаги туннелнинг биринчи йўналишида узунлиги қарийб 1,5 километрлик бурғилаш ишлари якунланди. Бу ҳақда “Ўзбекистон темир йўллари” ахборот-таҳлилий медиа маркази хабар қилмоқда.\nГерманиядан келтирилган Herrenknecht русумли туннель бурғилаш техникаси ёрдамида 938 комплект темир-бетон ҳалқалар ўрнатилиб, Юнусобод линиясининг “Шаҳристон” бекати билан уланиш учун тайёрланган махсус қисмига етиб келди.\nАйни пайтда пойтахтнинг Юнусобод йўналишида 2-босқич қурилиши давом этмоқда. Янги йўлнинг умумий узунлиги 2,93 километрни ташкил этади. Бугунги кунда метронинг туннель қурилиш-монтаж ишлари очиқ ва ёпиқ усулда олиб борилмоқда. Мазкур ер ости қурилиш ишларида “Кўприкқурилиш трести” унитар корхонасининг 67-Кўприкқурилиш отряди жамоаси томонидан амалга оширилмоқда. Бугунги кунда ушбу объектга 180дан ортиқ малакали муҳандис ва мутахассислар 40га яқин замонавий махсус техника ва механизмларда иш олиб боришмоқда. Туннелнинг очиқ усулдаги қурилишлари деярли якунига етказилди.


«Ақлли технология» Фотимани Зуҳрадан ажрата олади. ЎзМУда яна бир фирибгарлик фош бўлди (фото)\n19:46 / 12.07.2017\nЎзбекистон Миллий университетида эгизаги ўрнига имтиҳонга кирмоқчи бўлган қиз аниқланди. Бу ҳақда университет Қабул комиссияси ахборот хизмати «Кун.uz»га маълум қилди.\nОдатда кўпчилик Фотима ва Зуҳра, Ҳасан ва Ҳусан каби эгизакларни бир қарашда ажратишга қийналади. Чунки улар нафақат ташқи кўриниш жиҳатдан, балки организмининг функционал тузилмаси жиҳатидан ҳам бир-бирига ниҳоятда ўхшаш бўлади. Шу боис ҳам уларни фарқлаш нотаниш одам тугул, ўз таниш ва қариндошларига, ҳатто уларни дунёга келтирган ўз ота-оналарига ҳам баъзи бир қийинчиликларни туғдиради.\nМирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университетида қабул жараёнида замонавий биометрик технологиялар асосида - абитуриентларни назорат қилиш ва бошқариш тизими, шунингдек, қиёфадан танувчи ва бармоқ излари сканери орқали шахсни аниқлашга қаратилган «ақлли технология» қўлланилаётгани ҳақида аввал хабар бергандик.\n2017 йил 12 июль куни ҳам ўзаро ташқи ўхшашликдан устамонлик билан фойдаланмоқчи бўлган Салимова Фотима (фамилия ўзгартирилган) ўз синглиси Салимова Зуҳранинг ўрнига ҳужжатларни ЎзМУнинг Биология йўналишига топшираётган бир вақтда ушбу «ақлли технология» унинг фирибгарона қилмишини фош этди.\nУшбу «ақлли технология» Ўзбекистон Миллий университетининг тажрибали олим ва ёш мутахассисларининг ихтироси ҳисобланиб, 2017-2018 ўқув йили қабул мавсумида ушбу ўқув даргоҳида Республикадаги ягона тизим сифатида эксперимент тарзида қўлланилмоқда.\nЭслатиб ўтамиз, ЎзМУда бўлиб ўтажак тест синовларида ҳам айни шу технология қўлланади. Имтиҳон ўтказилувчи ҳар бир аудиторияга кузатув камералари ўрнатилади ва тест жараёнларининг тўғридан-тўғри намойиши онлайн режимда кенг жамоатчиликка узатилади.\nБу жараёндан кўзланган асосий мақсад - билимли, иқтидорли абитуриентларга ўз билим ва интеллектуал салоҳиятлари билан ўқишга киришларига имконият яратишдан иборатдир.\nМиллий университет ақлли технология\nЭстафета давом этади. Навбатдаги «тасодиф» Миллий университетда