Истәк балаһы (Булған хәл)\n19 Ноябрь 2021, 19:00\nҒилминур Янғаҙы ауылында 1934 йыпдың март айында тыуған. Атаһы - Йосопов Әйүп. Ә әсәһенең исемен берәү ҙә ниңәлер белмәй. Әсәһе үлгәндә, Ғилминур имсәк бала була. Уны үлгән әсәһенең имсәген имеп ятҡанда килеп табалар...\nӘсәкәйемдең бер йыры хәтеремә уйылып ҡалған.\n- Күгәреп тә ята Урал һырты,\nЕлә - саба бара күк бүре.\nЭсмәҫ тә генә ерҙә һыу эсерә\nҠыҙ баланы яҙған тәҡдире.\nБала саҡта йырҙың көйө мәшһүр "Урал" йырының көйө икәнен белмәй инем әле. Атайым ҡурайҙа ла уйнай ине "Урал"ды. Бесән сапҡанда йырлай ине әсәйем. Салғыһына таянып, уйҙарын алыҫҡа ебәреп. Мин бәпәй көтәргә бара инем бесәнгә - Миңзәлә һеңлемде көттөм ул йәйҙә. Ҡырғыҙстанға күсеп барып, бер нисә йыл йәшәп, Ишейгә килеп төпләнгән әсәйемдәр. Ә Ҡырғыҙстанға уларҙы Миңдеғәле апам, Гөлбәҙән өләсәйемдең бер туған кесе ҡустыһы саҡырып алған. Ул яҡтарҙа йәшәү шарттары күпкә яҡшы булған, тик беҙгә, балаларға, климат килешмәгән. Мин, имсәк бала, бирешмәгәнмен, ә Салауат ағайым ныҡ ауырыған. Фрунзе ҡалаһында тыуған өсөнсө бәпәйҙәрен, Сәлимә һеңлемде, күтәреп, илгә ҡайтҡан ҡәҙерлеләребеҙ. "Эсмәҫ тә генә ерҙә һыу эсерә..." - тип йыр сығарып, шуға йырлағандыр инде әсәкәйем. Йәшәү ҙә еңелдән булманы беҙ бала саҡтарҙа.\nӘ һүҙем әсәйемдең ҡоҙағыйы, ана шул Сәлимә һеңлемдең ҡәйнәһе Ғүмәрова (Йосопова) Ғилминур Әйүп ҡыҙы хаҡында. Күпте күргән ике ҡоҙағыйҙың ошо һүҙҙәре лә ҡолағымда сыңлай әле лә: "Үлмәгәс, үлмәй икән әҙәм балаһы. Ҡыҙҙың йәне ҡырҡ, тигәне хаҡтыр боронғоларҙың”.\nЭй, һин яҙмыш... Эй, һин, тәҡдир Ғали йәнәптәре....\nҒилминур Янғаҙы ауылында 1934 йыпдың март айында тыуған. Атаһы - Йосопов Әйүп. Ә әсәһенең исемен берәү ҙә ниңәлер белмәй. Әсәһе үлгәндә, Ғилминур имсәк бала була. Уны үлгән әсәһенең имсәген имеп ятҡанда килеп табалар. Күрше йәшәгәндәр микән, (уның да исемен хәтерләп ҡалмаған Ғилминур) бер ҡатын Ғилминурҙы ла, үҙ ҡыҙы Йәнбикә менән бергә имеҙә. Атаһы икенсе ҡатынға өйләнгәс (ә уның исемен белһәм дә яҙмайым), Ғилминурҙы үҙенә алып ҡайта. 1938 йылда ғаиләлә ир бала тыуа. Уға Мөхәммәт, тип исем ҡушалар. Дүрт йәше яңы тулған бәләкәй ҡыҙ Ғилминурға йәш бала көтөүҙең бөтә ауырлығын күтәрергә тура килә. Үгәй әсәй ниңәлер әкиәттәрҙәге кеүек уҫал, һаран була. Үгәй ҡыҙ Ғилминур ғына түгел, үҙ улы ла тәрбиә күрмәй, тамаҡтары ашҡа туймай. "Көбөлә һаҫып, ҡортлап ултырған ҡатығын да эсергә рөхсәт бирмәй торғайны, - тип һөйләр булған Ғилминур үҙ балаларына. - Һандығын бикләгән ат башындай йоҙаҡ әле булһа күҙ алдымда тора. Миңә ат башындай булып күренгәдер инде. Мөхәммәт ҡустым асығып ҡына үлде ул, башҡа бер ни ҙә түгел. Атай ҡайҙа йөрөгәндер, нишләп беҙҙә эше булмағандыр, белмәйем уныһын”. Нимә генә белһен дүрт - биш йәшлек сабый ҡыҙ бала? Эштә булғандыр атаһы, йә колхоз төҙөгәндер, йә ҡалдау ерҙәрен һөргәндер...\nБиш йәшлек ҡустыһы үлгәс, Ғилминур өйҙән сығып китә. Һоранып йөрөй, кеше мунсаларында йоҡлай. Бетләп, ҡысыулап бөткән ҡыҙыҡайҙы Темәс балалар йортона урынлаштыралар. Бер туған ағаһы Зиннәт Йосопов менән Бөйөк Ватан һуғышына алынған атаһы Әйүп Йосопов был саҡта һуғыштың икһеҙ-сикһеҙ яу ҡырҙарының береһендә иле өсөн алышып йөрөй. Һуғыш тамамланыуға ыңғайлағас, үгәй әсә Темәс етем балалар йортонан матурайып үҫкән, күтәрелгән, өҫ-башы бөтәйгән Ғилминурҙы килеп ала. Атаһы һуғыштан ҡайтыуға ҡыҙы Ғилминур өйҙә булһын, йәнәһе. Тик Әйүп Йосоповтың хәбәрһеҙ юғалыуы тураһында ҡара ҡағыҙ ғына килә. Зиннәт Йосопов та хәбәрһеҙ юғала.\nҮкһеҙ етем ҡалған Ғилминурға үгәй әсә өйөндә көн бөтә һәм ун йәшлек ҡыҙыҡай баш һуҡҡан яҡҡа тигәндәй, Янғаҙынан сығып китә. Яңғыҙ булмай улар - ике үҫмер ҡыҙ бергә сыға. Тик ул ҡыҙҙың да исемен онотҡан Ғилминур, бигерәк бәләкәй булалар бит. Китеп тик бара улар. Атҡа ултыртыусылар булһа, ултырып барып төшөп ҡалалар, булмаһа - йәйәү. Ҡыҙҙар Хәйбулла яҡтарынан Ырымбур далаларын барып сыға. Ҡышлаған башаҡ ашап, ағыуланалар. Теге ҡыҙ үлә, ә хәле бөтөп йығылған Ғилминурҙы Орск ҡалаһына һарыҡ ҡыуып барған ҡаҙаҡтарҙың ҡыҙы күреп ҡала.\n- Әкә! Бында истәк баласы ята! - тип атаһына ҡысҡыра. Ҡаҙаҡтар үлеп ҡалған ҡыҙҙы шунда ер ҡуйынына тапшырып, Ғилминурҙы үҙҙәре менән ала. Шулай итеп, ҡаҙаҡ Нурымдың 12 балаһы өҫтөнә Ғилминур ун өсөнсө бала булып йәшәй башлай. Һауыға, шәбәйеп китә. Тик күҙҙәре ниңәлер көндән-көн насарыраҡ күрә башлай, тома һуҡыр ҡалыу ҡурҡынысы тыуа. Шул саҡ ҡаҙаҡ әбейе Ғилминурға үҙенең йылы ғына һейҙеге менән һәр иртә күҙҙәрен йыуырға кәңәш бирә. Ғилминур шулай эшләй ҙә.\n- Бер көнө иртәнсәк күҙемде һейҙегем менән йыуҙым да ҡурҡып ҡына күҙҙәремде астым. Барыбер күрмәйем, тип күҙҙәремде йомоп йөрөй торғайным.Ҡыуанып киттем - күрә башлағанмын бит! Шулай итеп күҙҙәремдең нуры ҡайтты. Рәхмәт ул ҡаҙаҡ әбейенә.\nҠаҙаҡ ғаиләһендә Ғилминур эшкә өйрәнеп, егәрле, сос, тырыш булып үҫә. Ҡаҙаҡса һөйләшә, ҡаҙаҡ аштарын бешереп өйрәнә, ҡаҙаҡ йолаларын тота. Ғүмерлек тормош юлдашы Рәфҡәт менән дә ҡаҙаҡтар ҡауыштыра Ғилминурҙы.\nРәфҡәт Хәсән улы Ғүмәров 1932 йылда Баймаҡта тыуа. Ул да әсәйҙән (Хәйербанат) иртә етем ҡала, уның да атаһы Бөйөк Ватан һуғышында баш һала. Уның да атаһының хәбәрһеҙ юғалыуы хаҡында 1943 йылда ҡағыҙ килә.\nХәҙер иһә Хәсән Әйүп улы Ғүмәровтың Белоруссияның Бояры хуторындағы Туғандар ҡәберлегенә ерләнгәне билдәле.\nБаймаҡтан - өсәү, ә Темәстән берәү Ырымбур өлкәһенең Орск ҡалаһына ФЗО-ға уҡырға ебәрелә. Рәфҡәт Ғүмәров электрик һәм тракторсы һөнәрен ала һәм Кваркин районының Большевик ауылында хеҙмәт юлын башлай. Шунда эшләгән Нурым Рәфҡәтте күрә, ҡарап йөрөй, һынай һәм шундай ҡарарға килә: был ике истәк балаһын таныштырырға, ҡауыштырырға кәрәк. Шулай башланып китә ике етем истәктең бер яҙмышы. Нурымдың әбейе бер буй юрған, бер яҫтыҡ, ике көрөшкә, ике ҡалаҡ, ике сеүәтә биреп, йәштәрҙе совхоз өйөнә башҡа сығаралар. Ғүмәровтарҙың Рауил, Фәтих, Сәлимйән улдары шул Большевик ауылында тыуа.\n1961 йылда Баймаҡ районынының Ишмырҙа ауылына күсеп киләләр. Ғилминур тауыҡ фермаһына эшкә төшә, Рәфҡәт ҡарауылсы була. Ә 1963 йылда ағаһы Хәмзәнең саҡырыуы буйынса Рәфҡәт Ғүмәров ғаиләһен алып Күлйортауға күсеп килә. ТРУ-ла (Тубинское рудоуправление) гидравликала, алтын йыуыуҙа эшләй, аҙаҡ забойщик булып китә. Баймаҡҡа үҙе тыуған урамға, хәҙерге Карл Маркс урамына өй һалып, йәшәй башлағас та забойҙа эшләй әле. Ғилминур хаҡлы ялға сыҡҡансы магазинда техничка була. Аҡыллы, эшһөйәр балалар үҫтереп, етеш донъя көттөләр. Шуныһы ҡыҙыҡ, Нурым оло улына васыят иткәндәй әйткән була: Ғилминурҙы эҙләп тап, донъяһын күр. Ауыр йәшәһәләр, ярҙам итерһегеҙ, яҡшы йәшәһәләр, шулай ҡалһын. Ә был саҡта Ғүмәровтар ике һыйыр, егермеләгән һарыҡ - кәзә, күпләп ҡаҙ - өйрәк аҫыраған була. Йорт-ҡура төҙөк, емеш, йәшелсә уңа баҡсаларында. Нурымдың улы ике көн ҡунаҡ булып, ҡыуанып ҡайтып китә.\nӘ 1984 йыл тирәһәндәрәк Ғилминурҙы эҙләп ҡараусыһыҙ ҡалған үгәй әсәй ҙә килә. Ҡал миндә, тиһә, ҡалырға ниәте лә бар тел төбөндә. Тик Ғилминур, ни тиклем генә ярҙамсыл, ни тиклем йомшаҡ күңелле булмаһын, үгәй әсәнән күргән ыҙаларын, нужаларын ғәфү итә алмай...\nМатур ғүмер кисерҙе Ғилминур һәм Рәфҡәт Ғүмәровтар. Үҙ-ара мәрәкәләшеп: "Эй, истәк малайы, сәй эсәйек! Әй, истәк балаһы, сәй яһа”, - тип көлөшөп алалар ине. Хәҙер улар икеһе лә баҡый донъяла. Имандары юлдаш булһын.\n*Истәк - ҡаҙаҡтар башҡорттарҙы шулай атап йөрөтә.\nТаңһылыу Вәлиева - Ҡарасурина.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ҠОРО АҒАС ЙЫЙЫРҒА ЛА ЗАКОН РӨХСӘТ ИТЕҮЕ КӘРӘК - 2018 - Мәҡәләләр\nРәсәй - урмандар иле. Ағас запасы буйынса донъя илдәре араһында ул тәүге урында тора. Әммә был тәбиғәт байлығының сиге юҡ, тигәнде аңлатмай. Урман беҙҙең һаҡсыл ҡарашыбыҙға гел мохтаж. РФ Дәүләт Думаһы күптән түгел яңы закон ҡабул итте. Ул урманды һаҡлауға ла, халыҡҡа ярҙам итеүгә лә йүнәлтелгән. Ошо турала Дәүләт Думаһы депутаты, закон авторҙарының береһе Зариф Закир улы БАЙҒУСҠАРОВ менән әңгәмәләшәбеҙ.\nДәүләт Думаһы ҡабул иткән был яңы закон халыҡҡа үҙ мәнфәғәтендә ҡулланыу өсөн урмандағы ҡоро ағастарҙы йыйырға рөхсәт бирәсәк. Был мәсьәлә күптән хәл итеүҙе көтә ине, ахыры?\n- Урман кодексының 32-се статьяһына индерелгән үҙгәрештәргә ярашлы, ҡороған ағастар ағас булмаған ресурстарға ҡараясаҡ. Ошоға тиклем ҡороған ағасты йыйыу законһыҙ рәүештә ағас әҙерләү, тип иҫәпләнә ине. Был ағасты файҙаланыу өсөн район үҙәгенә барырға, документтар тултырырға кәрәк ине. Ә бит халыҡ электән урмандағы ҡоро ағасты йыйырға өйрәнгән. Закон хәҙер уларға ошоға юл аса. Закон ҡабул ителгәс, социаль селтәрҙәрҙә: "Бушлай ҡоро-һары сыбыҡ йыйырға рөхсәт иткәнгә ҡыуана халыҡ", - тип көлөүселәр ҙә күренгеләне. Беренсенән, һүҙ сыбыҡ тураһында ғына бармай. Икенсенән, ҡороған ағас хужалыҡта файҙалы әйбер. Үҙем дә ауылда тыуып-үҫкән кеше булараҡ, беләм, ҡоро ағас донъя эшендә бик кәрәк. Имән, ҡарағас ағастары ҡаты, ныҡ була, атайым, мәҫәлән, бағана итеп ултыртыу өсөн ҡоро имәнде ҡуллана ине.\nЗакон халыҡтың көнкүрешен дә еңеләйтәсәк, урманды һаҡлауға ла өлөш индерәсәк. Бөгөн нимә күрәбеҙ: ҡороған ағастар ҡолап, урман юлдарын машиналар өсөн үткеһеҙ иткән. Янғын була ҡалһа, машиналар урманға инә лә алмаясаҡ. Унан һуң, ҡоро ағас, сытыр үҙе үк янғын сәбәпсеһе булып тора. Халыҡ ҡороған ағастарҙы йыйып, урманды ла таҙартасаҡ, уның экологик торошо яҡшырасаҡ. Закон үҙ көсөнә 2019 йылдың 1 ғинуарынан инә, уға тиклем төбәктең Урман хужалығы министрлығы белгестәре закон эшен көйләйәсәк документтар әҙерләй. Минең фекеремсә, тәүҙә ҡәтғи бер майҙанды ҡоро ағастан таҙартып бөтмәйенсә, икенсе урындан ағас йыйыуҙы ла күҙәтеү кәрәк буласаҡ. Шулай уҡ ағас ботаҡтары ятып ҡалмауын талап итергә лә кәрәктер. Һәр хәлдә, был йәһәттән аныҡлауҙар буласаҡ.\nУрманды һаҡлау, ысынлап та, бөгөн көнүҙәк мәсьәләләрҙең береһе. Был йәһәттән башҡа яңы закон проекттары көтөлмәйме?\n- Хәҙерге мәлдә ҡырҡылған урман майҙандары күләме ағас ултыртылған майҙандар һанынан күпкә алда бара. Рәсәйҙә, тимәк, беҙҙең республикала ла, йылына 1 млн гектарҙан ашыу урман ҡырҡыла. Рәсми статистика буйынса, уның 830 мең гектары ғына кире тергеҙелә. Йәғни, 170 мең гектар урманды юғалта киләбеҙ. Дөрөҫөн әйткәндә, был һан күберәктер ҙә әле. Ошоно иҫәпкә алып, тағы бер проект буйынса эш алып барабыҙ. Ул ҡырҡылған урманды тергеҙеүгә ҡағыласаҡ. Закон ҡабул ителһә, урманды арендаға алған предприятие йә кеше шул ҡырҡҡан урман хәтлем ағас ултыртырға мәжбүр буласаҡ. Урманды кәметергә ярамай. Башҡортостан урмандарында үҫкән ҡарағастарҙы, ғөмүмән, ылыҫлы ағастарҙы бөтөнләй ҡырҡырға ярамай, тип иҫәпләйем. Был йәһәттән иғтибарҙы йәлеп иткән тағы бер мәсьәлә бар. Мәҫәлән, Урман хужалығы министрлығы йыл һайын күпмелер ағас ултырта. Тик уларҙың күпмелер өлөшө үҫеп китә алмай. 50-60 проценты үҫеп китһә лә яҡшы. Ә отчеттарҙа сәселгән ағас иҫәбе бирелә. Шуға ла ҡағыҙҙа бер һандар, ысынбарлыҡта иһә бөтөнләй икенсе күренеш. Шуға ла ултыртылған ағастарҙың артабанғы үҫешен дә күҙәтеү мөһим. Күпмелер өлөшө үҫмәгән икән, яңынан сәсергә кәрәк.\nБылтыр законһыҙ спиртлы эсемлектәр һатыусыларға яуаплылыҡты арттырыуға ҡағылған ҡанун ҡабул ителгәйне. Һеҙ халыҡ менән йыш осрашҡан, халыҡ араһында булған депутаттарҙың береһе. Аныҡлап әйткәндә, тап ошо закондың үтәлеше тураһында ҡыҙыҡһынғанығыҙ бармы?\n- Халыҡтың яҙмышына битараф булырға ярамай. Әммә был закон эшләһен өсөн депутаттарҙың, етәкселәрҙең генә тырышлығы аҙ. Эскелек тигән афәтте еңеүгә күмәкләп тотонорға тейешбеҙ. Ауыл советы етәкселәре, старосталар, ағинәйҙәр, шулай уҡ халыҡ үҙе лә белеп тора бит ул кемдең ҡайҙа нимә һатҡанын. Бөгөн һиңә ҡағылмаһа ла, иртәгә ғаиләңә, туғандарыңа был яуызлыҡтың янауы бик ихтимал.\nЗакон үҙ көсөнә ингәс тә, республиканың хоҡуҡ органдарына, прокуратураға хаттар яҙғайным, улар халыҡ араһында аңлатыу эштәре алып барҙы. Ауылдарҙа йөрөгәндә һорашып торам, хәл ыңғай яҡҡа үҙгәрҙе, тиҙәр. Ҙур суммалағы штраф, һатыу итеп ҡабат тотолғанда енәйәт эше ҡуҙғатыу мөмкинлеге бындай сауҙа эшмәкәрҙәрен хәүефләндерҙе барыбер. Һабантуйҙар, туйҙар айыҡ үтә, был да матур күренеш. Тимәк, закондың төрлө яҡлап файҙаһы булған. Был эш артабан да киң йәйелһен өсөн, халыҡ ситтә ҡалмаҫҡа тейеш. Бындай сауҙа менән шөғөлләнгән ауылдашығыҙ тураһында хоҡуҡ органдарына хәбәр итегеҙ, тимәйем, йыйылығыҙ ҙа, асыҡтан-асыҡ һөйләшегеҙ. Халыҡты ағыулау - ҙур енәйәт. Аңлаған кеше тыйыласаҡ. Әйткәндәй, был йәһәттән тағы ла бер закон проекты булыр, моғайын. Эсеп, ғаиләһендә ғауға күтәреп, ҡатынын туҡмап, балаларын ҡыуып сығарһа йәки енәйәт эшләһә, судтың ҡарары буйынса табиптар, был кеше дауаланыуға мохтаж, тигән ҡарар сығарһа, уның үҙенән һорамайынса мәжбүри дауалап буласаҡ. Бөгөнгө закондар буйынса, кешенең үҙенең теләге булмаһа, уны мәжбүри дауаларға ярамай. Әммә бер кем дә, мин - эскесе, мине дауалағыҙ, тип әйтмәй, ундайҙар 100-ҙән 1-әү генәлер. Был закон шулай уҡ кәрәк, тип уйлайым. Дәүләткә бындай эскеселәрҙе дауалау ҡыйбатҡа төшәсәк, тип ҡаршы килеүселәр ҙә бар. Тик ул кеше дауаланып, ғаиләһенә ҡайтып, эшләй башлаһа, уның дәүләткә файҙаһы әллә күпме тапҡырға күберәк буласаҡ. Социаль тормош яҡшырасаҡ, күпме ғаиләне һаҡлап ҡаласаҡбыҙ, күпме балалар тыуасаҡ.\nЭскелектең халыҡ араһында тамырланыуының сәбәбе нимәлә тип уйлайһығыҙ? Кемдер эшһеҙлек халыҡты ошо юлға этәрҙе, тип тә әйтә?\n- Төп проблема эшһеҙлектә түгелдер, тип уйлайым. Эш юҡ тип, эсеп йөрөү - ул ялҡауҙың үҙен аҡлауы ғына. Мәҫәлән, эшһеҙлек кимәле юғары булғанда ла үҙенә ҡул һалыусылар һаны түбән булған төбәктәр бар. Суицид осраҡтары Себерҙә йыш теркәлә, Себерҙә эш юҡмы ни, бөгөн күпме халыҡ шунда йөрөп эшләй. Эшһеҙлек сәбәп түгел бында. Эш булһа, эскелекте ташлар инем, тигәндәр ялғанлай. Бәлки, ялҡаулығың ҡамасаулайҙыр һиңә? Ике һыйырҙан артыҡ мал тоторға ярамаған заманда йәшәмәйбеҙ, бесәнлек күп. Райондарҙа йөрөгәндә күпләп мал тотҡан ғаиләләрҙең хужалығына инеп сығырға тырышам, улар һәйбәт йәшәйҙәр, ҡаланан балаларына фатирҙар алып бирәләр. Эйе, малды ҡарарға, һыйырҙы һауырға, йәғни, тырыш булырға кәрәк. Башҡорт тәбиғәт балаһы, быныһында шик юҡ, әммә беҙ ҙә матур итеп йәшәргә тырышһаҡ ине. Сәмләнеп донъя көткән ауылдар бар бит, шуларҙан өлгө алайыҡ.\nЯҙылған: 22.05.18 | Ҡаралған: 596