Қудрат Дўстмуҳаммад. Закий (эссе) — www.ziyouz.uz\nБош саҳифа Ўзбек насри онлайн антологиясиҚудрат Дўстмуҳаммад (1941)Қудрат Дўстмуҳаммад. Закий (эссе)\nАҳмад Закий Валидий Тўғон (1890, Ишембой тумани, Бошқирдистон — 1970, Истанбулб Туркия)\nБуюк шахсларнинг ҳаёти, ижоди ва қилган ишларини ўрганиш қимматли маълумотлар бериши билан бирга, ўзига яраша илмдир.\nАҳмад Закий Валидий Тўғон исмини мамлакатимиз мустақиллиги йўлида курашиб, жон фидо этган Беҳбудий, Мунаввар қори, Авлоний, Фитрат, Усмон Носир, Чўлпон сингари маърифатпарварлар қатори ўқиб, эшитиб юрардим, лекин яқинроқ таништирадиган биронта манба қўлимга тушмаган экан, ўзим ҳам махсус ўрганишга киришмаганман.\nИнтернетнинг маърифий сайтларидан бири – “ziyouz.uz” нинг кутубхонасидаги китобларни кўздан кечира туриб, Аҳмад Закий Валидийнинг “Бўлинганни бўри ер” номли китоби диққатимни тортди, кўчириб олдим. Катта бир ҳазина топганимни ҳали билмасдим. Китоб “Хотиралар” номи билан дастлаб, 1969 йили Туркияда, турк тилида нашр этилган экан. Ўша кезлари Россияда рус тилида босилганида борми… коммунистлар тилдан қўймай айтиб юрган “жаҳон инқилоби” (мировая революция) ўша пайтлардаёқ рўй бериб қўя қоларди…\nАҳмад Закий Валидий Тўғон. Бўлинганни бўри ер\nУфа шаҳрида чиқадиган “Агидель” журналининг 1991-92 йиллар сонида китоб бошқирд тилида босилади. Мен топган ҳазина ана ўша вариантдан ўзбекчага ўгирилган. Таржимонлар Шерали Турдиев ва Шариф Холмурод. Китобни “Адолат” нашриёти 1997 йили чоп этган. Шариф Холмурод ёзган сўзбошида айтилишича, “Хотиралар”дан асосан, Туркистонга тегишли қисмлари ўзбекчага ўгирилган, чунки ўша пайтдаги “сиёсий кайфият” шуни тақозо қилган экан.\nКитобга сўзбоши ёзганлардан яна бири — атоқли адиб Асқад Мухтор тарихий воқеалар таҳлилини мутахассисларга ҳавола қилиб, Валидийнинг шахсиятига эътибор қаратган ва китобнинг ўзидан қисқа-қисқа иқтибослар келтириб, бу шахснинг буюклигини кўрсатиб берган.\nМен ҳам шу йўлни тутиб, асосий эътиборни Валидийнинг шахсига қаратдим ва 1958-60 йиллари олий ўқув юртида “КПСС тарихи” фанини ўқиб ўрганганларим ва талабаликдан кейин олган сиёсий билимларим асосида баъзи назарий қарашларимни баён қилдим.\nБу китоб менга аждодларимизнинг миллий озодликни қўлга киритиш йўлидаги курашлари ҳақида, талабаликда мен эшитган билимларга бутунлай тескари маълумотларни берди. Ҳақиқат билан ёлғонни бир-биридан ажратиб олиш, албатта, ўқувчининг ўзига боғлиқ.\nВалидийнинг шахсиятини яхши ўрганиш учун “Бўлинганни бўри ер” китоби озлик қилиши аниқ эди, шунинг учун “Хотиралар”нинг тўлиқ вариантини топишга аҳд қилдим. “KH-Davron.uz” сайтида бор экан, тўлиқ номи: “Воспоминания. Борьба народов Туркестана и других восточных мусулман-тюрков за национальное бытие и сохранение культуры”, Уфа шаҳри, “Китап” нашриёти, 1994 йил (иккинчи жилди – 1998й.).\nБиринчи жилд Татаристон, Бошқирдистон ва яқин атрофда (Урал, шимоли-ғарбий Қозоғистон) кечган воқеаларга бағишланган, иккинчиси – Туркистон ҳудудларидаги жанглар, курашлар ва ниҳоят, чет элларга ҳижрат ва ўша ёқларда “Туркистон миллий бирлиги”нинг ишлари, Валидийнинг илмий фаолияти ҳақида.\nВалидийнинг шахсияти ҳақида бир нималар ёзиш ниятимни ҳамкасблардан бирига айтсам, “Хотиралар” китоби бор экан (ўқиганман, демади), лекин Валидийнинг ўзига нисбатан салбий муносабат билдирди: “У одам Ўзбекистонга келиб, кўп нодир китобларни Россияга обкетиб қолган.” Назаримда, Валидийнинг обрўси тушиб кетгандек бўлди, лекин бу туйғу бир сония давом этди. Ҳамкасбимнинг фикрини ижобий томонга ўзгартириш мақсадида: “Валидий билан ёнма-ён юриб Советларга фидокорона хизмат қилган арбобларнинг ҳаммаси олдинма-кейин отилиб кетибди, Валидий эса омон қолибди-я!”- дедим. Бунинг жавоби олдингисидан бадтар менсимаслик бўлди: “Ҳа-а, Ленин билан Сталиннинг ўз одами бўлган-да! Ўшаларнинг топшириғини бажариб юрган.”\nБу мавзуда бошқа гап очмадим. Ҳамкасбимнинг Валидийга муносабати мени ўз олдимга қўйган ниятимда қатъий қилиб қўйди: ёзишим керак экан! Валидийнинг кимлигидан хабардор одамнинг қарашлари шунақа бўлса, у ҳақида ўқимаган, эшитмаган одамларнинг фикри нима бўлиши мумкин?\nТаассуротларимни ҳамкасбимнинг муносабатларига жавоб беришдан бошлайман.\nВалидий Туркистонга келгач, қадимий қўлёзмаларни топиб, Россиянинг археология ва этнография жамиятига обориб бергани жуда яхши иш бўлган экан-да! Акс ҳолда, у қўлёзмалар нос ўрашга ишлатилавериб, умуман, йўқолиб кетган бўларди. Бунга “Хотиралар” дан битта мисол.\n1911 йилда Валидий Туркистонга иккинчи марта сафар қилади. Қарши бозорларини айланиб юрса, бир аттор зираворларни қоғозга ўраб сотаяпти. Бу қанақа қоғоз бўлди экан, дея аттордан олиб қараса, қадимий турк ёзувлари билан битилган Қуръон экан!\nБу қоғозларни қаердан олгансиз, деб сўраса, эски бир китобдан ажратиб олувдим, дебди аттор. Валидий унинг ҳамма қоғозларини сотиб олади. Археология ва этнография жамияти бу қоғозларни жуда нодир топилма деб баҳолайди. Маълум бўлишича, бу топилма Х асрда туркий тилга таржима қилинган Қуръоннинг еттидан бир қисми экан. Шу Қуръондан ХШ-ХIV асрларда кўчирилган нусхалар кейинчалик Туркиядан топилади.\nҚаранг, Қуръон Х асрдаёқ турк тилига таржима қилинган экан! Мен бўлсам, шайх Алоуддин Мансур бошлаб берган, деб ўйлаб юрарканман.\nЎша қадимги таржима қўлёзмаси бундан бир юзу олти йил илгари топилибди. Шунча вақт ўтиб ҳам Туркистонда, яъни ҳозирги Ўзбекистонда қадимий китобларга, осори-атиқаларга муносабат ўзгармабди. Бунинг исботи учун исталган бир бозорга кириб, аттордан зиравор сўранг-чи, у ёғи нима бўларкин? Аттор олдиндан тайёрлаб қўйилган, карнай шаклли қоғоз идишга сўраган нарсангизни ўраб беради. Сотиб олган нарсангизни нима қилсангиз, энди, сизнинг ихтиёрингизда. Зираворни бир идишчага ағдариб, карнай шакл қоғозни очиб кўринг-чи, нимани кўрар экансиз? Ё аллақайси китобдан йиртиб олинган варақ бўлади ё қайсидир бир ташкилот, идора, муассасага тегишли эски бир ҳужжат бўлиб чиқади. Аттор оппоқ қоғоз сотиб олиб ишлатса, фойдаси камайиб кетиши ёки зарар кўриши мумкин-да.\nҲозирги вақтларда нашр этилаётган баъзи китоблар ёқиб юбориш, йиртиб ташлаш ёки макулатурага топширишдан бошқасига арзимайди, эски ҳужжат эса ҳеч қандай амалий аҳамиятга эга бўлмаслиги мумкин, лекин иккови ҳам тарих нуқтаи назаридан қандайдир қимматга эга бўлиши муқаррар. Мана буни биз ҳануз тушуниб етганимиз йўқ, тушунсак ҳам аҳамият бермай келамиз. Эски-туски нарсалар жойни банд қилиб, чанг босиб ётаверганидан кўра, озгина бўлса ҳам фойда келтирсин, деймизда, сотиб юборамиз.\nЯқин ўтмишимизни эслайлик. Лотин графикасига ўтдик, деб кутубхоналардаги кирилл алифбосида босилган китобларни макулатурага топширдик. Совет империяси парчаланиб, коммунистик назариянинг миси чиқиб қолгач, сиёсий китобларни йўқотиб юбордик. Лениннинг қирқ томлик асарлар тўплами озмунча нашр қилинганмиди? Марк, Энгельс ва коммунистик жамият назариячиларининг китоблари-чи?\nКитоб, ҳужжат – макулатура эканку, лекин эски буюмлар-чи? Шаҳарлардаги тижорат дўконларига кириб қаранг-чи, қанақанги осори атиқаларга кўзингиз тушмайди! Булар – қозоннинг тагида қолган қирмоч, асосийси – мазали “овқатлари” алақачон сотилиб, чет эллардаги музейларга қўйилиб бўлди!\nЯхшиямки, тарихий аҳамиятга эга буюмларни, санъат асарларини тушунадиган, қадрлайдиган бой одамлар Ер юзидан йўқолиб кетмаган экан. Юртимизда санъатни қадрлайдиган одамлар кўп, лекин уларнинг молиявий имкониятлари катта эмас, пулдор одамлар эса, ўзлари учун жудаям зарур бўлмаган қасрларни қуриб ётишибди. Улар ҳам чет элларга нималарнидир ташиб кетишаяпти, лекин музейларга эмас, банкларга қўйишмоқда.\nВалидий ҳеч қачон Ленин ва Сталиннинг “ўз одами” бўлмаган, илми ниҳоятда бой, араб, форс, турк ва рус тилларини, Қуръони каримни билгани ва сиёсатни нозик ҳис қилгани учун доҳийлар уни қадрлаганлар, мусулмон ўлкаларга тегишли муаммо юзага келиб қолса, нуқул Валидийни чақиртиришган. Сталин уни бир неча марта суҳбатга тортиб, киши билмас тарзда, муаммони ўзи учун ойдинлаштириб олган, Ленин эса муғамбирлик қилиб ўтирмасдан, худди шундай мавзудаги тезисларини ўқитиб олган, лекин Валидий берган маслаҳатларнинг ҳаммасини қабул қилавермаган.\nВалидий, ўрни келганда, Ленинга ҳам, Сталинга ҳам гап қайтара олган. Ленинга очиқдан-очиқ, сиз рус шовинистларининг гапларига ишонасизу, бизнинг гапларимизга ишонмайсиз, деган. Бошқирдистон билан Совет ҳокимияти ўртасида келишув тузилаётганда, Сталин кўчиб борган русларга имтиёзлар яратишга ҳаракат қилган, Валидий эса, уларга сайлов ҳуқуқини бермасликни талаб қилган. Сталин шу гапни овоза қилиб, Совет Ҳукумати кўчиб борган русларга сайлов ҳуқуқини берди, деб мақтанган. Бу камлик қилгандек, ўша кўчиб борганларга яширинча қурол тарқатган, ваҳоланки, бу пайтда бошқирдларни қуролсизлантириш ишлари бораётган эди.\nСталин гап қайтарган одамни ўзига душман деб билган, “ўз одами” бўлса ҳам баҳридан ўтиб юборган. Тарихдан бунга кўплаб мисоллар келтириш мумкин. Валидий Совет Ҳукуматининг “ўлим машинаси”дан омон қолиб, бу дунёда саксон йил умр кўрган экан (1890-1970 йиллар) бунга аввало, Аллоҳнинг марҳамати сабаб, қолаверса, ўзининг ўткир зеҳн-закавоти – закийлиги сабаб бўлган.\nАҳмад Закий Валидий — бошқирд миллий озодлик ҳаракати лидери\nВалидийнинг исми “Аҳмад Закий”, отасининг исми эса “Аҳмадшоҳ”. Ота-боланинг исми бирхил бўлиши бизга ғалати кўринади. Демак, “закий” ва “шоҳ” қўшимчаларининг аҳамияти бор экан-да? Аҳмадсан (ёки Аҳмадсоний -?) деган исм ҳам бор экан. Ўзбекчада исмлардаги қўшимчаларга урғу қилинмайди.\nИсломда чақалоққа исм қўйишда Аллоҳдан муайян бир нималарни сўраб, шуларга мос исм танланади. Бошқирдларда “шоҳ Аҳмад” бўлсин, “закий Аҳмад” бўлсин (ёки бошқача) деб сўраш мумкин ва исмларни айтишда қўшимчасига катта аҳамият берилар экан-да?\nИсм инсон тақдирида акс этишига ҳаётдан кўплаб мисоллар келтириш мумкин. Валидийнинг исми ва тақдири бунга яққол мисол бўла олади.\nКелинг, бу масалага моддиюнчилик нуқтаи назаридан ёндашиб кўрайлик.\n“Хотиралар”нинг иккала жилдида, сўз юритилган шахсларга тегишли фотосуратлар берилган. Аҳмад Закийнинг ота-онаси суратидан кўринишича, отаси – юмшоқ табиатли, лекин қатъиятли, онаси – сержаҳл, тезкор ва қаҳри қаттиқ. Икковлари иймонли инсон, рус тилини билишади, шарқ мутафаккирлари турк, араб ва форс тилларида битган асарларини ўқишган, ёддан ҳам билишади, керак бўлиб қолганда иқтибос келтира олишади. Отаси мадраса очиб, кўплаб болаларнинг саводини чиқарган, илм ўргатган, онаси – катта хўжаликнинг бекаси. Кенг яйловлар, ўрмонлардан иборат мулклари бўлган, йилқичилик, чорвачилик, асаларичилик билан шуғулланишган. Шуларнинг бари Аҳмад Закийнинг шахсида ажойиб тарзда омухта бўлган.\nАҳмад Закий олти ёшидан бошлаб ота-онасидан араб, форс тилларини бараварига ўрганган, кейин отаси уйига ўқитувчи чақириб рус тилини ўргаттирган. Қўшни қишлоқдаги мактабга бир неча марта қатнаб, имтиҳон топширган, унга қандайдир гувоҳнома ҳам ёзиб беришган. Ўша мактаб раҳбари, сен тилларни тўрт синфни битирган болалардан ҳам яхши биласан, деб мақтаган ва, албатта рус мактабида ўқишни давом эттирсин, дея отасига маслаҳат берган. Бу маслаҳат амалга ошмай қолади, ўрнига, бошқа бир овулда жойлашган, тоғасига қарашли мадрасада ўқиган. Ўз уйидан анча олис бўлгани сабабли тоғасининг уйида, кутубхонанинг бир бурчида яшаган. Тоғаси рус тилини билмаган, лекин араб тилидаги китобларни кўп ўқирди, бошқирд тилига таржима қиларди, сиёсатдан хабардор бўлган. Бошқа юртларда чиқадиган газета ва журналларни олиб турарди.\nТоғасининг мадрасасида бирмунча вақт ўқигач, отасининг мадрасасига ўтиб, давом эттиради, Оренбург, Қозон, Петербург, Боку, Астрахан, Қримдан газета ва журналлар олиб, мадрасанинг бир хонасида кўпчилик фойдаланадиган кутубхона ташкил қилган.\nАҳмад Закийнинг бир ҳамюрти Байрутдаги америка коллежида ўқир экан, уни ўша ёқларга бориб ўқишга ундайди. Шуни орзу қилиб, уйидан чиқиб кетганда, учраган одамларнинг ҳаммаси, ўз юртингда қолиб ўқиганинг яхши, деб маслаҳат беришади. Шундай қилиб, Уфа, Қозон, Астрахан шаҳарларига бориб, кимларнидир хизматини қилиб кун кўради, кейин отаси қаерда юрганини билиб, пул юбориб туради, якка тартибда рус тилини, математикани, араб тили ва адабиётини чуқур ўрганади.\nУйидан чиқиб кетганига бир йил тўлиб, ўқишларда таътил бошланганда, Аҳмад Закий ота уйига қайтади. Отаси гина-гудурат қилиб ўтирмай, биринчи кўришган заҳоти саволга тутади: “Қани, руслардан нима яхшию, нима ёмонни ўргандинг?” Аҳмад Закий ўйлаб ўтирмай, шартта жавоб қилади: “Оёғостига сиймасликни, бировга бўйинтуруқ илишни.” Бу гап отасига жуда ёқиб тушади ва танишларига айтиб юради.\nОтаси ҳажга кетаётганда, Туркиядаги катта кутубхоналардан бирига кириб, қайсидир муаллифнинг қўлёзмаси бор-йўқлигини билиб келишни илтимос қилади. Ота бу топшириқни бажарибгина қолмай, сафардан кўплаб китоб келтириб беради.\nОтасининг дўсти, Давлат Думаси аъзоси ҳам Аҳмад Закийга сиёсий китобларни совға қилади. Хуллас, Аҳмад Закий болалигиданоқ илмли одамлар билан мулоқотда бўлган. Дорилфунунлар бир ёқда турсин, гимназияга кириш учун имтиҳонларга тайёрланган, лекин кирмаган. Рус бўлмаган халқлар учун рус тили муаллимлиги ихтисоси бўйича имтиҳон топшириб, ўқитувчиликка рухсат олган. Қозонга янаги борганида, ўқитувчилик қила бошлайди. Мадрасаларни ислоҳ қилиш ҳақида газетада мақола чиқариб, шоир Абдулла Тўқайнинг эътиборига тушади. Шарқшунос Николай Ашмариннинг “Татарская литература” номли мақоласини таржима қилиб, маориф вазирлигининг журналида чоп эттиради. Йигирма бир ёшида “Турклар ва татарлар тарихи” номли китоб ёзиб, таниқли тарихчилар ва шарқшуносларнинг эътирофига сазовор бўлади. Қозон университетининг филология факультети профессори Николай Катанов Аҳмад Закийга эркин тингловчи сифатида дарсларга қатнашишни маслаҳат беради. Шу тариқа у тарихчи, шарқшунос ва этнограф олимлар даврасига кириб келади.\nАҳмад Закийнинг ёшлик йиллари, оилада қизиқ бир воқеа содир бўлади. Татаристонда ўқитувчилик қилиб юрган кезлари, таътил бошлангач, шогирдларидан бирини ёнига олиб, ўз юртига қайтади. У билан бирга яйловлар, ўрмонлар, тоғлар оралаб, ов қилади. Шогирд устозини ислом бўйича кўп саволларга тутади, Аҳмад Закий эринмасдан жавоб бераверади. Шогирди баъзан устози сўзларини ёзиб олади. Бир ойга яқин вақт ўтгач, шогирд уйига кетишдан аввал яна саволларни қалаштириб ташлайди. Шунда Аҳмад Закий, ҳамма саволингга жавобларни ёзиб бераман, дейди ва етти варақ қоғозга фикрларини тўкиб-солади. Жавобларни қўлига олган шогирд эҳтиётсизлик қилиб, қоғозларни овул кутубхонасидан олган китоб ичига солади-да, унутиб, китобни топшириб юборади ва ўз юртига кетади. Кутубхона эгаси у қоғозларни ўқийди, исломга тўғри келмайдиган гаплардан ғазабланиб, кимларгадир айтади. Шу билан овулда шивир-шивир ғийбат бошланади.Бу гаплар Аҳмад Закийнинг отаси қулоғига етади. У ўғли билан гаплашмай қўяди. Онаси бунинг сабабини ўғлига айтгач, Аҳмад Закий кутубхонага от чоптириб боради-да, қоғозларини олади ва отасига келтириб беради. Отаси уларни йиртиб ташлаш ўрнига, сақлаб қўяди, ўғлидан эса аразлаганча юраверади. Орадан ўн беш кунча ўтиб, отаси: “Тур ўрнингдан. Тоғангникига борамиз”,- дейди.\nОтаси аравада, ўзи отда, ўн тўрт километр юриб, қўшни қишлоққа, тоғаси – Ҳабибназарнинг уйига келгач, қараса, жуда кўп қариндошлар йиғилибди, ҳаммаси муллалар, имомлар, дарров тушунадики, демак, уни – Аҳмад Закийни муҳокама қилиш учун йиғилишган.\nОтаси, ўғли ёзган гаплар ҳақида қаҳр-ғазаб билан айтиб беради. Мажлис аҳли бирин-кетин, эҳтиётлик билан гапга қўшиладилар. Ҳабибназар тоға катта мулла, мударрис, мадраса эгаси эмасми, Аҳмад Закийга насиҳат қилади: “Жиян, сен юрт кезиб юрибсан, кўп ўқийсан, турли-турли одамлар билан мулоқот қиласан, табиийки, дунёқарашларинг ўзгариб туриши мумкин. Биз ишонамизки, сен ҳар доим ҳақиқий мусулмон бўлиб қоласан ва Қуръонни севишдан қайтмайсан. Лекин ҳамма гап шуларнинг ўзида эмас. Одамлар гапларингни тушунмаса, қабул қилолмаса, фикрларингни изҳор қилишга шошилма, пишиб етилмаган фикрларингни ҳеч қачон қоғозга туширма. Бундан душманларимиз фойдаланиб қолса, ўзингга яхши бўлмайди, отангга ҳам, менга ва бутун уруғ-аймоғимизга зарар етади. Бизнинг сендан умидимиз катта. Одамлар, рус тилини яхши билишингдан, аризалару шикоят хатларини адвокатларга ўхшаб ёзиб беришингдан ҳайратланишини эшитиб хурсанд бўламиз. Катта бўлганингда “Земство”га сайланишингни, ҳатто Думага аъзо бўлишингни орзу қиламиз ва бунинг учун ҳаммамиз биргалашиб ҳаракат қиламиз.”\nШундан кейин жамоат бўлиб намоз ўқишади, тоға имомликка ўтади, намоз сўнгида Аҳмад Закийга тегадиган замсуралар маъносини чақиб, яна насиҳатлар қилади.\nХуллас, Ҳабибназар тоға Аҳмад Закий қоғозга туширган фикрларни ёмонламайди ҳам, мақтамайди ҳам, шу йўл билан яширинча ҳимоя қилади, отасини тинчлантирадиган ва фикрларини ўзгартирадиган гапларни ҳам айтади.\nБу оилавий мажлис фақат Аҳмад Закий учун эмас, қариндош-уруғлар учун ҳам таъсирли ва унутилмас воқеа бўлиб қолади.\nВоқеанинг яна бир ибратли жойи шундаки, Аҳмад Закийнинг куфрга тортиб кетадиган фикрлари ёзилган ўша етти варақ қоғозни на отаси, на тоғаси ёки бошқа бир жоҳил одам йиртиб ёки ёқиб юбормабди, аксинча, кимдир ундан нусха кўчириб олибди, аслини эса, ўзига қайтариб беришибди.\nАҳмад Закий гўзалликни нозик ҳис қиладиган инсон бўлган. Ўн саккиз ёшида уйланишни ортга ташлаб, узоқ-узоқларга кетиб, илм ўрганишни орзу қилиб юради. Ва, бир куни уйда ота-онаси йўқлигидан фойдаланиб, чиқиб кетади. Укаси уни қишлоқ чеккасигача кузатиб боради. Қишлоқма-қишлоқ ўтиб кетаверади, таниш одамлар учраб қолса, сир бой бермасдан, бир баҳоналарни айтиб бораверади.\nБир қишлоққа борганда, қорин тўйдириш илинжида хонадонлардан бирига киради. Катталардан ҳеч ким йўқ экан, ўн тўрт ёшлардаги бир қиз ва укаси бор экан. Хонадон жуда камбағал, кўзга ташлангани – эски кийимлардан тикилган, кўрпага ўхшаш ёпинчиқдан бошқа ҳеч нарсаси йўқ. У ҳам бўлса, вафот этган бир камбағалнинг кийимларидан тикилган экан.\nҚўноқни меҳмон қилиш учун ҳеч нарсаси бўлмаганидан, қизча сув қайнатиб Аҳмад Закийнинг олдига қўяди. У тўрвасидан қотган нон чиқариб, сувга ботириб ейди. Қиз ва укаси ниҳоятда чиройли эканига эътибор қилиб, завқланади ва шунчалик камбағал яшашар экан, дея ачинади Улар билан хайрлашаётиб, тўрвасида қолган қаттиқ нон, қурут ва бир бўлак қазини болаларга қолдириб, кетади. Ташқарига чиқиб, Жалолиддин Румий айтган: “Туркнинг кигиз ўтови қанчалик қоронғи ва ғариб бўлса ҳам, ундаги гўзалнинг чеҳраси ўн тўрт кунлик ойдек мўъжизавий нурланади” мазмунидаги байтларини эслайди. Йўлда давом этаркан, отасини танийдиган одам учраб қолади, унга бор ҳақиқатни айтади. У одам Аҳмад Закийнинг ўқиш ниятларини маъқуллайди, отасига айтмасликка сўз беради, йўл учун бироз пул беради. Шаҳарга борганингда дурустроқ кийим тикдириб олгин, дея бир қирқим мато узатади.\nАҳмад Закий пулни оладию, матога келганда: “Шунинг ўрнига иккита адёл олиб, фалон қишлоқдаги бир камбағалникига бериб юборинг”, – дея илтимос қилади, чиройли қиз ва унинг чиройли укаси яшайдиган кулбани тушунтиради.\nДемак, Валидий гўзалликни нозик ҳис қилиш билан бирга, олийжаноб ва меҳр-шафқатли инсон ҳам экан. Бу хислат унда қексайган пайтида пайдо бўлган эмас, ўн саккиз ёшидаёқ бўлган!\nЎн саккизга кирган йигитча ўн тўрт яшар қизнинг гўзаллигини пайқайди-да, деган луқма ташлаш мумкин, шунинг учун Валидийнинг ҳаётидан бошқа иккита мисол келтираман.\nВалидий Самарқанд атрофларида ҳаракат қилаётган босмачилар орасида эди, Тошкентга “Туркистон миллий бирлашмаси” қурултойига бориши лозим. Пайшанба деган қишлоқ яқинидаги тоғли яйловда қўрбошилар турк зобитлари, Валидий ва унинг шериклари учун зиёфат уюштирадилар. “Тандир дўлмалари”ни тановул қилиб бўлишгач, босмачилар қорли тоғдан тушаётган шаршарани томоша қилгани боришади. Мағрибга бош қўяётган қуёш нурларига чўмган шаршара манзараси ҳаммани ўзига мафтун этади. Айниқса, Валидий маҳлиё бўлиш билан баробар, тутқич бермас хаёллар оғушида қолади: “Ўтмишда шомонлар тоғлар ва дарёларга сажда қилгани, ҳозир ҳам одамлар шундай хушманзара жойларга келиб, қурбонлик қилишлари бежиз эмас…” Аллоҳнинг қудратини, ҳикматини дилдан ҳис қилган Валидий беихтиёр саждага бош қўяди.\nГўзалликни қандай ҳис қилиш одамнинг ўзига боғлиқ, ҳаммаям Валидийчалик бўлолмайди.\nКейинги эпизод ҳам Тошкентга кетаётганда, Зарафшон воҳасида бўлади. Ботаётган қуёш нурларида дарё ўзани, ирмоқлари, тоғу тошлар мислсиз гўзал манзара ҳосил қилади. Қадимгилар мана шундай манзаралар сабабли дарёни Зарафшон, яъни “олтин пурковчи” деб атаган бўлсалар керак, деган хаёлга боради Валидий, ва, шерикларига қарата: “Агар бу ерлардаги миллий озодлик ҳаракатларига келиб қўшилмаганимда, бундай гўзал манзараларни ҳеч қачон кўрмаган бўлардим”, – дейди.\nБундай гапни айтиш учун камида рассом бўлиш керак, Валидий эса, бу вақтда, сиёсатчи ва жангчи эди.\n“КПСС тарихи” фани бўйича ўқиганларимдан бир шингил…\nЛенин бошлаган ва у таърифлаган “Улуғ Октябр социалистик революцияси” ғалаба қилгач, бир назария пайдо бўлди: Лениннинг фикрича, пролетариат диктатурасини фақат қуролли қўзғолон йўли билан ўрнатиш мумкин экан. (Диктатура деган нарса, умуман, керакмиди? Бойларнинг мавжуд диктатураси ўрнига йўқсиллар диктатурасини ўрнатиш –“ Али Ҳўжа” – “Ҳўжа Али”нинг ўзи-ку, дейдиган одам топилмабди-я!). Кейинчалик, большевиклар ўзларини “коммунист” деб атай бошлагач, Лениннинг назариясини ривожлантириб, парламент йўли билан ҳам пролетариат диктатурасини ўрнатиш мумкин, деган ғояни киритиб қўйдилар. Яъни пролетарлар ўз фарзандларини илм-ҳунарга ўқитиб, ўргатиб, давлат ва партия маҳкамаларида юқори лавозимларни эгаллаб, аста-секинлик ва юксак маҳорат билан, қонунлар чегарасида ҳаракат қилиб, парламентда кўп овоз олиб, пролетар диктатурасини ўрнатиш мумкин, деган фикрни Лениндан қолган назарияга киритиб қўйишди.\nБу ғоя, умуман, ёмон эмас. Валидий ҳам бошқирд халқини Советларга қарши курашишда худди шундай йўлга тарғиб қилган, ғалаён қилманглар, бу қийинчиликлар вақтинчалик, ўтиб кетади, деб далда берган. Бундай хислат фақат Валидийга эмас, умуман мусулмонларга хос, чунки Қуръонда сабр тушунчаси такрор-такрор айтилади, исломий тарбиянинг ўзакларидан бири ҳисобланади. Ҳозирги даврда турк исломчилари ҳам худди шу йўл билан ўз мафкураларини ёйишга ҳаракат қиладилар.\nЮқоридагилардан кўринадики, коммунистларнинг парламент орқали, тинч йўл билан ҳокимиятни қўлга киритиш ғоялари ва исломий халқлар ғалаён ўрнига сабр-тоқат билан, илм ва қонунлар ёрдамида курашишлари, иккови битта нарса экан!\nКоммунистлар эса, ўзлари тўқиган назарияга ўзлари қарши чиқиб, ҳокимиятни ўзгартириш мақсадида, тинч ва қонунлар доирасида амалга ошириладиган ҳар қандай ҳаракатларни жиноят (мавжуд тузумни ағдаришга уриниш!), деб қонунга киритиб қўядилар ва энг қаттиқ жазо чораларини қўллайдилар.\n“Парламент йўли” билан пролетар диктатурасини ўрнатиш мумкин, деган коммунистик назария қаёққа кетди?\nДемак, коммунистлар учун ҳокимият тепасига келишдан мақсад – пролетариатнинг манфаати эмас, балки ўзларининг тўкин-сочин ҳаётини таъминлашдан иборат. Шунинг учун бехатар ҳокимлик қилишга керакли қонунларни расмийлаштириб, ўзларини иҳота қилиб оладилар, керак бўлса, янги қонунларни тўқиб ташлайдилар, ҳатто ўзлари чиқариб қўйган қонунларни истаганча бузадилар. Бунақа бузғунчиликни Ленин ва Сталиннинг ўзлари бошлаб беришган экан. Мана, Валидий айтиб турибди, Совет Ҳукумати Бошқирдистон билан тузган Битимга қандай муносабатда бўлганини.\nСовет Ҳукумати 1917 йил, 25 октябр (эски ҳисобдаги сана) инқилобидан бир ҳафта кейин чиқарган, миллатларнинг мустақиллиги ҳақидаги декларациясига Россияга қарам бўлиб қолган ҳамма халқлар ишонишган ва Россияга қарамликни тан олган ҳолда, ўзларининг ҳукуматларини тузишган. Шу таҳлитда Қўқон мухторияти, Хоразм республикаси деган мустақил давлатлар тузилганидан хабаримиз бор. Лекин орадан кўп вақт ўтмай, Совет Ҳукумати бунақа мустақилларнинг ҳаммасини (жумладан, бошқа республикалар ҳудудида) ёстиғини қуритди. Тантана билан эълон қилинган Декларация қаёққа кетди?\nСовет идеологлари Ленинни идеал инсон, ҳозирги тасаввурларга кўра, комил инсон дея таърифлаб, бизни тарбиялашган эди, аслида эса, Валидий айтганидек экан. КПСС тарихини, қўрққанимдан, танлаган мутахассислигимдан ҳам аъло кўриб, ўрганиб юрган вақтимда Ленин, биз мақсадларимизга етиш учун ҳатто Иблис билан ҳам шартнома тузаверамиз, деганини ўқиганман. Ўша вақтларда Лениннинг гапини муҳокама қилиш мумкинлигини ҳаёлимизга ҳам келтиролмасдик. Ҳозир эса, “Астағфируллоҳ! Иблисни тан олиб, Худони инкор этган одамга қандай баҳо берса бўлади?” – деб, бошим қотиб турибди.\nКоммунистлар Лениннинг ўша гапини минбарларда туриб айтдилар, илмий ишларида иқтибос қилиб келтирдилар ва Иблисни ниҳоятда хурсанд қилдилар. 1991 йилга келиб, коммунистик ғояларнинг пучлиги бутун дунёга ошкор бўлганида, коммунистлар шарманда бўлганида, ана-мана, коммунистик жамият қуриб қўйдик, деб жар солган Совет империяси парчаланиб кетганда, Иблис, ман санлардан безорман, санларни танимайман, деб юз ўгириб кетди.\n1917 йил 25 октябр революцияси ғалаба қилгач, бир ҳафта ўтиб, 2 ноябрда Советлар Россиядаги миллатларнинг мустақиллиги ҳақида декларация эълон қилдилар. Шундан кейин ҳамма ўлкаларда, шунингдек, Туркистонда ҳам, мустақил давлат тузиш ишлари бошланиб кетади.\nБошқирдистон Шўроси, бизга Советлар “инъом” этган мустақиллик керак эмас, ўзимиз мустақил бўламиз, дея махсус Фармон (№ 1, 11 ноябр 1917 й.) қабул қилдилар. Унда қуйидаги сўзлар ҳам бўлган: “25 октябрда Россиядаги Муваққат Ҳукумат ағдариб ташлангандан кейин фуқаролар уруши даври бошланди. Биз Советларни қабул қилмаймиз. Ўз ҳуқуқларимизни ўз кучимиз билан қўлга киритишни хоҳлаймиз ва автономияни большевиклар қўлидан олишни истамаймиз, чунки инсон ҳуқуқлари ва эркинлигини ўз ихтиёримиз билан чеклаб қўйишга рози бўлмаймиз.”\nҚайсидир ўлкаларда, ана, декларация эълон қилинди-ку, дея “ура-ура!” ҳаракатга тушиб кетишгандур, балки. Бошқирдистон бундай қилмади, ўз мустақиллигимизни ўзимиз эълон қиламиз, дея биринчи рақамли Фармон чиқариб, ҳаммага билдириб қўйдилар.\nАна закийлигу, мана закийлик! Бунга Ленин ҳам қойил қолган экан. Кейинчалик, 1919 йил, 20 мартда большевиклар билан келишув имзоланаётганда, Ленин Валидийдан, ўша фармонни ким тайёрлаган эди, деб сўраган экан. Қойил қолмаганда, сўрамаган бўларди.\nШундай қилиб, Бошқирдистон 1917 йилнинг ўзидаёқ, 29 ноябрда мустақиллик эълон қилди. Кейинги йилнинг 5 январидан бошлаб биринчи бошқирд полкини тузиш ишларини бошлаб юборди. Бу пайтларда генерал Дутов бошлиқ оқгвардиячи казаклар Оренбург шаҳри ва Бошқирдистоннинг бошқа баъзи шаҳарларида ҳукмронлик қилишарди. Бошқирд ҳукумати казакларга ҳам, Советларга ҳам қўшилмай, кутиб туришга қарор қилди. 18 январда большевиклар Оренбургни ишғол қилдилар. Оренбург губернатори Бошқирд ҳукумати раҳбарларига: “Агар Советларга қарши урушмасанглар, мустақил бўлиб қолаверасизлар, лекин ташқи сиёсат бобида Марказий Ҳукуматга бўйсунасизлар”, — деди. 27 январда Бошқирдистон ҳукумати бунга розилик билдириб, Москвага телеграмма жўнатди. Шунга қарамай, Советлар Бошқирдистон ҳукумати аъзоларини қамоққа олди. Валидийни бошқалардан ажратиб, алоҳида хонада сақладилар.\nВалидий бекор ўтирмаслик учун татарлар тарихи ҳақида бошлаб қўйган китобини ёзишда давом этди. Ташқарида биринчи бошқирд полкини тузиш бошлаб юборилган, ҳукумат аъзолари қамоққа олингандан кейин кўнгиллиларнинг келиши жадаллашиб кетади. Бу, Советлар учун хавфли эди. Оренбург губернатори Цвиллинг Валидийнинг камерасига келиб, одамларингга айт, бу ишни тўхтатишсин, акс ҳолда сенга ёмон бўлади, деб огоҳлантиради. Валидий: “Қамоқдаги одамнинг гапи буйруқ бўлармиди?” – дейди.\nГубернатор: “Ўзинг биласан”, — деб чиқиб кетади.\n3 апрелдан 4 апрелга ўтар кечаси казаклар ва бошқирд кўнгиллиларидан иборат отряд турмага ҳужум қилиб, Ҳукумат аъзоларини озод қилади. Улар Уфага тўпланиб, кейинги ҳаракатларни келишиб олишади. Шу ерда Валидийнинг олдига бир бошқирд келиб айтишича, уни Сталин юбориб, Валидийни қамоқдан озод қилишни ва Москвага олиб келишни буюрган эмиш.\nВалидий бу таклифга кўнмайди.\nБошқирдистонда вазият оғир бўлишига қарамай, Ҳукумат ўз фаолиятини давом эттиради, партизан отрядлари тузила бошлайди.\n1918 йил 27 май куни, биринчи жаҳон урушида иштирок этиб, Урал томонларда қолиб кетган чехословак армияси большевиклар ҳукуматига қарши исён кўтариб, бир кечада Челябинск-Омск темир йўлини ишғол қилади.\nВалидий чехословакларнинг штаб-квартирасига келиб, Бошқирдистондаги вазиятни тушунтиради, исёнчилар Бошқирдистон Ҳукуматига ҳар томонлама ёрдам беришади, яна ишлар қизиб кетади, бир нечта шаҳар-қишлоқдан қизиллар қувиб чиқарилади. Лекин Советларга қарши курашаётган кучлар аҳил эмас, бир-бирига душманчилик қилиб ҳам қўярди. Масалан, доим ёрдам бериб келаётган оқгвардиячи генерал Дутовнинг қўлида Бошқирдистон ва Қозоғистон армияларини тарқатиб юбориш, Валидовни эса, учраган жойида ҳарбий-дала судига тортиб, йўқ қилиш ҳақида буйруқ (Колчакдан) борлиги маълум бўлиб қолади.\nБундай келишмовчилик ва ўзаро душманликдан қизиллар фойдаланиб, қўлдан кетган шаҳарларни яна тортиб ола бошлайдилар. Бошқирдистон, Татаристон, шимоли-ғарбий Қозоғистон, Уралатрофи вилоятларида Совет ҳокимияти яна ўрнатилади.\nСоветларнинг қамоғидан яқингинада қочиб чиққан Бошқирд ҳукумати аъзолари келишув таклиф қилишга мажбур бўладилар. Шу ҳақда Қозоғистон вакиллари билан маслаҳат бўлади, Тошкентга хабар қилишга қарор қилинади.\nЛенин ва Сталин бу таклифга дарров рози бўлишади. Ишни Бошқирдистон полкларини Қизил Армия сафига ўтказишдан бошлашади. Бу ишларнинг тепасида шахсан Валидийнинг ўзи туради. Осон кечмайди. Қизиллар босиб олинган жойларда қутуриб кетиб, одамларни талай бошлайдилар. Озиқ-овқат бир ёқда турсин,\nхотин-қизларнинг тақинчоқларини ҳам тортиб оладилар, халқ орасида норозилик кучайиб кетади, ғазабланган баъзи полклар оқлар томонига қайтиб ўтишади. Ниҳоят, тайёргарлик ишлари тугаб, 1919 йилнинг 20 мартида Совет хукумати билан Бошқирдистон хукумати ўртасида битим имзоланади, уни саккиз киши имзолайди.\nШундан кейин ҳам Ленин ва Сталин Бошқирдистонга нисбатан иккиюзламачилик сиёсатини юргизадилар, буни яширмайдилар ҳам. Битим имзонлангандан кейин бўлган, коммунистик партиянинг VШ съездида, Ленин Бухарин билан баҳсга киришиб, “Исходя из тактических соображений приходится идти на соглашение с буржуазными националистами”, — дейди.\nКечагина сен билан битим имзолашган бошқирд вакиллар шу ерда ўтиришибди, ўшанда бир-бирингни табрикладинг, эҳтимол, меҳринг жўш уриб, қучоқлашгандурсан, энди бунақа гапни айтиб ўтирибсан! Оддийгина инсоний ҳурмат, андиша деган туйғулар қаёққа кетди?\nБу, ҳали, холваси экан. Съезд тугагач, Ленин махсус комиссия ташкил қилиб, Калининни раис этиб тайинлайди. Бошқирдистон билан тузилган битим бутунлай қайта ёзиб чиқилади ва охирги мажлисга Валидийни таклиф қилишади. Маълум бўлишича, Бошқирдистон автономия сифатида бор-йўғи учта масалада: маориф, адлия ва қишлоқ ҳўжалиги ишларида мустақил экан, ҳатто иқтисодиёт ҳам Марказнинг қўлига ўтиб кетибди. Шунча кўргилик етмаганидек, Бошқирдистон билан Қозоғистон ўртасида, уларнинг ерларидан ажратиб, иккита рус губернияси ташкил қилинар экан.\nАна мустақиллик, мана мустақиллик! Мана, қанақа бўлар экан коммунистларнинг давлатлараро келишувга муносабати!\nМажлис тугагач, Валидий Ленинга учрашиб, ўтган йили тузилган битимни рўкач қилади.\nВалидий: “Ўшанда эзилган шарқ миллатлари ҳуқуқлари тўла бўлмаса-да, эътироф этилган эди. Орадан ўн тўрт ой ўтиб, ҳаммаси пуч бўпти.”\nЛенин: “Сиз қанақа инқилобчисиз?! Нимага ўша Битимга ёпишиб олдиз? Битим – бир парча қоғоз, ҳеч кимни ҳеч нимага мажбур қилмайди.”\nВалидий: “Биз ўшанақа бир парча қоғозларга риоя қилиш керак, деб ўрганганмиз”.\nЛенин: “Янглишибмиз, хўп! Нима бўпти?! Бизнинг ишларда шунақаси ҳам бўп туради. Нима қиласиз, майда нарсаларни баҳс қилиб? Мен сиз билан умумроссия муаммолари устида, бутун дунёга тааллуқли муммолар устида ҳамкорлик қилишни самимий истайман. ”\nШундай қилиб, 1919 йил, 20 мартда имзоланган битим автоматик тарзда кучини йўқотиб, 1920 йил, 19 майда эълон қилинган Совет ҳукумати қарори асосий ҳужжат бўлиб қолди, унга\nЛенин ва Сталин имзо қўйишди, холос.\nДавлатлараро келишувга нисбатан бундай муносабат хоинликка, қучоқлашиб туриб, орқасига ханжар ботиришга ўхшаб кетади.\nВалидий, ўшанда Ленин айтган гаплардан ва ундан олдинроқ Сталин айтган гаплардан хулоса қилишича, иккала доҳий уни – Валидийни Бошқирдистондан узоқлаштириб, Москвага, Марказий аппаратга олиб келишмоқчи бўлган. Лекин у, бунақа “хўрозқанд”га алданадиган одам эмасди.\nЛенин ва Сталин чиқарган машъум қарордан кейин, Валидий Бошқирдистондан бош олиб кетишга қарор қилди. Бу пайтда у ҳукумат раиси эди, албатта, қабул қилган қароридан хукуматнинг бошқа аъзолари бехабар қолмаган бўлиши керак. 1920 йилнинг 29 июнида ўн тўрт ҳамроҳи билан мамлакатдан чиқиб, Қозоғистон ва Туркистоннинг маълум шаҳарларида учрашишга келишиб олиб, ҳар тарафга тарқалишди.\nВалидий Астраханга келди, ундан Бокуга ўтди, Советларга қарши курашаётганлар билан учрашди, Бокуда 1-5 сентябр кунлари ўтказилажак мусулмонлар қурултойига тайёргарлик кўрди. Аслида, бу қурултойни Валидийнинг ўзи ташаббус қилиб, кўтариб чиққан эди. Ленин ва Сталинга жуда маъқул келиб, ташаббусни Совет хукумати ўз қўлига олган эди.\nҚурултой яқинлашгач, Москва уч юзта айғоқчини Валидийни тутиб келтириш учун сафарбар қилади. Бу пайт Валидий Туркманистонда эди, қишлоқ одамлари қиёфасига кириб, Тошкентдан келаётган поездга чиқади, Турор Рисқулов билан учрашиб, кимлар делегат бўлганини билиб олади, Бокуда қандай учрашиб, қурултой ишларида қандай иштирок этишни келишиб олади ва Каспийдаги порт шаҳар – Красноводск шаҳрига бир бекат етмай, поезддан тушиб қолади.\nҚурултой кунлари Валидий турк коммунистларининг марказига келиб-кетиб юрди. Чекист айғоқчилар шуни хаёлларига ҳам келиришмаган экан, бу ер хавфсиз эди. Қурултойда қандай масалалар кўрилса, қарорлар қабул қилинса, Валидий матнларни тайёрлаб бериб турди. Бундан ташқари, мусулмон мамлакатлар етакчилари билан илгари тузилган режалар қайта кўриб чиқилди, кейинги учрашувлар учун Бухоро танлаб олинди.\nВалидий Бокудан Астраханга ўтиб, ундан Хоразмга қараб юради. Туркистонда шу ерлик зиёлилар ва уларнинг етакчилари билан учрашади, жадидлар партияси, “Эрк” партияси ва қозоқларнинг “Алаш ўрда” партияси дастурларини тузишда ёрдам беради, учала партияни бирлаштириб, ягона ҳаракат – “Туркистон миллий бирлашмаси”ни ташкил қилиш таклифини киритади ва шундай ҳам бўлади. Валидийни шу Бирлашма раиси этиб сайлашади.\nАҳмад Закий Валидий, Абдулқодир Инон ва Галимжан Тўғон. Будапешт, 1925 йил\nВалидий ҳамма вилоятларда ҳаракат қилиб турган босмачилар орасига киради, Туркиядан келиб, миллий озодлик курашларида фаол иштирок этаётган зобитлар билан суҳбатларда қатнашади, ҳамма ерда Бирлашманинг ғояларини амалга оширишга ҳаракат қилади.\nАҳмадз Закий Валидий Бошқирдистон хукумати аъзоси бўлиб юрган кезларда ҳам Ўрта Осиё халқлари учун фойдали ишлар қилган…\nЛенинга тошкентлик Юсупов (татар миллатига мансуб) ва ҳиндистонлик Мавлавий Баракатуллоҳ деган шахслардан бир хат тушади. Улар гапни коммунизм ғояси Қуръон билан ҳамоҳанг, деган хушомад билан бошлаб, Ўрта Осиёда ислом давлати барпо қилиш керак, деган таклифни илгари суришади. Бу давлат Афғонистон ва шарқий Эронни босиб олармиш-да, кейин Ҳиндистонни инглизлардан озод қилишга ёрдамлашар эмиш.\nЛенин Бошқирдистонга телефон қилиб, Валидийни чақиртириб олади. Валидий хат билан танишиб, ўз фикрларини қуйидаги мазмунда ёзиб беради: “Коммунизм ғояси билан Қуръоннинг ҳеч қанақа мушатараклиги йўқ, бундай гап билан мусулмон халқларнинг эътиборини қозониб бўлмайди. Ислом давлати тузиб, хатда кўзланган мақсадларни амалга ошириш –хомхаёлдан бошқа нарса эмас. Буларнинг ўрнига, подшоҳлик даврида шаклланиб қолган рус империализми сиёсатидан воз кечиш керак. Совет ҳокимияти Ўрта Осиёда мувафаққият қозониши учун миллий мустақилликни тан олиш лозим. Бунинг учун биринчи навбатда қилинадиган ишлар:\nТошкентдаги генерал Кауфман ҳайкалини, Чу ва Еттисув дарёлари соҳилида қурилган ёдгорлик мемориалларни бузиб ташлаш;\nмаҳаллий аҳолидан тортиб олиб, русларга берилган ерларни эгаларига қайтариш;\nдавлат органларига сайлашда маҳаллий аҳоли вакилларига руслар билан тенг ҳуқуқлар бериш;\nтемирйўл, почта, телеграфда, саноат корхоналарида ишлаш учун маҳаллий аҳолини жалб қилиш;\nҳарбий тузилмаларга маҳаллий аҳоли вакилларини қабул қилиш;\nюқоридаги ишларни амалда жорий этиш учун уч маҳаллий аҳоли ва икки рус аъзолардан иборат “Туркистон фавқулодда комиссияси”ни ташкил қилиш”.\nБу таклифларни Ленин Валидий билан бирга қайта кўриб, ўз йўриғига мослаб чиқади-да, радио орқали Туркистондаги Совет раҳбар ходимларга буйруқ тарзида узатади.\nЮқорида айтилган ишлардан фақат биринчиси бажарилади, қолганлари ўлда-жўлда бўлиб, турли баҳоналар кўрсатилиб, амалга ошмайди. Кейинчалик Ленин Валидийга, маҳаллий аҳоли ичида айтилган ишларни бажара оладиган вакиллар йўқ экан, деб қўя қолади.\n1922 йилга келиб Туркистонда кенг тарқалган босмачилик ҳаракати бирин-кетин енгила бошлайди. Бунга, Валидий учта асосий сабабни кўрсатади:\nТуркиядан ёрдамга келган зобит Анвар пошо энди иш бошламоқчи бўлиб турганда Иброҳимбек қўрбоши уни ҳибсга олади. Афғонистонга қочиб кетган Амир Олимхондан уни озод этиш учун розилик олгунча бир ой вақт ўтиб кетди, руслар ёрдамчи кучларни ташлашга улгурдилар.\nБухоро амири тарафдорлари бўлган босмачилар ёрдам учун Бошқирдистондан келган, ҳарбий илмга эга ўн уч нафар зобитдан\nўн иккисини ўлдириб, қурол-яроғини тортиб оладилар. Валидий бу хабарни эшитиб ларзага келади. Ўзи ҳам шу пайтда Зарафшон воҳасидаги босмачилар орасида бўлиб, жангларда қатнашаётган эди. “Туркистон миллий бирлашмаси” раҳбариятининг бошқа аъзолари ҳам бошқа жойлардаги босмачилар орасига тарқалиб кетишган эди. Валидий, босмачиларга қўшилиб юриш хатарли экан, деб хулоса қилади.\nҚизил Армия Польша билан урушиб ғалаба қилгач, Совет ҳукумати кучларни Ўрта Осиёга ташлади.\nВазият оғирлашгач, “Туркистон миллий бирлашмаси” идораси Тошкентда йиғилиш ўтказиб, кейинги ишларни белгилаб олади:\nбирлашманинг раҳбарият аъзолари қаерда бўлишларидан қатъи назар, бир-бирлари билан алоқа боғлаб туриш;\nВалидийни чет элларга сафарбар этиб, дунё эътиборини Россиянинг босқинчилигига, ваҳшиёна ишларига қаратиш ва Ўрта Осиёдаги мусулмон халқларга ёрдам қўлини чўзиш.\nВалидий 1923 йилнинг 21 февралида, ёрдамчиси – доктор Абдулқодир Инон билан бирга Ашхобод орқали Эрон ҳудудига ўтади, бир ҳафтадан сўнг Муҳаммадобод вилоятига келади. Вилоят ҳокими Ҳукумат розилигини олиш учун кутиш лозимлиги айтади. Тўққиз кундан кейин Эроннинг ҳарбий ишлар вазири Ризо хон (бўлажак шоҳ Муҳаммад Ризо Паҳлавий)дан ва Шарқий Эрон ҳарбий қўмондонидан иккита телеграмма келади, иккаласида “Хуш келибсиз” деган сўзлар бор эди.\nАбдулқодир Инон ва Аҳмад Закий Валидий туркманча либосда. 1923 йил\n12 март куни Машҳадга келибоқ, Валидий тарихий ёдгорликларни томоша қилади, деворлардаги битикларни ёзиб олади, Алишер Навоий қурдирган Гавҳаршод мачитига боради.\nМашҳад тарихда номи қолган кўҳна шаҳар бўлгани учун Валидийдек тарихчи олим учун катта ҳазина эди, бозорларни айланиб, эски китоблар йиғади, кутубхонага бориб манбаларни излайди. Топган бир қўлёзмаси Европа олимлари томонидан юксак баҳоланади, Валидий эса шу топилма асосида, Вена шаҳрида докторлик диссертациясини ҳимоя қилади.\nМашҳадда бўлган вақтида, Валидий, Ризо хонга иккита мактуб йўллайди. Биринчисида ўзини таништиради, иккинчисида Туркистондаги сиёсий ахволдан, Совет ҳокимиятининг босқинчиликларидан, бу давлат кейинчалик қўшни мамлакатларга нисбатан нима ишлар қилиши мумкинлигидан хабар беради. Россияга чегарадош мамлакатлар Туркистондаги ахволни худди ўзларининг бошига тушган иш деб қабул қилишлари лозим, дейди. Шу билан бирга Анқара, Теҳрон ва Қобул ўртасида радио алоқа ўрнатишни маслаҳат беради.\nТуркистон миллий бирлашмаси раиси Аҳмад Закий Валидий Сиотраи Моҳи Хосада. Бухоро, 1921 йил\n1923 йилнинг 24 апрелида Валидий Афғонистон ҳудудига ўтаётганда, Машҳаддаги афғон консули ўн нафар аскарни қўриқчи қилиб беради. Ҳиротга келиб беш ҳафта туриб қолади, чунки бу шаҳар ҳам бой тарихга эга, буюк инсонлар яшаб ўтган. Валидий, Алишер Навоий қабрини излаб топади. Афғонлар ул зотни “Шоҳ-и-ғарибон” дейишар экан. Навоий қурдирган масжидга бориб, деворларидаги битикларни ёзиб олади. Қадимги кутубхоналар йўқолиб, биттаси сақланиб қолган, у ҳам қаровсиз экан. Ислом ҳуқуқшунослигига оид қўлёзма билан танишади..\nВалидий тўхтаган меҳмонхонада икки рус курьери пайдо бўлиб, гаплашмоқчи бўладилар, лекин бунинг имконини топмай, отбоқарни гапга тутиб, Қобулга қачон кетмоқчисизлар, деб сўрашади. Валидий уларни бир кўргандаёқ мақсадлари нима эканлигини билган эди, вазиятни Хирот ҳокимига айтади, у қўноқ жойни ўзгартиради. Ўзларини Қобулга кетаётган чопар қилиб кўрсатган руслар ҳам бир баҳона топиб, Ҳиротда яна қолишади. Бундан уларнинг асл мақсади аён бўлиб, ҳоким Валидийга қўриқчилар беради. 17 июнда Валидийнинг одамлари билдирмасликка ҳаракат қилиб, Қобул томон йўлга чиқишади. Руслар уларга етиб олишади, энди уларнинг ёнида иккита аскари ҳам бор, ҳаммаси милтиқли. Кеч бўлганда Валидийнинг одамлари бир шаҳарчада тўхтаб, меҳмонхонага қўнишади. Энди улар ўзларини Валидийни танимагандек кўрсатиб, ҳамма билан рус тилида гаплашаверадилар, ҳатто Анвар пошо халок бўлганидан хабардор эканларини яширмайдилар. “Чопар”ларнинг бири рус, наригиси – армани, исми Карапет экан, қўлида харитаси ҳам борлиги маълум бўлади. Тонг отгач, Валидий шериклар ва қўриқчиларига вазиятни тушунтириб, “Бу шилқимлардан узилиб чиқиш керак, йўлда менинг имо-ишораларимга диққат қилиб юринглар”, — деб тайинлайди. Асосий йўл қолиб, дарё соҳили бўйлаб юришади. Бир жойга келганда, соҳил йўли тор экан, аксига олиб, рўпарадаги тоғдан қўй, эшак аралаш катта пода тушиб келаяпти. Валидий, отлари чопқир бўлмаган икки шеригига отни қамчилаб, тезроқ юқорига чиқиб олишни буюради. Улар мўлжалга етиб олгач, Валидий русларга қарата, “Қани, пойга ўйнаймизми?!” деб ҳайқиради-да, отини дарё қирғоғидаги тошлоқдан елдириб кетади. Шериклар ҳам шундай қилишади. Изқуварлар эса тупроқ йўлнинг ўзидан от чоптириб, пода орасига кириб кетадилар, юролмай қолиб, ҳаммаси жарга ағдарилади. Валидий уларга қарата: “Энди Валидийга етиб бўпсанлар!” – дея ҳайқириб, от чоптириб кетади.\nҚобулга келиб, совет элчиҳонасига қирганларида, ўзбек ходимлардан бири воқеа давомини Валийга айтиб беради. Изқуварлар отлар тагида қолиб, тан жарҳатлари олиб, кийимлари йиртилган бир аҳволда Қобулга кириб келишибди.\nАрмани Карапет Тифлис шаҳрида Жамол пошога қарши уюштирилган қотилликда иштирок этган, навбатдаги топшириғи – Валидийни йўқ қилиш экан.\nЧет элларда, Валидий “Туркистон миллий бирлашмаси” номидан ҳар бир мамлакат ҳукмдорига рапорт ёзиб, Совет ҳукумати мусулмон ўлкалар халқларига ўтказаётган зулмлар ҳақида сўзлаб беради ва бундай кейин қўшни мамлакатлар билан қандай муомала қилиши мумкинлигини башорат қилади. Бундай рапортлар Туркия, Эрон, Афғонистон ва Ҳиндистонда тарқатилди. Ҳамма ерда Валидийни эҳтиром билан қабул қилишди, берган маълумотлари учун миннатдорлик билдиришди, шу мамлакатда қолиб яшашни таклиф қилишди, Валидий таклифга рози бўлмагач. йўл харажатларини таъминлашди, кузатувчилар, қўриқчилар беришди.\nВалидий башорат қилган ишларнинг аксари, кейинги даврларда амалда содир бўлди. Масалан, Совет ҳокимияти Афғонистонни истило қилиб, йигирма йил қирғин қилди, Япония ташаббус кўрсатиб, Ўрта Осиё ҳудудларидан ўтган Буюк ипак йўлини тиклаш муаммосини кўтариб чиқди.\nАмалий фаолияти — сиёсат ва миллий озодлик ҳаракати бўлган Валидий қаерга бормасин, олимларга хос: қадимий ёдгорликларни ўрганиш, азиз-авлиёлар қабрини зиёрат қилиш, қадимги қўлёзмалар ва китобларни топиш, тўплаш, илмий изланиш каби ишларини канда қилмади.\n1) Мустафо Чўқай. 2) Усмон Хўжа. 3) Аҳмад Закий Валидий. 4) Абдулқодир Инон. 5) Мустафо Шоҳқули. Истанбул, 1926 йил\nАфғонистондан кейин Ҳиндистонга ўтди, Бомбайда кемага ўтириб, Туркияга келди, мамлакатга кириш учун рухсат олишда чигаллик юзага келиб (бу чигаллик Валидий йўл қўйган бир хато туфайли бўлган экан), Францияга, ундан Германияга ўтди. Ҳамма мамлакатда сиёсатшунослар, давлат арбоблари ва олимлар билан учрашди. Европанинг тарихчи, шарқшунос олимлари учун Валидий қимматли “топилма” бўлди. Улар шу пайтгача араб, форс, турк ва рус тилларини, ёзувларини, Қуръонни сувдек биладиган, қадимий қўлёзмаларни тўплаб қўйган, сиёсий фаолияти ниҳоятда бой бўлган “шарқ одами”ни учратишмаган эди. Ўзлари ҳам қадимги манбаларни тўплаб қўйган бўлсалар-да, улардан унумли фойдаланиш имконига эга эмасдилар. Шунинг учун Валидийни бир кун ҳам ўз ҳолига қўймай, учрашувлар ва меҳмондорчиликларга таклиф қилдилар, суҳбатини олдилар.\nВалидий чет элларда икки йил юриб, “Туркистон миллий бирлашмаси”нинг раиси сифатида, идоранинг бошқа аъзоларига, Советларнинг зуғуми остида қолган маслакдошларига хат-ҳисобот жўнатиб турди. Россия мусулмонларига хайрихоҳ топиш умидлари пучга чиққани ҳақида алам билан ёзади: “Шарқ давлатлари қўрқоқ, Европа лоқайд, такаббур ва ўзи билан ўзи ўралашиб қолган… Европа давлатларидан биронтаси ҳам Россиянинг қўли остида қолган мусулмон халқларнинг ҳақлари тикланишини талаб қилмоқчи, Советларга қарши уруш очмоқчи эмас… Англияда эса, Советлар билан мулоқотга киришиш мақсадида, ишчи партиясини таъсис қилиб, тайёр туришибди… Европадаги баъзи давралар Россиядаги мусулмонлар тақдирини АҚШда қирилиб, йўқолиб, ҳозирда кам сонларда қолган ҳиндулар тақдирига ўхшатишмоқда”.\nАҳмад Закий Валидийнинг шахсиятини янада ойдинроқ тасаввур қилиш учун “Хотиралар”дан парчалар ўқиймиз.\n1917 йилнинг 25 октябрида, Валидий, Бошқирдистон вакили сифатида, Петербургда юрганида, инқилобий ҳаракатлар бошланиб кетади. Кўчада бир юртдошини кўриб қолиб, гаплашиб турса, бир аскар уларга яқинлашиб келади, у ҳам бошқирдистонлик экан. Учраганларнинг биринчиси иккинчиси — аскарга (Валидийга ишора қилиб): “Танияпсанми?”- дейди. Аскарнинг жавоби: “Таниганда қандоқ! Биз уни Аҳмад Закий деймиз. Ёшлигида нақ қароқчининг ўзи эди! Оғзининг икки бурчагида биттадан папирос қистириб юрарди, кўкрак чўнтагида эса оппоқ дастўмол ўрнига юз сўмликнинг бир чети кўриниб турарди. Ҳеч ким унга “Ҳой!”деёлмасди, кўчанинг ўртасидан мағрур юрарди. Қаерда бир воқеа бўлса, одамлар: “Ҳа, бу Аҳмадзакининг иши”, — дейишарди. Ҳозир подшоҳнинг ишлари чатоқ кўринади, Аҳмадзакига ўхшаганларнинг куни туғди, шекилли. У, подшоҳ биздан олиб қўйган яйловлар ва ўрмонларни ўзимизга қайтаради”.\n“Босмачилик” аслида – миллий озодлик ҳаракати, партизанлик ҳаракати дейиш ҳам мумкин.\nИсломда давлатчилик хусусиятлари йўқ, лекин дин ҳар қандай давлат тузуми билан чиқишиб кета олади (Закот мамлакатда жорий қилинса, давлат идоралари келиб чиқаверади, лекин буни “давлатчилик хусусияти” дейиш мумкинмикин? – Қ.Д.).\nМусулмон халқларда синфий табақаланиш бўлмайди, камбағаллар бойларга қарши қўзғолмайди, биронта муаммо юзага келса, бойлар билан биргалашиб ҳаракат қилади.\nВалидий Анвар пошога: Ерлик аҳолининг аксари “турк халқларининг сиёсий бирлиги” деган гапни тушунмайди, хаёлига ҳам келтиролмайди, фикри-зикри маҳаллий ташвишлардан нарига ўтмайди.\nХалқимизнинг энг даҳшатли душманлари – нодонлик ва кўр-кўрона эргашиш.\nТуркий тиллар ичида қозоқ тилининг келажаги катта.\nБиз Ленинни яхши одам, Сталинни – иблис деб билардик. Бироқ, Ленин давлатни бошқариш ишларини атрофидаги Фрунзе ва Рудзутакка ўхшаган одамларга топширмасдан, Сталиннинг қўлига тутқазиб қўйишининг ўзиёқ иблислик эмасмикин?\nИслом халқларининг бирлигига диний туйғуларнинг умумийлиги асосида эмас, иқтисодий манфаатлар бирлиги асосида эришиш мумкин. Бирлаштирувчи восита динга қараганда кучлироқ.\nСовет ҳукумати шарқий турк халқларига нисбатан иккиюзламачилик сиёсатини ўтказиб келаяпти, уларнинг бирлашишига йўл қўймайди.\nВалидий Сиёсий бюро аъзолари ва марказий Комитет котиблари Н.Крестинский ва Е. Преображенскийга: “Советларга ва коммунистларга очиқдан-очиқ қарши курашиш йўлига ўтиб, мен сизларни эмас, балки Сталинга ўхшаган иккиюзламачи арбобларни ва менга нисбатан хиёнаткор бўлганларни алдадим”.\nРуслар Файзулла Ҳўжаевни бошқа бойлардан ортиқ кўриб, уни ўзларига яқинлаштиришга ҳаракат қилар эдилар. Файзулла бир нечта яқин дўстларини уларга “сотган”дан кейин, хиёнаткорона алданганини билиб қолди, виждони қийналганидан ўзини осди.\nТожикларда, ўзбеклардаги сингари, исмга “бек”ни қўшиб айтиш одати йўқ.\nСамарқандда ва унинг атроф қишлоқларида, кейинги тарихий даврда, турк аҳолиси тожиклар томонидан “ютиб юборилган” (ассимиляция ҳодисаси бўлган – Қ.Д.).\nВалидийнинг Афғонистон ҳукмдори Омонуллахонга ёзган рапортидан: “Афғонистон мустақиллиги шу кунгача руслар билан инглизлар ўртасидаги зиддиятга боғлиқ бўлиб келди. Бир кун келиб, бу зиддият йўқолсаю, Афғонистон ўз ҳолига ёлғиз қолса, унинг империалистик Россия билан муносабатлари қанақа бўлади? Бундай пайтда Россиянинг одати – босиб олишдир”.\nЯна ўша рапортдан: “Гарчи Америка ва Япония ҳозирги вақтда, Манчжурия туфайли бир-бирига тўқнаш келиб қолган бўлса-да, бир кун келиб, Узоқ Шарқ билан Олдосиё ўртасидан, Ўрта Осиёдан ўтадиган “Ипак йўли” иқтисодий алоқалар учун фойдали эканини кўриб қоладилар ва Россия билан Хитойнинг қаршилигини енгиб ўтишга ҳаракат қиладилар”.\nЯна ўша рапортдан: “Афғонистонда юк ташиш техникасини ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш керак”.\nБосмачилик ҳаракати олти йил давом этди. Унинг мувафаққиятлари Россиянинг бошқа фронтларда бандлиги билан боғлиқ бўлди, ҳозирги мағлубияти эса, Россия бошқа кучли душманлардан қутулиб, асосий кучларни бизнинг устимизга ташлаганидан кейин рўй берди.\nАраб тарихчиси ва илоҳиётчиси ат-Табари (839 – 923) туркларда қулдорлик йўқ, деб ёзган. Рим папасининг вакили Плано Карпини (1182 – 1252), Франция қироли Рубрук Виллем (1220 – 1293)нинг вакили Мўғулистонга сафар қилишганда, улар ҳам шу ҳақда ёзишган. Саёҳатчи Паллас Пётр Симон (1741 – 1811) ҳам қозоқлар ва бошқирдлар ҳақида ёзаётиб, шу гапни айтган.\nИслом туркларга жуда яқин ва қадрдон, уларнинг руҳияти билан чуқур ҳамоҳанг диндир.\nСовет партия ва ҳукумат арбобларидан бири Бройдо (Г.И.Зильберквейт) ёзган рапортдан: “Оренбург Россия шарқидаги мусулмонлар йиғиладиган жойга айланиб қолди. Валидовни у ерга яқинлаштирмаслик, Муртазинни унга қарши гиз-гизлаш керак. Бошқирдлар билан қозоқлар ўртасидаги муносабатларни бузишни ўзимиз учун мажбурият қилиб олишимиз лозим… Валидовни бошқа турк халқларига яқинлаштирмаслик керак”.\nСовет ҳукумати ташқи ишлар Комиссариати ходими Михаил Павлович (Вельтман Михаил Лазаревич, 1871-1927, шарқшунос) тайёрлаган варақа мазмуни: “Яқин Шарқда, араб мамлакатларида, Туркия, Эрон ва Афғонистонда капитализмга хос синфий зиддиятлар етилмаган, шунинг учун бундай зиддиятларни (жумладан, диний ва секталарга оид) қўзғаш керак. Бундай зиддиятлар Совет Россияси мусулмонлари орасида йўқолиб кетса ҳам, чегарадаги мусулмон мамлакатларда қўзғотиб, кучайтириш керак. Бунинг учун савдогарлар, диндорлар ва бошқа машҳур шахслар ўртасида баҳс, ҳасад, фитна чиқаришдан ҳам тоймаслик керак. Шарқ халқларининг аксарида адабий тил ҳали шаклланмаганидан ҳам фойдаланиш, бир нечта халқни бирлаштирадиган бақувват адабий тил юзага келишига йўл қўймаслик керак”. Бу варақа мусулмон мамлакатларидаги рус коммунистларига тарқатилган, бироқ, маҳаллий аҳолидан чиққан коммунистларга берилмаган. (Коммунизм назарияси синфлар ўртасидаги зиддиятга асосланган. Зиддият йўқ жойда уни қўзғаш коммунистик амал ҳисобланган. Ленин ҳам Валидийга шу мазмунда гапирган, кейинги иқтибосга қаранг. – Қ.Д.).\nҲиндистонлик бир сиёсатчи Ленин ҳузурига келади ва суҳбат мавзуларини ёзма равишда топширади. Ленин бу номани Валидий бериб, фикр билдиришни сўрайди. Валидий хатни ўқиб, сўнгра, меҳмон билан суҳбатлашиб, Ленинга ҳисобот беради. Шунда, жумладан, айтади: “Афғонлар Ҳиндистоннинг Кветта шаҳридан(ҳозирги Покистонда) Қандаҳор орқали Россиянинг чегара шаҳри Кушкагача темир йўл ўтказиш учун инглизларга розилик бермоқчи экан. Темир йўл ўтказилган вилоятларда инглизлар ва ҳиндиларнинг маданий ва сиёсий таъсири кучайиб кетиб, Россиянинг манфаатларига зид келмайдими?” Ленин ҳеч иккиланмай жавоб беради: “Нима бўпти? Демак, ўша жойларга капитализм келади, афғон пролетариати пайдо бўлади, пролетариат эса, пировардида, бизники бўлади” (Тўғри, Худони танимаган ерларда пайдо бўлган бой ва камбағаллар орасида зиддиятлар ва урушлар келиб чиқади, лекин одамзотнинг барчаси худосиз эмас-ку. Аллоҳ, нозил қилган Китобида, оммавий ғалаёнлар ва қирғин-баротларнинг олдини олиб, закот, эҳсон, садақа деган тушунчаларни фарз ва вожиб қилиб қўйган. Ленин худосиз бир банда бўлгач, бундай гапларни қаёқдан билсин?! – Қ.Д.).\nЛенин Валидий билан суҳбатлардан бирида марксистик адабиётлардан нималарни ўқиганини суриштиради (Ёзган асарларимдан нималарни ўқиганийкин, Ильин тахаллуси билан ёзган китобимни билармикин, деган ўйда сўраган бўлса, керак? – Қ.Д.). Ўз навбатида, Валидий, унга ХIХ аср ўрталарида нашр этилган, рус бўлмаган халқлар этнографияси ҳақидаги бир китобни кўрсатади, муаллифи Ульянов бўлиб, чуваш тилини яхши билар экан. “Сизнинг аждодлардан эмасми? Улар орасида чувашлар ёки татарлар бўлмаганми?” – деб савол беради Валидий. (Ленин жавоб беришича, ўзининг келиб чиқиши ҳақида ҳеч ўйлаб кўрмаган эмиш, энди, китоб муаллифи ҳақида қизиқиб кўрармиш… Олдин ўз аждодларингни ўйласанг-чи!… Плехановнинг гапи: “Ленин неискреннен”, яъни ёлғончи. – Қ.Д.).\nБерлин, 1924 йил, декабр, Конгрессда Валидов сўзлаган нутқдан: “Биз, осиёликлар, Лениннинг назарида ҳеч қанақа қимматга эга бўлмаган “бир парча қоғоз”га ишониб, алданиб келдик. Илгари биз Ленинни Тошкентга келган Колесов, Оренбургга келган Цвиллинг, Марказ одами Артёмга ўхшамаган шахс, деб тасаввур қилар эдик, энди маълум бўлишича, ҳаммаси бир экан”.\nРоссияга қарам бўлиб қолган турклар руслар томонидан тўла ютилиб кетишига ҳали анча бор, рус миллатига хос ҳадсиз-ҳудудсиз очкўзлик эса, ўз бошига кўп кулфатлар солади… Советлар ўз қўллари билан ўзлари учун тайёрлаб қўйган “гетто”лардан чиқиб кетолмайдилар.\nДемократия турли халқларда турлича, лекин ҳаммасига хос бир шарт бор: жамоат ёки халқ ичида уларга тегишли масъулиятни тақсимлай билиш ва бажариш ва шунга кўра, мавжуд қонунларга бўйсуниш.\nЎрта Осиё туркларига нисбатан руслаштириш бўйича ҳар қанча кучли сиёсат ўтказилса ҳам, ўйлайманки, улар миллий анъаналари ва аждодларининг урф-одатларига содиқ қоладилар.\nЯкуний таассуротларим: Россияда ҳарбий тўнтариш қилиб, пролетариат диктатурасини ўрнатган Лениннинг Марксдан ўрганган коммунистик назарияси “жаҳон инқилоби” (мировая революция) деган пуч ғояга таянар эди. Яъни, социалистик инқилоб бутун дунёда амалга ошиб, одамзот коммунистик жамият қуради, деган хомхаёлларга Лениннинг ўзи чиппа-чин ишониб, коммунист фирқа паттасини олган ҳар бир аъзодан бу ғояга шак келтирмаслик талаб қилинар эди. Бундай мақсад ҳали анча олисда эканини билса ҳам, Ленин, жорий амалларини ўшанга йўналтирар ва назариясини ривожлантирар экан, коммунизмда ҳам қайсидир бир миллат гегемон бўлиши зарур, деган хулосадан узилиб кетолмасди ва ўз-ўзидан, рус шовинизми юзага қалқиб чиқаверар эди.\nХуллас, барча коммунистларнинг онги ўша, “жаҳон инқилоби” деган ғоя билан заҳарланиб бўлган эди. Коммунистлар бу ғояни секин, ими-жимида, ўзаро айтмадилар, “Ҳой, секинроқ гапиринглар, қўни-қўшни эшитса нима дейди?” – демадилар. Аксинча, бутун дунёга жар солдилар, ҳар томонлама ривожланган мамлакатларга қарата: “Чириган капитализм, империализм!” – дея жирканиб, дўқ-пўпписа қилдилар, ҳаммангнинг додингни берамиз, деб чирандилар. Октярь инқилоби, деб аталган воқеа ғалаба қилган кунлардаёқ, Ворошилов бошчилигидаги отлиқ қўшин Европага бостириб кирган, Польшада қақшатқич зарбага учраб, орқага қайтган эди.\nШундан кейин “жаҳон инқилоби” кейинги кунларга қолдирилди. Қўлга олинган мамлакатлардаги кундалик амаллар ўша ғоядан узоқлашмади. Кейинчалик, урушларсиз ривожланиш даврида ҳам, партия съездларида, олий минбарлардан туриб, “жаҳон инқилоби” ҳақида жар солинаверди. Шунчаки, қуруқ дўқ-пўпписалар билан чекланишмади, ҳар бир мамлакатда коммунистик партиялар, коммунист гегемонлар (масалан, Эрнст Тельман) пайдо бўлди.\nИспанияда 1936 йили, Грецияда 1949 йили давлат тўнтаришига уринишлар бўлди. Иккала мамлакатнинг мағлубиятга учраган кучлари эса, бутун армиясию бола-чақаси билан Совет Иттифоқига кўчиб келди.\nҚизиқ, нима учун айнан Совет Иттифоқига кўчиб келишди экан?\nОддий ҳаётий ҳақиқат беихтиёр ёдга тушади: икки қўшнидан бири нуқул ғаламислик қилаверса, иккинчиси қараб туравермайди. Бир индамайди, икки индамайди, ахир бир кун жавоб зарба бериши тайин.\nФашизм деган оқим пайдо бўлиб, иккинчи жаҳон урушининг бошланишига “жаҳон инқилоби” деган коммунистик назария ва Совет ҳукуматининг ғаламисликлари сабаб бўлгани ўз-ўзидан кўриниб турибди…\n“Жаҳон инқилоби” назарисини қанчалик қораламайлик, инкор этмайлик, шундай инқилоб 1991 йилга келиб, барибир, содир бўлди! Бу инқилоб коммунизмнинг бутун дунёда ғалаба қилиши эмас, балки ағдарилиши ва тарихнинг ахлат қутисига ташланиши экан! Шундан кейин бутун дунё бирданига янгиланди-да! Бу – революция бўлмай, нима?!\nКоммунистик назариянинг пучлиги ошкор бўлди, унга амал қилган империя парчаланиб, бутун дунёни титратиб турган катта бир Давлат ва унинг қўғирчоқ давлатлари йўқ бўлиб кетди. Дунё бир чўмилиб олиб, қушдек енгил тортган одамдек эркин нафас ола бошлади.\n“КПСС тарихи” деган фан унутилди, гўё бунақа фан умуман бўлмагандек, гўё ҳамма олий ўқув юртларида ёппасига ўқитилмагандек, гўё бу фан билан талабаларнинг юрагига қўрқув солинмагандек. Унга аталган китоблар, афсуски, макулатурага топширилди. Номи — фан бўлгани учун ҳам яшаб қолиши керак эди. Ўтмишда қанчалик қалбаки бўлган бўлса, шундай туриши керак, яна юз йилдан кейинги авлод ҳақиқатни билиши учун КПСС тарихини бошқатдан ёзиб чиқиш лозим. Бундай ишларда Аҳмад Закий Валидий Тўғон исмли бир инсоннинг “Хотиралар” деб аталган китоби, 1991 йилдан кейин ёзилган бошқа тарихий асарлар қатори, дастуриламал бўлиши шубҳасиз.\n2017 йил, 26 август\n← Аввалги Аввалги Маъсума Аҳмедова. Муқаддас хаёл\nКейинги → Кейинги: Фақир Бойқурт. Учоқ чиптаси (ҳикоя)


23.04.2018 / - Ислом тарихи, Янгиликлар\nҲинд ибн Абу Ҳола Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг улуғворликлари ва ҳайбатлари ҳақида шундай деган: «У зот алайҳиссалом кўркам ва юксак ҳурмат-эҳтиром соҳиби эдилар».\nАли розияллоҳу анҳу айтади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга бехосдан йўлиққан кишини у зотнинг салобатлари босар эди».\nЯна бошқа бир саҳобий айтади: «Набий алайҳиссалом давраларда энг виқорли бўлиб кўринар эдилар.\nБир куни у зотнинг ҳузурларига бир киши кириб келиб, ҳайбатларидан ўзини йўқотаёзди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам бу ҳолатни кўриб: «Хотиржам бўл», дедилар».\nАмр ибн Ос розияллоҳу анҳу ҳазрати Мустафо соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳақларида шундай дейди: «Набий алайҳиссаломнинг салобатларидан ҳаяжон босиб, юзларига бемалол қарашга ботинолмаганман. Шунинг учун бирор киши мендан ул зотнинг таърифларини сўраса, тавсифлаб беришга ожизман».\nИбн Абу Ҳола Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламни сифатлаб шундай деган: «У зот алайҳиссалом гапирганларида ҳузурларида ўтирганлар худди бошларига қуш қўнгандек жим ўтирардилар».\nДарҳақиқат, саҳобалар розияллоҳу анҳум Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг юксак ҳайбат ва виқорлари туфайли у зотга қарашга журъат қила олмас эдилар. Шуни эътиборга олсак, Пайғамбаримиз алайҳиссаломни фақатгина ёш саҳобалар ёки пайғамбарлик келишидан олдин у зотнинг қарамоғларида тарбия топган Ҳинд ибн Абу Ҳола ва Али розияллоҳу анҳу каби саҳобалар сифатлаб берганларини кўрамиз.\nУл зот соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларида ўтирган кишини улуғ ҳайбат ва виқорлари туфайли қаттиқ титроқ босар эди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам уларнинг қўрқуви босилсин деб, юмшоқ ва мулойим муомалада бўлардилар.\nҚайла бинт Мухримадан келтирилган ривоятда шундай дейилган: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг чўккалаб ўтирганларини кўрганимда, мени ҳаяжон босди. Шунда бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, бечора аёл ҳаяжонланяпти», деди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам орқаларида турган ҳолимда, менга қарамасдан: «Эй мискина! Хотиржам бўл», дея таскин бердилар. У зот шундай деганларидан сўнг Аллоҳ таоло ичимдаги ҳаяжонни кетказди».\nАбу Масъуд Бадрий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Бир куни хизматчимни ураётган эдим. Бир пайт ортимдан: «Огоҳ бўл, эй Абу Масъуд!» деган товушни эшитдим. Ғазабимдан ортимга ўгирилиб ҳам қўймай, уришда давом этавердим, кейин мени нимадир чулғаб олгандек бўлди. Шундай ортимга ўгирилиб, рўпарамда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам турганларини кўрдим. У зотнинг ҳайбатларидан қамчим қўлимдан тушиб кетди. У зот менга: «Аллоҳга қасамки, бу ишни қилишга сендан кўра Аллоҳ таоло ҳақлироқ», дедилар. Шунда мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, бундан кейин ҳеч қачон бирон-бир хизматчимни урмайман», дедим».\n Имом Термизий ривояти («Шамоил»да).\n Абу Довуд ривояти (Насимур-риёз, яъни «Боғ шамоли» китоби, 2\_117).\n Имом Бухорий Анас розияллоҳу анҳудан муъаллақ ҳолда ривоят қилган бўлса, Ибн Можа уни муттасил ҳолатда ривоят қилган (Насимур-риёз, яъни «Боғ шамоли» китоби 2\_104).\n Имом Муслим ривояти («Саҳиҳи Муслим»даги рақами 3/127, Нававийнинг шарҳи).\n Имом Термизий («Шамоил»да) ҳамда Ибн Саъд ва имом Табароний ривоятлари.


Қулман Очилов (1957) - www.ziyouz.uz\nБош саҳифа Ўзбек насри онлайн антологияси Қулман Очилов (1957)\nРубрика: Қулман Очилов (1957)\nҚулман Очилов 1957 йили Қашқадарё вилоятининг Чироқчи туманида туғилган. 1983 йилда Тошкент давлат университети (ҳозирги Ўзбекистон Миллий университети)нинг журналистика факультетини тамомлаган. 1999 йили “Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган журналист” унвони билан тақдирланган. 1998 йили “Жайдари фалсафа” ҳикоялар тўплами чоп этилган. “Правда Востока” газетасида хизмат қилади.\nЧоп этилган 15.06.2022 12.05.2022 МуаллифZiyouz.uz\n— Жума-аеф, — дейди хонасининг эшигини қулфлаётган Орзиқул ака. — Лаббай, — дейман мен ҳам калитимни чўнтагимга солар эканман. -Умрнинг яна бир куни ўтди. -Ўтганига шукр. -Ёмон одамлар камайиб кетди, — дейди энди ҳамроҳим лифтдан тушаётганимизда. — Йўқ, таг-туги билан давоми…\nРукнларҚулман Очилов (1957)ТегларҚулман Очилов\nҚулман Очилов. Адибнинг жасорати (эссе)\nЧоп этилган 12.04.2022 17.03.2022 МуаллифZiyouz.uz\n“Гулистон” журналининг август сонида Эркин Аъзамнинг “Қаҳратонда гул кўтариб” ҳикояси чоп этилди. “Нима бўпти, – дейсиз сиз, – Эркин Аъзам бирор нарса ёзса, ҳар қандай нашр кўзига суртиб чиқаради”. Тўғри, бироқ эътирозингиздан сезиб турибманки, сиз яқин-ўртада “Гулистон”ни варақлаб кўрмабсиз. Аввал давоми…\nРукнларҚулман Очилов (1957)ТегларҚулман Очилов, Эркин Аъзам\nҚулман Очилов. Надур хаёлинг (ҳикоя)\nЧоп этилган 09.03.2022 МуаллифZiyouz.uz\n— Билмайсиларми, Жаббор аканинг уйига қандай борсам бўлади?.. Агроном Жаббор ака-чи? — Ассалому алайку-ум! — Вой!.. Узр, сомалайкум! —Ваалайку-ум. Жаббор ака дейсизми? – бошига дўппи қўндирган қотмагина одам ёнидаги ўн икки-ўн уч ёшлардаги қийиқ кўзли ўспиринга қаради: — Жаббор агроном давоми…\nҚулман Очил. Сайроблик баракали йигит (қисса)\nЧоп этилган 03.11.2019 03.07.2019 МуаллифZiyouz.uz\nТонг вақти йўлга тушди. “Ойсулув” достонидан Тупканинг таги қаерда? “Ҳайитали Алламуродовни танийсизми?”, деб сўрасам, сиз, албатта, елка қисасиз: “Йўқ”. Ажабланадиган жойи кам. Ўзим ҳам танимас эдим. Қандай танийлик, айримларга ўхшаб бўлар-бўлмас иш учун атрофига тўда-тўда мухбир йиғиб, уларга узундан-узун, маза-бемаза давоми…\nТугамайдиган базм йўқ. (Мақол) Ўқ Бош прокурор ўринбосари! Ҳа, айнан ўзи! Республика бош прокурорининг ўринбосари. «Дуэл»га чақирибди! Рашид бу воқеани бировдан эшитса, ишонмасди. Ўзи кўрди. Ўзи гувоҳ. Ёқангни ушламасдан иложинг йўқ. Қилмиши учун не бир жойларда, не бир акобирларга сўзу давоми…\nҚулман Очилов. “Мен худодан қўрқаман!”\nЧоп этилган 06.12.2018 МуаллифZiyouz.uz\nМухбиримиз бир кунда уч марта пулидан айрилди “Дорихонага қараб чоп!” Мени бу синов – эксприментга, ундаган сабаб – онда-сонда қулоққа чалиниб турадиган ўша ёзғириш: “Одамлар харомдан ҳазар қилмай қўйди. Ҳали қарасанг, эшак гўштини пуллаган. Яна бири масжидда чўнтакка тушган. Энди давоми…\nҚулман Очилов. Қасд (қисса)\nЧоп этилган 10.01.2017 МуаллифZiyouz.uz\nБул одам ўлмай қўлга тушмайди. (“Далли” достонидан) Саломсиз калом Профессор Панжи Намозов иккинчи қаватдан юрадиган лифтга етгунича ҳансираб, ҳарсиллаб қолди. Унинг ҳаракатлари анча сусайиб, буғдойранг юзидаги ажинлари кун-бакун кўпайиб бораётган бўлса-да, баъзи тенгдошларига ўхшаб, жуда мункиллаб қолганича йўқ. Аммо етмишни давоми…\nҚулман Очилов. Савоб (эссе)\nЧоп этилган 18.06.2016 МуаллифZiyouz.uz\nБекатда тўхтаган автобусдан бир одам тушди. Китоб шаҳар бозори томон оқиб келаётган оломон орасида бир зум тўхтаб, ён-верига разм солгач, қаршисидаги камкўримгина бино – банк томон юрди. Унга ҳеч ким эътибор бермади. Сирасини айтганда, унинг диққатни ўзига тортадиган сиёғи ҳам давоми…\nҚулман Очилов. Тўн (ҳикоя)\nШахмат — зўр ўйин. Жой ҳам, мавсум ҳам, ёш ҳам танламайди. Айниқса, ортиқча харажат талаб қилмайди. Ишқибозлигу хафсала, топилса — ароқ, топилмаса пиво ҳам бўлаверади. Шавкат Ғиёсович билан Ҳалим Салимович бу ўйинни шунинг учун яхши кўради. Иккаласини қарийб йигирма йилдан давоми…\nҚулман Очилов. Нур қидириб (мутолаа)\nЧоп этилган 18.03.2016 МуаллифZiyouz.uz\nЯхши китоб ўқиётганимда ўзимга маъқул келган ва келмаган жойларининг тагига чизиб, ҳошиясига ҳар хил белгилар қўймасам кўнглим кўлчимайди. Бу журналистнинг “касб касали” билан боғлиқ бўлса керак. Теша тегмаган гап, нозик ўхшатиш, дилни чарақлатиб юборадиган мағзи тўқ фикр, фалсафа, янги факт давоми…\n1-саҳифа. Жами: 512345»\nҚулман Очилов. “Бонжур, мадам!” (ҳикоя)\nҚулман Очилов. 5+1 (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Geri gedan (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Асрлар қаъридан дур қидириб... (Ойбек уй-музейидан репортаж)\nҚулман Очилов. Бир капгир ош (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Жайдари фалсафа (очерк)\nҚулман Очилов. Калит (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Кертилган (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Китоб бор уйда покиза руҳ ва файзу барака бўлади\nҚулман Очилов. Қайтим (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Қурт (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Лафз (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Лочин (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Мазлумнинг дуоси (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Мулозим (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Муччи (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Новча – менинг дўстим (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Ой ҳам ёлғиз эмас (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Олтин (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Ота (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Писанд (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Писта (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Пуфак (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Руҳни ғубор босганда (очерк)\nҚулман Очилов. Савдо (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Савил (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Сой соҳили (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Тўғри (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Тўёна (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Учинчи одам (манзаралар)\nҚулман Очилов. Ўғилми - қиз? (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Фиръавнлар ўлкаси (очерк)\nҚулман Очилов. Шириндир зардолулари (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Шляпали одам (ҳикоя)\nҚулман Очилов. Элингнинг олқишини ол! (очерк)


Ўз уйингда ошинг тотли – Сурхон тонги\nБош саҳифа / Жамият / Ўз уйингда ошинг тотли\nЎз уйингда ошинг тотли\nАвгуст 14, 2018\tЖамият Изоҳ қолдириш 647 Кўрилди\nБола онадан уддабурон бўлиб дунёга келмайди. Фарзанди ишбилармон бўлишини эса ҳамма хоҳлайди. Аммо ота-она сифатида унга нималарни ўргатишимиз ва қандай шахсий намуна бўлишимиз керак, деган савол ҳақида ўйлаб кўрмаймиз.\nБугун давлатимиз миқёсида тадбиркорликни, ишбилармонликни қўллаб-қувватлашга жиддий эътибор қаратилаётгани кишини қувонтиради. Бироқ, ана шу имкониятлардан унумли фойдаланмасдан, томорқасини қаровсиз қолдириб, янтоқзорга айлантириб, ўзини ишсиз, ночор тутиб, оиласини ҳам оғир аҳволга солиб қўяётганлар бизнинг туманда ҳам кўпчиликни ташкил этади. Уларнинг, йўл кирага қарз кўтариб, чет элга “жаннат” излаб кетиб, оқибатда соғлиқини йўқотиб қайтаётгани эса ачинарли ҳолдир.\nАхир ўз юртинг, уйингда тер тўкиб, болаларингни бағрингга босиб топганингни улар билан баҳам кўриб яшаш ҳаммасидан тотлимасми? Бу дунёда ҳаммамиз ҳам бекаму-кўст ҳаёт кечиришни орзу қиламиз. Лекин бунинг учун узоққа бормай, ўзимизда мавжуд имкониятлардан фойдалансак, ҳам оилавий бюджетга, ҳам халқимизга нафимиз тегарди.\nОлдинги Ҳуқуқшуносларнинг халққа кўмаги\nКейинги Тангри сўзининг луғавий маъносини биласизми?\nТелемулоқот – юпантириш воситасими?\nБир туманда икки фабрика\nҚадимда сув тошқини бўлганми?


Туғилажак болаларда ADHD ва Диққат муаммолари Ривожланиши Эҳтимолини пасайтириш учун нима қилиш керак? (Др.Лендон Смит маслаҳатлари) - UzShifo.Info - Sog'lom Yashash Tarzi Sirlari\nHome SALOMATLIK ASOSLARI Ko'p Uchraydigan Kasalliklar ADHD Туғилажак болаларда ADHD ва Диққат муаммолари Ривожланиши Эҳтимолини пасайтириш учун нима қилиш керак? (Др.Лендон Смит маслаҳатлари)\nFeruzabegim November 5, 2019 November 10, 2019\nДоктор Лендон Смит (Dr. Lendon Smith) маслаҳатларига кўра бўлажак фарзандларда диққат муаммолари мавжуд бўлиши эҳтимолини камайтириш учун фарзанд кўришни режа қилаётган аёл спиртли ичимликлар истеъмол қилувчи ёки диққат муаммолари мавжуд эркакка турмушга чиқмаслиги керак. Эр ва хотин тўй куни иккалови умуман спиртли ичимликлар ичмаслиги муҳим.\nФарзанд кўришни режа қилаётган жуфтликлар соғлом овқатланишни одат қилишлари лозим. Бу эрга ҳам аёлга ҳам тегишлидир.\nҲомиладорлик рўй бермасидан ҳам олдин жуфтлик қуйидаги витамин ва минералларни мунтазам равишда истеъмол қилишлари керак (эр ҳам, хотин ҳам):\nМуҳим ёғ кислоталари (Essential fatty acids)\nВ витаминлари (B vitamins)\nҲомиладорлик даврининг илк уч ойида ҳар куни 1000 мг, кейинги ойларда эса бола туғилгунча 5000 мг Витамин С (sodium ascorbate) истеъмол қилиш ҳомиладорликнинг осон ўтиши, болада аллергиялар ривожланиши эҳтимолинг пасайиши ва эмизишда муаммолар пайдо бўлиши эҳтимолини ниҳоятда камайтиради, деб тавсия қилади Доктор Фредерик Кленнер (Dr. Frederick Klenner).\nҲомиладор аёл ҳомиладорлик даврида тахминан +13 кг вазн йиғиши керак (ундан кам эмас).\nСоғлом сут манбаси бўлмаса, ҳомиладор аёл сигир сути ичмагани маъқул. Кальций учун Кунжут сути истеъмол қилса бўлади.\nҲомиладор аёл доим бир ҳил овқатланмасдан турли ҳил массалиқлар истеъмол қилиши жуда фойдалидир.\nНосоғлом ва қадоқланган маҳсулотларни истеъмол қилмаслик керак. Носоғлом маҳсулотларга мисоллар: кола, газли ичимликлар, шакар ва шакарли маҳсулотлар, конфет ва шакарли ширинликлар, колбаса-сосиска, маргаринда пиширилган нонлар ва пишириқлар, оқ ун маҳсулотлари, жевачка ва бошқа сунъий ширинлаштирувчилар ва ранглар қўшилган маҳсулотлар ва шу кабилар.\nФарзанд туғилгач, болани камида икки йил, ҳеч бўлмаса бир йил эмизиш бола учун ҳам она учун ҳам жуда фойдалидир. Она сути болани турли ҳил саломатлик муаммоларидан ҳимоя қилувчи мўжизадир. Она сути билан эмизилган болалар сунъий сут билан катта қилинган болаларга қараганда юқорироқ IQга эга бўлади, она сути билан катта бўлган болаларда жағ яхшироқ ривожланади. Узоқ эмизиш нафақат бола организми учун, балки боланинг психологик ҳолати учун ҳам фойдали, сабаби эмизилганда бола она билан кўпроқ вақт ўтказади. Бунда бола онаси олдида ўзини ҳимояда ҳис этади.\nБола қўлга ўрганиб қолишидан қўрқманг, бола онаси билан кўп вақт ўтказишни исташи бу жуда табиий ҳолатдир ва она тафтини ҳис қилиш бола учун фойдалидир. Эмизикли болаларнинг қорни жуда тез очади, шунинг учун болани соатга қараб эмас бола талабига кўра эмизиш керак. Боланинг руҳий саломатлиги учун нафақат она, балки отанинг ҳам ўрни катта. Боланинг ота билан тез-тез вақт ўтказиши, суҳбатлашиши бола учун жуда фойдали ва муҳимдир.\nАгар болада қулоқ оғриқлари пайдо бўлса, демак эмизикли она истеъмол қилаётган маҳсулотлар орасида бола организми қабул қилмаётган маҳсулот бор. Бу кўпинча сигир сути бўлиб чиқади.\nДр. Лендон Смит таъкидлашича, боладаги қулоқ оғриғини антибиотиклар билан эмас, безарарроқ усуллар билан даволаса бўлади. Болага антибиотиклар ичирилганда бола организмида Кандида, замбуруғлар ривожланиб, дисбиоз ва шунга ўхшаш бошқа ичак муаммолари пайдо бўлиши эҳтимоли ниҳоятда юқори бўлади. Болада инфекцияларни йўқ қилиш учун эмизикли она кўкрак учига витамин С порошогини суртиб қўйса, бола эмганда сут билан бирга витамин С ҳам истеъмол қилади. Витамин С эса иммунитетни оширади ва инфекцияларга қарши курашишга ёрдам беради.\nВитамин С дозаси бир ойгача бўлган болаларга бир кунда 100 мг, 2 ойлик болаларга кунига 200 мг, …6 ойлик болага 600 мг/кунига, 1 ёшли бола – 1000 мг/кунига, 2 ёшли бола – 2000 мг/кунига.\nАгар боланинг қитиғи жуда кучли бўлса, бола овозлар ва манзараларга ҳаддан ортиқ реакция қилса, бу болада кейинчалик диққат муаммолари (диққатни жамлай олмаслик – ADHD) пайдо бўлиши эҳтимоли мавжудлигини билдиради. Бундай бола ҳар куни 300-500 мг Магний истеъмол қилиши керак.\nОта-она болани ҳаддан ортиқ урушаверса, болага бақирса бу болада кейинчалик неврологик ва психик муаммолар пайдо бўлиши эҳтимолини оширади. Бола шўх бўлса ҳам, сокин бўлса ҳам унга яхши гапириш керак. Болага бир баравар буйруқ бериб сўроқ қилсангиз, икки баравар кўпроқ яхши гапириш керак. Бу жуда муҳим.\nБола 5 ёшидан сўнг ҳам кечаси сийиб қўяверса, бола еяётган маҳсулотлари орасидан қайсидир маҳсулот унинг организмига ёқмаяпти ёки бола организмида Магний миқдори ниҳоятда кам эканини билдириши мумкин.\nБоланинг тирноқларида оқ доғларни кўрсангиз, билингки болада Цинк (Zinc) танқислиги мавжуд.\nАгар боланинг териси ўта қуруқ бўлса ёки экземага мойиллиги бўлса, демак бола етарли муҳим ёғ кислоталарини истеъмол қилмаяпти.\nДоктор Бен Феинголд кузатувларига кўра, Аспирин истеъмоли кўпчиликда диққат муаммолари, гиперактивлик, асабийлик кабиларни келтириб чиқаради. Шунинг учун болаларга аспирин (Ацетилсалициловая кислота) ичирманг.


"QO’QON 1912" профессионал футбол клуби » “ПАХТАКОР”ГА ҚАРШИ ТАЙЁРГАРЛИК ДАВОМ ЭТМОҚДА\n“ПАХТАКОР”ГА ҚАРШИ ТАЙЁРГАРЛИК ДАВОМ ЭТМОҚДА\n“Қўқон-1912” жамоаси аъзолари Қўқон шаҳрида ўз машғулотларини давом эттиришмоқда. Жамоа аъзолари коронавирусга тест топширганлари ҳамда барча футболчи ва мураббийлар соғлом эканлиги ҳақида хабар берган эдик.\nБахтиёр Ашурматов бошчилигидаги мураббийлар штаби суперлига тақвимидаги ўзгаришларга қараб ўз режаларини ўзгартиришга мажбур бўлишди. Энди “шунқорлар” август ойида бўлиб ўтадиган футбол учрашувларига тайёргарлик кўрмоқдалар. Август ойида Ўзбекистонда “боксинг дэй”лар бўлиб ўтиши кутилмоқда.\nМураббийларимизнинг режаларига кўра “Қўқон-1912” жамоаси муборак “қурбон ҳайити” байрамига қадар Қўқон шаҳрида машғулотларни давом эттиришади. Авгсут ойи бошланиши билан жамоамиз ўз машғулотларини Тошкент шаҳрига кўчиради. Ҳозирда жамоа маъсуллари томонидан Тошкент шаҳрида истиқомат қилинадиган меҳмонхона ҳамда машғулотлар ўтказиш учун стадионлар билан шартномалар тузилиб , футболчиларнинг боришларига барча шароитлар тайёр қилиб қўйилди.\nЖамоамизнинг тажрибали ҳужумчиларидан бири Отабек Ҳайдаров жароҳати боис ҳали жамоа таркибига қўшилгани йўқ. Бугунги кунга келиб Ҳайдаровнинг оёқларига қўйилган гипс боғламлари ечилган ва Отабек уйда шифокорларнинг кўрсатмалари асосида муолажаларни давом эттирмоқда. Биз ҳужумчимизни тезроқ тузалиб жамоамиз сафига келиб қўшилишини яратгандан сўраб қоламиз. Яна бир жароҳат олган футболчимиз Иван Йосович эса, жароҳатидан бутунлай тузалиб жамоа машғулотларига қўшилган.\nЖамоанинг шифокорлар гуруҳи ҳар куни футболчиларнинг саломатликларини қатъий тарзда назорат қилиб туришибди.\nҚуйида “шунқорлар”нинг ўтган кунлардаги машғулотларидан олинган суратларни эътиборингизга тақдим қиламиз.


Иқтисодиёт 16:16 / 05.04.2019 11689\n4 апрель куни Олмаотада умумий халқаро транспорт йўлагида юк ташишни янада ривожлантириш масаласи бўйича Қозоғистон, Хитой, Эрон, Туркманистон ва Ўзбекистон темир йўл маъмуриятлари вакилларининг учрашуви бўлиб ўтди.\nУчрашувда Эрон - Хитой йўналишига қўшимча юкларни жалб қилиш, Хитой - Қозоғистон - Ўзбекистон - Туркманистон - Эрон йўлаги бўйича 2019 йилга юк контейнерлари учун мунтазам контейнер сервисларини ташкил этиш ҳамда тариф шартларини белгилаш масалалари муҳокама қилинди. Жорий йилнинг апрель ойидан бошлаб Оқтау - Олот йўналиши бўйича мунтазам фидер сервиси ишга туширилмоқда.\nУчрашув якунлари бўйича Ўзбекистон Хитой - Қозоғистон - Туркманистон - Эрон темир йўл йўлагига қўшилди. Томонлар ушбу йўналиш бўйлаб контейнер ташувларида Ўзбекистон томонининг иштироки тўғрисидаги қарорни мувофиқлаштириб олишди. Шунингдек, томонлар комплекс тариф ставкалари бўйича келишиб олди. Учрашув якунида тегишли баённома имзоланди, дея хабар берган «Қозоғистон темир йўли» матбуот хизмати.\n11:00 / 22.05.2020 48724\n23:55 / 26.05.2020 4782


Тўрақулов қотилликларининг давоми « Ўзбекистон Халқ Ҳаракати\nТўрақулов қотилликларининг давоми\n19 November 2018 - 5:00\nЎзбекистон ҳарбий судида иши кўрилаётган Миллий хавфсизлик хизмати подполковниги Нодир Тўрақуловнинг бошқа жиноятлари ҳам ошкор қилинди, дея хабар бермоқда Ўзбекистон Халқ Ҳаракатининг Тошкентдаги манбалари.\nУларнинг айтишича, Термиз шаҳри яқинида яна учта қабр топилиб, уларнинг ҳар биридан икки-учтадан аёл кишининг жасади чиқган.\n“Бу аёллар республиканинг турли вилоятларидан Н.Тўрақуловнинг оғзаки буюртмасига биноан Термизга келтирилган. Н.Тўрақулов уларни аввал зўрлаб қизлигини олган, кейин эса отиб ўлдирган. Сўнгра ҳайдовчиларига айтиб, Термиз атрофидаги турли жойларга кўмдирган”, – дейди Тошкентдаги манба.\nСудда иштирок этган бошқа бир манбанинг хабар беришича, бу қизлар Н.Тўрақуловнинг топшириғига кўра турли вилоятлардаги Тўрақуловга яқин МХХчилар томонидан ўғирлаб олиб келинган.\n“Тўрақулов ўзининг бошқа вилоятларидаги ҳамкасбларига чиройли ва бокира қизларни заказ қилиб турган. Қизлар Термизга ўғирлаб олиб келиниб зўрланган ва кейин отиб ўлдирилган. Ўлдирилганларнинг яқинлари қизларини изламасликлари учун Н.Тўрақулов шу қизларнинг номидан ҳар замонда уларнинг уйларига пул юбориб турган. Шундай бўлса ҳам кўпчилик қизларнинг ота-оналари уларни йўқолди деб, қидирувга берган”, дейди иккинчи манба.\nЎХҲ манбаларининг Тошкентдан хабар беришича, Н.Тўрақулов ва унинг ҳайдовчилари қилган жиноятларига иқрор бўлиб, оммавий қабрлар жойларини ўзлари бориб кўрсатишган.\nАммо, шунча даҳшатли жиноятларга қарамай Н.Тўрақулов иши бўйича прокурор унга 16 йил қамоқ жазоси сўрамоқда. Аслида бундай жиноятлар учун Н.Тўрақулов олий жазога лойиқдир.\nНодир Тўрақулов қамоққа олингунга қадар Сурхондарё вилояти МХХ тергов бошқармасида тергов бўлими раҳбари бўлиб ишлаган. У МХХ раисининг собиқ биринчи ўринбосари Шуҳрат Ғуломовнинг ўнг қўли бўлган. Шунингдек, Н. Тўрақулов Ўзбекистон республикаси Давлат Солиқ қўмитасининг собиқ раиси Ботир Парпиевнинг куёвидир.


PopCorn.uz - Шоу Бизнес олами хақиқати » Страница 140\nЁдгор Мирзажоновдан "Ёлғизгинам"\nСана: 26.01.2018 2809\nХушовоз хонанда, "Ниҳол" мукофоти совриндори Ёдгор Мирзажонов навбатдаги "Ёлғизгинам" номли қўшиғини премьера қилди. Хонанда Аҳад Қаюм сўзи, Жамшид Қосимов мусиқаси билан яратилган таронаси халқимиз...\nСана: 26.01.2018 2806\nЎзбекистонда хизмат кўрсатган артист Зиёда кутилмаган янгиликлар кетма-кетлиги билан мухлисларини хушнуд этмоқда. Яқин кунларда янги видеоклипларини тақдим этиш арафасида бўлган хонанда бугун янги...\nСалиҳ илк ижод намунасини тақдим қилди\nСана: 26.01.2018 2634\nБугун асли санъаткорлар сулоласидан бўлган Салиҳ халқимиз ҳукмига илк ижод намунасини тақдим қилди. Салиҳ санъатимизнинг ёрқин юлдузи Шаҳзоданинг тўнғич фарзандлари эканлиги барчага маълум....\nRizanova 2018 тақдимот маросимига оз қолди\nСана: 26.01.2018 2514\nМаълумки, 15, 16 февраль кунлари "Истиқлол" санъат саройида илк бор Rizanova 2018 тақдимот маросими бўлиб ўтади. Концертда бир қатор хонандалар энг хит тароналари учун тақдирланишади. Ҳаққоний...\nСардор Раҳимхондан янги қўшиқ премьераси "Модар"\nСана: 26.01.2018 2556\nЎзбекистонда хизмат кўрсатган артист Сардор Раҳимхон куни кеча мухлислари эътиборига навбатдаги таронасини тақдим қилди. Бу қўшиқ барчага манзур келган, мухлислар қалбидан чуқур жой эгаллаган "Онам"...\nЗиёда янги видеоклип суратга олдирди\nСана: 25.01.2018 2698\nЎзбекистонда хизмат кўрсатган артист Зиёда оиласи ва ижодий жамоаси билан бирга Дубай шахрига жўнаб кетган эди. Оилавий ҳордиқ чиқариш билан бирга янги видеоклипни тасвирга тушириб қайтишни...\nБеном гуруҳидан янги лойиҳа "Чунки бу биз"\nСана: 25.01.2018 3685\n"Benom Media" жамоаси ва "Shoxona Creative Group" билан ҳамкорликда янги "Чунки бу биз" деб номланган лойиҳага қўл уришди. Жамоанинг ҳар бир аъзоси суратга олиш ишлари билан ўта банд бўлганлиги...\nНилуфар Усмонова янги қўшиғи учун ўта таъсирли видеоклип суратга олдирди\nСана: 24.01.2018 2932\nСанъатимизнинг ёрқин намоёндаси Нилуфар Усмонова шу кунларда янги лойиҳалар устида қизғин иш олиб бормоқда. Куни кеча тасвирга туширилган янги видеоклип ҳам шулар жумласидандир. Хонанда серқирра...\nБегги навбатдаги қўшиғини тақдим қилди\nСана: 23.01.2018 2324\nБир нечта қўшиқлари билан мухлис орттиришга улгурган, халқимиз ишончига тобора кириб бораётган ёш ижодкор Бегги яна бир таронасини тақдим қилди. Қўшиқ "Скучаю" деб номланади. Хонанда бу композицияни...\nВиа Каравандан аудиопремьера "Ойхон"\nСана: 23.01.2018 2068\nМухлисларнинг севимли ижодкорларидан иборат бўлган Виа Караваннинг янги шўх тароналаридан бири юртимизнинг етакчи радиотўлқинлари узра жаранг сочди. Илк жарангидаёқ илиқ фикрлар билан кутиб олинган...\n1 ... 136 137 138 139 140 141 142 143 144 ... 568


ЭРТАКЛАР АСЛИДА ҲАМ "ЭРТАК"МИ?!..\nOldingi maqola ШОҲЛАРНИНГ ХУРМАЧА ҚИЛИҚЛАРИ\nKeyingi maqola СЕРҚИРРА ИЖОДКОР\nСиз дарахт мева бериши учун томирлари орқали ердан куч олиб тайёргарлик кўриши лозимлигини биласиз-а? Оддийгина мобиль қурилмаларни ишга тушириш учун электр токи ёрдамида бир неча соат қувватлантириш кераклигини-чи? Ваҳоланки, бадиий китоб мутолааси ҳам инсон тасаввурини худди шундай қувватлантира олади! Болаликдан бойитилган, етарли даражада қувватлантирилган онг эса катта кашфиётлар қилмоққа қодир!\nАммо мен бугун Сизга бадиий китоблар мутолааси ҳақида эмас, айнан эртакларнинг ҳаётимизда тутган ўрни ҳақида гапирмоқчиман. Нима? Эртак ҳақида "эртак" эшитишга катталик қиламан, дейсизми? Эртак воқеалари мен учун жудаям оддий-ку, дегандай бўлдингизми? Йўқ, менимча ундай эмас! Аслида бизга оддий ва жўн туйилган эртакларда шу даражада катта ҳикматлар яшириниб ётиши мумкинки, уларни тушуниб олиш учун фақатгина катта ёшга эга бўлишнинг ўзи камлик қилади. Балки инсонга зийраклик, мулоҳазакорлик, топқирлик керак.\nУлар қандай пайдо бўлган?\nЖуда қадимдан инсоният табиат ҳодисаларининг сирларини англашни, уларни ўзига бўйсундиришни, адолатни, бахт ва саодатни орзу қилган. Барча халқларнинг эзгу орзу-ниятлари бир-бирига ўхшаш бўлса-да, улар турлича ифодалаган. Халқларнинг ана шу ҳисси ифодаси ўлароқ, халқ оғзаки ижодида эртак жанри пайдо бўлган. "Эртак" сўзининг луғавий маъноси ҳам айнан - айтиб бермоқ, ҳикоя қилмоқ дегани. Шундан келиб чиқиб айтганда ўзбек халқ эртакларининг энг қадимий намуналари ҳам ўз-ўзидан дунёга келган эмас. Биргина "Ур, тўқмоқ!" эртагини мисол келтирадиган бўлсак, ўтмишда ҳар хил босқинчиликлардан азият чеккан она халқимиз ўз эртагида тўқмоқни тасвирлаб, ёвларнинг заминимиздан таъзирини еб, тезроқ бадарға бўлишларига умид қилган. "Очил, дастурхон"ни тасвирлаб, қачондир дастурхонлари тўкин-сочин бўлишини, қорни мазали овқатларга тўйиб, сархил таомлар тано- вул қилишига умид қилган. Чол лайлакнинг синган оёғини даволаб-тузатгани замирида эса ҳар қандай орзу-умидларга етишнинг йўли ўзгаларга яхшилик қилиш ва меҳнатда эканини тушунтириш бор. Ёки шунга ўхшаш қадимий эртакларимиздан яна бири "Уч оғайни ботирлар"ни олайлик. Сиз эсласангиз, иккита катта акасининг қора девга мағлуб бўлганини эшитган Кенжаботир махлуқ билан олишишга кетиш олдидан билагини тилиб, товоқчани қонга тўлдиради ва устидан сочиқ ёпади. Хотинига қараб: "Сочиқдан қон томиб турса, мендан хавотир олма. Товоқчадаги қон зардобга айланганда эса мендан умидингни узавер!" деб айтади. Эртакдаги бу мажозий ифодада аслида бир авлоддан биргина киши тирик бўлган тақдирда ҳам ҳали авлод давом этиши, авлоднинг сўнгги вакили нобуд бўлса, қони айниши - авлод ердан супурилиб кетиши ҳақидаги ҳаёт ҳақиқати ётибди.\nCамолёт асоси учар гиламми?\nБугун сиз техника асрида яшаяпсиз, азиз дўстим! Самолёт, ракета нима эканини яхши биласиз. Ҳатто, ҳавода учадиган самолётнинг кичикроқ нусхасини ўзим ясаб бера оламан, десангиз мен ишонаман. Чунки мактабдаги дарсликдан, телевидениедан, газета-журналлардан, қолаверса, интернетдан бундай техник воситаларнинг ясалиши ва ички механизми ҳақида маълумотга эга бўлишингиз мумкин. Аммо уларни дастлаб кашф қилган олимлар-чи, олимлар уларни қандай ўйлаб топди? Ушбу сирни Сизга очсам, ўша олимлар кўпгина кашфиётларига асос бўлган ғояларни айнан халқ эртакларидан олди! Ҳа, ишонаверинг, эртаклардан!\nБунинг далил-исботларидан бири - учар гиламдир. Ахир учар техник воситалар ҳақидаги тушунчалар пайдо бўлмасдан туриб жуда қадимдан инсонлар осмонга парвоз қилиш ҳақида ўйлай бошлаган. Бу амалга ошириш мумкин бўлган орзу эканини ҳис этишган ва учар гилам ҳақидаги эртакни тўқишган. Кейинчалик италиан олими Л.Давинчининг дастлабки учиш мосламаси ҳақида изланишлар олиб боришига ҳам ва ниҳоят рус денгиз офицери А.Ф.Можайскийнинг 1884-1885 йилда илк росмана самолётни яратишига ҳам айнан осмонда парвоз қилувчи гилам ҳақидаги эртаклар бош ғоя бўлиб хизмат қилган бўлса эҳтимол. Телевизорнинг кашф этилишига эса кўҳна-қадим эртакларда айтиладиган "Ойнаи-жаҳоннома" туртки бўлганлигига шубҳа қилмасак ҳам бўлади. Зеро, телевизорнинг ҳозирги номларидан бири ҳам - ойнаижаҳон-ку!\nХуллас, айтмоқчи эдимки...\nХулоса шуки, ёруғ оламдаги ҳеч қайси эртак аслида "эртак" эмас!\nЭртаклар - қадимда яшаган аждодларимизнинг умид ва армонлари!\nЭртаклар - ота-боболаримиздан қолган ўгит ва насиҳатлар!\nЭртаклар - доно ўтмишдошларимизнинг асрлар оша бизга йўллаган ғоя ва кашфиётлари!\nШундай экан, азиз дўстим, ҳар замонда эртак ҳам ўқиб туринг. Ўқиганда ҳам мутолаа қилаётган эртагингиз ҳақида фикрлаб, мағзини чақишга уриниб ўқинг. Аллақачон бир қанча эртаклар ўқиб қўйган бўлсангиз эса, унда эртак тўқинг! Эртагингизга ўзингизнинг ҳамма орзуларингизни, келажакдаги мақсадларингизни сингдириб юборишга ҳаракат қилиб кўринг. Ажаб эмаски, бу эртагингиздаги орзуларингиз қачондир амалга ошиб қолса. Бу эртагингизни асос қилиб келажакда кимдир, жуда буюк нимадир кашф этса...


Меҳнат шартномалари қандай рўйхатдан ўтказилади | NORMA.UZ\n“Ягона миллий меҳнат тизими” идоралараро дастурий-аппарат комплекси (ЯММТ) билан ишлаш механизми Вазирлар Маҳкамасининг 5.12.2019 йилдаги 971-сон қарорида тақдим этилган.\nЭслатиб ўтамиз, Президентнинг 31.10.2019 йилдаги ПҚ-4502-сон қарорига асосан 2020 йил 1 январдан бошлаб янги меҳнат шартномаларини, шунингдек амалдагиларига ўзгартириш киритиш ва тугатишни ЯММТда мажбурий рўйхатдан ўтказиш жорий этилади. Ишлаётган ходимларнинг меҳнат шартномаларини 2020 йил 1 сентябрга қадар ЯММТда рўйхатдан ўтказиш лозим. Бундан ташқари, 1.01.2020 йилдан бошлаб электрон меҳнат дафтарчаси жорий этилади. У меҳнат шартномаларини рўйхатдан ўтказиш ва уларга маълумотлар киритишда ЯММТда автоматик тарзда шаклланади.\nБунинг учун my.mehnat.uz электрон манзили бўйича ўтиш ва «Электрон ҳукумат» тизими юридик шахслар маълумотлар базасида СТИР бўйича идентификациядан ўтиш лозим. Хатолар бўлмаган тақдирда иш берувчи авторизация қилинади. Агар унда ЯММТда мустақил равишда авторизация қилиш имконияти бўлмаса, буни меҳнат органларида бепул амалга ошириш мумкин. Бироқ ҳар қандай ҳолатда ҳам маълумотлар иш берувчининг ЭРИ билан тасдиқланади.\nбўлинмалар (департаментлар, бўлимлар ва ҳоказо), алоҳила СТИРга эга бўлганлари бундан мустасно;\nштат жадвалига мувофиқ иш ўринлари (агар мавжуд бўлса), шу жумладан бўш иш ўринлари, жумладан маъмурий, ишлаб чиқариш ва техник ходимлар тўғрисидаги барча ахборот киритилади.\nЯМТда ўз маълумотларига кириш учун ходим my.mehnat.uz орқали авторизация қилиши ва «Электрон ҳукумат» тизимида ЖШШИР бўйича идентификация қилиши зарур. Бунинг учун жисмоний шахснинг ЭРИ ёки ташкилотнинг ваколатли ходими ёки меҳнат органи томонидан верификация қилинган мобиль телефон рақамига SMS-хабарномадан олинган кириш коди зарур.\nиш берувчи билан тузилган меҳнат шартномасини рўйхатдан ўтказиш маълумотлари;\nякка тартибдаги тадбиркор сифатида рўйхатдан ўтказиш;\nўзини ўзи банд қилиш вақтинчалик меҳнат гувоҳномасини олиш;\nвақтинчалик меҳнат фаолияти учун хорижга чиқаётганлар томонидан Пенсия жамғармасига тўланган суғурта бадаллари.\nМеҳнат дафтарчаси ходим (Ф.И.О., туғилган санаси, маълумоти, касби, мутахассислиги), ишга жойлашиш даврлари (ишга қабул қилиш, бошқа ишга ўтказиш), ҳисобланган иш ҳақи, тўланган жисмоний шахслар даромадидан олинадиган солиқлар тўғрисидаги ахборотни ўз ичига олади. Иш берувчи меҳнат шартномасини рўйхатдан ўтказгандан кейин меҳнат дафтарчасига кириш имконияти бўлади. Ходимнинг кириши учун ЭРИ ёки SMS-хабарнома кўринишидаги кириш коди зарур бўлади.\nЭътибор беринг! Агар тизим билан ишлаш чоғида у ёки бошқа шаклларни тўлдириш асносида қийинчиликлар юзага келса, my.mehnat.uz сайтининг “Ёрдамни кўрсатиш” ва “Тизим бўйича ёрдам” махсус бўлимларидан фойдаланиш мумкин, унда батафсил тушунтиришлар тақдим этилган.


Мевалар фойдалими, шарбатларими? - zarnews.uz\nМевалар фойдалими, шарбатларими?\nМевалар 2-тип диабетдан ҳимоя қилади, шарбатлари эса йўқ. Австралиянинг бир неча университетлари тадқиқотчилари шундай хулосага келдилар.\nУларнинг бу тадқиқот натижалари Journal of Clincal журналида эълон қилинди. Олимлар 12 йил давомида ўртача ёши 54 да бўлган 7,5 минг австралияликларда кузатув олиб бордилар. Таҳлил ва тадқиқотлар шуни кўрсатдики, мунтазам кунига 220 грамм мева еб турганларда беш йил давомида 2-тип диабет ривожи 36 фоизга камайди. Бунда олма айниқса фойдали бўлиб чиқди. Кўпроқ мева шарбатини маъқул кўрганларда эса ижобий ўзгариш кузатилмади.\n"Гап шундаки, - дейди олимлар, - мева кўпроқ истеъмол қилинганда организм қонда қон томирларини шикастловчи инсулинни камроқ ишлаб чиқаради.\n“Пушкин картаси” кимга берилади?\nРоссия маданият вазирлигида “АиФ”га президент мактаб ўқувчиларига “Пушкин картаси” беришни ваъда қилганига изоҳ беришди. 14 ёшдан 22 ёшгача бўлган ёшларга 5 минг рубль пулга эга бўлган карта берилади. Дастур бўйича ундан фақат музейларгагина киришда фойдаланилади. Картадаги пулдан бошқа мақсадларда фойдаланиш мумкин эмас.\nЯнги молиявий тадбир ёш авлодни бой миллий ва дунё маданиятидан кўпроқ баҳраманд бўлишини, тарих ва ўтмиш маданий мерос ва анъаналарга ҳурмат руҳида камол топишига ёрдам беради, дейди Маданият вазири Ольга Любимова.


Газета СБХ / 2014 год / № 35 / vopros.norma.uz\nМЧЖ муассиси бўлган жисмоний шахс устав фондининг бир қисмини бошқа жисмоний шахсга текинга берди. Шу тариқа, муассислар иккита бўлди. Сизнинг сайтингизда шунга ўхшаш саволга берилган жавобда ёзилишича, текинга берилган улуш қийматидан энг қуйи ставкада ЖШДС тўлаш керак экан.\nАгар ташкилот уни ўз вақтида тўламаган бўлса, нима қилиш керак? Солиқни ҳозир тўлаш мумкинми? Агар мумкин бўлса, буни ЖШДС бўйича ҳисоботда қандай акс эттириш керак?\n– Солиқ кодекси (СК) 178-моддасининг 7-бандига асосан жисмоний шахслардан текинга (шу жумладан ҳадя шартномалари бўйича) олинган мол-мулк ёки мулкий ҳуқуқларнинг қиймати жисмоний шахснинг бошқа даромади ҳисобланади ва унга ЖШДС солиниши керак. СКнинг 22-моддасига кўра мол-мулк – эгалик қилиш, фойдаланиш, тасарруф этиш объектлари бўла оладиган моддий объектлар, шу жумладан пул маблағлари, қимматли қоғозлар, улушлар (пайлар, ҳиссалар) ҳамда номоддий объектлардир. СКнинг 184-моддасида тўлов манбаида ЖШДС солинадиган даромадлар рўйхати белгиланган, агар юридик шахс тўласа, бошқа даромадлар ҳам ушбу рўйхатга киради.\nСизнинг ташкилотингиз мазкур вазиятда даромадларни тўлаш манбаи ҳисобланмайди, чунки устав фондидаги улушнинг бир қисмини текинга бериш операцияси икки нафар жисмоний шахс ўртасида амалга оширилган. Тегишинча, МЧЖ ЖШДС бўйича солиқ агенти бўлмагани боис уни тўлаш мажбуриятларини зиммасига олмайди ва ушбу солиққа доир ҳисоб-китобларда ҳеч қанақасига акс эттирмайди.\nСиз корхонангиз таъсис шартномаси ва уставига ўзгартиришлар киритиш тўғрисидаги ҳокимликнинг қарорига асосан янги муассисни ҳисобга олган ҳолда устав фондини қайта тақсимлаш бўйича бухгалтерия проводкаларини бажарсангиз кифоя.\nЖШДСни тўлаш мажбуриятлари жисмоний шахс cифатида янги муассисда вужудга келади. СКнинг 189-моддасига асосан солиқ агентлари бўлмаган манбалардан (устав фондидаги ўз улушининг бир қисмини текинга берган муассисингиз шу тоифага киради) олинган даромадларга жами йиллик даромад тўғрисидаги декларацияга асосан солиқ солинади, уни солиқ тўловчилар доимий яшаш жойларидаги солиқ органига ҳисобот йилидан кейинги йилнинг 1 апрелидан кечиктирмай, агар СКнинг 192-моддасида бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, тақдим этишлари шарт. Бундай декларация тақдим этилмаган тақдирда солиқ органи ўзида мавжуд бўлган ахборот асосида энг юқори ставкада солиқ суммасини ҳисоблаш ва унинг тўланадиган суммаси тўғрисидаги хабарномани солиқ тўловчига топширишга ҳақли. Солиқ тўловчи жами йиллик даромад тўғрисида декларация тақдим этганда солиқнинг якуний суммаси уни ҳисобга олган ҳолда аниқланади.\nЖисмоний шахслар – Ўзбекистон резидентлари даромадлар тўғрисидаги декларация маълумотлари асосида ҳисоблаб чиқарилган жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғини ўтган солиқ давридан кейинги йилнинг 1 июнидан кечиктирмай тўлайдилар (СКнинг 193-моддаси).\nПрочитано: 1709 раз(а)\n2020-05-18 12:45:24, Гость_:


Ўзбекистонлик қиз Москва гўзаллик танловида ғолиб бўлди - EFFECT.UZ\n. 09:03 | 11.10.2021\nРоссия пойтахти Москва шаҳрида муҳожир қизлар ўртасида ўтказилган гўзаллик танловида ўзбекистонлик Рушана Каримова ғалабани қўлга киритди. Бу ҳақда “Спутник” нашри хабар бермоқда.\nҚайд этилишича, ғолиб финалда лазги рақсини ижро этиб ҳакамлар ҳайъатини лол қолдирган. Соврин сифатида у Москва молия ва ҳуқуқ университетида (МФЮА) ўқиш учун сертификат олган.\nTeglar:Moskva, Rossiya, Гўзаллик танлови, Ўзбекистон\nАҳолидан асоссиз ортиқча ҳужжат талаб қилган мансабдор шахслар жавобгарликка тортилди


Моуриньо: "Челси" ўйин услубини Торресга мослаштириши керак / CHAMPIONAT.asia\n13:00Бундеслига: "Бавария" кўзи қонга тўлган "бўрилар"нинг "ўлжаси"га айланадими? 3 12:42"Бетис"га қарши баҳсда "Реал" сафида 12 футболчи майдонга тушди (фото) 27 12:38Олий лига-2017. Ўз уйида ютқазмаган иккита клуб қолди 4 12:30Ашхобод. Ўзбекистонлик спортчиларнинг иштирокларидан онлайн 1 12:25Биласизми? "Локомотив" ўз майдонидаги 42та мағлубиятсиз ўйиндан сўнг яна "Пахтакор"га мағлуб бўлди 7 12:23Клопп: "Шундай тасаввур уйғоняптики, худди бизда очко йўқ, "Ливерпуль" - эса АПЛнинг энг ёмон жамоаси" 5 12:01Диёр Имомхўжаевни табриклаймиз! 42 11:46Роналдо: "Реал"га марказий ҳужумчи керак эмас" 11 11:42Абдураҳмон Фозилов: “Кетиш вақти келди...” 76 11:32FIFA18. ЛаЛигада жарима зарбаларининг энг кучли 5 ижрочиси. Рўйхатда Роналду йўқ 24 11:31ФОТОМАҚОЛА. "Шерлар" темирйўлни "эгаллашди" 8 11:30Олег Тюлькин: «Энг катта муаммоимиз – гол ура олмаяпмиз» 9 11:08"Марсель" "Твиттер"да аския уюштириб, ПСЖ устидан кулди 16 10:40Бугун футбол. “Обод” – “Насаф” 14 10:23Миржалол Қосимов: "Омад биз томонда бўлди" 12\nМоуриньо: "Челси" ўйин услубини Торресга мослаштириши керак\n"Челси" бош мураббийи Жозе Моуриньо Фернандо Торреснинг Лондондаги ишлари юришиб кетмагани сабаби унинг жамоадошлари унга мослашмагани деб ишонади.\n2011 йил январида 50 миллион фунт эвазига Ливерпулдан Лондонга кўчиб ўтган ҳужумчи 131 ўйинда фақатгина 34 гол киритишга мувоффақ бўлди холос.\nИнглиз матбуоти 29 ёшли ҳужумчи ўзининг энг яхши даврларини "Ливерпул"да ўтказиб бўлгани ҳақида кўп бора ёзаётган бўлсада, беш йил ўтиб яна жамоага қайтган Жозе Моуриньо бошланажак мавсум Торреснинг энг яхши мавсумларидан бири бўлишига ва ундан максимал фойдалана олишига ишонмоқда.\n"Торрес энди ёш бола эмас. Унинг ўйинини энди ўзгартириш қийин. У жуда яхши сифатларга эга бўлган ҳужумчи. Шундоқ экан, биз унинг ўйин услубини ўрганишимиз, ва унга мослашишимиз лозим", дейди мураббий.


Ўшда ер босиб олиш ҳаракатлари кузатилмоқда\n17 октябр 2021, Тошкент вақти: 21:26\nЎш шаҳри яқинидаги Ишкавон қишлоғи аҳлига тегишли улуш ерлар ўзларини июн фожеаси жабрдийдалари деб атаётган кишилар томонидан эгаллаб олинаяпти. Улар маҳаллий расмийлардан ўзларига ер ажратиб берилишини талаб қилишмоқда.\nОзодлик радиоси қирғиз хизмати мухбирининг Ўшдан хабар қилишича, ҳозирда ер босиб олувчилар сони мингга етиб қолган. Улар расмийлар томонидан ёрдам берилмагани туфайли ана шундай йўл тутишга мажбур бўлганларини билдирганлар.\nЕр эгаллаб олувчилар ичида “Ош шейиттери” (Ўш шаҳидлари – таҳр.) ҳаракатининг 30 га яқин аъзоси борлиги айтилмоқда. Маълумотларга кўра, улар экин экилган майдондан ўзларига ер ўлчаб олишиб, у ерга июн фожеалари чоғида ҳалок бўлган яқинларининг расмларини осиб қўйишган.\n7 ноябр куни ер босиб олувчилар билан учрашиш учун келган Ўш вилоят губернаторининг биринчи ўринбосари Қушбақ Тезекбаев Озодликнинг қирғиз хизматига бу жойлар бировларга улушга берилган ерлар эканини ва ер босиб олиш ноқонуний ҳаракат бўлганини айта туриб, буни вазиятни беқарорлаштиришдан манфаатдор кучлар уюштираётганини қайд этган.\nҲозирча мазкур улуш ерлари эгалари воқеа жойига келмаган, уларнинг айримлари ҳали ўз жойларидаги экинларнинг ҳаммасини йиғиб олмагани айтилмоқда.


2022−2024 йилларда махсус ўқув курсларини тамомлаган ва сертификатни қўлга киритган ёшларга 540 млн сўмгача кредит берилади. Кредит фоиз ставкаси Марказий банкнинг асосий ставкасида, 3 йил имтиёзли давр билан 7 йил муддатга ажратилади.\nВазирлар Маҳкамасининг 21 декабрдаги «Ёшларни тадбиркорликка жалб этиш ва уларнинг бизнес ташаббусларини қўллаб-қувватлаш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги [765-сон] қарори қабул қилинди. Бу ҳақда Адлия вазирлиги хабар берди.\nҚайд этилишича, Президентнинг 2021 йил 13 июлдаги [ПФ-6260-сон] фармонига асосан Тикланиш ва тараққиёт жамғармаси томонидан ТИФ Миллий банкка 100 млн доллар пул ажратилган.\nҲукумат қарори билан мазкур маблағлардан 2022−2024 йилларда ёш тадбиркорларнинг янги бизнес лойиҳалари учун кредитлар қуйидаги шартларда ажратилади:\nкредит миқдори БҲМнинг 1000 бараваридан 2 минг бараваригача (270 млн — 540 млн сўм);\nмуддати — 7 йил, имтиёзли давр — 3 йил;\nфоиз ставкаси — Марказий банкнинг асосий ставкасида (ҳозирда 14%).\nЁшлар ўртасида бизнес кўникмаларини шакллантириш ва тадбиркорликка ўқитиш бўйича ўқув амалий курслари, шу жумладан, «онлайн» тарзда бепул ташкил этилади.\nМазкур курсларни муваффақиятли тугатган ёшларга сертификат тақдим этилиб, улар томонидан ўз бизнесини ташкил этиш учун юқоридаги шартларда кредитлар ажратилади.\nЛойиҳани амалга ошириш учун ёшлар ТИФ миллий банк филлиалларига ариза беради ва унга мувофиқ кредит ажратилади ёки асослантирилган ҳолда рад этилади.