Сафарда намозни жамлаб ўқиш ҳукми - Fitrat.uz\nБош саҳифа / Мақолалар / Сафарда намозни жамлаб ўқиш ҳукми\nСафарда намозни жамлаб ўқиш ҳукми\nNoyabr 1, 2019\tСафарда намозни жамлаб ўқиш ҳукмиda fikr bildirishni o'chirish 200 Кўришлар\nИкки вақтдаги намозни жамълаб ўқиш ҳукми: сафарда бир вақтни ўзида икки намозни қўшиб ўқиш мумкинми?\n— Икки вақтдаги намозни бирга қўшиб ўқиш ҳақида намозхонлар орасида айрим фикрлар бор. Чунки, уларнинг ҳаж мавсумида арафа куни намозларни қўшиб ўқиш хусусида тушунчалари мавжуд. Икки вақтдаги намозни қўшиб, бир вақтда бирга ўқишни «жамъ» деб аталади. Исломда айрим мазҳабларда ҳаж мавсумидан бошқа вақтларда ҳам намозларни жамъ қилиб ўқишнинг жоизлиги борасида фатволар берилган. Бироқ, ушбу масъалага ўта ҳассослик ва эҳтиётлик ила ёндашиш керак бўлади. Чунки, бу борада ҳаддан ошиш, беш вақт намозга бепарво бўлиб қолиш, намоз вақтларига аҳамият бермаслик, шайтоний васвасага учраб қолиш эҳтимоли ҳам борлигини унутмаслик керак. Исломдаги шиалар жамоаси амалда беш вақт намоз эмас, доимо уч вақт намоз ўқишларининг сабаби ҳам биз сўз юритмоқчи бўлган мана шу намозларни жамъ қилиб ўқиш масъаласидан келиб чиққан.\n— Икки вақтдаги намозни жамъ қилиб бирга ўқиш ҳукми уламолар орасида ихтилофли масалалардан ҳисобланади. Лекин, ислом уламолари бу масалада тўртта ҳукмга иттифоқ қилганлар:\n1) Икки намозни жамълаш деганда ҳожиларнинг Арафотда пешин билан асрни, Муздалифада шом билан хуфтонни жамъ қилиб, бирга ўқишлари борасида жумлаи жаҳон мусулмонлари иттифоқ қилганликларини таъкидлаш керак бўлади. Зотан, бундай ўқиш мутавотир даражасидаги амалиёт бўлиб, ҳажнинг маносик – қадриятларидан ҳисобланади.\n2) Икки намозни жамълаш ҳақида сўз кетганда, фақат пешин билан асрни ва шом билан хуфтонни жамълаш борасида гап кетади. Бомдод билан пешинни, аср билан шомни ва хуфтон билан бомдодни жамълаш асло мумкин эмас.\n3) Икки намозни жамълаганда, уларнинг орасида узоқ вақт ажралиб қолмаслиги шарт. Икки намознинг орасида суннат ва нафл намозлар ўқиш, таҳорат олиш, бошқа ишларга машғул бўлиб, ухлаш, еб-ичиш мумкин эмас. Бундай ишлар қилинадиган бўлса, намозлар орасини жамъ қилиш жоиз эмас.\n4) Икки намозни, яъни пешин билан асрни ва шом билан хуфтонни узрсиз ҳолатда жамъ қилиш асло мумкин эмас. Уни бирор узр билангина жамълаб ўқиш мумкин. Бу узрлар эса ҳадисларда келтирилган узрлар бўлиши керак. Одамнинг ўзи ўйлаб топган узри, ухлаб қолиши, унутиб қолдириши кабилар билан намоз кечиктирилмайди, шу билан бирга бу гуноҳи кабира ҳисобланади. Шофиъийлардан Ҳазрати Имом Қаффол Шоший (р.ҳ.) шаръий узрлар топилган тақдирда ҳам ҳамма вақт жамълаб ўқиш, намозларни жамъ қилиб ўқишни ўзига одат қилиб олиш дуруст эмас, деб таъкидлаганлар.\nАна ўша узрнинг баёнида уламолар ихтилоф қилганлар. Яъни, икки намозни қандай ҳолатларда жамълаб ўқиш мумкин? Бу борада қуйидагиларни зикр қилинади:\n1) Икки вақтдаги намозни жамъ қилиб бирга ўқиш учун шофиъийлар ва моликийлар мусофирликни, сафарни узр санаганлар. Уларнинг фикрича, сафарга чиққанда икки намозни жамълаб ўқиб кетиш мумкин.\n2) Шофиъийлар ва моликийлар матар (ёмғир)ни узр дейдилар. Уларнинг фикрича, уйида бўлса ҳам, ёмғир ёғганда, жамоатга чиқмасдан ҳам икки намозни жамълаб ўқиш мумкин. Шунингдек, қор, қаттиқ совуқ, жала кабилар ҳам узр ҳисобланади. Энг қизиғи, шофиъийлар ёмғирли кунларда жумъа намозини аср билан бирга қўшиб, жамъ қилиб ўқиш мумкин, дейдилар (Имом Нававий. Китоб ал-Мажмуъ. 4-жилд. – Жидда: Иршод, 1980. – Б. 262). Моликийлар эса кундузи ёққан ёмғирда намозларни жамъ қилиб бўлмайди, кечаси ёққан ёмғирда фақат шом билан хуфтонни жамъ қилишга изн бор, дейдилар.\n3) Ҳанбалийлар бу икки узрга мараз (касаллик)ни ҳам киритадилар. Инсон уйидами, сафардами, касалхонадами касал ҳолда бўлса, икки вақтдаги намозни жамъ қилиб бирга ўқиши мумкин. Моликийлар ҳам бир ривоятларида бу фикрга қўшилганлар, бироқ, негадир улар касалликда фақат «жамъи тақдим»гина жоиз, деганлар (Мавсуат ал-фиқҳиййа. 15-жилд. – Кувайт, Вазорат ал-авқоф ва-ш-шуун ал-исломиййа, 1989. – Б. 289). Шофиъийлардан Қози Ҳусайн (р.ҳ.), Абу Сулаймон ал-Хаттобий (р.ҳ.) кабилар ҳам икки намозни жамълаш учун касаллик узр бўла олади, деганлар. Ҳанафийлар ва шофиъийлар касаллик узр бўла олишлигига Расулуллоҳ (с.а.в.) ҳаётларида қанча касал бўлганлари, бироқ бирортасида намозни жамълаб ўқиганлари ривоят қилинмаганини, бу борада Расулуллоҳ (с.а.в.)дан очиқ ва равшан ҳадислар йўқлигини далил сифатида келтирадилар.\n4) Шофиъийлар сафар деганда сафарнинг миқдорини эътиборга оладилар. Яъни, уларнинг фикрича, икки намозни жамълаб ўқиш учун инсон уч кунлик ва ундан ортиқ кунларга сафарга чиққан бўлиши керак. Шунингдек, сафар қилувчи маъсият, гуноҳ сабаби учун сафарга чиқмаган бўлиши лозим. Уч кундан кам сафар ёки сайрга чиқиш намозларни жамълаб ўқишга сабаб бўла олмайди. Моликийлардан Ибн Ҳабиб (р.ҳ.) ҳам шу фикрга қўшилган.\n5) Моликийлар эса сафарнинг узр бўлиши учун сайр ҳолатини эътиборга оладилар. Яъни, инсон юриб кетаётганида, сафари давом қилаётган вақтда икки намозни жамълаши мумкин. Бирор жойга, кўзлаган манзилига бориб турганида, жамълаш мумкин эмас. Хусусан, бу моликийлардан Ибн Ҳабиб (р.ҳ.)нинг фиқҳий қарашидир. Аслида, Имом Молик (р.ҳ.) сайрнинг ўзини ҳам жамълаш учун кифоя бўлмайди, дейди. Сайрни ҳам қайдлаб, тез юриб кетаётган бўлса, шошилинч вақтларда икки намозни жамълаш мумкин, дейди. Унинг бу гапи саҳобалар Усома ибн Зайд (р.а.), Ибн Умар (р.а.) кабилардан олинган.\n6) Ҳанбалийлар ёмғир бўлмаса ҳам, кучли шамол, бўрон кабилар икки намозни жамъ қилиб ўқишга сабаб бўлиши мумкинлигини айтадилар. Чунки, бу жамоатга чиқмасликка узр ҳисобланади. Бироқ, ушбу фикрга бошқа мазҳаб уламолари қўшилган эмаслар. Чунки, бундай вақтда намозларни жамъ қилиб ўқиш ҳақида ривоятлар мавжуд эмас. Шунингдек, моликийлар ҳам ботқоқлик, йўлларда юриш қийин бўлган қишки кунларни ҳам узрлар сирасига киритадилар.\n7) Ҳанбалийлар яна хавфни ҳам намозларни жамъ қилиб ўқишга сабаб қилиб кўрсатганлар. Шофиъийларнинг айримлари, моликийларнинг бир ривояти бунга мувофиқдир. Бироқ, шофиъийлар ва моликийларнинг асосий мазҳаби ушбу фикрга қўшилмаган. Чунки, хавф-хатар вақтида намозларни жамъ қилиб ўқиш борасида бирорта ривоят мавжуд эмас.\n8) Моликийлардан Ашҳаб (р.ҳ.), шофиъийлардан Ибн ал-Мунзир (р.ҳ.), шунингдек, Ибн Сирин (р.ҳ.) ва Ибн Шибрама (р.ҳ.) кабилар инсонга юзланган бирорта зарур ҳожат-эҳтиёж пайтида ҳам намозларни жамълаб ўқиш мумкин, дейдилар. Уларнинг бу фикри ислом оламида қабул қилинган эмас. Чунки, инсонга доимо бирорта зарурат бўлиб туради, унда шиалар каби ҳамма вақт беш вақт эмас, уч вақт намоз ўқишга тўғри келади.\n9) Мисрлик уламоларнинг моликийлари икки намозни жамълаб ўқиш мумкин, бироқ ундай қилиш макруҳ бўлади, деганлар.\n10) Икки намозни бирга қўшиб ўқишда унинг «жамъи таъхир» деган хили жоиз бўлади, «жамъи тақдим» деган хили эса жоиз бўлмайди. Бу фикрни уламолардан Имом ал-Авзоъий (р.ҳ.) ва Ибн Ҳазм (р.ҳ.) қабул қилганлар. «Жамъи таъхир» ва «жамъи тақдим» ҳақида қуйироқда сўз юритилади.\n11) Ҳанафийлар бу мазҳабларга қўшилмайдилар, икки намозни жамълаш учун мусофирлик ҳам, касаллик ҳам, ёмғирли кунлар ҳам, бошқа сабаблар ҳам узр бўла олмайди. Фақатгина ҳаж мавсумида бир кун – арафа куни намозни жамълаб ўқиш мумкин. Арафот майдонида пешин билан аср қўшилиб, «жамъи тақдим» қилиб ўқилади, Муздалифада эса шом билан хуфтон қўшилиб, «жамъи таъхир» қилиб ўқилади. Бундан бошқа кунларда намозларни жамълаб ўқиш дуруст эмас. Яъни, ҳанафийларга кўра, икки намозни жамълаб ўқиш учун фақат ҳаж, унда ҳам фақат арафа кунигина узр ҳисобланади. Ҳанафийларнинг мазкур фикри саҳобалардан Абдуллоҳ ибн Масъуд (р.а.), Саъд ибн Абу Ваққос (р.ҳ.), Ибн Умар (р.а.), тобеъин ва табъа тобеъинлардан Ибн Сирин (р.ҳ.), Жобир ибн Зайд (р.ҳ.), Макҳул (р.ҳ.), Амр ибн Динор (р.ҳ.), ас-Саврий (р.ҳ.), Асвад (р.ҳ.), Умар ибн Абдулазиз (р.ҳ.), Солим (р.ҳ.), Лайс ибн Саъд (р.ҳ.) кабиларнинг фиқҳий қарашларидан олинган. Ҳатто Арафотдаги жамъ – пешин билан асрни қўшиб ўқилишини Иброҳим ан-Нахаъий (р.ҳ.), Суфён ас-Саврий (р.ҳ.) ва Имом Аъзам Абу Ҳанифа (р.ҳ.) имомга хос деганлари боис ёлғиз ўқувчилар пешин билан асрни ўз вақтларида ўқийдилар, деб фатво берганлар (Қаранг: Зафар Аҳмад ал-Усмоний ат-Таҳонавий. Эъло ус-сунан. 7-жилд. –Байрут: Дор ал-фикр. 2001. – Б. 3073-3074).\nЮқоридагилардан маълумки, умумий маънода икки намозни жамълаб ўқиш ҳақида исломнинг аҳли суннат ва жамоа йўналишида олти хил фиқҳий қараш маълум экан. Уларда ушбу масъала қайси ўринларда жоиз бўлиши, икки намозни жамъ қилиб ўқишнинг сабаблари қандайлиги борасида ихтилоф бор, холос. Мазкур масъала борасидаги ҳадиси шарифларни ўрганар эканмиз, улардан учта ҳукмни чиқарилгани маълум бўлади:\n1) Икки вақт намозини фақат «жамъи суварий» – «жамъи феълий» қилиб жамълаш мумкин;\n2) Икки вақт намозини фақат «жамъи вақтий» – «жамъи ҳақиқий» қилиб жамълаш мумкин;\n3) Икки вақт намозини мутлақо жамъ қилиб ўқийвериш мумкин;\nАҳли суннат ва жамоа уламолари мана шу учта ҳукмни олиш қоида ва усулларида турли ижтиҳодий фикрларга келганлар.\nИкки намозни жамълаб ўқиш борасида гап кетганда, аҳли суннат ва жамоанинг тўрт мазҳаб аҳли ва бошқалар ҳожиларнинг ҳаж айёмида Арафот майдонида турганларида пешин билан асрни, Муздалифада эса шом билан хуфтонни жамълаб ўқиш борасида якдил иттифоққа келганлари юқорида зикр қилинди. Чунки, расули акрам, ҳабиби муҳтарам Расулуллоҳ (с.а.в.) ҳаж қилганларида бу намозларни ушбу жойларда жамълаб ўқиганлари мутавотир ҳадислар ила собит бўлган. Уламолар орасида бу вақтда мазкур намозларни жамълаб ўқишнинг сабаби борасида турли фикрлар мавжуд. Унинг сабаби ҳажми ёки сафарми?\n1) Ҳасан ал-Басрий (р.ҳ.), Муҳаммад ибн Сирин (р.ҳ.), Макҳул (р.ҳ.), Иброҳим ан-Нахаъий (р.ҳ.), Имом Аъзам Абу Ҳанифа (р.ҳ.) ва шофиъийликдаги бир ривоятга кўра ҳаж мавсумида бир кунда намозларни жамълаб ўқишнинг сабаби мана шу ҳаждир. Шунинг учун сафардагилар ҳам, у ерда муқим турганлар ҳам бу кундаги намозларни жамълаб ўқийдилар.\n2) Моликий, ҳанбалий ва шофиъий мазҳаби уламолари ҳаж мавсумида бир кун намозларни жамълаб ўқишнинг сабаби сафардир, дейдилар. Бунга сафарда намозларни жамълаб ўқиш мумкинлиги борасидаги ҳадисларни сабаб қилиб қўрсатадилар (Мавсуат ал-фиқҳиййа. 15-жилд. – Кувайт, Вазорат ал-авқоф ва-ш-шуун ал-исломиййа, 1989. – Б. 284).\nЖамълаш ҳақида сўз кетганда, манбалардан икки хил жамълаш борлиги маълум бўлади. Улар жамъи тақдим ва жамъи таъхир дейилади. Мазкур уч мазҳабда жамълашнинг мана шу икки тури ҳам жоиз ҳисобланади. Юқорида айтилдики, уламолардан Имом ал-Авзоъий (р.ҳ.) ва Ибн Ҳазм (р.ҳ.) фақат «жамъи таъхир»ни жоиз, «жамъи тақдим»ни ножоиз, деб биладилар.\n«Жамъи тақдим» деб, масалан, пешиннинг вақтида асрни бу ёққа тортиб, эрта ўқишга айтилади. Икки намозни биринчи намознинг вақтида бирга қўшиб ўқишга «жамъи тақдим» дейилади. Бунинг жоиз бўлишлиги учун шарт шу эканки, биринчи вақт ўтишидан олдин икки намозни жамълаб ўқишга ният қилиб олишдир. Демак, пешиннинг вақти чиқиб кетишидан аввал уни аср билан қўшиб бирга ўқишни ният қилиб олиши даркор бўлар экан. «Жамъи таъхир»да ҳам худди шундай шарт бўлиб, кейинги намознинг вақти чиқиб кетишидан аввал ният қилиб олиш лозим бўлади. «Жамъи таъхир»да масалан, шомни хуфтон вақтигача кечиктириб, хуфтон вақтида икковини жамълаб ўқилади. Хуллас, икки намозни иккинчи намознинг вақтида бирга қўшиб ўқишга «жамъи таъхир» дейилади. Жамълашнинг бу икки тури ҳақиқий жамъ – жамъи ҳақиқий ҳам деб аталади.\nЮқорида айтилганидек, ҳанафийларда икки намозни ҳақиқий жамълаш фақатгина икки ўринда – арафот майдонида пешин билан асрни, муздалифада эса шом билан хуфтонни жамълаш мумкин. Бундан бошқа ўринларда жамълаш асло жоиз эмас. Узр бўлса ҳам, сафарда ҳам, ҳазарда ҳам икки намозни жамълаш жоиз эмас. Ҳаждан бошқа вақтларда ҳанафийларда жамъи суварий жоиз. Уни жамъи феълий ҳам дейилади. Яъни, суратда, кўринишда жамълангандек бўлади-ю, аслида ҳар бир намоз ўз вақтида ўқилади. Масалан, пешинда унинг охирги вақтида пешин адо қилинади-да, бироз вақт ўтказиб, аср кирганидан кейин унинг илк вақтида асрни ўқиб олинади. Шомни эса шафақ йўқолай-йўқолай деганда ўқиб олинади-да, озгина вақт ўтказганидан сўнг хуфтоннинг илк вақтида хуфтон ўқиб олинади. Бунда зоҳирдан қараганда, икки намозни жамълангандек кўринади. Бу иш ҳанафийларда сафар каби узрли ҳолатларда жоиздир.\nИкки намозни сафарда, касалликда ва ёмғирли кунларда жамълаш мумкин дейдиганлар намозларни жамъ қилиш учун бир қанча шартларни кўрсатиб ўтганлар. Таъкидлаш керакки, мазкур шартларни қўйиш учун ҳадисларда ҳеч қандай сариҳ-аниқ далиллар йўқ, уларни қиёсдан чиқаришга мажбур бўлганлар:\n– Жамъ қилиб намоз ўқиганда, тартиб билан ўқиш шарт бўлади. Агар пешиндан аввал асрни, шомдан аввал хуфтонни ўқиса жоиз эмас, бу ҳолда аср билан хуфтонни қайта ўқиши керак;\n– Икки намозни жамъ қилиб ўқишга ният қилиши керак. Ҳар бир амал ниятга боғлиқ ҳисобланади;\n– Икки намознинг орасини жамъ қилганда, орадаги фосила узоқ бўлмаслиги шарт. Агар узоқ вақт ажратилса, жамъ қилиб бўлмайди. Бир неча калималарни айтиш мумкин;\n– Сафарда икки намозни жамъ қилганда, агар биринчи намозни ўқиганидан сўнг муқимликни ният қилса ёки юртига кириб келса, иккинчи намозни кечиктириб, ўз вақтида адо қилиши лозим;\n– Икки намозни жамъ қилиб ўқиганда, ушбу икковини ўқиб бўлгунча жамъ қилиб ўқиш учун воқеъ бўлган узр (сафар, касаллик, дўл-ёмғир) зоҳир бўлиб туриши керак;\n– Пешин билан асрни «жамъи тақдим» қилиб бирга қўшиб ўқиш учун сафарда кетаётиб тушган жойида қуёш заволга юз тутиши керак;\n– Шу ҳолатда аср вақти киришидан олдин туриб, сафарини давом қилдиришни ва қуёш ботганидан кейин тўхташга ният қилиши керак;\n– Агар қуёш сарғайишидан олдин тўхташ нияти бўлса, унда пешинни ва асрни ўз вақтида ўқийди. Мабодо асрни пешин билан қўшиб ўқиган бўлса, уни қайта ўқиш мустаҳаб бўлади;\n– Қуёш заволида тўхтамасдан қуёш сарғайиш асносида тўхташни ният қилса, пешинни кечиктириб, аср билан бирга жамъ қилиб ўқишни ният қилиши керак;\n– Агар қуёш заволидан то қуёш ботгунча тўхташ нияти бўлмаса, қуёш ботганидан кейин тўхташ нияти бўлса, унда ҳар бир намозни ўз вақтида ўқийди; бу ҳолатда пешин билан асрни «жамъи суварий» қилиб ўқиши мумкин бўлади;\n– Намозни «жамъи таъхир» қилиб ўқимоқчи бўлса, биринчи намознинг вақти чиқиб кетмасидан туриб, бунга ният қилган бўлиши керак. Агар биринчи намознинг вақтини ўтказиб, иккинчи намоз вақти кирганидан сўнг жамълашни ният қилса, гуноҳкор бўлади;\n– Дўл-ёмғирли кунда намозни жамъ қилинганда, фақат «жамъи тақдим» жоиз бўлади. Чунки, ёмғир доимий узр эмас, у кейинги намоз вақтигача тўхташи мумкин;\n– Сафарда намозларни жамъ қилиб ўқилганда, бир марта азон айтилади, ҳар намозга такбир айтиш керак бўлади. Намозлар орасида суннатлар ва нафллар ўқилмайди.\nҲанафийларда икки намозни жамълаб ўқиш йўқлиги учун бу хилдаги шартларни қўйишга эҳтиёж сезмаганлар. Бошқалар эса намозларни жамъ қилиб ўқиш учун шарт-шароитларни белгилаб беришга мажбур бўлганлар. Чунки, бу борада йўл ва осонлик очилса, жуда катта фитналар ва намозга бепарво қарашлар вужудга келиши шубҳасиз бўлади. Бунга исломдаги шиа тоифасини мисол қилиб келтириш мумкин. Улар намозларни жамълаб ўқиш борасидаги далилларнинг зоҳирларига суяниб, амалда оммавий равишда уч вақтда намоз ўқийдиган бўлиб қолишган (Қаранг: Ҳазрат Оятуллоҳ ал-Азмий. Ажвибат ал-истифтаот. – Теҳрон: ал-Ҳудо, 1382. – Б. 74-79).\nНамозларни жамълаб ўқиш учун уч мазҳабнинг далиллари қуйидагичадир:\n1) Саид ибн Жубайр (р.ҳ.) орқали саҳоба Ибн Аббос (р.а.)дан қилинган ривоятда бу тариқа келтирилган:\nقال جمع رسول الله صلى الله عليه وسلم بين الظهر والعصر وبين المغرب والعشاء بالمدينة من غير خوف ولا مطر قال فقيل لابن عباس ما أراد بذلك قال أراد أن لا يحرج أمته\nРасулуллоҳ (с.а.в.) пешин билан асрнинг ўртасини ва шом билан хуфтоннинг ўртасини Мадинади ҳеч қандай хавф ва ёмғир бўлмаса ҳам жамъладилар. Ровий айтади: Ибн Аббос (р.а.)дан сўралди: «Бу билан нимани ирода қилганлар?». У: «Ул зот умматига машаққат бўлмасликни ирода қилдилар», деди (Муслим, 1/705; Термизий, 1/187; Абу Довуд, 1/1213; Табароний, 10/10803; «ал-Мўъжам ал-авсат», 5/4830; Байҳақий, 3/5337; Аҳмад, 1/1953, 3235, 3323; Ибн Абу Шайба, 2/8315).\nМазкур ҳадиси шариф Ибн Аббос (р.а.) ва Абу Ҳурайра (р.а.)дан ҳам ривоят қилинган.\n2) Муоз ибн Жабал (р.а.)дан қилинган ривоятда Расулуллоҳ (с.а.в.) Табук ғазотида ушбу мавзеда пешин билан асрнинг, шом билан хуфтоннинг ўртасини жамълаб ўқиганлар:\nعن معاذ قال خرجنا مع رسول الله صلى الله عليه و سلم في غزوة تبوك فكان يصلي الظهر والعصر جميعا والمغرب والعشاء جميعا\n«Расулуллоҳ (с.а.в.) билан бирга Табук ғазотига чиқдик. Шунда, Расулуллоҳ (с.а.в.) пешин билан асрни жамъ қилиб, шом билан хуфтонни жамъ қилиб ўқидилар» (Муслим, 1/706; Байҳақий, 3/5314, 5338; Ибн Хузайма, 2/966; Ибн Абу Шайба, 2/8313).\nРасулуллоҳ (с.а.в.)нинг Бани ал-Мусталақ ғазоти вақтида ҳам шундай қилиб намоз ўқиганлари маълум (Ибн Абу Шайба, 2/8329).\n3) Анас ибн Молик (р.а.)дан қилинган саҳиҳ ривоятда эса қуйидагича келтирилган:\nكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا ارْتَحَلَ قَبْلَ أَنْ تَزِيغَ الشَّمْسُ أَخَّرَ الظُّهْرَ إِلَى وَقْتِ الْعَصْرِ ثُمَّ نَزَلَ فَجَمَعَ بَيْنَهُمَا فَإِنْ زَاغَتْ الشَّمْسُ قَبْلَ أَنْ يَرْتَحِلَ صَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ رَكِب\n«Расулуллоҳ (с.а.в.) қачон қуёш заволга юз тутишидан аввал йўлга тушсалар, пешинни аср вақтигача кечиктирар, сўнг тушиб, икковининг орасини жамъ қилардилар. Агар йўлга тушишдан аввал қуёш заволга юз тутган бўлса, пешинни ўқиб, сўнг уловга минардилар» (Бухорий, 2/1111-1112; Муслим, 1/704; Абу Довуд, 1/1220; Насоий, 1/1562; Аҳмад, 3/13609;).\n4) Ибн Умар (р.а.)дан қилинган саҳиҳ ривоятда эса қуйидагича келтирилган:\nكان رسول الله صلى الله عليه و سلم إذا عجل به السير جمع بين المغرب والعشاء\n«Расулуллоҳ (с.а.в.)ни қачон сайр шошилтирса, шом билан хуфтоннинг орасини жамълар эдилар» (Бухорий, 2/1091; Муслим, 1/703).\n5) Саҳиҳдан саҳиҳ бир ривоятда қайд қилинишича, Расулуллоҳ (с.а.в.) сафарда намозларни жамълаб ўқиганлар:\nكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَجْمَعُ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ إِذَا جَدَّ بِهِ السَّيْر\n«Расулуллоҳ (с.а.в.) шом билан хуфтоннинг орасини сайр жиддий тус олганида жамълар эдилар» (Бухорий, 2/1106; Муслим, 1/703; Насоий, 1/600; Доримий, 1/1569; Ибн Хузайма, 2/964; Дорақутний, 2/1477; Аҳмад, 8/4472).\n6) Саҳоба Ибн Умар (р.а.)нинг тезликда сафарга чиқишга мажбур бўлиб қолганида, намозларни жамъ қилиб ўқиганлиги ҳақидаги ривоятни ҳам жамълашга далил сифатида келтириш мумкин:\nكُنْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا بِطَرِيقِ مَكَّةَ فَبَلَغَهُ عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ أَبِي عُبَيْدٍ شِدَّةُ وَجَعٍ فَأَسْرَعَ السَّيْرَ حَتَّى كَانَ بَعْدَ غُرُوبِ الشَّفَقِ نَزَلَ فَصَلَّى الْمَغْرِبَ وَالْعَتَمَةَ جَمَعَ بَيْنَهُمَا ثُمَّ قَالَ إِنِّي رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا جَدَّ بِهِ السَّيْرُ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ وَجَمَعَ بَيْنَهُمَا\n«Абдуллоҳ ибн Умар (р.а.) билан Макка йўлида бирга бўлгандим. Ўшанда Сафиййа бинти Абу Убайд (р.а.)дан касаллиги оғирлашгани ҳақида хабар келиб қолганди. Тезликда йўлга тушдилар. Шафақ йўқолганидан кейинги вақт бўлганди, тушиб, шомни ва хуфтонни – икковининг орасини жамълаб ўқидилар. Сўнгра: «Мен Расулуллоҳ (с.а.в.)нинг сафари жиддий тус олганида, шомни кечиктириб, икковининг орасини жамълаб ўқиганликларини кўрганман», дедилар» (Бухорий, 3/1805).\nХуллас, жамълашлик мазмунига далолат қиладиган ҳадиси шарифлар саҳиҳ тўпламларнинг ҳаммасида бор. Уларнинг аксарияти саҳиҳ ҳадиси шарифлардир. Уларга қўшимча бир қанча заиф ҳадислар ҳам мавжуд. Буларнинг ҳаммаси «жамъи таъхир» ҳақида. Имом Абу Довуд (р.ҳ.)нинг Муоз ибн Жабал (р.а.)дан қилган бир ривоятида «жамъи тақдим»нинг жоизлиги борасида ҳам далил мавжуд (Абу Довуд, 1/1222).\nИмом Термизийнинг ҳадис тўпламида боб сарлавҳаси ва бу бобда келтирилган ҳадиси шарифлар ҳам уч мазҳаб фиқҳий қарашига мос далил бўлади (Қаранг: Абу Ийсо Муҳаммад ат-Термизий. «Сунани Термизий» таржимаси. 1-жилд. Тўлдирилган қайта нашр / Таржимон, шарҳ ва изоҳлар муаллифи: Мирзо Кенжабек. – Т.: Шарқ, 2012. – Б. 176-178; 423-426).\nТаъкидлаш керакки, намозларни жамъ қилиб ўқиш ҳақидаги ҳадислар ҳақиқатан ҳам уч мазҳаб аҳли айтганидек, ҳақиқий жамъга далолат қилиши эҳтимоли бор. Бироқ, ҳанафийлар тушунганидек, уларнинг суварий жамъ бўлишининг ҳам эҳтимоли мавжуд. Беш вақт намознинг алоҳида-алоҳида вақти эса қатъий бўлиб, бунга ояти карима ва мутавотир ҳадиси шарифлар далилдир. Энди, савол туғилади: жамъ борасидаги ҳар хил эҳтимоли бор ва аҳод даражадаги ҳадислар қатъий ҳукмли ояти карима ва мутавотир ҳадисларни ўзгартира оладими?!\nНамозларни жамъ қилиб ўқиш жоиз эмаслиги борасида ҳанафий мазҳабининг далиллари нима? Бунга бир қанча далиллар мавжуд.\nОяти карималар бунга яққол далил бўла олади.\n– Аллоҳ таоло намозларни вақти белгиланган ҳолда фарз қилгандир:\n«Намозни адо қилиб бўлганингиздан кейин ҳам турган, ўтирган ва ёнбошлаган пайтларингизда доим Оллоҳни ёд этингиз! Бас, қачон хотиржам бўлгач, намозни тўкис адо этингиз! Албатта, намоз мўминларга (вақти) тайинланган фарз бўлди» (Нисо, 103).\n– Аллоҳ таоло бандаларини намозларни сақлаб, ўз вақтида адо қилиб юришга буюргандир:\n«Барча намозларни ва хусусан ўрта намозни (аср намозини) сақланглар — ўз вақтларида адо қилинглар! Ва Аллоҳ учун бўйинсунган ҳолда туринглар!» (Бақара, 238).\n– Яна бир оятда эса Аллоҳ таоло намозни унутиб, вақтини ўтказиб юборганларга вайл эълон қилгандир:\n«Бас, намозларини «унутиб» қўядиган кимсалар бўлган «намозхон»ларга ҳалокат бўлгай» (Маъун, 4-5).\n– Пайғамбарларга меросхўр бўлса-да, бироқ намозларини зоеъ қилган, яъни ўз вақтида адо қилмаганларга Аллоҳ таоло томонидан ёмон жазо таъйинлангандир:\n«Сўнг уларнинг ортидан намозни зоеъ қиладиган ва шаҳватларга бериладиган кимсалар ўринбосар бўлдилар. Энди у (ўринбосарлар) албатта ёмонликка (яъни ёмон жазога) йўлиқурлар» (Марям, 59).\nМазкур ояти каримада «намозни зоеъ қилиш» намозни умуман ўқимаслик эмас, уни вақтидан кечиктириб бўлса-да, ўқиб юриш назарда тутилган. Мужоҳид (р.ҳ.): «Улар бу уммат орасида бўлади», деган. Чунки, намозни умуман қасддан ўқимаслик куфрдир. Куфр келтирганлар эса пайғамбарларга меросхўр бўла олмайдилар. Демак, бу ерда намозни зоеъ қилиб, уни ўз вақтида ўқимасдан, кечиктириб юриб гуноҳи кабирага қўл урганлар зикр қилинган (Қаранг: Абу-л-Баракот ан-Насафий. Мадорик ат-танзил (Тафсири Насафий). 3-жуз. – Ҳайъат ал-иғоса ал-исломиййа, 1988. – Б. 39; Ибн Касир. Тафсир ал-Қуръон ал-азим. 3-жуз. – Қоҳира: Дор ал-ғадд ал-жадид, 2007. – Б. 117-119).\n– Намозларни ўз вақтида доимий ўқиб юрганларни Аллоҳ таоло мақтагандир:\n«Дарҳақиқат инсон бетоқат қилиб яратилгандир. Қачон унга ёмонлик етиб қолса, у ўта бесабрлик қилгувчидир. Қачон унга яхшилик етса, у ўта манъ қилгувчидир. Фақат намоз ўқигувчи зотлар ундоқ эмаски, улар намозларида доим-барқарор бўлгувчи зотлардир» (Маориж, 19-23).\nМазкур ояти каримада инсоннинг бетоқатлиги, у ўта бесабр экани баён қилинмоқда. Унга шунчалик яхшиликлар қилинса-да, манъ қилувчи экани, бахиллиги айтилмоқда. Бу ерда сафарга чиқиш неъмати берилган, бойлик, яхши-яхши уловлар берилган бўлса-да, инсон бесабрлик ила йўлида давом қилиб, намозларнинг вақтини манъ қилиб, икки намозни бирга қўшиб, вақтга бахиллик қилувчилар назарда тутилган бўлса эҳтимол. Фақатгина намозларини доимо ўз вақтида ўқиб юрувчилар ундай эмас.\n– Намоз вақтларини сақлагувчиларни Аллоҳ таоло охиратга ва Қуръонга имон келтирганлар сифатида зикр қилгандир:\nوَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلاَتِهِمْ يُحَافِظُونَ\n«Охиратга иймон келтирадиган кишилар унга (Қуръонга) ҳам иймон келтирадилар ва улар намозларини ўз вақтида адо қиладилар» (Анъом, 92).\n– Намозларни вақтлари ила муҳофаза қилувчиларни Аллоҳ таоло ҳақиқий меросхўрлар сифатида зикр қилгандир:\n«Улар (барча) намозларини (вақтида адо этиб қазо бўлишдан) сақлагувчи кишилардир. Ана ўшалар ворислардирлар!» (Мўъминун, 9-10).\nЮқоридаги ояти карималардан маълум бўлмоқдаки, ҳар бир намознинг муайян ва муқаррар ўз вақтлари бор. Ўша ватқни сақлашлик фарз, вожиб ҳисобланади. Бу вақтларни сақламаганларга эса ваъид-таҳдид бўлмоқда. Боз устига, мазкур оятларнинг субути ва далолати қатъийдир. Намозларни жамълаш ҳақидаги ҳадислар эса машҳур ёки мутавотир эмас, балки аҳод бўлиб, улар оятга мухолафат қила олмайди. Яна мазкур аҳод хабарларни саҳиҳ бир мафҳумга – тушунчага ҳамл қилиш мумкин. Ушбу тушунча эса ҳадисни ҳанафийлар тушунгандек тушунмоқликдир. Яъни, уларни «жамъи суварий» деб тушуниш ҳам мумкин-ку!? Зотан, ҳадислардан «жамъи суварий»ни тушуниш кераклиги уларнинг ўзларида ҳам баён қилинган ўринлари мавжуд. Қуйироқда улар ҳақида сўз юритилади.\nИмом Бухорий (р.ҳ.) ва Имом Насоий (р.ҳ.) ривоят қилишича, Абдуллоҳ ибн Масъуд (р.а.) бундай деганлар:\nمَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى صَلَاةً بِغَيْرِ مِيقَاتِهَا إِلَّا صَلَاتَيْنِ جَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ وَصَلَّى الْفَجْرَ قَبْلَ مِيقَاتِهَا\n«Расулуллоҳ (с.а.в.)ни ҳеч бир намозни ўз вақтидан бошқа вақтда ўқиганларини кўрган эмасман. Фақатгина икки намозни – шом билан хуфтонни жамъ қилганлар, ва бомдодни ўз (одатдаги) вақтидан олдин ўқиганлар» (Бухорий, 2/1682; Насоий, 1/1578). Имом Баззор ривоятида бу воқеа Муздалифада бўлгани очиқ айтилган (Баззор, 1907).\nБошқа ўринда саҳоба Абдуллоҳ ибн Масъуд (р.ҳ.) бундай деган:\nكان رسول الله صلى الله عليه وسلم يصلي الصلاة لوقتها إلا بجمع وعرفات\n«Расулуллоҳ (с.а.в.) намозларни ўз вақтида ўқир эдилар, фақат Муздалифада ва Арафотда ундай эмасди» (Насоий, 2/4005).\nАбдуллоҳ ибн Масъуд (р.а.)нинг бу гапи жуда муҳим бўлиб, у Расулуллоҳ (с.а.в.)нинг Арафотда пешин билан асрни, Муздалифада эса шом билан хуфтоннигина жамъ қилиб, қўшиб ўқиганлиги ҳақида хабар берган. Бу қўшиб ўқиш ҳақиқий жамъ бўлган. Бундан ўзга вақтларда (сафарда ёки бошқа пайтларда) эса ҳадисларда келганидек, Расулуллоҳ (с.а.в.) суварий жамъ қилган бўлиб чиқадилар.\n3) Саҳоба Абу Қатода (р.а.)дан ривоят қилинган ҳадис шариф бор бўлиб, унда Расулуллоҳ (с.а.в.) вақтида ўқилмаган намозни, айнан бирор намозни бошқа вақт киргунча кечиктириш мумкин эмаслигини билдирганлар:\nلَيْسَ فِى النَّوْمِ تَفْرِيطٌ إِنَّمَا التَّفْرِيطُ فِى الْيَقَظَةِ أَنْ تُؤَخَّرَ صَلاَةٌ حَتَّى يَدْخُلَ وَقْتُ أُخْرَى\n«Уйқуда ҳаддан ошиш, сусткашлик йўқ. Сусткашлик, бепарволик бедорликда намозни то бошқа вақт киргунча кечиктиришда бўлади» (Абу Довуд, 1/441; Насоий, 1/1583; Байҳақий, 1/1639; Дорақутний, 1/12; Ибн Ҳиббон, 1/1460; Таҳовий, 1/987).\n4) Саҳоба Абу Ҳурайра (р.а.) намоз борасидаги ҳаддан ошиш, сусткашликни намозни бошқа вақт киргунча кечиктириш деб баҳолаган:\nسُئِلَ أَبُو هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: مَا التَّفْرِيطُ فِي الصَّلَاةِ ؟ قَالَ أَنْ تُؤَخَّرَ حَتَّى يَجِيءَ وَقْتُ الْأُخْرَى\nАбу Ҳурайра (р.а.)дан: «Намоздаги сусткашлик нима?» деб сўралди. У: «Намозни бошқа намоз вақти киргунча кечиктиришингдир», деб жавоб берди (Таҳовий, 1/989; Ибн Абу Шайба, 1/3389).\n5) Саҳоба Ибн Аббос (р.а.) бошқа вақт кирмагунча намознинг вақти ўтиб кетмайди, деган:\nلا يفوت صلاة حتى يجئ وقت الأخرى\n«Намоз бошқа вақт кирмагунча ўтиб кетмайди» (Таҳовий, 1/988).\nБошқа ўринда Ибн Аббос (р.а.) бундай деган:\nلا تَفُوتُ صَلاَةٌ حَتَّى يُنَادَى بِالأُخْرَى\n«Намоз бошқа намозга азон айтилмагунча ўтиб кетмайди» (Ибн Абу Шайба, 1/3388).\n6) Саҳоба Абу Разин (р.а.) бошқа вақт кирмагунча намознинг вақти ўтиб кетмаслиги, унгача эса инсон бепарволик қилиб уни зое қилиши мумкинлигини айтган:\nعَنْ مُنْذِرٍ ، قَالَ : سَأَلْتُ مُرَّةَ أَبَا رَزِينٍ مَتَى تَفُوتُنِي صَلاَةٌ ؟ فَقَالَ : لاَ تَفُوتُك صَلاَةٌ حَتَّى يَدْخُلَ وَقْتُ الأُخْرَى ، وَلَكِنْ بَيْنَ ذَلِكَ إفْرَاطٌ وَإِضَاعَةٌ\n«Мунзир (р.ҳ.) айтади: Абу Разин (р.а.)дан: «Намоз мендан қачон ўтиб кетади?» деб сўрадим. У бундай деди: «Сендан намоз бошқа намоз вақти кирмагунча ўтиб кетмайди. Лекин мана шунинг орасида ҳаддан ошган сусткашлик ва намозни зое қилиш бўлиши мумкин» (Ибн Абу Шайба, 1/3387).\n7) Намознинг вақтлари мутавотир ҳадислар билан собит бўлгандир. Жумладан, Жаброил (а.с.) икки кун келиб, намоз вақтларининг аввалги ва охирги вақтларини белгилаб ўқиб берган. Энди, қоида чиқади: сафарда намозларни жамъ қилиб ўқиш мумкинлиги ҳақидаги аҳод ҳадислар ушбу мутавотир ҳадисларга қарши тура олмайди!\nУчта мазҳабда келтирилган далиллар – намозларни жамълаб ўқиш ҳақидаги ҳадисларга жавоб беришга ўтиладиган бўлса, айтиладики, бу ҳадисларда жамъдан ҳақиқий жамъ эмас, балки суварий жамъ назарда тутилгандир. Мазкур ривоятларнинг «жамъи суварий» эканига далил қани? Уларнинг «жамъи суварий»га ҳамл қилиниши учун далиллар бўлиши керак. Ҳадисларнинг зоҳирий маъносини бошқа тарафга буриш учун шу ҳадислар даражасидаги ривоятлар керак бўлади. Унга қуйидаги далилларни келтириш мумкин:\nИмом Бухорий (р.ҳ.)нинг саҳоба Ибн Умар (р.а.)дан келтирган ривояти бор:\nوَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا أَعْجَلَهُ السَّيْرُ يُؤَخِّرُ الْمَغْرِبَ فَيُصَلِّيهَا ثَلَاثًا ثُمَّ يُسَلِّمُ ثُمَّ قَلَّمَا يَلْبَثُ حَتَّى يُقِيمَ الْعِشَاءَ\n«Расулуллоҳ (с.а.в.)ни сайр шошилтирган вақтда кўрганман, ўшанда ул зоти шариф шомни кечиктирган ва уни уч ракъат қилиб ўқиган, сўнг салом бергандан кейин бир оз турган эдилар ва сўнг хуфтонни ўқигандилар» (Бухорий, 2/1092, 1109).\nБу ерда ҳанафийларга далил бўлган нарса ثُمَّ قَلَّمَا يَلْبَثُ – «сумма қоллама йалбасу» («кейин бир оз турган эдилар») жумласи бўлиб, унда Расулуллоҳ (с.а.в.) шомни охирги вақтида, лекин ўз вақтида ўқиганлар, кейин эса бир оз туриб, хуфтоннинг вақти киришини кутганлар, хуфтон вақти киргандан кейин эса аввалги вақтида хуфтонни ўқиган эдилар. Буюк саҳоба Ибн Умар (р.а.) ҳам худди шундай қилиб икки намоз орасини жамълар эдилар. Имом Бухорийдек зот келтирган мазкур ривоят ҳанафийларнинг энг кучли далилидир! «Саҳиҳи Бухорий»ни шарҳ қилган зот, шофиъий мазҳаби вакилларидан, ҳадисшунос Ибн Ҳажар ал-Асқалоний (р.ҳ.) ҳам мазкур ривоятда «жамъи суварий»га далил борлигини тан олган эди (Ибн Ҳажар ал-Асқалоний. Фатҳ ал-Борий. 3-жилд. – Риёз: Дор Тоййиба, 2005. – Б. 488).\nЮқоридаги ҳадиси шариф матнидан кўра ҳам равшанроқ ва аниқроқ бўлган матн бўлиб, уни Имом Абу Довуд (р.ҳ.) ва Имом Доримий (р.ҳ.) ривоят қилган саҳиҳ ҳадисдан топамиз:\nأن مؤذن ابن عمر قال : الصلاة ، قال : سر سر ، حتى إذا كان قبل غيوب الشفق نزل فصلى المغرب ، ثم انتظر حتى غاب الشفق وصلى العشاء ثم قال : إن رسول الله صلى الله عليه وسلم كان إذا عجل به أمر صنع مثل الذى صنعت ، فسار في ذلك اليوم والليلة مسيرة ثلاث\nИбн Умар (р.а.нинг муаззини «Намоз!» деганди, у киши: «Юр, юравер!» дедилар. Ҳатто шафақ йўқолишидан олдинги вақт бўлганида, тушиб, шом намозини ўқидилар. Сўнг шафақ йўқолгунча мутназир бўлиб, кутиб турдилар-да, кейин хуфтонни ўқидилар. Шунда Ибн Умар (р.а.) бундай дегандилар: «Расулуллоҳ (с.а.в.)ни бирорта иш шошилтирса, худди мен қилганимдек иш қилардилар». Ўша куни уч кунлик сафарнинг бир кеча-кундузи бўлган эди» (Абу Довуд, 1/1212; Доримий, 2/1484).\nМазкур ҳадисдаги «сумма интазора» («мутназир бўлиб, кутиб турдилар») ибораси жуда равшан ва аниқ ибора бўлиб, шом билан хуфтон орасида бир муддат қолдирилгани ўз-ўзидан англашилади.\nИмом Абу Довуд мазкур ҳадиснинг исноди борасида сукут сақлаган. Ул зотнинг сукути ҳадиснинг саҳиҳ эканини билдиради. Шу билан бирга макзур ҳадиснинг мутобеъсини ҳам келтирган:\nقَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَلاَءِ عَنْ نَافِعٍ قَالَ حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ ذَهَابِ الشَّفَقِ نَزَلَ فَجَمَعَ بَيْنَهُمَا\nАбу Довуднинг айтишича, Абдуллоҳ ибн ал-Ало Нофеъдан ривоят қилган: «ҳатто шафақ йўқолиш олди бўлганди, тушиб икки намознинг орасини жамъладилар» (Абу Довуд, 1/1215).\nИмом Муслим Абдуллоҳ ибн Аббос (р.а.)дан ривоят қилган ҳадиси шариф мавжуд:\nصليت مع النبي صلى الله عليه و سلم ثمانيا جميعا وسبعا جميعا قلت يا أبا الشعثاء أظنه أخر الظهر وعجل العصر وأخر المغرب وعجل العشاء قال وأنا أظن ذلك\n«Пайғамбар (с.а.в.) билан биргаликда саккизнинг ҳам ҳаммасини, еттининг ҳам ҳаммасини бирга ўқидим. Мен: «Эй, Або Шаъсо, мен бу гапингиздан пешинни кечиктириб, асрни шошилтириб ҳамда шомни кечиктириб, хуфтонни шошилтириб ўқиганлар, деб ўйладим», дедим. Ибн Аббос (р.а.): «Мен ҳам шундай деб ўйладим», деган (Муслим, 1/705).\nМазкур ҳадиси шарифда икки ровийнинг гумони ҳанафийларнинг фиқҳий қарашларига мувофиқ бўлмоқда. Чунки, пешинни кечиктириб, асрни шошилтирганлари, шомни ҳам кечиктириб, хуфтонни шошилтирганлари ҳанафийлар айтганларидек бу ерда «жамъи суварий» бўлаётгани маълум бўлади.\nИмом Насоий (р.ҳ.) саҳоба Ибн Аббос (р.а.)нинг бундай деганини ривоят қилган:\nصليت مع النبي صلى الله عليه وسلم بالمدينة ثمانيا جميعا وسبعا جميعا أخر الظهر وعجل العصر وأخر المغرب وعجل العشاء\n«Пайғамбар (с.а.в.) билан бирга Мадинада саккиз ракъатни ва етти ракъатни жамъ қилиб ўқидим. Ул зот пешинни кечиктирар ва асрни шошилтирар, шомни кечиктирар ва хуфтонни шошилтирар эдилар» (Насоий, 1/376; Баззор, 2/5258).\nРасулуллоҳ (с.а.в.) Мадинада пешин билан асрни тўрт-тўрт ракъат, шом билан хуфтонни уч-тўрт ракъат қилиб ўқиганлар. Ибн Аббос (р.а.)нинг гапига қараганда, аввалги намозни кечиктириб, иккинчисини шошилтириб ўқиган бўлсалар, унда суварий жамъ қилиб ўқиган бўладилар.\nМуҳаддис Сулаймон ат-Таёлусий ҳам ўз муснадида шу хилдаги ҳадиси шарифни ривоят қилган:\nكان النبي صلى الله عليه و سلم في سفر فأخر الظهر وعجل العصر وجمع بينهما وأخر المغرب وعجل العشاء\n«Пайғамбар (с.а.в.) сафарда пешинни кечиктирар ва асрни шошилтирар ва икковининг орасини жамъ қилар, шомни ҳам кечиктирар ва хуфтонни шошилтирар эдилар» (Таёлусий, 1/376).\nМуҳаддис ат-Таёлусий (р.ҳ.)нинг мазкур ривоятида ҳам «жамъи суварий» назарда тутилаётгани аниқ кўриниб турибди.\nИмом Дорақутний (р.ҳ.) ривоят қилган ҳадисда бу хилдаги иборалар келтирилган:\nإذا نزل منزلا فزالت الشمس لم يرتحل حتى يصلي العصر وإذا ارتحل قبل الزوال صلى كل واحدة لوقتها\n«Расулуллоҳ (с.а.в.) қачон бир манзилга тушсалар, қуёш заволга юз тутиб қолса, то асрни ҳам ўқимагунча у ерда қўзғалмас эдилар. Агар заволдан олдин йўлга тушадиган бўлсалар, ҳар бир намозни ўз вақтида ўқирдилар» (Дорақутний, 2/1469).\nБу ҳадиси шарифда Расулуллоҳ (с.а.в.) қуёш заволдан кейин пешинни ва асрни жамъ қилиб ўқиганликлари эҳтимоли бор. Лекин бу ҳолатда бирйўла ўз вақтларида ўқиганидан кейин йўлга тушишлари зикр қилинган ҳам дейиш мумкин. Заволдан олдин йўлга тушганида эса ҳар бир намозни аниқ ўз вақтида ўқиганлар.\nИмом Термизий (р.ҳ.) зикр қилган ҳадиси шарифдан икки намозни жамъ қилиб ўқиш гуноҳи кабира экани аён бўлади. Расулуллоҳ (с.а.в.) бундай деб марҳамат қилганлар:\nمن جمع بين الصلاتين من غير عذر فقد أتى بابا من أبواب الكبائر\n«Кимки икки намознинг орасини узрсиз жамъласа, батаҳқиқ, кабира гуноҳлар эшикларидан бир эшикка келибди» (Термизий, 1/188; Байҳақий, 2/5771).\nТўғри, мазкур ҳадис заиф ҳисобланади. Чунки, исноднинг мадорида Ҳанаш ибн Қайс (р.ҳ.) деган ровий бўлиб, Имом Термизий (р.ҳ.) ва Имом Байҳақий (р.ҳ.)нинг ўзлари унинг заиф эканлигини билдириб ўтганлар: «У ҳадис аҳли фикрича заифдир, уни Имом Аҳмад ва бошқалар заиф, деган».\nЛекин, мазкур ҳадисни Имом Ҳоким ҳам «ал-Мустадрак»да келтириб ўтган бўлиб (Ҳоким, 1/1020), Ҳанаш ибн Қайсни «У Яман аҳлидан бўлиб, Кўфада яшаган сиқа-ишончли ровийдир. Имом Бухорий ҳам ундан Икрима билан далил келтирган, бироқ, айнан ушбу ҳадисни тахриж қилмаган» деган. Демак, айрим ҳадисшунослар фикрича Ҳанаш ибн Қайс заиф ровий бўлгани билан, у бошқа муҳаддислар фикрича ишончли ровий экан.\nМазкур ҳадиси шариф заиф дейилган бўлса-да, бироқ, Зафар Аҳмад ал-Усмоний «Эъло ус-сунан»да уни ҳасан даражасидан кам эмаслигини исботлаган. Чунки, ҳадис ровийларидан Ҳанаш ибн Қайс заиф дейилган бўлса-да, бироқ, Имом Ҳоким (р.ҳ.) уни сиқа – ишончли деган. Нима бўлганда ҳам ҳадис ровий сабабидан заиф бўлиши мумкин, аммо мазмун ва моҳият эътиборидан у собитдир. Чунки, мазкур ҳадиснинг собитлигини исботлайдиган бошқа саҳиҳ ривоятлар мавжуд:\nИмом Моликнинг «ал-Муватто» асари ривоятида Имом Муҳаммад аш-Шайбоний (р.ҳ.) бу фикрнинг акси ўлароқ бошқа бир ривоятни ҳам келтирган:\nقال محمد : بلغنا عن عمر بن الخطاب أنه كتب في الآفاق ينهاهم أن يجمعوا بين الصلاتين ويخبرهم أن الجمع بين الصلاتين في وقت واحد كبيرة من الكبائر . أخبرنا بذلك الثقات عن العلاء بن الحارث عن مكحول\n«Имом Муҳаммад аш-Шайбоний (р.ҳ.) айтади: «Умар ибн ал-Хаттоб (р.а.)дан бизгача етиб келган ривоятга кўра ул зот атрофдаги ислом юртларига икки намознинг орасини жамълашдан қайтарган мактубларини юборганлар. Умар ибн ал-Хаттоб (р.а.) уларга хабар беришича, бир вақтда икки намознинг орасини жамълаш гуноҳи кабиралардан биридир. Буни бизга ишончли ровийлардан, жумладан Ало ибн ал-Ҳорисдан, у эса Макҳулдан ривоят қилган хабар етиб келган» («ал-Муватто», 1/205).\nИмом Абдурраззоқ (р.ҳ.) ривоятида ҳазрати Умар ибн ал-Хаттоб (р.а.): «Билгинки, икки намознинг орасини узрсиз жамъ қилиш гуноҳи кабиралардандир!» деган гапни машҳур саҳоба Абу Мусо ал-Ашъарий (р.а.)га ҳам ёзиб юборган (Абдурраззоқ, 2/552).\nБу ерда Имом Муҳаммад (р.ҳ.) томонидан буюк саҳоба, амир ал-мўъминин Умар ибн ал-Хаттоб (р.а.) томонидан ёзилган мактуб мазмуни ишончли ровийлар томонидан келтирилган саҳиҳ ривоят зикр қилинди.\nМазкур ривоятда Умар ибн ал-Хаттоб (р.а.) икки намозни жамълаб намоз ўқишни мутлақо гуноҳи кабира эканини таъкидлаган. Яъни, узрли ва узрсиз ҳолатларда ҳам икки намозни жамълаб бўлмайди. Бунга икки намозни жамълашни жоиз дегувчилар Имом Ҳоким (р.ҳ.) ва Имом Байҳақий (р.ҳ.) ривоятларида «мин ғайри узрин» («узрсиз») ибораси борлигини айтадилар (Байҳақий, 3/5348). Бироқ, мазкур ривоят мурсал бўлиб, мазкур икки муҳаддиснинг ўзлари ровий иснодидаги Абу-л-Олия Ҳазрати Умар (р.а.)дан ҳадис эшитмаганини айтганлар. Ҳатто мазкур ривоятнинг Ибн Абу Шайба нақлида иснод ровийларидан Ҳишом билан Абу-л-Олия орасида мутлақо номаълум ровий мавжуд, дейилган (Ибн Абу Шайба, 2/8338). Бироқ, «ал-Жавҳар ан-нақий»да Абу-л-Олия Расулуллоҳ (с.а.в.) вафот этганидан икки йил ўтганидан сўнг мусулмон бўлгани, у Абу Бакр ас-Сиддиқ (р.а.) даврида Мадинага келгани, Ҳазрати Умар (р.а.) халифалиги даврида унинг ортида намоз ўқиганини таъкидлаган (Алоуддин ибн ат-Туркмоний ал-Мординий. Ал-Жавҳар ан-нақий фи-р-радд ъала ал-Байҳақий. 1-жилд. – Ҳайдаробод: Мажлис доират ал-маориф ан-низомиййа, 1316. – Б. 226). «ат-Таҳзиб»да эса Ибн ал-Мадиний (р.ҳ.)нинг Абу-л-Олия Ҳазрати Умар (р.а.)дан ҳадис эшитганини айтгани келтирилган (Ибн Ҳажар ал-Асқалоний. Таҳзиб ат-таҳзиб. 3-жуз. – Ҳайдаробод: Мажлис доират ал-маориф ан-низомиййа, 1325. – Б. 285).\nСаҳобаларнинг Расулуллоҳ (с.а.в.)дан эшитмасдан айтиши мумкин бўлмаган маънодаги гаплари мурсал бўлгани билан ҳукми марфуъ ҳисобланади. Бу ерда Ҳазрати Умар (р.а.)нинг икки намозни жамълашни гуноҳи кабира деб сифатлаганлиги ўз-ўзидан чиққан гап эмаслиги аён. Зотан, бу хилдаги гапни саҳобалар Расулуллоҳ (с.а.в.)дан эшитмасалар, айтмаслиги аниқдир.\nҲазрати Али (к.в.) мабодо намозларини жамъ қилиб ўқимоқчи бўлса, ҳанафийлар айтганидек, «жамъи суварий» қилиб ўқирди. Бу ҳақида саҳиҳ ривоят етиб келган:\nانّ عليًا كَانَ إِذَا سَافَرَ سَارَ بَعْدَ مَا تَغْرُبُ الشَّمْسُ حَتَّى تَكَادَ أَنْ تُظْلِمَ ثُمَّ يَنْزِلُ فَيُصَلِّى الْمَغْرِبَ ثُمَّ يَدْعُو بِعَشَائِهِ فَيَتَعَشَّى ثُمَّ يُصَلِّى الْعِشَاءَ ثُمَّ يَرْتَحِلُ وَيَقُولُ هَكَذَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- يَصْنَعُ\n«Қачон Ҳазрати Али (к.в.) қуёш ботганидан кейин сафарга чиқадиган бўлса, қоронғулик бутунлай ботишга яқин қолгандан сўнг тушар эди-да, шом намозини ўқир эди. Чўнг кечки овқатини сўрар ва таомланиб оларди. Сўнг хуфтонни ўқир, кейин эса йўлга тушарди. «Расулуллоҳ (с.а.в.) худди шундай қилардилар», дерди» (Абу Довуд, 1/1234).\n9) Имом Таҳовий (р.ҳ.) саҳиҳ иснод билан («Асор ас-сунан», 2/74) айтишига қараганда, саҳобалар Абу Усмон (р.а.) ва Саъд ибн Молик (р.а.) «жамъи суварий» қилиб намоз ўқиганлар:\nعَنْ أَبِي عُثْمَانَ، قَالَ: » وَفَدْتُ أَنَا وَسَعْدُ بْنُ مَالِكٍ، وَنَحْنُ نُبَادِرُ لِلْحَجِّ فَكُنَّا نَجْمَعُ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ , نُقَدِّمُ مِنْ هَذِهِ , وَنُؤَخِّرُ مِنْ هَذِهِ , وَنَجْمَعُ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ , نُقَدِّمُ مِنْ هَذِهِ , وَنُؤَخِّرُ مِنْ هَذِهِ حَتَّى قَدِمْنَا مَكَّةَ «\n«Абу Усмон (р.а.) айтади: «Мен ва Саъд ибн Молик (р.а.) элчи бўлиб келдик. Биз ҳажга шошилаётган эдик. Биз пешин билан асрнинг орасини жамъ қилиб ўқирдик: унисини олдинга суриб, бунисини орқага тортар эдик. Шом билан хуфтоннинг орасини ҳам жамъ қилиб ўқирдик: унда ҳам унисини олдинга суриб, бунисини орқага тортар эдик. Шундай қилиб Маккага кириб келар эдик» (Таҳовий, 1/990).\n10) Саҳоба Анас ибн Молик (р.а.) сафарда икки намозни жамъ қилиб ўқимоқчи бўлса, ҳанафийлар айтганидек, «жамъи суварий» қилиб ўқир эди:\nكان أنس بن مالك إذا أراد أن يجمع بين صلاتين في السفر أخر الظهر إلى آخر وقتها ثم صلاها وصلي العصر في أول وقتها ويصلي المغرب في آخر وقتها ويصلي العشاء في أول وقتها ويقول : هكذا كان رسول الله صلي الله عليه وسلم يجمع بين الصلاتين في السفر\n«Анас ибн Молик (р.а.) сафарда икки намоз орасини жамъ қилиб ўқимоқчи бўлса, пешинни охирги вақтигача кечиктирар, сўнг уни ўқир, асрни эса аввалги вақтида ўқирди. Шомни ҳам охирги вақтида ўқир, хуфтонни эса аввалги вақтида ўқиб оларди. «Расулуллоҳ (с.а.в.) сафарда икки намознинг орасини худди шундай қилиб жамълардилар», дерди» (Баззор, 2/6458).\nИмом Баззор (р.ҳ.)нинг ҳадиси ровийларининг барчаси сиқа-ишончли, фақат Ибн Исҳоқ (р.ҳ.) деган ровийни сиқа-ишончли бўлиши билан бирга мудаллас ҳам деганлар. Нима бўлганда ҳам ҳадис ҳасан даражасидан кам эмас ва у қўшимча далил сифатида жуда кераклидир.\nЮқоридаги ривоятлардан саҳобаи киромлар «жамъи ҳақиқий» фақат ҳажда бўлишини аниқ билганлари маълум бўлади. Бошқа ўринларда, масалан сафарга чиққанларида ва шошилиб турганларида, ҳанафийлар тушунганларидек, «жамъи суварий» қилиб ўқиб кетаверганлар.\n11) Сафарда ва бошқа пайтларда икки намозни ҳақиқий жамълаб ўқиш мумкин дегувчилар, юқорида айтганимиздек, бу фикрга далил сифатида саҳоба Муоз ибн Жабал (р.а.)нинг Расулуллоҳ (с.а.в.) Табук ғазотида худди шундай қилганларини келтирадилар. Бироқ, қизиғи шундаки, Имом Табароний (р.а.) ривоятида мазкур ўринда Расулуллоҳ (с.а.в.) намозларни, ҳанафийлар тушунганларидек, «жамъи суварий» қилиб ўқиганлари аниқ айтилган:\nعن معاذ بن جبل قال خرجنا مع رسول الله صلى الله عليه و سلم في غزوة تبوك فجعل يجمع بين الظهر والعصر يصلي الظهر في آخر وقتها ويصلي العصر في أول وقتها ثم يسير ويصلي المغرب في آخر وقتها ما لم يغب الشفق ويصلي العشاء في أول وقتها حين يغيب الشفق ثم قال حين دنا إنا نازلون غدا إن شاء الله تبوك فلا يسبقنا أحد إلى الماء قال معاذ فكنت أول من سبق إلى الماء…\n«Муоз ибн Жабал (р.а.) айтади: Расулуллоҳ (с.а.в.) билан бирга Табук ғазотига чиқдик. Пешин билан асрни жамъ қилиб ўқимоқчи бўлдилар. Пешинни охирги вақтида ўқидилар, асрни эса аввалги вақтида ўқидилар. Сўнг йўлга тушдилар. Шомни ҳам охирги вақтида – шафақ ғойиб бўлмасдан туриб ўқидилар. Хуфтонни эса аввалги вақтида – шафақ ғойиб бўлганида ўқидилар. Сўнг Расулуллоҳ (с.а.в.): «Биз яқинлашиб қолдик, худо хоҳласа, эртага Табукда бўламиз. Бизлардан сувга ҳеч ким етиб бормадими?» дедилар. Ўшанда мен сувга ҳаммадан илгари етиб борган эдим …» (Табароний, «ал-Мўъжам ал-авсат», 7/6901).\n12) Икки намозни жамълашни жоиз дегувчилар бир саҳиҳ ривоятга келганда, уни ҳанафийларга ўхшаб «жамъи суварий» ҳақида гап кетаётганини тан олишга мажбур бўлганлар. Чунки, улар жамъ бўлиши учун узр, яъни сафар, ёмғир, касаллик бўлиши кераклигини айтишган. Ҳолбуки, шундай ҳадислар борки, уларда бу учовидан бирортаси бўлмаган вақтда намозни жамълаш ҳақида гап кетади. Масалан, Имом Термизий (р.ҳ.)нинг саҳоба Ибн Аббос (р.а.)дан қилган ривоятини келтириш мумкин:\nعن بن عباس قال جمع رسول الله صلى الله عليه وسلم بين الظهر والعصر وبين المغرب والعشاء بالمدينة من غير خوف ولا مطر قال فقيل لابن عباس ما أراد بذلك قال أراد أن لا يحرج أمته\n«Ибн Аббос (р.а.) деди: «Расулуллоҳ (с.а.в.) Мадинада ҳеч қандай хавф-хатар ва ёмғир бўлмаса ҳам пешин билан аср орасини ва шом билан хуфтон орасини жамъладилар». Шунда Ибн Аббос (р.а.)га: «Бу билан Расулуллоҳ (с.а.в.) нимани ирода қилганлар?» дейилди. У: «Бу билан ул зоти шариф умматларига ҳараж-машаққат бўлмаслигини ирода қилганлар», деб жавоб берди (Термизий, 1/187).\nМуҳаддислар Имом Аҳмад (р.ҳ.) ва Имом Табароний (р.ҳ.) ривоятларида бу ерда: من غير علة («Мадинада ҳеч қандай иллатсиз, сабабсиз») деган жумла ишлатилган. Шунингдек, саҳоба Ибн Аббос (р.а.)нинг жавоби бу тариқа: التوسّع على أمته («Бу жамълаш умматига кенглик бўлиши учун бўлган эди»), бўлган (Аҳмад, 1/3235; Табароний, 12/12644).\nШофиъийлар ҳам, моликийлар ҳам ушбу ҳадиси шарифда «жамъи суварий», яъни «жамъи феълий» акс эттирилган дейишга мажбур бўладилар. Фақат ҳанбалийлардан баъзиси ушбу ҳадиси шарифда Расулуллоҳ (с.а.в.)нинг касаллик вақтларида бўлган воқеа акс эттирилган, деган фикрни ўртага ташлаганлар. Бироқ, бу таъвил унчалик тўғри эмас. Чунки, Расулуллоҳ (с.а.в.) касал бўлган бўлишлари мумкин, аммо бутун шаҳар аҳли касал бўлмаган-ку?! Ундай бўлса, соппа-соғ мадиналик саҳобалар нимага Расулуллоҳ (с.а.в.)га иқтидо қилганлар?! Иккинчидан, ҳадиснинг ўзида жамълашнинг сабабини ровий Ибн Аббос (р.а.)дан сўраганларида, у бирорта сабабни кўрсатган эмас, на касаллик, на ёмғирни кўрсатган. Агар булар икки намозни жамълашга сабаб бўлганида Ибн Аббос (р.а.) уни баён қилган бўларди. Фақат Расулуллоҳ (с.а.в.)нинг икки намозни жамълашларининг сабаби сифатида уммати муҳаммадийга ҳараж – машаққат бўлмаслигини хоҳлаганлари кўрсатилган. Шунинг учун ҳам буюк муҳаддис, ҳадисшунос «Саҳиҳи Бухорий»нинг шориҳларидан бири шофиъий мазҳаблик Ибн Ҳажар ал-Асқалоний (р.ҳ.) мазкур ҳадисда «жамъи суварий» баён этилган, ундан бошқаси бўлиши мумкин эмас, деб таъкидлаган. Чунки, шофиъий фақиҳларидан Имом ал-Қуртубий (р.ҳ.), Имом ал-Ғаззолий (р.ҳ.)нинг устози Имом ал-Ҳарамайн (р.ҳ.), Ибн ал-Можишун (р.ҳ.) ва Ибн Саййид ан-нос (р.ҳ.) каби олимлар бу ҳадисда «жамъи суварий» баён этилганини қатъий тасдиқлаганлар (Ибн Ҳажар ал-Асқалоний. Фатҳ ал-Борий. 2-жилд. – Риёз: Дор Тоййиба, 2005. – Б. 308).\nАгар шундай бўлар экан, мазкур ҳадиси шарифда ҳеч қандай сабабсиз жамълаш зикр қилинган экан, мазкур ҳадиси шарифда «жамъи суварий» баён этилган экан, нима учун бошқалар икки намозни жамълаш учун сафар, ёмғир, касаллик каби шартларни кўрсатадилар, нима учун ҳанафийлар каби «жамъи суварий»ни тасдиқ қилмайдилар?!\n13) Юқоридагилардан келиб чиқиб кейинги далилни айтиш мумкин: агар ҳанафийлар каби икки намозни жамълаш ҳақидаги ҳадиси шарифлардан «жамъи суварий» ирода қилинган дейилса, барча ҳадислар орасида татбиқ ва мувофақат ҳосил бўлади. Агар «жамъи ҳақиқий» дейиладиган бўлса, Имом Термизий (р.ҳ.) ривоят қилган Ибн Аббос (р.а.)нинг ҳадиси билан саҳиҳайнда – Имом Бухорий (р.ҳ.) ва Имом Муслим (р.ҳ.) ривоят қилган Ибн Масъуд (р.а.)нинг ҳадиси ўртасида тазодд – қарама-қаршилик вужудга келади. Бу икковидан бировини тарк қилишга тўғри келиб қолади. Бинобарин, иложи борича, имкон қадар ҳадислар ўртасини татбиқ қилиш, бир-бировига қарама-қарши қўймасдан таъвил қилиш, ҳадисларни шарҳлашда бир-бирига зид бўлмаган маъноларни бериш лозим бўлади. Шунда уларнинг ҳаммасини амалга оширишнинг имконияти пайдо бўлади. Агар бир-бирига зид маъноли ҳадисларни мувофиқлаштириш имкони бўлмаса, унда қиёсга қайтишга мажбур бўлинади. Ҳанафийлар тутган йўл эса ушбу бобда ҳам ўзининг афзал жиҳатларини намоён қила олган, дейиш мумкин.\n14) Охирги далилни аллома Шабир Аҳмад ал-Усмоний (р.ҳ.) ўзининг «Фатҳ ал-мулҳим» асарида келтирган. Ҳадислардан «жамъи суварий» ирода қилиниши кераклиги борасида латиф, ажойиб бир тавжиҳни зикр қилган: қайси намозларни жамълаш айтилган? Пешин билан аср, шом билан хуфтон. Бошқа намозларни жамълаш айтилган эмас. Масалан, бомдод билан пешинни, аср билан шомни, хуфтон билан бомдодни жамълаш мумкин эмас. Бу намозларни жамълаш борасида ҳеч қандай далиллар йўқ, шунинг учун ислом оламида ҳеч ким бу намозларни жамълаш тўғрисида бирорта сўз ёки фикр айтган эмас. Энди, агар икки намозни жамълаш тўғрисидаги ҳадиси шарифларда «жамъи ҳақиқий» баён этилган дейилса, масалан, нима учун бомдод билан пешиннинг, аср билан шомнинг, хуфтон билан бомдоднинг орасини жамълаш мумкин эмаслигининг сабабини ҳеч ким тушунтира олмайди. Агар икки намозни жамълаш тўғрисидаги ҳадиси шарифларда «жамъи суварий» баён этилган дейилса, унда масалан, бомдод билан пешиннинг орасида бўшлиқ вақт борлиги боис уни жамълашнинг иложи йўқ, деб жавоб бериш мумкин бўлади. Аср билан хуфтоннинг эса охирлари макруҳ вақтлар бўлиб, Расулуллоҳ (с.а.в.) бу вақтларда аср билан хуфтонни ўқиб, кейинги намозларни жамълаган эмаслар (Шабир Аҳмад ал-Усмоний. Фатҳ ал-мулҳим. 4-жуз. – Байрут: Дор эҳё турос ал-арабий, 2006. – Б. 427-428).\nАгар бу ерда шом намозининг охирги вақти ҳам макруҳ-ку, юлдузлар кўпайиб кетганидан сўнг шомни ўқиш ҳам макруҳ бўлади-ку, дейилса, унга бундай жавоб берилган: шом намозининг охири макруҳ бўлиши узрсиз ҳолатлардадир. Сафар, касаллик, таомнинг ҳозир бўлиши узр бўлиб, бу ҳолатларда шомни охирги вақтида ўқиш макруҳ эмас. Жумладан, рамазон ойида ифторликларда таомланиб, анча вақтдан кейин шом ўқилишининг ҳам кароҳияти йўқ (Ибн Нужайм ал-Мисрий. Баҳр ар-роиқ. 1-жилд. –Миср: Илмия, (йили кўрсатилмаган). – Б. 261; Ибн Обидин. Радд ал-муҳтор. 2-жилд. – Байрут: Дор ал-кутуб ал-илмиййа, 2003. – Б. 27-29).\nБинобарин, бу ерда Шабир Аҳмад ал-Усмоний (р.ҳ.)нинг келтирган далилига ҳеч қандай қониқарли жавоб айтилган эмас.\n— Ҳанафийлар зиддига уч мазҳаб аҳлининг эътирозлари ҳам бор бўлиб, улар икки намоз орасини жамълаш борасидаги ҳадиси шарифлардан «жамъи суварий» ирода қилинмаганлигини исботлашга қаратилган.\n— Ҳанафийларга билдирилган биринчи эътироз шуки, Имом Муслим (р.ҳ.) саҳоба Анас ибн Молик (р.а.)дан ривоят қилган ҳадис бор.\nعن أنس عن النبي صلى الله عليه و سلم إذا عجل عليه السفر يؤخر الظهر إلى أول وقت العصر فيجمع بينهما ويؤخر المغرب حتى يجمع بينها وبين العشاء حين يغيب الشفق\n«Қачонки Расулуллоҳ (с.а.в.)га сафар шошилтирса, пешинни асрнинг аввалги вақтигача кечиктирар, сўнг уларнинг орасини жамълаб ўқир эдилар. Шомни ҳам кечиктирар ва шафақ йўқолган вақтда хутфан орасини жамълаб ўқир эдилар» (Муслим, 1/704).\nМазкур ҳадиси шарифни «жамъи суварий»га ҳамл қилишнинг иложи йўқ-ку, ахир ҳадиснинг матнида пешинни аср вақтида ўқилгани зикр қилинган-ку? Ушбу саволдан келиб чиқиб, уч мазҳаб аҳли икки намознинг орасини жамълаш борасида «жамъи ҳақиқий»ни оладилар.\nҲанафийлар бу ҳадисга қуйидагича жавоб берганлар:\nБу ерда «ғоя муғайё остига кирмайди»деган оддий наҳвий қоида юзага келган. Бу қоида наҳв китобларида баён этилган (Қаранг: Абдурраҳмон Жомий. Ал-Фавоид аз-зиёиййа» (Шарҳ Мулло). – Бўмбай: Каримий, 1327. – Б. 348). Яъни, араб тилидаги «ила» мақсадни ифодалайдиган сўз. Агар ундан олдин келтирилган мақсад қилинган – муғайё ушбу сўздан кейин келтирилгани билан жинсда бир хил бўлса, унда «ила»дан кейингиси ғоя – мақсад (аниқроғи, ғоя-мақсад ниҳояси) остига киради, акс ҳолда кирмайди. Мазкур қоидага кўра ҳанафийларнинг мўътабар фиқҳий манбалари «ал-Ҳидоя» ва «Шарҳ ал-Виқоя»да таҳоратда қўл ювишда тирсак (чиғаноқ) ювишга кирадими ёки йўқми, деган масала кўриб чиқилган (Бурҳониддин ал-Марғиноний. Ал-Ҳидоя. 1-жилд. – Лакнав: Юсуфий, 1314. – Б. 30; Убайдуллоҳ ибн Масъуд ибн Тож аш-шариъа ал-Бухорий. Шарҳ ал-Виқоя.1-жилд. – Лакнав: Юсуфий, 1327. – Б. 53-55).\nТушунтириш учун иккита мисолни келтириш мумкин:\n1) Таҳорат қилиш фарзлиги мазкур ояти карима билан собит бўлган:\n«Эй мўминлар, намозга турганингизда юзларингизни ҳамда қўлларингизни чиғаноқларигача ювингиз, бошларингизга масҳ тортингиз ва оёқларингизни ошиқларигача ювингиз!» (Моида, 6).\nМазкур ояти каримада «айдийакум ила ал-марофиқи» ҳамда «аржулакум ила ал-каъбайн» иборасида «ила»дан олдинги «айдийакум» («қўлларингизни») ва «аржулакум» («оёқларингизни») сўзлари ювиш борасида муғайё – мақсад қилинган бўлиб, «ила»дан кейинги «ал-марофиқи» («чиғаноқлари») ҳамда «ал-каъбайн» («ошиқлари») сўзлари эса ғоя-мақсад ниҳояси ҳисобланади. Чунки, «ила» мақсаднинг ниҳояси, тугаши учун келтирилади. Бу ерда «ила»дан олдинги қўллар ва оёқлар билан «ила»дан кейин келтирилган чиғаноқ ва ошиқ бир жинсдан бўлгани боис ювишда қўл ва оёққа унинг чиғаноқлари ва ошиқлари ҳам киритилиши лозим бўлади.\n2) Иккинчи мисол рўза ҳақида бўлиб, бу бобда мазкур ояти карима мавжуд:\nثُمَّ أَتِمُّواْ الصِّيَامَ إِلَى الَّليْلِ\n«Сўнгра кечгача рўзани бенуқсон қилиб тутинглар!» (Бақара, 187).\nМазкур ояти каримада «ас-сиём» («рўзани») сўзи муғайё – мақсад қилинган бўлиб, «ила»дан кейинги «ал-лайл» («кечгача») сўзи ғоя – мақсад ниҳоясидир. Кундуз билан кеча бошқа-бошқа вақтлар бўлгани боис «ила»дан кейинги ғоя ундан олдинги муғайё остига киритилмайди. Бинобарин, кечаси рўза тутилмайди, у киришидан аввал рўза тугатилади.\nЭнди, ҳадис матнидаги «йуаххир аз-зуҳра ила аввали вақт ал-асри» иборасида «ила» ғояни, яъни мақсаднинг тугашини билдиради. Ундан олдинги «аз-зуҳр» («пешин») сўзи ҳадисда муғайё – мақсад қилингандир. Аслида, пешин билан асрнинг вақти бошқа-бошқа вақтлардир. Кеча кундузга киритилмаганидек, пешин вақти аср вақтига киритилмайди. Демак, «ила»дан олдинги «аз-зуҳр» («пешин») сўзи «ила»дан кейинги «аввали вақт ал-аср» («аср вақтининг аввали») сўзига кирмайди.\nҲанафийлар ҳадиснинг биринчи қисмига жавоб берган бўлсалар-да, унинг иккинчи қисмида тилга олинган «ҳийна йуғийб аш-шафақ» («шафақ йўқолган вақтда») иборасига қандай жавоб берадилар? Ҳадис матнидаги «ҳийна» сўзи зарф – равиш, вақт ҳолини билдиради. Зарф эса вақт, чоғни билдиради. Бу ерда шафақ йўқолиб бўлган вақтни эмас, йўқолаётган чоғни билдиради. Яъни, шафақ йўқолиш арафасида, йўқолай-йўқолай деган вақтда деган маънони ифодалайди. Бундан шафақ йўқолиш вақти шомнинг энг охирги вақти бўлиб, шунда шомни ўқиб олинарди, шом ўқилиши билан вақт чиқиб кетарди, сўнг хуфтонни ўқирди, деган маъно келиб чиқади. Ушбу таъвилни қувватлайдиган бир ривоят бор бўлиб, уни Имом Абу Довуд (р.ҳ.) саҳоба Ибн Умар (р.а.)дан нақл қилган. Унинг аёли Сафиййа (р.а.) касаллиги сабабли тезлик билан сафарга чиққанида шомни кечиктириб ўқиган. Уни Абу Довуд (р.ҳ.) ушбу лафз билан ривоят қилган:\nعَنْ نَافِعٍ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ اسْتُصْرِخَ عَلَى صَفِيَّةَ وَهُوَ بِمَكَّةَ فَسَارَ حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَبَدَتِ النُّجُومُ فَقَالَ إِنَّ النَّبِىَّ -صلى الله عليه وسلم- كَانَ إِذَا عَجِلَ بِهِ أَمْرٌ فِى سَفَرٍ جَمَعَ بَيْنَ هَاتَيْنِ الصَّلاَتَيْنِ. فَسَارَ حَتَّى غَابَ الشَّفَقُ فَنَزَلَ فَجَمَعَ بَيْنَهُمَا\nИбн Умар (р.а.) Сафиййа (р.а.) сабабидан чақиртирилди, у Маккада эди. Шунда қуёш ботиб, юлдузлар кўринай деб қолганда икки намозни жамълаб ўқиди. У: «Расулуллоҳ (с.а.в.)га сафарда бирорта иш шошилтирадиган бўлса, бу икки намоз (шом билан хуфтон)ни жамълаб ўқирдилар. Шунда шафақ ғойиб бўлай деб қоларди. Тўхтаб, икки намозни жамълаб ўқирдилар», деди» (Абу Довуд, 1/1209).\nБошқа ривоятда «баъда ан йуғийб аш-шафақ» («шафақ ғойиб бўлганидан кейин»), дейилган бўлса (Муслим, 1/703; Байҳақий, 3/5302; Дорақутний, 2/1474), бошқасида эса «ҳатта кона баъда ғуруб аш-шафақ» («шафақ ғойиб бўлгандан кейин»), дейилса (Бухорий, 3/1805, 3000; Байҳақий, 3/5306), бировида «ҳатта иза кона баъда ма ғоба аш-шафақ» («шафақ ботганидан кейин») дейилади (Байҳақий, 3/5301, 5304; Дорақутний, 2/1474), яна бировида «фаламма ан ғоба аш-шафақ» дейилади (Байҳақий, «ас-Сунан ас-суғро», 1/577). Бошқа ривоятда эса «ҳатта иза кода йуғиб аш-шафақ» («шафақ йўқолишга яқин бўлди» дейилади (Дорақутний, 2/1483-1487). Бу ерда ривоятларда ҳар хил лафзлар келтирилган. Буларни мувофиқлаштириш учун «ҳатта иза кода йуғиб аш-шафақ» ибораси билан келтирилганини асл-асос деб олинади-да, қолган иборалар билан келтирилганларида эса маъно ривоят қилинган, деб таъвил қилинади.\nИбн Умар (р.а.)нинг хотинлари учун тезликда йўлга чиққанлари воқеасини икки намозни қўшиб ўқиш мумкин дегувчилар ўзларининг мазҳабларига мувофиқ бўлган тарздаги ривоятларини келтирганлар. Уларнинг ушбу келтирган ривоятларида бир неча ўринларда изтироб борлиги, айрим ривоятлар эса заиф экани «ал-Жавҳар ан-нақий»да исботлаб берилган (Алоуддин ибн ат-Туркмоний ал-Мординий. Ал-Жавҳар ан-нақий фи-р-радд ъала ал-Байҳақий. 1-жилд. – Ҳайдаробод: Мажлис доират ал-маориф ан-низомиййа, 1316. – Б. 224-225).\nШунинг учун, ҳанафийлар билганларидек, Ибн Умар (р.а.) ҳам хотинлари Маккадаги экинзорида пайтида касал бўлиб қолгани учун шошилиб бораётганларида шомни энг охирги вақтида шафақ йўқолай-йўқолай деган пайтда, шафақ йўқолишга яқин-яқин қолганида ўқиб олганлар. Чунки, юқорида Ибн Умар (р.а.)дан ривоят қилинган ривоятларда «сумма қоллама йалбасу» («кейин бир оз турган эдилар») каби (Бухорий, 2/1092, 1109), «сумма интазора» («мутназир бўлиб, кутиб турдилар») каби (Абу Довуд, 1/1212; Доримий, 2/1484) иборалар ҳам келтирилган бўлиб, Ибн Умар (р.а.) шомни ўз вақтида – энг охирги пайтида ўқиб олиб, хуфтон вақти киргунча кутиб турганлар. Шунинг учун ҳам Ибн Умар (р.а.)нинг ўғли Солим ибн Абдуллоҳ (р.ҳ.)дан: «Ибн Умар (р.а.) сафарда бирор марта намозни жамълаб ўқиганмилар?» деб сўралганда, «Йўқ, у зот фақат Муздалифада шундай қилганлар» деб жавоб берган эди (Халил Аҳмад Саҳорнафурий. Базл ал-мажҳуд. 6-жуз. – Байрут: Дор ал-кутуб ал-илмия, 1973. – Б. 290).\nБинобарин, «ҳатта иза кода йуғиб аш-шафақ» ибораси билан келтирилган ҳадисни асос деб оламиз, қолганларини эса таъвил қиламиз.\nШабир Аҳмад ал-Усмоний (р.ҳ.) «Саҳиҳи Муслим»нинг шарҳи ҳисобланган «Фатҳ ал-мулҳим» асарида бошқа бир ажойиб тавжеҳни келтирган (Шабир Аҳмад ал-Усмоний. Фатҳ ал-мулҳим. 4-жуз. – Байрут: Дор эҳё турос ал-арабий, 2006. – Б. 422): мазкур эътирозда шафақ ғойиб бўлиши ҳақида гап кетмоқда. Яъни, ҳадис зоҳирига кўра шом билан хуфтон шафақ йўқ бўлганидан сўнг жамъ қилиб ўқилган. Шафақнинг қандай бўлиши ҳақида эса уламолар орасида ихтилоф борлиги маълум. Кўпчилик уфқдаги қизилликни шафақ десалар, айримлар, жумладан Имом Аъзам Абу Ҳанифа (р.ҳ.) уни қизиллик йўқолганидан кейинги уфқдаги оқлик деган.\nСаҳоба Ибн Умар (р.а.)дан бу тарзда ривоят етиб келган:\nالشفق الحمرة فاذا غاب الشفق وجبت الصلوة\n«Шафақ қизилликдир, қачон шафақ ғойиб бўлса, намоз (хуфтон) вожиб бўлади» (Дорақутний, 1/1066).\nКўпчилик уламолар шафақни уфқдаги қизиллик деб топганлар. Ҳанафийлик мазҳабида ҳам фатво берилган фиқҳий қараш шундайдир.\nБироқ, Имом Аъзам Абу Ҳанифа (р.ҳ.), Имом Аҳмад (р.ҳ.), ал-Музаний (р.ҳ.) каби фақиҳлар саҳобалар Абу Бакр ас-Сиддиқ (р.а.), Анас ибн Молик (р.а.), Муоз ибн Жабал (р.а.), Ойша (р.а.), Убай ибн Каъб (р.а.), Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (р.а.), Умар ибн Абдулазиз (р.а.) кабиларга эргашиб шафақни оқлик деб топганлар (Али ал-қори. Шарҳ ан-Ниқоя. 1-жуз. – Қозон, 1904. – Б. 86-87). Чунки, Расулуллоҳ (с.а.в.) шом намозининг охирги вақтини бундай белгилаганлар:\nآخر وقت المغرب اذا إسودّ الأفق\n«Шом вақтининг охири уфқ жуда қорайгандадир» (Қаранг: аз-Зайлаъий. Насб ар-раъйа).\nРасулуллоҳ (с.а.в.) хуфтон намозини уфқ қорайганидан кейин ўқиганлар (Абу Довуд, 1/394; Табароний, 17/716; Байҳақий, 1/1582; Дорақутний,1/1000; Ибн Ҳиббон, 4/1449; Ибн Абу Шайба, 1/3337).\nЭнди, Шабир Аҳмад ал-Усмоний (р.ҳ.) фикрича, уфқдаги қизиллик билан қоралик орасида озгина муддат оқлик юзага келади. Ана шу оқлик шомнинг ихтилофли вақтидир. Агар икки намозни – шом билан хуфтонни жамъ қилиб ўқимоқчи бўлинса, ана ўша оқликда ўқилса, Имом Аъзам Абу Ҳанифанинг бир ривоятига мувофиқ намозларни ўз вақтида ўқиган бўлиб чиқади.\nҲанафийларга билдирилган иккинчи эътироз шуки, ҳанафийлар икки намозни жамълаш ҳақидаги ривоятларни «жамъи суварий» деб ном беришларининг асоси йўқ. Чунки, ҳадисларда жамъ мутлақ айтилган бўлиб, ҳеч қайсисида «жамъи суварий» атамаси ишлатилган эмас. Зотан, «жамъи суварий»да ҳар бир намоз ўз вақтида ўқилган бўлиб чиқади. Унда ровийларнинг «жамъ» сўзини келтиришидан мақсад нима? Намозлар ўз вақтида ўқилганидан кейин уни «жамъ қилинди» дейишнинг кераги бўлмай қолади-ку?!\nҲанафийлар ушбу эътирозга ҳам жавоб берганлар. «Жамъ» деган атама ҳабиби муҳтарам Расулуллоҳ (с.а.в.) томонларидан ҳам тилга олинган. Зайнаб бинти Жаҳш (р.а.)га ҳайз кўрган аёллар масъаласини ўргатар эканлар, унга Расулуллоҳ (с.а.в.) бундай деганлар:\nفإن قويت على أن تؤخري الظهر وتعجلي العصر فتغتسلين وتجمعين بين الصلاتين الظهر والعصر وتؤخرين المغرب وتعجلين العشاء ثم تغتسلين وتجمعين بين الصلاتين فافعلي\n«Агар қувватга кирсанг, пешинни кечиктириб, асрни тезлатасан. Демак, бунда ғусл қилиб оласан-да, икки намозни – пешин билан асрни жамъ қиласан. Шомни ҳам кечиктириб, хуфтонни шошилтирасан. Сўнг бунда ҳам ғусл қиласан-да, икки намоз орасини жамъ қиласан. Агар қувватга кирсанг, шундай қилақол!» (Термизий, 1/128; Абу Довуд, 1/287; Байҳақий, 1/1499; Дорақутний, 1/844).\nМазкур ҳадиси шарифда «жамъ» сўзи аниқ тилга олинган, шунингдек, унда пешинни кечиктириб, асрни тезлатишдан ва шомни кечиктириб, хуфтонни тезлатишдан «жамъи суварий»га ишора борлиги ўз-ўзидан аён бўлмоқда.\nБундан бошқа «жамъи таъхир», «жамъи тақдим» каби атамалар эса ҳадисларнинг маъноларидан келиб чиқиб, уламолар томонидан қўйилган номлардир.\nҲанафийларга билдирилган учинчи эътироз шуки, икки намозни жамъ қилиб ўқиш мусулмонлар учун осонлик туғилган бўлади. Вақтдан ютилади, таҳоратга осонлик туғилади ва ҳоказо. Агар уларни «жамъи суварий»га кўра таъвил қиладиган бўлсак, унда қандайдир машаққатлар юзага чиқади. Бу ерда яна бир машаққат бор. Пешиннинг охирги вақтни ушлаб қолиш керак, шомнинг охирги вақтини топиб олиш керак. Сафарда кетаётган одамнинг бунга алоҳида эътибор қилиб, уни топишга ҳаракат қилишининг имконияти жуда оз бўлади.\nҲанафийлар айтадики, аслида «жамъи суварий»да осонлик мавжуд. Сафарда кетаётган одамга машаққат тушиш-чиқиш, ҳадеб тўхтайверишдан юзланади. Бир тўхтаган жойида намознинг охирги вақтида ўқиб, дам олиб, ором олиб, иккинчи намозни ўқиб яна йўлга тушиш осонликдир. Иккинчидан, намознинг бошланиш ва тугалланиш вақтлари ҳадиси шарифларда жуда кўп таъкидланган, ҳабиби муҳтарам Расулуллоҳ (с.а.в.) томонларидан қайта-қайта уқтирилган, таълим берилган бўлиб, намозларига астойдил кўнгил қўйган мусулмонга намознинг бошланиш ва тугалланиш вақтини билиши машаққатли бўлмайди.\nҲанафийларга билдирилган тўртинчи эътироз шуки, балки жамънинг таъхир хилига ҳанафийлар айтганидек, жавоб бериш мумкиндир, лекин «жамъи тақдим»га қандай жавоб берилади? Ахир кейинги намозни олдинги намоз вақтига тортиб ўқиш ҳақидаги ҳадислар ҳам бор, уларни қандай тушуниш керак? Жумладан, «жамъи тақдим»га оид мана бу ҳадиси шариф бор:\nإذَا ارْتَحَلَ قَبْلَ أَنْ تَزِيغَ الشَّمْسُ أَخَّرَ الظُّهْرَ حَتَّى يَجْمَعَهَا إِلَى الْعَصْرِ فَيُصَلِّيهِمَا جَمِيعًا وَإِذَا ارْتَحَلَ بَعْدَ زَيْغِ الشَّمْسِ صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا ثُمَّ سَارَ وَكَانَ إِذَا ارْتَحَلَ قَبْلَ الْمَغْرِبِ أَخَّرَ الْمَغْرِبَ حَتَّى يُصَلِّيَهَا مَعَ الْعِشَاءِ وَإِذَا ارْتَحَلَ بَعْدَ الْمَغْرِبِ عَجَّلَ الْعِشَاءَ فَصَلاَّهَا مَعَ الْمَغْرِب\n«Расулуллоҳ (с.а.в.) қачон қуёш майл қилишидан аввал юрадиган бўлсалар, пешинни кечиктирар, ҳатто асрга уни жамълаб икковини биргаликда ўқир эдилар. Агар қуёш заволидан олдин йўлга тушсалар, пешин ва асрни биргаликда ўқиб олар, сўнг йўлга отланардилар. Агар шомдан олдин йўлга тушсалар, унда шомни кечиктириб, уни хуфтон билан биргаликда ўқирдилар. Агар шомдан кейин йўлга тушадиган бўлсалар, хуфтонни шошилтирар, сўнг уни шом билан бирга ўқиб олардилар» (Абу Довуд, 1/1222).\nГарчи мазкур ҳадисни ХХ асрга келиб Албоний саҳиҳ деган бўлса-да, бироқ у ўта заиф ҳадис бўлиб, унга Имом Абу Довуд (р.ҳ.)нинг ўзи ҳам ишора қилган. Мазкур ҳадис остида Имом Абу Довуд (р.ҳ.): «Лам йарви ҳаза-л-ҳадиса илла Қутайбату ваҳдаҳу» («Бу ҳадисни фақатгина Қутайбанинг ўзигина ривоят қилган») деган. Бу ибора ҳадиснинг заиф эканига ишорадир. Шавконий «Найл ал-атвор»да айтишига қараганда, Абу Довуд (р.ҳ.) ҳатто бу ҳадисни мункар – инкор қилинган, «жамъи тақдим» борасида ҳадис қоим эмас, деган (Шавконий. Найл ал-атвор. 6-жуз. – Риёз: Дор Ибн ал-Жавзий, 1427. – Б. 194-195).\nМазкур ривоятларни Табароний (11/11525), Дорақутний (2/1481), ва Байҳақий (3/5317), Аҳмад (5/22147) каби муҳаддислар ҳам ривоят қилган бўлиб, Имом Байҳақий (р.ҳ.) ва Аҳмад (р.ҳ.) ҳам уни фақат Қутайба ривоят қилганини зикр қилган. Имом Термизий (1/551) эса ушбу ҳадисни барча тариқлардан тахриж қила туриб, «ҳасани ғариб», деб тилга олган. Имом Ҳоким (р.ҳ.) ҳадисларга нисбатан мутасоҳиллиги билан машҳур. Яъни, ҳадисларни саҳиҳ ва заифга ажратишда шафқат кўзи билан қараб, иложи борича ҳадисларни заиф дейиш ўрнига саҳиҳ деб сифатлашга бор имкониятларини ишга солган муҳаддис ҳисобланади. Ҳатто мана шу зот – Имом Ҳоким (р.ҳ.) ҳам мазкур ҳадисни мавзуъ деган, Хатиб Бағдодий (р.ҳ.) эса мункар ал-ҳадис – инкор қилинган ҳадис, деган (Қаранг: Ибн Абдулҳодий. Ал-Муҳаррар фи-л-ҳадис. – Байрут: Дор ал-Ато, 2004. – Б. 159). Хуллас, муҳаддис Ҳоким ан-Найсобурий (р.ҳ.) «Маърифату улум ал-ҳадис» асарида мазкур ҳадисни ривоят қилар экан, ушбу ҳадисни шозз ва мавзуъ, деб Имом Бухорий (р.ҳ.)нинг: «Баъзи заиф ровийлар Қутайбага нисбатан ҳадисларни киритиб юборганлар» деган маънодаги сўзини келтирган (Ҳоким ан-Найсобурий. Маърифату улум ал-ҳадис. – Байрут: Дор ал-кутуб ал-илмия, 1977. – Б. 119-120). Яъни, муҳаддислар султони Имом Бухорий (р.ҳ.) айтишича, Қутайба ўзи сиқа – ишончли ровий бўлса-да, бироқ, бошқалар заиф ҳадисларни унга нисбат қилиб юборган экан. Демак, муҳаддислар султони Имом Бухорий (р.ҳ.) «жамъи тақдим»ни инкор қилган. «Саҳиҳи Бухорий»да унинг бобларга қўйган сарлавҳаларидан ҳам буни билиш мумкин (Муҳаммад Юсуф ал-Баннурий. Маориф ас-сунан. 2-жуз. – Покистон: Каротши, 1413. – Б. 161).\nХуллас, Қутайба орқали Муоз ибн Жабал (р.а.)дан қилинган ривоят борасида беш хил фикр бўлиб, Ибн Ҳиббон (р.ҳ.) уни маҳфузи саҳиҳ деган бўлса-да, бироқ, бошқа муҳаддислар унга гап-сўз қилганлар. Жумладан, бу ҳадисни Имом Термизий (р.ҳ.) ҳасани ғариб, Абу Довуд (р.ҳ.) мункар, Ибн Ҳазм (р.ҳ.) мунқатеъ ва ҳатто Ҳоким ан-Найсобурий мавзуъ деб белгилаганлар (Халил Аҳмад Саҳорнафурий. Базл ал-мажҳуд. 6-жуз. – Байрут: Дор ал-кутуб ал-илмия, 1973. – Б. 308; Шабир Аҳмад ал-Усмоний. Фатҳ ал-мулҳим. 4-жуз. – Байрут: Дор эҳё турос ал-арабий, 2006. – Б. 425).\nТаъкидлаш керакки, Қутайба (р.ҳ.) орқали Муоз ибн Жабал (р.а.)дан қилинган ривоятдан бошқаларда «жамъи тақдим» келтирилган эмас!\nНамозларни жамъ қилиб ўқилганида уларнинг ўрталарида нафл, суннат ва бошқа амаллар қилинмаслиги барча мазҳаб аҳллари томонидан таъкидланган. Бироқ, улардан олдин ва жамъ қилиб адо қилинганидан сўнг суннат намозлари ўқилиши манбаларда таъкидланган. Бу ҳақида «Сафарда суннат намози ўқиш ҳақида мулоҳазалар» номли мақолада батафсил сўз юритилган.\nХуллас, фиқҳий манбаларда келишича, пешин билан асрни бирга қўшиб, жамъ қилиб ўқилганида, пешиндан олдин унинг тўрт ракъат суннати ўқилади, сўнг пешин фарзи ва аср фарзи ўқилади. Асрдан сўнг нафл ўқиш макруҳ бўлгани боис пешиннинг ортидаги суннати ўқилмай қолаверади. Шом билан хуфтонни бирга қўшиб, жамъ қилиб ўқилганида эса шомнинг суннатини шомнинг фарзи ва хуфтоннинг фарзи ўқилганидан сўнг аввал шомнинг суннати, сўнг хуфтоннинг суннати, кейин витр ўқиб олинади (Қаранг: Мавлоно Алий ул-қори. Шарҳ ал-Маслак ал-мутақассит. –Истанбул: Кубро, 1288. – Б. 114; Ибн Обидин. Радд ул-муҳтор. 3-жилд. –Байрут: Дор ал-кутуб ал-илмия, 2003. – Б. 525; Ибн Обидин. Минҳат ул-холиқ ҳошияту Баҳр ар-ройиқ. –Миср: Илмия, (йили кўрсатилмаган). – Б. 366; Зафар Аҳмад ал-Усмоний ат-Таҳонавий. Эъло ус-сунан. 7-жилд. –Байрут: Дор ал-фикр. 2001. – Б. 3101).\nҲаж мавсумида арафа куни Арафотда пешин билан асрни, Муздалифада шом билан хуфтонни бирга қўшиб, жамъ қилиб ўқилганида суннатларни бу тарзда ўқилишига аҳамият берилиши мақбулдир.\nЮқоридагилардан маълум бўлдики, «жамъи тақдим» саҳиҳ ривоят билан собит бўлмаган, «жамъи тақдим»нинг борлигига Имом Бухорий (р.ҳ.) ҳам ишонган эмас. «Жамъи таъхир» эса ҳанафийлар айтганидек «жамъи суварий» бўлиши мумкин. Боз устига, «жамъи таъхир»нинг қатъий ҳукмдаги ояти карималарнинг ва зонний ҳадиси шарифларнинг маълумотларига аниқ зидлиги мавжуд. Намозларни жамълаш ҳақидаги ҳадисларни ҳанафийлардек «жамъи суварий» экан, деб тушинилса, Аллоҳ таолонинг вақтлари муайян қилинган ва белгиланган беш вақт намоз ҳақидаги оятларига мувофиқ келади ва ҳар бир намоз ўз вақтида ўқилган бўлади.\nСафар ёки бошқа узрлар билан намозларни жамъ қилиб ўқилганда, Аллоҳ наздида, ҳанафийлар фикрича, вақтида ўқилмагани боис гуноҳкор бўлиш мумкин ёки бошқалар фикрича, намозлар зиммадан соқит бўлиши ҳам мумкин, яъни шубҳали. Агар ҳар бир намоз ўз вақтида ўқилса, намозлар зиммадан соқит бўлиши аниқ, ўз вақтида ўқилгани учун гуноҳ эмас, савобга эга бўлинади, яъни бешубҳа. Шубҳали ишни қилгандан кўра бешубҳа ишни қилган яхшироқ. Зотан, Расулуллоҳ (с.а.в.) марҳамат қилганлар:\nمَا رَأَيْتُ شَيْئًا أَهْوَنَ مِنْ الْوَرَعِ دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُك\n«Парҳез (тақво)дан ҳам кўра яхшироқ нарсани кўрмадим! Шубҳали ишни тарк қилиб, сени шубҳага солмайдиганини қил!» (Бухорий, 3/2051; Термизий, 4/2518; Насоий, 3/5220; Доримий, 1/167; Ибн Ҳиббон, 2/722; Ҳоким, 1/166; Аҳмад, 1/1723; Байҳақий, 5/10601)\nАллоҳ таоло фарз қилган ибодатларга муҳаббат ва ихлос натижасида Аллоҳ таоло олдида қурбат ҳосил қилинади. Бу муҳаббат ва ихлос эса фарз қилинган ҳар бир намозни ўз вақтида ўқиш билан билинади!\nАввалги Масжид ҳисобчилари учун ҳудудлар бўйлаб йиғилиш ташкил этилди\nКейинги Ислом дини – экстремизмга қарши


“Фарзанд – инсон ҳаётининг гулидир”, деб бежиз айтилмайди. Зеро, ҳар бир инсон ҳаётида фарзандли бўлиш, чақалоғини бағрига босиб, унинг кулгуси-ю, беозор ҳаракатларидан ҳузурланиш катта бахт санаб яшайди. Лекин баъзан турмушда адашиб ёки алданиб қолган қизлар ўзлари дунёга келтирган мурғак фарзандидан қутулиш чорасини излаб қолишади…\nФарғона вилоятининг Ўзбекистон тумани Тиббиёт бирлашмаси туғруқхона комплексида хизмат қилувчи Р.Қ. ва А.И.лар ана шундай қисматдаги фуқаронинг ҳолатидан “унумли” фойдаланиб, мўмай даромад олишни кўзлаб қолдилар.\n2019 йил 27 март куни туман Тиббиёт бирлашмаси туғруқхона комплекси ходималари – Ўзбекистон туманидаги “Эски Яйпан” МФЙда истиқомат қилувчи Р.Қ. ва “Кичик Тагоб” МФЙда истиқомат қилувчи А.И.лар ўзаро олдиндан жиноий тил бириктирган ҳолда туғруқхонада фарзандли бўлган Т.Н.нинг турмушга чиқмай, никоҳсиз фарзанд кўрганлиги, шарманда бўлишдан қўрқиб, фарзандини уйига олиб кетишни хоҳламаётганлигидан хабар топишади.\nШундан сўнг “тадбиркор шифокор” Р.Қ. дарҳол Т.Н.нинг онаси билан гаплашиб, унга бир неча йилдан буён фарзандли бўлмай юрган қариндоши борлигини, чақалоқни ўша қариндошига беришини айтиб алдаб, уларнинг розилигини олади. У ўз шериги А.И. билан тил бириктириб, Т.Н.га туғруқхонадан чиқишга рухсат берилгач, ўз хизмат мавқеидан фойдаланган ҳолда чақалоқни олиб қолиб, уни сотиб бойлик орттириш ҳақида режа тузишади.\nИқтисодий жиноятларга қарши курашиш Департаментининг Қўқон шаҳар бўлими ва ДХХ Фарғона вилоят бошқармаси ходимлари томонидан ўтказилган тезкор тадбир давомида Р.Қ. ўзининг жиноий шериги А.И. билан бирга Ўзбекистон тумани Тиббиёт бирлашмасига қарашли туғруқхона комплексида янги туғилган чақалоқни ўз танишлари М.Р.га 500 АҚШ доллари эвазига сотаётган вақтда ушланди. Р.Қ.дан кимёвий ишлов берилган 500 АҚШ доллари миқдоридаги пуллар ашёвий далил тариқасида олинди.\nҲозирда мазкур жиноий иш бўйича суриштирув ишлари олиб борилмоқда.\nМ.МАДРАҲИМОВ, Фарғона вилоят ИИБ ҳузуридаги Тергов бошқармаси катта терговчиси, майор.\nPrevious “Очиқ эшиклар куни” ўтказилди\nNext «Мустанг» дўконидаги ўғирлик


Меҳмонга икром кўрсатиш | ukkosha.shosh.uz\nБош саҳифа » Байт » Меҳмонга икром кўрсатиш\nХанда рўйи меҳмонро гул ба жайб афшонданаст,\nТангхулқий кафш пеши пойи меҳмон монданаст.\nТаржимаси: Меҳмонга кулган (табассумли) юз билан боқиш, қучоғига гул сочишдир. Хулқи танглик меҳмон оёғи олдига кавуш қўйишдир.\nМеҳмонни табассум, очиқ чеҳра билан илиқ қарши олиш гўё унинг оёғи остига гулдан пояндоз ташлаб кутиб олиш билан баробардир. Меҳмон ҳузурида тор феълли бўлиш эса гўё унинг олдига кавушини тўғирлаб қўйиб, “кетаверасиз” дейишга ўхшайди.\nСўфий Аллоҳёр раҳимаҳуллоҳ ҳам меҳмонни кулиб қарши олиш ҳақида жуда гўзал сўз айтганлар:\nКулуб меҳмон қошиға чиқғин эй қул,\nШажар мевадин олдин кўрсатур гул.\nЯъни,”Эй банда, меҳмон олдига кулиб чиқ. Кўрмайсанми, дарахт ҳам мевадан олдин гулини кўрсатади. Дарахт мева тугишдан олдин гуллаб эгасини хурсанд қилади. Сен ҳам меҳмон келганда дастурхонга нозу неъматлар олиб чиқишингдан олдин юзингда гулдек табассуминг бўлсин”.\nАввалги: Комиллик жаннатга етаклар\nКейинги: Ибодат борасида шайтоннинг ҳийласи


Қизиқарли дунё. Жирканч таомлар музейи қаерда жойлашган. - Qiziqarli foydali malumotlar\n2018 йил 31 октябрда швед Малме шахрида жирканч таомлар мезейи очилди. Бу ҳозирда яккаю ягона жирканч таом музейи ҳисобланади. Уни музей эмас, балки кўргазма деб атаса ҳам бўлади. Бу кўргазма фақатгина 3 ой давомида ишлайди ҳалос.\nСэмюэл Вест бу ноодатий музей бошчисини айтишича, экспанатлар ўрнига таомлар бўлади. Бу таомларни таътиб кўришга ҳамма ҳам таваккал қилмаса керак дейди. Кўпчилик инсонларни бу таомлар иштахасини бўғиши аниқ. Самюэль Вест бу инсонларни таомларга бўлган муносабатини яхшилайди ва шукур қилишни ўрганади дейди. Улар дунёда етишмаётган нарсаларга эътибор қаратишади деб очилган музей.\nЭкспонатлар бу кўргазмада хақиқий бўлади, шунга меҳмонлар нафақат бу таомларни кўриб баҳо беришади балки таътиб кўриш имкониятига ҳам эга бўлишади. Музей сайтида айтиладики “Бирга овқатланиш – бегоналарни дўстларга айлантиришнинг энг яхши усули” деб.\nТаомлар маҳсус медицна колбаларида жойлаштирилган, нафақат уни ташқи кўринишини балким хидини ҳам сақлаб қолиш учун. Катталар кириш билети 20 евро, болалар эса текин киритилади.\nКўргазма меҳмонларга таомларни таътиб кўриш имконияти берилади. Бошлиқлар дунё ошхонасини ўрганишиб 80 яқин турини музейга қўйишган. Бу эса турли давлатларни таомини баҳолашга ҳам ўзи ўзидан имкон беради. Таомлар алмаштирилиб туради, шунинг учун сифати кафолатланган.\nКофе севувчиларга эса ба ичимликни турларини таклиф қилишади. Дунёни ярми темир моддасини етишмаслигидан азият чекади. Африкада бу муаммо Молане Гусеницдан темир моддасини топишади, оқсил ва ёғга тўйиган.\nБаҳоловчилар европа касу марцу сирини таъмини татиб баҳо бериш имкониятига эга бўладилар.\nНазад Предыдущая запись: Qiziqarli faktlar arktika okeani haqida\nДалее Следующая запись: Qiziqarli dunyo. Jirkanch taomlar muzeyi qaerda joylashgan.


ТОШКЕНТ, 29 сен — Sputnik. “Ростов” ҳужумчиси, ўзбекистонлик футболчи Элдор Шомуродов фаолиятини А Серия клубида давом эттириши мумкин. Бу ҳақда журналист Жанлуижи Лонгари ўзининг Twitter саҳифасида маълум қилди.\nЖурналистнинг маълумотларига кўра, ўзбекистонлик футболчига “Женоа” клуби қизиқиш билдирмоқда. Клублар ўртасида келишув деярли эришилган. Трансфер нархи 8 миллион еврони ташкил этиши мумкин.\nШомуродов 2017 йилнинг ёзидан бери “Ростов” шарафини ҳимоя қилади. Ўтган мавсумда РПЛда 11 тага муаллифлик қилди.\nОсиё чемпионлар лигасининг чорак финалида “шерлар”га Эроннинг “Персеполис” клуби рақиблик қилади. Баҳс 30 сентябрь куни Қатарда бўлиб ўтади.\nТОШКЕНТ, 28 сен — Sputnik. Қатар пойтахти Доҳа шаҳрида Осиё чемпионлар лигаси Ғарб минтақаси чорак финал босқичига қуръа ташлаш маросими бўлиб ўтди.\nУнда Тошкентнинг “Пахтакор” клуби ўзининг рақибини билиб олди. “Шерлар”га Эроннинг “Персеполис” клуби рақиблик қилади.\n“Пахтакор”нинг “Персеполис”га қарши баҳси 30 сентябрь куни “Жассим бин Ҳамад” стадионида бўлиб ўтади. Ўйинни Тошкент вақти билан соат 22:45 да Sport TV телеканалида томоша қилиш мумкин.\nЭслатиб ўтамиз, “Пахтакор” клуби Осиё чемпионлар лигасининг нимчорак финалида Эроннинг “Истиқлол” клубини таслим этиб, 11 йиллик танаффусдан кейин турнир чорак финалига йўлланма олгани хабар қилинган эди.


19 апрель, 12:09\n“Манчестер Юнайтед”ни бошқараётган Ральф Рангникка шогирдларининг “Норвич”дан иккита тўп ўтказиб юборгани ёқмади. Учрашувдан кейин германиялик мутахассис ҳимоячиларни танқид қилди.\n- Агар ўтказилган иккала голга эътибор қаратсангиз, айниқса биринчисида, тўп ён чизиқни олдида эди, лекин футболчиларимизга жисмоний тайёргарлик панд берди. Рақиб билан тўқнашув юз берганда сал шиддатлилоқ ва кучлироқ ҳаракат қилиш керак.\nЖуда осон гол ўтказдик ва биз ана шундай тўп қўйиб юбораётган лигадаги ягона жамоамиз. Ҳимояланганда ақлни ишлатиш керак. Бизникилар икки рақибга қарши уч киши ёки тўрт киши ўйнаганда ҳам улар учта уринишда иккита гол уриб кетяпти.\nОчиғини айтсам, “Норвич” анча аввал гол уриши мумкин эди. Мен ўйиндан умуман қониққаним йўқ, - деди Ральф Рангник.


Qalampir.uz - Умид Аҳмаджонов: “Президент инсонларни афв этмоқда, биз ҳам адашган футболчиларга имкон берамиз”\n13:51, 13.06.2018 Спорт\nЎзбекистон футбол ассоциацияси ўзи четлатилган беш нафар футболчига қайта имкон берилишини айтганди.\nАввалроқ, Ўзбекистон футбол ассоциацияси ўзи четлатган беш нафар футболчига қайта имкон бериши тўғрисида хабар берган эдик.\nЎзбекистон Миллий олимпия қўмитаси ва ЎФА биринчи вице-президенти Умид Аҳмаджонов юқоридаги жараён бўйича ўз фикрлари билан ўртоқлашди.\n“Ҳаётда ҳамма хато қилади, буни тушуниш мумкин. Аммо, битта хатони икки бор қайталашни тушуниб бўлмайди. Футболдан четлаштирилган йигитлар ҳали анча ёш. Улар хато йўлга кирганини тушуниб етди. Мамлакатимиз Президенти билмай айб иш қилаётган минглаб инсонларни афв этаётган бир вақтларида, биз ҳам тушуниб-тушунмай нотўғри ишга қўл урган футболчиларга яна бир бор имкон беришимиз керак. Энди улар ғирромлик нима эканини яхши тушунади. Буёғига улардан ўзини спортга баҳшида этиб, юқори чўққилар сари интилиш талаб этилади”, деди Умид Аҳмаджонов.\n“Йиллар давомида ўсмирларимиз қўлга киритиб келган ютуқларга шубҳа билан қарашимизнинг ўзиёқ уят. Биз нафақат болалар футболини, балки ўзимизни алдаб келганмиз. Бизда болалардан натижа талаб қилинмайди, биз катта футболдан натижа кутамиз. Болалар спортини эса софлигича қолдириш тарафдоримиз. Ўз навбатида мана шу софликка раҳна соладиган инсонларга орамизда жой йўқ”, деб фикр билдирди ЎФА биринчи вице-президенти.\n“Ҳали ҳам кеч эмас, ҳаммасини қайтадан, тўғри йўлда бошлаш учун вақтимиз ҳам, имкониятимиз ҳам етарли. Бир неча ойлар давомида севимли касбидан узоқда бўлган футболчилар, қолганларга ўрнак бўлсин. Зеро, кейинги айбдорлар кечирилмаслиги ҳам мумкин. Қайтадан имконият берилаётганлардан эса фақат ва фақат юқори марраларни умид қилиб қоламиз. Энди уларда ўзларини кўрсатиш учун имконият бўлади”, дея фикрини якунлаган Аҳмаджонов МОҚ Матбуот хизматига берган интервьюсида.


Яҳудийлар Ғарбий соҳилдан кетмайди\n29 ноябр 2021, Тошкент вақти: 22:26\nИсроил бош вазири Биньямин Нетаняху яхудийларни Иордан дарёси ғарбий соҳилидан ҳеч қачон чиқармаяжагини билдирди.\nНетаняху бу ҳақда якшанба куни ҳукумат мажлисида гапирди. Исроил бош вазирининг ушбу баёноти Вашингтон талабига зиддир.\nҚўшма Штатлар Исроилни ғарбий соҳилда келгинди яҳудийлар учун уйлар қуриш ишларини тўхтатишни талаб этиб келади.\nАйни пайтда Фаластиннинг "Фатх" ҳаракати ўз қурултойида ҳаркатнинг янги низомини мақуллади. Унда. жумладан, яҳудий келгиндилари Ғарбий соҳилни тарк этишлари ва фаластинлик қочқинларнинг у ерга қайтишлари учун йўл очилиши лозимлиги таъкидланган.


ШУҲРАТ ХЎЖАНОВ: “ИНСОН БАЖАРАЁТГАН ИШИДАН ЗАВҚЛАНИШИ КЕРАК...” » Бой бўлишни истаганлар учун\nbiznestrener.uz » Тадбиркорлик фаолияти » ШУҲРАТ ХЎЖАНОВ: “ИНСОН БАЖАРАЁТГАН ИШИДАН ЗАВҚЛАНИШИ КЕРАК...”\nВақти: 24-01-2014, 20:27\nДавр тамаддуни ривожлангани сари инсоннинг эҳтиёжлари ҳам кўпайиб бормоқда. Бир пайтлари похол тўшама, бўйра, кейинчалик кўрпачаларда чордона қуриб ўтирганларнинг, шундоқ ер ёки полга оддий тўшама тўшаб ухлаган кишиларнинг бугунги авлодлари ҳар томонлама қулай, юмшоқ, чиройли, бежирим мебелларда овқатланиш, дам олиш ва ухлаш имкониятига эгадирлар. Юқорида келтирганимиздек, яхши яшаш истагидаги кишилар талабани қондириш учун мебелсоз усталарнинг ҳам қўли қўлига тегмаяпти. Улар ўз мижозларини янада рағбатлантириш, кўнглидан жой олиш ва уларни мамнун қилиш учун изланишдан тўхташмаяпти. Бу эса мебел бозорида ижобий маънодаги рақобат, ранг-баранглик, профессионаллик ва албатта сифатли маҳсулот ишлаб чиқаришга ҳаракатни ривожлантиради. Мебел бозорининг ўзига хос талаблари ва шартлари мавжуд. Унга кўра, бу соҳада фаолият кўрсатувчилар харидоргир маҳсулотлар ишлаб чиқаришлари, истеъмолчининг хоҳиш-истаги, диди нечоғли эканини ҳис қила олишлари ва бозордаги ўзгаришлардан воқиф бўлиб туришлари керак. Нега деганда, бу йўналишда фаолият кўрсатадиганлар, ҳар хил янгиликлар билан истеъмолчиларни ром этишни мўлжаллаганлар кўп. Харидор эса ҳамиша энг яхшисига талпинади. Юртимиз мебел бозорида ўзига хос услуби, сифатли уй-рўзғор жиҳозлари билан танилган "Divani. Uz” бренди остида фаолият кўрсаётган "IDEA mebel” компанияси директори Шуҳрат Абдусаматович Хўжанов мебел бозорининг ўзига хос ёзилмаган қонунларини пухта ўзлаштирган тадбиркорлардан. У киши билан "Divani. uz” мебел дўконида суҳбат уюштирдик. Бир-биридан чиройли, бир-биридан бежирим юмшоқ, ошхона ва офис мебелларини кўздан кечира туриб тадбиркорни саволга тутаман:\nШуҳрат ака, сизда айрим тадбиркорларда, умуман айни пайтда одамларда камёб бўлиб бораётган самимиятни илғадим...\nРаҳмат... Менимча, ҳунарим, ишим ва мижозларимга самимият билан муносабатда бўлганим учун ҳам озми-кўпми муваффақият қозондим ва шу сабабданбугун сиз мени йўқладингиз...\nАлбатта. Ана шу самимият сизни ҳеч қачон тарк этмаслигини тилаб, суҳбатимизни бошласак. Болалик хотираларингиз билан ўртоқлашсангиз...\nБолалигим ҳақида нима десам экан... Шу оддий, ҳамма қатори бола бўлганман. Отам Абдусамат Хўжанов олим, профессор, узоқ йиллар институтларда араб тилидан дарс берганлар. Уларнинг ҳунарлари, энди ҳозирги замон тили билан айтганда хоббилари деймизми, устачилик эди. Менга ҳам отамдан ўтганми, билмадим, кичкиналигимда нуқул бир нарсалар ясаб юрардим. Ўзи юрадиган ғилдиракли машина-ўйинчоқлар, самолётчалар ясардим. Болалигимда машина, трактор, самолёт, умуман техника воситаларини совға қилишса дарров бузиб, ичини очиб кўрардим. (Кулади) Ён қўшнимиз кузатиб юрган экан чоғи, бир куни отамга "Шу ўғлингизни техника соҳасидаги ўқишда ўқитинг, ихтирочи чиқади бундан” деган экан. Уйимизда отамнинг жуда кўп китоблари бор, болалигимда ўша китобларнинг ҳаммасини ўқиб чиққандим. Бизни "мана шу китобни ўқийсан” деб биров мажбурламасди, шунчаки, ўзимда қизиқиш, иштиёқ бор эди китоб ўқишга. Олтинчи синфдалигимда ўнинчи синфларнинг "Физика” дарслигини ўқигим келиб қолди. Қўшнимиз мактабда физикадан дарс берардилар. Бир куни олдиларига чиқиб, ўнинчи синф дарсликларини сўрагандим, "ҳали кичкинасан-ку, уни ўқиб тушунолмайсан” дегандилар. Оёқ тираб турволганимдан кейин дарсликни бериб юбордилар. Ишонсангиз, ўқиб чиқиб, тушунганларимни ўқитувчи қўшнимизга гапириб ҳам берганман. Хуллас, болалигимда жуда қизиқувчан бўлганман-да...\nТадбиркорлик фаолиятига киришиш фикри қачон ва қандай сабаб билан уйғонди?\nМактабни тугатганимдан сўнг ҳарбий хизматга кетдим. У пайтлари хорижий давлатларга аскарликка олиб кетиларди. Хизматдан қайтганимдан кейин мебел таъмирлаш устахонасига ишга кирдим. Собиқ шўро даврида ҳозиргидек сифатли, бежирим мебеллар қаерда дейсиз? Оддий ватин ё хашак солиб қопланган диванлар бўларди. Уйма-уй юриб таъмирталаб бўлиб қолган мебел жиҳозларини тузатардик. Ўша пайтлари хаёлимга эски мебеллардан андоза олиб янгиларини ясаш, мебелларга ўзимнинг тасаввуримни сингдириш фикри пайдо бўлган. У кезларда тадбиркорлик, меҳнатга рағбат йўқ эди. Бунақа нарсаларни ўйлашнинг ўзи хаёлга келмасди. Уйда бир-икки нарса ясаб сотганинг кимнидир қулоғига етиб борса... Ҳар хил мебел жиҳозлари, майда-чуйда уй-рўзғор буюмларини ясаб, "комиссионний магазин” деган дўконлар бўларди - ўшаларга битта-иккита тарқатардим. 1991 йили давлатимиз мустақиллиги эълон қилинди ва шу йилдан бошлаб тадбиркорларга катта аҳамият қаратила бошланди. Ўшанда биринчилардан бўлиб фаолиятимни қонунийлаштирганман. Дастлаб уйда эски мебелларни таъмирлаш билан бирга, янги фасон ва дизайнларда мебеллар ишлаб чиқара бошладим. Шундай қилиб, мебелсозлик соҳасида 1986 йилдан бери фаолият кўрсатаман. "IDEA mebel” фирмаси ва "Divani. Uz” мебел дўконини ташкил этганимизга эса тўрт йил бўляпти.\nМебелларингиз сифати ва кўриниши кўзни қувонтиради. Сиз раҳбарлик қилаётган фирма маҳсулотлари хориж маҳсулотларидан фарқ қилмайди...\nҲа, аслида ҳам шундай. Мен интернет сайтларида ўтириб, хориж мебел саноати маҳсулотлари билан танишаман. Деярли ҳар битта эътиборимни тортган мебел жиҳозини тасаввуримга келтириб, суратини чизаман. Жойи келганда хорижда харидорбоп ҳисобланган мебел жиҳозларини ўзимизнинг шароитда янада қулайроқ, чиройлироқ ва арзонроқ чиқаришни мўлжаллайман. Ўзбегимиз жуда тежамкор, узоқни ўйлайдиган эл. Битта жиҳоздан ҳар хил ҳолатда ва узоқ йиллар фойдаланишни истайди. Биз эса харидорларнинг диди, хоҳиши ва албатта чўнтаги билан ҳисоблашиб иш кўришимиз керак...\nТадбиркорликда муваффақият қозонишнинг сири нимада дейсиз?\nНафақат тадбиркорликда, умуман ҳар қандай касб ё ҳунарда муваффақият қозонишнинг сири аввало тўғрилик, ростгўйлик ва албатта самимиятда! Қолаверса, инсон ўзи бажараётган ишидан завқланиши керак. Ўз ишини яхши кўриши керак. Ишига пул топиш воситаси деб қарамай, чин дилдан меҳрини бериб бажариши керак. Пулга қизиқиб, унинг ортидан чопиш яхши самара бермайди. Ўз ишини яхши кўрган, вазифасини аъло даражада бажарган киши ҳеч қачон кам бўлмайди ва қуруқ қолмайди. Ўз ишига қунт ва муҳаббат билан ёндашиш керак. Ана шунда ҳам ўзига, ҳам атрофдагиларга нафи тегади. Айримлар бундоқ атрофига қарайди-да, савдо, тикувчилик, овқатланиш мажмуаси ё қандайдир ишлаб чақариш, умуман тадбиркорликнинг бирор-бир тури билан шуғулланаётган, турмуши яхши, ўзига тўқ яшайдиган одамни кўрса, бўлди, "фалончи қилган ишни мен ҳам қиламан-ку” деб қарз-ҳавола қилиб ўша ишни бошлайди. Худо ўнглаб иши юришиб кетса-ку, майли, аммо акси бўлса, қанча қийинчилик, машаққат кўради. Инсон ўзи севган, ўзи тушунган, ўзи хабардор бўлган иш билан машғул бўлиши керак. Масалан, тикувчи бўлса, мижозлари кўп, тиккан кийимларидан истеъмолчилар мамнунми, унда ёнига уч-тўрт шогирд олиб, ҳам бошқаларга ҳунар ўргатиб, ҳам ишини кенгайтириши керак. Уста-дурадгор, ошпаз, қассоб ҳам, умуман тадбиркорликнинг бирор йўналиши билан шуғулланишни истаган киши шу қоидани унутмаслиги шарт деб ўйлайман.\nҲамиша ёнингизда туриб далда берадиган, маслаҳатчингиз, баъзан танқидлари, баъзан маънавий рағбат бериш билан сизни катта ишларга бошлайдиган яқин кишингиз?\nАлбатта отам! Отам менинг тадбиркорлик фаолиятимдаги устозим, маслаҳатгўйим. Қолаверса, оилам, барча яқинларимнинг ишим тўғрисидаги фикри мен учун аҳамиятли ҳисобланади.\nДейлик, сизни бирор ерга таклиф қилишди. Борган жойингизда эса компаниянгиз томонидан ишлаб чиқарилган мебеллар билан ясатилган хонага кирдингиз. Шундай пайтда кўнглингиздан қандай ҳислар кечади?\nБундай ҳолатларга кўп тушганман. Лекин кечинмаларимни ифода этолмайман. Биласизми, мана шу кўриб турганингиз мебел жиҳозларининг ҳаммасининг андозасини ўзим чизганман. Иш жараёнида бошидан охиригача ўзим тураман. "Мен директорман, бор, билганларингни қил, мебел чиқарсанглар бўлди” деб ўтириш менга хос эмас. Мебел ясовчи цехга бориб коржомаларни кияман-у, уста ишчиларим билан баб-баравар ишлайман. Тикув цехимизга ўтиб тикувчиларнинг ишини кузатаман, маслаҳатимни бераман, фикримни айтаман. Хуллас, ҳар бир маҳсулот гўёки фарзандимдек азиз менга.\nҲақиқий маънодаги ижодкор-тадбиркор экансиз-да.\nҲа, аслида ҳар бир касб эгаси ижодкор бўлиши керак. Менинг ижодим – мана шу мебеллар. Ўз меҳнатим самарасини кўрганимда, албатта хурсанд бўламан.\nАввало, тинчлик, хотиржамлик ва соғлик бўлсин. Чунки бу уч нарса бор жойда барака бўлади. Биз тадбиркорлар эса харидорларимизнинг дидига мос маҳсулотларни ишлаб чиқаришдан тўхтамайлик. Режаларга келсак, фирмамиз фаолиятини кенгайтириш, хориж мебел маҳсулотларини ўзимизда ишлаб чиқариш, вилоятларда дилерлик шахобчаларимизни очиш ва такомиллаштиришни кўзда тутганмиз.\nХайрли ишларингизга омад ва зафарлар ёр бўлсин. Мазмунли суҳбатингиз учун ташаккур.\nУмид АЗИЗ суҳбатлашди.


Ҳафта дайжести: ИШИДнинг мағлубияти, можароли ўтган “Оскар”, янгиланаётган АҚШ ва бошқа хабарлар талқини\n20:57 / 04.03.2017\nЎтган ҳафта мобайнида халқаро ҳаётда муҳим воқеалар содир бўлди. Ана шу хабарларнинг энг муҳим ва қизиқарлилари ҳафталик дайжестда.\nАҚШ етакчиси Дональд Трамп губернаторларнинг ҳар йиллик базмида президентлигининг биринчи тўрт ҳафтаси жуда қувноқ ўтганини маълум қилди.\nЕИ Кенгаши иттифоқнинг учинчи мамлакатлар билан визасиз тартибни вақтинча тўхтатиш механизмини ҳамда Грузияга визасиз тартибни жорий қилиш қарорини қабул қилди. Орадан маълумбир вақт ўтиб, аниқроғи 1 март куни украиналиклар ҳам ЕИга визасиз кира олишадиган бўлди.\nЯқинда GM Uzbekistan компанияси Украинада Ravon брендининг моделлар қаторини кўпайтиргани ва R4 моделини серияли ишлаб чиқиш йўлга қўйганини эълон қилган эди. Энди янги арзон тоифадаги седан Украинада ҳам сотилиши маълум бўлди.\nРоссия президенти Владимир Путин Бишкекка ташриф билан келди. Музокаралар давомида Россия президенти Кант базасини Қирғизистонга Россия ёрдами керак бўлмайдиган бўлса, ёпишга тайёр эканлигини маълум қилди. Бундан ташқари, Путин Россия-Қирғизистон музокаралари якуни бўйича ушбу мамлакатга бюджетни барқарорлаштириш учун грантларнинг умумий миқдори 225 миллион долларни ташкил этганини хабар берди.\nРоссия ташқи ишлар вазири ўринбосари Сергей Рябков Россия ва АҚШ президентлари Владимир Путин ҳамда Дональд Трампнинг учрашувига тайёргарлик кўриш бошланганини маълум қилди.\nЎтган ҳафта давомида Россиянинг Хабаровск аэропортида Ўзбекистон фуқароларининг багаж ва қўл юкларидан 124 кг ноқонуний равишда олиб кирилган маҳсулотлар топилди.Ўзбекистонликлар кўп ҳолларда майиз, ёнғоқ, олма, шафтоли ва қуруқ меваларни олиб киришга уринишмоқда.\nАҚШ президенти Дональд Трамп собиқ президент Барак Обаманинг "Тоза сув тўғрисида"ги қонунини бекор қилиш фармонига имзо чекди. Мазкур қонун нафақат республикачилар, балки Америка қишлоқ хўжалиги вакиллари томонидан бир неча йиллар давомида кескин танқид қилинади.\n1 март кунидан бошлаб Қирғизистон Миллий банки янгиланган банкноталарни муомалага киритди. ҚР Миллий банки сайтида таъкидланишича, бу тўртинчи серия банкноталаридир. Улар классик усулда ишланган аниқ тасвирланган портретга эга.\nПокистон пойтахти Исломободда Иқтисодий ҳамкорлик ташкилоти (ИҲТ)нинг 13-саммитига старт берилди.\nИШИД террорчилик ташкилоти раҳбари Абу Бакр ал-Бағдодий ўз тарафдорларига хайрлашув нутқи йўллади. У охирги ойлардаги жанговар ҳаракатлар оқибатида ташкилот енгилганини тан олиб, жангариларни тоғли ҳудудларга кетиб яширинишга чақирган.\nСурия армияси ўтган йилнинг декабрида ИШИД жангарилари томонидан эгаллаб олинган тарихий Пальмира шаҳрида назоратни қўлга олди.\nАҚШда навбатдаги можаро. Гап шундаки, Бош прокурор ўтган йилда Россия элчиси билан 2 марта гаплашгани айтилди. Шу боис Демократлар АҚШ бош прокурори истеъфога чиқишини талаб этмоқда. Ўз навбатида, АҚШ бош прокурори Россия вакиллари билан сайловлар мавзусини муҳокама қилганини рад этди.\nАмериканинг Consumer Reports журнали томонидан энг яхши автомобиллар рейтинги эълон қилинди. Журналнинг бўлинмасига раҳбарлик қилувчи Жейк Фишернинг маълум қилишича, немис автомобиль ишлаб чиқарувчилари катта ишончлилик туфайли ўз позицияларини мустаҳкамлашган.\nАҚШнинг Калифорния штати Лос-Анжелес шаҳрида Америка кино санъати академияси мукофотларини топшириш бўйича 89-маросим бўлиб ўтди.\nЎзбекистон ҳафта ичида: янги банкнота ва ҳайдовчилик гувоҳномаси, пойтахтдаги ёнғинлар, халқаро муносабатлардаги янги давр\nҲафта дайжести: Ким Чен Нам суиқасди, маслаҳатчисиз Трамп, Атамбаев Европада\n22:30 / 18.02.2017\nҲафта дайжести: Ўзбекистонда мисли кўрилмаган янгиликлар, дунё мамлакатлари ташвиши, Туркия ва Миср аҳли кўз ёш тўккан кун\n22:53 / 11.12.2016


Грузия фермерлари хўраки узумнинг замонавий навларини етиштиришга чақирилмоқда • EastFruit\nБош саҳифа › Янгиликлар › Грузия фермерлари хўраки узумнинг замонавий навларини етиштиришга чақирилмоқда\nГрузия фермерлари хўраки узумнинг замонавий навларини етиштиришга чақирилмоқда\nМуаллиф: EastFruit 1 Окт 21 1 Окт 21 032\nГрузияда хўраки узум мавсуми деярли тугади. Ҳосилнинг катта қисми июлдан сентябрь ойи ўрталарига қадар йиғиб олиниб, сотилди. Фермерларнинг айтишича, сўнгги йилларда кенг тарқалган навлар («Тита» ва «Молдова») нархлари деярли ўзгармаган. Фермер хўжаликларида ўртача нарх 1 кг учун 1 дан 1,5 ларигача ($ 0.32 – 0.48) бўлган. Замонавий навлар учун нарх (йирик мевали, уруғсиз) юқорироқ бўлди: 1 кг учун 2 дан 2,5 ларигача (0,64-0,8 доллар).\nГрузияда хўраки узум етиштириш винога мўлжалланган навларни етиштириш каби ривожланмаган. Фермерлар ҳам, истеъмолчилар ҳам бозорда йиллар давомида мавжуд бўлган навларга ўрганиб қолишган. «Ркацители» ёки «Аладастури» каби вино навлари ҳам хўраки узум сифатида истеъмол қилинади. Лекин сўнгги пайтларда хўраки узумнинг янги навлари тобора оммалашиб бормоқда.\nЎтган йили грузиялик хўраки узум етиштирувчилар истеъмолчи ва ишлаб чиқарувчи ўртасида янги навларни илгари суриш мақсадида ассоциация тузишди. Унинг раиси Шете Кемоклидзе ЕastFruitга жорий мавсум ҳолати ва Грузияда хўраки узум етиштириш истиқболлари ҳақида гапириб берди.\nКемоклидзенинг сўзларига кўра, ҳозир ассоциациянинг 20 та аъзоси бор, уларнинг умумий узумзорлари майдони 60 гектарни ташкил этади. Ассоциациянинг энг катта ёшли узумзорига 7 йил тўлди. Кемоклидзенинг ўзи 5 гектар ерда «Regal Seedless», «Cardinal» ва «Italia» каби навларни ўстиради. Август ойида у ҳосилининг катта қисмини ўртача 2 лари/кг (0,64 доллар)дан сотди. Энди фақат «Cardinal»ни сотиш керак, аммо ёмғирли об-ҳаво унинг сифатини бузиб, бозор нархини пасайтирди. Бу мавсумда Кемоклидзе 10 тонна ҳосил йиғиб олди, лекин 2-3 йилдан сўнг – узумзорлар етилганда гектаридан 50 тонна ҳосил олишни кутмоқда.\n«Совет давридан бери Грузияда, асосан, икки турдаги узум – » Тита» ва «Молдова» навлари етиштирилади. Аммо бугунги кунда бу навлар бозорда камроқ баҳоланмоқда. Улар экспортбоп эмас ва маҳаллий бозорда ҳаддан зиёд кўп, шунинг учун нархи паст. Мен фермерларга янги навлар бўйича ишлашни тавсия қиламан. Бизнинг ассоциация эски навларни етиштиришда давом этаётган кўплаб фермерлар учун намуна бўлиб хизмат қилади. Агар улар бизнесимиз даромадли эканини кўришса, янги навларни етиштиришга ўтишади. Аммо муваффақият қозониш учун фермерлар жаҳон бозорида талабгир навларга ва ишлаб чиқариш ҳамда сифатни ошириш учун «Pergola» каби замонавий навларни етиштириш технологиясига сармоя киритишлари керак”, дейди Кемоклидзе.\nКемоклидзенинг сўзларига кўра, ассоциация аъзолари етиштирган энг машҳур навлар – «Red Globe», «Thompson Seedless», «Crimson Seedless» ва «Regal Seedless» кабилардир. Кемоклидзенинг фикрича, эртаги навлар ҳам, кечки навлар ҳам маҳаллий фермерларни қизиқтириши мумкин. Чунки, эртаги навлар Грузиядаги сайёҳлик мавсуми асносида йиғиб олинади, кечки навларни эса сақлаб қўйиш ва қишда юқори нархларда сотиш мумкин.\n«Грузиялик истеъмолчиларнинг аксарияти узумни мева сифатида истеъмол қилишга ўрганмаганини ҳисобга олсак, замонавий навларни етиштиришдан мақсад, нафақат ички бозорга маҳсулот етказиб бериш, балки экспортни кўзлаш ҳамдир. Янги узумзорлар тўлиқ пишиб етилиши билан Грузияда хўраки узумлар маҳаллий бозор учун етарли бўлади ва фермерлар экспортни бошлашади. Ваҳоланки, шу мавсумнинг ўзидаёқ, мендаги ҳосилнинг бир қисми Қатарга сотилди» дейди Кемоклидзе.\nEastFruit ўтказган нарх мониторинги натижаларига кўра, июль ойида оқ хўраки узум нархи 4 лари/кг (1.28 доллар)дан бошланиб, аста-секин 1.3 лари/кг (0.42 $, ўтган ҳафта нархи)га тушди.\nPergolaГрузияданаксиз узумкишмишнархлартехнологиялархўраки узумэкспорт


Dadil.uz. “Lactalis” компанияси Наманганда сут маҳсулотлари ишлаб чиқаришни икки баробар оширишни режалаштирмоқда\nАсосий / Соҳалар / “Lactalis” компанияси Наманганда сут маҳсулотлари ишлаб чиқаришни икки баробар оширишни режалаштирмоқда\n13:21, 18 09 2019 0 175\nНаманган вилояти ҳокими Хайрулло Бозоров “Нестле” компаниясининг сув қадоқлаш ва сутни қайта ишлаш корхоналарини сотиб олган Франциянинг “Lactalis” компанияси вакилларини қабул қилди.\n“Lactalis” компанияси бош директори Кристиан Хубертс қабул учун вилоят ҳокимига ўз миннатдорчилигини билдириб, “Сўнгги бор Ўзбекистонга 2007 йилда келгандим, шундан бери бўлган ўзгаришлар ва янгиланишлар кўз қамаштиради” деб ўз таассуротлари билан ўртоқлашди.\n“Lactalis” бугунги кунда сут маҳсулотлари ишлаб чиқаришда йиллик 100 миллион евролик ҳажми билан Қозоғистонда биринчи ўринда туради. Ўзбекистон бозори Қозоғистондан анча катталиги ҳамда бугун инвесторлар учун жозибадорлик касб этишга бошлагани учун компаниямиз бу ерда фаолият олиб боришга қарор қилди”, деди К.Хубертс.\nСутни қайта ишлаш корхонасининг ишлаб чиқариш ҳажмини кескин ошириш ҳамда бу борада чорвачилик фермер хўжаликлари билан ҳамкорлик ўрнатиш учрашувнинг бош мавзуси бўлди. “Lactalis” вакиллари бугунги кунда вилоят фермер хўжаликларидан кунлик 65-70 тонна сут олаётганликларини, бироқ бу ҳажмни икки баробар кўтаришга тайёрликларини билдиришди. Бу борада фермер хўжаликлари билан эксклюзив асосда ҳамкорликни йўлга қўйиш масалалари борасида фикр алмашилди.\nВилоят ҳокими, пахта ва буғдой етиштиришда кластер усулини кенг қўллашга ўтилганини айтиб, сут етиштириш масаласида ҳам бундай усулдан фойдаланиш самарали бўлишини таъкидлади. Хайрулло Бозоров вилоятда кўп минглаб гектар яйловлар мавжудлигини, чорвачилик соҳасида ҳали фойдаланилмаган катта имконият борлигини ҳам айтиб ўтди.\nЖиззахдаги Тузкон кўли яқинида қурилиши режалаштирилаётган илк атом электр станцияси ҳақида\nПрезидент совғаси — Сурхондарёда имконияти чекланган фуқароларга уй-жойлар берилди\nСaмaрқaнд шaҳридa “Ground Zero Coworking” мaркaзи очилди


Жамият Дунё Футбол Мутолаа Жиноят Савол-жавоб Шоу-бизнес Hi-tech Lady Саломатлик Мозийдан садо Ҳидоят сари Лола Йўлдошева: “Бахтсиз инсонгина бахт нималигини англайди”\t15:21, 03 ноябрь\tХонанда Лола Йўлдошева Instagram`даги саҳифасида ёзиб қолдирган фикрлари кўпчиликнинг эътиборини тортди. “Бахтсиз инсонгина бахт нима эканлигини билади. Бу гапга тўлалигича қўшиламан. Ўз ҳаётим давомида унча кўп қийинчилик кўрмаган бўлсам-да, бир қанча тўсиқларга дуч келганман. Мен қалб оғриғи, ҳафсала пир бўлиши, қўрқув нима эканлигини яхши биламан. Ғурурни чилпарчин қилиш, ўзингни қайта тиклаш, кечириш, тушуниш ва озод этиш нима эканлигини биламан...\nМен ҳаётимда баъзан уялишимга сабаб бўладиган бир қанча хатоларга йўл қўйдим. Бироқ, ҳаётда нима бўлмасин, мен ҳеч қачон, ҳаётимнинг ҳеч бир кунида ўзимни бахтсиз ҳис этмаганман... Мен шунчаки, бахт қадрини биламан. Ахир, севги ва ҳаёт бу бизга берилган туҳфа, шунчаки баъзан кўпроқ тер тўкишимизга тўғри келади. Қизлар, унутманг ҳаётингизда нимаики бўлмасин, у бир умр давом этмайди...Бахтли бўлинг...”,—деб ёзади Лола янги клипи суратга олиш жараёни акс этган суратни изоҳлаб.\nДиққат, диққат! "Даракчи"нинг Telegram’даги расмий каналига аъзо бўлиб, янгиликлардан баҳраманд бўлинг! #Лола Йўлдошева\nЗамонамиз алплари қандай бўлиши керак?\tЛола: “Фарзандларим сайловни интизорлик билан кутди”\t«Йигитимни собиқ севгилиси тинч қўймаяпти...»\tҲар бир аёл бажариши лозим бўлган 25 вазифа!\tЭркаклар учун! Оила бахти йўлидаги 22 қадам\t«Мен севаман, сен севасанму?» Муносабатларингиз қанчалик мустаҳкам?\tОтправить


02.04.2019 10:06 0 389\nАризада келтирилишича, 2016 йил 27 сентябрда аризачи Ў. Мадалиевнинг қўшниси, фамилиядоши Н. Мадалиевга электр энергиясидан бўлган қарздорлиги сабабли тузилган далолатнома Ў. Мадалиевга ҳисобланган. Шу боисдан фуқаро Ў. Мадалиевнинг электр энергиясидан бўлган қарздорлиги ошиб кетган.\n2018 йил 24 октябрь куни МИБ ходимлари Ўринбой Мадалиев хонадонини электр тармоғидан узиб, далолатнома ёзиб кетишади ва шу кундан бошлаб оила электр энергиясисиз қолиб кетади.\nАриза соҳа мутахассислари иштирокида ўрганиб чиқилди. Натижада Ў.Мадалиев хонадонидаги электр ҳисоблагичи мансублик чегарасига чиқарилганлиги, ҳисоблагич тармоқдан узилиб, муҳрланганлиги аниқланди. Шунингдек, туман электр таъминоти корхонаси 2 631 138 сўм жарима ҳисоблаган. Ушбу ҳолат бўйича истеъмолчига яна бир бор – уч ой вақт оралиғида 2016 йил 20 декабрь куни далолатнома тузилиб, 137 520 сўм жарима ҳисобланганлиги аниқланди. Электр таъминоти корхонасидан ҳар иккала далолатнома сўралганда, уларни тақдим қила олишмади. Н. Мадалиев ва М. Мадалиев (Ў. Мадалиевнинг дадаси) абонент рақамига киритилиб, истеъмолчиларга қарздорлик ҳисобланган, яъни далолатнома ҳар иккала абонентга киритилганлиги, натижада М. Мадалиевга ҳам 2016 йил 27 сентябрда 2 631 138 сўм жарима ҳисобланиб абонент рақамига киритилганлиги аниқланди.\nУшбу ҳолат юзасидан аризачи Ў. Мадалиевга истеъмолчилик ҳақ-ҳуқуқлари тушунтирилиб, ариза бўйича тўпланган маълумотлар таъминотчи корхона томонидан фуқаролик судига юборилди.\nжарима Истеъмолчилар федерацияси