Шукур Холмирзаев. Озодлик (ҳикоя) | www.ziyouz.uz\nБош саҳифа Ўзбек насри онлайн антологиясиШукур Холмирзаев (1940-2005)Шукур Холмирзаев. Озодлик (ҳикоя)\nҲикоялар тўпламининг иккинчи жилди нашрга тайёрланаётган чоғларда Шукур ака: «Озодлик»нинг остига «Набижон Боқийга бағишлайман. Муаллиф» деб ёзиб кўйинг, илтимос», деди. Бу ҳикоя, чамаси, ўн йил бурун «Ватан» газетасида сонма-сон эълон қилинган, лекин ўшанда бағишлов йўқ эди. Чунки ўзим ўша газетада хизмат қилардим, энди тўпламнинг муҳарририман…\nФақат ўқтин-ўқтин лой, қор парчалари титилиб ётган айвонда хотинига нимадир уқтиргани ҳолда туриб қолар, этакларни чулғаган оқликка, рўпарасидан буралиб-шошиб ўтаётган қор сурувига қийналиб боқар, «Тинса эди-е, бас энди-е» деб пичирлар, сўнг ўн қадам энишда эса-да кўринмаётган оғил-қўрага кўз тикиб, қулоқ берарди: моллар тинчми?\n— А, балли, кампир! — деди у эшикдан мўралаганча. — Раҳмат сенга. Отангга раҳмат, энангга раҳмат… Хўш, Полвон ухлаб қолгандир?\n— Ҳе, булбулидан! Ухланг, отам, ухланг! — дея бирпас тиржайиб турди-да, ён-верини босиб қўйиб, кафтларини бир-бирига ишқади. — Яхши, яхши бўлди…\nОмон бу кунларнинг ўткинчи экани, пировард, одамлар учун синов кунлари экани — демак, бир-бирига меҳр-оқибату эл-юртга садоқат айни шу замонда билиниши ҳақида пишиллаб сўзлар экан, Мансурнинг оғзидан ногоҳ чиқиб кетди: «Жўра, бир ўтириш қилсам, нима дейсиз? Ахир, ўзингиздан қолар гап йўқ, мен қамоқдан озодликка чиққан кунимдаям сиздай биродарларни айтиб, бир пиёла чой тутолмаганман…».\n«Уч йилдан бери шу гапни кутар эдим сиздан, — деди Омон ийманиб. — Қилинг. Бир ёнини ўзим кўтараман…» «Йўқ, ҳаммаси ўзимдан, — кесиб таъкидлади Мансур. — Армоним шу эди, жўра. Шу кунларга насиб этган экан. Омин денг!».\nТўрт яшар бир қўчқор билан семиз серка сўйилди. Қуйруқнинг ярми билан серканинг бузилмаган иккита сонини, келишувга кўра, қассоб сотиб бердики, унинг пулига ҳўлу қуруқ мева-чева харид қилинди, тағин беш-ўнта шиша… Овқатдан — шўрва, палов… Ишқилиб, бир кичик мавлуд ўтди ҳисоб: ҳе, қариялар: «Шу уйда тўйлар бўлсин!» деб дуо беришди. Тенгқурлар Полвоннинг соғлиғи учун ҳам қадаҳ кўтаришди. Во ажаб, Мансурга баъзан шундай туюлдики, уни ҳамма қадрлар, ҳурматлар экан-у, ўзи билмай юраркан. Буям оз: у сахий, уйпарвар, хотинпарвар, меҳнатсевар ва ўта камтар йигит эканки, кўплар зимдан ҳавас қиларкан.\n— Ҳе-ҳе, жонидан, — деб чайқалди Мансур. — Нима бўлди? Донингиз бор, сувингиз бор… Соғиндингизми эгангизни? Ё уйга бегоналар келганини сезиб, безовта бўлдингизми?.. Кетишди. Ўзимиз қолдик.\nУ қўра чироғини ёқиб, қўй-эчкиларини санагудек— кўздан кечирди, охур ичларини пайпаслаб, вақтлироқ туғишини мўлжаллаган икки совлиғининг қорнини-елинини ушлаб кўрди, сўнг уларни қандайдир доялик меҳри билан силаб-сийпаб ва эркалаб, сигири қошига борди.\n— Ҳа-а, яхши, — дея яна пўстак томонга ўтди Мансур. — Лекин, кампир, шу уйни тузаб қўйиш керак. Меҳмонхона-ку бу… Ўзимизга кичкина уй ҳам бўлаверади.\n— У уй зах, — деди хотини. — Алла-ё, алла… Бир-иккита бўйра бўлганда кигизни остидан тўшар эдик.\n— Сен чий тўқишни биласан-а? Эй, кампир, как-ликка қара. Кўзини юмибгина қолипти. Ана, очди… Ҳе, Қаламқош… Шуям туш кўрса керак-а?\n— Печкага чалмидан соб қўйинг. Алла-йўў… Кулхонасини бекитинг.\n— Меҳмонлай хуйсан бўп кетди-я?.. Эй, кампий, мени йўғимда қийналиб қомадингми? Тузук гапласмадик ҳам… Лекин мен кўп азоб чекдим. Айтмоқчи, шопий билан ябочи этталаб келади. Яхшилаб меймон қилиш кеяк.\n— Какликнинг устини ёпиб қўйинг, тинчроқ ётади… Лекин шуни кўп эркалатасиз-да, чол. Бунинг шериклари ҳозир тоғларда, э-ҳе, донсиз, бошпанасиз юришипти…\n— Нега бошпанасиз бўларкан? Камарлар, ғорлар… Қизиқ гапирасан. Донниям топиб ейишади! — Мансур ечина бошлади. — Улар шароитга кўникиб қолишган. Кўникмаганда, минг йил бурун қирилиб кетарди.\n— Ухлайлик. Сиз ҳам чарчадингиз, — деди хотини. — Кўрасиз, анави каклигингиз соат тўрт бўлмай уйғотиб юборади. Нари хонадан ҳам сайраши…\nҚўра билан меҳмонхона орасидан, яъни, усти ёпиқ ўчокдар томонидан пир-пир этган товуш эшитилди-ю, Мансур илкис қараб, бир-иккита қора товуқларни… йўқ, йирик-йирик қушларни кўрди. Ва тумшуғини бемалол кўтариб тургани ҳамда думлари йўқ даражада эканига диққати оғди-ю:\n— Эҳ, уйга кепти-я? — қувониб ва аёлини калака қилгандай кулимсираб уқтирди Мансур. — Шу-шу ерда, ўчоқбошида экан… Вой, буни қара-я! Вой, жониворлар-а… Қўрқмаганини қара. Мана бу ит ҳам сезмапти…\n— Совуқ зўрайганда…\n— Энди, ким билади… — У уялиб, елкасини қисди. Кейин тўрга ўтиб, қафаснинг устини очди. Чангга беланиб, оқариб қолган каклик шунда хўрпайиб бир силкинди — Мансурнинг афт-башараси ҳам оқариб қолди. — Ҳе, Хойин! — деб зарда қилди йигит. Ва йўталиб, юзини енги билан артган бўлиб, давом этди: — Жела овнинг хумори тутдими, бека? Балки тоғ-тошни қўмсаб қолгандирсиз? Ҳозир яхлаб қолган камарларни, ғорларни, а? Менга раҳмат денг, сизни опкелиб, уйимнинг тўрига ўтқазиб қўйибман. Шерикларингиз, ана, бир чўқим донга, ушоққа зор бўлиб, остонамизга келипти… Ҳе, ўлинг сиз! — Бирдан зарда қилди. — Шуларни тутишим керак-да, а? Ё уйнинг атрофини тузоқ билан ўраб қўяйми? Кейин сиз айвонда ваққиллаб сайрасангиз, қариндошларингиз парт-парт этиб, тузоққа тушса. Сиз хурсанд бўласиз-да, а?\n— Қўйинг энди. Униям овга ўзингиз ўргатгансиз, — деди хотини Полвонга гупписини кийдираркан… — Ундан кўра молларга қаранг. Сув бериш керак.\n— Ҳа-а, — деди бирдан. — Демак, каклик қирғини бошланипти-да, кампир… Тоғда ем бўлмаса, совуқ — ҳаммаси пастга энади-да! Э, аттанг… — Сўнг бирдан хотинига юзланди. — Пиёда ов бўляптими?\n— Вей, ҳар куни — ов-ку, — деди кампири. — Ана, Бўрижарга тушинг. Чошгоҳгача томоша кўрасиз… Вей, одамлар-е, аёв нималигини билмайди-я.\nУларнинг иззатини жойига қўйиб: «Уч кун озодсизлар-е!» деб жўнатгандан кейин, кирза этигини кийди. Сариқ-бароқ жунли телпагини бошига бостириб, йилтираб қолган дағал шарфини бўйнига ўради ва заранг таёғини олиб, айвондан тушди.\nҚалингина туман тушган, шунинг учун совуқ эмас, борлиқ кечаги шамолу қору изғириндан қутилиб, энди сокин-муаллақ бир ҳолатда мизғиётгандек эди. Аммо одамлар… қаерлардандир одамларнинг бақирган-чақиргани тушдагидек эшитилар, ўқтин-ўқтин отилган милтиқ садосидан Мансурнинг юраги жиз-жиз этиб кетарди: «Отди, йиқитди. О, оломоннинг бу ови даҳшат…».\nКейин какликлар ҳам камайиб кетди ва улар сонининг қисқаришида Мансурнинг ҳам оз бўлса-да улуши бор…\nМансур эса бир зум кечикса, униси бўғилиб ҳаром ўлади-ю буниси қутилиб кетадигандек, шошилиб-ҳансираб бориб…\nҲа, овчилик ҳам носнинг хуморига ўхшайди чамаси: носвой отганингни билмай қолганингдек, овга жўнаворганингу қўлга туширган ўлжани бўғизлаганингни ҳам билмай қоласан… Тўғри, кейин мурданинг патларини силаб, очиқ қолган нурсиз кўзларига тикилиб, раҳминг келади. Кейин, ўзингни ҳечқурса шундай овутасан: «Булар — хўроз-ку? Макиёнлари юрипти-ку…».\nДарҳақиқат, бундан роппа-роса уч йил бурун Мансур бир шафёр таниши билан жела овига чиққанда, ёшгина бир макиён тузоққа тушган ва ов соҳиби: «Шуни боқинг, жўра. Ўзи урғочи бўлсаям менинг хўрозим билан уришгани келди. Бир балоси бор», деб Мансурга берган, ўша макиён —.ана уйда қолган жинқарчанинг ўзи, айтилганидай, бало чиқди: ўтакетган ҳушёр, қўрқмас, сайроқи, овозиям хийла йўғон…\n— Ҳе, турмага душманингиз ҳам тушмасин, — деди. — Бу ёпишиб қолган-ку…\n— Гўрниям отолмайди шу милиса, — деб тўнғиллади муаллим. — Бутилкани уролмаган-у… Қўйинг, биттасига ўқи тегсин. Тўғрими, бой ота? Сал ошириб гапирсангиз, қаматаман, йўқотаман деб кариллайди.\n— Ҳе, яхши ният қилайлик-е, — дея, думалатиб келгани харсангга ўтирди Мансур. — Ҳа, омин… Аллоҳ акбар! — Кейин кулди. — Шотўра ака, нимага бизни мундай «бой»га чиқариб қўйдингиз? Тўрт-бешта тиррақи совлиқ билан бой бўлар эканми киши?\n— Албатта, — деб жавоб берди Шотўра муаллим. — Нимагаки, масалан, бизда тўртта товуқ ҳам йўқ… Ҳолбуки, қуш гўшти парҳез таом ҳисобланади. Организмнинг ана шунга бўлган талабини қондириш учун, мана, ота-бобомиз қилмаган ишни қилиб ўтирибмиз.\n— Ҳеч қачон!… Ҳе, укам, сеникига ўхшаган шаллақи каклигим бўлсаки, буталарнинг остига қўйиб, бабақларни заманит қилиб, сўйиб-сўйиб олсам…\n— Биз ярим мартаям чиқмаган эдик… Мана, озодликдан баҳраманд бўлиб, а, тўрвасоқол? — дея қоровулга нуқиб сўзлади. — Сен нима дединг, курра? — Техникум бошлиғи муовинига ҳам ачитиб деди. — Хуллас, учта ошна бир бўлди, оғзи-бурни кир бўлди деганларидай, битта кул кабоб қилайлйк деб чиқдик-да.\n— Ҳе, уйингиз буғдойга тўлсин, — деб илжайди қария. — Мансуржон, булар мени ажув қилади-да, кечирасиз. Мен ҳам индамайман, майли, кулсин… Ростини айтсам, шулар куладими, чеҳраси очиладими деб эргашиб чиқдим…\n— Сизнинг тушунмаслигингиз — табиий, — деди директор муовини. — Сиз кечаги одамсиз… Лекин намозингизни бемалол ўқийдиган бўлдингиз, мачитлар очилиб. Шотўра акам айтганларидай, сахий бизнесменлар ҳам қарашяпти. Бунинг устига, ҳей бобой, кўрнамаклик қилманг.\n— Ҳа, энди, пенсиямиз…\n— Ундай деманг-е, оғажон.\n— Калтак! Калтакни олинглар! Бу сизларга товуқми… Сизларга ўтди!\n— Уф, — деди Шотўра қон ва пат ёпишган лабларини кафти билан артиб. — Чарчатди-е.\nУ турган ерида чўнқайиб, бошмалдоғининг қийшиқ тирноқлари билан қушнинг кетини икки ёнга йиртди-да, қолган бармоқларини терининг остига юборди. Кейин бир тортганди, қушнинг қип-қизил эти-жасади чиқди. Терисини бўйиндан чиқариб узиб ташлади ва қанотларини елка-елкасидан, оёкдарини тиззадан қирс-қирс синдириб ҳамда бураб-узиб ташлагач, ўша бошмалдоғида қорнини ёрди — ичак-чавақни ҳам олиб ташлангандан кейин муштдек қизил гўштни қор билан ишқаб юва бошлади.\n— Ҳе, йиртқич экансизлар-е, — деди Мансур бу манзарани карахт ҳолда кузатиб тураркан, ёқасини ушлаб. — Қойил бўлдим сизларга.\n— Биз ҳарҳолда одам ўлдирмадик-ку? — деди. — Йиртқич дейсиз… — Сўнг ўз жойига ўтириб, кабобни ағдариб қўйди. — Ўйлаб гапириш керак.\n— Ҳўв, ҳўв, эсингни йиғ, ука… Маст-паст эмасмисан? Йўқ, оғзингдан ҳиди келмаяпти.\n— Кетамиз, бобой, — деди. — Йиғиштиринг буларни…\n— Ҳей, мундай тур, — деди. — Шотўра ака, сиз ҳам келинг. Бир минут ўтиринг… Ҳўв, бобой, сиз ҳам чўкинг. Тайсалламанг. Соқолингизни ушламанг. Шу соқолдан эчкидаям бор. Ўтиринглар деяпман. Бир минут гапимга қулоқ солмасанглар, ака, унда нима десанг дейверинглар мени… Хўпми? — У бир он ўйланиб, ҳали беихтиёр ташлаворган заранг таёғини қўлига олди. — Қани, марҳамат қилинглар!\n— Майли, — деди. — Чол, ўтиринг. Кабобни жойига қўйинг… Курра, сен ҳам ўтир.\n— Семизгина экан, — деди. — Мен бари озиб-тўзиб қолган деб ўйлаган эдим. — Сўнг дам унга, дам бунга қаради. Ҳеч кимдан садо чикмагач, давом этди: — Тоғда дон қолмаган-да, бориям қор остида… Лекин бу семиз бўлгани учун анча ҳаракат қилди. Кучи бор экан-да, баччағар.\n— Алжиманг! — деди директор муовини чолга ва ёнидан бир дона сигарет чиқариб, чалада тутатди. — Эшитамиз, Мансур ака… Лекин эсдан чиқарманг: бу муштумзўрлигингиз, ҳақоратларингиз бежиз кетмайди.\nМансур энди чўғни чангаллаб унга отадигандек пан-жаларини ёйиб, қўрга қўлини юборди-ю тортди. «Оғир бўл, фойдаси йўқ», деди ичида, аммо бармоқлари титраб, тил калимага келмаганда унинг ишини қилиб ўрганган қўли, о, ўзига эрк тиларди: зотан, қалби билан сезардики, бунга ҳаққи бор: ахир, у яна таҳқирланди, камситилди, йўқ айби — туҳмат яна бўйнига тушди…\nТағин унинг қўрқитишини кўринг… Ҳа-ҳа, шундан бошқа қуроли йўқ.\nТавба, юзига тупурсанг-у, «раҳмат» деса… Бу билан ўзини маданиятли, вазмин, одобли киши қилиб кўрсатади-да? Бўлмаган гап: буям ўзининг ночорлигини шу йўл билан хаспўшлади ва, афтидан, охиригача ўзини шу тариқа тутмоқчи…\nБу чол — галварс, аммо тулкилик ҳам қўлидан келади. Бунда иймон-эътиқод деган нарсаларнинг уруғи ҳам йўқ. Бироқ ўрганган беш-ўн калимаси борки, уларни ҳам тирикчилик жўнида ишлатади ва лозим пайтда ўзига қалқон қилади…\n— Ҳай-ҳай, — деди. — Чангиб кетади-ку? Ҳе-е, тегманг, шуниси яхши. Кабоб сингиб пишади… Хўш, Мансур ака, гапингиз бўлмаса, кечирасиз, бизни ҳоли қолдиришингиз ҳам мумкин. Рост айтяпман: биз сизни таклиф этмаганмиз. Ўз оёғингиз билан келдингиз. Биз сизни қабул қилдик.\n— Бўлди. Бўлди қил, — деди Мансур. — Бўлмаса, гап мундай… Сизлар, сени раҳбарлигингда мен ҳақимда нимани ёзсанг, ёзинглар. Урди дейсизларми, сурди дейсизларми — бемалол. Ҳатто калтак билан солди десанг ҳам, мен бўйнимга оламан. Нимагаки, ҳали шундай ниятим ҳам йўқ эмас эди.\n— Шундай… Сизни серкага ўхшатганимниям бўйнимга оламан. Ҳой, муаллим, башарангизга тупурганим ҳам бўйнимда. Ҳе, сизлар…\n— Сен номардсан, — таъкидлади Мансур. — Илжайма… Оғзингни яна қонга тўлдираман. Ана шундай… Қулоқ сол, сўтак. Қулоқ беринглар. — Мансур бармоғи учида қорда ётган гўштни кўрсатди. — Шу, шу жонивор оч қолиб, мажбур бўлганидан келган эди. Тўғрими? Тўғри…\n— Ўлдир, ют, калтакла… Раҳм-шафқат сенга ёт. Сени йиртқич ҳайвондан фарқинг йўқ, дейилмаганми, отахон? Ҳе, соқолингиз тўкилсин! Сиз худогаям чап берасиз.\n— Эшитяпти… Булар ҳам сиз айтган худонинг бир бандалари. Алҳамдулилло, мен ҳам мусулмонман… — Мансур муовиннинг пиқ этиб кулганини сезди. Ва бирдан иккала қўлини ҳам теппасига кўтарди. — Хато килдим. Бу ерда биттамиз ҳам комил мусулмон эмасмиз.\n— Вў, сиз ҳам жуда-а уста бўп кетибсиз-ку, оға? — деб илжайди Мансур. — Ҳа, энди, устозингиз шу қария бўлганидан кейин…\n— Бас-е! — деб юборди шунда Шотўра. — Бўларини айт. Муддаоинг нима?\nМансур қўлларини тиззасига тираб гапирмоққа шайланди-ю, тағин тек қолди: асосий гашш айтди, шекилли… Ҳа, булар, мана бу «курра»ям саволига жавоб бермади-ку? Йўқ-йўқ: талабини инобатга олмади.\n— Ёвузлик? — Муовин шерикларига ялт-ялт этиб қараб олди. — Қанақа ёвузлик?.. Э-ҳа, мана, бобой ҳам айтди-ку ҳадисни… Қолаверса, нима қипти овга чиққан бўлсак? Ана, туманда кўринмаяпти, ҳокимнинг ёрдамчиси ҳам бор!\n— Йўғ-е? — Мансур чиндан ҳам ҳайратланиб-ажабланиб сўради. Ва чимирилиб, девордек оқликка тикилиб қолди. — Тавба, — деди кейин.\n— Шунақа, укабой, — шеригининг сўзини ўзича давом этгирди мусиқа муаллими. — Бунинг ҳайрон қоладиган жойи йўқ. — У ҳатто елкасини қисиб қўйди.— Нима бўпти? Қор қалин тушипти. Бундай қиш бўлмаган сира. Бўлган-у, ўтмишда… Хуллас, пиёда ов сезони кепти…\n— Йўқ, энди, бу гапингиз тўғри, — деди Мансур қийналиб ва сўзламоққа сўз қидириб. — Лекин, лекин… какликлар камайиб қолган-ку? — Уларни бирдан чув тушургандек табассум қилди. — Жуда саноқли қолган, биродарлар… — Сўнг чираниб тушунтира кетди: — Мен кўп юраман. Биласизлар. Тўқсон километр— у ёқ, тўқсон километр — бу ёқ. Орада жар ҳам бор. Тоғ ҳам, арчазор ҳам, текислик ҳам…\n— Балли! — давом этди Мансур: — Кўриб юрибманки, каклик озайиб қолган. Олдинлари кийиклар…\n— Хўш, каклик озайипти деб танчага кириб ўтирайликми шундай кундаям? — У думалоқ ўзларини лўқ қилиб Мансурга қадалди. — Узинг айт. Инсоф билан… Бу ёқда одамлар овласин. Хўп де. Ҳаммаси шу атрофда! Бир ҳафтадан бери каклик қирғини кетяпти… Бундай ов ўн йилда бир бўлади.\n— Шошманг-шошманг. Мени чалғитиб ташламанг, ака… Мен… Шунча одам… районнинг эгалари, яна, мана бундай мўйсафидлар ҳам овга чиққан бўлса, калтак кўтариб… Тўғрими гапим? Раҳмат. Бу ахир қирғин келтириш-ку? Йўқ, сиз мени тушунинг, ака!.. — Кейин хўрсиниб юборди. — Ҳамманг тушуниб турибсан. Талмовсирашнинг нима кераги бор.\n— Ҳа. Йўқ… Овлаш кераг-у, лекин бундай… Вой, какликлар эртан-мертан йўқ бўлади-ку? Қирилиб битса! Тўғрими гапим? Шуни ўйлаш мумкинми-йўқми?\n— Ёмон! Бу — фожиа! — деди Мансур. — Эй, худойим-е, буларнинг ҳаммаси зсли-ҳушли одамлар. Балога ақли етади… Лекин билиб туриб, шунинг аксини қилишади.\n— Вой, элни қўйинг! — чийилламоқдан бери бўлиб деди Мансур. — Авом халқ энди… Лекин сизлар — ўқиган, муаллим, раҳбар кишисизлар-ку, а? Мана бу қария бўлса, ҳозир ҳам калимасини ўгириб ўтирипти.\n— Э, «менимча»нгни… Шунинг учун ҳам ҳуқуқли бўлиш керакми?\n— Шак-шубҳасиз, — деди мусиқа муаллими пинак бузмай. — Ҳа-ҳа, укажон, хўп де… Кўриб турибсан, эшитяпсан, айтяпмиз ҳамки, туман катталари ҳам атрофимизда юришипти. Овлашиб. Чопқиллашиб! Оти-шиб… Шунақа! Тавба дегинг келади! Анавилар сўроқ қилсаям бир нави эди.\n— «Ўғлим» деманг мени. Ҳаммаларинг бузилган одамсизлар, — дея ўрнидан турди Мансур ва яна аста-ҳорғин ўтирди. — Э, худойим. Кабоб куяяпти… — Кейин қорга ёпишиб ётган гўштни олиб, у ёқ-бу ёғига боқди. Кўнгли бузилиб: — Ҳалигина жон ҳолатда типирчилаб қочаётган эди, — деди.\n— Билмайсан, — деб таъкидлади Шотўра ва гангиб тепадаги оқликка бокди. — Тўғрисини айтсам, мен ҳам билмайман… Билмайсизлар сизлар ҳам! — дея бирдан ҳамроҳларига бир-бир кўз тикди. — Курра, ё сенда бир мантиқли гап борми? Йўқ бўлса керак… Бобойда ҳеч қачон бўлмаган.\n— Ҳеч ҳам қизиғи йўқ, — таъкидлади муаллим. — Сениям қўлингдан келса, қирар эдинг.. Йўқ дема, ука. Ҳе, қиргансан сен ҳам! Жела билан овлаб, а? Қорнинг тўйган. Ҳафсаланг пир бўлган… Хўп дейвер.\n— Йўқ ака, — деди Мансур ва ўйланиб қолди. — Ҳа, умуман, мениям кўнглим тусади-ю, ўйладим-да… Ана, гап қаерда! Биз, бизлар буни ҳимоя қилмасак, саклаб қолмасак, у томом бўлади… Ҳамма нарса ўзимизга боғлиқ.\n— Ахир шундай бўлса ҳам, сизлар…\n— …Ўйлаймиз, хўп дейвер. Битта менда калла бор деб ўйлама. Биздаям бор…\n— Овниям татитмадинглар… падарига лаънат! Баъзан нима иш қилаётганингни билмай қоласан… Кейин мана бундай акалардан мушт ейишинг ҳам мумкин экан.. Лекин, Мансур ака, мен сизнинг самимийлигингизга ишонмайман.\n— Нима? Қанақа самимий… Ўлай агар, мен бори-ни, кўнглимдагини айтаётибман.\n— Раҳмат, — деди мусиқа ўқитувчиси. — Қани, қария, савилни олинг… Кабоб пишибтими ўзи? Бўлади. Бу — парҳез гўшт. — Сўнг кулиб қўйди. — Буни қандай овлаганимизни кўрганингда, а, таёқлаб ўлдираркансан-да?\n— Менга айтаяпсизми? — деди Мансур ва ўзиям илжайди. — Қўполлик қилган бўлсам, кечирим сўрайман… Худо ҳаққи. Бобой, кўнгилга олманг… Э, олсангиз ҳам ўзингиз биласиз. Кўп қилсангиз, бир қарғайсизда.\n— Энди бас. Мунозара-гап тамом, — деди муал-лим. — Навбат ундан ҳам муҳимроқ нарсага келди…\n— Ҳе, бир пайтлар… — Сўнг сакраб турди, Мансур. — Опкелайми? Уйда қолгани бўлса керак.\n— Бўйи пастидан қолган экан! — дея Мансур камарига ичидан қистириб келгани бир жуфт «Русская водка»ни чиқариб, чолнинғ олдига қўйди. — Қурут бор экан… Сигир сутдан қолган-да. Ҳадемай бир-иккита совлиғим қўзилайди. Унда оғиз ичгали бемалол ташриф буюришларинг мумкин.\n— Ҳе, тилингдан ўргилай! Ўтир, бойвачча укам, — деб курситопши кўрсатди муаллим. — Сахийсан… Кеча бизни уйингга айтмаганинггаям хафа бўлмаймиз. Ҳовлиқибгина қолиб эдинг… Қани, старик, буёқнинг насибасини узатинг.\n— Ҳа, сен кўп иш қилгансан… — Муаллим ароққа яримлатган пиёлани узатди. — Муни отгин-да, хўш, қандай қилиб, масалан, одам ўлдирганингни айтиб бер-чи.\n— Тушунмайман. Мен ғалча бўп қолганман… Ол энди-е! — деб бақириб юборди у. — Сенга заҳар беряптими? Оби жамшид-ку бу? Узингни эски улфатинг… Ол! Таранг қилма… Ваабше-ку, сен билан гаплашмаслик керак эди. Тупурдинг, урдинг, сўкдинг…Битта киши энди…\n— Йўқ, — деди шунда директор ўринбосари. — Биз… Инсонни кечириш яхши. Ўтиринг, ака. Аммо киши ўз қадрини, яъни ўз ўрнини билиши керак.\n— Йўқ, сизда аткланения бор, — деб уқтирди ўринбосар. — Сизга муҳит… қамоқдаги муҳит таъсир қилган. Бўйнингизга олинг. Бу — факт.\n— Ҳўп, таъсир қилган бўлса, қилгандир, — рози бўлди Мансур. — Лекин мен у ерда жуда кўп мард йигитларни кўрдим… — Бошини эгиб қолди-да, ниҳоят, синиқиб уларга боқди. — Мана, мени одамхўр дединглар. Йў-ўқ, оғалар, мен ўшанда ҳатто чертмаган эдим. Ахир, Худо бўлса, шу гапимниям эшитиб турипти-ку! Ёлғон гап — гуноҳ… Хуллас, «группавой»га қўшилиб қолдим. Ке-ейин эшитдим — жилмайди у, — орамиздаги энг қўрқоқ, ожиз бола пичоқ тиқиб юборган экан битта олифтага…\n— Билмайман… Ресторанда ўтириб эдик, елкамизга қоқиб ўтаверди-да ўзиям. Камситяпти. Биляпмиз. Кейин, бир форишлик жўрамиз бор эди, шу бир алкашни чақирди. Ҳей бурчакда уйқусираб ўтирган экан. «Будиш пит?» деди. «Буду!» деди. «На» деб шишани узатди-да шарт қўйди: «Налей и падними тост. И скажи: «Даздраствует узбекский народ!» — Тингловчилар анграйиб туришаркан, Мансур пиқ этиб кулгач, қария ишшайди, муаллим бошини қийшайтириб, «Бор экан-ку шундай йигитлар дегандай бўлди, директор ўринбосари чимирилганча қолаверди. — Хуллас, алкаш ўша гапни айтди. Ўрнидан туриб, бақириб айтди. Кейин ташқарига чиққанда уриш бўп қолди. Елкамизни силаб ўтирганнинг шериклари қасдлашган экан, ори келиб…Саволингизга жавоб шу… Лекин мен бу нарсани айтмоқчи эмас эдим.\n— Ака, мард одам мард бўлиб қолар экан-да… Қамоқда бир чол бор эди. Мана бу кишидан қарироқ, ҳе, соқоли оқариб қолган. Нимага тушганини айтмас эди. Бир куни ҳалиги-мард жўрабопшмиз билипти. Соқолинг тўкулгур ўзининг неварасини бузиб қўйган экан. Тўққиз яшар неварасини…\n— Хўш, кейин… нима бўлди? Нима қилдинглар? — деб сўради директор муовини.\n— Нима, бўларди, жўрабошимиз уриб ўлдириб, туалетга ташлаб юборди. — хотиржамгина деди Мансур. — Ана шу… — Бошини озод кўтарди. — Шу ишни — одам ўлдириш дейсизларми, қотиллик дейсизларми, менга барибир, лекин ҳукмни маъқуллаганман. Айбим шу..\n— Ана шунинг учун ичайлик! — тагида озгина ароқ қолган шишани кўтарди муаллим. — Ол энди, қотил… Сендан қўрққулик! Ҳўв, қария, эшитдингизми?\n— Худо-я, тавба қилдим. Ўзинг кечир…\n— Йўқ. Телефонни хушламайман. Кабелнинг ҳам ҳисоби бор… Кечирасизлар, мен сизлардан бир нарсани сўрасам.\n— Шу-у, — Мансур ўйлантириб сўради: — Мана, яқин-яқингача, масалан, ёз ойларида овга чиққан овчининг милтиғини олишарди. Чунки, — табассум ила давом этди, — ёзда жониворлар тухум босган, тухумини очиб чиққан бўларди. Макиёнларнинг ҳам болалари ёш — отиш мумкин эмас… Хўш, мен яхши биламанки, битта айиқ отган одамга фалон минг сўм жарима бор… — деди Мансур дам унга-дам бунга мўлтираб. — Ахир, бемаврид қаклик отгангаям жарима бор эди-ку? Масалан..\n— Демоқчиманки, мана… ана, милисалар ҳам, ҳокимликдан ҳам юришипти…\n— Шундай дейиш ҳам мумкин, — маъқуллади Мансур. — Чунки какликни отиш учун ҳам лимит бўлиши керак. Масалан, бешта-тўртта отиш учун…\n— Марҳамат, — муаллим икки бармоғи орасидан учинчисини чиқарди. — Лимит-а… Лимит қолдими! Обло акбар! — дабдурустдан фотиҳа ўқиди. — Астағфурилло. Кечирасиз старик. Ичинг-да, ўзингиз ҳам. Нуқул ейсиз… Уялманг. Олинг. Худо ўзи кечиради. Озодлик замонидасиз. Мустақиллик! Олинг. Имомга айтаман аммо, олмасангиз…\n— Хўп-хўп, лекин биз…\n— Ўзбекча гапир… Э, нимага ўқраясан? Ўзбекистон мустақил бўпти. Ўзбек тили Давлат тили бўпти-ю, ҳалиям ўрисча ишлатади. Айниқса, ичига юз грамм тушса…\n— Бас қилинг! — деб юборди муовин. — Шу юз грамм сизнинг ичингизга тушса, мана шундай лақиллаб қоласиз. Гапни гапга қўшинг… Акамиз савол бердилар. Ҳим, бу киши молнинг кетидан юрган бир чўпондай гап…\n— Тўғри, баъзи масалаларни тушунишда чўпондан ҳам баттарман, — деди Мансур ва чираниб портлади: — Бу бошбошдоқлик нега? Ҳамма тартибни бузса! Ҳамма бираконер бўлса. Ҳеч ким ўйламаса табиатни…\n— Ҳатто сизлар ҳам…\n— Бу киши тамом бўлди. Ўзимиз гаплашамиз, ака… Хўш, мудлаонгиз нимайди?\n— Сизлар мени қотил деяпсизлар… Ахир, энг катта қотил— сизлар ҳам-ку? Анавилар ҳам-ку?\n— Албатта. Сен ҳам шу гўрлардан бири… Ўзингни оқлама. Ҳаракат қилма, укажон, фойдаси йўқ… Мен ҳозир сени, сенинг ашаддий… табиатнинг ашаддий душманларйдан бири эканлигингни исботлаб бераман!\n— Эй, биродарлар, бу девона нима деяпти ўзи? — Муаллим харсангда энгашиб ўтириб ва қўлларини сермаб-сермаб гапира кетди: — Уйингда каклигинг борми? Бор. Бўлгандаям — худонинг ғазаби! Вой, ундай макиённи тарих кўрмаган. Ўзи «пасс!» деса ётадиган хилидан-у, арчазорга борса, бабақ какликни қочиради. Яъни, сен билан уришаман деб туради Шундай сайрайди — шундай сайрайди, ўлай агар, етти чақирим наридаги муррук жўжаниям ўрнидан қўзғатади! Билмайман, у нар-модами, бир бало… Ана шу билан, — Шотўра иршайиб Мансурни кўрсатди, — овга чиқадилар акам. Енларида жела, камида ўтгиз-қирқта тузоғи бор… Энди, у ёғини тасаввур қилаверинглар. Улай агар, шу тоғнинг ўндан бир ҳисса каклигини шу йўқотди десам, лоф бўлмайди… — Сўнг қиҳ-қиҳлаб кулди. — Ўзинг айт, ёлғон де.\n— Албатта ёлғон, — деди. — Ҳали айтдим-ку, йилида бир-икки марта… — Сўнг бақириб берди: — Эшитингда-е!\n— Ўлай агар, қилични қиндан чиқарасиз… — У ўзини босиш учун жимиб, чуқур-чуқур нафас олди. Сўнг: — Каклигим шундай, — деди. — Яширмайман, айтганингиздай…\n— Балки мен ҳисобдан адашган бўлишим мумкин. Дейлик, милонта какликнинг юздан бири олинсаям…\n— Шотўра ака! — қичқириб берди директор-ўринбосари. — Сал босиб ўтиринг, худо хайрингизни берсин…\n— Э, мен ҳам бир мисол айтдим-да! — бақириб юборди Шотўражон. — Бу нуқул бизни айблайди. Ўзи оппоқми? Бе-е!.. Ана, яланг қирда туради. Ҳар тонг юзлаб каклик энади тоғдан. Бунинг ҳовлисига қўнмайдими? Қўнади. Чунки каклик қаерда дон бўлишини билади. Билади.\n— Қизиқ, — деди. — Сизлар, умуман, қизиқ одамсизлар… — Сўнг ўйланиб, давом этди: — Мен ҳеч қачон бундай гапларни… Умуман, сизларни бир қарашда — шафқатсиз дейиш мумкин. Кейин, мана бу гапларингни эшитиб…\n— Шунақа, — деди муаллим. — Бизлар ҳардам-хаёл бўп қолганмиз. Ҳей, қария, буниям сихга тортинг… Пичоқ қани? Бўлакланг. Жигидан ажратинг. Мана бунинг тузи пастроқ бўлган экан… Шунақа, мулла Мансур! Бу ердаги… бу ерда ўтирганларгина эмас, умуман, одамлар ҳалигидай бўп қолган.. Тўғрими? Кўп қарама менга… Ундан кўра, хулосангни айт. Ҳали бошлаб эдинг-ку, бир нималарни?\n— Да, — деди директор ўринбосари. — Мансур ака, давом этинг… Бунинг устига, ўзимиз ҳам қизиқаётибмиз.\n— Сиз яна халақит берсангиз, — деди муовин, — мен ҳам ўзимнинг гапимни тушунтиролмай қоламан… Жим! Отахон, ғўнғилламай ишни қилинг. Бўлмасам, техникумнинг қоровуллигидан умидни узаверинг.\n— Ичингизда ўқинг… Хўш, Мансур ака, мана, сиз ҳам, ҳарқалай, унча-мунча нарсани кўргансиз. — Сўнгра бирдан бошини хам қилиб қолди, кўзлари шўх чарақлаб, Мансурга термилиб қолди. — Ака, хулосадан олдин… Сизга бир савол берсам.\n— Хўш, чиққанимдан кейин… шу, қўлимга пича пул, йўл харжини беришди… Шу, қаерга боришимни билмай қолдим. Ҳолбуки, мен билар эдим: институтга олишмайди. Ўқиш тамом бўлган. Учинчи курсдан кетган эдим-да… Кейин, мени бирон ишга олишлариям маҳол — буниям билар эдим. Сўнгра, ука, кўп таниш-билишларнинг мендан юз ўгирганларигаям ишонган эдим.\n— Шундай. Нимага десангиз, қамоққа қайта тушган бир-иккита йигитларнинг гапларини эшитган эдим. Э, улар жуда хафа эди…\n— Сабаби кўп… Аммо баъзилар борки, қамоққа ўрганиб қолишган. Менга ишонинг, уларни бугун озод қилинг, эртага албатта, қайтиб боришади.\n— Энди, сабаби шу-да: қўли ўрганиб қрлган ўғирликка…\n— Э, ука-е! — Мансур майин-ёқимтой жилмайиб чайқалди. — Озодликка нима етсин… Унинг қадрига, масалан, сиз ҳам етмайсиз. Сиз ҳам, Шотўра ака. Бобой ҳам… Ахир, табиб — табиб эмас, бошидан кечирган табиб, дейдилар-ку.\n— Бу мақолни биз ҳам биламиз, — деди Шотўра. — Лекин ҳе-еч қайтиб боргинг келмадими?\n— Да, сизнинг йўригангиз бошқа экан, — фикрини хулосалади директор ўринбосари. — Сиз, демак, ақл билан, тадбиркорлик билан иш тутгансиз. Қолаверса, турмага ўрганмагансиз… Кечирасиз, ўн йил ётдингиз. Наҳотки, сал бўлсаям ўрганмадингиз? Кечирасиз, бу синчковлигим учун.\n— Йўқ, яхши савол, — тасдиқлади Мансур. — Ўрганиб қолганлар, яъни, уст-устига срок олиб қолаверадиганлар ҳам бор… Лекин мен кутар эдим. Айниқса, кейинги беш-олти ойнинг ўтиши оғир бўлди. Сал нарсада тойиб кетиш мумкин-да… Уф-ф. Ҳим, кутубхонаси бор эди, китоб ўқирдим. Телевизор бор. Иш, иш…\n— Э, эсламаслик керак… — Сўнг нигоҳи синиқиб жилмайди. — Келганимдан кейин, тўрт ойдан сўнг бир хат олдим. Туҳмат билан тушган домладан.\n— Бор, бор, — деб тасдиқлади қоровул чол. — Олди-ортингга қора тош, яғринингга ялпоқ тош. Бора-бора умбалоқ ош… — Чол ҳиринглаб кулди. — Ёмонга айтилади… Шу-шу, турмага қайтиб келма, деганлари-да?\n— Авф этасизлар, бизлар оми одам, — деди. — Лекин рухсат берсаларинг, яна бир гапни айтсам… Ҳали қамоққа ўрганганлар ҳақида гапирганларингда эсимга тушиб кетди… Шу, ёшликда пахтани омоч қўшилган от билан култиватсия қилар эдик-да. У пайтлар тракторлар кам…\n— Кейин трактор келди… От тўғри йўлда юролмай қолди-да. Сал юради-ю, айланиб кетади. Баъзида бошқа томонга кетиб қолади. Бошқа отларга ўхшаб юролмайдиган бўп қолган эди. Шу билан ўлиб кетди.\n— Шундай… Ахир, Ўзбекистон мустақил бўлишидан олдин Русиянинг плугида эдими?\n— Биз масаланинг моҳиятига етдик, — тағин бир хулоса ясади директор ўринбосари. — Отахон, сизга раҳмат. Ўринли мисол айтдингиз. Бошқа ўртоқлар ҳам, умуман, тўғри фикр юритишяпти… А, Шотўра ака?\n— Ўзлари-чи? — Муаллим янги шишани очаркан, чолга «елпинг» маъносида кабобга ишора қилди. — Ҳе, курраси тушмагур, олифтасан-да, ука… Лекин саволларинг жўяли бўлди. Айрим фикр ва мулоҳазаларинг ҳам маъноли…\n— Қизиқ, — деди. — Жуда қизиқ… Энди, шуни билар эканмиз, ҳей, билатуриб, бунинг аксини қиламиз-а?\n— Балки шуни ичмасмиз, — деди. — Кўплик қилади… Мансур акам ичмайдилар… — Шундай деб туйқус иягини сийпалади. Ва хўмрайди. — Старик ҳам таранг қиляптилар. Техникумда ёрдамчи хўжалик бор. — Моллар мораётгандир…\n— Эшитяпсизми, қария? — сўради муаллим. — Сафдан қолаверсангиз, қолган умрингизни почтанинг бетон залида ўтказасиз. У ерда сигир ҳам йўқ, сут ҳам…\n— Кечирасизлар, мен кетсам, — деди бирдан. — Уйда ишлар бор эди. Мол-ҳол дегандай… — Кейин ясама илжайди. — Ўзи, бир ҳафтадан бери уйда бўлмаган эдим.\n— Қолмаса сеникини еймиз, — хотиржамгина деди муаллим. — Нар-мода каклигингни… Тўғрими? Семирибгина турипти. Ана шу билан тоғда қолган-қутган какликларниям сақлаб қоламиз. Унинг аврашидан…\n— Умуман, мен ўша какликни шартта чиқариб, отиб ташлашим мумкин, — деди. — Ўлай агар-а… — Аммо ич-ичида бир жойи оғриб кетди: каклик ҳайрон қолиб ўладигандек бўлди-ю, бояги какликнинг нурсиз кўзлари кўринди.\n— О-ол. Кемага тушганмиз. Жонимиз ҳам бир, нонимиз ҳам… Гўримиз ҳам. Хўп де, романтик! Кулма… Ўн йил ётиб келганинг билан баъзи гапларинг ўн яшар болани эслатади.\n— Чунки сизларда тил бошқа, дил бошқа… Сизлар ақлли, ҳамма нарсани тушунасизлар. Лекин…\n— Сен буни қурит. Мард бўл, устозларингдай… Чолни ўлдирганларингни ҳеч ким билмадими?\n— Билдирмадик-да… Лекин начайлик сезганини кейин эшитдик. Ё биздан қўрққан, ё ўзиям ёмон кўраркан уни…\n— Ҳа, илойи жойи дўзахда бўлсин. Ол, иним. Соғлиғимиз учун! Қолган кунларимиз ҳам… э, йилларимиз ҳам мана шундай ўтсин! Хурсандчилик билан.\n— Сен мардсан — ичасан, — деди муаллим. — Танинг соғ, жигаринг касал эмас бизникига ўхшаб… Мана бу курранинг ҳам буйраги ишдан чиққан. Чолда қуруқ жасад бор… Ол, ука. Сипқор-е, дунё ўтди-ку.\n— Ҳа, энди, қисмат шу бўлса, нима қилардик… Ўлганимиздан кейин ҳу-у… Ў-ў, Оллоҳ шундай яратибдур! — хитоб қилди Шотўра. — Қўлимдан нима келади?\n— Қўлингиздан… Уҳ, пративни одамсиз. — Мансур пиёладаги ароқни унинг башарасига сепиб юбориб, ўрнидан турди. — Сизда худоям йўқ, виждон ҳам… Садқайи одам кетинг! — Четланиб, таёғини олди. — Хайр, курра, саниям гапингда туруминг йўқ. Мана бу маддоҳдан қолишмайсиз… — Чолга ҳам жирканиб тикилди-да, қўлини силтаб бурилди.\n— Жинни бўлдингизми? Ҳозир ёмон қиламан… — деди. Шунда чуқурга оёғи тушиб кетиб, ўтириб қолди-ю, сермаланган таёқни шаппа ушлади, ушлаб тортди. Ўқитувчи бу ёққа тортди. Мансур калтакни бўшатган бўлиб, зарб билан тортганди у энкайиб кетиб, яроғ қўлидан чиқди. Ва Мансурнинг биқинига бир тепди. Мансур яна эпчиллик қилди: унинг тўпиғидан ушлаб\n— Қутурдим! — дея чангалини очиб силжиган эди, Мансур унинг билакларига бир урди. У «вой-вой»лаб, қўлини уқалаб қолди. — Қутурдим, — деди яна хириллаб. — Сен… Ҳе, кўзинг ўйилсин, бойқуш! Туремшик! Бой…\n— Бор, йўқол. Ҳе, соқол… — Сўнг директор ўринбосарига дўқ қилди: — Сен нимага ишшаясан?\n— Танимайсан… Ҳа, мени ҳеч ким танимайди. Билмайди. Ичимга қайсинг кириб чиқибсан?\n— Шамоллайин. Ўтиб кетсин… Ўлайин мен! Бутун умрим ёлғончиликда ўтган экан… — Кейин бақириб юборди. — Алданиб юрган эканман!\n— Энди, ҳаммамиз ҳам алданганмиз, — деди директор муовини. — Ўрнингиздан туринг, ака. Жуда хунук…\n— Ўлмапсиз сиздай хушрўй. — Шотўра инқиллаб ўрнидан турди. Мансурга ташланмоқчидек бир хезланди-ю, кескин қўл силтади. — Келинглар. Эшитинглар… — Тағин бақириб юборди. — Кейин мени тушунасизлар!\n— У мени ўлдирди. Мансур, эшит! — Муаллим тутаб, аланга олаётган чалаларга қараб турди-да, бошини чайқатиб, тағин пиқ-пиқ йиғлади. — Уруғлик картишка оламан деб анави… дўконга кирсам, мудир: «Домла, бу қиммат, тижорат баҳосида», деди. «Омборга киринг, ўзингизнинг ўқувчингиз — мудир. Арзонга беради. Танлаб оласиз», деди. Мен галварс омборга бордим. Қарасам, ҳақиқатан ҳам ўзимнинг ўқувчим… Сўрашдим. Мақсадни айтдим. Шундай — «бир қоп картишка керак, — дедим. — Баҳор келяпти. Уч-тўрт сотих жойим бор, биласан. Шуни эксам, жиянларингга, кунимизга ярайди. Ким билади, баҳорда нарх-наво кандай бўп кетади», дедим. У нима дейди денг? «Дўкондан олинг, домла. Мен сизга картишка бермайман», дейди. «Нимага? — дедим. — Бу давлатнинг омбори бўлса, картишканг арзон…» дедим. «Йўқ, ҳаммага берсам ҳам сизга бермайман», деди. «Нимага?» «Чунки сиз менга нуқул икки баҳо қўярдингиз. Ҳар куни, сендан одам чиқмайди, дер эдингиз. Мана, мен одам бўлдим. Сиз ким бўлдингиз?» Шундай деди. Бемалол. Пинак бузмай айтди.\n— Ҳе, қирилиб кетсин ҳаммаси! Қуй анавиндан… Ичим ёниб кетяпти. — Сўнг Мансурга ўйчан хўмрайиб боқди. — Ана шунақа, бойвачча. Мен чидаб юрибман, ўлмасдан… Ҳолбуки, ўзимни ўлдиришим керак эди. У — менинг ўқувчим эди! Инсон… Худо-я тавба, бу кўргуликлар етти ухлаб тушимгаям кирмаган эди… Вабше, мен кераксиз одамман! — деб туйқус бақириб қолди. — Уларга ўғриликни ўргатадиган кимса керак экан…\n— Албатта. Ундайлар бор, — дея муовин пиёлани яримлатиб узатди. — Хафа бўлманг, бир кун келади ундай ёшлар ҳам…\n— Ичинг, газак қилинг, Тўражон… Куйинманг.\n— Алжиманг, — дея кабобдан бир бўлак олди Шотўра. — У вақтларда душман аниқ эди, йўл ҳам аниқ эди… Ҳамма биларди буни.\n— Сиз ўлгандан кейин болаларингиз қолади, — деб гап қўшди Мансур. — Балки улар яхши яшаб кетишар… Агар ақл, тадбир билан иш тутишса…\n— Нима, менинг йўлим ёмонми? Набарот… Ана, Олимбой жўрам айттанидай, энг табиий йўлдаман. Худо урсин-а… Ўз-ўзимдан шу йўлни тутдим.\n— Бўпти. Шу заҳри қотил, илойи, зиғирча бўлсаям шифо бўлсин. Илойи, оҳ, одамларга шу қадар ишонгим келади! Шунчаки яхшилик тилайман… Лекин бунинг бўлган-тургани, нима десам экан, жуда ожиз, худбин махлуқ экан-да, бу одамзод. Ука, бу гапим — ақлли гап.\n— Аммо-лекин «инсон — ожиз» деганингизга мен ҳам қўшиламан, — деди муовин. — Бундан шундай хулоса чиқадики, демак, инсон ўзини ўзи тарбиялаши керак… Бу йўриғда дин ҳам унга қўл келади.\n— Ҳе, исломиятда ҳикмат кўп, — деб мулоҳаза айтди қоровул бобо. — Ғирт безорилар, такасалтанг, бекорчилар ҳам мачитга қатнаб, бир меҳнатсевар, одамшаванда бўлиб кетишди… Ўзим гувоҳман, йигитлар. Оқшомлари амри маъруф бўлганда таъсирланиб кетиб, ўзим ҳам йиғлаб-йиғлаб оламан. Дунёнинг ҳақиқати бу ёқда экан-ку, дейман. Кеча ҳазрати имом машварат қилиб: «Худодан қўрқмагандан қўрқингиз», деб айтдилар. Биз буни кўп муҳокама қилдик. Хулоса шу бўлдики, жамиятдаги барча нуқсонлар, бузуқчиликлар — бари…\n— Худодан қўрқмаслик орқасидан! — титраб деди Шотўра… — Ўзингиз қўрқасизми?\n— Ў, албатта. Наузанбиллоҳи миназолиман…\n— Бу бошқа гап. — Мусиқа муаллими пиёлани бўшатиб, чолга қайтарди. — Раҳмат. — Чол тағин қуяр, муаллим каклик оёғини этдан тозалар экан: — Мен ачинмайманми шунга? — деди бирдан қўлидагини Мансурга кўрсатиб. — Жуда ачинаман-да, акаси бўйидан… Лекин ночорликдан десанг ҳам ҳақсан, анави болахўрларга аччикдан-аламдан шундай ёвузлик қилди, десанг ҳам сен ҳақсан… Аммо мен ҳам ачиндим. Ҳали калтак билан солганимда, ичимда бир нималар узилиб кетгандай бўлди. Унга сари аламим келиб, калласини узиб ташладим… Мансур унга тикилиб қолиб:\n— Йўқ! — кескин деди муаллим. — Индамасанг, ука, онт ичаман, кечгача сени уришим, уриб ўлдиришим мумкин. Ишонасанми? Ҳали кўзимга бало-қазодай кўриндинг… Мен, умуман, сенда, сенинг айрим гапларингда — ўзимни кўрдим-да. Тушундингми? Ўзим ҳам шу фикрда эдим-да!\n— Албатта. Бошқа нима дер эдим? — У чайқалиб кулимсиради. — Ана, натижаси, эшитдинглар…\n— Кимлигини айтинг, — сўради Мансур. — Мен бир кўрай. Панада ушлаб, ҳиқилдоғидан оламан. «Ўқитувчини ерга уришни ким ўргатди сенга?» дейман…\n— Хай-хай! — деб кулди муовин. — Эсдан чиқма-син: устингиздан акт тузмаган бўлсак ҳам, қилган қилиқларингиз эсимизда турибди. Масалан, ҳалиям менинг жағим оғрияпти…\n— Ажойиб одамсизлар-да… Қани, хўжайинжон, пиёлани оласизми? Ё бўлдими?\n— Гаплашасан. Гаплашмасанг, сирингни очаман. Районда бош кўтаролмай қоласан… Ич, ука! Э, ҳазил-е! Борингларга шукур! Сизлар бўлмаганда билмадим… — Кейин Мансурга юзланди. — Нимага мени урмадинг? Роса туширдим-ку? Худо урсин, нима қилаётганимни билмай қолдим.\n— Ана шунинг учун, — Мансур ёнида ётган таёқни олиб унга берди, — марҳамат… — Кейин носқовоғини олиб, тиззасига урди. — Умуман, рашчёт бўлдик.\n— Хўй, чиновник, олсанг-чи уни? Совуб кетди… Ўзи ичкиси келиб турибди-ю, ноз қилади… Менга қара, бу кетишда сендан раҳбар чиқмайди. Сабабини айтайми? Марҳамат. Сен соддасан — бир. Фикр юритишинг кечаги одамники — бу икки. Тижоратни билмайсан, яъни, иқтисодий саводинг йўқ, қолаверса, порахўр эмассан, яъни, студентлардан бир нима ундиролмайсан. Ўқишга кираётгандаям, имтиҳон топшираётгандаям… — Шотўра киссасидан «Прима» сигаретини пачкаси билан олиб чўққа яқин қўйди. — Директоринг — гений…\n— Мен одамнинг орқасидан гапирмайман, — деди муовин. — Бироқ «гений» сўзини асраб қўйиш керак… — Ўшангачаям яшаб турамиз, — давом этди директор муовини чайналиб. — Аммо идеология яратилиши керак. — Дин — милиён йилнинг маҳсули. Сосиализм идеологияси ҳам — эски эди: бой билан камбағал тенг бўлиши керак деган гап эди-да. Эртакларимиздаям бор-ку?.. Шунинг учун одамлар унга эргашди.\n— Оҳ! — Шотўра чиндан ҳам ҳайрат ила тек қолди. — Шу гапинг кўп доно гап бўлди, ука. Ҳим, раҳма-ат… Шунинг учун ичсанг арзийди. Ичмасанг, менга бер… Э, мана, ёш бизнесмен гижинглаб турибди.\n— Олаберинглар. Энди менга жавоб берасизлар, — деди Мансур. — Лекин суҳбатимизнинг охири яхши бўлди…\n— Ҳм, ҳаммамиз ҳам бир очилдик, — деди Шотўра муаллим. — Сен келганинг туфайли. Каклигинг…\n— Каклигимни емайман-у… — деб юборди Ман-сур. Аммо қандай йўқотишни билмас эди. Шунинг учун ночор хўрсиниб, эгилганда…\n«Э, чиқариб қўйворсам-чи? — деган ўй келди кўнглига. Бироқ шу заҳоти рад этди: — Одамлар тутиб еб қўйишади. Қўлга тушади, узоққа учолмайди…»\n— Йўқотма, ука. Билиб турибмиз ҳаммамиз, тоғда каклик бармоқ билан санарли қолди ҳисоб. Агар об-ҳаво ўзгармаса, қолган-қутганиям энасининг…\n— Кечирасиз, ота, — деди Шотўра тезгина. — Бу тил бузилиб кетган… Ҳа, Мансуржон, — энди овози ҳам ўзгариб ва ғайритабиий самимият касб этиб, давом этди: — Ҳадемай баҳор келади. Сенинг совлиқларинг қўзилайди. Кунлар очилади, қушлар тухум босади. Аммо тоғларимизда какликлар овози…\n— Эшитилсаям — кам, аҳян-аҳянда, холос. Бу би-линиб қолди. Бизга ўхшаган ёвузлар камми? Ҳў-ў…\n— Худога шукур, — деди қария энди хўжайинга кабобни узатиб. — Шундай яхши гаплар яхши-да. Ҳе-е, одам бир илиқ сўзнинг гадоси бўлиб қолипти.\n— Сизга омад ёр бўлсин! — деди. — Феълингиз шахсан менга жуда ёкди. Биз бир-биримизни билмас эканмиз-да. Ҳим, афтидан, бунинг учун мана шундай шароитлар керак бўлар экан… Хўш, акабой, билиб қўйганингиз яхши, биз ҳам шайтонлик қилмай ўртаҳол яшаймиз. Чунки қаноат қиламиз, яхши кунлар келишига ишонамиз.\n— Ҳа, Мансуржон, омон бўлинг, — дея қўш қўллаб унинг бармоқларини тутди қоровул чол. — Неварани ўпиб қўйинг… Бобосига кетипти. Раҳматли падарингиз подачиликдан бошқа нарсани билмас эди. Эсимда «Ошало-ол!» деб келганлари…\nБулар бари ёшликдан тоғи-тошнинг ушоғини санаб, арчазорларда ётиб — гулханларда пишириқ қилиб-еб ўсган одамлар эдики, бу ер яланглик, ўт кетса ёнадиган бир туп мойли гиёҳ бўлмаса-да, беихтиёр гулхан чалаларини тепкилаб ўчиришди. Кулга оёқлари билан қорни суриб босишди.\n— Э, сўрама! — Мансур жилмайиб, ёнига ўрмалаб келган ўғлини тиззасига олди. — Анави муаллим бор-ку? Э, кеча шу ерда бўлишмаган. Сен уларни билмайсан… Аммо-лекин, кампир, каклик қирилди-да! Ҳў, сен ҳам рост айтган экансан, одамлар жуда-а бошқача… Қаламқош у хонадами?\n— Ҳе, Полвон ўғлим.. Одамларнинг ёвузлигини сиз кўрманг. Хафа бўласиз. Насиб бўлса, кўрмайсиз ҳам!.. Кампир, шу одамзот ҳам шу қўй-эчкиларга ўхшаш зот бўлар эканми, деб қолдим. Буларнинг ҳам қорни очса, маъраб оламни бузади. Ит оч қолса, уйга кириб келиши мумкин. Рост, ўғирликни ўрганади. Ҳатто баъзан овчи тозилар эгаси ўқ отиб, ўлжани топишавермаса, эгасига ташланар экан… Ҳа, ишонмайсанми?\n— Ҳа-а, маладес… Эшитдингми, энангни гапини? Бу — инсон! Бунинг гапиям, қалбиям бошқача.\n— Қўй, унга ачинма. Я гарячий кров деб менгаям кўп тегажоғлик қиларди. Овқатнинг гўштини опқўярди. Бир куни «я тоже гарячи кров» деб шундай мискадаги иссиқ овқатни юзига… ёптим. — Мансур маза қилиб кулди. — Чийиллаб қолди. — Сўнг яна ўғлига мурожаат этди: — Катта бўлсанг, ўзингни ҳимоя қилишинг керак, Полвон. Бўлмасам…\n«Қаёққа? — деди мунгланиб, гўё ўша манзарани боя кўргандек. — Одамлар ўлдиришди ёки зада бўлиб, жанубларга эниб кетишди…» .\nЕрда — адирларда яшиллик униб чиқаетир: майсалар, шувоқлар, қўзигуллар…\nҲур-ҳур шабада… Шабада қияликдаги чарсиллаб тутаётган гулханни эгади, ер бағирлатиб тагидаги алангани ловуллатади. Атроф ўткир ва соғинган қалбни йиғлатар даражада хушбўй ҳидларга тўлиб кетади.\n— Тезроқ-е! Манову қузғунни кўрмайсанми! — дея чираниб бақиради.\n— Юв, — дея ўтди ва боласини кўтариб, кўксига олди. — Айланиб кетай… Ана, қўйлари туғди. Ҳозир қағаноқ пиширамиз. Ана, қузғунларни кўринг. А-на! Учаяпти! Еймиз дейди. Қўзичоғингни еймиз, дейди. Булар — жуда аблаҳ. Кўзини ўяди, билдингми? Тўғри келса, отиш керак буларни.\n— Бўлади-и. Бизга қўчқор ҳам бўлаверади, — дея ўғлини тушириб, Мансур ҳам қўзичоқ қошида чўнқайди. — Ҳе, жонивор. Яла, яла… Кампир, ажойиб-а, яламаса бўлмайди… Биласанми, товушқон ҳам боласини ялаб, анавиндай қитиқлаб ични кеткизмаса, ичи қотиб қоларкан.\n— Ҳа-е, ўлади, кампир. Муштдай бўлади-ю, ўлади, — ҳайрон бўлди Мансур.\n— Эй, тўғри айтасан, — деди. — Ҳа. Шу нарсанинг мени хаёлимга келмаганини қара… Ўзи, минг йилдан бери оғизни татиб кўришмагандир.\n— Ҳа! — деб юборди Мансур яна ҳовлиқиб. — Жуда маъқул ўйладинг-да. — Шу пайт ёнида қўзичоқнинг бўйнидан қучиб ўтирган Полвон инграб қол-ди: қўзичоқ йиқилиб, оёқларини типирчилатар эди. Буни кўриб, совлиқ ҳам интилди. Ва Мансур қўзини тагидан кўтариб, турғизди. — Бў-ўлди. Мана, болангиз. Яланг… Сутда ҳақи бор деяпсизми? Биламиз. Лекин бизниям ҳақимиз бор. Сизни бекорга боқиб, парвариш қилмаяпмиз. Сўйсак, аллақачон ҳазм бўлиб кетар эдингиз… Полвон, тур! Ер зах, зах, билдингми? Ана шундай… Сен ҳам қўзичоқдан қолишмайсан. — Мансур завқланиб кулди. — Иккисиям энди той-той бўлаяпти-да.\n— Ҳе, қўзичоқ ҳадемай дикиллаб кетади… Шу ҳайвонлар жуда мослашган-да яшашга. Қўзининг ҳам оёғи чиқмай ётаверса, нима бўларди.\n— Рост. Табиат доно, доно… — Кейин кулимсиради Мансур. — Муовиннинг хотини жуда уятчан экан, кампир. Ҳув, патир ёпиб берган эдинг-ку?.. Шундай-шундай, опангиз йўқладилар. Томоқларидан ўтмай шуни юбордилар, десам, турган ерида айланиб қолди. — У хахолаб кулди. — Кейин бечора йиғлагудек бўлиб олди: «Биз бўлкага ўрганиб қолганмиз, ака», деди… Э, қойил эмасман шу йигитга. Ўзи замдиректор. Културни киши. Ўзбек. Тандири йўқ экан-а! Шуям оила бўлди-ю!\n— Билар экан! Курранинг ўзи айтди. Кейин… Учрашганимизда. Бу қанақаси, дедим. Ана, тегирмонлар ишлай бошлади. Дон топилади, дедим… Ўзлари ялқов бўлиб қолишган. Дангаса… Вабше, одам ўзига ишониши керак.\n— Боласини эмизинг. Ийсин… Вуй, кўз тегмасин, қаранг, қандай қуюқ.\n— Майли. Мошина сигнал бераяпти… Рабочилар келишди. Бу гал неча кунга кетасиз?\n— Келади. Ўзи ўша қайнонасидан безор… Фарзанд кўрса-ку, ўралашиб қоларди.\n— Албатта. Лекин халастойдан жойлайман. Дориси бор, ўқи йўқ. Одамни қўрқитса, бўлди-да… Қара, — ёнбағирда шиддат-ла ўтлаётган қўй-эчкиларга юзланди, — оғзи кўкка тегди жониворларнинг. Энди муттасил кўк едириш керак. Сомон берсанг, ичи кетади…\n— Ҳе-ҳе-ҳе. Ўзимга-ўзимча… Гапиргим келяпти-да, кампир. Эй, эшит, Хойинбека сайраяпти! Айвонда эди…\n— Ҳе-е, ярамас. Тоққа борамиз дегани-да бу?\n— Кеча мишиғи оқиб юрганлар кийганда, биз кийсак, нима қипти. — Кулиб қўйди у. — Тижоратчиман, дейди. Ишбилармон… Мана, иш билади! Давлатнинг магазинидан олиб, ўзининг дўконида ўн бараварига пуллайди, ароқниям…\n— Э, ўтган сафар ҳам айтгансиз… Мине от этово не легчи! Ярамаслар.\n— Жўрттага кийдим… Қани, устимдан ечиб олсин-чи… Кеча ресторанда биттасидан тортиб олдим. Четга чақириб: «Ечин, давай, — дедим. — Ҳозир тиқиб оламан. Кейин бизнесинг ҳам қолади, дўконинг ҳам. Сен товламачисан, шуни бўйништа ол», дедим. Нима дер эди?\n— Эҳ, — Мансур бош чайқади, — яхпга эмас… — Сўнг ўйланиб, бирдан қўл силтади. — Вобше, тўғри қипсан. Тов-ла-ма-чи деганинг рост… Уларга бари-бир — халқ қандай яшайди, майишати тушиб кетаётганиям…\n— А-а, синглим. Хуш кепсиз, — деди. — Анави адирда опангиз қўй соғаяпти, боринг… Ит тегмайди. Биласиз-ку?\n— Айтмоқчи, Мансур ака, — дея уни тўхтатди Абулқосим. Ва жувон уй орқасига ўтгач, давом этди: — Ўтбосар ака айтдики, қўйларингизни Қизилжар томонга ҳайдамас экансиз. Ўша жойларни арча-парчаси билан сотиб опти. Фермер… Дам олиш уйи қиламан, дейдими-е. Гиёҳлар, қушлар ҳақидаям бир нималарни гапирди. Унча тушунмадим-у, лекин у йигит қилади.\n— Эшитувдим. Аммо шу-унча жойни… Неча гектар ер у! Вой бў-ўй! Демак, ўша жойларнинг эгаси — Ўтбосар-да, а? Энди уникида?\n— О, ҳозирданоқ… Пухта экан. Мен туриб-туриб, шу жойимни тортиб олмасмикан, деб ўйлаб қолардим. Тарихда шундай ишлар бўлган-да.\n— Бўпти. Жўнаймиз! Эҳ! — Мансур зинадан қайтиб тушди. — Бир илтимос бор…\nПочта олдидаги атиргуллар тагини юмшатаётган қоровул чолга кружка опчиқишини буюриб, сўнгра кастрюлчадаги оғизсутдан қуяркан: «Техникумга қачон ўтасиз?», деб сўради. Чол қийшанглаб: «Тунги сторожликка-да, — деди. — Маошни икки карра ошириб қўйишди. Олимбой яхшилигини кўрсин…»\n— Энди анави мактабга ҳайданг, Қосимбек, — деди Мансур. Ва мактаб дарвозаси оғзида тўхтаб суриштирсалар, Шотўра муаллим шамоллаб қолган, уйида экан. Уйига бордилар. Дарвозага чиққан қизининг қўлига идишни тутқазиб: «Зам директор Олимбой билан баҳам кўрар эканмиз, де. Мен шошиб турибман…» деди. Қизалоқ: «Отам сизни йўқлаётувди. Зерикканлар…» деди.\nМансур калласига келган ўйни дангал айтиб юбор-ди: «Мансур амаким йўлдан келсалар, тоққа таклиф этмоқчи, де. Уч-тўрт киши бўлиб, бир айланиб келар экансизлар, де…»\nБир замонлар башанг кийинганидан нишона — гули тўкилиб-тақирланиб қолган қоракўл ёқали пальтосига ўраниб олган Шотўра муаллим ғоят жиддий тортиб, сумрайганча йироқларга боқар, гоҳо ғудраниб сўкиниб қўяр — илло, унинг ҳам қулоқлари каклик қўшиғига маҳтал эди.\n— Бой деб сизларни айтса бўлади, — деди Мансур уялиб-ғижиниб. — Шу-унча ерни опсизлар. Қойил… Ўтбосар қани?\n— Шеф у ёқда. — Эшқувват келган йўлининг давоми бурилиб-ўралиб кетган арчазор ичида оқариб турган уйча билан чодирни кўрсатди. — Қурилиш бўляпти… У киши сизларни таниб ҳам бўлди. Дурбини бор. Ҳа, йўл бўлсин, акалар? — Эшқувват шундай деб, кузов лабидан ушлаганча ғилдиракка оёқ қўйиб кўтарилди. Буларнинг оёқостиларига қараб: — У нима? Каклик-ов, — деди. — Олимбой ака, хизмат бўлмаса, шу кўрпачани кўтаринг.\n— Ҳў, полвон, ўтайлик. Шепингни олдига борамиз… Меҳмонмиз, ахир!\n— Қосим ака, мен айтилган ишни қиламан, — деди Эшқувват ва истар-истамас унга қўл узатди. — Яхшимисиз? — Шофёр ҳам унга қўл учини берди. — Эса, кутиб турасизлар. Мен бориб келаман… Э, ана! Ўзлари эняпти. Ҳув, матасеклда… Кечирасизлар, айниқса милтиқли, какликли одамни ўтказмаймиз. Мана буни кўринглар! — У олатаёқда осилиб турган қандайдир пачоқ ускунани кўрсатди. — Шу — микрафон. Тубан қишлоқдан бир болакай лентага какликнинг сайрашини ёзиб опкелиб, бута тагига қўйган экан. Шеф эшитиб, хурсанд бўпти. Шу ернинг каклиги деб ўйлаган-да. Кейин аста пойлаб келса, аҳвол шу. Овчи арчанинг тагида ўтирганмиш. Шеф милтиқни опкелиб, микрофонни отипти. Мана шу… Ибрат бўлсин деб осиб қўйдилар. — Эшқувват шундан кейин қоровул чол билан сўрашди. — Э, сиз нима қилиб юрибсиз, бобой?\n— Қариликка йўрғалик, — деб кулди чол. — Ўлайликми энди, отам? У ёқ-бу ёқни кўриб қолиш ҳам ғанимат-да… Қалай, каклик кўпми тоғда?\n— Каклик, — деб тўнғиллади Эшқувват, — тўлиб ётипти. Қулоқ солинг, барматуха ичиб, маст бўлгандай сайраяпти! — Йигит таёкдан ҳатлаб нарига ўтди. Мотоцикл етиб келиб тўхтади, ундан оёғида крассовка, эгнида қоп-қора тивит жемпир, бошига соявони узун, қизил шапка кийган малла йигит — Ўтбосар тушди.\n— Келинглар, меҳмонлар! — деб ҳайқирди у ўзига тўқ, мамнун кишининг овози билан. Ва тинимсиз сўзлаб, сўрашиб кела бошлади: — Ў-ў, Абулқосим тантибой, қалайсан, ука? Билиб қўй, барибир сени ишга оламан. Мансур акага мундайроқ шопир ҳам бўлаверади… Эшқувват, кўришдингми бу билан? Ярашинглар энди. Барибир бир-бирингни енголмайсан. Сизлар эмас, ароқ айбдор… Э, Ибн Хаттабич? Тушманг, ўтираверинг. Барибир қайтариб юбораман сизни. Конкурентга тоқатим йўқ: ўзимиз ҳам ароқ сотишни биламиз… Қани, Шотўра домла, хуш кепсиз. Шу ёқангизни ё сотиб оламан, ё тортиб оламан. Кейин музейимга қўяман. Мана шундай қоракўл ёқали пальтолар кийишарди… Ў, техникумнинг бошқонига саломлар. Сиз ҳам чиқар экансиз-да, а? Дуруст, чопон ҳам ярашипти.\n— Марҳамат… Ў-ў, какликнинг сайрашини дедингизми? — Унинг манглайи тиришиб ва ғижиниб да-вом этди: — Биз ҳам сизга қўшилиб эшитар эканмиз-да?\n— Кузовда каклик бор, — деди. — Ов каклиги… Эшитганман. Жуда олағон эмиш.\n— Биз овга келмадик, — деди Мансур ғашланиб. — Шунчаки томошалаб келдик… Шу Қизилжар бўйида бир-икки соат ўтирсак. Тўртта кабоб қиб есак. Каклик… Бу каклик шунчаки… қанча каклик омон қолганини сал-пал билиш учун керак. — У бирдан асабланиб кетди. — Бу ерда ғаразли ўй йўқ! Шунчаки… Ахир, қишда қирилди-ку?\n— Тушунаман… Шунақа. — Сўнг бирдан Эшқувватга буюрди: — Кўтар буни, полвон! Оч йўлни!.. Биз Қизилжарнинг устида бўламиз. Кўрасан… Тушунарлими? Трактирни қўй. Матасеклни ҳайдаб жўна! Мен булар билан кетдим!\n— Очма устини… Бир жойга қўйгандан кейин сайрашини кўрасан.\n— Хоҳлаган бутангизнинг тагига қўйинг… Анави ёлғиз арча тузук, атрофга кўриниб турибди, — деди Ўтбосар. — Биз мана бу айри арчанинг тагида ўтирамиз… Э, қаерда ўтиришнинг фарқи йўқ-ку!\n— Э ака, бизнинг маккамиз мана шу ер эди, — дея энди қафасни ҳалқасидан кўтариб, Ўтбосар кўрсатган ёш арча томон йўналди Мансур. — Тавба! Ўтбосар, айтган арчангни қара! Ўлай агар, ўзим ҳам қачон келсам, Хойин бекани шунинг остига қўярдим. Қандай билдинг-а? Қойилман. — Икки қадам босгач, таққа тўхтади. — Биродарлар, онт ичаманки, шу жонивор жўжалигида шу ерда тузоққа туширилган. Кечагидай эсимда… — У чиндан ҳам ҳайратланиб ҳамроҳларига бир-бир қаради.\n— Шошма, шунингни бир томоша қилай, — дея йирик-йирик қадам ташлаб яқинлашди мусиқа муаллими. Ва кўрпасини кўтарди. — Вой, гижинглаган тойга ўхшайди-я! Унинг типирчилашини кўринглар… Ҳе, аблаҳ, Хойин… — Мансурга тикилди. — Номиниям топиб қўйгансан. Хойин бека. — Кейин қаддини тиклаб, хаёлчан кулимсиради. — Шу ўзининг хоинлигини билармикан-а? Сотқинлигини?.. Сайраб, ёввойи шерикларини тузоққа тушириб…\n— Билмайди, — дея Ўтбосар ҳам қафас қошига келди. — Бултур мелкачка билан иккита какликни отдим. Бирини урдим, типирчилаб қолди. Иккинчиси унга сал қараб турди-да, тағин донлайверди. «Ўл сен ҳам!» деб униям отдим… — Кейин ҳиринглаб кулиб, жамоага бокди. — Брулер товуқлари ярадор бўлган, бирон жойи қонаган шерикларини чўқиб еб қўйишади-.а?\n— Ҳе, уларни гапирманглар, — деб чекинди муаллим. — На отасининг тайини бор, на онасининг. Киштиниям билмайди, пиштниям… Инкубатордан чиққан манқурт-да! Ҳолбуки, ҳолбуки, жўралар, масалан, очиб чиқишига яқин қолган жўжалар тухумнинг ичида туриб, қирғийдан қўрқади. Америкаликлар аниқлаган: қирғий қийқилласа, жўжа писиб қолар экан. Чунки, онасининг ҳалигидай товушидан хавфни сезаркан.\n— Биринчидан, сизни_ қўрқитиш учун, — деб жилмайди Абулқосим. — Йўқ, ака… Биринчидан, ўзи қўрқиб кетгани учун. Иккинчидан, шерикларини огоҳлантириш учун.\n— Билмайди, — деди Ўтбосар. — Улар табиий ҳаракат қиладилар, холос. Бу ҳаракатда яшаш учун кураш ҳам бор, бошқа нарсалар ҳам…\n— Йўқ, билади, — деб таъкидлади Мансур. — Мен сафарда юрганимда бир қирғий боласини боққанмиз. Ўша кунлар она қирғий ўша жойнинг устида кўп айланарди… Бу нимани кўрсатади, фермер жаноблари? — Кейин яйраб кулди. — Ўша қирғий товуш чиқарса, қайси товуқ жўжаларини қаноти остига олмайди? Ҳозиргина Шотўра акаям айтдилар-ку, тухум ичида туриб ҳам кўп нарсани сезаркан жўжалар…\n— Сиз улоқиб кетдингиз, — деди Ўтбосар. — Ота-она ўртасидаги муносабат — бошқа масала. Буям ўша— табиий яшаш, яшаш учун кураш, хўш, зурёд қолдириш қонунига амал қилади… — Кейин бирдан ғижиниб сўради: — Агар какликлар раҳм-шафқатни, дейлик, онгли равишда билсалар, нега бу Хойин бекангиз шафқатсизлик қилади? Хўш, шерикларини пичоққа тутиб бериб?\n— Мен ана шуни айтмоқчи эдим, — деди Мансур шодланиб. — Тўғрироғи, шуни тушунган эдим… Мана, қаранглар-да, мана шу каклик қафасда зерикади. Уйда, айниқса… Хўш, далага чиқарганингиздан кейин тўлиб-тошиб сайраб кетади. Нима учун? Биринчидан, тўлиқиб кетгани учун сайрайди. Балки шу аснода додлар, балки қувонар. Ишқилиб…\n— Балли! Отангизга раҳмат… Энди денг, азизларим, — Мансур ниҳоят қафасни ўтга қўйди. — Биз, ўзимиз, яъни инсонлар бу жониворнинг ана шу жиҳатини билиб олиб, ўз мақсадимиз йўлида фойдаланамиз-да.\n— Хом сут эмган бандамиз-да, — деди қийшайиб. — Ўз қаричимиз билан ўлчаймиз… Тулкиниям айёр деймиз. Ҳолбуки, уям, сиз айтгандай, яшаш учун курашади.\n— Тушунарли! — Ўтбосар ўнг қўлини кескин кўтарди. — Сиз буни обориб қўйинг жойига. Айтинг, тузоққа тушган дамларини эслаб, бир фарёд қилсин. Бизлар… — У қурдошларга қараб, курситошлар томонга сурпга ўралган карсонни кўтариб бораётган қоровул чолга эътибор қилди. — Тирикчиликми у? Гўшт маринават қилинганми? Қилинган бўлмаса, бизда тайёри бор, — дея маккорона кулди. — Фақат соққасини тўлайсизлар.\n— Товуқ семирса, кети тораяр эмиш, — деди муаллим. — Обрўйингиз кетади. Худога шукр, кўрган одамларнинг фарзандисиз… Бу гаплардан кўра, бизни, масалан, яхшилаб сийланг, меҳмон қилинг. Биз сизга дуо берайлик. Бойлик олма, дуо ол дейдилар… Ана шундан кейин ишингиз янаям ривож топиб кетади… Энг муҳими, эшитиб олинг: ҳақиқий ишбилармон,\n— Мен тушунаман. Ҳазиллашдим. — Кейин Мансурга бақириб юборди: — Обориб қўйинг энди бу айғоқчини! Эшитайлик мундай… — Сўнг буғланибми, сийрак туман босибми мудраб турган тоғларга қаради ва бирдан синиқиб: — Каклик бўлмаса бир пул экан бу табиат! — деди.\n— Ў, қойил, — деди Ўтбосар ва ўрнидан дик этиб турди. — Ўртоқлар, бундай қилайлик. Ана, арчалар… Ҳар биттамиз биттасининг остига кириб ётайлик. Худо ҳаққи, мен шуни истайман! Бу нима ўтириш? Мақсад— какликларнинг учиб келишини кузатиш-ку, а, Мансур ака?\n— Мана, дурбин. Мана, ука… — дея юрт эгасининг ортидан арча тагига кирди. Ва жарликка қарабоқ унинг кифтига қокди. — Яхши. Жойиниям топибсиз.\n— Ҳа энди, ҳурмат қиламиз-да… — Унинг ёнига чўккалаб ва ўйчан тортиб давом этди: — Ишбилармон, корчалонлар кам дейсизми — чиқяпти. Ҳамма жойда шундай… Лекин, — боз унинг кифтини силаб қўйди, — сандақаларни билмадим, нечта экан… Қара, уже территориянгни қўриқлаяпсан… Ҳим, аммо-лекин Эшқувват бизни тўхтатганда, сал малол келганди. Ҳозир ўйлаб қарасам, сизлар ҳақсизлар… — Сўнг: — Ахир, ахир, — дея миясининг қат-қатидан қийналиб чиққан фикрни айта бошлади: — Биламиз-ку ўзимиз: илгари ҳамма ер — давлатники дер эдик. Тўғрироғи, Русияники эди… Кейин ҳам мулк давлатники бўлиб қолди.\nБироз вақт… Сўнгра, мана, кишиларга бўлиб берила бошланди… Ҳой, Ўтбосар, — у бирдан ҳаяжонланиб кетди: — Тарихдан ўзинг ҳам биласанки…\n— Чекинг. Гапиринг, гапиринг, — деди. — Алақсиманг…\n— Аммо-лекин шу мулкни, ерни, мана, тоғ-тошлар, ўрмонларни унга қайишадиган кишиларга…\n— Жим! — деди Ўтбосар. — Биттаси чиқди. Чил эмас-ов… — Дарҳол дурбинни Мансурга берди. — Ёрилган қояга қаранг. Чапрокда. — Сўнг хўрсиниб юборди.\n— Чил-ку, — деди. — Укабой, у чил. Менимча, курк бўлган. — Дурбинни Ўтбосарга узатди-ю, унинг малла қошлари азобли чимирилганини кўриб, айтганига пушаймон еди: каклик десаям бўларди… — Менимча,— деб чайналди. — Лекин дурбинни биринчи марта ушлашим. Армияда ҳам…\n— Рост. Чил экан… — Сўнг не бир илинж ила деди: — Чилни дала каклиги дейишадими?\n— Ҳа, ҳа, — дарров тасдиқлади Мансур. — Как-ликнинг укаси-да у! — Сўнгра ўзининг юраги сиқилиб кетди ва дунё кўзига тор кўриниб қолди: «Каклик йўқ-ку? Нимага сайрамаяпти? — Кейин қишки пиёда ов эсига тушиб, кўнгли бузилди. — Еб битирдик. Қуритдик ўзимиз. Йўқ, биз эмас…»\n— Ҳа? — деди. — Пушаймон қилаяпсизми… овлаган какликларингизга? — Сўнг бақириб юборди: — Эшқувва-ат!\nКўрсат биттасини… Ахир бутунлай қирилиб кетган бўлиши мумкин эмас! Бу — тоғ… Албатта бор. Ҳозир чиқади…»\n— Уф-ф, — дея курситошга ўтирди Шотўра муаллим ва қандайдир чўккан кўзларида нурли бир изтироб ила унга-бунга боқиб: — Ўлай агар, ёмон қўрққан эдим, — деди-да, кейин дабдурустдан мунгланиб қол-Ди. — Ҳе, қирилиб кетайлик биз… Одам-подам эмасмиз… Нимага мундай, а?\n— Раҳмат-е, — деди. — Бой бобоси, ана, Хойин беканинг сайрашлари бекор кетмади.\n— Барибир шунингизни ейман, — деди Ўтбосар. — Нимагаки, бу барибир бир куни гўшт бўлади ё ҳаром ўлади…\n— Зира. Зира экан, — дея жилди. — Ўтбосар, зирангиз кўп экан. Эҳтиёт бўлинг, хомлигида ўриб кетишади… Кейинги вақтларда жўгилар ҳам бунга ўч бўлиб қолишган. Қаергаки қўш ташласа, билингки, ўша ерда зира бор.\n— Эшитдингми, Қувват? — деб қўйди Ўтбосар ҳансираб турган йигитга ва ўша тасмали халтанинг замогини чизиллатиб очиб қаради-да, ичидагиларни бирин-кетин чиқариб, курситошлардан бирига қўя бошлади: нон, олма, ароқ…\n— Бўлди, — деб пичирлади-ю бўлмади: ўзича кулди, кейин қафасни ташлавориб, қўлларини ёзди ва: — Йў-ўқ! Обош бўлди! — деди. — Хурсандмисизлар? А? — Энди қандайдир аламини қурдошлардан оладиган сингари икки қадам босди. — Ҳўв, Шотўра ака, кўрдингизми, ана, уям озод бўлди… — Сўнгра бу сирли сўз оғзига таъм бериб, такрорлади: — Озодликка чиқди! Ўзимизга ўхшаб…\nНега? Ундан айрилиб қолишдан ачинишми ё ундан кейинги хавотирланишми, балки чин бир худбинлик сабаб эди бу ҳолга…\n— Бу сафар кетади, — деб пишиллади Мансур бирдан. — Кетади! — деди кейин зўриқиб ва какликни кишт-киштлаб ҳайдай бошлади. — Жўна! Маконингга келдинг-ку, ярамас! Кишт… Вей, қанақа сурбетсан! Бу ерда одамлар ўтирипти. Сенинг душманларинг… Ана, жарликка уч!\n— Кетади. Кеткизаман! Бас!.. Шунча маломатга қолдирди… Ҳе, сендай Қорақошни қара-ю… — Сўнгра бирдан тўхтаб, баралла йиғлаб юборди-да, шарт қайрилиб, буларнинг ёнига келди. Эшқувват келтирган емишлар қошидаги тошга таппа ўтириб олиб, этакларга тикила бошлади.\n— Хафа бўлма, ука. Ўзи, шундай қилишингни сезар эдим… Раҳмат. Ниятинг яхши. Ҳим, ҳаммага сабоқ. — Кейин ён-веридагиларга жаҳл билан тикилиб-тикилиб қаради-да, кўзи Ўтбосарга қадалиб: — Ана, пермер бобо! — деди. — Сиз бўлсангиз, бизни овга келди деб ўйладингиз… Сен ҳам Эшқувват! — Кейин директор ўринбосарига боқди. — Ҳўв, раҳбар, сен нега гапирмайсан? Бу синонинг баҳосини бер энди!\n— Ака, халақит берманг, — деди келганидан бери деярли гап қотмаган ва бута остига киргандагина сал чўнқайган Олимбой муовин. — Уни қаранг. Табиий ҳаётдаги ҳаракатларини кузатиш керак, ахир. Масалан, Андерсон хоним ёввойи табиат бағрида хонаки йиртқичларни ўргатаман деб… ўрганишга бутун ҳаётини сарфлаган экан. Бу, масалан, йигирманчи асрнинг…\n— Рост, — деди Шотўра. — Овозини эшитиб келган… — У ҳам аста қўзғаларкан, тулки ғойиб бўлди.\n— Шу, у ёмон… — чайналди барваста йигит хўмрайиб. — Кеча йўқолиб қолган жўжахўрозниям шу еган дейман… Мазахўрак бўлиб қолади.\n— Ҳу, арча остида дурбин қопти, опке. — Кейин ўйчан тортиб сўзланди: — Тулки кўпайиб кетипти. Бари оч. Товушқон ҳам кам. Какликлар пастлаб кетган…\n— Нўхат, — деди. — Қайнатиб, эзиб… Тухумнинг сариғини ушатиб… — дея хўрсиниб юборди. — Энди тошни ейсан, — деди қушга. Тағин дўқ қилди: — Е! Топиб е энди… Ўртоқлар, бу нимани ейди энди?\n— Эшитдингми? Очдан ўласан, — зуғум қилди Мансур какликка. Ва ҳиринглаб кулди. — Энди сенга иссиқ уй қани? Ҳўў… Бошпананг ҳам йўқ. — Кейин жиннинамо ишшайиб, тепасидагиларга қараб олди. — Ҳақиқатан ҳам, турмадан чиққан маҳбусга ўхшай-ди, а? Озод бўлган. Энди нонини топиб ейиши керак… — Яна қушга бокди. — Топиб еяласанми?\n— Бу, қўйиб юборишдан бурун сал ўргатиш керак эди, — деб мулоҳаза билдирди муаллим. — Озод яшаш-га… — Сўнг хаёлланиб синиқ жилмайди. — Ахир, ўзимиздан қиёс-да: мана, озодликка эришдик…\n— Мен тушундим фикрингизни, — деди Ўтбосар бирдан. — Сиз жудаям яхпш айтяпсиз, ака… — Унга тан берганини бош ирғаши билан ҳам тасдикдади. Сўнг хўрсиниб юборди. — Лекин бизлар одамлармиз. Ҳар ҳолда, ақлимиз бор… Бундаям ақл бор-у, аммо одам-зот яшовчан…\n— Ў, ҳаммаларинг файласуп экансизлар, — деди Абулқосим. — Тўғри гапираяпсизлар-е, худо урсин… Нима дединг, Эшқувват?\nМансур беихтиёр ҳалиги тулки кўринган наъматак тагига қаради-ю, олапар итини эслади: «Ўшанча бор экан, уям кичик, — дея дилидан кечирди. Кейин бирдан ҳайрон бўлди: — Ахир, тулки жонивор ҳам табиатга мослашиши керак-ку? Мана, баҳор бўлди… Нега унинг териси жилла ўзгармайди?»\n— Тамом, — деб пичирлади Мансур. Кейин титраб-қақшаб ва маъносиз илжайиб Ўтбосарга қаради. — Обош бўлди, фермер бобо. Гўшт бўлди ҳисоб. Армонда қолдингиз… — Фермер бобо донг қотиб турарди. Мансур каловланиб унинг ёнидан ўтди-да, жарлик томонга икки-уч қадам босди. Кейин юраги оғриб кетгандай кўксига қўл қўйиб, тўхтади. Кейин бошини кўтармай изига қайтди.\n— Э, бу нима гап? — деди энди Ўтбосар барчага тегишли қилиб. — Олдимиздан олиб кетса… У каклик ўзи… Тавба!\n— Бизнинг шефни ити деб ўйлади-да, — деди Абулқосим аламини бепарволик билан пардалаб. — Шунақа ит… уям. Мундай пакана. Думиям кесилмаган. Ўзи малла.\n— Ҳа-ҳа, йўқ, — деди Мансур тағин гангиб. Кейин муаллимга синиқ-дилкаш жилмайди. — Рост, шундай бўлидаи керак эди… Э, йўқ. Мен буни билмас эдим, ака. Аниғи, ўйламаган эдим. Аммо Абулқосим рост айтди, Хойин бека итимдан ҳайиқмас эди. Итим ҳам буни бегонасирамас эди. — Шунда ҳайрат-ҳаяжон ичра ўтган қиш, бўронли тунда, меҳмонларни жўнатгандан кейин… тонгда итининг ёввойи какликларга ҳам бефарқ қараганини эслаб қолди-ю, унинг сабабини энди англагани учунми, аллақандай шодланиб кулди. — Шундай, Шотўра ака!\n— Буни айтиш керак эди-да, — дея тансиқ сигаретдан битта олди. — Эсиз.. — деб пичирлади. Пичирлади-ю, дафъатан кўзлари ёғду сочиб, ҳаммага қараб чиқди. — Тушундингларми? — Мансур унга боқди. — Ўша туманли кундаги гурунгимиз эсингдами, ука? У бемаъни гап эди. Шунчаки, ўзимизнинг қилиғимизни, ваҳшийлигимизни яшириш учун айтган эдим. Лекин, — у ўйланиб қолди, — лекин шу гапнинг тилимга келганини қара… Худо ҳаққи, мен ўшанда сидқидилдан овга чиққандим, манаву шотирлар билан. Гапим тўғрими, курра? Э, кечирасан… Ўшанда ҳаммамизнинг дардимиз ичимизда эди. Тўғрироғи, ўйламас, ўйламаган эдик. Барча ҳаракатларимиз аламдан, аччиқдан… — У чолнинг қўлидаги гугуртни тортиб олиб, сигаретни тутатди. — Узр, чалғиб кетдим. Ўтбосар, кечирасан, сигаретингдан…\n— Ишонасизларми, — деди овозини қўйиб. — Мен нимагадир хурсанд бўлдим ҳозир… Онт ичишим мумкин! Тўғри, какликдан айрилиб қолдик…\n— Уни эсламанг энди, — деди Мансур. —. У қурбон бўлди… Ҳим, уни биз, яъни мен, қурбон қилдим. Қафасда сақлаб…\n— Яшанг! — деб юборди шунда Олим муовин. — Менинг кўнглимдаям шу гап энди пишаётган эди. — Сўнг Ўтбосарга қаради. — Сиз нима дейсиз, ака? Шу тобда, менимча, Мансур акамдан узр сўрайман, ўзларини, айтайлик, тоталитар режимга ўхшатдилар… Гапларидан шундай хулоса чиқади.\n— Ҳа-ҳа! — деди Мансур ҳовлиқиб. — Шундай хулоса чиқади. Лекин мен мунчалик чуқур кетмаган эдим. Умуман, мен беихтиёр яшадим, яшаяпман… Кечирасизлар, мен ҳам чалғидим. Ўзларинг гапиринглар, Қосим?\n— Ҳе, нима дер эдим! — деди у. — Каклик кетди. Факт шу. Лекин барибир ўлар эди. Дон топиб еёлмас-ди-ку? Очдан ҳам ўлиб кетарди. Ҳозирги баъзи иш-билмас, дангасаларга ўхшаб, тўғрироғи…\n— Чўк бу ерга… Ҳой, Хаттабич, бермаснинг овқати пишмас экан. Ҳозир Эшқувват келсин, ўзи қилади… Қани, Олимбой жўра, ўтиринг сиз ҳам. Тошни суринг… Ана бу бошқа гап! Шотўра ака, нимани ўйлаяпсиз? Ростини айтсам, сал ўзгариб қопсиз. Бир қоп ёнғокдек дали-ғули эдингиз… Рўзғор ташвишлари босиб ташладими?\n— Уям бор, — деди муаллим. — Лекин ўйлаб-чўйлаб яшайдиган замон келди-да… Вабше, у ёғини сўрасангиз, мен ҳаётдан розиман. Ҳим, биз ўзимиз минг йилдан буён озодликни орзу қилардик. Шу йўлда не-не азиз одамларимиз қурбон бўлиб кетишди. Халқ душмани деб, тавба!\n— Сенга шунақа гап бўлса… Бу гапларим қанчалик рост бўлса, шунчалик тасалли-ку, кур…\n— Учинчидан, — дея ўйланиб қолди мусиқа ўқитув-чиси, — яшаш керак. Иложи борича ҳалол…\n— Жуда тўғри, — деб қўйди Мансур. — Кейин меҳнат қилиш керак. Ишлаган — тишлайди деган гап энди маъқул келади. Илгари ишламаган ҳам…\n— Албатта! — деди Ўтбосар. — Уларгаям жон керак, яшаш учун «урашади. Маккор… Аммо, кўрдингми, шеригини қутқариб юбориш учун сени чалғитган. Маълум бўлдики, уларнинг болалари бор. Менимча, Хойин бекани опқочгани — урғочиси. Бўрининг ҳам қанчиғи олғир бўлади. Биласизларми, қўрага кўпинча қанчиқ бўри олдин киради.\n— Бўлмасам, мен бир тост айтай, — деди. — Хўш, биринчидан, хуш келибсизлар… Энди келиб турасизлар. Ўйлашимча, шўрлик Қорақошнинг кисмати ҳаммамизни янаям яқин қилди. Шу баҳонада анча гаплашиб, бир-биримизни тушуниб олдик… Умуман, ҳамма ерда шу хил гаплар…\n— Биз ҳам гаплашдик. Ҳаммаси табиий… Энди, ўртокдар, гап шундан иборатки, юртимиз мустақил бўлибди экан, озод бўлибмиз экан, шунинг қадрига етайлик… Тушунаман аҳволни! Жуда яхши биламан. Аммо-лекин менинг гапларим ҳам факт… Нима дедингиз, Олимбой? Раҳмат… Хўш, айтганимиздек, энг табиий яшаш йўлига тушган эканмиз, шу йўлга ҳам содиқ бўлайлик, яъни, бунинг ўз қонунларига бўйсунайлик. Чунки бунинг қонунлари, мана бу еримиз-да! — У бўш қўли билан кўкрагини нуқиб, давом этди: — Бунга қулоқ солсак, бас.\n— Хўш, гапни қисқа қилсам, мундай: келинглар, ҳечқурса ўзимиз, мана шу торгина даврамиз аҳли ақл билан, инсоф билан қадам босайлик. Ҳим, сабр-тоқат билан… Нимагаки, бу бой, қадимий ўлкамиз-мамлакатимиз ва шундай қадимий халқимиз минг-минг йиллардан буён яшаб келаётган экан, ҳамда не-не оғирликларни енгиб келаётган экан, бу тангчилик кунларниям ортда қолдиради-қолдирамиз: буям — ҳаётнинг қонуни.\n— Кўп раҳмат, — деди Шотўра. — Аммо тулкилар асосан бизнесчилардан чиқади. Тўғри, кечагача ўзимиз ҳам…\n… Ниҳоят, қариянинг фотиҳаси, яъни:\n— Омин, мурод-мақсадларингга етинглар. Юртимиз тинч, бой-бадавлат бўлсин, илойи. Озоддикнинг нашидасини, сизлар айтгандек, суриб юрайлик бизлар ҳам… — деганидан кейин саёҳатчилар қўзғалишди.\nУларнинг гурунги машина устидаям давом этди: Ўтбосар Шотўра муаллимнинг мачит-пачитга бориш-бормаслигини сўрагач: «Мен ҳам учрамоқчиман имомга, — деди. — Шу атрофда тўртта қабристон бор экан. Мол оралаб юради… Атрофини симтўр билан ўраб қўймоқчиман. Эшқувват сурпга ёздириб келди: «Эй, инсон! Келадиган жойинг шу ер экан-ку оқибат. Топтама!» Ахир, бу қаровсизликлар ҳам кеча атеист бўлиб юрган кунларимиздан мерос…»\nКейин мактабда миллий созлар-асбоблар етишмаслиги, харид қилишга куч йўқлигини ҳасрат қилганди, ёш бизнесмен унинг белидан қучиб қўйди: «Бўлади. Бир-иккита жўраларим бор. Мард йигитлар. «Туман газетасини оталиққа оламиз», деб юришипти. Уларга айтаман… Ака, ҳамжиҳатлик, ўзаро ишонч керак, холос».\n— Эй, юртимиз кенг-а! — деб қолди Олимбой. — Муни қаранглар!.. Ўтбосар, шу-у америкаликлар демакратмиз дейди. Қаерда бир уриш чиқса, ҳозиру нозир — гижгижлайди. Отадай… Аммо ўзларининг шиори бор: «Прежде всего — Америка!»\n— Ҳа, — деди Ўтбосар манглайи остидан теваракка боқиб. — Биз ҳам шундай бўлишимиз керак. Ахир, ҳар биримиз ҳам, аввало, Мансур акага ўхшаб уйим-жойим деймиз-ку? Бу табиий йўл. Демак, ҳаммамиз учун Ўзбекистон ягона ватан. Прежде всего… Бошқаси — кейин.\n— Эй, биродарлар, — деди овози бирдан хира тортиб. — Ўғри ўғрининг қўлига сув қуяр экан. Улар бир-бирини қоронғида топар экан. Ахир, бизлар тўғри одамлармиз-ку? Нимага ўшалардай дўст, ҳамфикр, ҳамжиҳат бўлмаслигимиз керак? Иўқ, кечирасизлар, шундай бўляпмиз-у…\nШунда мутлақо кутилмаган мўъжиза содир бўлди: машина ортидан учиб, аммо бир сония ҳам тўхтамасдан чуриллаб келаётган бир каклик (какликлар одатда шерикларини ҳам хавфдан огоҳ этиш учун, айниқса, ердан кўтарилганда жуда қаттиқ овоз чиқаришади ва қанотларини ҳам беҳад қаттиқ қарсиллатишади) машинадагиларни ўзига қаратгани ҳолда келди, келди, келди-ю… бортга пасайди. Қўндим деганда сурилиб кетиб, нақ қафасга урилди. Унинг бўйнидан қон оқар, у — Қорақош эди. Буни қарангки, қуш урилганда, қафас думалаб кетиб, ёнбошлаб қолган жонивор …қафасига кириб олди. Кўкрагига туф-туфлаётган чол аста қўл узатиб, қафасни тикка қилиб қўйди. Бутун пат-у парлари тик туриб кетган, нафас олиши шундоқ билинаётган қуш бағрини бортга бериб, ётиб олди.\n— Ундан ҳам бадтар, — деди Ўтбосар қушдан кўз олмай. — Ишонасизларми, менинг ҳурматим ошиб кетди бу какликка… — Кейин какликка тикилганча соқолини чимдиб тортаётган Қоровулга дўқ қилди:\n— Оғажон, менинг ёдимга плугдан чиққан чўбир от тушди, — деди чол. — Ўргатиш ёмон бўлар экан-да. Энди хаёл қиламанки, бу жониворни ҳам эркинликка ўрганиши кийин бўлади…\n— Мен тушундим, — деди Мансур. — Буниям озодликка ўргатиш керак экан. Жонивор, менгаям, қафасгаям жудаям…\n— Ана бу бошқа гап! — деди Омонбой. — Андерсон хоним бир қоплонни эркинликка ўргатаман деб…\n— Бас, жиндак гапирмай турайлик, — деб қолди шунда Ўтбосар. — Ҳей, ҳайда мошинангни! Фермага ҳайда… Муни даволайлик. Кейин ўйлашиб кўрамиз… Мансур ака, шуни барибир озоддикка ўргатасиз-а?\n— Ўргатмасам, ҳар нарса бўлай! — деди Ман-сур. — Шундай какликнинг тор қафасда яшаши увол… Мен айбдорман. Мен… Лекин эркинликка ўргатаман. — Кейин бирдан ҳаяжонланиб кетди. — Энди, энди келишида тулкига ҳазир бўлади…\n— Бу табиий ҳол, — деди муаллим. — Демак, эркинликка ўргатиш мумкин. — Кейин ҳаммага бир-бир қараб чиқди. — Бизлар ахир, одам бўлатуриб, аранг ўрганяпмизу озодликка… Тўғрими, Хаттабич? Эй, ўша чўбир отингиз кейинчалик тўғри юришни ўрганиб кетганмиди?\n— Ҳа, аста-секин, — деди чол. — Кейин жарга учиб…\n— Укажон, тўғри уйга кетайлик. Буни ўзим даволайман. Гиёҳлар билан…\nАбулқосим — Абулқосим-да: мошинани тобора тезлатиб, лўкиллатиб кетаркан, тепадагилар беихтиёр бир-бирларининг беллари, елкаларидан қучишар, эди: акс ҳолда… Мансур эса Қорақошни бағрига босиб ўтирар, унга нималарнидир шивирлар эди.\n← Аввалги Аввалги Шукур Холмирзаев. «Уҳ» (ҳикоя)\nКейинги → Кейинги: Шукур Холмирзаев. Ёзувчи (ҳикоя)


Ҳабиб Нурмуҳамедовнинг отаси оламдан ўтди. Унда коронавирус аниқланган эди | Qalampir.uz\nҲабиб Нурмуҳамедовнинг отаси оламдан ўтди. Унда коронавирус аниқланган эди\nСпорт\t03 Июль 16:49 11452\nUFC’нинг енгил вазндаги чемпиони россиялик жангчи Ҳабиб Нурмуҳамедовнинг отаси Абдулманнап Нурмуҳамедов вафот этди. Бу ҳақда Чеченистон раҳбари Рамзан Қодиров Telegram-каналида маълум қилди.\nҚодиров Россияда хизмат кўрсатган мураббийнинг оиласига ҳамдардлик билдирган. Нурмуҳамедов коронавирус билан касалланганидан кейин оғир аҳволда эди. Касаллик бир қатор асоратларга олиб келди. Мураббий коронавирусдан халос бўлганлиги 19 июнь куни маълум бўлган эди.\nАбдулманнап Нурмуҳамедов жорий йилнинг апрель ойида пневмонияга шубҳа билан шифохонага ётқизилган. Беморнинг аҳволи ёмонлашгани сабабли уни Доғистондан Москвага ўтказишган эди. ОАВ хабарларига кўра, мутахассис икки марта комага тушган.\nУ ўғли билан бир қаторда UFC’нинг бир неча ҳозирги спортчилари, хусусан, Ислом Махачев ва Умар Нурмуҳамедовни тарбиялаган.\nАбдулманнап Нурмуҳамедов 1962 йил 10 декабрда Доғистон автоном Совет Социалистик Республикасида туғилган. Болалигидан у эркин кураш билан шуғулланган. Эркин курашда спорт устаси бўлган. Армияда у дзюдо ва самбо билан шуғуллана бошлаган.\n2019 йилнинг сентябрь ойида Абдулманнап Нурмуҳамедов энг кўп жанговар самбо чемпиони бўлган шахс сифатида Россия Рекордлар китобига киритилган.\n22 Октябрь 18:27 44539\n22 Октябрь 14:20 28758\n22 Октябрь 22:25 23919


АҚШда нефть-газ компанияларига ёрдам бериш режаси ишлаб чиқилмоқда\nДушанба куни АҚШнинг WTI нефтининг бир баррели нархи тарихда илк марта -40 (минус) долларгача тушиб кетди.\nАҚШ президенти Дональд Трамп энергетика ва молия вазирлигига мамлакат нефть-газ компанияларини қўллаб-қувватлаш режасини ишлаб чиқишни топширганини маълум қилди.\n"Биз Американинг буюк нефть-газ саноатини ҳеч қачон ташлаб қўймаймиз. Мен энергетика ва молия вазирлигига бу муҳим компаниялар ва иш ўринлари узоқ вақт давомида таъминланиши учун режа ишлаб чиқиш топшириғини бердим", - деб ёзди Трамп Twitter аккаунтида.\nДушанба куни АҚШнинг WTI нефтининг бир баррели нархи тарихда илк марта -40 (минус) долларгача тушиб кетди. Бу нефтга бўлган талабнинг камлиги ва АҚШдаги нефть омборларининг тўлиб кетганлиги сабабли юз берди.\nМарт ойидан буён АҚШнинг йирик омборларида нефть 50 фоизгача кўпайди.\nЭкспертларнинг айтишича, Москва ва Ар-Риёднинг узоқ вақт давом этган «нарх уруши»дан сўнг музокарага келгани, шунингдек ОПЕК+ келишуви нархнинг барқарорлашуви учун етарли бўлмади. Ташкилот аъзолари кунлик қазиб олиш ҳажмини 9,7 миллион баррелгача камайтиришга келишганди.\nЎз навбатида, Саудия Арабистони ва Россия кунлик қазиб олишни май-июнь ойларида 2,5 миллион баррелга камайтириш бўйича бир қарорга келганди. Бироқ бу чоралар самара бермаяпти. Экспертларга кўра, қазиб олишни янада каттароқ миқдорда камайтириш керак, чунки омборлар тўлиб кетган.\nДунёдаги энг йирик электросамолёт илк парвозини амалга оширди\n20:55 / 29.05.2020\nАҚШда мухбир жонли эфирда ҳибсга олинди


16:43 21.01.2017 (Янгиланган 16:46 21.01.2017)\nСадир Жапаров Қирғизистон Ўзбекистон билан электр энергиясини эҳтимолий етказиб бериш борасида музокаралар олиб бораётганини маълум қилди.\nТОШКЕНТ, 1 мар — Sputnik. Қирғизистон Ўзбекистон ва Қозоғистондан электр энергиясини импорт қилишни режалаштирмоқда. Бу ҳақда мамлакат президенти Садир Жапаров маълум қилди.\n“Биз Қозоғистон ва Ўзбекистондан электр энергиясини импорт қилиш масаласини кўриб чиқяпмиз”, - деди у “Казинформ” ХААга берган интервьюсида. Интервью матни давлат раҳбарининг расмий сайтида чоп қилинган.\nЖапаров ҳозир дунёда сув танқислиги мавжудлиги ва шунга ўхшаш муаммолар Қирғизистонни ҳам четлаб ўтмаслигини таъкидлади.\n"Ғузор-Регар" электр тармоғини тиклаш бошланди\n“Таъкидлаш жоизки, Токтогул сув омборимиздаги вазият ҳозиргидек ривожланса, у ҳалокатга олиб келадиган аҳволга келади”, - дея истисно қилмади у.\n“Қозоғистон Республикаси мамлакатимизга 0,9-1 миллиард кВт электр энергиясини экспорт қилишга тайёрлиги ҳақида хабардор қилди. Биз ўз навбатида Ўзбекистон билан ҳам музокаралар олиб бормоқдамиз”, - дейди Жапаров.\nУнинг сўзларига кўра, агар Қирғизистон етказиб беришни ташқаридан таъминламаса, республика бу масалани мустақил ҳал қилишига тўғри келади, “бироқ бунинг натижасида вегатацион пайтда ҳеч кимга сув етмайди”.\n“Ва натижада Токтогул сув омборидаги сув сатҳи пасаяди. Шу боис Қозоғистон ва Ўзбекистондан энергияни импорт қилишимиз даркор”, - дея тушунтирди Қирғизистон етакчиси.\n19:03 01.03.2021 (Янгиланган 19:04 01.03.2021)\nТОШКЕНТ, 1 мар — Sputnik. “Cолиқ маъмуриятчилигини янада такомиллаштириш ҳамда бюджетга тўловлар интизомини мустаҳкамлаш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ҳукумат қарори лойиҳаси умумий муҳокамага қўйилди.\nЛойиҳада Давлат солиқ қўмитаси ва тижорат банклари ўртасида солиқ тўловчиларнинг тўлов топшириқномалари бўйича онлайн ахборот алмашинувини йўлга қўйиш;\n- солиқ тўловчининг мол-мулкларини ахборот тизимлари орқали аниқлаш ва уларга электрон тақиқ қўйиш тизими жорий қилиш, уларнинг мол-мулкини хатлаш ҳамда хатловни ўтказиш бўйича харажатларни (мол-мулкни ташиш, сақлаш ва ҳ.к.) қоплаш манбаини белгилаш;\n- солиқ тўловчининг бошқа шахсларга ўтказилган тушумлари ва даромадларини аниқлаш мезонларини ҳамда солиқ қарзини ушбу шахслардан ундириш тартибини белгилаш;\n- солиқларни тўлаш муддатини кечиктириш бўйича мурожаат қилган шахсларнинг молиявий ҳолатини таҳлил қилиш тартибини белгилаш назарда тутилмоқда.\nҲужжатга қуйидагилар илова қилинган:\n“Юридик шахсларнинг бажарилмаган солиқ мажбуриятлари бўйича уларнинг мол-мулкини хатлаш ва тақиқ қўйиш тартиби тўғрисида”ги низом;\n“Тадбиркорлик субъектларининг солиқлар ва йиғимлардан қарздорликларини бошқа шахсларга ўтказилган пул маблағлари ёки мол-мулклари ҳисобидан ундириш тартиби тўғрисида”ги низом;\n“Солиқларни тўлаш муддатларини ўзгартиришда манфаатдор шахсларнинг молиявий ҳолатини таҳлил қилиш тартиби тўғрисидаги” низом.


Қуръони каримда бу дунёда Аллоҳ буюрган амалларни бажарган бандалар учун нариги дунёда жуда катта мукофотлар борлиги, аксинча, Аллоҳ буюрган амалларни қилмаганлар учун даҳшатли дўзах азоби борлиги аниқ келтирилган.\nРаҳмон сурасининг 46-оятида бундай дейилган: «Раббиси ҳузурида туришдан қўрққанлар учун икки жаннат бор».\nҚиёмат куни Парвардигори оламнинг ҳузурида саволларга жавоб беришдан, ҳисоб-китоб мақомидан қўрқиб, тириклигидаёқ тайёргарлик кўриб, яхши амаллар билан кун кечирганларга икки жаннат бор экан.\n«Икки жаннат»нинг бир неча шарҳлари бор. Жумладан, инсонларга алоҳида жаннат, жинларга алоҳида жаннат ёки икковларидан ҳар бирларига иккитадан жаннат, гуноҳкорлар жаҳаннам билан ўта қайноқ сув ўртасида айлансалар, тақводорлар биринчи жаннатлари, иккинчи жаннатлари орасида сайр қилиб юрадилар. У иккала жаннат сердарахт бўлиб, шох-новдаларида мевалар кўп ва соя-салқинлик манбаидир.\nЖаннатийлар ичишлари учун ва дарахтлар тагидан оқиб туриши учун мазкур икки жаннатда оқувчи икки булоқ бўлиб, уларда сув сероб бўлади (50-оят).\nЖаннат аҳли ипак астарли тўшакларда, ёнбошлаган ҳолда истироҳатда бўлишади. Жаннат ичидаги икки боғнинг мевалари уларга яқин бўлиб, ўтирган ҳам, турган ҳам, ёнбошлаган ҳам қийналмасдан узиб, баҳам кўраверади (54-оят).\nРаҳмон сурасида жаннатнинг ана шундай тасвиридан сўнг жаннатийлар учун тайёрланган ҳурлар, уларнинг гўзалликлари ҳақида маълумот берилади. Жаннатий ҳурлар ҳақидаги тасвирларни кўздан кечирайлик.\nШу суранинг 56-оятида бундай дейилган: «Уларда кўзлари тийилган, аввал инс ҳам, жинс ҳам тегмаган (ҳур)лар бор».\nУ тўшакларда жаннат аҳли учун тайёрланган ҳурлар бор. Улар афифа бўлиб, ўзларига соҳиб бўлган жаннатий шахсдан ўзгага кўз тикмайдилар, хаёллари ҳам бошқа ёққа кетмайди. Шу билан бирга, улар мастура бўлиб, ўзларига соҳиб бўлган жаннатий шахсдан аввал бирорта жиннинг ҳам, инсоннинг ҳам қўли тегмаган. Бу ояти каримада ҳурларнинг ички гўзаллиги, маънавий олами тасвирланмоқда.\n58-оятда бундай дейилган: «У (ҳур)лар худди ёқут ва маржонга ўхшарлар». Кейинроқ бу масалага яна қайтамиз. Ҳозирча шуни таъкидлаш зарурки, энди ҳурларнинг ташқи гўзаллиги тасвирланмоқда. Мумтоз адабиётдаги шоирлар гўзалнинг тишларини ёқут ва маржонга ўхшатадилар.\n72-оятда бундай дейилган: «Чодирларини лозим тутган ҳурлар бор. Яъни ўз эгаларидан бошқани кўзламайдиган, ўз масканларидан бошқа ёққа чиқмайдиган вафодор ҳурлар бор».\nҲурлар хусусида Воқеа сурасида ҳам давом этади:\n«Яна кўзи гўзал ҳурлар бор». «Мисоли яширилган дур каби» (22-23-оятлар). Ҳурларнинг «Яширилган дур каби» сифатланиши дурнинг энг яхшиси, садафдан янги чиққани, ҳали ҳеч кимнинг қўли тегмаганидир. Шу суранинг 36-оятида: «Бас, уларни бокира қизлар қилиб қўйдик», дейилган.\nНабаъ сурасининг 33-оятида: «Ва янги бўйи етган бир хил ёшдаги қизлар бордир», дейилган.\nСоффат сурасининг 48, 49-оятларида ҳурлар тасвирига оид бундай маълумотларни ўқиймиз: «Олдиларида кўзларини (бегоналардан) тийгувчи шаҳло кўзлилар бордир. Улар худди асраб қўйилган тухумга ўхшарлар».\nТур сурасининг 20-оятида бундай дейилган: «Улар қатор тизилган сўриларга ёнбошлаган ҳолдалар. Ва уларни гўзал кўзли ҳурларга уйлаб қўйганмиз». Оятдаги «Ҳури ъийнлар» жаннат хурлари бўлиб, баданлари оппоқ, кўзлари катта-катта ва гўзал бўлгани учун улар шундай ном олишган.\nҚуръони каримдаги ҳар оят, ҳар жумла, ҳатто, бир ҳарф бутун китобларга, шеърларга асос бўлгани каби жаннатдаги ҳурлар тасвири шоирларга олам-олам илҳом берган, улар ёр тасвирида бир-биридан ўзиб сўз айтишга ҳаракат қилишган.\nМумтоз шоирлар ҳам шеърларида гўзалларни ҳурлар каби юзи оқ, қош-кўзи қора, сочи узун, оғзи кичик, бели нозик, қабоқлари кенг қилиб тасвирлашади.\nАдабиётда кам ўрганилган Ҳусайний ижоди мисолида ёр қандай тасвирланганини кўздан кечирайлик. Шоир ғазал таркибидаги байтларда маъшуқага дойр бирор аъзо ҳақида гўзал фикрлар баён қилса, айрим ғазаллари бошдан-оёқ маъшуқа жамоли тасвирига бағишланган. «Лаъл узра сабзаи», «Ғунчани оғзинг десам», «Ул саводи хат ичинда» каби ғазаллари маъшуқа жамоли тасвирига бағишлангандир.\nҲусайний талқинидаги маъшуқа ўзгача ҳусну тароватга эга. Мумтоз адабиётда ёр лабининг, сўзининг илҳомбахшлигини таърифлаш учун ёрни Исо Масиҳга қиёс қилишади.\nГар Масиҳ умрида тиргузди бир неча ўлик,\nДилбарим юз минг ўликни тиргузур гуфтор аро.\nАввало, байт таркибида Масиҳ тимсолини келтириш талмеҳ санъати бўлса, энг муҳими, шоир дилбари Масиҳ сингари бир неча ўликни эмас, ўн эмас, юз эмас, минг эмас, ўн минг эмас, юз минг ўликни сўзлаб туриб, тирилтириб юборади. Бу санъат муболағанинг иғроқ шаклидир.\nУлусга шоҳ бўлган Ҳусайнийни чокар қилган маъшуқа шакл-шамойили, жамоли тасвирини бир жойга жамласак, шоҳларни ҳам чокар қилувчи малак сиймо кўз олдимизда намоён бўлади. Маъшуқа жамоли тасвиридаги зулф ва юз Ҳусайний лирикасида қандай жило топганини кўздан кечирайлик.\nТуну кун «Вал-лайлу Ваш-шамс» оятин васфинг аро\nНозил этса йўқ ажаб зулфу юзунг шонида чарх.\nМазкур байтда шоир иқтибос санъатини қўллаган. Бу санъат моҳияти шундаки, Қуръон ёки ҳадисда айтилган фикрларни Қуръон ёки ҳадисдан олинганига ишора қилмай, шеърда ишлатишдан иборат. Байтда сенинг зулфинг ва юзинг шаънида уларнинг туну кун васфи учун «вал-лайлу ваш шамс» оятини нозил этган бўлса ажаб эмасдир, дейилмоқда. «Вал лайли ваш шамс» оятлари Қуръонда мавжуд бўлиб, «Вал лайли» оятида кечага қасам билан сўз борса, «Ваш шамс» оятида эса қуёшга қасам билан фикр баён қилинади.\nҲусайний бу оятларни келтирар экан, кеча, туннинг қоралигини ёр зулфига боғласа, қуёшнинг мунавварлигини ёр юзига нисбат этади. Соч ҳам қора, тун ҳам қора, қуёш эса ёруғ, ер юзи ҳам равшан. Бу ерда таносуб санъати юзага келмоқда.\nСоябони зулф икки ойдек юзига ёпилур,\nСарсари оҳимдин ул гоҳ ёпилур, гоҳ очилур.\nБайтда зулфнинг соябон экани, ёрнинг ойдек юзига ёпиниб гуриши, аммо ошиқнинг бетиним оҳидин ул юз гоҳ очилиши, гоҳ ёпилиши баён қилинган. Мазкур байтда ташбеҳ (ойдек), муболаға (юзнинг оҳдин очилиб, ёпилиши), тазод (очилиш ва ёпилиш), тавзеъ («р» ундоши беш жойда келмоқда) санъатлари қўлланган.\nҲусайнийнинг «Ой юзингдек кўрмайин» мисраси билан бошланувчи ғазали якпора ғазал бўлиб, фақат ёр юзи васфига бағишланган. Унда таъкидланишича, гарчанд Юсуфнинг қимматини белгилаш учун унинг вазнига тенг олтин билан улчаган бўлсалар, шоир тасвиридаги гўзал юзи шу қадар зебоки, чарх ҳусн мезонида уни Юсуфдан ортиқ кўради:\nЧектилар Юсуфни гар ўз вазнича олтин била,\nОни ҳаргиз сенга тутмас ҳусн мезонида чарх.\nБайтда гўзаллик рамзи Юсуф (алайҳиссалом) номи ишлатилиши талмеҳ санъати бўлса, ёр жамолининг ундан ортиқ тасвирланиши муболағанинг иғроқ шаклидир.\nКўпчилик шоирлар ёр юзини ойга ўхшатишса, айримлари ёр юзини ойга ўхшатишмайди: чунки ойнинг юзида доғ бор. Саккокий, Лутфий ёр юзини ойга ўхшатишмайди:\nЖамолингким тажалли кўзгусидир,\nҚаро тамғалик ой бир ҳиндусидир.\nОйдир сенинг олдингда букун бир ҳабаший қул,\nТонса, юзида зоҳир ўлур доғи нишони.\nҲусайний ёр юзи, зулфи тасвирида анъанавий ўхшатишлардан ҳам кенг фойдаланган:\nСарву сунбул бирла гул васфидурур ул саҳфада\nҚадду зулфу оразинг ёди билан очсам китоб.\nЁр қадди сарв, зулфи сунбул, юзи гул экани айтилмоқда.\nБу байтда лаф ва нашр санъатининг мураттаб шакли қўлланган.\nШоирнинг «Йўқ» радифли ғазали юз, зулф, қад тасвирига бағипшанган бўлиб, у ерда яна бир аъзо — лаб ҳақида ҳам сўз боради.\nҒазалда ёр оғзи ғунчадан аъло, чунки ғунча сўзлай олмайди, қадди сарвдан ортиқ, чунки сарв ҳаракат қила олмайди. Ҳусн бобида ой ҳам сенинг олдингдан ўта берсин, чунки сарвдек қадди, гул каби рухсори йўқ. Сунбулни зулфингга ўхшатмайман, чунки унинг «дилосо атри»ю «жон ипидин тори» йўқ. Ёқут лабинг олдида ҳеч нарса эмас, чунки унинг чучук таъми ва “жонбахшлик” хусусияти йўқ.\nҒунчани оғзинг десам, найлай, анинг гуфтори йўқ,\nСарвни қаддинг десам, нетай, анинг рафтори йўқ.\nОйни не янглиғ сенга нисбат қилурким, ҳусн аро\nСарвдек ҳам қадди йўқ, ҳам гул каби рухсори йўқ.\nЗулфунга сунбулни не навъ айлагай ташбеҳким,\nҲам дилосо атри йўқ, ҳам жон риштасидек тори йўқ.\nАйта олмон лаълинга ёқут ўхшарким, онинг\nҲам чучук таъмию ҳам жонбахшлик осори йўқ.\nМана, юз, зулф, қад тасвирига лаб тасвири ҳам қўшилади:\nСарв узра гул кўрмаган бўлсин қади юзини кўр,\nЖони ширин истасанг, лаъли шакар борига боқ.\n«Жони ширин», «шакарбор» лабни шоир яна қандай мадҳ этади? Ёр дудоғи олдида оби ҳаёт шарманда, Исо дам урмоғи уятдир.\nЭй дудоғинг шарбати шармандаси оби ҳаёт,\nНутқинг оллида эрур Исоға дам урмоқ уёт.\nЛаб ҳақида гап борар экан, албатта, маъшуқа лаби устидаги тукчалар — хат ҳақида сўз юритилади. Ҳусайний ёр хатини янги ўсиб чиққан майсага ўхшатади: «Лаъли узра сабзаи намудориға боқ». Мушкин хатни райҳонга қиёслайди: «Ё мушки мусҳафми они хатти райҳонму дейин». Хатнинг лаб устида туриши гўё оби ҳайвон устига Хизр соя солганга ўхшайди:\nСабзаи хаттин саводи лаъли хандон устина,\nХизр гўё соя солмиш оби ҳайвон устина.\nШоирнинг бир ғазали тамомила хат мадҳига бағишланган.\nУнга боғлиқ равишда ёр портретидаги бошқа атамалар ҳам рангин бўёқларда ифода қилинган.\nМушкбу хаттинму дей ё лаъли дурборинму дей?\nЮзи имонинму дей ё зулфи зунноринму дей?\nКавсари лаълинму айтай, йўқса хаттидин онинг\nТеграсида сабзаи жаннат намудоринму дей?\nСабзаи гулдек хатти бирла юзинму шарҳ этай,\nСабзаи гулдин безанган боғи рухсоринму дей?\nРиштаи жон бирла ҳайвон суйидин сўрдинг хабар\nБелининг торинму айтай, лаъли гуфторинму дей?\nКўринадики, Ҳусайний хат олдидан сабза, райҳон, мушкин, Хизр сояси сингари сифатловчиларни келтириб, хатнинг бутун гўзаллигини ёрқин ифода этмоқда. Шоир маъшуқанинг лаби устида холи борлигини айтиб, уни сўз ўйинларига йўғириб, гўзал тасвирлайди. У ёр холига диққат тортиш учун тожоҳилу орифона санъатидан, ташбеҳ санъатидан фойдаланган:\nНуқтадир ё холи мушкин, ул лаби майгун уза\nЁ анга ўхшарки, қўнгай шаккар устига чибин.\nЁрнинг лаби устидаги холи ҳақида кўп шеърлар ёзилган. Навоий лаб сўзининг араб ҳарфлари орқали ёзилишидан келиб чиқиб, шундай гўзал байт яратган:\nНуқтаи холинг нечун ширин лабинг устидадир?\nБу масала Фурқатга ҳам завқ берган. Шоир бу масалани суҳбат шаклига солиб, юмор туйғуси билан йўғиради:\n«Нуқта лаб устида бежодур», дедим, айди кулиб\nКитобат санъати ифодаланган бу байтлар Эркин Воҳидовга ҳам илҳом берган:\nНуқтадек бир холи бормиш ғунча лабнинг устида,\nУл бири ошкор эмишу ул бири пинҳон эмиш.\nШоирлар маъшуқа холини лаб устида, остида эканини, қора эканини кўп ёзишган. Аммо рангсиз хол ҳақида жуда кам ёзилган. Ҳусайний таърифидаги маъшуқанинг рангсиз холи бор. Шоир бундан фойдаланиб, ўз фидойилигини бундай тасвирлайди:\nРангсиз холин бўярга ҳал қилай кўз мардумин.\nСуртгамен шоядки ушбу рав ила холингга кўз.\nХол қора бўлмоғи керак, маъшуқа холи эса рангсиздир. Уни қора рангга бўяш учун ошиқ кўз қорачиғини эзиб, ранг қилиб бермоқчики, шояд шу баҳона, ошиқ кўзини ёр холига суркаб олишга муяссар бўлса...\nАна шу тарзда шоирлар Қуръони каримдаги ҳурлар тасвиридан таъсирланиб, маъшуқани муболағали воситалар орқали мадҳ этишади. Ёр бели тасвирида Лутфий бундай ёзган:\nНозиклик ичра белича йўқ тори гесуе,\nЎз ҳадцини билиб ўлтирур белидин қуйи.\nНозикликда бир ўрим соч белига тенг бўлмагани учун ўз ўрнини билиб, белдан пастда турганмиш. Демак, маъшуқа бели бир ўрим сочдан ҳам нозик.\nХоразмий ёр белини бундан-да нозик деб таърифлаган:\nБўйинг сарву санубартек белинг — қил\nВафо қилган кишиларга вафо қил.\nЁр бели қилча экан, бели қилча бўлган маъшуқанинг ўзи қандай экан? Шошилманг, бундан-да муболағали тасвир бор:\nҚилни икки ёрмишу қилмиш азалда бир қалам\nБелингиз тасвирини қилғонда наққошин, бегим.\nАтойи маъшуқаси белини чизмоқчи бўлган рассом қилни иккига бўлиб чизиши керак, қилнинг ўзи билан чизса, бел катта бўлиб қолар эмиш...\nШоирлар ёр оғзининг кичиклигини тасвирлашда ҳам ана шундай йўлдан боришган. Буни Лутфий шундай ифода этади:\nҲайратқа қолиб писта оғиз очди-ю қолди\nМажлисда чу оғзинг соридин кечди ҳикоят.\nШоирлар ёр оғзини пистага ўхшатадилар. Лутфий тасвиридаги маъшуқа оғзи ҳақида сўз кетган экан, писта оғзини очганча қолибди. Демак, бу маъшуқа оғзи пистадан ҳам кичик экан-да?!\nАтойи бу борада ҳамма шоирдан ўтказиб айтган:\nЮрарда енг билан оғзингни тўсма\nНимайки йўқ эрур, яширмоғинг не?\nНавоийда ҳам шундай фикр бор:\nБели оғзидан дедиларки дегил афсонае,\nБошладим филҳолким: «Бир бор экан, бир йўқ экан».\nҚуръони каримда зикри келган ҳурлар ташқи кўриниши билан, ички олами билан ҳам баркамол ёрлардир. Мумтоз адабиётда куйланган маъшуқаларнинг ташқи гўзаллиги баъзан ички оламига мос келмайди.\nМана мисоллар. Хоразмий ёзади:\nАйт, эй меҳринг оз, ишванг фаровон,\nНетар ул оғизда мунча кўп ёлғон.\nВафосиз дилрабодин Тенгри безор\nАгар ҳусн ичра жаннат ҳури бўлса.\nЧун вафосизларга бермишлар азалдин кўркни,\nБу камоли ҳусн ила қайдан вафо бўлсин сенга.\nЛаҳза-лаҳза чиқдиму чекдим йўлида интизор,\nКелди жон оғзимғаю ул шухи бадху келмади.\nМумтоз адабиётда маъшуқа тимсоли деярли барча шоирларда жафокор, ёлғончи, бевафо тарзида тасвирланади. Жаннатий ҳурлар эса ҳам ботиний, ҳам зоҳирий жиҳатлари билан аъло даражадаги ҳурлардир.


Тошкент юридик коллежига янги директор тайинланди\n11:14 / 11.10.2017\nЎзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги Тошкент юридик коллежига янги раҳбар тайинланди.\nKUN.UZ’нинг вазирликдаги манбасига кўра, 2017 йил 7 октябридан эътиборан коллежга Восит Эргашев раҳбарлик қилмоқда.\nВосит Эргашев 1978 йил Самарқанд вилоятида таваллуд топган, юридик фанлар номзоди. Тошкент Юридик университетида проректор, кейинроқ кафедра мудири лавозимларида ишлаган.\nЭслатиб ўтамиз, коллежнинг аввалги директори Наталья Темирова иш фаолиятида йўл қўйган жиддий хато ва камчиликлари учун “2-даражали адлия маслаҳатчиси” махсус унвон-мартаба даражасидан маҳрум қилиниб, эгаллаб турган лавозимидан озод этилган эди.\nХизмат текшируви давомида аниқланган жиддий хато-камчиликлар баробарида 2017 йил 6 октябрь куни ўқувчилар томонидан коллеж ҳудудида оғир жиноят содир этилгани директорнинг ишдан олинишига сабаб бўлганди.