Mae triongl fframwaith yr asesu rhyngweithiol – In Your Hands\nMae triongl fframwaith yr asesu rhyngweithiol\nAnghenion Datblygu'r Plentyn\nPob oedran – Iechyd\nYn cynnwys tyfu a datblygu yn ogystal â lles corfforol a meddyliol. Mae gofyn ystyried effaith ffactorau genetig ac unrhyw nam. Maen golygu cael gofal iechyd addas yn ystod salwch, diet digonol syn llawn maeth, cyfle i ymarfer, imiwneiddiadau os ydyn nhwn briodol ac archwiliadau oi ddatblygiad, gofal deintyddol ac optegol ac, i blant hyn, cyngor a gwybodaeth addas am faterion syn effeithio ar eu hiechyd, yn cynnwys addysg rhyw a chamddefnyddio sylweddau.\nPob oedran – Addysg\nYn cynnwys pob agwedd ar ddatblygiad gwybyddol plentyn syn dechrau ar adeg ei eni.\nYn cynnwys cyfleoedd: i chwarae ac i ryngweithio gyda phlant eraill; i gael llyfrau; i ddysgu dewis o sgiliau a diddordebau; ac i gael profiad o lwyddo a chyflawni. Maen golygu bod ag oedolyn sydd â diddordeb yn ei weithgareddau, ei gynnydd ai gyflawniadau addysgol. Byddair oedolyn hwnnwn rhoi sylw i fan cychwyn y plentyn ac unrhyw anghenion addysgol arbennig sydd ganddo.\nPob oedran – Datblygiad Emosiynol ac Ymddygiadol\nYn ymwneud â pha mor briodol yw ymateb y plentyn fel sydd i’w weld yn ei deimladau a’i weithredoedd tuag at rieni a phobl sy’n rhoi gofal yn y lle cyntaf. Ac, wrth i’r plentyn dyfu, tuag at bobl eraill y tu allan i’r teulu.\nYn cynnwys natur ac ansawdd yr ymlyniadau cynnar, nodweddion ei natur, ei allu i addasu i newidiadau, ei ymateb i straen, ac a yw’n ei reoli ei hun yn briodol ac yn ddigon da.\nPob oedran – Hunaniaeth\nYn ymwneud â’r plentyn yn dod yn raddol i weld ei hun fel person ar wahân, a bod pobl yn gweld gwerth ynddo.\nYn cynnwys barn y plentyn arno’i hun a’i allu, ei ddelwedd ohono’i hun, ei hunan-barch, a bod â synnwyr cadarnhaol o bwy yw e. Gall hil, crefydd, oedran, rhyw, rhywioldeb ac anabledd y person, i gyd yn cyfrannu at hyn. Teimlad o berthyn i deulu a chael ei dderbyn ganddo, y grwp o gyfoedion a’r gymdeithas yn gyffredinol, yn cynnwys grwpiau diwylliannol eraill.\nPob oedran – Perthnasoedd Teuluol a Chymdeithasol\nDatblygu empathi a’r gallu i roi ei hun yn sefyllfa rhywun arall.\nYn cynnwysperthynas sefydlog a chariadus gyda’r rhieni neu’r bobl sy’n rhoi gofal, perthynas dda gyda’r brodyr a’r chwiorydd, pwysigrwydd cyfeillgarwch gyda chyfoedion a phobl eraill sy’n bwysig ym mywyd y plentyn ac yn ôl ei oedran, ac ymateb y teulu i’r mathau yma o berthynas.\nPob oedran – Cyflwyno Cymdeithasol\nYn ymwneud â’r plentyn yn dod i ddeall mwy a mwy am y ffordd mae pobl o’r tu allan yn gweld ei ymddangosiad, ei ymddygiad ac unrhyw nam sydd arno, a’r argraff sy’n cael ei chreu.\nYn cynnwys pa mor briodol yw dillad plant i’w hoedran, eu rhyw, eu diwylliant a’u crefydd; glanweithdra a hylendid personol; ac a ydyn nhw’n gallu cael cyngor gan rieni neu bobl sy’n rhoi gofal ynglyn â’u cyflwyno’u hunain mewn gwahanol sefyllfaoedd.\nPob oedran – Sgiliau Hunan-ofal\nYn ymwneud â’r plentyn yn dysgu galluoedd ymarferol ac emosiynol, a sut mae cyfathrebu. Galluoedd yw’r rhain mae’r plentyn eu hangen i ddod yn fwy annibynnol. Yn cynnwys: sgiliau ymarferol cynnar fel gwisgo a bwyta, cyfleoedd i ennill hyder, sgiliau ymarferol i wneud gweithgareddau’r tu allan i’r teulu a sgiliau byw’n annibynnol fel plant hyn.\nYn cynnwys anogaeth i ddysgu dulliau o ddatrys problemau cymdeithasol. Dylech chi roi sylw arbennig i effeithiau nam y plentyn ac agweddau eraill ar fod yn agored i niwed. Rhowch sylw hefyd i’r amgylchiadau cymdeithasol eraill sy’n effeithio ar y rhain wrth i unigolyn ddysgu sut mae gofalu amdano’i hun.\nGallu I Fagu Plant\nPob oedran – Gofal Sylfaenol\nDarparu ar gyfer anghenion corfforol y plentyn, a threfnu gofal meddygol a deintyddol addas.\nYn cynnwys rhoi bwyd, diod, cynhesrwydd, lloches, dillad glân ac addas, a hylendid personol sy’n ddigonol.\nPob oedran – Sicrhau Diogelwch\nGofalu bod y plentyn yn cael ei amddiffyn yn ddigonol rhag niwed neu berygl.\nYn cynnwys amddiffyn rhag niwed neu berygl arwyddocaol, rhag dod i gysylltiad ag oedolion peryglus neu blant eraill sy’n beryglus, a rhag eu niweidio’u hunain. Adnabod peryglon yn y cartref ac mewn llefydd eraill.\nPob oedran – Caredigrwydd Emosiynol\nGofalu bod anghenion emosiynol y plentyn yn cael eu diwallu, rhoi i’r plentyn y synnwyr ei fod yn cael ei werthfawrogi a synnwyr cadarnhaol o’i hil a’i ddiwylliant ei hun.\nYn cynnwys gofalu am ofynion y plentyn am berthnasoedd diogel, sefydlog a chariadus gydag oedolion arwyddocaol, gan fod yn sensitif i anghenion y plentyn ac yn barod i ymateb iddyn nhw. Digon o gyffyrddiad corfforol priodol, o gysur ac o gofleidio i gyfleu caredigrwydd, canmoliaeth ac anogaeth.\nPob oedran – Symbylu / Ysgogi\nHyrwyddo dysgu’r plentyn a’i ddatblygiad deallusol trwy ei annog a’i ysgogi’n wybyddol, a thrwy hybu cyfleoedd cymdeithasol.\nYn cynnwys hwyluso datblygiad gwybyddol a photensial y plentyn trwy ryngweithio, cyfathrebu, siarad â’r plentyn ac ymateb i’w iaith a’i gwestiynau, annog y plentyn i chwarae a chymryd rhan yn y chwarae, a hyrwyddo cyfleoedd addysgol. Galluogi’r plentyn i gael y profiad o lwyddo a gofalu ei fod yn bresennol yn yr ysgol neu leoliad addysgol tebyg. Hwyluso gallu’r plentyn i wynebu heriau bywyd.\nPob oedran – Arweiniad a Ffiniau\nGalluogi’r plentyn i reoli ei emosiynau a’i ymddygiad ei hun. Tasgau allweddol y fam neu’r tad yw dangos a gweithredu fel esiampl o sut mae ymddwyn yn briodol a rheoli’r emosiynau a’r rhyngweithio â phobl eraill, cynnig arweiniad sy’n golygu gosod ffiniau fydd yn helpu’r plentyn i greu patrwm mewnol o werthoedd a chydwybod foesol, ac ymddygiad cymdeithasol sy’n briodol yn y gymdeithas y bydd yn tyfu ynddi. Y nod yw galluogi’r plentyn i dyfu’n oedolyn annibynnol, i gynnal ei werthoedd ei hun, ac i allu ymddwyn mewn ffordd briodol gyda phobl eraill yn hytrach na gorfod bod yn ddibynnol ar reolau allanol. Mae hyn yn cynnwys peidio ag amddiffyn plant yn ormodol rhag gweithgareddau archwilio a phrofiadau dysgu.\nYn cynnwys datrys problemau cymdeithasol, rheoli dicter, ystyried pobl eraill, disgyblaeth a llunio ffordd effeithiol o ymddwyn.\nPob oedran – Sefydlogrwydd\nCynnig amgylchedd teuluol sy’n ddigon sefydlog i alluogi plentyn i ddatblygu a chynnal ymlyniad sicr â’r prif berson neu’r brif bobl sy’n rhoi gofal er mwyn iddo ddatblygu i’r eithaf.\nYn cynnwys gofalu nad oes unrhyw beth yn amharu ar yr ymlyniad sicr, cynnig caredigrwydd emosiynol sy’n gyson dros amser, ac ymateb mewn ffordd debyg i’r un ymddygiad. Mae ymateb rhieni’n newid ac yn datblygu wrth i’r plentyn symud yn ei flaen drwy ei ddatblygiad. Ar ben hynny, gofalu bod y plant yn cadw mewn cysylltiad ag aelodau pwysig y teulu a phobl arwyddocaol eraill.\nFfactorau Teuluol Ac Amgylcheddol\nPob oedran – Hanes a Gweithrediad y Teulu\nMae hanes y teulu’n cynnwys ffactorau genetig a ffactorau seicogymdeithasol. Mae nifer o bethau’n dylanwadu ar y ffordd mae’r teulu’n gweithredu: y sawl sy’n byw yn y cartref a sut maen nhw’n perthyn i’r plentyn; newidiadau mawr yn aelodaeth y teulu neu yn y bobl sy’n byw yn y cartref; hanes profiadau’r rhieni fel plant; cronoleg digwyddiadau arwyddocaol bywyd a’r hyn mae’r digwyddiadau’n ei olygu i aelodau’r teulu; natur y ffordd mae’r teulu’n gweithredu, yn cynnwys y berthynas rhwng brodyr a chwiorydd ac effaith y berthynas ar y plentyn; cryfderau ac anawsterau’r rhieni, yn cynnwys cryfderau ac anawsterau rhiant sy’n absennol; y berthynas rhwng mam a thad sydd wedi gwahanu.\nPob oedran – Y Teulu Estynedig\nPwy mae’r plentyn a’i rieni’n eu gweld fel aelodau o’r teulu estynedig?\nYn cynnwys pobl sy’n perthyn a rhai sydd ddim yn perthyn, ac aelodau absennol o’r teulu estynedig. Beth yw eu rôl ac ym mha ffordd maen nhw’n bwysig i’r plentyn a’i rieni?\nPob oedran – Tai\nOes amwynderau a chyfleusterau sylfaenol yn y lle mae’r plentyn yn byw ynddo? Ydyn nhw’n addas i oedran a datblygiad y plentyn ac i’r aelodau eraill sy’n byw yno? Ydi’r cartref yn hawdd ei ddefnyddio ac yn addas i anghenion unrhyw aelodau anabl o’r teulu?\nYn cynnwystu mewn a thu allan y cartref a’r mannau sy’n union o’i gwmpas. Mae’r amwynderau sylfaenol yn cynnwys dwr, gwresogi, carthffosiaeth, cyfleusterau coginio, trefniadau cysgu a glanweithdra, hylendid a diogelwch, a’u heffaith ar y plentyn wrth iddo gael ei fagu.\nPob oedran – Cyflogaeth\nPa aelodau o’r cartref sy’n gweithio, beth yw eu patrwm gwaith ac a oes unrhyw newidiadau wedi bod? Pa effaith mae’r newid wedi’i chael ar y plentyn? Beth yw barn aelodau’r teulu o waith neu ddiffyg gwaith? Sut mae hynny’n effeithio ar eu perthynas â’r plentyn?\nYn cynnwys profiad y plant o waith a’i effaith arnyn nhw.\nPob oedran – Incwm\nYr incwm sydd ar gael dros gyfnod hir. Ydi’r teulu’n cael yr holl fudd-daliadau mae ganddo hawl i’w cael? Oes digon o incwm i ddiwallu anghenion y teulu? Y ffordd mae’r teulu’n defnyddio’r adnoddau sydd ar gael. Oes anawsterau ariannol sy’n effeithio ar y plentyn?\nPob oedran – Integreiddio Cymdeithasol y Teulu\nArchwilio cyd-destun ehangach y gymdogaeth a’r gymuned leol a’u heffaith ar y plentyn a’r rhieni.\nYn cynnwys y graddau mae’r teulu wedi integreiddio neu aros yn unig, eu cyfoedion, ffrindiau a rhwydweithiau cymdeithasol, a pha mor bwysig ydyn nhw.\nPob oedran – Adnoddau Cymunedol\nYn disgrifio’r holl gyfleusterau a’r gwasanaethau sydd ar gael mewn cymdogaeth, yn cynnwys gwasanaethau cyffredinol fel gofal iechyd sylfaenol, gofal dydd ac ysgolion, mannau addoli, cludiant, siopau a gweithgareddau hamdden.\nYn cynnwysp’un a yw’r adnoddau ar gael, sut mae eu cael, a’u safon a’u heffaith ar y teulu, yn cynnwys unrhyw aelodau anabl.\nPLENTYN Diogelu a hybu lles\nPob oedran – PLENTYN Diogelu a hybu lles\nEfallai fod cam-drin corfforol yn golygu bwrw, taro, ysgwyd, taflu, gwenwyno, llosgi neu sgaldio, boddi, mygu neu achosi math arall o niwed corfforol i blentyn. Gall plentyn gael ei niweidio’n gorfforol hefyd pan mae rhiant neu rywun sy’n rhoi gofal yn ffugio neu’n achosi salwch mewn plentyn sydd yn ei ofal.\nMae cam-drin emosiynol yn golygu trin plentyn yn wael yn emosiynol ac yn gyson i’r fath raddau fel bod effeithiau difrifol a niweidiol i’w gweld yn ei ddatblygiad emosiynol. Fe allai olygu cyfleu i’r plentyn ei fod yn ddi-werth ac nad oes neb yn ei garu, ei fod yn annigonol neu mai ei unig werth yw diwallu anghenion rhywun arall. Fe allai olygu disgwyliadau’n cael eu gorfodi ar y plentyn sy’n amhriodol i’w oedran neu i’r cam yn ei ddatblygiad mae’r plentyn wedi’i gyrraedd. Fe allai’r math yma o gam-drin wneud i blant deimlo’n ofnus yn aml neu eu bod mewn perygl, er enghraifft, drwy fod yn dyst i gamdriniaeth yn y cartref neu rywun yn cael ei fwlio, neu drwy weld plant yn cael eu camfanteisio neu eu hannog i ymddwyn mewn ffordd lwgr. Mae rhyw gymaint o gam-drin emosiynol yn gysylltiedig â phob ffordd o drin plentyn yn wael, ond fe allai ddigwydd ar ei ben ei hun hefyd.\nMae cam-drin rhywiol yn golygu gorfodi neu annog plentyn neu berson ifanc i gymryd rhan mewn gweithredoedd rhywiol, p’un a yw’r plentyn yn sylweddoli beth sy’n digwydd neu beidio. Fe allai’r gweithredoedd hyn olygu cyffyrddiad corfforol, yn cynnwys treiddio i gorff y plentyn neu beidio. Gallan nhw gynnwys gweithredoedd sydd ddim yn golygu cyffwrdd, fel cynnwys plant yn y broses o edrych ar neu greu deunyddiau pornograffig neu o wylio gweithredoedd rhywiol. A gallan nhw gynnwys annog plant i ymddwyn yn amhriodol yn rhywiol.\nEsgeuluso yw methu’n gyson â diwallu anghenion corfforol a/neu seicolegol sylfaenol plentyn, sy’n debyg o amharu’n ddrwg yn y pen draw ar ei iechyd neu ei ddatblygiad. Fe allai olygu rhiant neu’r sawl sy’n rhoi gofal yn methu â rhoi bwyd, cysgod a dillad addas iddo, methu â’i amddiffyn rhag niwed corfforol neu berygl, neu’n methu â sicrhau ei fod yn cael gofal neu driniaethau meddygol. Fe allai hefyd gynnwys esgeuluso anghenion emosiynol sylfaenol plentyn, neu fethu ag ymateb i’r anghenion hyn.\nAr ben hynny, mae esgeuluso’n gallu digwydd yn ystod beichiogrwydd pan mae’r fam yn camddefnyddio sylweddau.\nHeb ei eni – Anghenion Datblygu’r Plentyn\nTrosglwyddo’n enynnol rhai ffurfiau ar salwch meddwl, anableddau dysgu ac anhwylderau seicolegol a chorfforol\nMae gofal o safon yn gallu atal hyn.\nEr bod mwy o berygl o drosglwyddo’n enynnol, mae amgylchedd yn gallu gwneud gwahaniaeth o hyd. Mae canlyniadau plant sy’n cael eu magu mewn awyrgylch glud ac ysgogol yn well na phlant sydd wedi etifeddu anableddau dysgu neu anhwylder meddwl sydd heb gael eu magu yn y fath awyrgylch.\nHIV a Hepatitis C yn trosglwyddo o’r fam i’r babi yn ei chroth\nHeb ei eni – Gallu I Fagu Plant\nNiwed i ffetws wrth i’r fam gymryd sylweddau niweidiol\nBydd yr effaith yn dibynnu ar y math o sylwedd, neu ar y cyfuniad o sylweddau, mae’r fam yn eu cymryd, ar yr adeg yn y beichiogrwydd mae hi’n yfed alcohol neu’n cymryd cyffuriau, ac ar ei dull hi o yfed alcohol neu gymryd cyffuriau, faint mae hi’n ei gymryd ac am ba hyd.\nOedran ffetws pan mae’r perygl mwyaf o weld cyffuriau neu alcohol yn ei niweidio yw rhwng wythnosau 4 ac 12 o’r cyfnod cario.\nMae angen ystyried arfer y fam o gymryd cyfuniad o wahanol sylweddau, yn cynnwys tybaco, ynghyd â’i phatrwm o yfed alcohol a chymryd cyffuriau. Nid yw yfed alcohol yn gymedrol (un neu ddau wydraid 125ml o win yr wythnos) yn ystod beichiogrwydd yn cynyddu’r perygl o niweidio’r ffetws\nBydd y mwyafrif o famau sy’n yfed alcohol neu’n cymryd cyffuriau’n cael plant iach a normal sydd heb unrhyw effeithiau yn y tymor hir.\nErthyliad digymell, geni’n gynnar, babanod o bwysau isel a geni’n farw\nMae cymryd cyffuriau yn ystod beichiogrwydd yn gysylltiedig â pherygl uwch o eni babi o bwysau isel, o eni’n gynnar neu o farwolaeth amenedigol a marwolaeth yn y crud. Mae gofal da yn ystod y cyfnod cyn-geni yn gallu atal y rhain.\nMae goryfed neu oryfed mewn pyliau’n gysylltiedig â chynnydd yng nghyfraddau erthyliadau naturiol a gallan nhw achosi FASD (Anhwylder Sbectrwm Alcohol y Ffetws). Symptomau FASD yw: diffyg tyfiant, patrwm gwahanol i nodweddion yr wyneb a’r corff, a chamweithredu yn y brif system nerfol. Bydd y mwyafrif o famau sy’n yfed gormod o alcohol yn geni babanod iach – dim ond tua 4% o famau sy’n yfed llawer o alcohol sy’n geni babanod â FASD.\nNiwed i’r ffetws oherwydd bod y fam feichiog yn dioddef trais corfforol. Gallai hyn gynnwys torri esgyrn y ffetws, a niwed i’w ymennydd ac i organau ei gorff.\nMae trais yn y cartref sy’n targedu menywod yn mynd yn fwy difrifol ac yn digwydd yn amlach yn ystod beichiogrwydd.\n[Humphreys and Houghton 2008]\nMae pwnio neu gicio’r fenyw yn ei habdomen yn gallu achosi erthyliad naturiol, babi’n cael ei eni’n farw neu’n gynnar, niwed i ymennydd y ffetws a thoriadau yn ei esgyrn.\nDiffyg gofal cyn-geni neu ofal gwael am fod y fam yn dod i’r clinig yn hwyr neu’n anaml\nMae mamau beichiog sydd ag anableddau dysgu’n gallu methu sylweddoli’n ddigon cynnar eu bod yn feichiog.\nEfallai fod hunan-barch mamau beichiog sydd â phroblemau iechyd meddwl, yn isel iawn. Gallai hyn olygu eu bod nhw’n dod yn anaml i’r clinig. Ar ben hynny, efallai fod y mamau hyn yn cael trafferth deall y wybodaeth a’r cyngor sydd ar gael yn y clinig cyn-geni, a thrafferth gweithredu ar y cyngor hwnnw.\nEfallai nad yw mamau beichiog sy’n camddefnyddio cyffuriau’n gwybod eu dyddiadau gan fod cyffuriau’n gallu effeithio ar gylch eu mislif. Efallai eu bod nhw’n ofni y bydd cyfaddef wrth staff meddygol eu bod yn camddefnyddio cyffuriau’n golygu eu bod yn cael eu beirniadu ac y bydd y gwasanaethau cymdeithasol i blant yn ymyrryd ac yn cymryd y babi.\nEfallai y bydd mamau beichiog sy’n dioddef trais yn y cartref yn dod yn anaml i’r clinig cyn-geni oherwydd iselder a diffyg hunan-barch. Efallai hefyd fod y partner sy’n eu cam-drin yn eu rheoli i’r fath raddau fel eu bod yn rhwystro’r menywod rhag defnyddio gwasanaethau meddygol.\nHeb ei eni – Ffactorau Teuluol Ac Amgylcheddol\nLlawer o lygredd amgylcheddol yn niweidio ffetws\nGenedigaeth i 12 mis oed\nGenedigaeth i 12 mis oed – Iechyd\nYR HYN I’W DDISGWYL:\n2 fis oed: yn gallu codi ei ben a’i ysgwyddau o’r fatres\n4 mis oed: yn gallu dal ei ben i fyny am gyfnod\n6 mis oed: yn gallu rholio o’i gefn i’w fola ac eistedd ar lin oedolyn\n6 mis oed: llawer o fabanod yn gallu gafael yn rhywbeth\n7-9 mis oed: yn gallu tynnu ei hun i fyny ar ei draed\n11 mis oed: llawer yn cerdded wrth gael eu harwain neu eu dal\n11 mis oed: yn gallu bwydo’i hun gyda bys a bawd\nDylai’r rhieni ofalu bod y babi’n mynd i’r clinig yn rheolaidd i gael imiwneiddiadau ac i archwilio’i ddatblygiad.\nDylai babanod â phroblemau iechyd neu anableddau dysgu neu gorfforol, gael sylw prydlon a phriodol gan weithwyr proffesiynol.\nDylai’r cartref fod yn addas i’r babi ac yn ei amddiffyn a’i ddiogelu’n ddigon da.\nDylai babanod sy’n sâl/dost neu sydd wedi cael anaf, gael y sylw priodol. Dylai pyliau achlysurol o salwch fod, ar y cyfan, ag achos meddygol cydnabyddedig.\nY PRYDERON A GAFODD EU NODI\nBwyd, hylendid a dillad annigonol\nYn methu archwiliadau rheolaidd o’i iechyd\nSalwch ac anafiadau heb gael sylw digonol\nSyndrom ymwrthod y newydd-anedig neu’r ffetws â symptomau diddyfnu\nBabi wedi’i eni â’r feirysau HIV neu Hepatitis B neu C\nGenedigaeth i 12 mis oed – Addysg\n(datblygiad gwybyddol ac iaith)\nYn fuan ar ôl cael eu geni, mae babanod yn ymateb i seiniau a lleisiau. Yn rhyw fis oed, maen nhw’n dechrau cwan a dweud gw-gw. Bydd babanod byddar yn defnyddio’u lleisiau mewn ffordd ymatblyg ond ni fyddan nhw’n dangos ofn pan mae synau sydyn i’w clywed.\nErbyn 3 mis oed mae babi’n cwan ac yn dweud gw-gw i ryngweithio â rhywun arall – bydd yn ymateb i lais neu wyneb cyfarwydd drwy wenu’n siriol.\nErbyn 6 mis oed fe allai fod yn chwarae gemau cymdeithasol fel ‘pi-po’.\n6 mis oed: yn dechrau clebran.\n9 mis oed: yn mwynhau defnyddio seiniau i gyfathrebu ac yn deall y gair ‘na’.\nDiffyg ymateb, neu ymateb yn negyddol i giwiau’r babi\nGenedigaeth i 12 mis oed – Datblygiad Emosiynol ac Ymddygiadol\nAr adeg ei eni, mae emosiynau a theimladau babi ar lefel sylfaenol iawn. Mae’r babi’n ddibynnol iawn ar oedolion i fodloni ei anghenion. Mae ei natur yn dod i’r amlwg yn fuan ar ôl y geni, a bydd ei natur yn effeithio ar ymateb y rhieni. Mae’r broses ymlyniad yn dechrau yn ystod y flwyddyn gyntaf, ar yr amod bod rhywun cyson yn bresennol i allu tawelu pryder y babi mewn sefyllfaoedd o straen.\nPrin yw’r rhyngweithio rhwng y rhieni a’r babi\nY babi’n dangos fawr ddim diddordeb neu’n mynd i’w gragen\nGenedigaeth i 12 mis oed – Perthnasoedd Teuluol a Chymdeithasol\nYn ystod misoedd cyntaf eu hoes, mae babanod yn dechrau gwahaniaethu rhwng y ffigyrau pwysig yn eu bywyd.\nAr ôl tua 7 mis, mae plentyn ifanc yn mynd yn wyliadwrus ac yn ofnus o bobl a phethau anghyfarwydd. Er hynny, mae’n bosib i oedolion, a hyd yn oed pobl ddieithr, eu cysuro.\nMae’r ymlyniad rhwng rhiant a phlentyn fel arfer yn ddwyochrog ac mae’n gweithio mewn ffordd gylchol.\nOs oes niwed ar ymennydd y babi neu fod awtistiaeth ddifrifol arno, efallai fod un o’r rhieni’n gallu bondio â’r plentyn ond nid yw’r plentyn yn creu ymlyniad â’r rhiant.\nYmlyniad ansicr gan y babi i’r fam neu’r prif ofalwr\nY babi’n cael cyffuriau sydd heb fod ar bresgripsiwn i’w dawelu\nGenedigaeth i 12 mis oed – Gofal Sylfaenol\nMae’r rhieni’n cynnig diet addas a digonol sy’n llawn maeth, yn cynnwys diodydd. Mae’r babi’n cysgu mewn lle glân a chyfforddus. Mae’r babi’n cael ei gadw’n lân ac mae ei glytiau/gewynnau’n cael eu newid yn rheolaidd. Mae apwyntiadau meddygol ac apwyntiadau mewn clinig yn cael eu cadw ar y cyfan, ac mae’r babi’n cael ei holl imiwneiddiadau. Os nad yw, mae’r rhieni’n cynnig esboniad digonol dros beidio â’u cael.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu�r tad neu eu camddefnydd o alcohol neu gyffuriau amharu ar eu gallu i ganolbwyntio. Mae hyn yn gallu golygu nad yw�r rhieni�n rhoi digon o sylw i fwyd, hylendid a dillad y babi\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad neu eu camddefnydd o alcohol neu gyffuriau amharu ar eu gallu i ganolbwyntio. Mae hyn yn gallu golygu nad yw’r rhieni’n rhoi digon o sylw i fwyd, hylendid a dillad y babi Gall anabledd dysgu ar y fam neu’r tad olygu nad yw’r rhieni’n deall sut mae gofalu bod y babi’n cael ei fwydo’n iawn a bod ei hylendid a’i ddillad yn ddigonol.\nMethu archwiliadau rheolaidd o’u hiechyd\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o alcohol a chyffuriau, ac effeithiau trais yn y cartref wneud ffordd o fyw’r teulu’n anhrefnus. Maen nhw’n methu apwyntiadau rheolaidd oherwydd hyn.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad neu eu camddefnydd o alcohol neu gyffuriau amharu ar allu’r rhieni’n i ganolbwyntio. Mae hyn yn gallu eu rhwystro rhag rhoi digon o sylw i afiechydon ac anafiadau.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o alcohol neu gyffuriau, ac effeithiau trais yn y cartref wneud y rhieni’n amharod i fynd i gael triniaeth feddygol rhag ofn i bobl eraill eu beirniadu.\nGenedigaeth i 12 mis oed – Sicrhau Diogelwch\nMae’r rhieni’n amddiffyn y plentyn rhag niwed ac yn trin unrhyw anafiadau yn y ffordd briodol. Mae’r rhieni’n gofalu bod gan y babi le diogel i chwarae ac i archwilio’i amgylchedd. Mae’r rhieni’n gofalu mai dim ond rhai oedolion diogel sy’n rhoi gofal personol i’r babi.\nMae trais yn y cartref yn gwneud anafiadau corfforol yn fwy tebygol – fe allai’r babi fod ym mreichiau’r fam wrth iddi gael ei tharo.\nMae bod â syndrom ymwrthod y newydd-anedig neu symptomau diddyfnu (rhoi’r gorau i gyffur) yn gwneud y babi’n anodd ei gysuro a’i fwydo.\nOs oedd y fam wedi camddefnyddio cyffuriau neu alcohol tra’r oedd hi’n feichiog, fe allai hynny achosi syndrom ymwrthod y newydd-anedig neu symptomau diddyfnu ar y ffetws.\nFeirysau HIV neu Hepatitis B neu C ar y babi ar adeg ei eni\nPan fydd mam sydd â phroblem cyffuriau’n chwistrellu cyffuriau, gallai nodwyddau heintiedig roi heintiau HIV neu Hepatitis B neu C i’r fam. Mae’r heintiau yma’n gallu trosglwyddo i’r babi yn ystod y beichiogrwydd.\nY babi’n cael cyffuriau heb bresgripsiwn i’w dawelu\nGall rhieni sydd â phroblemau gyda chyffuriau gael eu temtio i roi cyffuriau i’r babi, heb fod â phresgripsiwn i wneud hynny. Eu nod yw tawelu’r babi, yn enwedig os nad yw’n cysgu neu os yw wedi’i gynhyrfu.\nGenedigaeth i 12 mis oed – Caredigrwydd Emosiynol\nMae’r rhieni’n caru’r babi’n ddiamod ac yn barod i ymateb yn syth i’w anghenion emosiynol. Mae’r rhieni’n delio â gofid y babi’n dawel ac yn gyson. Mae’r rhieni’n cysuro’r babi pan mae’n sâl neu’n cael ei frifo. Mae cyffyrddiad corfforol priodol â’r babi’n rhoi pleser i’r rhieni.\nMae salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam, ei chamddefnydd o alcohol neu gyffuriau, ac effeithiau trais yn y cartref yn gallu ei gwneud yn llai parod i ymateb i giwiau’r babi ac yn fwy tebygol o ymateb mewn ffordd reolaethol yn hytrach na hwylusol.\nMae menywod sy’n ceisio rhoi’r gorau’n gyflym i gyffuriau’n gallu ei chael hi’n anodd ymateb i’w babanod.\nY babi�n dangos fawr ddim diddordeb neu�n mynd i�w gragen\nMae salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam, ei chamddefnydd o alcohol neu gyffuriau, ac effeithiau trais yn y cartref yn gallu ei gwneud hi’n isel, yn cuddio’i hemosiynau ac mae ei hwyliau’n gallu newid yn ddirybudd. Efallai fod y babi’n copïo ymddygiad ei fam.\nY babi’n glynu’n ansicr wrth y fam neu’r prif ofalwr\nMae salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam, ei chamddefnydd o alcohol neu gyffuriau, ac effeithiau trais yn y cartref yn gallu ei gwneud yn ddifater ac yn llawn anobaith, yn dangos fawr ddim caredigrwydd ac emosiwn, ac yn ymateb yn negyddol i’r babi.\nYmlyniad plant ifanc mamau sydd wedi dioddef iselder ar ôl y geni’n llai sicr nag ymlyniad plant ifanc mamau iach.\nGenedigaeth i 12 mis oed – Symbylu / Ysgogi\nMae’r rhieni’n rhoi gwahanol fathau o deganau a phethau diogel i’r babi chwarae â nhw. Mae’r rhieni’n edrych ar lyfrau neu’n gwrando ar gerddoriaeth gyda’r babi. Maen nhw’n siarad neu’n canu’n gariadus wrth y babi ac yn ei annog i ymateb. Mae’r rhieni’n cymeradwyo llwyddiannau’r babi.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o alcohol neu gyffuriau, ac effeithiau trais yn y cartref wneud y rhieni’n flinedig iawn, yn isel ac yn brin o hunanhyder a hunanwerth. Gall y symptomau yma gyfyngu ar allu’r rhieni i ymwneud â’r babi a’i ysgogi\nGenedigaeth i 12 mis oed – Arweiniad a Ffiniau\nNid yw’r babi byth yn cael ei daro nac yn agored yn aml i feirniadaeth a gelyniaeth. Mae’r rhieni’n oddefgar os yw’r babi’n amharod i ymateb iddyn nhw. Caiff y babi ei amddiffyn rhag bod yn dyst i oedolion sy’n ymddwyn yn od neu’n frawychus.\nMae’r babi’n ansicr ac yn glynu wrth ei fam neu’r prif ofalwr\nGall salwch meddwl, defnydd problemus o sylweddau, anabledd dysgu a thrais yn y cartref effeithio ar allu’r fam i fod yn gyson, i ymddwyn mewn ffordd ddisgwyliadwy, ac i fod yn amlwg ym mywyd y babi.\nGenedigaeth i 12 mis oed – Sefydlogrwydd\nMae un o’r rhieni’n treulio digon o amser gyda’r babi i gynnal perthynas gadarn ac i gynnig patrwm sefydlog o ofal yn ei fywyd o ddydd i ddydd. Mae’r babi’n cael ei gymryd allan i ymweld â ffrindiau a pherthnasau.\nMae iechyd meddwl gwael a chamddefnyddio sylweddau’n gallu gwneud mamau’n ddi-drefn, yn anhapus, yn llawn tensiwn ac yn groendenau, ac maen nhw’n fwy beirniadol o’u plant na mamau sydd heb y problemau hyn.\nGenedigaeth i 12 mis oed – Hanes a Gweithrediad y Teulu\nMae rhieni’n fwy tebygol o gael trafferth diogelu a hybu lles eu plant os cawson nhw eu hunain eu magu mewn cartrefi treisiol, eu cam-drin neu eu hesgeuluso fel plant, eu disgyblu’n llym neu heb gael eu disgyblu o gwbl.\nBydd newidiadau yn aelodaeth y teulu’n effeithio ar y plant. Mae gweld rhieni’n gwahanu ac yn ysgaru’n straen ar bob teulu, ac mae’r canlyniadau i’r plant yn y tymor hir yn dibynnu ar y berthynas rhwng y fam a’r tad ar ôl iddyn nhw wahanu.\nMae newid aelodaeth y teulu, fel cyflwyno person newydd sy’n gweithredu fel rhiant, yn gallu dod â sefydlogrwydd a threfn, neu anhrefn a thrais i fywydau’r plant.\nGenedigaeth i 12 mis oed – Y Teulu Estynedig\nMae’r teulu estynedig yn rhwydwaith cymdeithasol sydd, yn y rhan fwyaf o achosion, yn gefn i blant a rhieni sy’n cael anawsterau. Mae’r math yma o gefnogaeth yn gallu bod yn werthfawr iawn i deuluoedd mae’r gymuned yn gyffredinol wedi’u gwrthod am eu bod yn ffraeo mewn ffordd dreisiol, yn feddw, yn camddefnyddio cyffuriau, yn dlawd yn gyson, neu am eu bod yn esgeuluso’u plant. Ond mae problemau’r rhieni, fel camddefnyddio sylweddau, anhwylder meddwl a thrais yn y cartref, yn aml yn rhwygo ac yn chwalu cysylltiadau â’r teulu estynedig, a hynny’n achosi i’r teulu gael ei wrthod a’i gadw ar ei ben ei hun. Mae’n bosib colli cysylltiad â’r teulu estynedig hefyd wrth i’r plant a’r rhieni osgoi cysylltu oherwydd eu bod â chywilydd o’u hamgylchiadau ac yn dymuno cadw anawsterau’r teulu’n gyfrinach.\nMewn rhai achosion o gam-drin rhywiol rhwng y cenedlaethau, mae’r teulu estynedig yn rhoi’r plant mewn perygl. Mae’r gefnogaeth gymdeithasol mae perthnasau’n ei rhoi i rieni, sy’n aml wedi’u datgysylltu o’u rhwydweithiau cymdeithasol eraill, yn gallu gwneud y chwalu cysylltiadau’n anodd iawn.\nGenedigaeth i 12 mis oed – Tai\nMae amodau gwael mewn tai’n cynyddu’r risg o weld y plant yn cael problemau iechyd difrifol neu o fod yn anabl. Mae plant sy’n cael eu magu mewn tai gorlawn yn fwy tebygol o fod yn araf yn tyfu, ac o gael problemau anadlu a heintiadau firaol a bacteriol. Mae hyn yn eu rhoi mewn mwy o berygl o ddatblygu clefydau fel llid yr ymennydd a thiwberciwlosis, sy’n bygwth eu bywydau. Mae tai gorlawn yn gysylltiedig â phlant ifanc iawn y mae eu hiechyd seicolegol yn wael. Mae tai gwael a digartrefedd yn effeithio ar gyrhaeddiad addysgol plant. Fel oedolion, maen nhw’n fwy tebygol o fod yn ddi-waith ac yn dlawd.\nMae mwy o broblemau iechyd yn y tymor hir ar rieni sy’n byw mewn cartrefi tlawd, nag ar oedolion y boblogaeth yn gyffredinol.\nGenedigaeth i 12 mis oed – Cyflogaeth\nMae patrwm gweithio’r rhieni’n gallu effeithio’n gadarnhaol neu’n negyddol ar y plentyn, neu efallai fod cyfuniad o’r ddau. Mae hyn yn dibynnu ar ystyr y gwaith i’r rhieni a’r galwadau sydd arnyn nhw o ran amser, egni ac ysbryd.\nMae tua 1.8 miliwn o blant (16% o holl blant y Deyrnas Unedig) yn byw mewn cartrefi lle nad oes neb yn gweithio; mae dwy ran o dair yn gartrefi unig riant.\nPan mae plant heb lawer o freintiau o’u cymharu â phlant eraill y gymuned, maen nhw’n gallu cael eu stigmateiddio a’u bwlio.\nMae llai o allu i ddefnyddio geiriau gan blant mamau sy’n gweithio oriau hir, maen nhw’n cyflawni llai yn yr ysgol, ac yn llai tebygol na’u cyfoedion o ennill cymwysterau academaidd. Dangoswyd mai prin iawn oedd yr effeithiau negyddol ar blant a phobl ifanc y mae eu mamau’n gweithio’n rhan-amser. Er hynny, nid oedd ymchwil Kalil a Ziol-Guest yn yr Unol Daleithiau wedi canfod y math yma o gysylltiad.\nGenedigaeth i 12 mis oed – Incwm\nMae tlodi ymhlith plant yn effeithio’n negyddol ar addysg plant ac yn eu gwneud yn llai tebygol o orffen eu haddysg.\nMae tlodi’n cyfyngu ar fywyd cymdeithasol plant a phobl ifanc gan fod diffyg arian yn ei gwneud hi’n anodd iawn iddyn nhw wneud gweithgareddau fel chwaraeon neu fynd i glybiau hamdden. Mae tlodi’n dod â phroblemau arbennig i deuluoedd sydd â phlentyn anabl neu sy’n dioddef o afiechyd cronig.\nMae teuluoedd sy’n byw mewn tlodi ac mewn mannau tlawd iawn yn wynebu’r baich ychwanegol o beryglon amgylcheddol a chymdeithasol. Mae’r straen ariannol o fyw ar incwm isel yn effeithio ar strategaethau’r rhieni i ymdopi, ac ar eu gallu i ofalu am eu plant. Gall cefnogaeth y teulu estynedig, yn enwedig y neiniau a’r teidiau, wneud gwahaniaeth mawr i sefyllfa ariannol teuluoedd tlawd iawn.\nGenedigaeth i 12 mis oed – Integreiddio Cymdeithasol y Teulu\nBydd y graddau mae teuluoedd yn integreiddio yn eu cymunedau’n effeithio ar ba mor debygol ydyn nhw o ddefnyddio adnoddau cymunedol. Mae’r ffordd mae plant a’u rhieni’n gweld eu cymdogaeth yn gallu effeithio ar y graddau maen nhw’n integreiddio ynddi. Er enghraifft, mae plant a’u teuluoedd yn gallu cael eu hynysu pan mae’r gymdogaeth yn cael ei gweld fel lle peryglus lle mae llawer o bobl yn prynu a gwerthu cyffuriau.\nWrth i blant nesáu at ganol eu plentyndod mae ffrindiau’n dod yn fwy a mwy pwysig. Mae plant sy’n ymosodol neu’n orfywiog yn fwy tebygol o gael eu hosgoi neu eu gwrthod gan eu cyfoedion. Mae cael eu gwrthod yn gymdeithasol fel hyn yn tueddu i atgyfnerthu’r problemau ymddygiad. Mae bwlio, ffurf eithafol ar wrthod rhywun, yn gysylltiedig ag iselder.\nEr bod integreiddio cymdeithasol yn gallu bod o gymorth a helpu plant a phobl ifanc i gael eu derbyn, mae ymchwil i gymdeithaseg troseddu’n awgrymu y gall hefyd eu cyflwyno i fyd gwyrdröedig a thramgwyddus.\nGenedigaeth i 12 mis oed – Adnoddau Cymunedol\nMae adnoddau cymunedol yn gallu dylanwadu’n gadarnhaol ar blant ac ar rieni fel ei gilydd. Mae mannau cyfarfod lleol a diogel, sy’n agored i bawb ac yn hawdd mynd iddyn nhw, yn hybu datblygiad corfforol, cymdeithasol ac emosiynol plant. Yn allweddol i’r grwp y mae oedolyn sy’n gallu cynnig cefnogaeth unigol i bobl ifanc ac sydd hefyd yn gallu cynnal gweithgareddau grwp.\nMae adnoddau cymunedol sy’n cynnig cefnogaeth emosiynol a help, gwybodaeth a chyngor gwerthfawr yn gysylltiedig â dylanwadau cadarnhaol ar allu’r rhieni i fagu’r plant ac ar ddatblygiad y plant.\nYmhlith y ffactorau mewn cymunedau sy’n hybu canlyniadau cadarnhaol y plant mae: bod y plant yn gweld eu cymuned fel lle da i fyw; bod y plant yn teimlo’n ddiogel a bod eu cymuned yn eu gwerthfawrogi; gall y plant ddatblygu synnwyr da o bwy ydyn nhw a gwella’u hunan-barch a’u diogelwch.\nEfallai fod teuluoedd du a theuluoedd o gymunedau ethnig lleiafrifol yn gallu mynd yn llai rhwydd at wasanaethau ataliol a chefnogol na theuluoedd gwyn.\n1-2 flwydd oed\n1-2 flwydd oed – Iechyd\nBydd y mwyafrif o blant ifanc 1-2 oed yn iach ar y cyfan.\nByddan nhw’n chwilfrydig ynglyn â’r byd o’u cwmpas.\nDatblygiad echddygol bras:\n15 mis: yn gallu cerdded heb help\n18 mis: llawer yn gallu rhedeg\n24 mis: llawer yn gallu dringo ar ddodrefn\nRheoli echddygol mân:\n15 mis: yn gallu trin pethau bach yn ei ddwylo; yn gallu defnyddio creon i sgriblo ar bapur\n18 mis: yn gallu bwydo’i hun gyda llwy\n24 mis: y gallu i afael ym mhethau wedi datblygu i’r fath raddau fel ei fod yn gallu cydio ym mhethau bach iawn a’u codi\nMae anabledd neu nam yn gallu golygu nad yw plentyn yn cyrraedd rhai neu bob un o’r cerrig milltir hyn ar yr adeg gywir, a dylid gofyn am gyngor gweithwyr proffesiynol.\n1-2 flwydd oed – Addysg\nMae’r mwyafrif o blant ifanc 12 mis oed yn chwilfrydig ynglyn â’u hamgylchedd ac yn treulio amser yn archwilio a thrin pethau yn eu dwylo.\n18 mis oed: yn dechrau chwarae gemau cyfateb a didoli\n2 flwydd oed: yn mwynhau gemau corfforol a chwarae esgus\nplant ifanc 12-13 mis oed yn dechrau dweud eu geiriau cyntaf\nYn caffael geiriau’n gyflym ar ôl 18 mis oed\nYn gallu dilyn cyfarwyddiadau syml erbyn 2 flwydd oed, ac yn gofyn cwestiynau o hyd\n2 flwydd: geirfa wedi tyfu i ryw 600 o eiriau\nDiffyg ymateb i ymdrechion y plentyn ifanc i gyfathrebu, neu ymateb yn negyddol\n1-2 flwydd oed – Datblygiad Emosiynol ac Ymddygiadol\nY broses ymlyniad yn dal i ddylanwadu ar ddatblygiad model gweithio’r plentyn ifanc o’r ffordd mae pobl yn debyg o ymddwyn tuag ato.\nNewidiadau eithafol yn ei hwyliau o hyd ac nid yw pyliau achlysurol o dymer drwg yn anarferol.\nI reoli eu hemosiynau mae angen rhiant sydd ar yr un donfedd ac sy’n ymateb iddo, ar y plentyn.\nYn 12 mis oed, y plentyn ifanc ei hun yw canolbwynt ei fywyd o hyd.\nErbyn iddo gyrraedd 2 flwydd oed, mae’r plentyn ifanc wedi dod yn ymwybodol o bobl eraill ac yn gallu bod yn empathig â nhw.\nYn dechrau ei wisgo a’i fwydo’i hun.\nY plentyn yn ansicr, yn ofnus ac yn glynu wrth rywun. Efallai fod ei ymddygiad yn afreolaidd, hynny yw, ei fod yn siglo’i hun neu fod tarfu ar ei batrymau cysgu\n1-2 flwydd oed – Hunaniaeth\n12 mis oed: yn adnabod ei hun mewn drych ac yn ymateb i’w enw\n2 flwydd oed: yn gallu rhoi ei enw llawn a’i ryw, ac adnabod ei hun mewn ffotograff\nTua 2 flwydd oed: yn dod i deimlo perchnogaeth – yn deall ‘fi’ a ‘fi bia’\nDillad anaddas a hylendid wedi’i esgeuluso’n ddrwg\nPlentyn ifanc yn teimlo nad oes neb yn ei garu ac nad yw’n bosib i neb ei garu\n1-2 flwydd oed – Perthnasoedd Teuluol a Chymdeithasol\nYn dal i deimlo’n fwy a mwy ofnus o bobl ddieithr tan y bydd tua 16 mis oed\nYn 2 flwydd oed, mae plant ifanc yn chwarae ochr yn ochr\n2-3 oed: chwarae cydweithredol ac ymddygiad rhag-gymdeithasol yn dechrau\nYn teimlo’n ddiymadferth\nYn teimlo bod creulondeb ac ymddygiad ymosodol yn dderbyniol\nPyliau o dymer drwg ac o fod yn ymosodol, yn llefain ac yn gwrthod cael ei gysuro, yn ddigalon ac yn bryderus\nYn cael ei adael ar ei ben ei hun neu gydag oedolion anniogel\n1-2 flwydd oed – Gofal Sylfaenol\nMae’r rhieni’n cynnig diet addas a digonol sy’n llawn maeth, yn cynnwys diodydd. Mae’r plentyn ifanc yn cysgu mewn lle glân a chyfforddus. Mae’r plentyn ifanc yn cael ei gadw’n lân ac mae ei glytiau/gewynnau’n cael eu newid yn rheolaidd. Mae apwyntiadau meddygol ac apwyntiadau mewn clinig yn cael eu cadw ar y cyfan, ac mae’r plentyn ifanc yn cael ei holl imiwneiddiadau. Os nad yw, mae’r rhieni’n cynnig esboniad digonol dros beidio â’u cael. Mae’r rhieni’n gwisgo’r plentyn ifanc mewn dillad sy’n addas i’w oedran, rhyw, diwylliant a chrefydd ac, os yw’n briodol, ei nam.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad neu eu camddefnydd o alcohol neu gyffuriau amharu ar eu gallu i ganolbwyntio. Mae hyn yn gallu golygu nad yw’r rhieni’n rhoi digon o sylw i fwyd, hylendid a dillad y plentyn ifanc.\nGall anabledd dysgu ar y fam neu’r tad olygu nad yw’r rhieni’n deall sut mae gofalu bod bwyd, hylendid a dillad plentyn ifanc o’r oedran yma’n ddigonol\nGall salwch meddwl, anableddau dysgu, goryfed alcohol neu gamddefnyddio cyffuriau amharu ar allu’r rhieni i ganolbwyntio. Mae hyn yn gallu golygu nad yw afiechydon ac anafiadau’n cael sylw digonol.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o alcohol neu gyffuriau, ac effeithiau trais yn y cartref amharu ar allu’r rhieni i weithredu ar y cyngor mae staff meddygol yn ei roi iddyn nhw.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref olygu bod plentyn yn dyst i ymddygiad anodd ei ragweld sy’n codi ofn arno.\nEfallai nad yw rhiant sydd ag anabledd dysgu’n gwybod sut i gadw’r plentyn ifanc yn lân, na beth yw dillad addas.\n1-2 flwydd oed – Sicrhau Diogelwch\nMae’r rhieni’n amddiffyn y plentyn ifanc rhag niwed ac yn trin unrhyw anafiadau yn y ffordd briodol. Mae’r rhieni’n gofalu bod oedolyn yn goruchwylio’r plentyn ifanc yn y cartref a’r tu allan iddo, yn cymryd camau i rwystro damweiniau cyffredin, ac yn gofalu bod y mannau chwarae’n ddiogel. Mae’r rhieni’n gofalu mai dim ond rhai oedolion diogel sy’n rhoi gofal personol i’r plentyn ifanc. Mae achos meddygol cydnabyddedig i bob salwch sy’n digwydd yn achlysurol.\nMae rhieni sy’n camddefnyddio sylweddau’n gallu gadael plant ifanc iawn ar eu pen eu hunain gartref tra byddan nhw allan yn prynu cyffuriau.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, a’u camddefnydd o alcohol neu gyffuriau, achosi diffyg gwyliadwriaeth. Nid yw’r plentyn ifanc yn cael ei oruchwylio ar adeg bath neu yn ymyl ffyrnau a thanau. Nid yw’r rhieni’n gofalu bod sylweddau niweidiol, yn cynnwys alcohol a chyffuriau, yn cael eu cadw mewn lle diogel.\n1-2 flwydd oed – Caredigrwydd Emosiynol\nMae’r rhieni’n caru’r plentyn ifanc yn ddiamod ac yn barod i ymateb i’w anghenion emosiynol. Mae’r rhieni’n delio’n dawel ac yn gyson â gofid y plentyn. Pan mae’r plentyn ifanc yn sâl neu wedi brifo, mae’r rhieni’n ei gysuro. Mae cyffyrddiad corfforol priodol â’r plentyn yn rhoi pleser i’r rhieni. Mae’r rhieni’n gweld gwerth yn y plentyn ifanc fel person ynddo’i hun ac yn dangos balchder yn ei gyflawniadau.\nDiffyg ymateb, neu ymateb negyddol i ymdrechion y plentyn ifanc i gyfathrebu\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o alcohol a chyffuriau, ac effeithiau trais yn y cartref ei gwneud hi’n fwy tebygol y bydd y rhieni’n negyddol ac yn elyniaethus pan mae’r plentyn ifanc yn gwneud ymdrech i gyfathrebu.\nY plentyn yn teimlo’n ansicr, yn ofnus ac yn glynu wrth rywun. Efallai fod ei ymddygiad yn afreolaidd, hynny yw, ei fod yn siglo’i hun neu fod tarfu ar ei batrymau cysgu\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o alcohol neu gyffuriau, ac effeithiau trais yn y cartref wneud y rhieni’n amharod i fod ar gael yn emosiynol. Bydd hyn yn gwneud i’r plentyn deimlo pryder gwahanu.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, ac effeithiau trais yn y cartref amharu ar allu’r rhieni i ofalu amdanyn nhw eu hunain ac i ofalu am eu plant ifanc.\nY plentyn yn teimlo nad oes neb yn ei garu ac nad yw’n bosib i neb ei garu\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, ac effeithiau trais yn y cartref olygu nad yw’r plantyn yn cael ei barchu a’i werthfawrogi fel person ynddo’i hun. Er enghraifft, efallai nad yw’r plentyn yn cael ei gynnwys yn nathliadau neu dripiau’r teulu. Y plentyn yn cael ei wrthod yn gorfforol ac yn emosiynol neu’n cael y bai am anawsterau’r teulu.\nMae bod yn dyst i drais yn y cartref yn gallu gwneud i blant ddangos llawer mwy o ddicter, ymddwyn yn ymosodol a dangos gofid emosiynol. Efallai na fydd y rhieni bob amser yn gallu rhoi’r cysur a’r sicrwydd mae’r plant eu hangen i ymdopi’n iawn â’u bywydau.\n1-2 flwydd oed – Symbylu / Ysgogi\nMae’r rhieni’n rhoi gwahanol fathau o deganau a deunyddiau chwarae diogel sy’n addas i’r cam yn ei ddatblygiad, i’r plentyn ifanc chwarae â nhw. Maen nhw’n ei annog yn gyson i ddysgu. Mae’r rhieni’n edrych ar lyfrau neu’n gwrando ar gerddoriaeth gyda’r plentyn ifanc, ac yn siarad â’r plentyn a’i annog i ymateb. Mae’r rhieni’n cymeradwyo cyflawniadau’r plentyn ifanc ac yn ei annog i fod mor annibynnol ag sy’n addas i’w oedran. Mae’r plentyn ifanc yn cael digon o gyfleoedd i gyfathrebu â phlant ifanc eraill ac i chwarae gyda nhw. Ac mae’n cael peth rhyddid i archwilio’i amgylchedd.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o alcohol neu gyffuriau, ac effeithiau trais yn y cartref wneud y rhieni’n flinedig iawn, yn isel a heb hunanhyder a hunanwerth. Mae’r symptomau yma’n gallu cyfyngu ar allu’r rhieni i ymwneud â’u plentyn, i wrando ar yr hyn mae’n ei ddweud, i’w ganmol a’i annog, ac i feithrin ei ddysgu.\nGall anabledd dysgu ar y fam neu’r tad gwtogi ar eu gallu i ddarllen storïau i’r plentyn ac ar y dewis o hwiangerddi a chaneuon plant y maen nhw’n eu gwybod. Efallai nad yw’r rhiant yn deall sut mae chwarae gyda’r plentyn na sut mae ei ysgogi.\n1-2 flwydd oed – Arweiniad a Ffiniau\nNid yw’r plentyn ifanc byth yn cael ei daro na’n wynebu gelyniaeth. Caiff y plentyn ifanc ei amddiffyn rhag bod yn dyst i oedolion sy’n ymddwyn yn od neu’n frawychus. Mae’n cael ei annog i beidio ag ymddwyn yn dreisgar neu’n greulon. Mae’r plentyn ifanc yn cael ei ddysgu i barchu pobl eraill a’u heiddo.\nGall salwch meddwl ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref olygu bod plant yn gweld eu rhieni’n ymddwyn mewn ffordd dreisgar tuag at ei gilydd. Mae bod yn dyst i drais yn y cartref a gweld creulondeb wrth anifeiliaid (fel sy’n digwydd yn aml mewn cartrefi treisgar) yn gallu gwneud i’r plant deimlo’n ddiymadferth am eu bod yn methu amddiffyn eu mam neu eu hanifail anwes annwyl.\nMae bod yn dyst i drais yn y cartref a gweld anifeiliaid anwes y teulu’n cael eu bygwth neu eu cam-drin yn gallu gwneud i’r plant feddwl bod creulondeb yn ymddygiad derbyniol. Er bod rhai plant o’r oed yma’n gallu achosi poen i anifail trwy archwilio’n ddifeddwl, mae bod yn fwriadol greulon wrth anifeiliaid yn anghyffredin.\nWedi’u gadael ar eu pen eu hunain neu gydag oedolion anniogel\nEfallai y bydd rhieni â phroblemau gydag alcohol neu gyffuriau’n gadael plentyn gydag oedolion anniogel iddyn nhw gael mynd allan i brynu cyffuriau neu alcohol.\n1-2 flwydd oed – Sefydlogrwydd\nMae un o’r rhieni’n treulio digon o amser gyda’r plentyn ifanc i gynnal perthynas gadarn ac i gynnig patrwm sefydlog o ofal. Mae’r rhieni’n delio â gofid y plentyn ifanc mewn ffordd dawel a chyson. Mae’r plentyn ifanc yn cael ei gymryd allan i ymweld â ffrindiau a pherthnasau ac yn cael ei gynnwys yn nathliadau’r teulu.\nMae salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, neu drais yn y cartref yn gallu arwain at wahanu plant a’u rhieni’n ddirybudd (hynny yw, oherwydd bod un o’r rhieni’n cael triniaeth mewn lleoliad preswyl, dedfryd i garchar am drosedd dreisgar neu drosedd yn ymwneud â chyffuriau, neu rywun yn cael ei gadw mewn lleoliad dan Ddeddf Iechyd Meddwl 2007), yn gallu gwneud y plant yn bryderus iawn.\n1-2 flwydd oed – Hanes a Gweithrediad y Teulu\nEfallai na fydd rhieni ag anableddau dysgu’n gallu cydnabod bod rhai oedolion eraill yn fygythiad i’w plant. Neu efallai nad oes ganddyn nhw ddigon o hunanhyder i’w hatal rhag dod i gysylltiad â’u plant.\n1-2 flwydd oed – Y Teulu Estynedig\n1-2 flwydd oed – Tai\n1-2 flwydd oed – Cyflogaeth\n1-2 flwydd oed – Incwm\nEfallai y bydd rhieni sy’n camddefnyddio cyffuriau’n caniatáu i’r cartref gael ei ddefnyddio: fel canolfan gwerthu cyffuriau; fel lle i ddefnyddwyr eraill gymryd cyffuriau; neu fel lle i buteiniaid weithio i ennill arian i ariannu arfer drwg yn camddefnyddio cyffuriau neu alcohol.\n1-2 flwydd oed – Integreiddio Cymdeithasol y Teulu\n1-2 flwydd oed – Adnoddau Cymunedol\n3-4 blwydd oed\n3-4 blwydd oed – Iechyd\nTua 3 blwydd oed: mae’r plentyn yn gallu defnyddio’r pedalau ar feic â sadyddion, a dringo grisiau ag un droed ar bob gris.\nAr y cyfan, yn gallu dal, cicio, taflu a sboncio pêl erbyn 3 blwydd oed\n3 blwydd oed: yn gallu rheoli pensil gyda’i fawd a’r ddau fys cyntaf.\nYn gallu tynnu llun person fel pen gyda choesau a breichiau’n dod allan ohono.\n4 blwydd oed: yn gallu gosod gleiniau ar garrai a chopïo rhai llythrennau.\nBwyd, hylendid a dillad yn annigonol\nNid yw salwch ac anafiadau’n cael digon o sylw\n3-4 blwydd oed – Addysg\n3-4 blwydd oed: yn gallu canolbwyntio’n dda\nSgiliau iaith yn dal i ddatblygu\nYn gallu cymryd rhan mewn sgyrsiau\nYn mwynhau chwarae ar eu pen eu hunain ac yn dechrau gallu ‘cymryd tro’\nChwarae esgus yn datblygu\nNid yw’n anarferol i’r plentyn gael ffrind dychmygol\nLlawer yn elwa ar fynd yn rheolaidd i ryw fath o gylch chwarae cyn-ysgol\n(Mae addysg blynyddoedd cynnar yn cael ei hybu yng Nghymru a Lloegr drwy Gyfnod Sylfaen y Blynyddoedd Cynnarhttp://www.standards.dfes.gov.uk/\nDiffyg anogaeth i ddysgu\nDatblygiad gwybyddol gwael\nPresenoldeb mewn cylch chwarae cyn-ysgol yn wael neu’n ysbeidiol\n3-4 blwydd oed – Datblygiad Emosiynol ac Ymddygiadol\nErbyn 3-4 oed, y plentyn yn dod i allu rheoli ei ymddygiad yn well\nFel arfer, yn gyfeillgar ac yn barod i helpu\nNid yw pyliau o dymer drwg yn anarferol\nNid yw ofnau direswm yn anghyffredin, fel ofni’r tywyllwch, synau uchel neu gael ei adael\nErbyn 4 oed, yn gallu gwisgo’i ddillad ei hun a thynnu amdano\nFel arfer, yn rheoli ei bledren a’i goluddyn\nY plentyn wedi mynd i’w gragen neu’n ceisio plesio o hyd\n3-4 blwydd oed – Hunaniaeth\nErbyn 3-4 oed, mae plant yn gwybod eu rhyw, ac yn deall i ryw raddau i ba hil a diwylliant maen nhw’n perthyn.\nMae’r rhan fwyaf yn gallu adnabod y gwahanol aelodau o’u teulu agos.\nYn gallu rhoi ei enw cyntaf, ei gyfenw a’i oedran.\nYn ei ddiffinio’i hun yn bendant o ran rhyw, lliw ei wallt a’i alluoedd.\nY cam o gyfuno’r agweddau ‘da’ a ‘drwg’ arno’i hun.\nYn derbyn cyfrifoldebau’r tu hwnt i’w oedran\nDillad anaddas, a hylendid wedi’i esgeuluso’n ddrwg\n3-4 blwydd oed – Perthnasoedd Teuluol a Chymdeithasol\nRhwng 3-4 oed, mae ofn y plentyn o bobl anghyfarwydd yn lleihau’n raddol\nAr ôl 3 oed, mae’r plentyn yn gofidio llai am adael ei fam neu ei dad am gyfnodau byr\nErbyn 3-4 oed, mae llawer o blant wedi gwneud un ffrind o leiaf\nY plentyn yn dangos ymddygiad rhag-gymdeithasol fel rhannu, helpu neu gysuro\nYn ofnus ac yn annaturiol wyliadwrus\nWedi’u gadael gydag oedolion anniogel\n3-4 blwydd oed – Gofal Sylfaenol\nMae’r rhieni’n cynnig diet addas a digonol sy’n llawn maeth, yn cynnwys diodydd. Mae’r plentyn yn cysgu mewn lle glân a chyfforddus. Mae’r plentyn yn cael ei gadw’n lân. Mae apwyntiadau meddygol ac apwyntiadau mewn clinig yn cael eu cadw ar y cyfan, ac mae’r babi’n cael ei holl imiwneiddiadau. Os nad yw, mae’r rhieni’n cynnig esboniad digonol dros beidio â’u cael. Mae’r rhieni’n gwisgo’r plentyn mewn dillad sy’n addas i’w oedran, rhyw, diwylliant a chrefydd ac, os yw’n briodol, ei nam. Mae’r rhieni’n gofyn am gyngor neu help os ydyn nhw’n cael trafferth rheoli ymddygiad y plentyn.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad neu eu camddefnydd o alcohol neu gyffuriau amharu ar eu gallu i ganolbwyntio. Mae hyn yn gallu golygu nad yw’r rhieni’n rhoi digon o sylw i fwyd, hylendid a dillad y babi.\nGall anabledd dysgu ar y fam neu’r tad olygu nad yw’r rhieni’n deall sut mae gofalu bod babi o’r oedran yma’n cael diet digonol sy’n llawn maeth.\nGall salwch meddwl, anableddau dysgu, goryfed alcohol neu gamddefnyddio cyffuriau olygu nad yw afiechydon ac anafiadau’n cael sylw digonol.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o alcohol neu gyffuriau, ac effeithiau trais yn y cartref amharu ar allu’r rhieni i ganolbwyntio a’u gwneud yn amharod i fynd i gael triniaeth feddygol rhag ofn i bobl eraill eu beirniadu.\nGall salwch meddwl, anableddau dysgu, goryfed alcohol, camddefnyddio cyffuriau ac effeithiau trais yn y cartref amharu ar allu’r rhieni i weithredu ar y cyngor mae staff meddygol yn ei roi iddyn nhw.\nMae trais yn y cartref yn gysylltiedig â phlant y mae eu datblygiad deallusol yn wan. Efallai mai un o’r rhesymau am hyn yw bod tyfu mewn cartref treisgar yn gwneud y plentyn yn rhy ofnus i fod yn chwilfrydig neu i ymdrechu i archwilio’r amgylchedd.\nEfallai nad yw rhiant sydd ag anabledd dysgu’n gwybod sut i gadw’r plentyn yn lân, na beth yw dillad addas.\n3-4 blwydd oed – Sicrhau Diogelwch\nMae’r rhieni’n amddiffyn y plentyn rhag niwed ac yn trin unrhyw anafiadau yn y ffordd briodol. Mae’r rhieni’n gofalu bod oedolyn yn goruchwylio’r plentyn yn y cartref a’r tu allan iddo, yn cymryd camau i rwystro damweiniau cyffredin, ac yn gofalu bod y mannau chwarae’n ddiogel. Mae’r rhieni’n gofalu mai dim ond rhai oedolion diogel sy’n rhoi gofal personol i’r plentyn. Mae achos meddygol cydnabyddedig i bob salwch sy’n digwydd yn achlysurol.\nMae trais yn y cartref yn gwneud anafiadau corfforol yn fwy tebygol. Fe allai’r plentyn gael ei anafu yn y ffraeo neu gael ei dargedu’n fwriadol.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad neu eu camddefnydd o alcohol a chyffuriau eu gwneud yn llai gwyliadwrus nag y dylen nhw fod. Nid yw’r plentyn yn cael ei oruchwylio’n ddigon da tra mae’n chwarae yn y cartref neu’r tu allan iddo.\nGall rhieni sy’n camddefnyddio cyffuriau beidio â chadw sylweddau peryglus, yn cynnwys alcohol a chyffuriau, mewn lle diogel.\nMae salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, ac effeithiau trais yn y cartref yn gallu golygu y bydd plant yn gweld eu rhieni fel pobl ddi-rym y mae’n amhosib ymddiried ynddyn nhw. Gallai hyn wneud i’r plant deimlo’n bryderus ac yn ofnus iawn.\n3-4 blwydd oed – Caredigrwydd Emosiynol\nMae’r rhieni’n caru’r plentyn yn ddiamod ac yn barod i ymateb i’w anghenion emosiynol. Mae’r rhieni’n ymateb i’r plentyn mewn ffordd gymharol gyson y mae’n bosib ei rhagweld. Mae’r rhieni’n delio’n dawel ac yn gyson â gofid y plentyn. Mae’r rhieni’n cysuro’r plentyn pan mae’n sâl neu’n cael ei frifo. Mae cyffyrddiad corfforol priodol â’r plentyn yn rhoi pleser i’r rhieni. Mae’r rhieni’n gwerthfawrogi’r plentyn fel person ynddo’i hun ac yn dangos balchder yn ei gyflawniadau.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, ac effeithiau trais yn y cartref olygu nad oes digon o nerth ymarferol neu emosiynol gan y rhieni i ymwneud â’u plant. Nid ydyn nhw chwaith yn ysgogi digon arnyn nhw i hybu eu datblygiad gwybyddol. Mae canmoliaeth ac anogaeth oedolyn sy’n ei garu’n allweddol i hybu gallu’r plentyn i ddysgu.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o alcohol a chyffuriau, ac effeithiau trais yn y cartref wneud y rhieni’n amharod i fod ar gael yn emosiynol. Bydd hyn yn gwneud i’r plentyn deimlo pryder gwahanu.\nFe all bod yn gaeth i alcohol neu gyffuriau, trais yn y cartref, a salwch meddwl olygu nad yw’r rhieni’n dangos fawr ddim caredigrwydd at eu plant a bod hynny’n gwneud i’r plant deimlo nad oes neb yn eu caru a’u bod yn cael eu gwrthod.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, ac effeithiau trais yn y cartref amharu ar allu’r rhieni i ofalu amdanyn nhw eu hunain ac i ofalu am eu plant.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y tad neu’r fam, eu camddefnydd o sylweddau, ac effeithiau trais yn y cartref wneud i’r plentyn deimlo nad oes neb yn ei barchu nac yn gweld gwerth ynddo. Er enghraifft, efallai nad yw’r plentyn yn cael ei gynnwys yn nathliadau neu dripiau’r teulu.\nY plentyn yn cael ei wrthod yn gorfforol ac yn emosiynol, neu’n cael y bai am anawsterau’r teulu.\n3-4 blwydd oed – Symbylu / Ysgogi\nMae’r rhieni’n rhoi gwahanol fathau o deganau a deunyddiau chwarae diogel sy’n addas i’r cam yn ei ddatblygiad, i’r plentyn chwarae â nhw. Mae teganau a llyfrau’n cael gofal. Mae’r rhieni’n mynd ati’n rheolaidd i ddarllen, dweud storïau, chwarae gemau cyfrif, a gwylio’r teledu gyda’r plentyn. Mae’r rhieni’n cymeradwyo cyflawniadau’r plentyn ac yn ei annog i fod mor annibynnol ag sy’n addas i’w oedran. Mae’r plentyn yn cael digon o gyfleoedd i gyfathrebu â phlant eraill ac i chwarae gyda nhw. Ac mae’n cael peth rhyddid i archwilio’i amgylchedd.\nGall anabledd dysgu olygu nad yw’r rhieni’n gwybod am y ffordd orau o annog eu plentyn i ddysgu, yn enwedig o safbwynt sgiliau cynnar mewn llythrennedd a rhifedd.\nGall goryfed problemus y fam neu’r tad effeithio ar ddatblygiad gwybyddol y plentyn.\n3-4 blwydd oed – Arweiniad a Ffiniau\nNid yw’r plentyn byth yn cael ei daro na’i gosbi’n gorfforol na’n wynebu gelyniaeth. Caiff y plentyn ei amddiffyn rhag bod yn dyst i oedolion sy’n ymddwyn yn od neu’n frawychus. Mae’n cael ei annog i beidio ag ymddwyn yn dreisiol neu’n greulon. Mae’r plentyn yn cael ei ddysgu i barchu pobl eraill a’u heiddo.\nEfallai y bydd rhieni â phroblemau gydag alcohol neu gyffuriau’n gadael y plentyn gartref heb neb yn gofalu amdano iddyn nhw gael mynd allan i brynu cyffuriau neu alcohol.\nMae bod yn agored i drais yn y cartref yn gallu gwneud i’r plentyn ddysgu defnyddio trais i ddatrys gwrthdaro.\nMae bod yn agored i drais yn y cartref yn gallu golygu bod plant yn dysgu copïo ymddygiad eu rhieni.\nYn derbyn cyfrifoldebau’r tu hwnt i’w hoedran\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref olygu bod plant yn derbyn gormod o gyfrifoldeb ac yn gwneud pethau a allai fod yn beryglus, fel gwneud cwpanaid o de i un o’r rhieni.\n3-4 blwydd oed – Sefydlogrwydd\nMae un o’r rhieni’n treulio digon o amser gyda’r plentyn i gynnal perthynas gadarn ac i gynnig trefn reolaidd a chyson i’w ddiwrnod (prydau bwyd ac adegau cael bath a mynd i’r gwely). Mae’r plentyn yn cael ei gymryd allan i ymweld â ffrindiau a pherthnasau ac mae’n cael ei gynnwys yn nathliadau’r teulu. Os yw’r plentyn yn mynd i gylch cyn-ysgol mae’r rhieni’n gofalu ei fod yn cael ei gasglu bob tro a nifer bach o oedolion diogel y mae’r plant yn eu hadnabod, sy’n gyfrifol am hebrwng y plentyn.\nGallai effeithiau cyffuriau, alcohol, anhwylder meddwl neu ganlyniadau trais olygu bod y plentyn yn methu prydau bwyd.\nMae rhieni’n gallu bod yn ddi-drefn ac yn swrth oherwydd effeithiau anhwylder meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, neu yn sgil y ffaith eu bod yn camddefnyddio sylweddau neu fod trais yn y cartref. Fe allai hyn effeithio ar allu’r plentyn i ganolbwyntio.\nPresenoldeb gwael neu afreolaidd mewn cylch chwarae cyn-ysgol.\nMae salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, neu ganlyniadau seicolegol trais yn y cartref yn effeithio ar allu’r rhieni i drefnu gweithgareddau bob-dydd fel mynd i feithrinfa. Efallai fod y rhiant yn awyddus i guddio’r hyn sy’n digwydd iddyn nhw ac felly mae’n osgoi mynd allan i fannau cyhoeddus, er enghraifft, i adael y plentyn mewn cylch cyn-ysgol a’i gasglu oddi yno.\nMae anhwylder meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, neu drais yn y cartref yn gallu arwain at anghysondeb wrth fagu’r plant. Oherwydd hyn, mae’r plentyn yn gallu mynd yn ofnus ac yn annaturiol o wyliadwrus am ei fod yn credu ei fod mewn perygl cyson.\n3-4 blwydd oed – Hanes a Gweithrediad y Teulu\nMae bod yn dyst i drais yn y cartref yn gysylltiedig â phlant yn dangos llawer mwy o ddicter, yn ymddwyn yn ymosodol tuag at eu cyfoedion ac ymddygiad sy’n creu problemau, na phlant sydd heb fod yn dyst i’r fath drais.\n3-4 blwydd oed – Y Teulu Estynedig\n3-4 blwydd oed – Tai\n3-4 blwydd oed – Cyflogaeth\n3-4 blwydd oed – Incwm\nMae rhieni sy’n camddefnyddio sylweddau’n gallu golygu nad oes digon o arian i brynu bwyd a dillad sylfaenol i blentyn gan fod gormod o’r incwm yn mynd i brynu alcohol neu gyffuriau.\n3-4 blwydd oed – Integreiddio Cymdeithasol y Teulu\n3-4 blwydd oed – Adnoddau Cymunedol\nMae gwahanu plant a’u rhieni’n ddirybudd (hynny yw, oherwydd bod un o’r rhieni’n cael triniaeth mewn lleoliad preswyl, dedfryd i garchar am drosedd dreisgar neu drosedd yn ymwneud â chyffuriau, neu rywun yn cael ei gadw mewn lleoliad dan Ddeddf Iechyd Meddwl 2007), yn gallu gwneud y plant yn bryderus iawn.\n5-10 blwydd oed\n5-10 blwydd oed – Iechyd\nMae 29.7% o blant 8-9 oed yn cael pyliau o asthma\nMae 16.5% o blant 8-10 oed yn ordew\nPan mae anabledd corfforol neu golled barhaol ar glyw plentyn, ac mae’r rhain yn amharu ar ei allu i ddefnyddio geiriau i gyfathrebu, dylai’r plentyn fod yn defnyddio ffurf ar iaith arwyddion i gyfathrebu\nYchydig iawn o blant 10 oed ac iau sy’n ysmygu\nAnaf neu gamdriniaeth gorfforol\n5-10 blwydd oed – Addysg\nMae’r mwyafrif o blant yn mynd i’r ysgol yn rheolaidd\nDywedodd 27% o blant ysgolion cynradd eu bod yn cael eu bwlio weithiau, a 10% eu bod yn cael eu bwlio unwaith yr wythnos neu’n amlach\nErbyn 9 oed, dylai plant allu darllen, defnyddio mathemateg sylfaenol ac ysgrifennu\nYn dod i ddeall y syniad o wirionedd a thegwch yn well\nCynnydd addysgol yn araf\nPresenoldeb gwael neu afreolaidd yn yr ysgol\nProblemau ymddygiad yn yr ysgol\n5-10 blwydd oed – Datblygiad Emosiynol ac Ymddygiadol\nMae plant yn ymddiried mewn oedolion ac yn rhannu eu gofidion a chwilio am gysur ganddyn nhw.\nYn y rhan fwyaf o sefyllfaoedd, mae plant yn gallu rheoli eu hemosiynau os ydyn nhw’n gofidio drwy dynnu ar fodel gweithio mewnol sy’n eu cynrychioli fel rhywun effeithiol y mae rhywun arall yn ei garu.\nNid yw’r cysyniadau o berchnogaeth wedi cael eu sefydlu’n llawn eto ac nid yw’n anarferol i blant 6 oed gymryd rhywbeth sydd efallai’n perthyn i rywun arall\nPan mae plant 5-6 oed dan straen, gallan nhw ymddwyn eto fel plant iau.\nPan mae plant 5-6 oed yn teimlo’n rhwystredig, gallan nhw gael pyliau o ddrwg dymer a galw enwau sy’n gysylltiedig â gweithredoedd gwaredu’r corff ar bobl eraill.\nErbyn 8-9 oed, mae’r plentyn yn ymgorffori gwerthoedd y teulu ac yn dod i ddibynnu mwy a mwy ar dechnegau rheoli mewnol, yn hytrach na rhai allanol.\nMae’r plentyn yn fwy tebygol o ddefnyddio geiriau i fod yn ymosodol, yn hytrach na thrais corfforol.\nWrth regi, mae iaith y plentyn yn cysylltu mwy â rhyw, yn hytrach na gweithredoedd gwaredu’r corff.\nY plentyn yn ansicr ac yn ofnus\nYmddygiad y plentyn yn creu problemau\nYn greulon wrth anifeiliaid\nYn mynd i’w gragen\n5-10 blwydd oed – Hunaniaeth\nErbyn 6 oed, mae’r gan y plentyn fwy o synnwyr ohono’i hun ac o’i werth (hynny yw, Rwy’n ferch glyfar) yn hytrach na’i ddiffinio’i hun yn nhermau ffyrdd diriaethol ar wahân (Rwy’n gallu tynnu lluniau’n dda.)\n10 oed: yn gallu ei gymharu ei hun â phlant eraill sy’n ei helpu i ddatblygu synnwyr o hunan-barch.\nPlant yn eu gweld eu hunain fel unigolion sy’n annibynnol ar eu rhieni ac ar wahân iddyn nhw. Ar y cyfan, maen nhw’n ddigon tawel eu meddyliau ac yn derbyn eu rhyw, eu hil a’u priodweddau corfforol. Yn disgwyl i’w cyfoedion ac oedolion eu hoffi, ac yn gweld oedolion fel pobl ddibynadwy y gallan nhw ymddiried ynddyn nhw.\nY plentyn yn ei feio’i hun am broblemau ei rieni\n5-10 blwydd oed – Perthnasoedd Teuluol a Chymdeithasol\nAr y cyfan, yn mwynhau perthynas agos ag un o’r rhieni, ac yn gallu ymddiried ynddo.\nYn deall y cysyniad o amser ac, oherwydd hynny, yn ymdopi’n dda â chyfnodau byr i ffwrdd o’r fam neu’r tad.\nYn gallu dangos empathi â phobl eraill ac mae ffrindiau’n dod yn bwysicach o hyd.\nMae plant oed ysgol yn raddol yn casglu grwp o ffrindiau lle mae’r naill aelod o bâr yn enwi’r llall fel ei ffrind.\nDiffygion wrth greu perthynas agos ac ymlyniad\nYn gor-reoli ei emosiynau\nPerthynas wael â’i gyfoedion\n5-10 blwydd oed – Cyflwyno Cymdeithasol\nAr y cyfan, mae plant o’r oed yma’n edrych fel rhai sy’n cael gofal ac maen nhw’n gwisgo dillad addas.\nMae pobl y tu allan i’r teulu’n deall yr hyn mae’r plant yn ei ddweud.\nMae llawer o blant sy’n methu defnyddio geiriau i gyfathrebu wedi dechrau defnyddio ffurf ddi-eiriau o gyfathrebu.\nAr y cyfan, mae plant yn gallu addasu eu hymddygiad a’u sgwrs i fwy a mwy o wahanol sefyllfaoedd.\nHylendid gwael, yn gwisgo dillad anaddas\n5-10 blwydd oed – Sgiliau Hunan-ofal\nMae plant o’r oed yma’n gallu helpu gyda’r gwaith ty, gofalu am frodyr a chwiorydd iau, neu helpu i ofalu am rieni anabl neu sâl/dost.\nYn 5-10 oed, mae plant yn rhy ifanc i ysgwyddo’n llwyr y baich o weithredu fel mam neu dad. Dylai oedolyn aros yn gyfrifol dros ei ofal ei hun a gofal y plentyn.\n5-10 blwydd oed – Gofal Sylfaenol\nMae’r rhieni’n cynnig diet iach ac yn cadw’r cartref yn lân. Mae hylendid personol y plentyn yn ddigonol ac mae’n gwisgo dillad sy’n addas i’w oedran, rhyw, diwylliant a chrefydd ac, os yw’n briodol, ei nam. Ar y cyfan, mae’r plentyn yn cadw ei apwyntiadau meddygol a deintyddol. Mae’r rhieni’n gofyn am gyngor neu help os ydyn nhw’n cael trafferth rheoli ymddygiad y plentyn.\nAnafiadau corfforol neu gamdriniaeth gorfforol\nMae trais yn y cartref yn gallu arwain at blentyn yn cael ei anafu yn y ffraeo, neu wrth geisio amddiffyn ei fam, neu os yw’n cael ei dargedu’n fwriadol.\nMae trais yn y cartref a rhieni sy’n camddefnyddio sylweddau’n gysylltiedig â phlant sy’n fwy tebygol o ddioddef alergeddau ac o gael heintiadau yn y llwybr anadlu a phroblemau seicosomatig.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu’r fam neu’r tad neu eu camddefnydd o alcohol neu gyffuriau amharu ar eu gallu i ganolbwyntio. Mae hyn yn gallu eu rhwystro rhag rhoi sylw digonol i fwyd, hylendid a dillad y plentyn, ac i’w afiechydon a’i anafiadau.\nPresenoldeb yn yr ysgol yn wael neu’n ysbeidiol\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref wneud ffordd o fyw’r teulu’n anhrefnus, a’r rhieni’n wael am gadw amser.\n5-10 blwydd oed – Sicrhau Diogelwch\nMae’r rhieni’n amddiffyn y plentyn rhag niwed, yn trin unrhyw anafiadau a salwch yn y ffordd briodol a bod achos meddygol cydnabyddedig i bob salwch sy’n digwydd yn achlysurol. Nid yw’r plentyn yn cael ei adael ar ei ben ei hun yn rheolaidd, ac mae’r rhieni bob amser yn gwybod lle mae’r plentyn. Oedolion cyfrifol cyfarwydd sy’n mynd â’r plentyn i’r ysgol ac yn ei nôl oddi yno. Mae’r rhieni’n cefnogi plant sy’n agored i hiliaeth neu fwlio. Mae’r plentyn yn cael ei ddysgu sut i ofalu amdano’i hun, ac am ei ddiogelwch yn ei gartref a’r tu allan iddo. Yn achos plentyn ifanc neu anabl, dim ond rhai oedolion diogel a chyfarwydd sy’n rhoi gofal personol iddo.\nMae trais yn y cartref yn gysylltiedig â gweld plant yn fwy tebygol o gael eu cam-drin yn rhywiol. Efallai fod effaith trais yn y cartref ar y fam ei gwneud hi’n anodd iddi amddiffyn ei phlant.\nY plentyn yn teimlo’n ansicr ac yn ofnus\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, ac effeithiau trais yn y cartref olygu bod plentyn yn dyst i ymddygiad anodd ei ragweld sy’n codi ofn arno.\nPlentyn sy’n mynd i’w gragen\nEfallai fod plentyn yn delio â’r straen sy’n codi o drais yn y cartref, anhwylder meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, neu eu camddefnydd o sylweddau, yn ymdopi â’r sefyllfa trwy gilio i fyd ffantasi a dychymyg, neu trwy dreulio llawer o amser yn ei ystafell.\nPan fydd y sawl sy’n cyflawni trais yn y cartref yn targedu’r plentyn, mae hynny’n dwysáu teimlad y plentyn o fod yn ddiymadferth ac yn cwtogi ar ei hunan-barch\nY plentyn yn ei feio’i hun am broblemau’r rhieni\nGall plant sy’n gweld eu rhieni’n camddefnyddio sylweddau ac sy’n agored i drais yn y cartref, gredu mai nhw sy’n gyfrifol am ymddygiad eu rhieni. Gallan nhw deimlo’n annigonol ac yn euog am fethu â’i atal neu ei stopio.\n5-10 blwydd oed – Caredigrwydd Emosiynol\nMae’r rhieni’n caru’r plentyn yn ddiamod ac yn barod i ymateb yn syth ac yn gyson i’w anghenion emosiynol. Maen nhw’n cysuro’r plentyn pan mae’n sâl, yn ofnus neu’n gofidio, neu’n cael ei frifo. Mae cyffyrddiad corfforol priodol â’r plentyn yn rhoi pleser i’r rhieni. Mae’r rhieni’n gweld gwerth i’r plentyn ynddo’i hun ac yn dangos balchder yn ei gyflawniadau. Mae’r rhieni’n cydnabod bod gan y plentyn ei gryfderau ei hun ac maen nhw’n ei annog i fod yn hyderus ynddo’i hun\nMae bod yn gaeth i alcohol neu gyffuriau, trais yn y cartref a salwch meddwl yn gallu gwneud i’r rhieni ddangos fawr ddim caredigrwydd tuag at eu plant. Mae hyn yn gwneud i’r plant deimlo nad oes neb yn eu caru a’u bod yn cael eu gwrthod.\nMae bod yn dystion i drais yn y cartref yn gysylltiedig â phlant sy’n fwy pryderus, trist ac ofnus sy’n mynd i’w cregyn, na phlant sydd heb fod yn dystion i drais yn y cartref.\nMae salwch meddwl ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gallu gwneud y rhieni’n ymosodol ac yn barod i gweryla. Gallan nhw gyfeirio’u drwg dymer at y plentyn y maen nhw’n ei weld fel un y mae ei natur yn ‘anodd’, neu gyhuddo’r plentyn o achosi problemau’r teulu.\nMae anhwylder meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gallu rhwystro’r rhieni rhag atgyfnerthu hyder eu plant ynddyn nhw eu hunain neu wneud iddyn nhw ymateb mewn ffordd anghyson. Mae hyn yn gadael y plant yn ansicr, yn ddihyder ac yn teimlo’u bod nhw’n cael eu gwrthod.\nMae anhwylder meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gysylltiedig â diffyg hunan-barch mewn plant, a’u bod yn meddwl llai ohonyn nhw eu hunain na’u cyfoedion.\nMae salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, ac effeithiau trais yn y cartref yn gallu golygu nad yw’r plentyn yn cael ei barchu neu ei werthfawrogi. Er enghraifft, efallai nad yw’r plentyn yn cael ei gynnwys yn nathliadau neu dripiau’r teulu. Mae’r plentyn yn cael ei wrthod yn gorfforol ac yn emosiynol, a gallai’r rhieni roi’r bai ar y plentyn am anawsterau’r teulu.\n5-10 blwydd oed – Symbylu / Ysgogi\nMae’r rhieni’n cynnig gwahanol fathau o lyfrau a deunyddiau chwarae sy’n addas i’r cam yn natblygiad y plentyn. Mae’r rhieni’n cymeradwyo llwyddiannau’r plentyn, yn ei annog i ddysgu ac yn dangos diddordeb yn ei waith ysgol. Mae llyfrau a gwaith ysgol yn cael gofal. Mae’r rhieni’n mynd yn rheolaidd i ddigwyddiadau yn yr ysgol a chyfarfodydd rhieni. Os nad yw’r plentyn yn cyflawni yn yr ysgol, mae Cynllun Dysgu Unigol a datganiad o Anghenion Addysgol Arbennig yn cael eu paratoi ar ei gyfer. Mae’r plentyn yn cael cyfle i ddysgu traddodiadau diwylliannol ac iaith y teulu. Mae’r rhieni’n hwyluso chwaraeon ac ymarfer corff i’r plentyn ac yn ei annog i ymuno â gweithgareddau cymdeithasol wedi’u trefnu.\nGall teimlo’n flinedig iawn, iselder a diffyg hunanhyder a hunanwerth (ffactorau sy’n gysylltiedig â thrais yn y cartref, salwch meddwl, anabledd dysgu a chamddefnyddio sylweddau) gyfyngu ar allu’r rhieni i ymwneud â’u plentyn, i wrando ar yr hyn mae’n ei ddweud, i’w ganmol a’i annog, ac i feithrin ei ddysgu.\nMae salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gysylltiedig â phlant sy’n fwy tebygol o fod angen bod mewn dosbarthiadau addysg arbennig.\nBydd rhieni sydd â phroblemau llythrennedd a rhifedd yn cael anhawster helpu’r plentyn gyda’i waith ysgol ac i’w annog yn gyffredinol i ddysgu.\n5-10 blwydd oed – Arweiniad a Ffiniau\nMae’r plentyn yn cael ei annog i beidio ag ymddwyn yn dreisgar neu’n greulon. Mae’n cael ei ganmol am ymddwyn yn gymdeithasol dda. Fydd y plentyn byth yn cael ei daro na’i gosbi’n gorfforol. Mae’r rhieni’n defnyddio gwahanol ddulliau cadarnhaol i annog y plentyn i ymddwyn yn dda. Mae gan y teulu reolau clir, yn cynnwys bod yn bresennol yn yr ysgol yn rheolaidd. Mae’r naill riant fel arfer yn cefnogi’r llall wrth weithredu rheolau’r teulu. Caiff y plentyn ei amddiffyn rhag bod yn dyst i oedolion sy’n ymddwyn yn od neu’n frawychus, a rhag ymwneud ag ymddygiad rhywiol oedolion. Caiff y plentyn ei ddysgu i barchu pobl eraill ac i fod yn oddefgar o wahanol draddodiadau a diwylliannau teuluoedd eraill. Mae perthynas y rhieni â phobl eraill yn esiampl dda i’r plentyn.\nGall anhwylder meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, ac effeithiau trais yn y cartref adael rhieni’n teimlo’n ddifater ac yn isel eu hunan-barch. Mae hyn yn gallu amharu ar eu gallu i fod yn ddigon awdurdodol i ofalu bod hylendid ac ymddangosiad y plant yn dderbyniol, a’u bod yn ymddwyn yn briodol.\nEfallai na fydd rhieni ag anableddau dysgu’n gwybod sut mae goruchwylio hylendid y plentyn.\nMae rhieni â phroblemau gydag alcohol a chyffuriau’n gysylltiedig â phlant sy’n fwy tueddol o ymladd, profocio, bod yn groendenau, dangos dicter, ac o fod ag anawsterau rhyngbersonol yn yr ysgol.\nMae plant sy’n dystion i drais yn y cartref yn fwy tebygol o fod yn ymosodol ac o gael anhawster cadw at reolau’r ysgol.\nMae iselder y fam, ei chamddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gysylltiedig â phlentyn sy’n fwy tebygol o ymddwyn yn ymosodol, yn aflonyddgar, yn ddinistriol ac yn wrthgymdeithasol, ac yn gwrthod cydymffurfio.\nMae plant sy’n dyst i ddicter neu drais yn ei chael hi’n fwy anodd rheoli eu hemosiynau a’u hymddygiad. Mae’r plentyn yn dysgu defnyddio trais i ddatrys gwrthdaro.\nMae rhieni ag anableddau dysgu’n cael trafferth bod yn bendant ac yn awdurdodol, yn enwedig pan mae’r person ifanc yn fwy abl na nhw.\nMae perthynas rhwng trais yn y cartref a phlant yn bod yn greulon wrth anifeiliaid. Mewn cartrefi treisgar mae anifeiliaid yn gallu cael eu targedu er mwyn rheoli’r rhiant sydd ddim yn dreisgar neu’r plant.\nNid yw disgwyliadau plant am ofal ac am i’w rhieni eu hamddiffyn bob amser yn cael eu diwallu. Mae plant yn gallu teimlo’n ddig a’u bod wedi cael eu bradychu a’u siomi. Mewn achosion o drais yn y cartref, fe all dyn sy’n cyflawni’r trais fynnu bod y plant yn gweld eu mam yn cael ei cham-drin. Dywedodd 10 y cant o’r merched a gafodd eu cyfweld ar gyfer astudiaeth McGee fod eu plant yn bresennol pan gawson nhw eu treisio.\nMae bod yn dyst i drais yn y cartref a gweld anifeiliaid anwes y teulu’n cael eu bygwth neu eu cam-drin (fel sy’n digwydd yn aml mewn cartrefi treisgar) yn gallu gwneud i’r plant feddwl bod creulondeb yn ymddygiad derbyniol.\nPerthynas wael â chyfoedion\nMae trais yn y cartref yn gysylltiedig â phlant sydd heb sgiliau effeithiol i ddatrys problemau a strategaethau i leddfu gwrthdaro. Mae hyn yn gallu eu gwneud yn fwy tueddol o fwlio plant eraill.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref olygu bod y plant yn derbyn gormod o gyfrifoldebau dros y teulu. Mae hyn yn gallu golygu eu bod yn methu agweddau ar eu plentyndod, yn esgeuluso’u gwaith ysgol ac yn cael eu rhwystro rhag gwneud ffrindiau â’u cyfoedion.\n5-10 blwydd oed – Sefydlogrwydd\nMae gan y plentyn berthynas sefydlog yn y tymor hir gydag o leiaf un oedolyn. Mae’n cael ei dderbyn fel aelod o’r teulu. Mae’r rhieni’n gyfrifol am ofalu am y plentyn o ddydd i ddydd, ac os bydd y plentyn yn ymgymryd â rhai tasgau gofalu, bydd y rhieni’n gosod ffiniau priodol sy’n cyd-fynd â phersonoliaeth y plentyn a’r cam yn ei ddatblygiad mae wedi’i gyrraedd. Mae’r plentyn yn gwybod gyda phwy i gysylltu os oes angen help (er enghraifft, i ddelio â phroblemau’r fam neu’r tad), a sut i wneud hynny.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o alcohol neu gyffuriau, neu effeithiau seicolegol trais yn y cartref wneud i’r rhieni ymddwyn mewn ffyrdd anghyson ac annisgwyl. Mae’r plant yn ansicr a ydyn nhw’n cael eu caru.\nGall camddefnydd y fam neu’r tad o sylweddau ac effeithiau trais yn y cartref wneud i’r plentyn or-reoli ei ymddygiad ei hun mewn ymgais i osgoi trais a diffyg cymeradwyaeth y rhieni.\nMae gorfod symud yn annisgwyl o’u cartref yn un o nodweddion cyffredin bywydau plant sy’n byw gyda rhieni sydd ag anableddau dysgu.\n5-10 blwydd oed – Hanes a Gweithrediad y Teulu\nEfallai fod salwch meddwl y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, trais yn y cartref a’r amgylchiadau yn y cartref yn llenwi meddyliau plentyn ac yn effeithio ar ei allu i ganolbwyntio. Bydd hyn yn amharu ar ei allu i ddysgu.\nEfallai y bydd angen i blentyn symud o’i gartref yn ddirybudd a newid ysgol oherwydd bod ei fam neu ei dad yn camddefnyddio sylweddau neu am fod trais yn y cartref.\nPlentyn ansicr ac ofnus\nMae anhwylder meddwl ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gallu gadael plant yn ofnus y bydd rhywbeth yn digwydd i’w rhieni. Er enghraifft, y gallai’r fam neu’r tad eu lladd eu hunain oherwydd iselder neu am eu bod yn camddefnyddio sylweddau, neu y gallai rhiant gael ei niweidio yn sgil trais yn y cartref.\nEfallai na fyddai rhieni ag anableddau dysgu’n deall pwysigrwydd cydnabod mai unigolion yw eu plant.\nPerthynas wael gyda’u cyfoedion\nEfallai y bydd plentyn yn cael trafferth gwneud ffrindiau ac yn gweld eisiau cefnogaeth y teulu estynedig os yw’r teulu’n gorfod ffoi o’i gartref a’i gymdogaeth oherwydd nad yw dyledion sy’n gysylltiedig â chyffuriau wedi cael eu talu neu am fod y teulu wedi cael ei droi allan neu’n gorfod dianc rhag partner treisiol.\n5-10 blwydd oed – Y Teulu Estynedig\n5-10 blwydd oed – Tai\n5-10 blwydd oed – Cyflogaeth\n5-10 blwydd oed – Incwm\n5-10 blwydd oed – Integreiddio Cymdeithasol y Teulu\nPerthynas wael â’u cyfoedion\nFe allai plant deimlo bod salwch meddwl neu anabledd dysgu’r fam neu’r tad, neu’r ffaith eu bod yn camddefnyddio sylweddau neu fod trais yn y cartref, yn eu stigmateiddio’n gymdeithasol ac yn cyfyngu ar eu gallu i wneud ffrindiau.\n5-10 blwydd oed – Adnoddau Cymunedol\nCynydd addysgol yn araf\nMae oedolyn gofalgar, er enghraifft: perthynas, ffrind neu athro sy’n cydymdeimlo, yn gallu cynorthwyo plant i ddysgu, ac nid oes rhaid i’w haddysg ddioddef.\nProblemau ymddwyn yn yr ysgol\nMae ysgol yn gallu bod yn hafan ddiogel ac yn lle i ddianc rhag amgylchiadau anodd gartref.\n11-15 blwydd oed\n11-15 blwydd oed – Iechyd\nDylai’r person ifanc fod wedi cael ei holl imiwneiddiadau: BCG i’r rheini mewn perygl o gael tiwberciwlosis a rwbela i ferched.\nY plentyn yn aeddfedu.\nAnhwylderau bwyta: cyfraddau’r achosion ymhlith merched 10-19 oed yn 34 ym mhob 100,000 i anorecsia nerfosa ac yn 41 ym mhob 100,000 i fwlimia. Prin yw’r achosion ymhlith bechgyn yn eu harddegau. Mae tua chwarter y bobl ifanc 11-15 oed yn ordew.\nProblemau iechyd meddwl: tua 11% o bobl ifanc 11-16 oed ag anhwylder meddwl.\nMerched beichiog: cyfraddau’r merched beichiog 13-15 oed yng Nghymru a Lloegr yn 2007 oedd 8.3 ym mhob 1000 o ferched.\nBeichiogrwydd ymhlith merched yn eu harddegau’n gysylltiedig â chyfraddau uwch o farwolaethau babanod a phwysau geni isel. Mae mamau yn eu harddegau’n deirgwaith yn fwy tebygol o ddioddef iselder ar ôl geni ac o fod yn byw mewn tlodi.\nMae ysmygu’n gysylltiedig ag oedran. Yn 11 oed, dim ond 1% o blant oedd yn ysmygu’n rheolaidd. Erbyn 15 oed, roedd 20% yn ysmygu’n rheolaidd. Mae merched yn fwy tebygol na bechgyn o fod yn ysmygu’n rheolaidd. O gymharu â disgyblion gwyn, roedd disgyblion o gefndiroedd ethnig cymysg a rhai du’n llai tebygol o fod yn ysmygu’n rheolaidd.\nMae faint o alcohol mae rhywun yn ei yfed yn gysylltiedig â’u hoedran. Fe wnaeth arolwg 2006 ddarganfod fod 3% o blant 11 oed yn cyfaddef eu bod wedi yfed alcohol yn ystod yr wythnos cyn yr arolwg, tra bo 41% o bobl ifanc 15 oed wedi cyfaddef hynny.\nCymryd cyffuriau: dywedodd 24% o ddisgyblion 11-15 oed nad oedden nhw byth yn cymryd cyffuriau, tra bo 10% yn cyfaddef eu bod wedi gwneud hynny yn ystod y mis diwethaf. Mae defnyddio cyffuriau’n gysylltiedig ag oedran: roedd 1% o blant 11 oed wedi cymryd canabis o gymharu â 23% o bobl ifanc 15 oed.\nYmdopi â newidiadau aeddfedu, heb gefnogaeth\nDatblygu problemau iechyd meddwl\n11-15 blwydd oed – Addysg\nMae’r mwyafrif o bobl ifanc yn mynd yn rheolaidd i’r ysgol. Y cyfraddau presenoldeb cyfartalog yn Lloegr yn 2002/3 oedd 91/6%.[Schagen et al 2004]\nRoedd llai nag un y cant (0.7%) o’r absenoldebau o ysgolion yn Lloegr, yn absenoldebau heb awdurdod.\nGwaith cartref yw’r norm ac mae pobl ifanc angen anogaeth a lle cymharol dawel ac addas i astudio.\nNid yw bwlio’n anghyffredin. Mae arolwg o ysgolion uwchradd yn Lloegr yn awgrymu bod 10% o’r disgyblion yn cael eu bwlio ar brydiau a 4% yn rheolaidd.\nAdroddodd wyth deg y cant o blant o’r oedran hwn eu bod yn bwlio plant eraill ar brydiau, ac fe gyfaddefodd 1.7% eu bod yn bwlio’n rheolaidd.\nMae llawer o bobl ifanc yn cymryd rhan mewn gweithgareddau fel pêl-droed, paffio, nofio neu chwarae gerddoriaeth, y tu allan i’r ysgol.\nYn methu â gwireddu eu potensial\nAmharu ar eu gallu i ganolbwyntio\nYr ysgol fel lle i ddianc\n11-15 blwydd oed – Datblygiad Emosiynol ac Ymddygiadol\nMae emosiynau pobl ifanc yn eu harddegau’n aml yn ansefydlog a heb eu rheoli’n dda. Ond dim ond tua 7% sy’n ymddwyn mewn ffordd y mae’n bosib ei chategoreiddio’n anhwylder.[Cazdin 1990]\nEr nad yw ymateb yn gorfforol mewn dicter yn anghyffredin, yn fwy tebygol o droi at regi, galw enwau a choegni.\nCyfaddefodd 13.8% o grwp o bobl ifanc 15-16 oed o’r Alban eu bod wedi’u niweidio’u hunain, cyfradd sy’n cyd-fynd â’r un a gafodd ei nodi yn Lloegr. Roedd merched tua 3.4 gwaith yn fwy tebygol o’u niweidio’u hunain na bechgyn.\nMae pryderon ac ofnau pobl ifanc yn tueddu i ganolbwyntio ar yr ysgol a materion cymdeithasol. Mae poeni am eu golwg, ffrindiau, arholiadau ac am berfformio’n gyhoeddus yn gyffredin.\nMae llawer o bobl ifanc yn eu harddegau’n poeni am fod yn ddioddefwr mewn trosedd. Mae tua hanner disgyblion ysgolion uwchradd yn ddioddefwyr mewn troseddau o ryw fath bob blwyddyn.\nDywedodd 26% eu bod wedi cyflawni trosedd yn ystod y 12 mis diwethaf. Mae cyfraddau troseddu ar eu huchaf yn 14 oed. Mân droseddau yng nghwmni eu ffrindiau yw’r rhan fwyaf o’r troseddau mae pobl ifanc yn eu cyflawni.\nY person ifanc yn ei arddegau’n ansicr ac yn ofnus\nEmosiynol gythryblus, yn cynnwys hunan-niwed\nAnhwylderau ymddygiad, yn cynnwys bwlio\nYn gynt yn aeddfedu’n emosiynol\n11-15 blwydd oed – Hunaniaeth\nMae pobl ifanc yn aml yn cwestiynu credoau eu rhieni ond, ar y cyfan, maen nhw’n aros yn gwbl ffyddlon i werthoedd y teulu.\nMae’r mwyafrif o bobl ifanc yn eu harddegau’n aros yn ffyddlon i ddiwylliant y teulu ac yn cymryd rhan yn ei ddigwyddiadau pwysig.\nAr y cyfan, mae pobl ifanc yn gwybod i ba hil a chefndir ethnig maen nhw’n perthyn. Mae’r rhai sydd wedi ymfudo o wlad lle mae’r gwerthoedd diwylliannol yn wahanol iawn yn wynebu gorfod cysoni disgwyliadau credoau diwylliannol eu rhieni â’u hawydd eu hunain i berthyn i ddiwylliant pobl ifanc eraill y wlad maen nhw wedi symud iddi.\nRoedd lefelau ofn hiliaeth ar eu huchaf ymhlith plant 11 oed, ac yn gostwng wrth i’r plant fynd yn hyn. Dywedodd dros hanner (53%) o’r bobl ifanc Asiaidd eu bod yn poeni am hiliaeth, o gymharu â 42% o’r bobl ifanc du, a chwarter y bobl ifanc gwyn.\nGwrthod gwerthoedd y teulu\nDarlun gwael o’u hunain\nY person ifanc yn ei arddegau’n ei feio’i hun am broblemau ei rieni\n11-15 blwydd oed – Perthnasoedd Teuluol a Chymdeithasol\nMae pobl ifanc yn dechrau gweithredu’n annibynnol ar eu rhieni ac mae hyn yn gallu amharu ar eu perthynas weithiau. Mae’r berthynas yn gallu bod yn ddigon cythryblus ar brydiau. Ond waeth pa mor annibynnol ydyn nhw, mae angen rhiant gofalgar ar bobl ifanc yn eu harddegau – rhywun sy’n eu deall, yn cynnig cariad di-gwestiwn ac yn caniatáu iddyn nhw droi’n blant eto pan mae angen gwneud hynny.\nMae pobl ifanc yn eu harddegau’n gallu teimlo empathi â phobl eraill ac maen nhw’n treulio mwy a mwy o amser gyda’u ffrindiau. Mae gan y mwyafrif o bobl ifanc yn eu harddegau o leiaf un ‘ffrind gorau’.\nPerthynas wael neu amwys gyda’r rhieni\nYchydig iawn o ffrindiau\nYn rhedeg i ffwrdd o’u cartrefi\n11-15 blwydd oed – Cyflwyno Cymdeithasol\nMae eu golwg eu hunain yn dod yn fwy a mwy pwysig i bobl ifanc, ac maen nhw’n sensitif i feirniadaeth, yn arbennig gan eu cyfoedion.\nMae pobl ifanc sydd heb anableddau sy’n eu llesteirio’n gallu gofalu am eu hylendid eu hunain.\nMae pobl ifanc yn eu harddegau’n gallu cyfathrebu’n rhwydd ag oedolion a chyfoedion fel ei gilydd, ac maen nhw’n gallu rheoli eu hiaith a’u hymddygiad di-eiriau fel eu bod yn bridol i’r sefyllfa.\nDiffyg sgiliau cymdeithasol\n11-15 blwydd oed – Sgiliau Hunan-ofal\nMae’r mwyafrif o bobl ifanc yn gallu tacluso’u hystafelloedd eu hunain a gwneud tasgau syml yn y cartref. Maen nhw’n fwy a mwy annibynnol, yn gallu gofalu amdanyn nhw eu hunain mewn llawer o ffyrdd sylfaenol, ac yn ymateb yn briodol mewn argyfwng.\nMae pobl ifanc yn eu harddegau’n ddigon hyderus i aros am gyfnodau byr i ffwrdd o’u cartrefi ac i ymdopi’n ddigon da â threfn a diwylliannau teuluoedd eraill.\nYn gwadu eu hanghenion a’u teimladau eu hunain\n11-15 blwydd oed – Gofal Sylfaenol\nMae’r person ifanc yn cael diet iach ac mae’r cartref yn lân. Mae ei ddillad yn lân a’i hylendid personol yn ddigonol. Mae ei ddillad yn addas i’w oedran, rhyw, diwylliant a chrefydd ac, os yw’n briodol, ei nam. Mae’r rhieni’n caniatáu peth rheolaeth dros ei ddillad a’i olwg ac yn annog y person ifanc i fod yn gyfrifol am agweddau ar ei ofal fel sy’n briodol i’w oedran a’r cam yn ei ddatblygiad. Mae’r person ifanc fel rheol yn cadw ei apwyntiadau meddygol a deintyddol. Mae’r rhieni’n ei arwain o ran yr ymddygiad rhywiol sy’n briodol.\nMae trais yn y cartref yn gallu arwain at anaf i’r plentyn yn y ffraeo neu wrth iddo geisio amddiffyn ei fam neu os yw’n cael ei dargedu’n fwriadol.\nMae pobl ifanc yn eu harddegau’n gallu cael eu hesgeuluso’n gorfforol pan mae anhwylder meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, neu yn sgil y ffaith eu bod yn camddefnyddio sylweddau neu fod trais yn y cartref. Mae’r effeithiau’n gallu bod yn waeth os oes anableddau dysgu ar y rhieni ac maen nhw’n gofalu am blentyn sydd ag anableddau dysgu neu anableddau corfforol difrifol. Efallai na fydd ganddyn nhw’r gallu neu’r adnoddau i ddiwallu anghenion y plentyn. Mae plant o’r oedran hwn yn gallu teimlo’n ddwfn y stigma sy’n gysylltiedig ag esgeuluso, ac fe allai hyn amharu ar eu gallu i wneud ffrindiau.\n11-15 blwydd oed – Sicrhau Diogelwch\nMae’r rhieni’n gofalu bod salwch ac anafiadau’n cael sylw priodol, a bod achos meddygol cydnabyddedig i bob salwch sy’n digwydd yn achlysurol. Mae patrwm sefydlog o ofal o ddydd i ddydd. Yn achos pobl ifanc anabl, dim ond rhai oedolion addas a chyfarwydd sy’n rhoi gofal personol iddyn nhw. Mae’r person ifanc yn cael ei addysgu i ofalu amdano’i hun ac am ddiogelwch yn y cartref a’r tu allan iddo. Mae’r rhieni’n ceisio gofalu nad yw’r person ifanc yn dod i gysylltiad ag oedolion neu gyfoedion anaddas. Mae’r rhieni wedi gweithredu yn ôl yr angen i atal bwlio.\nMae person ifanc sy’n cael ei adael yn rheolaidd yng ngofal rhiant sy’n yfed neu’n camddefnyddio cyffuriau mewn perygl o gael ei niweidio. Mae hyn yn arbennig o wir os yw’r rhiant yn mynd yn ymosodol pan mae’n feddw.\nMae trais yn y cartref yn gysylltiedig â thebygoliaeth uwch o gam-drin plant. Efallai fod effaith y trais yn y cartref yn ei gwneud hi’n anodd i’r fam amddiffyn ei phlant.\nMae salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gallu golygu bod plentyn yn dyst i ymddygiad anodd ei ragweld sy’n codi ofn arno.\nPan mae’r sawl sy’n cyflawni’r trais yn y cartref yn targedu’r plentyn, mae’r plentyn yn teimlo’n fwy diymadferth ac mae ei hunan-barch yn gostwng mwy fyth.\nMae pobl ifanc yn eu harddegau sy’n dystion i gamddefnydd eu rhieni o sylweddau neu eu hymddygiad treisiol yn y cartref yn gallu mynd i deimlo mai nhw sy’n gyfrifol am ymddygiad eu rhieni. Maen nhw’n teimlo’n annigonol ac yn euog am fethu â rhwystro ymddygiad eu rhieni.\nYn achos trais yn y cartref, mae pobl ifanc yn eu harddegau’n gallu mynd i deimlo’n ddig neu’n flin wrth y fam a’r tad. Maen nhw’n ddig wrth y tad am achosi’r trais ac yn ddig wrth y fam am ei dderbyn.\n11-15 blwydd oed – Caredigrwydd Emosiynol\nMae’r rhieni’n sicrhau’r person ifanc y byddan nhw bob amser ar gael iddo. Ar y cyfan, mae’r berthynas rhwng y person ifanc ac aelodau’r teulu’n dda. Mae’r rhieni’n ymateb i’r person ifanc mewn ffordd gymharol gyson y mae’n bosib ei rhagweld, ac nid yw’n cael ei feirniadu’n aml ac nid yw pobl yn gas wrtho. Mae’r teulu’n chwilio am help yn ôl yr angen i ddatrys problemau anodd yn eu perthynas. Mae’r rhieni’n cydnabod bod gan y person ifanc ei gryfderau ei hun ac yn ei annog i fod yn hyderus ynddo’i hun.\nO’r disgyblion oed ysgol uwchradd sy’n dystion i drais yn y cartref, dywedodd 21% eu bod yn teimlo’n ofnus, 15% yn drist, 10% yn unig ac wedi’u neilltuo, a 9% yn hunanddinistriol. Yn fwy tebygol o’u niweidio’u hunain.\nDarlun gwael ohono’i hun\nPan mae camddefnydd y rhieni o sylweddau neu’r angen i dawelu tymer aelod ymosodol o’r teulu’n cael blaenoriaeth dros bopeth arall, mae hunan-barch y plant yn fwy tebygol o fod yn isel ac nid ydyn nhw’n meddwl llawer o’u hunain.\nMae anhwylder meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gallu rhwystro’r rhieni rhag cydnabod, canmol neu barchu pobl ifanc sydd wedi derbyn y rôl o ofalu am weddill y teulu.\nMae salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, ac effeithiau trais yn y cartref yn gallu golygu nad yw pobl ifanc yn eu harddegau’n cael eu gwerthfawrogi fel pobl. Mae hyn yn gallu gwneud iddyn nhw deimlo nad oes neb yn eu caru ac nad yw’n bosib i neb eu caru. Gallan nhw deimlo eu bod yn cael eu gwrthod yn gorfforol ac yn emosiynol, a gallai’r rhieni roi’r bai arnyn nhw am anawsterau’r teulu.\nMae anhwylderau meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gallu gwneud i’r rhieni roi blaenoriaeth i’w hanghenion eu hunain ar draul rhai’r plant. Mae hyn yn gwneud i’r bobl ifanc deimlo’n ddi-werth.\nNid oes gallu gan rieni sy’n camddefnyddio cyffuriau neu alcohol i gynnig cymorth ymarferol ac emosiynol i’w plant yn eu harddegau.\n11-15 blwydd oed – Symbylu / Ysgogi\nMae’r rhieni’n cymeradwyo ymdrechion a chyflawniadau’r person ifanc ac yn ei annog i ddysgu sgiliau newydd. Mae’r rhieni’n gefn i’r person ifanc gyda’i waith cartref ac yn ei annog. Maen nhw’n parchu rheolau a disgyblaeth yr ysgol neu’r coleg, ac yn mynd yn rheolaidd i ddigwyddiadau a chyfarfodydd rhieni. Mae llyfrau a gwaith ysgol yn cael gofal. Os nad yw’r person ifanc yn cyflawni yn yr ysgol neu’r coleg, mae Cynllun Dysgu Unigol a datganiad o Anghenion Addysgol Arbennig yn cael eu paratoi ar ei gyfer. Mae’r person ifanc yn cael cyfle i ddysgu traddodiadau diwylliannol ac iaith y teulu. Mae’r rhieni’n hwyluso chwaraeon ac ymarfer corff i’r person ifanc ac yn ei annog i ymuno â gweithgareddau cymdeithasol wedi’u trefnu.\nMethu â gwireddu ei botensial\nMae salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gysylltiedig â phobl ifanc sy’n fwy tebygol o ddatblygu problemau yn yr ysgol. Ymhlith y problemau yma mae anawsterau dysgu, diffyg canolbwyntio a pherfformiad sy’n gyffredinol wael.\nBydd rhieni sydd â phroblemau llythrennedd a rhifedd yn cael anhawster helpu’r person ifanc gyda’i waith ysgol ac i’w annog yn gyffredinol i ddysgu.\n11-15 blwydd oed – Arweiniad a Ffiniau\nMae’r person ifanc yn cael ei annog i beidio ag ymddwyn yn greulon neu’n dreisgar. Mae’r rhieni’n defnyddio dewis da o ddulliau cadarnhaol i annog y person ifanc i gydweithredu ac i ymddwyn yn dda. Mae’r rhieni’n ceisio gofalu bod y person ifanc yn bresennol yn rheolaidd yn yr ysgol. O ran ymddygiad, mae’r teulu wedi gosod rheolau clir a ffiniau pendant, ac mae ymddygiad y rhieni’n esiampl dda. Mae’r naill riant fel arfer yn cefnogi’r llall wrth weithredu rheolau’r teulu. Caiff y person ifanc ei amddiffyn rhag bod yn dyst i oedolion sy’n ymddwyn yn od neu’n frawychus, a rhag ymwneud ag ymddygiad rhywiol oedolion. Caiff y person ifanc ei ddysgu i barchu pobl eraill ac i fod yn oddefgar o wahanol draddodiadau a diwylliannau teuluoedd eraill.\nMae anhwylder meddwl ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, ac effaith trais yn y cartref yn gallu golygu nad yw’r rhieni’n ymwybodol bod eu plant yn poeni am y newidiadau sy’n dechrau wrth i’w cyrff aeddfedu.\nGall anabledd dysgu olygu nad yw’r rhieni’n deall y newidiadau corfforol sy’n digwydd ar ddechrau oed aeddfedu. Gallan nhw fethu ag addysgu, cefnogi neu amddiffyn eu plant.\nOs yw rhieni’n camddefnyddio sylweddau, mae’r plant yn fwy tueddol o ddod dan ddylanwad cyfoedion.\nNid oes problem goryfed neu gamddefnyddio cyffuriau ar y rhan fwyaf o blant rhieni sydd â phroblemau am eu bod yn camddefnyddio sylweddau.\nMae rhieni ag anabledd dysgu sydd hefyd yn camddefnyddio sylweddau’n gysylltiedig ag esgeuluso plant. Pan mae’r esgeuluso’n golygu diffyg goruchwyliaeth fe allai wneud pobl ifanc yn fwy tebygol o ymddwyn yn beryglus (cymryd cyffuriau er enghraifft), y tu allan i’r cartref.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, ac effeithiau trais yn y cartref olygu bod y rhieni’n cadw draw o ddigwyddiadau yn yr ysgol, ac yn peidio â chynorthwyo ac annog y person ifanc i ddysgu gartref. Mae gweld rhieni’n cymryd diddordeb yn addysg y person ifanc yn effeithio’n gadarnhaol ar ei ymddygiad a’i gyflawniad, waeth beth yw ffactorau fel dosbarth cymdeithasol neu faint y teulu.\nMae cael ei esgeuluso gan ei rieni’n gysylltiedig â diffyg diddordeb y person ifanc yn ei addysg, ac mae’n effeithio ar ei ymddygiad a’i allu i gyflawni yn yr ysgol.\nMae problemau alcohol a chyffuriau’r rhieni’n gysylltiedig â phobl ifanc sy’n fwy tueddol o fod â phroblemau ymddygiad yn yr ysgol.\nMae plant sy’n agored i drais yn y cartref yn fwy tebygol o fod yn ymosodol, ac maen nhw’n cael anhawster i gadw at reolau’r ysgol.\nMae pobl ifanc yn eu harddegau sy’n dystion i ddicter neu drais yn cael mwy o drafferth rheoli eu hemosiynau a’u hymddygiad. Mae pobl ifanc yn eu harddegau’n dysgu defnyddio trais i ddatrys gwrthdaro.\nYn gynt yn aeddfedu’n emosiynol.\nPan mae salwch meddwl neu anabledd dysgu’r fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn golygu nad yw’r rhieni’n gallu gofalu am eu plant yn ddigon da, mae’r plant yn gallu aeddfedu’n emosiynol yn llawer cynt. Mae pobl ifanc yn eu harddegau’n gallu mynd yn gyfrifol yn emosiynol dros un o’r rhieni neu eu brodyr neu chwiorydd iau. Os oes gwrthdaro rhwng y rôl ofal ac anghenion y plentyn ei hun, mae’r plentyn yn gallu mynd i deimlo’n euog ac yn chwerw.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref olygu bod y plant yn derbyn gormod o gyfrifoldebau dros y teulu. Efallai fod y person ifanc a’r rhieni’n cyfnewid y rôl draddodiadol o roi a derbyn gofal.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref olygu bod gofalwyr ifanc yn gwadu eu hanghenion eu hunain. Maen nhw hefyd yn esgeuluso’u gwaith ysgol ac yn cadw draw oddi wrth eu ffrindiau.\n11-15 blwydd oed – Sefydlogrwydd\nMae’r person ifanc yn cael ei dderbyn fel aelod o’r teulu. Mae perthynas y rhieni gyda phobl eraill, er enghraifft, cymdogion a phobl mewn awdurdod, yn esiampl dda i’r person ifanc. Mae’r teulu’n teimlo bod y gymuned leol yn ei dderbyn. Y rhieni sy’n bennaf gyfrifol am ofalu am y teulu, ac mae tasgau gofal y person ifanc dan reolaeth.\nMae gorfod symud o’u cartrefi’n annisgwyl yn un o nodweddion cyffredin bywydau plant sy’n byw gyda rhieni ag anableddau dysgu.\nEfallai fod y person ifanc yn teimlo bod rhaid iddo aros gartref i ofalu am un o’i rieni sy’n sâl neu’n analluog neu am frodyr neu chwiorydd iau, neu am ei fod yn poeni am ddiogelwch y rhiant. Mae hyn yn gallu tarfu ar ei addysg.\nYn 2003 roedd 27% o ofalwyr ifanc yn colli ysgol neu’n cael anawsterau addysgol. Roedd pobl ifanc a oedd yn gofalu am berthynas â phroblemau camddefnyddio sylweddau’n fwy tebygol (40%) o golli ysgol neu o fod ag anawsterau addysgol.\nMae gorfod symud yn annisgwyl o’i gartref oherwydd bod y rhieni’n camddefnyddio sylweddau neu am fod trais yn y cartref, yn gallu golygu bod rhaid i berson ifanc newid ysgol – sy’n golygu ei fod yn methu gwaith cwrs ac mae hyn yn tarfu ar ei addysg.\n11-15 blwydd oed – Hanes a Gweithrediad y Teulu\nMae salwch iechyd meddwl difrifol ar y fam neu’r tad yn gysylltiedig â phlant sy’n fwy tebygol o gael problemau iechyd meddwl.\nMae plant rhieni sy’n camddefnyddio sylweddau’n fwy tebygol o fod â phroblem alcohol neu gyffuriau. Dangosodd gwaith ymchwil fod pobl ifanc 11-15 oed yn defnyddio mwy o alcohol, canabis a thybaco os oedd gan eu rhieni broblemau oherwydd cyffuriau neu alcohol.\n11-15 blwydd oed – Y Teulu Estynedig\n11-15 blwydd oed – Tai\n11-15 blwydd oed – Cyflogaeth\n11-15 blwydd oed – Incwm\n11-15 blwydd oed – Integreiddio Cymdeithasol y Teulu\nMae camddefnydd pobl ifanc o sylweddau’n gwaethygu os ydyn nhw’n byw mewn cymdogaethau tlawd lle mae alcohol a chyffuriau ar gael yn rhwydd\nMae rhieni sy’n camddefnyddio sylweddau neu’n dioddef o salwch meddwl yn gallu colli ar brydiau neu o bryd i’w gilydd y gallu i weithredu fel rhieni.\nMae ofn pobl ifanc yn eu harddegau o’r stigma cymdeithasol sy’n gysylltiedig â salwch meddwl, anabledd dysgu, y camddefnydd o alcohol neu gyffuriau, a thrais yn y cartref yn gwneud iddyn nhw gadw draw o’u ffrindiau, sy’n eu gwneud yn fwy unig.\nMae rhieni sydd ag anhwylderau iechyd meddwl neu sy’n camddefnyddio sylweddau neu lle mae trais yn y cartref yn gallu gorfodi pobl ifanc i gadw draw o’u ffrindiau, o’u teulu estynedig neu o bobl o’r tu allan i’r cartref.\nMae rhai pobl ifanc yn eu harddegau’n gallu defnyddio ffrindiau a pherthnasau fel rhywun i rannu gofidion â nhw ac i fod yn gefn iddyn nhw.\n11-15 blwydd oed – Adnoddau Cymunedol\nMethu â gwireddu eu potensial\nI rai plant a phobl ifanc, mae ysgol yn lle i gael help ac yn lloches rhag y problemau yn eu cartrefi.\nRhedeg i ffwrdd o’u cartrefi\nMae pobl ifanc yn eu harddegau’n gallu rhedeg i ffwrdd er mwyn dianc rhag rhieni sy’n camddefnyddio sylweddau, neu rhag trais yn eu cartrefi. Efallai y bydd rhieni neu ofalwyr yn gorfodi rhai eraill i adael. Mae nifer o’r bobl ifanc hyn yn sefydlu’r patrwm yn ifanc – mae 30% o bobl ifanc sy’n rhedeg i ffwrdd yn dweud eu bod wedi dechrau aros allan dros nos cyn iddyn nhw fod yn 13 oed. Er bod y mwyafrif yn aros gyda ffrindiau neu berthnasau, mae cyfran fach (16%) o bobl ifanc 14-16 oed yn cysgu allan. Mae tystiolaeth yn dangos bod plant sy’n crwydro’r strydoedd mewn perygl mawr o ddatgysylltu eu hunain o’r ysgol ac o ddechrau cymryd rhan mewn troseddau.\n16 blwydd oed a hyn\n16 blwydd oed a hyn – Iechyd\nGan roi sylw i unrhyw anabledd neu gyflwr iechyd parhaus sy’n cyfyngu ar allu’r person ifanc, mae disgwyl y bydd pobl ifanc 16 oed neu hyn yn gallu rheoli eu hanghenion iechyd eu hunain.\nAnhwylderau bwyta: mae cyfraddau anorecsia nerfosa a bwlimia nerfosa ymhlith menywod 15-24 oed yn llai na 1%. Mae anorecsia nerfosa’n hynod o brin ymhlith menywod ifanc du.\nMae’r Arolwg o Droseddau ym Mhrydain yn 2007/8 yn dangos bod tua 4 ym mhob 10 person ifanc 16-24 oed wedi cymryd cyffuriau ar ryw adeg yn eu hoes. Roedd tua un ym mhob 10 (12%) wedi cymryd cyffuriau yn ystod y mis cyn yr arolwg. Canabis yw’r cyffur mwyaf poblogaidd.\nMae defnyddio cyffuriau’n gysylltiedig â dosbarth cymdeithasol. Po uchaf yw’r dosbarth cymdeithasol mae’r person ifanc yn perthyn iddo, y mwyaf tebygol yw hi y bydd y person ifanc wedi arbrofi gyda chyffuriau anghyfreithlon.\nMerched beichiog yn eu harddegau: Mae data o 2007 yn dangos bod cyfraddau beichiogi merched 15-17 oed yng Nghymru’n 44.9 ym mhob 1000 o ferched, gyda hanner y rhain wedi arwain at erthyliad.\nMae beichiogrwydd yn yr arddegau’n gysylltiedig â chanlyniadau negyddol i famau a phlant. Ymateb Llywodraeth Cynulliad Cymru i hyn oedd lansioFframwaith Strategol ar gyfer Hybu Iechyd Rhywiol yng Nghymru.\nIechyd gwael, anafiadau a damweiniau oherwydd camddefnyddio sylweddau’n gynnar\nBeichiogrwydd a mamau yn eu harddegau\nProblemau’n gysylltiedig ag ymddygiad rhywiol\n16 blwydd oed a hyn – Addysg\nRoedd y mwyafrif o bobl ifanc 16-18 oed yn 2007 mewn addysg neu ar gwrs hyfforddi llawn amser. Roed 9.4% y tu allan i addysg, hyfforddiant neu waith.\nMae’r mwyafrif o bobl ifanc sydd mewn addysg yn bresennol yn rheolaidd yn yr ysgol neu’r coleg.\nMae arholiadau’n rhoi straen ar bobl ifanc yn eu harddegau sy’n tueddu i bryderu gormod. Mae mentor, sef rhiant neu athro sy’n gallu cynnig cymorth academaidd ac emosiynol fel ei gilydd, yn gallu bod yn ffordd o osgoi canlyniadau negyddol.\nAmharu ar y gallu i ganolbwyntio\nCael eu gwahardd o’r ysgol\nCyfleoedd gwael mewn bywyd\n16 blwydd oed a hyn – Datblygiad Emosiynol ac Ymddygiadol\nMae teimlo’n isel ac anhwylderau iselder yn cynyddu yn arddegau hwyr pobl ifanc.[Fombonne 1995]\nDangosodd astudiaeth yn America o bobl ifanc 19-25 oed fod bron i 12% â rhyw fath o anhwylder ar eu tymer.\nTebygoliaeth uwch o hunan-niwed oherwydd gofid emosiynol a meddyliol.\nDangosodd arolwg o 818 o bobl ifanc yn y Deyrnas Unedig fod 22 o’r rhai 11-19 oed yn cyfaddef eu bod yn eu niweidio’u hunain. Mae menywod ifanc yn fwy tebygol na dynion ifanc o’u niweidio’u hunain. Mae bron i un ym mhob tair menyw ifanc (32%) yn y grwp oedran hwn yn cyfaddef eu bod yn eu niweidio’u hunain.\nMae hunanladdiad yn fwy cyffredin mewn pobl ifanc.\nY cyfraddau hunanladdiad ar draws y byd yw 7.4 ym mhob 100,000 o bobl ifanc 15-19 oed. Mae’n edrych yn debyg bod rhyw’n dylanwadu ar ganlyniad ymdrech rhywun i’w ladd ei hun: mae dynion ifanc yn fwy tebygol o lwyddo i’w lladd eu hunain na menywod ifanc. Ar y llaw arall, mae llawer mwy o ferched na bechgyn yn ymddwyn mewn ffordd hunanddinistriol. Mae cyfraddau hunanladdiad yn amrywio’n fawr yn ôl y wlad a’r adeg dan astudiaeth.\nEmosiynol gythryblus, yn cynnwys perygl o hunan-niwed a hunanladdiad\nAnhwylderau ymddygiad a throseddu\n16 blwydd oed a hyn – Hunaniaeth\nEfallai y bydd pobl ifanc 16-18 oed yn creu nifer o wahanol ddelweddau i’w hunain. Fe allai rhai o’r rhain fynd yn groes i ddisgwyliadau’r rhieni.\nMae synnwyr person ifanc o bwy ydy e’n gysylltiedig â theimlo ei fod yn perthyn i’w deulu ac mae anghydfodau sy’n para’n hir yn anarferol. Mae dylanwad mawr gan y rhieni o hyd ar agweddau penodol ar eu bywydau, fel cynlluniau addysgol a’u hamcanion mewn bywyd. Mae mwy o ddylanwad gan gyfoedion ar faterion bob-dydd fel dewis dillad, defnyddio amser hamdden, yfed a chymryd cyffuriau.\nDiffyg hunan-barch a darlun gwael ohono’i hun\n16 blwydd oed a hyn – Perthnasoedd Teuluol a Chymdeithasol\nMae’r berthynas â’r rhieni’n dal i fod yn gadarn. Llai a llai o alw i’r rhieni reoli ymddygiad, a chyd-reoli a’r unigolyn yn gweithredu’n annibynnol sydd i’w weld yn bennaf.[Leffert and Petersen 1995]\nMae’r rhieni’n dal i fod yn ffynhonnell bwysig o gefnogaeth emosiynol a help yn y newid o fod yn blentyn i fod yn oedolyn.\nFfrindiau’n dod yn fwy a mwy pwysig ym mywydau pobl ifanc.\nDyma’r oedran pan mae llawer o bobl ifanc yn cwympo mewn cariad ac yn cael eu cyswllt cyntaf â rhyw. Dangosodd canlyniadau arolwg mawr o bobl ifanc fod 30% o’r dynion ifanc a 26% o’r menywod ifanc wedi cael perthynas rywiol cyn eu pen-blwydd yn 16 oed. Erbyn 20 oed roedd y mwyafrif llethol o’r bobl ifanc yn yr arolwg wedi cael eu profiad cyntaf o ryw.\nEu perthynas gariadus gyntaf yw un o brofiadau emosiynol pwysicaf pobl ifanc yn eu harddegau, ac mae chwalu’r fath berthynas yn creu straen mawr.\nMynd i berthynas rywiol sy’n dreisiol hefyd\nCael eu neilltuo o’u ffrindiau ac oedolion y tu allan i’r cartref\nRhedeg i ffwrdd neu adael eu cartrefi’n ifanc\n16 blwydd oed a hyn – Cyflwyno Cymdeithasol\nMae golwg pobl ifanc yn dal i fod yn faes hynod o bwysig ac mae llawer yn gwario cyfran fawr o’u hincwm gwario ar ddillad a phethau ymolchi.\nMae gallu pobl ifanc i addasu eu hymddygiad, i sgwrsio ac i wisgo yn ôl y sefyllfa, yn gwella o hyd.\nYn gwisgo ac yn ymddwyn yn eithafol\nYn dwyn i allu fforddio dillad ac ati\n16 blwydd oed a hyn – Sgiliau Hunan-ofal\nYn 16 oed, mae’r mwyafrif o bobl ifanc yn ddigon galluog i ddiwallu eu hanghenion sylfaenol eu hunain ac i ofalu amdanyn nhw eu hunain.\nDylai pobl ifanc fod yn gallu gweithredu’n annibynnol ar lefel sy’n briodol i’w hoedran a’u gallu gwybyddol a chorfforol. Ond mae angen oedolyn o hyd y gall y bobl ifanc droi ato am help a chyngor pan mae angen.\nYn aberthu ei anghenion a’i ddymuniadau ei hun\n16 blwydd oed a hyn – Gofal Sylfaenol\n16 blwydd oed a hyn – Sicrhau Diogelwch\nMae salwch ac anafiadau’r person ifanc yn cael sylw priodol. Yn achos pobl ifanc anabl, mae’r rhieni’n gofalu mai dim ond rhai oedolion diogel a chyfarwydd sy’n rhoi gofal personol iddyn nhw. Mae’r rhieni’n ceisio gofalu nad yw’r person ifanc yn cymdeithasu ag oedolion neu gyfoedion anaddas. Os oes angen, mae’r rhieni wedi gweithredu mewn achosion o fwlio. Mae’r rhieni’n gofalu eu bod yn cefnogi’r person ifanc mewn sefyllfaoedd a allai fod yn beryglus.\nMae bod yn dyst i drais yn y cartref yn gwneud merched ifanc 14-17 oed yn fwy tebygol o wneud gweithgareddau rhywiol ‘peryglus’.[Elliott et al 2002]\nMae pobl ifanc y mae eu rhieni wedi ymgolli’n llwyr yn eu problemau eu hunain ac sydd yn ansensitif, ddim yn ymwybodol o anghenion eu plant neu heb fod ar gael yn emosiynol, yn gallu bod mewn mwy o berygl o feichiogi, o achosi beichiogrwydd, neu o ddal clefydau sy’n cael eu trosglwyddo drwy ryw.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref wneud pobl ifanc yn amharod i drafod dulliau atal cenhedlu. Efallai nad ydyn nhw chwaith yn cael eu helpu i ddatblygu strategaethau i weithredu’n effeithiol mewn perthynas bersonol agos. Mae diffyg hunanhyder yn ei gwneud hi’n fwy anodd i bobl ifanc yn eu harddegau ofalu bod eu barn yn cael ei pharchu mewn perthynas agos.\nMae bod yn dystion i drais yn y cartref yn gysylltiedig â dynion ifanc sy’n trin eu cariadon mewn ffordd dreisiol.\nMae merched yn eu harddegau’n fwy tueddol o ymddwyn yn dreisiol mewn perthynas agos, os ydyn nhw wedi bod yn agored i drais yn y cartref.\n16 blwydd oed a hyn – Caredigrwydd Emosiynol\nMae’r rhieni’n sicrhau’r person ifanc y byddan nhw bob amser ar gael iddo. Ar y cyfan, mae’r berthynas rhwng y person ifanc ac aelodau’r teulu’n dda. Mae’r rhieni’n ymateb i’r person ifanc mewn ffordd gymharol gyson y mae’n bosib ei rhagweld, ac nid yw’n cael ei feirniadu’n aml ac nid yw pobl yn gas wrtho. Mae’r teulu’n chwilio am help yn ôl yr angen i ddatrys problemau anodd yn eu perthynas. Mae’r rhieni’n cydnabod bod gan y person ifanc ei gryfderau ei hun ac yn ei annog i fod yn hyderus ynddo’i hun. Mae cyfeiriadedd rhywiol y person ifanc yn cael ei dderbyn.\nMae salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gysylltiedig â diffyg hunan-barch mewn pobl ifanc. Mae pobl ifanc sydd heb lawer o hunan-barch yn llai tebygol o boeni am ganlyniadau eu hymddygiad. Oherwydd hyn, maen nhw mewn mwy o berygl o gael anhwylderau ymddygiad ac o droseddu.\nDiffyg hunan-barch a darlun gwael o’i hun\nMae salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gallu gwneud i bobl ifanc sylweddoli a derbyn nad nhw sy’n cael blaenoriaeth ym mywydau’r rhieni. Mae hyn yn gallu gwneud iddyn nhw deimlo’n unig ac wedi’u neilltuo ac nad yw’r rhieni eu heisiau – emosiynau sy’n gostwng mwy fyth ar eu hunan-barch. Ond mae gwaith ymchwil yn awgrymu bod llawer o bobl ifanc yn gallu goresgyn eu problemau er iddyn nhw gael eu magu gan rieni sy’n camddefnyddio cyffuriau neu’n goryfed alcohol neu rieni â salwch meddwl neu anabledd dysgu, neu mewn cartref treisiol.\nMae anhwylder meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gallu rhwystro rhieni rhag cydnabod, canmol neu barchu’r person ifanc yn ei arddegau sydd wedi derbyn y rôl o ofalu am weddill y teulu.\nMae diffyg hunan-barch yn ei gwneud hi’n anodd i bobl ifanc wneud ffrindiau. Mae plant pobl sy’n camddefnyddio alcohol yn cymdeithasu llai na’u cyfoedion.\n16 blwydd oed a hyn – Symbylu / Ysgogi\nMae’r rhieni’n dangos diddordeb yng ngwaith y person ifanc, yn cymeradwyo ei ymdrechion a’i gyflawniadau, ac yn ei annog i ddysgu sgiliau newydd. Bydd gan y person ifanc ddigon o amser i ddilyn ei ddiddordebau ei hun. Tra bo’r person ifanc yn dal mewn addysg, bydd y rhieni’n ei gefnogi ac yn ei annog i wneud ei waith cartref. Maen nhw’n parchu rheolau a disgyblaeth yr ysgol neu’r coleg, ac yn mynd yn rheolaidd i ddigwyddiadau a chyfarfodydd rhieni. Mae llyfrau a gwaith cartref yn cael gofal. Os nad yw’r person ifanc yn cyflawni yn yr ysgol neu’r coleg, mae Cynllun Dysgu Unigol a datganiad o Anghenion Addysgol Arbennig yn cael eu paratoi ar ei gyfer. Mae’r person ifanc yn cael cyfle i ddysgu traddodiadau diwylliannol ac iaith y teulu.\nGall salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref olygu nad oes gallu gan y rhieni i fod yn gefn i bobl ifanc yn eu harddegau hwyr gyda’u gwaith ysgol ac i ddelio â straen yn ystod y cyfnod arholiadau. Gall anawsterau’r rhieni eu hunain olygu nad ydyn nhw’n ymwybodol o’r hyn sy’n digwydd yn addysg a gyrfa ysgol y bobl ifanc.\n16 blwydd oed a hyn – Arweiniad a Ffiniau\nMae’r rhieni’n defnyddio dewis da o ddulliau cadarnhaol i annog y person ifanc i gydweithredu. O ran ymddygiad, mae’r teulu wedi gosod rheolau clir a ffiniau pendant, ac mae ymddygiad y rhieni’n esiampl dda. Mae’r naill riant fel arfer yn cefnogi’r llall wrth weithredu rheolau’r teulu. Mae’r rhieni’n ceisio gofalu bod y person ifanc yn bresennol yn rheolaidd yn yr ysgol, y coleg neu’r gwaith. Caiff y person ifanc ei amddiffyn rhag bod yn dyst i oedolion sy’n ymddwyn yn od neu’n frawychus, a rhag ymwneud ag ymddygiad rhywiol oedolion. Caiff y person ifanc ei ddysgu i barchu pobl eraill ac i fod yn oddefgar o wahanol draddodiadau a diwylliannau teuluoedd eraill. Yn achos person ifanc ag anghenion addysgol arbennig, mae cynlluniau ar waith i’w wneud yn fwy annibynnol.\nGall camddefnydd y fam neu’r tad o alcohol neu gyffuriau wneud plant yn eu harddegau’n fwy tebygol o gamddefnyddio cyffuriau ac alcohol. Mae pobl ifanc yn dysgu dilyn patrwm ymddygiad eu rhieni ac i ddefnyddio alcohol a chyffuriau i ddelio â sefyllfaoedd anodd a theimladau negyddol.\nIechyd gwael, anafiadau a damweiniau o ganlyniad i gamddefnyddio sylweddau’n gynnar\nGall problemau’r fam neu’r tad gydag alcohol neu gyffuriau ei gwneud hi’n fwy tebygol y bydd eu plant yn eu harddegau’n camddefnyddio cyffuriau ac alcohol. Mae plant sy’n dechrau yfed yn ifanc mewn mwy o berygl o gael problemau iechyd a damweiniau ac anafiadau damweiniol.\nYn ôl yr hyn a welwyd mewn Adrannau Damweiniau ac Achosion Brys ym Mhrydain, mae yfed alcohol yn ffactor sy’n cyfrannu at 70% o’r holl anafiadau sy’n ganlyniad i ymosodiadau.\nMae gweld rhieni’n cymryd diddordeb yn addysg y person ifanc yn effeithio’n gadarnhaol ar ei ymddygiad a’i gyflawniad, waeth beth yw ffactorau fel dosbarth cymdeithasol neu faint y teulu.\nMae cael eu hesgeuluso gan eu rhieni’n gysylltiedig â phobl ifanc sy’n ymwneud llai â’u haddysg, ac mae eu hymddygiad a’u cyflawniadau yn yr ysgol yn waelach.\nMae pobl ifanc sy’n dystion i drais yn y cartref yn fwy tebygol o fod yn ymosodol a chael anhawster i gadw at reolau’r ysgol.\nMae pobl ifanc yn eu harddegau sy’n dystion i ddicter neu drais yn cael mwy o drafferth rheoli eu hemosiynau a’u hymddygiad eu hunain. Mae pobl ifanc yn eu harddegau’n dysgu defnyddio trais i ddatrys gwrthdaro.\nGall anhwylder meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref wneud i bobl ifanc wrthod gwerthoedd a chredoau eu teulu, yn enwedig os yw syniadau’r teulu’n gadarn iawn.\nEfallai na fydd rhieni ag anableddau dysgu a’r rhai y mae eu problemau eu hunain yn eu llethu, yn rhoi’r sicrwydd a’r arweiniad angenrheidiol i’w plant sy’n eu harddegau, i’w helpu i fod yn fwy cymedrol o ran eu dillad a’u cyflwyniad cyffredinol.\n16 blwydd oed a hyn – Sefydlogrwydd\nMae’r person ifanc yn cael ei dderbyn fel aelod o’r teulu. Mae perthynas y rhieni gyda phobl eraill, er enghraifft, cymdogion a phobl mewn awdurdod, yn esiampl dda i’r person ifanc. Mae’r teulu’n teimlo bod y gymuned leol yn ei dderbyn. Mae’r tasgau gofal mae disgwyl i’r person ifanc eu gwneud dan reolaeth. Os yw’r person ifanc yn gyfrifol am ofalu am y cartref hefyd, mae’n cael cymorth i wneud hynny. Mae’n gwybod â phwy i gysylltu pan mae angen help arno. Yn achos person ifanc anabl, mae’r trefniadau’n sefydlog a’r gofal yn gyson.\nEfallai fod y person ifanc yn teimlo bod rhaid iddo aros gartref i ofalu am un o’i rieni sy’n sâl neu’n analluog neu am frodyr neu chwiorydd iau. Mae hyn yn gallu tarfu ar ei addysg.\nMae rhai pobl ifanc yn poeni am ddiogelwch eu mam neu eu tad, ac yn aros gartref.\nMae gorfod symud yn annisgwyl o’i gartref oherwydd problemau’r rhieni’n gallu golygu bod rhaid i berson ifanc newid ysgol – sy’n golygu ei fod yn methu gwaith cwrs ac mae hyn yn tarfu ar ei addysg.\n16 blwydd oed a hyn – Hanes a Gweithrediad y Teulu\nMae salwch iechyd meddwl difrifol ar y fam neu’r tad yn gysylltiedig â phobl ifanc sy’n fwy tebygol o gael problemau iechyd meddwl.\nNid oes problem goryfed neu gamddefnyddio cyffuriau ar y rhan fwyaf o blant rhieni sydd â phroblemau am eu bod yn camddefnyddio sylweddau. Mae gweld sefyllfa eu rhieni’n gallu gwneud i blant ifanc droi yn gyfan gwbl yn erbyn yfed a defnyddio cyffuriau.\nEfallai fod salwch meddwl y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, trais yn y cartref a’r amgylchiadau yn y cartref yn llenwi meddyliau pobl ifanc ac yn effeithio ar eu gallu i ganolbwyntio. Bydd hyn yn amharu ar eu gallu i ddysgu.\nPerson ifanc yn ei arddegau’n ansicr ac yn ofnus\nMae anhwylder meddwl ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gallu gadael plant yn eu harddegau’n ofnus y bydd rhywbeth yn digwydd i’w rhieni. Er enghraifft, y gallai’r fam neu’r tad eu lladd eu hunain oherwydd iselder neu am eu bod yn camddefnyddio sylweddau, neu y gallai rhiant gael ei niweidio yn sgil trais yn y cartref.\nMae gweld pobl ifanc yn hunan-niweidio neu’n cyflawni hunanladdiad yn gysylltiedig â llawer o broblemau sy’n cyd-fodoli â’i gilydd, yn hytrach na phroblemau unigol fel salwch meddwl un o’r rhieni neu broblemau oherwydd camddefnyddio alcohol. Mae hunan-niwed yn gysylltiedig â: theimlo’n unig, pwysau academaidd, rhywun agos yn ei ladd neu ei niweidio’i hun, problemau teuluol, bwlio a diffyg hunan-barch.\nMae iselder yn y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a hanes oes gyfan o’r rhieni a’r plant yn anghytuno, yn gysylltiedig â hunanladdiad ymhlith pobl ifanc.\nMae rhieni’n camddefnyddio sylweddau, a thrais yn y cartref, yn gysylltiedig â phobl ifanc yn eu harddegau’n dangos lefelau uwch o ymddygiad ymosodol, aflonyddgar, dinistriol a gwrthgymdeithasol, ac yn gwrthod cydymffurfio.\nMae astudiaethau clinigol yn awgrymu bod cyswllt rhwng pobl ifanc sy’n cam-drin yn rhywiol a phrofiad yn eu plentyndod o drais yn y cartref.\n16 blwydd oed a hyn – Y Teulu Estynedig\n16 blwydd oed a hyn – Tai\n16 blwydd oed a hyn – Cyflogaeth\nMae diffyg cyrhaeddiad addysgol yn gallu amharu yn y tymor hir ar gyfleoedd pobl ifanc mewn bywyd. Mae bron i hanner y bobl ifanc 16 oed sydd heb barhau â’u haddysg, yn ddi-waith.\nMae iechyd meddwl pobl ifanc sy’n gadael yr ysgol yn gynnar ac sy’n ddi-waith, yn waelach nag iechyd meddwl pobl ifanc sydd mewn gwaith.\n[Lakey 2001] [Berry 2006]\n16 blwydd oed a hyn – Incwm\n16 blwydd oed a hyn – Integreiddio Cymdeithasol y Teulu\nMae camddefnydd pobl ifanc o sylweddau’n gwaethygu os ydyn nhw’n byw mewn cymdogaethau tlawd lle mae alcohol a chyffuriau ar gael yn rhwydd.\nMae salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gallu golygu bod rhaid i bobl ifanc ofalu am eu rhieni a’u brodyr a’u chwiorydd iau. Mae hyn yn cyfyngu ar eu gallu i gymdeithasu gyda’u ffrindiau. Nid yw pob person ifanc yn teimlo unigrwydd a’i fod wedi’i neilltuo o’i ffrindiau os oes anhwylder difrifol ar ei fam neu ei dad. Mae rhai pobl ifanc yn eu harddegau’n dod o hyd i ffrind neu berthynas y gallan nhw ymddiried ynddyn nhw. Mae gwaith ymchwil sy’n cynnwys barn pobl ifanc yn pwysleisio sut y gall ffrindiau a pherthnasau, os ydyn nhw’n cael eu dewis yn ofalus, gynnig cefnogaeth gymdeithasol a helpu pobl ifanc i ymdopi â’u trafferthion.\n16 blwydd oed a hyn – Adnoddau Cymunedol\nMae tair prif arwydd y gallai pobl ifanc fod yn agored i gamddefnyddio alcohol a chanabis: (1) cyswllt ag isddiwylliant o droseddu neu gymryd cyffuriau, (2) awydd i wneud rhywbeth gwahanol, a (3) rhieni sy’n camddefnyddio cyffuriau.\nMae salwch meddwl neu anabledd dysgu ar y fam neu’r tad, eu camddefnydd o sylweddau, a thrais yn y cartref yn gallu gwneud pobl ifanc yn amharod i drafod eu hamgylchiadau a’u hanawsterau gyda’u hathrawon am eu bod nhw’n ofni cael eu gwrthod a’u stigmateiddio. Os yw’r person ifanc yn cael ei wahardd o’r ysgol oherwydd ei ymddygiad, mae’n llai tebygol o fod â mentor i hyrwyddo’i achos ac i’w helpu i barhau i ddysgu. Mae gwahardd person ifanc o’r ysgol yn gallu amharu yn y tymor hir ar ei yrfa ar ôl gadael yr ysgol.\nI rai pobl ifanc, mae ysgol yn lle i gael help ac yn lloches rhag y problemau yn eu cartrefi.\nMae rhieni sy’n camddefnyddio sylweddau, trais yn y cartref a pherthynas wael rhwng pobl ifanc a’u rhieni’n broblemau sy’n gysylltiedig â gadael eu cartrefi’n fuan a digartrefedd.\nY rheswm pennaf dros weld person ifanc yn rhedeg i ffwrdd o’i gartref yw cefndir o gael ei esgeuluso, sy’n gysylltiedig â phroblem y fam neu’r tad yn yfed alcohol neu’n cymryd cyffuriau.\nFe wnaeth Hester a Radford ddarganfod fod chwarter (26%) o’r bobl ifanc 16-25 oed sydd wedi gadael eu cartrefi wedi gwneud hynny oherwydd trais yn y cartref. Mae iechyd pobl ifanc sy’n ddigartref yn waelach, ac maen nhw’n fwy tebygol o fod â phroblem iechyd meddwl neu’n camddefnyddio cyffuriau ac alcohol.\nMae’r problemau’n gwaethygu am eu bod nhw’n ddigartref, ac maen nhw’n llai tebygol o fod mewn addysg, hyfforddiant neu waith.\nMae’r rhan fwyaf o bobl ifanc yn amharod i roi’r gorau i’w rôl fel gofalwr ac efallai eu bod yn ei gweld fel testun balchder, nid fel baich. Er hynny, maen nhw’n awyddus i gael eu cydnabod am eu cyfraniad ac i gael help ymarferol os oes angen a gwybodaeth ddibynadwy a pherthnasol, ac i weld gweithwyr proffesiynol yn eu cynnwys yn nhriniaeth a gofal eu rhieni. Anaml iawn y mae anghenion pobl ifanc sy’n gofalu am eu rhieni a’u brodyr a’u chwiorydd iau, yn cael eu cydnabod. Mae gweithwyr proffesiynol yn gallu cymryd yn ganiataol nad oes angen cymorth ychwanegol arnyn nhw.