Sut i Greu Awdl by Llion Jones - issuu\nSUT I GREU AWDL\nCyhoeddiadau Barddas1I Botensial yr Awdl2CYNNWYSTraddodiad yr Awdl4Ffurf yr Awdl14Mesurau24Iaith46Deunydd yr Awdl54Creu Awdl793TRADDODIAD YR AWDLUn o ‘[f]arathonau ein calendr llenyddol blynyddol.’ Dyna ddisgrifiad cywir ddigon Geraint\nBowen o awdl Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol erbyn heddiw. Ond heblaw am feithder ei\nhyd mewn cystadleuaeth gyfoes, y mae iddi ddyfnder gwreiddiau sy’n gyntefig o hen hefyd,\ncnewyllyn yn hanu o ddaear y chweched ganrif mewn gwirionedd, sef cyfnod y Cynfeirdd\nTaliesin ac Aneirin, ac yn ogystal adeg bore bach yr iaith Gymraeg ei hunan. Ac yn wir, dros\neangderau’r canrifoedd rhwng y ddau bentir hyn, anhygoel bron, a dweud y lleiaf, fu\nffrwythloniad yr awdl Gymraeg, dan ymroddiad ei meithrinwyr deheuig, i’w haeddfedrwydd\no unigrywiaeth farddol, a hynny yn hanes barddoniaeth y byd benbaladr, hyd yn oed, ‘tai’n\ndod i hynny, fel gyda phrif fesur arall Cerdd Dafod, wrth reswm, sef y cywydd deuair hirion.\nYnglŷn â’r hanfod cysefin uchod, awdlau neu benillion byrion unodl a genid gan y ddau\narloeswr anfarwol cyntaf, gan mai’r un gair oedd ‘awdl’ ac ‘odl’ yn y cychwyn yma, sef cerddi\no fawl a galar i arglwyddi a rhyfelwyr yr Hen Ogledd Brythonig gynt yn Neheudir yr Alban.\nMath o ganu profiadus bersonol oedd hwn yn cyfleu’n gynnil noethder a gerwindeb\ncynhenid ei amserau mewn modd a mater fel ei gilydd, a chyda hynny’n amlygu’n ogystal\nrith o ffurfiau eginog y gynghanedd gaeth ei hun, ynghyd â rhythmau tarddiad y mesurau\ncynganeddol diweddarach. Ceir isod esiampl o’r hyn a olygir, dyfyniad o gân bwysig Aneirin,\n‘Y Gododdin’, sy’n sôn am ryfyg a miri ei gydnabod gwrol, cyn eu lladd ym mrwydr\ndyngedfennol Catraeth, mewn llinellau o bedwar curiad yr un, cynsail rhai o fesurau\ncyfundrefnol Cerdd Dafod megis y gyhydedd nawban, gwawdodyn a’r toddaid, ac ar yr un\npryd yn dwyn enghraifft soniarus o gyseinedd. Teip o ddull cyfatebol gytseiniol oedd hwn, fel\ny gwelir yn nhrydedd linell y dyfyniad, ac un a ddatblygodd wedyn yn gynganeddion Traws a\nChroes systematig, a chyda hynny hefyd ffurfiau cynnar ar y gynghanedd Sain hithau: mae yn\ny llinell gyntaf isod fodd go gyflawn, hyd yn oed, ar honno, tra bo’r bedwaredd bron â bod\nfelly eto heblaw am ei therfyn pengoll. Felly, cawn ymdeimlo yma â chychwyniad gwyryfol y\ngyfundrefn farddol odidocaf gyfoethocaf a grëwyd erioed yn hanes prydyddiaeth y blaned,\npan oedd yr acen mewn geiriau Cymraeg Cynnar ar y sillaf olaf cyn iddi ddechrau symud i’r\ngoben tua’r ddegfed ganrif:\nGwŷr ‘aeth i Gatráeth gyda’r wawr,\nByrhaódd eu natur eu hoedl yn fawr.\nMedd yfent, melyn, melys, magláwr. (Ansoddair o ‘magl’)\nAm flwyddyn bu llewýn (llawen) llawer cerddáwr.\nYn wahanol i’r cywydd, mesur na newidiwyd ronyn ar ei ddelw seithsill wreiddiol o’r cychwyn\ner i’r henfeirdd arbrofi dipyn ar ei rediad mewnol wrth gwrs, fe wnaed newidiadau lawer\ngydol yr oesau ar ffurf yr awdl, dyna’r ffordd y dirwynodd ei datblygiad. Yn wir, fe anochel4ddechreuwyd ar y broses yma yn ystod cyfnod y Cynfeirdd eu hunain hyd yn oed, sef yn fras\ny rhychwant o tua chanol y chweched ganrif hyd oddeutu rhan olaf yr unfed ganrif ar ddeg.\nFel y dywedodd Syr Thomas Parry ar y mater: ‘Ni allai cerdd unodl wrth reswm fod yn hir\niawn, ac yn bur gynnar cysylltid dwy neu ragor o gerddi felly i ffurfio un gân. Enghraifft dda\nyw Mawl Cynan Garwyn, brenin Powys tua chanol y chweched ganrif. Ynddi ceir 34 o linellau\nbyrion ar yr odl -ed … ac 16 o linellau ar yr odl -ân. Enghraifft fwy datblygedig yw Marwnad\nCynddylan (un o dywysogion Powys yn y seithfed ganrif), lle mae naw o awdlau yn ffurfio un\nEithr, a dilyn y trywydd yma’n ei flaen, yn amserau Beirdd y Tywysogion, y cyfnod rywle o\n1100 tan o gwmpas 1350, y datblygwyd yr awdl i’r stad ddigymar a fu’n rhan annileadwy\nohoni byth wedyn, gan fod i’r Gogynfeirdd hyn y cyfryngau delfrydol at eu gwasanaeth ar\ngyfer y fath orchest. Yn gyntaf, trigent mewn oes o ddeffroad gwleidyddol a llenyddol o\ngydnawsedd ac o fri, pryd y’u noddwyd a’u swcro gan arweinwyr o dywysogion gwir alluog.\nYn ail, yr awdl oedd modd cyfathrebu pwysicaf o ddigon y beirdd hyn, mantais a roes iddynt\nyr amser a’r cyfleoedd i’w strwythuro a’i chywreinio i’w thyfiant eithaf. Ac yn olaf, dyma rai\no’r crefftwyr a’r celfyddwyr mireiniaf a welodd y genedl Gymraeg erioed, ac felly â’r doniau\ndelfrydol i berffeithio’u prif gyfrwng yn fodd mynegiant o’r mwyaf urddasol a pherseiniol\nmewn bodolaeth, sef cariadus safoni a meithrin yn raddol sgilgar yr hen gyseinedd a’r odlau\nmewnol arferol yn gyfundrefn o gynghanedd ddihafal o wyrthiol, cyflawniad artistig sydd â’r\nathrylith anhygoel i ddwyn anadl dyn yn llwyr os eir i wirioneddol feddwl amdano.\nY cam cyntaf a gymerwyd oedd rhoddi mwy nag un mesur yn y gerdd ond heb drefn\narbennig arnynt fel y cyfryw, fel cyfuno cyhydedd nawban a chyhydedd hir er enghraifft, neu\ngyhydedd nawban a thoddaid. Datblygiad arall oedd cynnwys englynion fel rhan unodl o’r\nawdl, ond nid fel penillion annibynnol o gwbl er hynny. Wedyn, aed ati i ffurfio trefn ar y\ngwahanol fesurau a gynhwysid mewn awdl. Er esiampl, rywbryd cyn terfyn y ddeuddegfed\nganrif agorodd Llywelyn Fardd ei awdl i Gadfan Sant drwy drefnus osod dwy gyhydedd\nnawban a thoddaid ar yn ail â’i gilydd.\nYna, cafwyd newid yn arddull y canu fel y treiglai cyfnod y beirdd yma rhagddo. Yn ystod yr\nhanner cyntaf, go gymhleth oedd y mynegiant. Dyma enghraifft o farwnad o gynnyrch\nCynddelw Brydydd Mawr, a flodeuai o 1155 i 1200, i’r tywysog Madog ap Maredudd o\nBowys, ac un heb fod mor gwmpasog o bell ford a’r hyn a’i nodweddai ran amlaf, ond er\nhynny’n amlygu cyflead reit drofaus ei natur ar yr un pryd, yn dangos blaendwf y\ngynghanedd ar waith gyda chyfundrefn o gyseinedd cyson. Hyn oll eto’n ein dwyn i\ngyffyrddiad iasol â’r broses ddigyffelyb yma ar ei thwf:\nCyfarchaf i’m rhi (arglwydd) rhad obaith,5Cyfarchaf, cyferchais ganwaith,\nI brofi prydu o’m prifiaith - eurgerdd\nI’m harglwydd gydymaith;\nI gwynaw Madawg meddfaith - ei alar,\nA’i alon (gelynion) ym mhob iaith.\nYng nghwrs ail hanner y cyfnod, tua diwedd y drydedd ganrif ar ddeg dyweder, daeth yr\nawdlau i gynnwys barddoniaeth lawer mwy uniongyrchol a symlach ei theithi, ac erbyn\nhynny yr oedd miragl y gynghanedd orffenedig ei hunan hefyd wedi cyrraedd ei llawn ffurf\nbron, fel y dengys y dyfyniad o linellau proest canlynol allan o awdl serch gan fardd o’r enw\nDigerydd fydd, rhydd rhwydd gael,\nDa y gwnaeth Mai dai o’r dail,\nDeuoed dan goed i dan goel\nI minnau, mi a’m annwyl.\nA thrwy’r bedwaredd ganrif ar ddeg aeth y teip yma o ddatblygiad mydryddol yn ei flaen,\nnes cyrraedd ohono ei binacl yn deg ar ei diwedd ar ffurf awdl ryfeddol o gywrain gadwynog\nei phenillion drwyddi gan Ddafydd y Coed i Hopcyn ap Tomas o Ynys Dawy. Yn honno, fe\ngychwynnir â phump ar hugain o englynion cysylltiedig, ac fe’u dilynir gan nifer o\ndoddeidiau’n dechrau â’r un llinell, cyn gorffen â llinell sydd â chyrch-gymeriad rhyngddi a’i\nllinell gyntaf un. A dyna’r ffurf o awdl, mewn gwahanol foddau o fireinder tebyg, a\ngoleddwyd gan olynwyr y Gogynfeirdd, sef Beirdd yr Uchelwyr, a hynny o’r bedwaredd ganrif\nar ddeg hyd yr unfed ar bymtheg.\nOs mai ar y cywydd deuair hirion y canolbwyntiodd y rhain fwyaf, a hynny o ddigon hefyd,\nrhoesant gryn sylw i’r awdl hithau’n ogystal, ac yn hyn o beth ni chafodd gyneddfau mor\ngywrain o gelfyddydol i’w thrin na chynt nac wedyn. Perffeithiodd y beirdd yma’r ffurf hynod\no bersain gelfyddydol a etifeddasant gan eu rhagflaenwyr i’w huchafbwynt eithaf un. Gellir\ndal fod awdl Dafydd Nanmor, a oedd yn ei flodau tua 1450-1480, i Rys ap Maredudd o’r\nTywyn yng Ngheredigion, yn dangos gynrychioli gwychder y cadwyno a rhyfeddod yr unodli\nyn y math yma o gerddi gystal â’r un arall. Bellach, rydym wyneb yn wyneb â ffurf ogoneddaf\nCerdd Dafod yn ei hysblander disgleiriaf:\nGenau’r Glyn, Tywyn, finteioedd - a droes\nI dai Rhys yn lluoedd;\nNi ddêl i’r neuaddau ‘dd oedd\nNos eisiau yn oes oesoedd.6Oes hir ar ei dir fal derwen - i Rys,\nA’r oes heb ei gorffen\nOni rifer pob seren\nNeu flawd pridd neu flodau pren …\nRhif y gwŷdd a fydd i ddwy fil - o’i aur,\nA’i arian i deirmil,\nA’i baement yma i bumil,\nA gwin a medd i gan mil.\nAeth mil neu ddwyfil wrth ei ddyfyn,\nA mil a frithodd â’i aml frethyn,\nA dwy fil neu fil a fyn - i brydu,\nA mil i ganu fal mêl gwenyn\nNi chylchynodd sêr nac aderyn\nNa haul na lloer na heli na llyn,\nNa thraeth awyr caeth er cyn - ei ddyfod\nHyd yr aeth ei glod o draeth y Glyn.\nCamp arall a wnaent ar dro oedd canu awdl ar bob un o’r pedwar mesur ar hugain, dull a\ndrefnwyd gan Einion Offeiriad yn ei Ramadeg. Ond yr oeddent yn ormod o bencampwyr\ncynghanedd a mesur, fel ei gilydd, i ddilyn Einion mewn stỳnt fel hyn yn fynych, gŵr a\nanwybyddodd y gynghanedd yn llwyr ac a ymdriniodd yn go fympwyol â’r mesurau’n ogystal\nyn ei lyfr, ac megis a grybwyllwyd fel gorchest achlysurol yn unig y cyfansoddai’r beirdd hyn y\nmath yma o awdl enghreifftiol, fel y’i gelwid.\nEithr gwanychu a wnaeth hen odidowgrwydd y ddwy ganrif flaenorol fel y dirwynai’r ail\nganrif ar bymtheg rhagddi, ac er i feirdd fel Siôn Phylip o Fochres , er enghraifft, ganu rhai\nawdlau cymharol raenus yn hanner cyntaf y ganrif, yn ystod ei hail hanner ildio’i lle fwyfwy a\nwnaeth y farddoniaeth gaeth i’r canu carolaidd a gwerinaidd fel prif gyfrwng barddol y\nCymry. Ac erbyn y ddeunawfed ganrif, er eto i gryn ymwybyddiaeth o’r hen draddodiad\noroesi ymysg y prydyddion, ac i feirdd megis Rhys Jones o’r Blaenau ac Ieuan Fardd, yn eu\ntro, roi cynigion glew ond anghyflawn ar lunio awdlau ar ddull unigryw’r awdlwyr gynt,\ndieithrio’n raddol oddi wrth eu safonau clasurol a wnaeth llawer o’r beirdd, nes yn wir colli\ngolwg arnynt, fwy neu lai, i bob pwrpas. Yn wir, gymaint felly fel y bu’n ofynnol i nifer\nohonynt wrth gymorth Gramadegau, megis Grammadeg Siôn Rhydderch, 1728, am\nwybodaeth ynglŷn â chrefft yr awdl, a’r syniad a gawsant yno am y cyfrwng oedd mai cerdd7ar y pedwar mesur ar hugain ydoedd. Y canlyniad fu iddynt fynd ati’n hyderus i lunio awdlau\nyn y mowld hwnnw, a chystadlu â hwy’n ogystal yn ystod y cyfnod yma. Dyna a wnaeth\nGwallter Mechain, Dafydd Ddu Eryri a Twm o’r Nant yn Eisteddfod y Gwyneddigion yn y Bala,\n1789, er esiampl, ymarfer a barodd i’r Gymdeithas honno ddoeth ymyrryd i roi pen ar y fath\nrysedd drwy gyfarwyddo’r beirdd yn y dyfodol i ddethol nifer o’r mesurau mwyaf cymwys yn\nunig at eu pwrpas, argymhelliad a gafodd wrandawiad, gan mai awdl ond yn cynnwys naw\nmesur, cerdd Dafydd Ddu ar ‘Ryddid’, a wobrwywyd yn Eisteddfod Llanelwy y flwyddyn\nddilynol. Felly, dyna ddychwelyd at weithredu tipyn o reswm a chymesuredd parthed ffurf yr\nawdl o leiaf, a hynny wedi sbel o eithafrwydd ynghylch ei phriod natur.\nAc o hynny allan, drwy gydol y ganrif ganlynol, y bedwaredd ar bymtheg, daeth yr awdl i fri\nac amlygrwydd mawr, a hynny drwy gyfrwng y cynnydd poblogaidd yn hanes yr Eisteddfod,\nsef Eisteddfodau'r Taleithiau, Eisteddfodau'r nifer o Gymdeithasau eraill, a chychwyniad\nynghyd â hynt ddatblygiadol yr Eisteddfod Genedlaethol ei hunan. Eithr er i hyn ddigwydd,\nsobor o ddilewyrch, at ei gilydd, fu rhawd ansawdd awenyddol yr awdl drwy gydol y ganrif\nbron. Cyfansoddwyd cannoedd o gerddi cystadleuol, siŵr o fod, ond y mwyafrif ohonynt yn\ngynhyrchion rhyddieithol, clogyrnaidd, di-gynllun a chroniclaidd. Yn wir, mae’n debyg mai’r\ngerdd fwyaf patrymus a chyffrous ohonynt i gyd oedd awdl arobryn Eben Fardd, ‘Dinystr\nJerusalem’ yn Eisteddfod Daleithiol y Trallwng, 1824, gwaith gŵr ifanc un ar hugain oed. Yn\nhon, amlygwyd cymhendod cynllun, sef darlun o wychder y ddinas honno cyn y distryw i\ngychwyn, yna un ohoni yn ystod amser y trychineb ei hun, ac i ddirweddu'r cyflwr erchyll\narni ar ôl y difrod, ynghyd â mydryddu taclus safonol mewn rhyw dri neu bedwar o’r\nmesurau mwyaf poblogaidd, a safon glodwiw o farddoniaeth yn ogystal:\nNi bu le eisor, llawn o Balasau,\nIesin ac agwrdd ei Synagogau,\nEu gwedd arnodwyd ag addurniadau,\nIe, llawn addurn ei holl anheddau;\nAc o fewn y trigfannau - ffrwyth y tir\nEr budd mynwesir heb ddim yn eisiau ...\n… Ys anwar filwyr sy yn rhyfela,\nEnillant, taniant Gastell Antonia;\nAc O! malurir gem o liw eira …\nY fan, i fwystfilod fydd,\nTyn rhai gwylltion o’r gelltydd;\nByw wrth eu melys borthiant,8Yma ar gyrff y meirw gânt …\nDiau af finnau o’r fan,\nMae’n well i minnau allan;\nA gado’r fan rwygedig,\nDdi-drefn, i’r sawl ynddi drig.\nFelly, yn y fath amgylchiadau, a ddeilliodd unrhyw beth arall o werth, sef yn benodol felly, o\ngruglwyth cerddi caeth y ganrif a luniwyd yn gyson ddiflino gan awdlwyr hynod o gyffredin\nfel Nicander, Clwydfardd, Tafolog a Thudno, i enwi pedwar o’r dyrfa gystadleugar yma’n unig,\ntan awdl hirfaith draethodol Pedrog, ‘Y Bugail’ yn Eisteddfod Lerpwl, 1900? Byddai’n anodd\ndewis cân unigol gyfan ar ei phen ei hun yn grwn i ddiamheuol brofi’r mater, eithr gellir\nmaentumio’n weddol bendant i’r holl ddiwydrwydd hwn fel ungorff rhyfeddol o ymrous\ngadw’r awdl a’r gynghanedd yn boblogaidd o fyw yn llygad y cyhoedd gydol y ganrif, fel bod\nar gyfer hyrwyddwyr y dadeni cynganeddol, a ymddangosodd ychydig cyn ei therfyn ac\nymlaen wedyn, y cyfryngau unigryw Cymreig a Chymraeg hynny i’w hailgysylltu drachefn o\nran modd a deunydd ag ansawdd cyfnod euraid Beirdd yr Uchelwyr eu hunain.\nPennaf gychwynnydd yr adfywiad arbennig hwn oedd Syr John Morris-Jones. A pharhaodd\ni’w hyrwyddo’n sylweddol hyd y flwyddyn 1928, yn enwedig drwy gyfrwng ei feirniadaethau\nblynyddol yn y Brifwyl, ac yn nodedig gyda’i gyfrol Cerdd Dafod a gyhoeddwyd ym 1925, sef\ndrwy gyson bwysleisio purdeb iaith, cynildeb a sglein cyflead, ynghyd â chywirdeb a\npherseinedd cynganeddol. Ac yn wir, fe gyflawnodd hyn mewn ffordd ymarferol hefyd gyda’r\nawdl, drwy lunio dwy anghystadleuol a newydd eu natur ohonynt rhwng 1892 ac 1894, ‘Salm\ni Famon’ a ‘Cymru Fu : Cymru Fydd’. Cerdd ddychanol finiog ar wanc materoldeb ac\nariangarwch yr hil ddynol drwy’r oesoedd yw’r gyntaf, eithr yn yr ail ceir lleisio llewych a\ngobaith i ddyfodol y genedl Gymraeg, er gwaethaf y cwymp a fu oddi wrth yr hen safonau\ngynt, dwy gerdd gryno’u cynghanedd a disgybledig eu mynegiant. Cerddi llwyr wahanol i hen\nawdlau afrosgo arferol y ganrif:\nPa ryw fudd na phryn rhuddaur,\nA pha ryw nerth na phryn aur?\nYr isa’i dras â, drwy hwn,\nI swperu ‘mhlas barwn …\nBeth yw ach bur wrth buraur,\nA gwaed ieirll wrth godau aur?\nUn yw dynol waedoliaeth,\nAc yn un Mamon a’i gwnaeth.\n(‘Salm i Famon’)9Di fegi bendefigion, - oreugwyr,\nUchelwyr, â chalon\nI’th garu, fy nglân fanon,\nA charu’th iaith, heniaith hon.\n(‘Cymru Fu : Cymru Fydd’)\nEithr er yr holl orchestion angenrheidiol hyn, mae’n ofynnol nodi i gyfle godidog gael ei golli i\nddathlu blwyddyn gyntaf yr ugeinfed ganrif ym myd awdl y Brifwyl drwy wobrwyo cân\nnewydd Eifion Wyn i’r Bugail yn Eisteddfod Lerpwl, yn hytrach na cherdd ystrydebol Pedrog.\nAc ymhellach, ynglŷn â hyn, yr oedd Syr John Morris-Jones ei hunan yn digwydd bod yn un o\nfeirniaid y gystadleuaeth honno, ac fe gytunodd gyda Berw i anrhydeddu Pedrog, yn bennaf\nam fod i’w waith fwy o ffasedau amrywiol ar yr egwyddor o fugeiliaeth, hen safbwynt\nawdlaidd y ganrif cynt, tra’n rhyfedd odiaeth tueddai Tafolog, gŵr a oedd yn un o awduron\nawdlau cymhleth y ganrif honno ei hunan yn ogystal ag yn coleddu syniadau hirwyntog\nathronyddol y Bardd Newydd, at ffafrio awdl uniongyrchol delynegol Eifion Wyn. Ac yn\nbendifaddau, yn yr union achos yma, ef a oedd yn gyfan gwbl iawn: awdl hirfaith drymllyd\norlwythog a haniaethol ei naws a gadeiriwyd, tra gwrthodwyd cerdd seml bersain arloesol o\nweledigaeth ddiriaethol grynhous ar fywyd gwerinol bugail defaid yn unig, creadigaeth a\ngafodd aruthrol o gam fel y digamsyniol welir wrth y gwahaniaeth dirfawr rhwng natur ac\nansawdd y dyfyniadau byrion isod o’r ddwy gân:\nWerinwr syml y bryniau, - ni rydd ef\nWerth ar dda na moethau;\nYn fwy na’r rhain câr fyw’n rhydd,\nCâr lonydd y corlannau …\nForeëd cwyd ehedydd\nO’r rhedyn er derbyn dydd;\nHeibio i’w nyth â chwiban iach\nÂ rhywun yn foreach.\nBeth yw bydoedd ar eu byth wibiadau?\nOes Lyw i’w hebrwng i’w hoesol lwybrau?\nOes, mae Bugail di-ail hyd eu dolau\nYn noddi y dillyn ddiadellau:\nLlywia’n Iôn holl lu nennau, - mae ei hen\n“Ffon a’i wialen” yn ffinio heuliau …10Hyd arw fyd pechaduriaid, - yn edrych\nAm ei grwydrol ddefaid,\nO’i ofidio, ’n curio caid\nWyneb glân Bugail Enaid.\nOnd o leiaf fe wnaed iawn gan Syr John Morris-Jones, yng nghwmni Elfed y tro hwn, am y\ncamwri uchod ddwy flynedd yn ddiweddarach yng Ngŵyl Bangor, drwy wobrwyo awdl\nstorïol ramantaidd a chyfareddol T. Gwynn Jones, ‘Ymadawiad Arthur’. Felly, hon gyda’i\nglendid iaith a’i huniongyrchedd trosglwyddiad a gafodd yr anrhydedd o’i chydnabod fel yr\nawdl ffres o wahanol newydd gyntaf yn y ganrif ifanc â Chadair yr Eisteddfod Genedlaethol:\nHeb dario i ateb, aeth Bedwyr eto,\nRhedeg i’r undaith er chwerwed gwrando\nEi deyrn yn dodi arno - awgrym brad\nA chas ddymuniad na cheisiodd mo’no …\nYn y pellter fel peraidd\nAnadliad, sibrydiad braidd,\nDarfu’r llais; o drofâu’r llyn\nAnial, lledodd niwl llwydwyn,\nYna araf cyniweiriodd,\nAc yno’r llong dano dôdd\nA’i chelu; fel drychiolaeth\nYn y niwl diflannu wnaeth.\nAc un dechneg arall o ddatblygiad, heblaw am yr irder arddull, a welwyd ar waith fwyfwy yn\nawdlau’r ganrif newydd, nifer ohonynt gyda llaw’n rhamantaidd eu tinc a’u natur, ynghyd ag\nyn deillio o enau cymeriadau rhithiol dychymyg y beirdd eu hunain, oedd arfer nifer fechan o\nfesurau’n unig. Cyfansoddwyd ‘Gwlad y Bryniau’, T. Gwynn Jones, 1909, ar ddau fesur i bob\npwrpas, sef cywydd a hir-a-thoddaid ac yna asiad o’r ddau gyda’i gilydd, sef Mesur Llundain,\ntra lluniwyd ‘Min y Môr’, Meuryn, 1921, ar englyn, cywydd a hir-a-thoddaid. Yn wir, ar\nadegau, ni ddefnyddiwyd ond un mesur ar ei ben drwy gydol yr awdl, fel Mesur Llundain yn\nawdl R. Williams Parry, ‘Yr Haf’, 1910, a hir-a-thoddeidiau’n unig a gaed yng ngherdd Syr T. H.\nParry-Willams, ‘Eryri’, 1915. Agwedd wahanol wedyn ar rai ohonynt oedd celfyddyd\ncynllunwaith tra arbennig, megis yn awdl ‘Y Gaeaf’, J. Lloyd Jones, 1922, er esiampl, cân a\nffurfiwyd mewn tair prif ran gyda threfn amrywiol o bedwar mesur arbennig ynddynt i gyd, a\nhefyd pob isadran ohonynt yn cynnwys deugain ac wyth union o linellau. Eithr y gân\ngywreiniaf ei chynllun o’r cwbl oedd ‘Awdl Foliant i’r Amaethwr’, Geraint Bowen, 1946: cerdd11mewn tair rhan, gyda chadwyn o englynion yn ffurfio’r un agoriadol; yr ail yn cynnwys hir-athoddeidiau unodl o bedair llinell yr un; a’r drydedd yn llinyn o doddeidiau unodl eto; ac at\nhyn, fe geir cyrch-gymeriad rhwng pob caniad, ac ailadroddir yr englyn cyntaf oll i gloi’r\ncyfan, fel ag i uno-gyrchu’r hollwaith o’r cychwyn i’r diwedd. Cân yw hon a haeddiannol\ndeyrngedwyd gan Syr Thomas Parry: ‘Dwy awdl ydyw, a’r ddwy yn union yn null awdlau\nBeirdd yr Uchelwyr, gyda’r gamp ychwanegol fod ail ran yr ail awdl wedi ei llunio yn y fath\nfodd fel y gellid ei chymryd fel cyfres o Doddeidiau neu o Gyhydedd Hir. Ac ni wnâi Beirdd yr\nUchelwyr eu hunain mo hyn ond ar dro’:\nAc ef yw’r neb o’i febyd - fu’n gymar\nI’r ddaear werdd , ddiwyd;\nY gŵr a arddo’r gweryd,\nA heuo faes; gwyn ei fyd …\n“Tyrd ataf yn ôl! Ti biau ‘nolydd;\nFab fy neheulaw, bodlona f’awydd;\nFy llwynau, Fy llawenydd, - sydd erot;\nHeb air rwy’ eiddot hwyr a boreddydd …\n“I lon nefolion gorfoledd - calon\nAm ydau gwynion, llawnion, llynedd;\nAm wair cras cadlas, cu huodledd - gras,\nAm das, am gowlas, am ymgeledd.\nFe barhawyd graen a chelfyddyd awdlau blaenaf hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif yn\nstrwythur goreuon ei hail hanner yn ogystal, ac ymlaen felly, hyd yn hyn, dros ddegawd\ncyntaf yr unfed ar hugain. Fe sylwedir ar y cerddi yma’n reit fanwl yn y ddwy bennod ddilynol\nwrth ymdrin â’r egwyddorion sylfaenol hynny sy’n rhaid eu dilyn i greu awdl gyfan o\ndderbyniadwy, nid bod yr awdlau hyn yn odidocach eu safonau fel y cyfryw o gwbl na’r rhai\nblaenorol, ond am fod cyfoesedd eu natur yn nes atom ar gyfer y pwrpas dan sylw ar yr\nunion adeg yma.\nWrth nodi hyn, mae’n ofynnol cofio un ffaith waelodol ynglŷn â’r awdl Gymraeg ddiweddar:\noddi ar y ddeunawfed ganrif tan heddiw etifeddes yr Eisteddfod yn bennaf o ddigon, ar ryw\nwedd neu’i gilydd arni, fu hi. Felly, erbyn hyn, gydag eithriadau hynod o brin, ni lunnir awdl o\ngwbl ond wrth sbardun cystadleuaeth, boed hynny ar gyfer y Genedlaethol ei hunan neu’r\neisteddfodau llai yn daleithiol a’r lleol ar adegau hefyd. Mewn geiriau eraill, cân gystadleuol,\nyn anad dim arall, yw hi bellach. Efallai na ddylai fod yn y sefyllfa honno, ac efallai byddai’n\nddymunol gweld rhai o’n cynganeddwyr cyfoes amlycaf yn bwrw ati’n fwy i greu awdlau12anghystadleuol o safonol, ond ysywaeth nid dyna’r sefyllfa sydd ohoni bellach, ac ers cetyn\nhir iawn o amser cyn y presennol hefyd. Golyga hyn y pennir amgylchiadau ei hysgrifennu\ngan dair amod go ddiysgog: testun gosodedig ran amlaf o ddigon, nifer penodedig go faith o\nlinellau, a phendantrwydd o amser cau. Canlyniad anochel braidd y fath reolau yw bod y\nmwyafrif helaeth o awdlau arobryn y Brifwyl yn gruglwythi gormodol o eiriau’n fynych,\nynghyd ag yn ddigon anorffenedig yn ogystal o ran eu hansawdd terfynol, hynny yw, y diffyg\no anghysondeb hwnnw, y camweddau bychain diofal hynny, sy’n sbwylio posibiliadau\ngwreiddiol tra addawol nifer ohonynt. Hyn sy’n peri i rywun gasglu y byddai wedi bod yn\nwerth chweil i’w hawduron, yn ystod eu bywyd, fod wedi eu chwynnu, eu tynhau a’u cwtogi,\nfel ag i’w hailgyhoeddi’n rhydd o’u clystyru geiriol a’u hannisgyblaeth, tac a ddoeth\nweithredwyd, gyda llaw, gan Emrys Roberts, gyda chanlyniadau godidog, ar ei awdl fuddugol\n‘Y Gwyddonydd’, 1967, ac a welir yn nhyndra sglein ei newydd wedd yn ei gyfrol gyntaf o\ngerddi, Gwaed y Gwanwyn, 1970. Neu’n wir, os nad oes fawr o awydd ymysg ein\ncynganeddwyr i lunio awdlau anghystadleuol erbyn hyn, hwyrach y byddai ymgymryd ag ailgaboli rhai o awdlau gorau’r gorffennol agos i’w llawn botensial posibl yn ymarferiad difyr,\nheb sôn am werthfawr, i rai o’r mwyaf meistrolgar ohonynt.\nEithr er i ofynion arbennig cystadlaethau blynyddol dwy ganrif o leiaf adael eu hôl yn dra\ndwfn ar yr awdl, sef anorfod beri iddi gael ei hystyried yn fath o greadigaeth ynysedig\ngystadleugar o wahanol yn unig, fel ‘tai, o fewn byd barddoniaeth yn gyffredinol, ond eto’n\nrhan o gorff heintus o ddiddorol ymhob agwedd arno, ni thorrwyd y cysylltiadau dyfnaf\nrhyngddi ag egwyddorion gwaelodol ei hoesau mwyaf trawiadol, hynny yw ei chyfryngau\nmesurol cwbl arbennig ac offeryn anghyffredin ei mynegiant, y gynghanedd ei hunan. Felly,\ndeil i hawlio’r gofal mwyaf cyfewin, ar gorn ei maintioli’n un peth, ond yn fwy arbennig wrth\ngwrs oblegid arbenigrwydd rhyfedd ei natur, i’w chreu gyda’r ansawdd mwyaf cyson o\norffenedig. Nid yn unig y mae anrhydedd cystadleuaeth Cadair y Brifwyl, heb sôn am\narwyddocâd Cadeiriau'r eisteddfodau amrywiol eraill, yn haeddu hynny, ond yn ogystal y\nmae pwysigrwydd hanesyddol yr awdl ynddi ei hun fel cyfrwng barddol yn deilwng o’r peth,\ncyfrwng yn ôl T. J. Morgan a fu unwaith â rhan greiddiol yng ngoroesiad yr iaith a’r genedl eu\nhunain, ac sy’n para felly ar fwy nag un lefel a bod yn fanwl realistig ynglŷn â’r mater. Gan\nhynny, yr unig ffordd i’w llunio’n wirioneddol o werth chweil yw ffyddlon barchu weithredu\nei hegwyddorion hanfodol, ei hen egwyddorion cyfoes, sef rhoi i’r cyfrwng unigryw\ngystadleuol yma, a fagodd efallai’n anorfod felly dipyn o ysbryd ar wahân gyda rhawd amser,\nyr un ymroddiad creadigol ac awenyddol ag i bob ffurf arall o deulu eang barddoniaeth. Gan\nhynny, i osgoi’r cwymp y syrthiodd llawer o awdlau addawol y gorffennol agos iddo o bryd\ni’w gilydd, oblegid wedi’r cyfan y mae’r nam lleiaf yn hen ddigon i amharu ar gyfanrwydd y\ncampwaith aruchelaf, fe dalai ar ei ganfed i awdlwyr ifanc y dyfodol weithredu’r ddisgyblaeth\na’r cysondeb trylwyraf wrth asio’r gerdd hirfaith hon ynghyd, fel y bydd yn llawn dalu’n ôl yn13ei chrynswth, mewn dyfnder boddhad a gwerth cyfraniad, fel ei gilydd, heb grybwyll\nuchelfri’r wobr, am y llafur angenrheidiol o’u cyflawni.14FFURF YR AWDLGan mai creadigaeth sylfaenol o organaidd yw’r awdl, fel pob math arall o farddas wrth gwrs,\ny mae gan ansawdd ei ffurf gysylltiad uniongyrchol â safon ei deunydd yn gyfan. Fel un o brif\naelodau’r system Gerdd Dafod, rhaid cofio’n wastadol mai delw glasurol o gaeth sydd i\ndrefnyddiaeth arbennig y gerdd hon, ffaith sy’n golygu mai disgyblaeth greadigol yw’r\npennaf angen ar gyfer ei strwythuro. Nid oes fyth obaith am yr un awdl â chymaint â\nchysgod o safon iddi, hyd yn oed, heb fod ‘na ffurf drylwyr o gadarn iddi, a hynny ymhob\nagwedd ohoni, canys dyna’i sylfaen ynghyd â gwead ei chragen a datblygiad ei hadeiladwaith\ni gyd. Nid am ddim y dywedwyd fel a ganlyn gan Griffith John Williams, geiriau sy’n dal yr un\nmor berthnasol heddiw ag i’r cyfnod y cyfeiriant ato: ‘Perffeithrwydd ffurf, dyna’r peth y\nrhoddid mwyaf o bwys arno, fel y dengys gwaith beirdd fel Dafydd ab Edmwnt a Thudur Aled\na Gutun Owain. Disgwylid i’r athro … roddi barn ar feistrolaeth y disgybl ar yr iaith, a’r\nffigurau ymadrodd a’r gynghanedd ac ar fesurau Cerdd Dafod …’ A chofier, parheir o hyd i\nddisgwyl hynny’n ddieithriad gan feirniaid cyfoes awdl y Brifwyl, diolch i’r drefn, gan mai\ndyma’r egwyddor gychwynnol gyntaf at warchod ei hansawdd yn ei chrynswth.CYNGHANEDD\nO bob cyfrwng neu gyfundrefn farddol dan haul y gynghanedd yw’r un sy’n adlewyrchu\nddyfnaf y curiadau cynhenid sy’n rhan waelodol o wneuthuriad geiriau. Yn y bôn, wrth gwrs,\ndeillia hyn o’r rhythmau cyntefig hynny sy’n rheoli rhawd a thempo pob math o fywyd,\nelfennau a mater ar y blaned. Dyna’r hyn sydd i gyfrif fod modd ymglywed yn reddfol bron ag\nunrhyw wall neu ddiffyg, boed mewn mydr neu guriad, sy’n ymyrryd â natur y rhediad crai\nmewn llinell o farddoniaeth gynganeddol, elfen y tynnwyd sylw ati gan Syr Thomas Parry:\nY mae un peth wedi fy nharo i fel peth rhyfedd iawn erioed ynglŷn â darllen barddoniaeth\ngynganeddol, sef ein bod yn gallu clywed gwall yn y gynghanedd yn syth heb orfod rhoi praw\nar bob llinell, a heb feddwl o gwbl a yw’r gynghanedd yn gywir ai peidio. Y mae dyn fel\npetai’n darllen ar ddwy lefel - y lefel gyffredin, gwbl ymwybodol, fel wrth ddarllen pob\nbarddoniaeth, a lefel arall yn is i lawr yn rhywle, lle mae dyn yn clywed y gynghanedd, heb\nfod ond yn rhyw led ymwybodol ohoni. Ond y mae hi yno, fel cyfalaw sylfaenol yn sadio’r\ncyfan, ac os oes nam arni, y mae dyn yn baglu.\n(‘Llyfrau’r Wythnos’, ‘Cyflwr Barddoniaeth’, Y Faner , Tachwedd 24, 1972)\nYr hyn sy’n gyfrifol am y cyfryw gynneddf yw bod 'na berthynas greiddiol rhwng trawiadau\nhyglyw’r gynghanedd â’r rhythmau sy’n seiliol bennu cwrs bodolaeth holl wahanol15organebau ynghyd â deunyddiau anorganig y Fam Ddaear. Yn wir, yr un yw cnewyllyn natur\nyr ysgogiadau sy’n gweithredu yn y ddau, acenion Cerdd Dafod a bît holl symudiadau’r\nCyfanfyd. Golyga hyn i gyd mai ffurf farddol nodedig o ddwfn sensitif a chywrain o\nberffeithgwbl fu hon erioed, gan mai felly y’i ffurfiwyd gyntaf oll, o ris i ris ddatblygol, o\nbotensial rhythmig ei helfennau gwreiddiol, mewn perthynas unwe â natur hanfodion yr\niaith Gymraeg ei hunan, gan arloeswyr barddol y Canol Oesoedd. Y cefndir sylfaenol hwn\nsydd wrth wraidd ei hunigrywiaeth fel offeryn prydyddol. Deillia hyn o’r ffaith mai plethiad\nrhyfeddol o greadigaeth ydyw gyda’i himpact esthetig yn codi o drefniant cydweddol o\ngytseiniaid ymhlith amrywiaeth lafarog yn dirwyn drwy ffurfiad ei rhagacenion i’w terfyn\ncyfatebol ym mhinacl trawiadau atseiniol ei phrifacenion. A dyma’r math o gyfundrefn y\ndisgwylir cyfansoddi barddoniaeth gymesur wreiddiol o sylwedd ansawdd ynddi wrth greu\nawdl, a honno’n gwbl rydd o’r hen drawiadau oll a phob diffyg dichonadwy arall yn ogystal,\nenbyd o ofyniad i bob golwg. Ac eto, bron yn anhygoel o ryfedd, gall y gyfundrefn\nymddangosiadol haearnaidd yma o’i llwyr wasanaethu ac ymgynefino’n gyfewin â hi fod yn\nhyblyg o haelionus ei grasusau.\nManylwyd rywfaint ar dymer hanfod y gynghanedd fel hyn am mai hi yw rhan bwysicaf oll o\nadeiladaeth yr awdl, ffaith sy’n golygu mai o stad ei hansawdd hi, boed wych neu wael, y\ncyfyd safon yr hollgerdd yma yn ei chrynswth, o gyflwr manion y rhwydwaith sy’n\nhydreiddio’i hencilion hyd at dryledu drwy ei rhannau amlycaf. Felly, yn bennaf dim, i\ngychwyn gyda’r canu caeth y mae’n ofynnol osgoi’r beiau elfennol gwaharddedig gyda gofal\neithafol, ond gan y cymerir yn ganiataol, at bwrpas y gwaith hwn, fod y sawl sydd â’i fryd o\nddifrif ar lunio’r fath gyfansoddiad ag awdl yn ei chyfanrwydd wedi rhesymol feithrin yr\nwybodaeth a’r sgiliau ar gyfer ateb y gofynion cyntaf hyn, ni roddir sylw iddynt yma. Yn\nhytrach, i fod yn ymarferol, neilltuir y drafodaeth i’r dulliau mwyaf creadigol o wreiddiol i\ngynganeddu yn y mesurau awdlaidd mwyaf adnabyddus, sef i amlygu natur ddyfnaf eu\nffynonellau ar waith, ynghyd â’u cyflenwad diderfyn bron o ddeunydd crai. Dyna’r hyn a\noedd mewn golwg gan Waldo Williams yn ei feirniadaeth ar awdlau Prifwyl 1967:\n‘Hyfrydwch y profiad creadigol yn y maes hwn yw’r cyffro mwyn sy’n dod o gydweithrediad y\nrhan anymwybodol a’r rhan ymwybodol o’r meddwl, ac mae’n ddiau gennyf mai’r ddwythell\nfewnol hon a’i cadwodd i fynd trwy’r canrifoedd.’ Dyna’r math o ddyfnder cynnwrf a ysgogir\ngan gymhellion ysbrydoledig o’r gynghanedd.\nGan hynny, y modd mwyaf ymarferol i gynnig arweiniad dechreuol ar y ffordd i ddatblygu\ntua’r uchafbwynt hwn yw drwy gymharu esiamplau gwir awenyddol o farddoni caeth â\nnodweddion yr enghreifftiau hynny lle na cheir y rhagoriaeth honno. Gadawer inni gychwyn\ngyda’r englyn unodl union drwy nodi enghraifft ohono’n dwyn cyflwyniad gwantan ei\ngynghanedd, er mwyn ymglywed â’r nychdod barddol a leda o hynny drwy gydol fframwaith\ny mesur, y teip o nyddiad englynol sydd i’w lwyr esgymuno o’r gorchwyl i greu unrhyw16gyfansoddiad caeth. Dyfynnwyd englyn o’r fath ym meirniadaeth D. J. Davies allan o awdl\ncystadleuydd ar y testun ‘Caerllion-ar-Wysg’ ym 1958:\nO drais a phryder oesol - Gwalia gu\nWele gaer yn simbol;\nO’i phoen yn ei gorffennol,\nO’i cham a’i nam sydd yn ôl.\nEr bod ’na beth addewid yng nghynganeddiad y llinell gyntaf uchod fe’i chwelir gan\nwanychiad cyffreinol y cynganeddu sy’n dilyn i geisio dangos arwyddocâd gormesol y\nRhufeiniaid fel parhad o’r hyn a ddioddefodd y genedl drwy gwrs hanes, ac a fyddai’n ei brofi\neto yn y dyfodol. Mae cyfatebiaeth y cyrch yn orsentimental a hynny’n perthnasol arwain at\neiryn trychinebus diweddol o odl i’r paladr, ‘simbol’. Mae cynghanedd y drydedd linell\nrywfaint yn well, eithr wedyn holl eiriogi gwantan cynghanedd Sain yr olaf, y cytseinedd a’r\nodlau ynghyd, yn llawer rhy ysgafn a ffrit eu traw a’u hystyr i gyfleu difrifoldeb yr hyn yr\namcenir ato. Felly, fel y gwelir, nid yn unig y mae breuder cynganeddu’n diraddio’r system\ngytseiniol, ond yn llesgau’r patrwm odlau’n ogystal. A’r teneurwydd i gyd wedyn yn peri nad\nyw’r fydryddiaeth yn cynnwys yr elfennau angenrheidiol at adlewyrchu sylwedd yr hyn y\nmae’n stryffaglio i’w gyfleu.\nYn awr, fel cyferbyniad ym mhob agwedd â’r simsanrwydd uchod i gyd, dyma englyn allan o\nawdl arobryn 1958, cerdd T. Llew Jones, geiriau o angerdd a roed yng ngenau hen arweinydd\nBrythonig yn darlunio gorthrwm dyfodiad y Rhufeiniaid i dir ei hiliogaeth gynt yng Ngâl, cyn\niddynt gyrraedd Prydain erioed, ynghyd â’u cyfrwyster llechwraidd yno’n dilyn hynny:\n‘Ond tros Gâl daeth trais y gelyn: - dristed\nFu’r darostwng sydyn;\nRhoddwyd ced a daeth wedyn\nNos gwarth ar ei hanes gwyn.\nMae ’na ysgubiad pwerus i gynganeddiad wythsill y llinell agoriadol hyd brifodl sy’n\ntrosglwyddo rhuthr treisiol y gelynion dros lendid y famwlad. Gwneir defnydd meistraidd\nnewydd o radd gyfartal yr ansoddair ‘trist’ i lunio’r cyrch er mwyn dynodi effaith ddreng yr\nymosodiad. Yn dilyn, sylwer ar effeithiolrwydd cynghanedd Lusg y drydedd linell: y cymal\n‘rhoddwyd ced’ yn cyfleu gwrthuni’r fath bolisi, ac yna’r cyferbyniad ingol rhwng\ncyfatebiaeth ‘nos gwarth’ a ‘hanes gwyn’ yn cyfleu canlyniad catastroffig yr holl dreiswaith\nyn derfynol. Englyn ag anian pob cynghanedd ynddo, mewn cyswllt creadigol glwm â natur\nyr odlau eto, yn cyflwyno cynnwys ei bwnc hyd eithaf ei gyraeddiadau.17Un enghraifft gymharol arall parthed yr englyn awdlaidd i glir wyntyllu’r mater arbennig\nyma. Cafwyd yr esiampl isod mewn awdl i Argae Llanwddyn yng Ngŵyl 1954:\nA’r guchiog argae uchel - gilwgai\nTan glogwyn wrth ‘mochel;\nDraw ynghoed, wych dŵr ynghêl,\nHanner nychai’n ffroenuchel.\nBraidd yn oransoddeiriol yw cyfatebion y llinell gyntaf, gyda’r geiriau disgrifiol yn blaenu ac\nolynu’r enw, eithr mae ‘na well blas ar gynghanedd y cyrch sy’n awgrymu ffromder y\ngwrthrych dan sylw yng ngarwder ei setin. Ond isel odiaeth wedyn yw safon cynganeddu’r\nesgyll i gyd: siabi dros ben yw perthynas gytseiniol afrosgo’r drydedd linell, tra mae’r olaf yn\nrhyfedd o anghyfaddas ei thrawiad mewn cyswllt â phŵer arbennig yr adeiladwaith y mae’n\nddisgrifiad ohono, heb sôn am y ffaith mai ond cysgod ychwanegiad o elfen gyfansawdd yng\nngwneuthuriad y brifodl olaf sy’n achub yr englyn, yn wir os yw’n llwyddo i wneud hynny\nhefyd, rhag y bai gwestodl, sef defnyddio’r un odl ddwywaith yn yr un englyn: ‘uchel’ a\n‘ffroenuchel’ yn yr achos yma. Fel y mae’n blaen i’w synhwyro drwy gydol y pennill, nid yw\ntrawiadau anghyfaddas letchwith y gynghanedd yn deilwng o gwbl, ymhell o fod felly, o\nrymuster ei phwnc.\nMor wahanol yw’r cynganeddu yn englyn cyntaf awdl fuddugol y flwyddyn honno o waith\nJohn Evans, Siôn Ifan, hithau hefyd yn gerdd i’r Argae yn Llanwddyn:\nMur y muriau ym Merwyn - ar uchaf\nFaes Brochwel a Bleddyn:\nCloes gwytnwch a dycnwch dyn\nLonyddwch Hen Lanwddyn.\nCyflëir cadernid enbyd y clorwth argae gan impact Croes o Gyswllt bwerus y llinell\nddechreuol, ac atgyfnerthir hynny drwy nodi uchelder daearyddol hanesyddol ei sylfeini. Yna\nparheir ar gord yr un nerth drwy gydol yr esgyll: caledwch sŵn y drydedd linell yn gyflead\naddas o drais dinas Lerpwl ar ardal werinol y Berwyn, ac wedyn y sain dyner o gyferbyniad\nyng nghyfatebiaeth yr olaf yn awgrymu addfwynder cynhenid y fangre y gweithredwyd yr\normes arni. Englyn arall, fel yr ail yn yr esiampl flaenorol, sy’n adlewyrchiad cynganeddol\ncyfan, ymhob ongl arno, o ddeunydd ac ysbryd yr hyn a ddelweddir ganddo. A dyma’r math\no gynganeddu englynol yn ddiwahân sydd i’w gyflwyno mewn cân hir o dyndra natur yr\nawdl, penillion sy’n greadigol ieuo â’u cydfesurau eraill yn y gerdd.18Trown yn awr at y grefft gynganeddol ym mesur y cywydd deuair hirion mewn awdl. Yn y fan\nyma, gellir dweud fod y gynghanedd, os rhywbeth, ychydig yn fwy unionsyth ei heffaith,\nrhywfaint yn fwy uniongyrchol ei hergyd, na chyda ffurfiant yr englyn, oblegid mai cyfrwng o\ngwpledi syth o ddilynol yw’r trosglwyddydd y tro hwn, mewn cyferbyniad â chwrs mwy\ncwmpasog braidd y paladr ar gychwyn y llall cyn cyrraedd ohono lyfnder cypledol yr esgyll.\nEithr hynny neu beidio, yr un yw’r gofynion barddol a’r cyfatebu yn y ddau fesur, rheidrwydd\ny mae’r enghraifft ganlynol, darn byr o un o’r awdlau Moliant i’r Glöwr, 1950, yn ei ddiystyru:\nCei y parc i gicio pêl,\n(Y rhwyfus ni fyn ryfel).\nLlenwi’r ddaear â chwarae,\nA gyrru cŵn ar gwr cae,\nAnelu dart, diwel dis,\nA chau’r rhos yn gyrch rasis.\nPennill o lacrwydd nyddiad drwyddo yw darn o gywydd fel’na, dernyn ond yn braidd\ngyffwrdd â pheth o natur cymeriad ei wrthrych. Ni cheir o ysgafnder cyffyrddiad y cyfryw\nfydryddu, hynny yw mewn awdl sylfaenol o ddifrifol, ond teneurwydd effaith, rhyw isel\nchwarae o gynganeddu nad yw’n llwyddo i brin oglais darllenydd hyd yn oed. Fel y\ndywedodd y beirniad, D. J. Davies, am yr ymgais: ‘Y mae’r meddwl yn gorfod mynd ar ôl y\ngynghanedd i raddau yma.’\nGymaint tynnach a grymusach yw cynnwys y ddau ddarn cywydd canlynol allan o awdl\nfuddugol Tilsli y flwyddyn honno: yr holl drawiadau’n cario’r blaenllymder angenrheidiol at\naneliad dychanol eu pwrpas, sef parthed delwedd gyhoeddus anwir y llywodraeth ynglŷn ag\namgylchiadau gwaith a bywyd y Glöwr. Enghraifft o gywair cynghanedd sy’n adlewyrchiad\ncyrhaeddgar o ysbryd ei sylwedd:\nRhoir ei lun ar furiau’r wlad\nYn ŵr dewr, clir ei doriad,\nGŵr mentrus, heintus ei wên,\nA galluog a llawen.\nNi roir ei gur ar furiau,\nNa’i boen ar bosteri’r bau;\nDianaf ydyw yno,\nYstwyth dan ei lwyth o lo.19Fel gyda’r englyn, dim ond teg fyddai nodi cwrs arall o ddwy esiampl gywyddol hefyd at y\npwrpas hwn. Megis o’r blaen yr un israddol yn gyntaf: pennill allan o awdl foliant Moses i’r\nNegro-Wyddonydd G. W. Carver, yng nghystadleuaeth Cadair 1967, a fu’n ymchwilio ym myd\nArloeswr croesryw lysiau Ymhél â hwy i’w hamlhau;\nEi arbraw ef nerthu’r brid,\nEi wobr yn nhwf yr hybrid.\nDyna ddyfyniad o gynganeddu isel o ddiflas drwyddo. Gosodiadau ffeithiol cywir ddigon\nwrth gwrs, ond ni throsir mo’r wyddoniaeth yn farddoniaeth o gwbl ynddynt, gan yr erys yn\nei bodolaeth ronc drwy gydol y darn cywydd. Hynny yw, nid yw’r trawiadau anarferol ‘brid’ a\n‘hybrid’, hyd yn oed, yn derbyn yr un gefnogaeth greadigol oddi wrth eu cyd-gyfatebiaethau,\noblegid o ran gofynion prydydyddiaeth nid oes ynddynt ddim namyn clecian rhyddieithol o\nuniongyrch hollol ddi-rin. Yn bendifaddau, nid fel’na y mae canu pennill o fawl i’r un math o\nWyddonydd, nac i unrhyw wrthrych arall mewn bywyd chwaith, ym mha faes bynnag y bo,\n‘tai’n dod i hynny.\nYn ail, gwrandawer ar greadigrwydd cynganeddol y pennill dilynol a godwyd o awdl arobryn\n1967, cwpledi sy’n ymhyfrydu yn ymroddiad y Gwyddonydd i’r mireinder nerthol ym myd\nMud astud uwch grym distaw\nMwy na jet y roced draw,\nGŵyr ef am nerth sy’n gryfach\nNa’i fom mewn gwythïen fach.\nYn yr enghraifft uchod fe farddonir y wyddoniaeth, sef drwy artistwaith cynganeddol sy’n\nseiliedig ar y gwelediad o gyferbynnu, cynganeddu paradocsaidd mewn ffordd o siarad. O’r\nffynhonnell gyferbyniol yma y tyn ei effeithiolrwydd: o’r gwrthdrawiad rhwng pwerau oesol\ny ‘grym distaw’ yn nyfnderau bywyd a nerth cyfoes ‘jet y roced’, ynghyd â rhwng aruthredd y\n‘bom’ a’r pŵer sydd ‘mewn gwythïen fach’. Hyn sy’n peri fod ‘na werth awenyddol wrth\nwraidd cyfatebiaethau modern y darn, nid bwrw cleciadau dieithr at ei gilydd er mwyn\nnofelti’n unig fel yn yr esiampl gyntaf, sef yn y gosodiadau mai mil trech eu grym yw mân\ngreadigaethau bywyd na dinistr eithaf arfau technolegol dyn. Wedi’r cyfan, trawsnewid\nffeithiau a defnydd rhyddieithol yn sylwedd o gynnwys llawer mwy rhiniol ei naws yw hanfod\nbarddoniaeth. Celfyddyd ysbrydoledig o’r calibr yma sy’n rhoi arbenigedd o ddimensiwn\nychwanegol i’r crefftwaith o gynganeddu.20Ac yn olaf yn yr adran hon dyma droi at y grefft o gynganeddu mewn hir-a-thoddaid. I\ngychwyn, fel gyda’r lleill, wele esiampl o bennill eiddil ei gynganeddu a ddyfynnwyd gan Syr\nThomas Parry o un o’r awdlau Moliant i’r Glöwr:\nYna’n nawdd i’w gadw y naddai goedydd\nBraich a choler bur wych i’w heolydd;\nA physt cryfion o goedwig y bronnydd\nYn dal meini anwadal y mynydd.\nO goed hen fe gaed deunydd - i bacio,\nA’i daflu yno dan do aflonydd.\nFel yr ymglywir yn syth, diafael dros ben yw trawiadau’r gynghanedd, ac o ganlyniad sylwedd\ny syniadaeth hithau, canu sobor o ddiarbenigedd. Ac eto i fod yn llwyr deg â’r uned, fe geir\ndwy fflach o gyffyrddiadau’n deillio o ganol ei drwch o lwydni, sef y cyfatebiad ‘meini\nanwadal’ a’r un o ‘do aflonydd’ i gloi, cyfeiriadau’n awgrymu simsanrwydd peryglus muriau a\nnenfydau twneli glo bob amser. Tipyn yn rhagor o ehediadau o’r anian anghyffredin yna sydd\neu hangen mewn creadigaethau cynganeddol.\nA dyma godi enghraifft eto o Awdl Foliant Cadair 1950, y tro hwn i amlygu’r modd y dylid\nllunio pennill gafaelgar o hir-a-thoddiad:\nA thrwy y ffenestr, o gapel estron,\nClywir eu canu mewn clir acenion,\nA chyfyd Cymru a’i chymoedd duon\nYn lân o’u cân yn eu menyg gwynion;\nGwelant henwlad y galon, - er eu bri\nYn Walia wiw yn sŵn ei halawon.\nYr hyn sy’n taro rhywun ynglŷn â’r dyfyniad uchod yw’r cynhesrwydd cadarn yn symlder diystrydeb y gynghanedd wrth ddelweddu cynulleidfa o lowyr Cymru mewn capel pellennig yn\nystod dirwasgiad y tridegau, gyda’r acenion awgrymog o ddi-lol yn cydymdeimladol gyfleu\nholl awyrgylch trasig y sefyllfa, canu cyrhaeddgar o gyfaddas ar natur lwythog ei destun.\nAc i gloi’r ymdriniaeth ag ansawdd cynghanedd y mesur yma dyma ddwy enghraifft\ngyferbyniol arall o ymryson y Gadair yng Ngŵyl 1966 ar y testun ‘Cynhaeaf’. Rhyfedd o\nddisafon yw’r hir-a-thoddaid dilynol allan o awdl Mahlon am stori Ruth a Naomi yn yr Hen\nDestament:21I weddw unig heb deulu’n ddiddanwch,\nOfer oedi lle nad oedd hyfrydwch;\nFel un na haeddai ond aflonyddwch,\nGwell yw niwl a llwybr ysgall anialwch\nEr ennill eilwaith dirionwch meysydd,\nAc erwau dolydd y gwir dawelwch.\nY mae’r syniadaeth i’w chanmol, ond y mynegiant ohoni’n afrosgo o bedestrig rywsut, gyda\nthipyn ohono ar ôl y llinell gyntaf, sydd yn dwyn fwy o grynoder nawsaidd na’r lleill, yn\ncynnwys hen drawiadau rhaflog: ‘oedi/hyfrydwch’, ‘niwl/anialwch’, ‘dolydd/dawelwch’.\nGwendid arall yw bod cyffredinedd y gynghanedd yn arwain at odlau unffurf o anffodus, sef,\nyn yr achos yma, rhestr syrffedus o eiriau haniaethol o ddigyfnewid. A thra ein bod ar y pwnc\narbennig hwn, tuedd arall reit fynych gyda’r pennill hwn yn nwylo cynganeddwyr symol yw\nperi i’r odlau oll ddiweddu gyda llinyn anghyfnewidiol o ansoddeiriau, camwedd o’r un natur\nag a geir yn y pennill uchod gyda’i haniaethau, ac sy’n achosi’r un math yn union o ddiflastod\nundonedd. Felly, rhwng popeth, us o Gynhaeaf yn hytrach na’i rawn yw cynnwys y pennill\nEithr yn yr hir-a-thoddaid nesaf allan o awdl arobryn Dic Jones , 1966, fe geir y grawn\nDoed y dwyreinwynt a’r gyrwynt garwaf,\nI mi rhag newyn mae aur gynhaeaf,\nDoed eira, cesair, doed y rhew casaf,\nI’r fuches gynnes bydd gwlithog wanaf\nO luniaeth helaeth yr haf, - a diddos\nWâl ym min nos tan y C’lamai nesaf.\nByddai cynganeddwr llai sgilgar, siŵr o fod, wedi bodloni ar eiriau gradd eithaf yr ansoddair\nyn unig i ffurfio’r holl odlau, ond yma fe geir amrywio medrus ar natur a delw’r geiriau\nodledig, tri ansoddair eithaf a thri enw cyffredin, i ateb pwrpas y bardd. A’r diben yn hyn i\ngyd oedd canu arwyddocâd amlochrog y broses hanfodol o gynaeafu’r ddaear, amcan a\ngyrhaeddwyd drwy gyfrwng ysgubiad o gynganeddu ffres o afieithus sy’n arwain at\nymdeimlad o ddiogelwch gorfoleddus yn aeddfedrwydd ei doreth rhag echryslonder y gaeaf.\nDal ymlaen o hyd gyda chynganeddu sy’n ymrythmio fel’na i fywyn a chalon ei fater yw’r\ndelfryd yn wastadol wrth greu awdl.\nAc i grynhoi. Felly’n ddieithriad, ffrwyth cynganeddu’n ystwyth o ffres yn y gwahanol fesurau\nawdlaidd, yn y mesurau mwyaf cyfarwydd boblogaidd i gychwyn, sy’n esgor ar gyflwyniad22prydyddol apelgar, cyn graddio wedyn os mynnir i rai mwy anghyfarwydd ac arbrofol o bosibl\nhefyd, gan gofio’n wastadol yn ogystal am amrywio’r gwahanol fathau o’r pedair\ncynghanedd yn fedrus i ateb eu dibenion drwy rediad y dilyniant penillion mewn amryfal\nfesurau, i osgoi gorarfer rhyw fath arbennig o ffefryn mesurol neu’i gilydd o gyfatebu. Nid\negwyddor i’w diystyru eiliad yw’r ffaith mai gefeilliaid o’r un bru’n union yw modd a mater\nbarddol fel ei gilydd.23MESURAUYn ogystal â bod yn gyfryngau cynganeddol y mae i bob mesur awdlaidd ei nodweddion a’i\nofynion pendant ei hunan hefyd, hynny yw y mae rhai ohonynt yn addasach na’i gilydd o ran\ntymer eu priod ffurf, naws a rhythm i gyfleu gwahanol fathau o fater. Felly, os gorfodir\nunrhyw fesur i drosglwyddo deunydd anghyfaddas i anian ei strwythur fe wneir cam artistig\nâ natur y cynnwys, yn ogystal ag un y cyfrwng ar yr un pryd, ac fe ddangosir anghymwyster\nyr asiad gan annaturioldeb y farddoniaeth ei hun. Hynny yw, y mae ei chymeriad gwreiddiol\nfel pe’n gwrthryfela yn erbyn ffurf ei gwisg, ac i’r gwrthwyneb wedyn wrth gwrs, yn enwedig\nos bydd y diffyg uniad yn un go ddigamsyniol o amlwg. Ac ymhellach, pan gyflawnir y\ncyfeiliornad hwn y mae’na duedd gyffredinol i’r mynegiant ei hun fod o ansawdd pur wantan\nhefyd, fel petai ansawdd y camieuad mesurol yn trosglwyddo’i hunan i safon y cynganeddu’n\nogystal, cydgamwedd go aml gyda’r math yma o ddiffyg. Tynnwyd sylw at yr egwyddor\nuchod gan Gwenallt wrth gloriannu awdlau 1950: ‘Un o brif wendidau’r awdlau yn y\ngystadleuaeth hon yw arfer mesurau rywsut rywfodd, heb geisio gweled a yw mesur\narbennig yn fwy cymwys i ddisgrifio’r hyn sydd ganddynt na’r mesurau eraill. Yn wir, fe\nddylai’r deunydd ddewis ei fesur ei hun.’ Swm a sylwedd y cyfan yw ei bod yn ofynnol i\nawdlwr fagu’r profiad angenrheidiol i adnabod teithi cynhenid y mesurau caeth, y\npoblogaidd a’r anghyfarwydd os oes angen, ac wedyn wrth reswm y gallu i’w trafod yn\nbwrpasol o ddeheuig gynganeddol fel ag iddynt roi’r mynegiant mwyaf effeithiol i’w fater.Mesurau’r Englyn\nMesur byr-fychan o ystwyth heini yw’r englyn unodl union. Gan hynny, camgymeriad yw ei\nddefnyddio i gyfleu cynnwys o natur gyndyn neu drymllyd, dyweder. Edrycher ar yr englyn\nhwn, er esiampl, a ddyfynnwyd gan un o feirniaid Prifwyl 1950:\nY pwll isel, ni all gelu - dy aidd\nYng nghymoedd De Cymru;\nYma’n ddewr dan gramen ddu,\nAr grimog yn gwargrymu.\nYn awr, heblaw bod y geiriogi’n go dila o lac, yr hyn sy’n gwneud y pennill fel y saif yn un o\ngryn gyffredinedd ansawdd, yw’r ffaith nad yw tymer y mesur a ddewiswyd ynddo’i hun, o\nran tempo anian, yn rhyw weddu o gwbl i fynegi union fwriad yr awdur, sef cyfleu ymroddiad\ngwydn gweithiwr o löwr wrthi’n gyson yn ei blyg yn hacio arni o dan galedwch gwythïen y\npwll. I argyhoeddiadol gyflwyno hynny byddai defnyddio culni a thyndra mynegiant y24cywydd, gellir dal, wedi ateb y pwrpas yn llawer mwy llwythog, hynny yw’n fwy cytûn a\ndycnwch natur y darlun.\nOnd fel cyferbyniad barddol i hyn, edrycher yn awr ar yr englyn isod allan o awdl Glyn Hebog\na oedd yn yr un gystadleuaeth:\nGwibiai cyflymdrais weision - yr angau\nDrwy’r adwyau duon;\nA’r graig lo, er breuo’i bron,\nYn naddu brau ddyneddon.\nMae byrolwg arno’n ddigon i synhwyro pa mor wirioneddol o gyplysgar yw tymer ei sylwedd\nag anian gynhenid ei gyflwynydd ohono: bygythiad presenoldeb gwibiol y peryglon ar hyd y\nlefel lo yn cael ei weddus drosglwyddo gyda herfa a miniogrwydd rhythm ei gyfrwng. Sylwer\nmor gymwys y cyflëir rhuthr y llu fygythion drwy’r pwll gan y gair cyfansawdd ‘cyflymdrais’ a\ngwib gaeedig cynghanedd sain y cyrch, ynghyd â sŵn chwyrn y morthwylio ar y garreg ddu\nyn y gyfatebiaeth ‘breuo’i bron’ gydag awchlymder y berfenw ‘naddu’ ar gnawd y gweithwyr\nwedyn, chwimder llymias anianawd y mesur ei hun yn gyflead cyfan o finiogrwydd echryslon\nyr holl senario.\nHefyd, dyfynnwyd enghraifft reit amlwg o’r hyn a drafodwyd uchod gan Emrys Edwards yn ei\nfeirniadaeth ar waith ymgeisydd ym Mhrifwyl 1968, ‘Awdl Foliant i’r Morwr’, sy’n defnyddio’r\nenglyn i ddarlunio trymwaith peryglus pysgotwyr proffesiynol allan ar rymuster y cefnfor, ac\nwedyn amdanynt yn gorfod anochel wynebu aruthredd drycin ar adegau yn y broses;\ndelwedd a ofynnai am nerth a lled symudiad mesur fel yr hir-a-thoddaid i drosglwyddo pŵer\nei natur, yn hytrach nag ystwythder gwibiol rhediad yr englyn unodl union, tac a\nfabwysiadwyd, gyda llaw, i gyfleu gwewyr storom fôr yn yr awdl fuddugol. Ond nid dyna a\nwnaed yn yr enghraifft dan sylw, sydd hefyd yn amlygu’r tueddiadau gwanllyd oll a\ngrybwyllwyd yn barod parthed y camwedd hwn:\nÂ’u rhwydi mawr rhodio môr, - i ennill\nI’w cynnal o’r dyfnfor\nDig ei ddwfn gloëdig ddôr\nEu tamaid o bysg tymor.\nCeid bellach holl lach lluched, - a gwyntoedd\nMôr gwantan agored\nA du angau’n aml dynged\nA’u cais am ragorach ced.25Yn awr, ymdeimler â’r modd addas y defnyddir yr englyn yn yr esiampl isod allan o awdl\norau’r gystadleuaeth, cân R. Bryn Williams, y cyfeiriwyd ati uchod am ddull cymwys arall o\nddefnyddio mesur i ateb ei union ddiben, sef i gyfleu gwib llong dros fôr awelog o hoenus,\nwedi amser go ddiegni yn llesgedd hinsawdd y trofannau; ac yna’r dychwelyd heulog\nafieithus i’r harbwr ar derfyn y fordaith, darn lle mae’r enghreifftiau o’r ansoddair yn\nrhagflaenu’r enw fel pe’n ychwanegu at nwyfusrwydd yr olygfa hyd yn oed, cydglymiad\naddas rhwng tymer y cyfrwng ac anian y mater:\nAc yna mynd fel gwennol, - a brysio\nO gael brisin ffafriol,\nY bow’n hollti’r dŵr siriol,\nLlwydwyn wêc yn lledu’n ôl.\nGweled gosgeiddig wylan - yn esgyn\nI’w disgwyl i’r hafan,\nUwch dŵr, ei thrychiad arian\nYn loyw gledd ar heulog lan.\nAgwedd arall ar yr englyn unodl mewn awdl yw’r dechneg o gadwyno, ailadrodd y gair neu’r\nddeuair olaf mewn pennill ohono ar gychwyn yr un dilynol o hyd nes ffurfio cyfres o saith\nneu ddeuddeg, fel arfer, o englynion ynghlwm â’i gilydd. Ond gweithred beryglus yw hon\nerbyn hyn, gan mai modd yn deillio o feddylfryd y Canol Oesoedd ydyw, pan gredid bod holl\nffasedau bywyd yn ymasio ynghyd fesul gris o hyd yn ôl eu pwysigrwydd o’i frig eithaf hyd at\nei fôn yn deg; a chan hynny y mae angen gofal cyfewin o farddol, ynghyd â medr dawnus o\ngynganeddol wrth gwrs, i sicrhau fod ysbryd cyffredinol yr athroniaeth hynafol yma, o leiaf o\nran naws greadigol felly, yn gweddu i gyflwyno agweddau ar faterion o natur gyfoes mewn\nawdlau modern. Yn lled ryfedd i raddau, ynglŷn â’r ongl hon, y mae ‘na le i ryw amau nad\nystyriwyd hyn i gyd yn ddigon manwl o gwbl wrth ddefnyddio’r cyfryw ddull yng nghaniad\ncyntaf Awdl Foliant arobryn 1950 i’r Glöwr. Er bod ansawdd y mynegiant ynddo’i hunan yn\nsgilgar ddigon y tro yma, nid yw ei gywreinder ffurf yn llwyr argyhoeddi fel cyflwyniad i\namgylchiadau cyfnod a bywyd y gweithiwr diwydiannol yma, techneg a gondemniwyd gan\nGwenallt, yn ei feirniadaeth, oherwydd yr union anghymwyster hwn:\nErwau’r glo dan loriau’r glyn - yw ei le,\nNi ddaw haul yno i’w ddilyn.26Dilyn dan las y dolydd - a’i lafur\nYn y lofa beunydd,\nDisgyn, a dilyn bob dydd\nY du faen dan lwyd fynydd.\nO’r mynydd â i’r mannau - lle nid oes\nLlwyn na dail na blodau,\nOnd ffyrdd gwyrgam y dramiau,\nA llwythog wyll, a tho gau.\nEithr yn awdl orau Prifwyl 1969, ‘Yr Alwad’, gan James Nicholas, nid oes yr amheuaeth leiaf\nam wedduster lle’r ddwy gadwyn o englynion ynddi fel cyflwynyddion thema’i deunydd, sef\narwyddocâd oesol cerfluniau enwog Henry Moore i’r Fam Feichiog, ffurf farddol a oedd yn\nperffaith weddu, gyda’r ddau ganiad arall a luniwyd mewn gwawdodynau byr unodl, i ymdrin\nâ ‘dyhead a greddf dragwyddol y ddaear a’r fenyw i barhau bywyd’ fel y cyfeiriodd Tilisli yn ei\nglorianiad, mewn cerdd glasurol fel hon ar lun awdlau mirain Beirdd yr Uchelwyr gynt; ac\nmegis eu cerddi celfyddydgar hwy’n delio â phwnc sylfaenol o ddigyfnewid a fenthyciai ei\nhun yn drawiadol o addas i’r dull cadwynog o fyfyrio ac o ganu. Arfer y math hwn o ofal\ncreadigol sydd ei angen bob amser ynglŷn ag addaster y cyfryw gyfrwng cyn penderfynu ar ei\nddefnyddio mewn awdl gyfoes:\nY naddiad mawr bonheddig - ei bol hi\nFel balŵn chwyddedig;\nBydd hon yn y maen heb ddig\nYn cario’r pwysau cerrig.\nCerrig ydyw’r cyhyrau, - gwe’r cerrig\nO’r corun i’r sodlau;\nBwa rhychwant y breichiau\nUwch hoen y corff iach yn cau.\nA hi’n cau yn y maen cudd - ei galwad\nYn ddirgelwch beunydd,\nY mae yno fel mynydd,\nY graig o wraig oer ei grudd.\nAc eto, i danlinellu’r hyn y ceisiwyd ei brofi uchod, craffer ar yr hyn a oedd gan Euros Bowen\ni’w ddweud, a hynny’n gwbwl gyfiawn, am y dechneg o gadwyno yng ngwaith di-rin Y Rebel\nIfanc, ‘Yr Ymchwil’, am Gadair 1965:27‘Tŷ Dduw y saint heddiw sydd\nyn lle anial a llonydd.\nLlonydd, digymell heno - mwy yw’r lle …\nYma mae techneg cadwyno’n gwneud i feddwl y bardd ymdroi’n ailadroddus. Mae’r meddwl\nyn cael ei ddal yn ôl. Yn wir, mae cyrchu’r gair ‘llonydd’ yn gwneud mynegiant sydd eisoes yn\nllac yn llacach byth. Yn yr [enghraifft hon] mae celfyddyd yn llwyr ar drugaredd crefft.’\nDengys hyn pa mor bwysig yw sicrhau bod y deunydd a gadwynir o’r ansawdd priodol i\ndderbyn cywreinder y fath driniaeth heb ymddangos yn druenus o wanllyd, ynghyd â\nstraenllyd, fel yr uchod o dan y broses, a hefyd bod gofal ynghyd â medr creadigol y bardd yn\ngyfryw â’r cywreinder crefft sydd ei angen i ateb gofynion coeth y tac o gyrchu mewn\nA dyna’n union a geir yn yr englynion cadwynog sy’n dilyn. Mor loyw y cyd-ddolenna rhyddid\nnaws disgybledig y dull a thyndra dirwynol yr holl dirionwch gwewyr a leisia’i artistwaith, i\ngyfleu ing a chaethiwed awyrgylch ymguddiad Anne Frank mewn llofft ddirgel yn Amsterdam\nrhag cieidd-dra’r Natsïaid, yn awdl fuddugol 1996, ‘Grisiau’ gan R. O. Williams, Y Bala. Dyna’r\nunion fath o gyfandod angenrheidiol sydd ei angen ar gyfer creu cadwyn drawiadol o\nGwelaf drwy sgwâr y golau - un ddeilen\nA ddeil fy holl hafau,\nDyry ofid hydrefau\nYn ei horen ar bren brau.\nYn yr oren mae henoed - a heno\nRwyf hen heb ieuengoed,\nCofiaf rwyf hŷn na’m cyfoed,\nFel deilen rwyf hen erioed.\nFel erioed heddiw’n oedi - ennyd fer\nOnd yfory’n trengi\nA thrannoeth o’i thrueni\nY try hon i’w chwter hi.\nFfurfiau gwahanol o englynol yw’r englyn penfyr a’r englyn milwr, dau fesur siarp o gynnil o\ndair llinell yr un, gyda’r penfyr yn cynnwys gair cyrch eithr y milwr ond yn meddu ar dair28llinell odledig o unionsyth. Felly, gyda’r fath foelni o strwythur maent yn fesurau delfrydol at\ngyflwyno mewn awdl ddeunydd llymfyr gywasgedig ei natur, cyfryngau y mae angen\ndisgyblaeth esgyrnog at eu trin yn effeithiol, gan mai meddalwch o wenwyn iddynt yw\nceisio’u cymhwyso i fynegi mater braidd yn llaes ac ymestyngar ei dymer. Dyna a wnaeth un\no gystadleuwyr y Gadair yng Ngŵyl 1960 ar y testun ‘Dydd Barn a Diwedd Byd’:\nWedi’i lais egyr Duw lyfr Du oerllu,\na darllen o’i oeslyfr\no lên gyflawn ei goflyfr.\nDaw awr pawb. Codir pobun ar Ei law.\nFfy pawb o’r loes wedyn. Iôn sydd â’i lawes iddyn’.\nHeblaw bod y mynegiant yn affwysol o wan, ynghyd â lletchwith at hynny, ynddo’i hun, y\nmae dygnu defnyddio cyfrwng awchfain fel yr englyn penfyr i gyfleu deunydd megis\ntrugaredd Duw ar awr Ei Farn eithaf yn esiampl gyda’r mwyaf dybryd o gamfesuro.\nMewn cyferbyniad â hyn fe geir caniad godidog o englynion penfyr i gloi awdl arobryn 1957,\n‘Cwm Carnedd’, Tilsli, sy’n delio gyda dadfeiliad y gymuned a’r bywyd chwarelyddol yng\nNgwynedd. Gan hynny, y mae natur bigfain gryno’r caniad gyda’i awgrymusedd o ymatal\ndychanol i derfynu cerdd o dymer glasurol realistig fel hon yn gweddu’n wirioneddol wych.\nYn wir, mae’r tac yn enghraifft nodedig o lwyr ateb gofynion y mesur penfyr, ei drafod fel y\ndylid yn ôl siarprwydd ei gymeriad, ac yn llwyr haeddu sylwadaeth ganmoliaethus Syr\nThomas Parry: ‘… doeth a da y gwnaeth y bardd gloi ei gerdd â’r penillion rhagorol hyn:\nWil y Maes, pa le mae ef, - na rodiodd\nGam erioed o’i gartref?\n‘Ddiwedd oes fe droes i’r dref.’\nYn y Foelas a’r Villa - onid oes\n‘Neb ond Saeson hinon ha’.’\nAc wele enghraifft ychwanegol o gam-fabwysiadu’r englyn penfyr, y tro hwn yng Ngŵyl 1968,\ni geisio crynhoi natur galwedigaeth y Morwr. Wrth gwrs, dylai amlygrwydd y ffaith nad yw\nehangder crwydrol o beryglus, yn fynych, y teip yma o fywyd yn un i’w ddygnu-stwffio i\ngyfyngdra eithafol y mesur hwn fod wedi hen wawrio ar y cystadleuydd hwn ymhell cyn\nymgymryd â’r fath ddull. Rhwng hyn a chyffredinedd safon y mynegiant nid oes ryfedd i29Eirian Davies sylwadu fel y gwnaeth am y cyfryw ymgais: ‘Mae’n syndod mor chwerthinllyd\nyw ambell fardd wrth drafod yr englynion bach cwta hyn’:\nErys bywyd y morwr - yn berygl\nHeb orig ddi-fwstwr;\nByd di-stop ar dop y dŵr.\nMor gymwys o wahanol oedd defnydd Prifardd 1964, R. Bryn Williams,‘Patagonia’, o’r\ncyfrwng wrth ei osod yng ngenau ‘Hen Indiad godre’r Andes’ i boenus draethu am dynged\ncarchariad ei lwyth dan dreiswaith y Cristnogion gwyn, gan fod gormes y caethiwed yn ateb\ngofynion crintach gelfgar ei throsglwddydd i’r dim, tyndra priodol mor gyferbyniol i lacrwydd\nanghymwys yr esiampl flaenorol:\n“Creuloned ein corlannu - a’n dofi\nFel defaid diallu:\nRhannu’r wlad i’r anwar lu.\n“Yng ngharchar Cwm Rosario, - er eu gwaedd\nMae’r gweddill yn tario:\nEin gyrru â brad i gwr bro.\nA thebyg odiaeth, yn wir yr un fwy neu lai, yw gofynion y gefell bron iawn, sef yr englyn\nmilwr. I brofi hyn dyma enghraifft nad yw’n cydymffurfio o gwbwl â’r cyfryw angenrheidiau,\ndyfyniad o gerdd i’r Dringwr’, 1959, sy’n sionc felys fynegi hoffter y creigiwr o awyrgylch a\nsialens y mynyddoedd, gyda’r canlyniad nad yw arddull ysgafn ddiddan agored y pennill\nrywfodd, er yn grefftus ddigon at ei gilydd chwarae teg, fel pe’n rhyw greadigol asio o gwbwl\nâ llymder cynhenid mydryddiaeth yr englyn milwr:\nI’m henaid rhowch y mynydd\nGoleulan a’i ddiddan ddydd,\nLlannerch fy holl lawenydd.\nEithr fe geir y cyfuniad angenrheidiol yma’n digwydd, a hynny’n reit effeithiol hefyd, mewn\nenghraifft ganmoladwy a ddyfynnwyd gan Geraint Bowen o awdl Carn Bica i’r ‘Preselau’,\n1972: y bardd y tro hwn yn mynegi ei gysylltiad agos-fythol â’r mynydd mewn modd llawer\nmwy tyn o sylweddol, ac o’r herwydd yn teilwng uno ag ysbryd ei fesur i’w graffig gyfleu\nganddo, cysylltedd sydd eto’n eglur ddangos angen y ddau gategori o’r englynion bychain\nhyn am ddeunydd o natur ddwysgryno i’w gyflwyno, cyn eu bod yn amlygu eu cryfder eu\nhunain a gwneud cyfiawnder â’r farddoniaeth ar yr un pryd:30Yma, ar gribog rimyn,\nDawn gwareiddiad ein gwreiddyn\nA ddaeth yn olau i ddyn …\nI ymuno â’r mynydd\nYn ddwst dychwelaf ryw ddydd\nAt ei gôl bentigilydd.\nSylwer drachefn ar esiampl arall go wanllyd o gam-drin yr englyn milwr yn enbyd. Meddylier\nam awdlwr, yng nghystadleuaeth Eisteddfod 1965, yn mynd ati fel hyn i gyflwyno ymroddiad\nbachgen ifanc i gofleidio’i etifeddiaeth amaethyddol drwy ddiwyllio’r hen aceri a\nO’i hynt y daw’r llanc yntau\nÂ mawr hoen o dymor hau\nI nef ei gynaeafau.\nMae’n dra eglur yn ddiau, erbyn hyn, mai cywasgedd cyndyn y mesur hwn fyddai’r olaf o holl\ngyfryngau Cerdd Dafod i’w ddewis at drosglwyddo aeddfedrwydd a llawnder cnydau’r medi,\na ddisgrifir yn yr englyn fel ‘nef’ o ‘gynaeafau’. Rhwng rhoncrwydd y diffyg ystyriaeth yma a’r\nmynegiant tila o’r syniadaeth wedyn, byddai’n anodd taro ar gymhwysach esiampl na hon yn\nunman fel gwers i beidio â llunio englyn milwr ar yr un llinellau.\nOnd yn awdl ail-orau Gŵyl 1959 i’r Dringwr fe gaed cyfres o englynion milwr gyda’r gorau\nerioed yng ngornest y Gadair. Portread o farwolaeth llanc wrth ddringo rhyw ‘ddibyn llwyd’ a\ngeir ynddynt, ac ni ellid gwell cyfrwng gyda’i ‘sobrwydd syml a’i rymuster moel’, chwedl Syr\nT.H.Parry-Williams wrth feirniadu, na’r englyn milwr i gyfleu trasiedi o’r natur hon. Rhwng yr\naddasrwydd pwerus hwn a’r modd meistrolgar y’i cyflwynwyd, y tro hwn byddai’n anodd\ntaro ar odidocach enghraifft fel gwers i’w dilyn ar gyfer creu’r byrfesur bychan yma i gymryd\nei le mewn awdl:\nDaeth angau i fryniau’r fro,\nA daeth pedwar i gario\nEi raff friw, a’i gorff oer o …\nEi roi’n brudd ar ddarn o bren,\nA’i ollwng ar ystyllen,\nY glân ŵr yn gelain wen!31Mesurau’r Cywydd\nMae’r cywydd deuair hirion yn hawlio triniaeth ddarbodus o ddethol ochelgar lle bynnag y’i\ndefnyddir. Nid yw’n fesur i ddioddef diffyg taclusrwydd gwasgaredig o gwbwl heb amlygu\nhynny mewn trwsgledd o fynegiant. Ond yn rhyfedd o annoeth dyna a gafwyd gan un\ncystadleuydd am Gadair 1951 ar ‘Y Dyffryn’:\nPelen lân yn dân a dŵr (Ai nage, ddaearegwr?) Meteloedd fel dyfroedd dig\nA llawr yn y tân lloerig;\nA’r oll ar chwimaf drafael,\nGoleuwych rawd, gylch yr haul …\nWele craig ar graig a grŷn Awr y deffro i’r dyffryn!\nHaen ar haen yn ymrannu,\nA’r cymysg yn derfysg du;\nTawdd y llawr dan elltydd llosg,\nA’r ddaear yn llwyr ddiosg.\nRhyw ymgais yw’r uchod i ddisgrifio stad chwilboeth ein planed yn ystod adeg ei\nhymffurfiant dechreuol yn deg o holl gynnwrf ei sylweddau toddedig, rhyw fath o gynnig ar\nganu hanfodion gwyddoniaeth ddaearegol. Eithr nid yw’n dod o fewn yr agosrwydd lleiaf at\ngyflawni’r gofyniad hwnnw, heb sôn am gyflwyno gyda fawr o argyhoeddiad yr enbydrwydd,\nharddwch na rhin y grymusterau unigryw hynny a roes fodolaeth i’r Fam Ddaear yn y lle\ncyntaf. Ac nid anwybodaeth yr awdur o’r ffeithiau gwyddonol sydd i gyfrif am y cyfryw\nffaeledd chwaith, ond lletchwithdra ei arddull wrth eu mynegi. Dyry honno’r argraff rywsut o\nlurgunio cymhendod cynhenid y cywydd yn rhyw bentwr swnllyd o aflerwch, nes ymgrugio\nyn y diwedd ohono’n gyffredinedd sobor o gwmpasog annelwig ei gyflead, anathema lwyr i\ngrynoder trefnus natur y cyfrwng.\nA dyna’r union nodweddion a amlygwyd, anghenion sylfaenol y mesur, yn agoriad cywyddol\nawdl arobryn 1958, ‘Caerllion-ar-Wysg’. Darluniad telynegol ydyw o amgylchfyd y gaer\nRufeinig yng Ngwent, ac ynddo perir i gyfyngder cynnil y mesur ymagor yn banorama o\nireidd-der fel ag i gofleidio holl ehangwedd y tirlun. Dyna barchu tyndra hanfodol y mesur\ndrwy grefftus ryddhau llydanrwydd ei botensial, sef cynnil ddisgrifio helaethder yr olygfa dan\nsylw, gwrthwyneb o greadigaeth i’r gyntaf lle diystyrwyd gofynion y mesur drwy ei rwygoagor fel ’tai, gan arllwys ei bosibiliadau dros yr holl le i blastro delweddau chwâl o32anghelfydd o olygfa a gynhwysai gryn botensial creadigol yn ei dyfnderau mewn gwirionedd.\nMewn cyferbyniad, i bwysleisio’r ffaith eto, mor dwt o artistig y cyflwynir sgôp yr\namgylchedd ym mhennill cyntaf awdl 1958:\nSyllai gŵr, henwr unig,\nDraw a gweld wrth odre gwig\nDdaear ir y wedd a’r og,\nBraf ei llun, bro feillionog.\nGwelai dai ar lesni dôl\nA mynych ardd a maenol;\nAc o bell gwelai gellwair\nTonnau y gwynt yn y gwair.\nAr fwyth lyfnder y gweryd\nYn nhes yr haul dawnsiai’r ŷd.\nIach wlad heddychol ydoedd\nA bro glyd ddiberygl oedd.\nDyma enghraifft eilwaith, gan un o’r ymrysonwyr yng nghystadleuaeth 1981, ‘Y Frwydr’, o\ndeip o gywydda i’w osgoi hyd yr eithaf un wrth ysgrifennu awdl. Ymgais at ddisgrifiad o dad a\nmab ynghanol rhyfeddodau natur ar fore godidog o wanwyn sydd yma, ond mae ffordd yr\nawdur o fynd ati, o leiaf ar ôl naws addawol y rhan agoriadol fel yr â’r pennill yn ei flaen tua’i\nran olaf, yn chwithig o ddigyswllt rywsut, afrosgo o ddiofal, gyda’r ystyr, y gystrawen a’r\nmesur yn dargwympo lafurio i gydsymud ymlaen yng nghloffrwym yr arddull. Yn sicr, nid yw\nhoender cynnil anian y cywydd, heb sôn am afiaith cynhenid y mater, yn cydweddu’r dim\nlleiaf â stacato anghyswllt o driniaeth fel hyn:\nGafael dy law a gofiaf\na llwybrau hir Ebrill braf\nyn ei heithaf o nythu.\nDraw’n y dail, aderyn du,\nbarf ar fudandod ei big,\nyno’n addo’n anniddig\no ddi-droi, pan glywodd drwch\nein delwau o dawelwch\nar gyrion ei ragoriaeth,\nyn stond rhag dangos ei daith.33Fel gyda’r symud golau ddiwastraff o garcus ddylifol a geir yn y pennill nesaf, allan o gân\nCadair 2001, ‘Dadeni’, gan Mererid Hopwood, yng ngenau mam yn siarad â’i baban claf ar fin\nei farwolaeth, y mae gwau, awgrymog nyddu, rheffyn o gywydd mewn awdl:\nDere’r un bach, mae’r machlud\nyn bwrw’i aur, ac mae’n bryd\ncloi corlan dy deganau\na hi’r nos oer yn nesáu.\nDere i wrando’r stori\nam y wawr, a gad i mi\nmewn nyth twt, am unwaith ‘to,\ndy ddal. Estyn dy ddwylo\nbach gwyn yn dynn amdanaf\ncyn llithro heno i’th haf.\nYnghyd â’i gynildeb cysefin, y mae i’r mesur cypledol yma botensial awgrymog gudd o\nhyblygrwydd neu o ystwythder mynegiant o fewn ei grynoder yn ogystal, ac fe dâl i bob\ncywyddwr ac awdlwr gadw’r ffaith am y nodwedd yma’n ddiollwng mewn cof. Parthed hyn,\ner dengarwch y cywydd deuair hirion fel cyfrwng prydyddol, fe all ddirywio’n drosglwyddydd\ngo fetronomaidd unffurf o undonog o gadw ymlaen i’w lunio dros feithder maint ar ddull o\nfesul cwpled yn ddi-baid o hyd, heb amrywio dim ar ddiflastod hypnotig y cyfryw rhythm.\nHynny yw, heb beri i rediad y dweud ar adegau ymestyn rhagddo dros ffin diwedd y cwpled i\nddirwyn ar hyd parhad ffurf a sylwedd llinell flaenaf yr un dilynol. Gellir dyfynnu enghraifft\no’r math yma o ddiffyg allan o waith athronyddol Pen yr Allt, 1963, ar y testun ‘Genesis’, un y\ndechreuir ei synhwyro hyd yn oed ar ôl deuddeg llinell ohono, heb sôn petai’r fath\nfydryddu’n estyn dros ystod feithach o hyd, ymwybyddiaeth a ddwyseir, wrth gwrs, yn yr\nesiampl hon gan natur hollol ddiddrwg ddidda’r canu ei hunan. Ond wedyn i fod yn deg â’r\nenghraifft, er ei chyffredinedd safon, fel y gwelir torrir fymryn ar gysondeb syrthni’r pennill\nyn y cwpled cyn y diwedd gyda choma ar ôl ei linell gyntaf, sef y dull atalnodol y tro hwn o\nberi amrywiaeth rythmig mewn cwpledi cywydd. Eithr eto, nid yw namyn troi ei ddirwyniad\ncypledol o feichus yn uned linellog unwaith yn ddigon i newid gymaint â hynny ar undonedd\nei dinc o gwbl, gan fod angen toriad dipyn yn fwy na hyn i wir fywiogi darn o’r dymer yma,\nfel goferiad sydyn o’r naill gwpled i’r llall fel y crybwyllwyd eisoes, neu osod cwpwl o\nsangiadau bywiocaol hwnt ac yma ar hyd-ddo, i nodi tac ychwanegol arall, er cyflawni’r\nBuan y try cylch bywyd\nYn ôl i’w gychwyn o hyd;34Olwyn yw yn casglu nerth\nI’w anfon yn llif anferth,\nY lleufer o’r pellafion\nA red i greu y rhawd gron Hwn a lysg ei hun yn lân\nA thanio coelcerth anian:\nO wyll nos daw lliw a nerth,\nO’r pair adfyd daw’r prydferth;\nBywyd a ddwg ei bŵer\nYn syth o gronfeydd y sêr.\nAc mi fedrir dangos yr amrywiaeth fydryddol y sonnir amdani uchod yn nyfeisgarwch ei grym\ndrwy ddyfynnu un pennill cywyddol allan o awdl Cadair 1975, ‘Afon’, Gerallt Lloyd Owen.\nSylwer ar y goferu sgilgar o’r ail gwpled i’r trydydd, ac wedyn yr atalnodi disyfyd greadigol yn\ny gweddill o’r darn i gynhyrchu’r un effaith, a’r cyfan gyda’i gilydd yn fodd i gyfleu’r\ncynhyrfiad a barodd ceisio gochelgar godi’r pysgodyn llonydd o gysgadrwydd y dŵr. Dyna’r\nmath o egni celfyddydol y mae’n ofynnol wrtho i fywhau amrywiaeth mydr, sy’n un â natur y\nfarddoniaeth ar y pryd wrth reswm, i gorffolaeth cywydd ar dro, sef ar yn ail, bid siŵr, â’r\natyniad diamheuol o’i nyddu’n llyfn o artistig bryd arall:\nRhyw haf di-enwair hefyd\nPan oedd dŵr fel merddwr mud,\nRhoi fy llaw heb darfu llun\nYr awyr am fod rhywun\nYno’n gledd wrth rwymyn glan\nA’r dŵr yn rhydu’i arian.\nMeiddio’n nes. Fe blymiodd. Na!\nEi fol oerwyn fel eira\nAr flaen nerf; fel hen arfer\nBoreau dyn, a’r un\nO’i fwytho’n ysglyfaethus\nÂ llesmeiriol farwol fys.\nY tro yma nodir pennill o gywydd reit safonol ei gyfathrebiad, darn allan o un o’r awdlau i’r\n‘Gwanwyn’, 1976, eithr ei fod yntau rywfaint yn orgypledol ddidoriad ei rythm hefyd, gyda’r\ncanlyniad, i nodi eto, na fyddai’r dull arbennig hwn o gywydda, yn enwedig o’i barhau dipyn\nyn hwy, ddim yn hir cyn magu’r duedd o fod braidd yn flinderus o unffurf ei rediad. Ac\nymhellach at hyn, dyfyniad ydyw sy’n cyflwyno dyfodiad afieithus tymor y deffro, y math o\nfywiogrwydd cynnwys sy’n galw am aflonyddwch ffurf i gynnil gyfleu ei nwyf a’i amrywiaeth,35yn deisyf am ddangos mwy o’r arwyddion ‘hoen’ i dorri yma ac acw ar yr ‘undonedd’, fel y\ncyfeirir tua diwedd y pennill ei hunan:\nMedd’dod o atgyfodiad\na’i liw’n penysgafnu’r wlad.\nA dynoliaeth dan heulwen\nmae dawn lle bu amdo wen.\nEr i’r rhew llym greigio’r lli\nmwy yw’r haul sy’n meirioli;\ndaw â hoen i undonedd\na chyfyd fywyd o fedd.\nAc nid oes eisiau mynd ymhellach nag awdl Gadeiriol y flwyddyn dan sylw, o waith Alan\nLlwyd, i ddod ar draws y teip amrywiol o gypledu hwnnw y disgwylir amdano i gyfleu’r\nbywiogrwydd unigryw sy’n rhan mor greiddiol o gyrhaeddiad y Gwanwyn:\nNid materol yw golud,\npa beth yw aur banciau’r byd\nwrth log deuwell y gelli,\nwrth hen aur ei heithin hi?...\nEr gwaethaf gwae y gaeaf\nheb ei ddod ni byddai haf,\nac er ei oedi gyhyd,\ny mae’n Wanwyn mewn ennyd.\nSylwer ar y saib ystyrlawn o awgrymog, mewn cyswllt â’r hyn sy’n dilyn, ar derfyn llinell\ngychwynnol yr uned gyntaf, cyn llithro o’r meddwl ymlaen dros yr ail i’r drydedd ar ffurf\ncwestiwn goferol sy’n cyferbynnu rhwng materoldeb statig ariangarwch y banciau â’r cyfoeth\nllawer mwy bywydol fendithgar sydd i’w gael ymhlith ysblander euraid y goedlan, ac un a\ndorrir eto gan goma cyn y llinell olaf i bwysleisio’i wychder yn ei gyfanrwydd. Hefyd, taler\nsylw i’r toriad ar ôl cwpled cyntaf yr ail adran: saib sy’n arwain o’i osodiad gwirebol at y\ncwpled olaf a rennir i ddynodi’r cyferbyniad rhwng arafwch byth a hefyd cyrhaeddiad y\nGwanwyn drwy gydol bytholrwydd ymddangosiadol y gaeaf, ond yna’i flaguriad disymwth yn\ntorri allan er gwaethaf yr oedi tragwyddol. Ac ynghyd â hyn, sylwer hefyd ar y modd yr\namrywir ffurfiant gorffeniad y cwpled olaf gyda’r newid o’r tri chwpled diacen/acennog\nblaenorol i’r acennog/ddiacen ynddo, fel rhan o ysmudiad greddfol y darn cywydd parthed\nnwyfiant cyfnewidiol ei fater, tac a geir yn yr esiampl ragflaenol yn ogystal i fod yn deg,36pwynt sylfaenol arall o bwys i’w gofio yn y broses o greu cywydd, newid ffurfiant yr acen\nderfynol yn awr ac yn y man mewn cyfres o gwpledi i osgoi undonedd curiadau.\nMae ‘na un agwedd arall hefyd ar linach y mesur hwn y dylid rhoi sylw’n bendant iddi, sef\nffurf y cywydd deuair fyrion, gan y gellir defnyddio hwn yn bur effeithiol mewn awdl yn\nachlysurol, neu o leiaf fe wnaed hynny’n drawiadol iawn gan un o’n hawdlwyr cyfoes yn\nddiweddar. Cwtogiad sylweddol, sef pedair sillaf ym mhob llinell yn lle’r saith arferol, o’r\ndeuair hirion yw’r cyfrwng hwn, er bod patrwm aceniad ei odlau diweddol yn union yr un\npeth â’r llall. Yn dra rhyfedd felly, fe’i collfarnwyd fel mesur barddol gan rai beirniaid yn\nddiweddar drwy ddal mai cyfrwng pur aneffeithiol ddibwys yn y bôn ydyw, ac oherwydd\nhynny, mae’n debyg, yn un gwrthodedig gan y beirdd erioed. Ond eto i gyd fe’i profwyd yn\ngwbl anghywir, canlyniad anochel mewn gwirionedd gan nad oes y fath beth yn bod â mesur\ngwael ynddo’i hun felly yn y gyfundrefn farddol, gan Emyr Lewis yng Ngŵyl 1988 mewn awdl\nar ‘Storm’, drwy ddarlunio dewrder anafus y gwŷr a frwydrai aruthredd canlyniadau\nffrwydrad Atomfa Niwclear Chernobyl yn yr Wcrain ym 1986. Ac erbyn meddwl am y peth, yr\noedd y mesur crwn-fychan yma gyda’i gywasgedd cyndyn yn un go nerthol o graffig ar gyfer\ncyfleu effeithiau tanchwa o’r fath enbydrwydd, fel y dywedodd James Nicholas yn ei\nfeirniadaeth, yn wir potensial mesurol sydd fel pe’n atgoffa rhywun o’r grymuster cloëdig\nyng nghnewyllyn bychander yr atom ei hunan yn yr achos yma. Ac i bwysleisio eilwaith,\ndengys hyn i gyd mai methiant beirdd i adnabod posibiliadau mesurau, ynghyd wedyn â\ndiffyg medr i’w trin yn feistrolgar, sy’n arwain at ddelw aneffeithiol ohonynt, yn hytrach nag\nunrhyw wendid creiddiol o fewn eu gwneuthuriad eu ffurf hwy eu hunain. Os mai prin\nodiaeth, at ei gilydd, fu’r defnydd a wnaeth awdlwyr yr ugeinfed ganrif o’r cywydd deuair\nfyrion, fe ddangoswyd yn gwbl argyhoeddiadol gan un ohonynt fod iddo’i botensial unigryw\no addas ei hun ar gyfer cyfleu rhai sefyllfaoedd a roddai wir gyfle i hynny. Ac yn ychwanegol,\ny mae’n werth nodi unwaith eto fod hyn yn tanlinellu’r wers yng ngeiriau arhosol Gwenallt\nynglŷn â chysylltiad natur pob mater â’i fesur yng nghelfyddyd barddoniaeth: ‘Yn wir, fe\nddylai’r deunydd ddewis ei fesur ei hun’, fel y gwna yn yr esiampl isod o waith Emyr Lewis\nsy’n trosglwyddo erchylltod yr argyfwng mor drywanol gyda’i defnydd o eiriau fel ‘treiddio’,\n‘hogi’, ‘rhwygo’, ‘esgyrn’ a ‘llosgi’ o fewn mynegiant mor gyfyng, a’r cyfan yn ddarlun o\nwroldeb enbyd y diffoddwyr tân.\nGŵyr heriai’r gwynt\ndrwy gnawd ar gno:\ny pla chwa chwyrn,\ny tân o’r tŵr,37esgyrn losgwr,\na phoen na phaid.\nA dyma ddernyn arall gan yr un bardd, yng nghystadleuaeth 1992 y tro hwn, sy’n darlunio\nsafiad Wang Weilin, y gwrthdystiwr enwog, ar aruthrol lwybr y tanciau ar Sgwâr Tiananmen,\nBeijing, ym Mehefin 1989, ym mhrotest y myfyrwyr, yn galw am sefydlu democratiaeth, yn\nerbyn llywodraeth gomiwnyddol Tsieina. Unwaith yn rhagor yn y fan yma, profir\neffeithiolrwydd barddol y cyfrwng cwta hwn yn ei briod le, gan fod ei gyfyngdra’n cymwys\ngyfleu cywasgedd erchyll y sefyllfa ar y Sgwâr dros ddyddiau’r gwrthsafiad. Fel y dywedodd\nMyrddin ap Dafydd wrth gloriannu’r awdl: ‘Croesawaf y caniad ar y mesur cywydd deuair\nfyrion - mae’r trawiadau swta a’r arddull gynnil yn effeithiol dros ben’:\ni’r llawr a’r llwch.\nMaes Tiananmen.Y Mesurau Awdl\nY mae’r rhain yn lletach eu ffurf na’r rhai cymharol gulach a drafodwyd eisoes, ac o ganlyniad\nyn meddu ar symudiad dipyn yn helaethach. Y lletaf ohonynt yw’r hir-a-thoddaid, o’r rhai\nmwyaf poblogaidd beth bynnag, mesur decsill yn gorffen gydag odlau diacen fel rheol. Gan\nhynny, y mae’n gyfrwng reit ysgubol, yn wir os nad mawreddog ei dempo, sy’n addas at\ngyflwyno deunydd o natur go llifeiriol, ond eto, wrth gwrs, yn gofyn am gelfyddyd triniaeth,\nynghyd â disgyblaeth mynegiant o fewn llydanrwydd ei gerddediad. Felly, y mae’n fesur sy’n\nsyth amlygu unrhyw fath o lacrwydd awenyddu yn ogystal â goreiriogrwydd arddull, megis\nyn yr esiampl gyffredin chwyddedig ganlynol yn ymrysonfa awdlau 1952, o gân Arawn,\n‘Lleisiau’r Greadigaeth’, sy’n ymgais at ddelweddu llong mewn trafferthion ynghanol tymestl:\nMôr-nwyd a’i anian, a mawrion donnau,\nA’r llestr mor ddibwys, uwch dwfn affwysau;38Y llong fach ar wib, dros wynion gribau\nMawredd hael môr, y moroedd ail muriau;\nI fryniog li a’i fronnau - daw’r corwynt,\nA drama’i gerrynt, a drwm ei gorau.\nGwelir, a hynny’n blaen ddigon, mai pennill odiaeth o lipa yw’r un a nodwyd, er gwaethaf\ntymer ei gynnwys, ac mai’r unig linell gymharol dderbyniadwy, ymysg ei holl dryblith\ngeirioglyd, yw’r drydedd.\nYn awr, cymharer â’r gymysgfa yna ysgubiad disgybledig awenus y pennill dilynol, allan o\nawdl Cadair 1968, sydd hefyd yn disgrifio llong ar drugaredd ffyrnig elfennau’r môr, a hynny’r\ntro yma mewn ffordd sy’n trosglwyddo holl rymusterau gorffwyll y cyfryw storom, ynghyd ag\neiddilwch y llestr sydd yn ei chanol. Yn y dull pwerus ddisgybledig hwn y dylid llunio\nbarddoniaeth mewn cyfrwng o galibr yr hir-a-thoddaid:\nDôi rheibio llong hyd i drobwll angau\nYn wyfyn tyner o gefn y tonnau,\nHwylbren fel brwynen dan lach wybrennau\nA hyllt, a thrennydd, mellt a tharanau,\nDydd i ddydd, un nos y ddau, - heb lusern,\nYng ngwewyr uffern y gwingai’r rhaffau.\nA deubeth arall, wrth fynd heibio megis, fel y tynnwyd sylw’n barod atynt yn yr ail adran\nhon, sylwer ar y modd yr amrywir natur ramadegol yr odlau mewn dwy o linellau’r eilddarn\nuchod, yn lle eu bod oll yn diweddu gydag enwau lluosog, fel sy’n digwydd ar ddiwedd pob\nun ohonynt yn yr enghraifft flaenorol, agwedd i fod yn effro iddi’n wastadol wrth brydyddu\nyn y mesur chwe llinell hwn gyda’i odlau diacennog, megis gyda phob un o’r mesurau awdl\ncanlynol a drafodir yn ogystal. Wedyn, sylwer eto fel y cordeddwyd ffurfiau rhededig y ferf\nddwywaith, ‘dôi’ a ‘hyllt’, i nyddiad y gynghanedd yn yr ail bennill, tac sy’n bywiogi a llenwi\ndirwyniad y mydr, tra na wnaed hynny unwaith gydol yr esiampl gyntaf, pwynt arall i gofio\nam ei weithredu yn awr ac yn y man gyda’r mesurau yma, ac yn wir, dull i’w gynnwys yn\nrhesymol o reolaidd felly hefyd o fewn yr holl fesurau caeth eraill pan y’u defnyddir yn eu\nOnd nid chwe llinell bob amser chwaith yw hyd yr hir-a-thoddaid mewn awdlau, gan fod ei\nffurf o bedair llinell lawn mor boblogaidd, yn wir os nad yn fwy felly, ac afraid dweud wrth\nreswm mai’r un yw gofynion mydryddol y ffurf hon arno’n ogystal, ac ysywaeth yn yr un\nffordd y medrir eu tramgwyddo hefyd gwaetha’r modd, fel y gwnaed yn un o’r awdlau yng\nngornest 1965:39A hy y gyrru hyd nerth ageriaeth\nI eitha’r rheini sy’n trin athroniaeth.\nIr a chwim mae llawer chwaeth - uwchlaw nych\nO olud irwych yn nhrefn gwladwriaeth.\nTeimlir, ar unwaith, mai cybolfa o ymadroddi astrus haniaethol, heb lygedyn o oleuni\nbarddoniaeth drwyddo, yw’r cyfan o gynnwys yr uchod, pennill rhyfedd o athronyddol\nafrwydd allan o awdl yn ceisio olrhain Ymchwil dyn o’r cychwyn i wahanol agweddau o\nfywyd yn gyffredinol.\nEithr mor wahanol o huawdl reolus yw’r uned bedair llinell sy’n dilyn, allan o’r awdl\nGadeiriol, cân W. D. Williams, yng Ngŵyl Maldwyn yn yr un flwyddyn, ynghylch dirgelwch y\npaentiadau cynhanesyddol hynny o wylltfilod ar furiau ogofeydd Lascaux yn y Dordogne,\nFfrainc. Sylwer eto ar y modd y gofera’r ail linell i lif y drydedd ac ymlaen i’r olaf, gan\nhoenuso rhythm y dweud oblegid hyn, fel y nodwyd ynghylch pwysigrwydd y tac arbennig\nhwn yn achlysurol gyda rhediad y cywydd. Yn y modd rhedegog farddol yma y dylid llunio\npenillion o hir-a-thoddaid ar dro, hynny yw pan fo mwd y deunydd yn galw am hynny:\nGreadur y llwyn, y twyn a’r tyno,\nGan ba freuddwyd y denwyd e’ yno\nI gilwgus gêl ogo - gan ddwyn tân\nA lliw a chân i dywyllwch honno?\nPerthynas glòs o ran ffurf a thrawiad odlau i’r hir-a-thoddaid yw’r gwawdodyn hir, ond bod\nun sillaf yn fyrrach ymhob un o’i linellau, gyda’r canlyniad bod ei ddelw naw sillaf dipyn yn\nfwy compact ei strwythur drwyddo draw na’i frawd lletach o ddecsill. Gan ddilyn yr un\npatrwm, dyma esiampl o’r modd i beidio â defnyddio’r cyfrwng yma mewn awdl:\nYn ei gafell ei drem a gyfyd\nI ddal a wêl o’r Meddwl-olud;\nLlif o Wynfa’i dywyllaf henfyd\nDdiail nerthoedd dyfroedd brwd efryd;\nO’i uchelwaith dychwelyd - yn noddwr,\nYn oleuwr, gorchfygwr ei fyd.\nDyfyniad a godwyd o awdl Nant y Benglog, 1954, ‘Yr Argae’, ydyw, cerdd astrus o symbolig a\nddygnai ar ddangos graddol feistrolaeth dyn drwy’r oesoedd ar rymusterau Natur nes dod\nohono’n ben y cread. Dyry afrwyddineb cordeddog y darn uchod ryw fath o syniad o’r hyn a40olygir: nid yw ei drwsgledd yn rhoi’r un math o gyfle i huodledd cywasgedig y mesur fel arfer\ni gyfleu atyniad ei rin o gwbl. Yn lle hynny, fe fygir ei holl adnoddau’n farw gorn gan\ndraphlithdod cymhleth y mynegiant. Ond wedyn, y mae’r enghraifft yn cynnig y siawns i nodi\nfel y gorffennir y mesurau awdl hydiog yma ar dro gan odl unsill acennog, dull a fabwysiedir\nweithiau, yn enwedig pan fo eisiau pwysleisio rhyw agwedd neu’i gilydd ar y deunydd\nYn hytrach na’r cawdel a ddyfynnwyd, yn y modd sy’n dilyn y mae barddoni drwy gyfrwng y\ngwawdodyn hir; pennill a dynnwyd allan o un o awdlau blaenaf 1953, ‘Y Ffordd’, sy’n\nmynegi’r gwahaniaeth rhwng coeth ddull y Groegiaid o geisio Ffordd y Bywyd a’r un\nCristnogol llawer symlach o wneud hynny. Er bod y gerdd hon hithau, mae’n debyg, yn un\nreit drwstan at ei gilydd, ac fel awdl ‘Yr Argae’ uchod yn archwilio thema anodd o\nuchelgeisiol, fe nodwyd bod gan ei hawdur ‘yn ogystal rywbeth gwych i’w fynegi’ weithiau,\nfel yn y dernyn isod o’i dehongliad clasurol foethus o’i phwnc sy’n ystwyth amlygu\ndengarwch y cyffyrddiad o grynoder yng nghraidd rhwyddineb ymadroddi’r gwawdodyn:\nEr ei gogoniant a’i gerlantau,\ner ias i enaid rhwng rhosynnau;\ner anwadal bleser a’i nwydau\nneu lawenydd trachwant calonnau,dirwyn yr holl fwynderau i ddi-sôn\nfro cysgodion duon y duwiau.\nAc fel gyda’r hir-a-thoddaid, y mae’n ofynnol cofio bod i’r gwawdodyn hir yntau ei fersiwn\nllai o bedair llinell, ffurf a elwir yn wawdodyn byr. Felly, tariwn am funud gyda phenillion\nohono mewn dwy awdl yng nghystadleuaeth 1950: y cyntaf yn llac ddelio, ar y cyfan, â\nllonder natur y Glöwr, yn bennaf, ynghanol amgylchfyd tywyll ei lafur, y math o gyfathrebiad\na ddengys nad mewn modd mor ddisylwedd o ysgafn â hyn yr oedd cyfleu nodweddion\ncymeriad y cyfryw weithiwr, chwaethach fyth trin cynildeb gofynnol y gwawdodyn byr, yn ei\ngyfanrwydd, mor ddi-grefft o ysgafala yn y broses:\nYng nghôl düwch, yng nghiliau daear,\nHen gynefin ei gŵyn a’i afar,\nLlifo wna ffrydiau llafar - ei fiwsig\nA’i droeon comig wrth drin cymar.\nY mae’r ail uned o amgenach safon o ran mater fel gyda’r ffordd o handlo natur ei chyfrwng:\ncyflwynir anian ddychanol ei chynnwys, i ddangos mewn cymhariaeth urddas cymeriad y41Glöwr fel dyn, mewn dull huawdl swta sy’n peri i gynildeb pêr y gwawdodyn fyrganu yn ôl ei\nbriod botensial, yr unig fodd i’w ddefnyddio gydag effeithioldeb:\nRhowch i farsial res o fedalau\nA’i gwna’n ddiddan weddill ei ddyddiau,\nI forwr rhowch ei farrau; - i löwr,\nGŵr o weithiwr, ei ddulas greithiau.\nAc yn olaf gyda’r mesurau awdl mwyaf cyfarwydd hyn, y gyhydedd nawban: pennill pedair\nllinell o naw sillaf ag odlau diacennog ran amlaf, mesur, fel y gwelir, sy’n dwyn yr un\ngofynion, fwy neu lai, â’r gwawdodyn. Craffer ar enghraifft go ddilewych ohoni a gafwyd yng\nngherdd Tan-y-llwyn, ‘Gwrtheyrn’, 1955, dernyn sy’n arddangos cryn gyffredinedd cyflead\nwrth ymdrin â pherthynas dyngedfennol y teyrn hwnnw â’r Sacson cyfrwys Hengist, â’i ferch\nRhonwen, a wahoddwyd ganddo i Brydain i’w gynorthwyo yn erbyn ei elynion, a’r gwendid\nansawdd hwnnw wedyn yn syth ddiraddio’r cyfrwng yn lân, yr hen gyswllt arferol eto ar\nwaith rhwng iselder safon a’r diffyg o gamfesuro:\nDrwy ynni Hengyst dewr, hunangar,\nUchel ei ofyn, call a chlyfar;\nI’r rhiain enwog Gwrtheyrn anwar\nA ildiai’i dda, ei wlad a’i ddaear.\nAc fel y digwyddodd fe gafwyd enghreifftiau gwych o farddoni ar y nawban yn awdl ail-orau\n1958, cerdd ar thema hanesyddol gynharach na’r uchod ar Wrtheyrn, sef ar gyfnod\nteyrnasiad y Rhufeiniaid ym Mhrydain tua’r flwyddyn 304 O.C., adeg yr erledigaeth ar y\nCristnogion cynnar, ac a seiliwyd ar fath o ymgom ddadleuol rhwng dau filwr Rhufeinig:\nMarcws o blaid y diwylliant Rhufeinig, ac Aron yn cynrychioli’r Gristnogaeth fore. Dyma\nsafbwynt y cyntaf:\nDy eiriau gwrthun a’th ofuned\nDruenus orffwyll a dry’n syrffed;\nEin teyrn a’th fâl â’i ddyrnau caled,\nA saif Rhufain oesau afrifed.\nYn y dyfyniad, perchir cymeriad disgybledig y mesur, ac mor hael gryno y tâl yntau’n ôl i’r\nbardd wrth gyfleu perygl y rhybudd yng ngeiriau Marcws ynghylch tynged anochel Aron, fel y\ntraddodiad am ddiwedd Iwl, y cynferthyr Cristnogol arall yn yr hanes yma.42Eithr nodwyd pennill go drwsgl o’r cyfrwng hwn gan Syr T. H. Parry-Williams mewn awdl\nsymbolig anodd yng ngornest 1966, ac nid presenoldeb y ddwy odl acennog ynddo sydd i\ngyfrif am hynny chwaith, ond ffordd drofaus ryfedd yr awdur o gyfleu ei fynegiant cymhleth\nynglŷn â’r Cynhaeaf:\nHyd ffordd o fyw, hyd ffordd o fywhau\nHoen diengyd rhag cysgod angau,\nGwelaf gynhaeaf rhag hen waeau,\nCynhaeaf yn win cynefin hau.\nYn sicr, mewn caniad yn awdl flaenaf 1950 y gwnaed y defnydd godidocaf o adnoddau’r\nnawban o holl awdlau’r cyfnod. Yn y chwe darn yma fe gyflëir yn ardderchog gywasgedig y\nmodd y difethodd dyfodiad technoleg i’r pwll rin a gwreiddioldeb cymdeithas y Glöwr wrth\nLle bu unwaith drymwaith y dramiau,\nA’r garw halier yn rhegi’r rheiliau,\nYn awr heb achwyn cludir beichiau\nY glo i’r tip ar strip a strapiau.Mesurau Eraill\nYn ogystal, gellir nodi cwpwl arall o’r mesurau mwyaf hylaw, o’r rhai nas defnyddir yn fynych,\na all fod yn ddefnyddiol i awdlwr o bryd i’w gilydd, ac o bosibl yn effeithiol hefyd yn eu priod\nle, unwaith y bo wedi meistroli’r rhai mwyaf poblogaidd. Un ohonynt yw’r englyn proest o\nbedair llinell saith sillaf, mesur gyda’r diweddebau cytseiniol yn cyfateb, ond y llafariaid\nrhagflaenol yn gwahaniaethu, nes ffurfio cyfrwng sy’n hanner odli fel ‘tai, a hynny naill ai’n\nacennog, ddiacen neu gymysg. Defnyddiwyd hwn fel rhan o ganiad cyntaf awdl arobryn Tilsli,\n1957, ac yno y mae afrwyddineb onglog ei ledodlau cytseiniol yn gweddu’n wych i\ndrosglwyddo naws llanastr adfeilion yr hen chwarel a ddisgrifir:\nHen dŷ powdr, a hen dip wast,\nA ffens bydredig ei physt,\nGwagen dan gramen o grest,\nA manion gêr mewn hen gist.\nA dyma enghraifft o englyn proest llafarog a ddilynai’r uchod, a hynny lawn mor gyfaddas\nerwin awgrymog at ei bwrpas:43Heyrn a dŵr mewn darn o dŷ,\nArfau crog dan dyllog do,\nHen drec mewn conglau di-ri,\nRhodau, gyrdd, dan rwd a gwe.\nY mesur awdl-gywydd wedyn: cyfrwng yn cynnwys dwy linell seithsill yr un, gyda therfyn y\nllinell gyntaf yn odli â chanol yr ail, a diwedd honno’n ffurfio’r brifodl, gyda’r llinellau’n\ngorffen naill ai’n acennog neu ddiacen. Cafwyd esiampl go gymwys at ei diben yn awdl 1965,\ngyda’i thempo hoenus yn purion gyfleu ysgafnder natur y sefyllfa yr ymdrinia â hi:\nI Lascaux mae heidio hy\nA gyrru am y gorau;\nBwrw yn ôl yr hwyr brynhawn\nYn llawn o win a lluniau.\nMesur da eto, o’i addas ddefnyddio, yw’r rhupunt hir sy’n cynnwys pedair rhan o bedair sillaf\nyr un, gyda’r tair rhan gyntaf yn odli â’i gilydd, a cheir cynghanedd Groes neu Draws rhwng y\ndrydedd ran a’r rhan olaf, gyda’r rhan ddiweddol honno’n cynnal y brifodl. Mesur heini o\nysgafn ei rythm ydyw, a hynny’n golygu ei fod yn gweddu i gyflwyno sefyllfaoedd o dymer\nsionc neu ystwyth, ond nid o ddwyster ar unrhyw gyfrif. Ceir penillion effeithiol ddigon\nohono yn awdl 1957 eto sy’n cyfleu’r modd ffwrbwt ddi-hidio y plannwyd coed estron dros\naceri a fu’n dir amaethyddol da unwaith:\nGwig ar wndwn fel bataliwn,\nA choed aliwn uwch y dolydd,\nA thrwy’r dyffryn lle dôi’r porthmyn\nHaid o fformyn hyd y ffermydd.\nHefyd, mesur a ddefnyddiwyd gryn dipyn gan awdlwyr cyfoes i amrywio’r odlau mewn\nllinellau decsill yw’r uned o bedair llinell, gan amlaf, ar y patrwm odledig ‘abab’, er y gall fod\nyn chwe llinell hefyd ar y patrwm ‘ababab, ac felly’n fesur cyhyd o sillafog ei linellau ond o\nodlau cyfnewidiol. Mae’n reit effeithiol at gyflwyno rhyw hanesyn neu’i gilydd go hir o bwys\nneu arwyddocâd, fel y gwnaed yn bur helaeth yn awdl 1954 i Gwm Llanwddyn:\nDihafal ragfur ei Mur ym Merwyn\nA rhwydd y trecha gynddaredd trochion;\nLoywed ei harfau, ac wele derfyn\nA chlo llifeiriant Penceunant Cynon.44Purion peth hefyd yw crybwyll y Mesur Madog: englyn di-odl gyda chwe churiad yn ei ddwy\nlinell glom gyntaf ac yn ei ddwy linell unedig olaf fel ei gilydd. Y mae’n gyfrwng rhagorol i\ngyfleu deunydd o natur arwrol neu fawreddog gyda’i urddas symudiad. Dyna’r rheswm dros\nei fabwysiadu gan Brifardd 1953, E. Llwyd Williams, i ffurfio corff ei Arwrgerdd i’r Ffordd:\nMyfí yw’r Ffórdd … a baldórddi’r dirwyn\nA dery eich clustiau;\nHúdol fanlléfain ydyw, a brwd ymateb yr híl.\nAc yn olaf, y mesur penrhydd cynganeddol, oherwydd bellach gellir manteisio ar gynnwys\nhwnnw mewn awdlau’n gyson , neu’n wir eu llunio ynddo yn eu crynswth felly, gan mai\namod y Brifwyl yn awr yng nghystadleuaeth yr awdl yw cerdd mewn cynghanedd gyflawn yn\nunig. Gwobrwywyd y math yma o gân, ‘Y Twrch Trwyth’, gan Tomi Evans, ym 1970, pan\ngyflwynwyd yr amod yma gyntaf oll. Creadigaeth storïol oedd hon y gwnaed defnydd\npenigamp ynddi o ofynion sylfaenol y cyfrwng, yn bennaf soniaredd o amrywiaeth rhythm o\nfewn cyflawnder yr unedau brawddegol, megis yn y disgrifiad hwn o Olwen, merch\nYsbaddaden Bencawr yn y chwedl wreiddiol, Culhwch ac Olwen:\nUnlliw â than oedd ei mantell, a thorch\nO aur a meini am wynder ei mwnwgl,\nA bwa hwnnw dan wallt liw’r banadl,\nLliw y wenaf feillionen\nAc ewyn ton oedd ei llyfn-gnawd hi,\nNi hwyliodd yr un alarch\nEiliw ei dwyfron ddyli dyfroedd,\nAc ni bu i ehediad lygad mor loyw …\nWrth gwrs, gellid crybwyll mesurau mwy anghyfarwydd fyth eu ffurfiau eto, ond mewn\ngwaith cymharol fyr fel hwn nid yw gofod yn caniatáu hynny. Eithr does ’na ddim yn\nrhwystro’r awdlwr uchelgeisiol sydd wedi magu profiad rhag olrhain rhai ohonynt i’w\ndefnyddio pan fo amgylchiadau’r farddoniaeth yn deisyf am hynny. Ac yn ychwanegol, un\ngair terfynol parthed arbrofi gyda’r mesurau caeth. Y mae’n wir na wnaed llawer o hyn hyd\nyma gan ein hawdlwyr cyfoes at ei gilydd, am y dichon eu bod yn fodlon ddigon, yn ddiffuant\ngreadigol felly, ar lyfnder a pherseinedd y mesurau mwyaf cyfarwydd i ateb eu pwrpas. Ond\neto, y mae ’na gyfleoedd o adnoddau arbrofol niferus, a chyffrous hefyd, ymhlith y pedwar\nmesur ar hugain na chyffyrddwyd fawr â hwy yn ein cyfnod ni’n aros i’w harchwilio a’u\ndatblygu gan gynganeddwyr o anian fforiol.45IAITHYr iaith sydd at wasanaeth bardd yw ei brif ddeunydd crai o bob dim arall. Felly, golyga hyn\nfod gradd o anfeistrolaeth arni’n anorfod arwain at ei gwymp, tra bo mesur o fedrusrwydd at\nei thrin yr un mor sicr o beri dyrchafiad iddo.Gramadeg\nAr y cychwyn, gyda’r pwnc yma, y mae bron yn afraid dweud mai un o’r gofynion mwyaf\nelfennol a ddisgwylir oddi wrth unrhyw fardd Cymraeg yw’r gallu i ysgrifennu’r iaith yn bur\ngywir o daclus o safbwynt hanfodion fel sillafu, amserau berfau, treigladau ac ati, a hefyd\ncynganeddu’n ferfol o gystrawennol lawn, fel y nodwyd eisoes. Ond mae’n werth ailbwysleisio’r egwyddor olaf yna yn yr isadran berthnasol yma iddi, sef gofalu peidio â\nchaniatáu darnau hirfaith mewn awdlau gyda ffurfiau’r ferf rededig yn absennol o wead\ncydgordiol y gynghanedd, hynny yw ei chynnwys yn awr ac yn y man, fel y bo’r gofyn barddol\nwrth gwrs, yng nghordeddiad y cyfatebiaethau, fel yn y ddwy linell seithsill ganlynol, y gyntaf\nallan o englyn yn awdl arobryn 2006, ‘Tonnau’, gan Gwynfor ab Ifor, a’r ail o ddarn o gywydd\nyn awdl Cadair 2010, ‘Ennill Tir, Tudur Hallam:\nMae ‘na deigrod mewn dagrau …\nGad iddo gyda’i weddi …\nAgwedd arall wedyn yw’r rheidrwydd i feithrin y grefft o atalnodi’n effeithiol, gan fod\ndiofalwch gyda hyn yn arwain at gamweddau fel cryn gyfathrebu disynnwyr ar adegau, ac at\nfynegiant toredig o gatiog letchwith bryd arall, hynny yw ffaeledd sy’n peri nad yw’r cyflead\nyn symud yn gyrhaeddgar o ystwyth o gwbl, megis yn y toddaid yma yng ngwaith un o’r\ncystadleuwyr am Gadair 1961:\nErom, llunier, i’m llonni, - garchar tal,\nA daw, heb atal, fodlondeb iti.\nFel y gwelir, gormodedd defnydd o’r coma yw’r diffyg, a hynny gymaint nes rhidyllu rhediad\nyr uned yn ysgyrion. Fel y dywedodd Tilsli yn ei feirniadaeth: ‘Buasai ystyr y frawddeg yn\ngliriach o ddefnyddio un coma yn lle chwech, a’r un modd mewn llawer pennill arall.’46Yn awr, ymdeimler ag enghraifft o atalnodi dethau o greadigol, a godwyd o awdl 2005,\n‘Gorwelion’, Tudur Dylan Jones, sy’n cydrythmio’n ystyrlawn, mewn coma a hanner colon, ag\nysmudiad y mynegi ynglŷn â bwriad tad i gyflwyno i’w ferch fechan gyflawnder ei\nhetifeddiaeth o’i chychwyn chwedlonol yn deg, sef y dull artistig synhwyrol o batrymu\nCyn i’r gweld cynhara’ i gyd\neuro’r bae, a chyn i’r byd\ngofio brawddegau hefyd;\ncyn i ni ddweud storïau\nam wŷr hen, am arwyr iau,\ncyn bod gwawr, cyn bod geiriau...Geirfa\nY mae’n ofynnol i fardd, wrth gwrs, drin geiriau gyda fflêr, ond ar yr un pryd cofio bob amser\nmai gyda fflêr ddisgybledig y dylai wneud hynny. A chofio hefyd fod yr ail elfen yna lawn cyn\nbwysiced â’r gyntaf. Mewn cyswllt â hyn, purion nodi i feirniaid awdlau ail hanner y ganrif\nddiwethaf gyson gollfarnu’r duedd ymysg y beirdd o orarfer rhyw ffefryn o air arbennig neu’i\ngilydd yn eu golwg. Yn awr, does dim oll o le mewn arfer y dechneg o ailadrodd mewn\nbarddoniaeth. Yn wir, gall hon fod yn dra effeithiol yn ei phriod le, ond y mae’n hanfodol\ncadw llygad arni’n wastadol fel nas gorddefnyddir, gan mai tuedd hynny yw iddi dynnu sylw\nati hi ei hunan am y rhesymau anghywir. A dyna un o ddiffygion nifer o awdlwyr y cyfnod\ndiweddar, a hynny fwy neu lai ar hyd ei rychwant. Dyma dair enghraifft gynrychioliadol o’r\nhyn a olygir. Meddai William Morris am gystadleuydd ym 1955: ‘… a thra mynychir geiriau fel\ngoror, rhuthr, anrhaith, a maith yn arbennig, hyd at ddiflastod’; Emrys Roberts ar un o\nawdlwyr 1979: ‘Mae’n rhaid i fardd fod yn ofalus dros ben wrth ail adrodd, ac mae’r\ngorddefnydd o’r ymadrodd ‘fy Ngwynedd’ yn rhan gyntaf yr awdl yn dangos diffyg cynildeb’;\nT. Llew Jones ar ymgeisydd ym 1992: ‘Mae’n or-hoff o ddefnyddio’r gair ‘du’ er mwyn\ncynghanedd. Ceir ganddo, ‘Du herwr a dihiryn’, ‘yw’r du reibiwr dirybudd’, ‘ei du boen yw dy\nbenyd’, a ‘di-hedd yw bywyd a du’. Ymhob un o’r esiamplau uchod dangosir diffyg\ngwyliadwriaeth sbesiffig ar ran y beirdd wrth drin geiriau, tueddiad i’w osgoi’n gyfan gwbl.\nAgwedd arall i’w gwylio mewn awdlau yw pan wneir defnydd ynddynt o eiriau cyfansawdd,\noblegid o ddiofalwch gall y rhain, erbyn hyn yn ein cyfnod ni, roi’r argraff weithiau mai\ngeiriau llanw’n unig ydynt, ac o bosibilrwydd ar adegau eraill ymgrugio o fewn y\nbrydyddiaeth yn gnapiau clogyrnog o afrosgo sy’n amharu ar rediad y mynegiant. Gellir\nymglywed â’r cyntaf mewn awdl gan ymgeisydd yng Ngŵyl 1957 yn darlunio bodolaeth47dyfrgwn yn aber afon Teifi: ‘hylathrwedd eog a’i lithriad/dros rëydr yn drysu’r ewyn.’ Mae ‘na\nsŵn a naws tra charbwl ac anghryno hefyd, yn ei gyd-destun, i’r cyfansoddair yna, ac fe\ngondemniwyd yr awdur gan Euros Bowen: ‘Byddai’r darlun yn fwy effeithiol, pe bai’n hepgor\ny gair cyfansawdd …’ Ac eto, deuir ar draws yr ail gamwedd yn awdl ail-orau 1957 hyd yn\noed, cerdd i ddarganfyddiad y Sgroliau enwog yng nghyffiniau’r Môr Marw. Mae ‘na sain\nddifrifol o glonciog i ormodedd cyfansoddeiriau’r cwpled isod, ac fel mae’n digwydd nid\ndyna’r unig enghraifft o afrwyddineb chwaith yn yr awdl gymysgryw honno:\nDan fasg dwst, cringrwst pob craig\nerwinddrych sy’n hagr wenddraig.\nY mae angen bod yn llawer mwy disgybledig gyda mabwysiadu geiriau cyfansawdd nag a fu\nyn y ddwy awdl grybwylliedig, sef arferyd greddf lenyddol barticilar fel a wnaed ym mhrif\nawdl 1982, ‘Cilmeri’, Gerallt Lloyd Owen. Dyna a wnaed yn y toddaid yma sy’n ymdrin â\nmarwolaeth gwraig Llywelyn, Elinor de Montford, ar enedigaeth ei baban Gwenllian: gweler\nmor artistig deimladwy yr ymgysyllta natur ei air cyfansawdd â dwyster naws y gweddill\n… Y pader ofer lle’r oedd yr elor\nGer gwely’r esgor, a galarwisgoedd.\nDrachefn, y tro hwn mewn toddaid arall yn trosiadu’r barbareiddiwch adeg lladd Llywelyn,\ngyda’r cyfansoddair yn ysgytiol gyfrannu gyda’r elfennau eraill at ddelweddu’r echryslonder:\n... Gwelaf wŷr, cŵn glafoeriog yn safnrhudd\nRwygo’r ymennydd fel coludd ceiliog.\nWedyn, yr agwedd honno gyda geiriau sy’n ymwneud â’r dechneg o ddefnyddio termau\ncyfoes fodern mewn awdlau, lle mae hynny’n rhiniol i’w wneud yn yr ystyr o fywiogi’r\nfarddoniaeth a newyddu’r gynghanedd, gyda nifer o’r rhain, ond nid i gyd chwaith, yn eiriau\nbenthyg o’r Saesneg, eithr sydd wedi hen ymgartrefu erbyn hyn yn y Gymraeg. Canfyddir hyn\nyn effeithiol ar waith ym mhennill agoriadol cerdd wobrwyedig 1985, ‘Cynefin’, Robat Powel,\ni’r Deheudir diwydiannol:\nYm maglau nos mi glywn i\nHen gynnwrf y wagenni;\nChwiban injan yno’n hir,\nYn feinach na’r gylfinir …48Mae’r cyfryw ddeunydd o eiriau cyfoes, y cyntaf yn frodorol ddigon erbyn hyn,, ond yn bur\nanarferol mewn awdlau er hynny, a’r ail yn fenthycair rhonc, yn cydnawsaidd weddu yn eu lle\ni gyfleu ysbryd yr amgylchedd ynghyd â blas y noswynt o gyfeiriad y Gwaith.\nSynhwyrir yr un sicrwydd greddf eto gyda’r math hyn o eiriau yn awdl arobryn Ceri Wyn\nJones, ‘Gwaddol’, 1997, i amaethwr a gymerodd ei fywyd ei hun oherwydd pwysedd ei\nPoeri. Estyn papurach\nO’r dreiriau llawn biliau bach.\nMae ‘dreiriau’ yn hytrach na’r ffurf eiriadurol ‘drorau’ yn esiampl dra chyfaddas o arfer gair â\nblas o dafodiaith arno mewn setin gwerinol fel sydd yma, ac yna’r gair benthyg ‘biliau’ yn\nllwythog ei arwyddocâd yn awyrgylch gwasgedig ddirdynnol y cwpled. Felly, dyna ddeubrawf\nsy’n gwych ddangos yr adegau neu’r amgylchiadau, ar gyfer cynnwys geiriau anghyfarwydd\nfodern mewn cerddi cynganeddol cyfoes, sef pan fo’r rheini’n creadigol gyfrannu at ysbryd\narbennig eu hanianawd fel rhan organaidd o’u cyd-destun.\nOnd o holl eiriau’r iaith gellir maentumio mai’r ansoddair sy’n amlygu gliriaf fedr bardd i drin\nei ddefnydd ieithyddol. Y mae gwendid yn ei grefft ansoddeiriol yn syth glepian am ei anallu i\ngyflawni hynny, fel islaw mewn gwaith, ym 1958, a gyfeiria at ymddygiad y rheini a wyliai\nferthyrdod un o Gristnogion cynnar Caerllion-ar- Wysg, dewis o ddau ansoddair difrifol o\nwantan o fewn eu setin:\n… Oeri a throi fel wrth raid - o’r sant glân\nA’i adael i dân dial dienaid.\nA’r un yw’r tramgwydd yn ystrydebedd ansoddeiriau ail a thrydedd linell yr englyn canlynol\nyng nghân Trist, 1985, i hanes Mynyddog a’i wraig, disgrifeiriau blinedig o hawdd unwaith\nIreiddiaf ferch y ffriddoedd - a garai,\nTeg aeres y cymoedd,\nGwyryf hardd hawddgaraf oedd\nA chadarn wenferch ydoedd.\nNa, y mae gofyn i fardd feithrin yr amynedd celfgar i ddarganfod, a hynny bob tro, yr\nansoddair mwyaf gwreiddiol briodol ei gryfder yn ei gyd-destun, un a fydd yn ffitio’i le gyda\nffresni teilyngdod ac eto heb ddim chwiff o artiffisialrwydd gorymdrechgar yn perthyn iddo.49Ac wele rym disgrifair felly mewn cwpled decsill yn awdl 1988, ‘Storm’, gan Elwyn Edwards,\nyn delweddu cudd-der erchyll y gwaeledd o gancr yng nghorff ei fam:\nYn oer a gerwin y daeth o’r gorwel\ni fynwes truan yn ddrycin anwel …\nA dyma ddau arall o gyffelyb galibr, un ohonynt yn ansoddair cyfansawdd, y tro hwn ym\nmhaladr englyn, yn awdl fuddugol Idris Reynolds,‘Y Daith’ 1989, sy’n trosiadu’r Gymraeg ei\nhunan fel rhan o aeddfedrwydd cynhaeaf y ‘gwladwyr uniaith’:\nBwrw i’r helm idiomau bras, - llafurio’r\nLlefaru melyngras …Ffigurau\nAc yn olaf yn yr adran hon, golwg ar y tri ffigur ymadrodd a ddefnyddir fynychaf mewn\nbarddoniaeth: trosiad, cymhariaeth a chyferbyniad. Y cyntaf, o bosibl, yw’r un mwyaf\ncreiddiol, a chan hynny y mae’n ofynnol iddo fod yn wreiddiol ei effaith, yn yr ystyr o fod o\nddieithrwch natur, ond er hyn gyda’r berthynas rhwng y ddau wrthrych a weddnewidir yn un\ngredadwy i’r dychymyg ei dirnad a’i gwerthfawrogi. Mewn cyswllt â hyn condemniwyd\ndiffygion trosiadol mewn dwy gystadleuaeth Genedlaethol o fewn dwy flynedd i’w gilydd,\n1950 ac 1952. Y cyntaf yn enghraifft swnfawr gwbl anhygoel o annerbyniol yn ceisio cyfleu\nawyrgylch pwerau diwydiannol:\n… ac o ddal mellt yn harnais ffwrneisiau\ny mydra enaid anthem daranau …\nA’r ail, yn dra rhyfedd felly, allan o awdl arobryn John Evans, ‘Dwylo’, 1952, yn delweddu\nduwioldeb Simeon, gŵr defosiynol yn Jerusalem yr adeg y dygwyd y baban Iesu i’r deml gan\nei rieni, trosiad gwyrdroëdig ei elfennau sy’n peri ffwdan i’r dychymyg i’w dderbyn:\nAfon gwirionedd ar safn gŵr uniawn\nA’r weddi dadol yn ddadwrdd didor.\nDisgwylir celfyddyd lawer mwy trydanol o newydd, ynghyd â derbyniadwy, na hyn yna mewn\ntrosiadau prydyddol, fel yr un yma allan o awdl Gwynn ap Gwilym, ‘Y Cwmwl’, 1986, sy’n\ncyflwyno effeithiau’r salwch motor-niwron ar ei dad, gyda’r ddelwedd o ‘fagl’ yn distyrbiol\ngyfleu caethiwed dinistriol yr afiechyd drwy gydol yr englyn:50Â magl braw clodd yn dawel - ewynnau\nUn annwyl, penisel;\nEi freuo’n ddisbario sbel,\nYna’i dynnu i fyd anwel.\nAc mae awdl 1987 hithau, ‘Llanw a Thrai’, Ieuan Wyn, yn trosiadu bywyd drwyddi fel\nrhythmau cyferbyniol teid y môr wrth bortreadu cwrs einioes taid a nain y bardd ym mro’r\nchwareli. Dyma’r modd y tynnir y gân i ben gyda darlun gwir greadigol o galongynnes o’u\nhen gartref, ynghyd ag afiaith o atgofion am rawd bywyd y ddau yn nhermau trochionog yr\nA glannau gwag eleni yw’r aelwyd\nLle’r ymroliai’r cenlli,\nOnd erys tonnau’r stori\nYn wyn o hyd ynom ni.\nYr un yw’r gofynion gyda’r gymhariaeth hithau: ffresni gwelediad a newydd-deb dychymyg.\nYn sicr, ni weithredwyd y rheidrwydd yma gan un o ymgeiswyr ‘Caerllion-ar- Wysg’, 1958,\nwrth byncio am yr\narwyddion gobeithiol a welid yn torri dros Gymru’r cyfnod, gan fod y cyffelybu’n lastwraidd o\nanwreiddiol, delwedd a alwyd gan Geraint Bowen yn ‘[g]ymhariaeth [dd]i-hid’:\nWele newyddfyd fel haul yn addfwyn\nAr Walia wen yn rhoi ei oleuni,\nUnwedd gogoniant a ddwg y gwanwyn.\nAc y mae’r rhestr o gymariaethau drwy’r englyn dilynol mewn cerdd i Icarws, 1961, y gŵr ym\nmytholeg Groeg a hedodd ar adenydd o gŵyr yn angheuol o ry agos at yr haul yn ei ymgais i\nddianc o’i garchar ar Ynys Creta, yn dioddef yn union o’r un gwendid ansawdd: stribed o\nffigurau ystrydebol o ddi-wefr heb y wreichionen farddol leiaf yn perthyn iddo:\nFel gwennol i gôl y gwynt - fel hebog,\nY rôg a phig rhwygwynt;\nFel y gog, ‘leni, fel gwynt\nYn rhydd wau drwy ddeheuwynt.51Wrth gwrs, cyffelybiaethau o’r calibr dilynol sy’n ofynnol eu creu mewn awdlau, delweddau\negnïol o anghyfarwydd yn bywiogi eu cyd-destunau drwyddynt, megis honno yng nghân\nfuddugol 1990, ‘Gwythiennau’ gan Myrddin ap Dafydd, sy’n darlunio nwyfusrwydd baban ar\nei dwf, cymhariaeth gynhyrfus o naturiol ei deunydd:\nO na bai imi’r bywyd\nSy’n gyffro ynddo o hyd:\nYn ei wely fel olwyn\nYn tynnu’i draed dan ei drwyn …\nA hon hefyd yn awdl 1999, Gwenallt Llwyd Ifan, ‘Pontydd’, sy’n trosglwyddo’r dieithrwch ym\nmherthynas tad a mab o ganlyniad i gweryl rhyngddynt, cymhariaeth rymus ei\nchyraeddiadau’n amlygu’r cyferbyniad o bellter rhwng y ddau, ac o bosibl hefyd yn\nawgrymu’r gwahaniaeth anianawd yn eu hoedran:\nDau’n rhy swil gyda’i gilydd,\na dau ŷnt fel nos a dydd.\nA’r ffigur o gyferbyniad wedyn. Bu hwn erioed, yn wahanol i’r ddau arall, yn rhan amlach o\nlawer iawn o ymwybyddiaeth yr hil ddynol nes ymffurfio ohono’n gynneddf ddyddiol\ngyffredin o’i bywyd fel yn ei hymwneud â natur gyfnewidiol ei hamgylchedd er enghraifft, i\nnodi un achlysur Ond, er gwaethaf hynny, ar gyfer gwneud defnydd prydyddol o werth\nohono y mae’n rhaid arfer meddylddrychau dipyn yn fwy gweledigaethol ag ef na’r hyn a\nwneir mewn bywyd bob dydd. Neu mewn geiriau eraill, y nesaf i gyd y modd y cyflwynir y\nffigur yma mewn cerdd at y defnydd cyfarwydd dreuliedig ohono, salaf oll y bydd y\nfarddoniaeth. Dyna a gaed, fwy neu lai, yn y ddwy sefyllfa isod mewn awdlau ym 1950 ac\n1951; y mae ‘na gyffredinedd lawer rhy arferol yn perthyn i’w cyflwyniad ohono ynddynt: y\ncyntaf gyda’i wahaniaethu stoc rhwng naws y tymhorau, a’r ail â’i hen ystrydebedd diflas o\nhiraethus rhwng y llon a’r lleddf:\nMwyn yw tŷ a min y tân\nA Rhagfyr yn fy nhrigfan:\nMae gaeaf yn f’ystafell,\nOer fy myd a’r haf ymhell.\n… Mae i wŷr yma hiraeth\nAm y dedwydd ddydd a aeth;\nBro oedd gain yn brudd i gyd,\nBa wae a ddaeth i’w bywyd?52Mwy creadigol o lawer oedd y defnydd a wnaeth Prifardd 1959, ‘Y Dringwr’, o’r ddelwedd\narbennig yma, er esiampl, wrth iasol deryngedu’r prydferthwch llachar sydd i drumell\nechryslon a chopa Everest:\nFry uwch crib erch y cibyn\nHardd eu gwedd yw’r bröydd gwyn.\nAc enillydd 1968 yntau wrth sydyn gyfleu’r gwahaniaeth rhwng gorffwylledd drycin fôr ar ei\nhuchelfannau a’r llonyddwch rhyfedd sy’n dilyn ei gostyngiad:\nWedi sigl y mast is gêl a’i mwstwr,\nDeuai’r mudandod, bu drwm y dwndwr …\nFelly, dyna enghreifftiau o natur annisgwyliadwy wahanol dau achlysur grymus yn sbarduno\ncyferbynnu trawiadol o wreiddioldeb. Dyma’r math o newydd-deb cyferbyniad sy’n\nmaethu’n wastadol gyfansoddiad unrhyw awdl y’i cynhwysir ynddi. Ac mae angen egni’r un\nmath o drawsffurfiad barddol i drydanu’r ffigurau uchod eraill yn ogystal.53DEUNYDD YR AWDLY rhan angenrheidiol arall o’r awdl, i’w chyfannu’n llwyr, yw calibr ei deunydd, ei mater fel\ncerdd, yr hyn a gyflwynir gan gyfryngau ei ffurf. Felly, ynghyd â dangos meistrolaeth ar\nfoddau mynegiant y mae’n llwyr ofynnol i awdlwr wrth gynnwys o gryn sylwedd i’w\ngyflwyno, ac y mae’n hanfodol iddo’i eirio’n awenus o atyniadol, gan osgoi’r pyllau a’r\nmaglau hynny sydd bob amser yn parod lercian ar bob llaw hyd lwybr yr hirdaith drofaus o\nlunio creadigaeth fel hon. Gan hynny, yn bwyllog o ystyriol, fe gymerwn holl agweddau’r\negwyddorion sydd yn organaidd glwm wrth ddeunydd y math yma o gân, wyth ohonynt i\ngyd, fesul un ar y tro.Testunoldeb\nWrth ffurfio awdl ar gyfer gwobr gystadleuol, yr hyn sy’n sbarduno’r cyfrwng bron oll erbyn\nhyn, y mae’n hollbwysig canu, naill ai’n uniongyrchol neu’n ffigurol, rywle o fewn ffiniau’r\ntestun gosodedig, fel bod y gerdd yn dwyn rhyw gysylltiad rhesymol neu’i gilydd, o leiaf, â\nbyd ac anian ei phennawd. Yn hyn o beth, os crwydrir mewn cyfran rhy helaeth o’r gân i’r tu\nallan i derfynau hwnnw, hynny yw’n afresymol felly, fe gyhuddir yr ymgeisydd o leisio’n\nannhestunol, camwedd pur farwol mewn unrhyw gystadleuaeth, gan y gwrthodwyd\ngwobrwyo rhai awdlau da iawn, yn wir y goreuon ar y pryd mewn ambell ymgiprys, oblegid y\ndrosedd hon. A chydag awdlau canolig eu stad, hyd yn oed, a dramgwyddai’r egwyddor yma,\nfe dynnodd y beirniaid sylw mynych at y diffyg. Fe ddeillia’r peth ran amlaf, mwy na thebyg,\no’r ymgais ofer honno ar ran rhai beirdd i ail-bobi hen awdlau aflwyddiannus y blynyddoedd\ncynt ar gyfer testunau newydd, hen arfer dioglyd, neu, ar y llaw arall, anallu personol awdlwr\ni fynd i wir afael yn ddigonol gyda rhyw destun arbennig. Ond wedyn, ni waeth beth fo’r\nrheswm am yr amryfusedd ni chaniateir mohono, a hynny’n hollol gyfiawn, ar un cyfrif.\nYn gysylltiedig â hyn, yr oedd ‘Patagonia’, 1964, yn destun sobor o anodd i awdlwyr Cymru\noherwydd ei ddieithrwch iddynt. O ganlyniad, ceisiodd un ohonynt oresgyn yr anhawster\nyma drwy ganolbwyntio’n ddychmygol ar brofiadau hiraethus ymfudwr o Gymro i’r byd\nnewydd, nes esgeuluso gofynion cyntaf y testun penodol yn dra difrifol. Yn wir, gwnaeth\nhynny i gymaint graddau nes i Geraint Bowen ddweud: ‘Anodd credu i Erfyl lunio ei awdl yn\narbennig ar gyfer y gystadleuaeth hon’, a Gwyndaf yntau sylwadu ‘bod ynddi ar y mwyaf o\nGymru a rhy fach o Batagonia’. Yng ngoleuni’r cyfryw sylwadau rhydd y dyfyniad\ncynrychioliadol yma naws beth o natur annhestunol y gerdd yn ei chrynswth, darn yn\nymwneud â’r hyn a nodwyd uchod, gwyriad cwbl wrthodedig er gwaethaf safon burion\nmynegiant yr hyn a draethir:54Crwm edrych uwch cwr Madryn\nDros heli lli tua Llŷn;\nPell y garth, â’i tharth a’i thes\nO erwinder yr Andes;\nAc yn nhu’r Bylchau Duon\nDyheu am weld ydau Môn.\nMewn cyferbyniad, sylwer ar y modd y parchwyd natur y testun gan luniwr awdl ail-orau’r\ngystadleuaeth, er ei ddieithred iddo, drwy ei saernïo ar ffurf dyddiadur gwladfawr o’r hen\nwlad yn adrodd troeon ei yrfa newydd ynghanol anawsterau ac amgylchfyd Patagonia ei\nhunan, a thrwy’r cyfryw gynllun llwyddo i lynu ohono’n grwn y tu mewn i gwmpawd y\ntestun, fel y dengys y diweddglo:\nChwefror 10, 1900\nAsado ‘Mhentre Sydyn,\nTwrf gitâr, tyrfa gytûn.\nCawn hoe o faes cynhaea’, Mae chwaon twym a chnwd da,\nI loywi hen alawon\nBore’r daith uwch berw’r don\nIs coedydd gwig gysgodol,\nA gwin a chig yn ei chôl.\nColli’r dydd ar dywydd da,\nOnd mae’n iawn, daw manana.”\nEto, collfarnwyd Pwll Cerwyn, 1967, gan T. Llew Jones, am fanylu gormod ar ryfeddodau\nNatur ei hunan yn rhith canu i’r Gwyddonydd, ac o ganlyniad pellhau’n sylweddol oddi wrth\nnatur y testun: ‘Nid awdl i’r Gwyddonydd yw hon a bod yn fanwl … Carwn pe bai’r awdl yn\ncanolbwyntio mwy ar waith y Gwyddonydd.’ Er esiampl, amlyga’r pennill hwn gariad cyfewin\ny bardd Natur at ei hoff bwnc, gwir atyniad yr awdur yma, nodwedd a hydreiddiai lawer o’r\nawdl yn ôl y beirniad, ac nid un o anianawd gwyddonol ym manwl ystyr y gair mohoni o bell\nA chaf benbyliaid yn haid symudol\nI actio’u miri wrth grawc tymhorol;\nYn eu hanian wanwynol, - prin ei stŵr\nAc ar ddŵr fel nodau cerddorol.55Eithr, drwy ymhyfrydu’n argyhoeddiadol yn anian ffenomenau rhyfeddol y byd cyfoes\nwyddonol gydol yr amser, canodd awdur y gân ail-orau’n uniongyrchol i wahanol agweddau\no sylwedd y testun, fel y gwelir oddi wrth gynnwys y gwawdodyn isod, un o ddisgwyliadau\nsylfaenol awdl gystadleuol:\nNaid a gwefr drwy goedwig o wifrau,\nCêl ystyron yn eu clystyrau;\nA gwyllt yw’r neges yn gwau - cymysgedd,\nYna cynghanedd y canghennau.Gweledigaeth\nI gerdd o faint yr awdl y mae gweledigaeth o drwch sylwedd y gellir tynnu deunydd hydiog\nohoni’n hollbwysig, gan mai o’r anogaeth gychwynnol yma y tardd tymer ei hysbryd drwyddi,\nynghyd â holl elfennau a rhannau eraill ei bywyd yn ogystal. Golyga hyn y dylai awdlwr fod yn\nmeddu ar y reddf farddol ddigonol i allu synhwyro trwch adnoddau ei welediad ynglŷn â’r\ntestun cyn dechrau ar ddim byd arall. Gyda hyn, os cenfydd mai tenau neu ystrydebol, am ba\nreswm bynnag, ydyw’r rhain, yna nid oes iddo’r un math o bwrpas mewn mynd lathen\nymhellach, gan na ddaw’r llewych lleiaf o’i ymgais, hyd yn oed pe bai ganddo lwyr\nfeistrolaeth ar ei gyfryngau cynganeddol. Ond eto i gyd, dyna a wnaeth O’r Gwyll, 1958, er na\nddylai fod wedi ffwdanu â’r fath gwrs o gwbl, wrth gyfyngu testun o gymaint potensial â\n‘Caerllion-ar-Wysg’ i stori Arthur a Marchogion y Ford Gron yn unig, gweledigaeth na rôi\nfawr o sgôp iddo at ehangder cynfas yr awdl, diffyg a feirniadwyd gan D. J. Davies: ‘Ar waelod\ngwan felly y sylfaena ei Gaer’. Ac yn anffodus gyda hyn hefyd, fe wanhaodd teneurwydd\nmynegiant yr ymgeisydd eiddilwch y gwelediad yn eiddilach fyth:\nO’r wig, gwelai llanc o fro Culwch\nGaer a gyrchai; gwyliai’i dirgelwch.\nFe welai’r urddas sifalri, a harddwch\nArwr y deuddeg brwydr hyd ei heddwch.\nArthur oedd ei phrydferthwch; - a’i rhin hi\nY grymus gewri a’u moesgarwch.\nEithr fe fanteisiodd bardd y Gadair i’r eithaf ar un o bosibiliadau mawr y testun i lunio awdl o\nbwys, sef y goblygiadau yng ngwir ystyr concwest y Rhufeiniaid o diriogaeth y Brythoniaid\nyng Ngwent, mawredd gweledigaeth a ddatblygodd ar ffurf gwrthdaro rhwng hen bennaeth\nheriol o Frython a ffieiddiai lywodraeth yr estroniaid ar ei gynefin a’i fab cymrodeddus a\ngroesawai fanteision y gwareiddiad newydd; cynllun a oedd nid yn unig â chyfoeth o56arwyddocâd y cyfnod yn perthyn iddo ond a oedd yn llwythog o awgrymiadaeth gyfoes yn\nogystal: esiampl gystal â’r un o’r pwysigrwydd i daro ar weledigaeth awdlaidd o ddyfnder\n‘Collais a gerais i gyd, - f’holl eiddo,\nFy llueddwyr hefyd, Torf ieuanc, tirf eu hewyd,\nTarian y bau rhag teyrn byd …\n‘Doniau ieuanc byd newydd - geir o fewn\nY gaer fawr ysblennydd:\nGoludog foethau’r gwledydd\nA nawdd a swcr ynddi sydd.\nGellir trafod yr agwedd weledigaethol yma ymhellach drwy gyfeirio at gerddi bron iawn y\ncyfan o’r cystadleuwyr am Gadair Gŵyl Bangor a’r Cylch, 1971, ‘Y Chwarelwr’, oblegid nas\ncyffrowyd o gwbl i ‘durio dan yr wyneb am ddehongliad barddonol’ o yrfa’r gweithiwr\narbennig hwn, yn yr ystyr iddynt fodloni ar y darlun treuliedig o draddodiadol ohono fel\nllafurwr cydwybodol ynghanol caledi a pheryglon ei orchwyl, ynghyd â gormes yr\noruchwyliaeth a’i rheolai gyda holl gyfyngder y canlyniadau a ddeilliai o hynny. Medrir\ncrynhoi’r hyn a olygir, y gwendid hwnnw o ddiffyg newydd-deb mewn gwelediad creadigol a\nbair niwed difrifol bob amser i holl grynswth awdl, drwy nodi darn cynrychioliadol o’r peth,\neithr digon derbyniol o ran ansawdd ei fynegiant, o waith Gwern Ifan:\nO chwarel y Gors i Ben-yr-Orsedd\nGwaelu, ymgilio, heb gael ymgeledd.\nBrwydro i lusgo dan gur ei lesgedd;\nI greigiwr claf dirwynai’r edafedd\nO risiau’r bonc i risiau’r bedd, i hwn\nPe medrwn mi adferwn ei fawredd.\nOnd yr oedd un cystadleuydd yn yr ornest honno, y buddugol, Emrys Roberts, â chryn\narbenigrwydd yn perthyn i’w greadigaeth, a hynny ar gorn gwreiddioldeb ei weledigaeth, fel\ny dywedodd y beirniaid yn eu sylwadau cyfunol: ‘… y mae Lleu, arwr y mabinogi, a duw’r\ngoleuni yn y pen draw, yn fyw yn ei hen fro o hyd, nid yn unig yn enwau lleoedd a’r\ntraddodiadau, ond hefyd ym mywyd a chrefft y chwarelwr, er nad yw ef yn sylweddoli\nhynny.’ Dengys y penillion dilynol y cyfleoedd gwych o amrywiol a roes potensial ei\nweledigaeth i’r bardd gogyfer â saernïo’i thema, mantais y gwelediad pellgyrhaeddol yn57wastadol. Dyma fel y cyfunir medrusrwydd crefftwrol y Chwarelwr ag elfennau o chwedl\nMath fab Mathonwy â’i chysylltedd â Dyffryn Nantlle:\nCanfod gwythïen rywiog ysblennydd\nYw’r llewych tanbaid yn llygaid Lleu;\nYn nwy law hwn, fel dwylo cerflunydd,\nMae berw darganfod, cryndod y creu.\nA thrachefn, gyda’i berthynas â natur dwyllodrus y clogwyni:\nGŵyr yntau, Leu, am ffalster Blodeuwedd,\nA brad ei gwên hyd lwybrau digonedd;\nY graig â dichellgar wedd - yn denu,\nA thrais fry’n llechu yng nghôl y llechwedd.Adeiladwaith\nEto, fel gyda’r angen am weledigaeth gynhwysfawr, y mae trefn solet o unoliaeth patrwm yn\nangenrheidiol i gerdd o ehangder corffolaeth. Golyga hyn fod gofyn iddi gael ei chreu’n\nddatblygedig wrth gynllunwaith pendant sy’n tyfu’n organaidd o natur y thema, un sy’n\namlygu saernïaeth feddylgar o’i dechrau i’w diwedd, tyfiant llewyrchus yn dangos cynnydd\ndetholus o’i deunydd, hynny yw tystiolaeth amlwg o gyfandod strwythur. Lle ni cheir\narwyddion o hyn dirywia’r canu’n rhannau digyswllt o draethu’n unig, aflerwch y gellir ei\nenghreifftio drwy gyfeirio at waith Rhosyn Gwyllt, 1952. Rhannodd hwn ei gân yn dair adran i\nwahanol Ddwylo: ‘Cerdd yr Arddwr’, ‘Cerdd y Peiriannwr’, a ‘Cherdd yr Offeiriad’. Nid nad\noedd posibilrwydd ffurfio rhyw lun o undod barddol o’r fath gynllun, gyda mesur go lew o\nfyfyrdod, er ei natur braidd o anaddawol, ond yn hynny o orchwyl ni fedrodd yr awdur\ngyflawni’r nesaf peth i ddim, gyda’r canlyniad i’r tri chaniad aros yn dramgwyddus o\nannibynnol ar ei gilydd. Ebe’r beirniad, D. Lloyd Jenkins: ‘… prif ddiffygion yr awdl yw nad oes\nfawr o gysylltiad rhwng y tair cerdd …’ Medrir ymglywed â’r llacrwydd trefniant yma yng\nanghysylltedd natur y dyfyniadau hyn ohonynt:\nDaw’r wawr yn ôl i’r dolydd - ac erwau\nCwrel y pell geyrydd,\nA thros y fron welw, lonydd\nGwasgerir aur dechrau’r dydd …\nTraidd atswn hirdrist y pwmp a’r piston58Drwy’r rhes o siediau a’u gwaliau gwelwon,\nDiwedd y nosau duon - a’u campau,\nYw her y golau na ddaw i’r galon …\nI fynwes gul a dulwyd - bro ango’\nHebryngaf y dinwyd,\nA’r mwyaf hael o’r aelwyd\nDecaf ei gwawr, i’r llawr llwyd.\nOnd yn yr un gystadleuaeth llwyddodd O’r Pridd i sicrhau asiad boddhaol i’w awdl, hyd yn\noed os nad oedd safon ei fynegiant drwyddi’n gyfuwch â’i chynllun, drwy gyferbynnu’n glós\nddau fath o Ddwylo. Dyma fel y crynhoes Syr Thomas Parry ei thema: ‘Y dwylo lili yw\neiddilion y ddaear, sy’n gwneud pethau cain ac yn dioddef, ac yn mynd yn aberth yn y\ndiwedd. Y dwylo drain yw’r gŵyr nerthol sy’n llunio grymusterau a gogoniannau o bob math,\nac yn ffynnu yn y byd sydd ohoni.’ Yn wahanol i’r enghraifft flaenorol clywir sŵn potensial\ncysylltiol rhwng natur agos wrthgyferbyniol golygwedd o’r fath, ac fe’i datblygwyd gan yr\nawdur yn uniad patrymwaith gydol y gerdd, teip o glymiad sy’n esiampl reit sownd o\nddethau ar y modd i ddetholus unoli deunydd awdlaidd:\nY naill yno oedd lân a llonydd …\nNef y ddaear ni foddiai’n hawydd …\n‘Roeddynt yn gwaedu rhwng llu llewod\nwedi’u gwyro dan gawod gerrig …\na’u cael yn cilio i’w gwyll fel o go’,\nrhai heb lwyddo-rhai Abel oeddynt …\nA’r llall wedyn â’r lli holl hyder\nmor anniddig â môr hen oeddynt …\nYng ngwae treisio, crafangu trysor\noeddynt yno iddynt eu hunain.\nHefyd, o safbwynt yr egwyddor hon ceir tipyn o wahaniaeth rhwng awdl ail-orau 1959 i’r\nDringwr’,a’r un arobryn, yn eu crynswth felly. Cân lythrennol ar y testun yw’r gyntaf, sef\nDringo mynyddoedd ar ei ben, ac felly agweddau uniongyrchol ar hynny yw ei chynnwys,\nond yn hyn o ddehongliad nid yw pob rhan ohoni’n cydweddu’n rhyw esmwyth iawn â’i\ngilydd, gan y ceir cryn anghynllunwaith rhwng ei hadran agoriadol a’r ail. Yn y gyntaf, neu\ngyfran ohoni beth bynnag, adroddir am ddadl gynhennus, un ddigon tila hefyd, rhwng y\nDringwr a rhyw ddynion a oedd yn ceisio’i fychanu:59“Edrych ar siâp ei lodrau - o ba liw\nYdyw’r blewog gluniau?\nSocs aflêr dros ei fferau,\nA chôt heb hanner ei chau.”\nFel y dirnedir, yn barod ddigon mae’n siŵr, nid yw tymer y cyfryw fater yn asio’n dda o\ngwbwl â deunydd y rhan ddilynol, o ran crefft na safon mynegiant fel ei gilydd, lle mae’r\nDringwr yn dwys annerch ‘Brenhines yr Wyddfa’:\n“O rho im nodded, Fair y mynyddoedd,\nYr awr y crogwyf wrth herio’r creigiau;\nFy nghri a glywi uwchben creigleoedd,\nYn fy ing, dduwies, clyw fy ngweddïau!”\nAc, wrth gwrs, y mae ‘na dinc rhagargoel o drychineb mewn llinellau fel yna, elfen fwriadus\nsy’n arwain yn anorfod at y darn canlynol ddisgrifiadwy o ddamwain angheuol ar y clogwyni:\nY dyn iach yn mynd o’i nerth\nAr ddibyn yn brudd aberth, Angau dieisiau, di-werth.\nOnd er gwaethaf y drasiedi yma, diollwng yw hud y Graig ar y Dringwr, agwedd sy’n\ngweithredu eto fel cyfuniad o wrthbwynt rhwng tristwch y rhan flaenorol a’r swyn diddiffodd\nym mhlethiad y briodferch a’i hanwylyd â’i gilydd yn yr adran nesaf sy’n cloi’r awdl:“Gariad, tyred a gorwedd! Pêr ydyw\nEin priodas ryfedd;\nIasol yw gwefr dy fysedd, hen fyd ei hafal ni fedd!”\nFel y synhwyrir, y mae ‘na ansawdd nodedig o uchel i’r ddau ganiad olaf yr awdl, eithr fe\nolyga’r gwendid sylfaenol o ddiffyg cysylltedd ynddi ar y cychwyn, ynghyd â thipyn o ganu\nansafonol yn ogystal, mai cerdd anwastad ar ei hyd ydoedd.\nAr y llaw arall, y mae’r ail gerdd yn gyfanwaith o gelfyddyd, yn yr ystyr mai hanes dringfa neu\nddatblygiad dyn o’i stad gyntefig i’w orchestion cyfoes, o dan y penawdau ‘Doe’, ‘Heddiw’ ac\n‘Yfory’ yw ei chynnwys. Gan hynny, yr awydd mewn dyn am gyrraedd uwch targedau’n60barhaus ar hyd graddfa ei gampau yw’r llinyn sy’n cyd-asio’i thair adran. Dyma’r cychwyniad\nA chafodd drigfan ‘rôl dringo anodd,\nUwch gwig anniddig c’add graig a’i noddodd;\nHonno liw nos yn hael a’i hanwesodd;\nAr ei harffed galed gwae a giliodd.\nOfn y bleiddiaid a beidiodd , - a’u lluniau\nÂ miniog arfau’n y maen a gerfiodd.\nOnd arhosai’r cribau uchaf ar ôl o hyd i’w concro:\nWedi’r gost daw i’r gwastad,\nI echrys dŵr ucha’r stad;\nGorfoledd er llesgedd llwyr\nFu gorchfygu’i erch fagwyr.\nEithr er hynny, deil yn anfodlon ar ei fyd am fod y cosmos uwch ei ben yn galw arno drachefn\nTrywanu awyr i’w fentr newydd\nYdyw’r breuddwyd hwyr a boreddydd,\nDihoena am adenydd! Ac am stad\nDraw’n y cread didranc yw’r awydd.\nY mae natur y rhwydwaith unedig uchod yn tystio’n amlwg pa mor wirioneddol greiddiol yw\nsicrhau perthnasedd cynllungar o ddetholiadol i’r amryw bosibiliadau a gynigir gan fater crai\no adnoddol unrhyw awdl.Mynegiant\nY mae’n rhaid i arddull mynegiant gyfleu unigoliaeth sylweddol rhwng cysylltiad yr awdlwr â’i\nfater, hynny yw y mae’n orfodol iddi beri argyhoeddiad ystwyth o gyflawn yn ei waith rhwng\nteimlad ac iaith. Neu a’i osod mewn ffordd arall, ni oddefir cyflead o artiffisialrwydd di-swmp\no afrwydd neu draethu haniaethol o ryddieithol mewn awdl.\nAwdlwr na fedrodd godi uwchlaw tlodi amgyffred oedd Tant Unig, ‘Lleisiau’r Greadigaeth’,\n1952, er gwaethaf ei thema aruchel, mewn cân yn bennaf a ddisgrifiai greu’r byd fel y\ngwnaed yn Llyfr Genesis, gyda’r cread oblegid hynny’n canu mawl i Dduw. O ganlyniad i\nddifrifoldeb ei ffaeledd gwaelodol fe’i diarbed gondemniwyd gan Syr Thomas Parry: ‘NId oes61yma ddim o’r creu hwnnw sy’n hanfodol i bob celfyddydwaith. Nid oes yma ymdrech\nfeddyliol nac arbenigrwydd traethu’:\nDistaw alaw o’r helyg, o’r ynn eu morwynol gynghanedd,\nCerdd fonheddig o frigau llwyfen a derwen a dyr.\nAwen yr ywen ieuanc a leisiai o laswyrdd ganghennau;\nHynaws oedd hi pan hanoedd â byd heb fwa na bedd.\nMydrai’n hyfedr y cedrwydd, olewydd oedd lawen gerddorion,\nAddwyn o aidd y winwydden, cu frenhines y coed.\nMeddai’r beirniad drachefn: ‘Nid oes yma ddim trin ar eiriau, na chymell arnynt gyflawni dim\ngwaith amgen nag a wnânt mewn rhyddiaith … unig gyfraniad y bardd i’r cyfanwaith yw’r\ngynghanedd’. Yn wir, rhwng popeth a’i gilydd, y mae’n esiampl rybuddiol o’r teip llipa hwnnw\no drosglwyddiad sy’n hanfodol i’w osgoi’n ddieithriad, ym mha fesur awdlaidd bynnag y’i\nY modd, yn ddamcaniaethol felly, i’w ddilyn gyda’r agwedd hon yw’r un a weithredwyd gan\nfardd llawryfol 1952, yn ei awdl fyfyrdodol rymus yn bennaf i Ddwylo Mair a’i Mab. Megis y\ndywedwyd: ‘Y mae’n waith gŵr a feddyliodd yn ddwys uwch ei destun … Y mae’n meddwl\nmewn penillion ac adrannau ac nid mewn llinellau’, trwch o rinwedd sydd i’w ganfod yn\neglur mewn arddull fynegiannol fel sy’n dilyn, un o ddyfnder sylwedd y telir ffordd i’w\nhefelychu, mewn ffordd wreiddiol bersonol, wrth gwrs, gyda chyflead mater awdl:\nMab ei deheulaw yn “gwymp i lawer” ?\nA’i oer awch duriau yr iachawdwriaeth?\nEi chrud, ei hafiaith, a’i chariad ofer,\nHi, a’i mawr wylo, wrth Bren Marwolaeth …\nA’r Diystyraf yn rhoi’i dosturi\nO’r Pren Croes uchel, uwchlaw’r gorwelion;\nAc, o’i le unig, yn hau goleuni\nA dreiddiai donnau ynfydrwydd dynion.\nUn o’r beiau arddulliol arall y syrthir iddo weithiau yw arfer mynegiant haniaethol neu\nathronyddol, mewn cyd-destun anaddas bid siŵr, sydd â’r duedd o fuan ddirywio’n un pur\nddiafael ac yn pen draw’n eiriogi afrwydd lafurus hefyd. Dyna a ddigwyddodd mewn\nrhannau o awdl Pryderi fab Pwyll, ‘Y Cwmwl’ 1986, cerdd yn ymdrin ‘â’r ffin rhyngom a’r\nanhysbys’ mewn bywyd. Yn ôl James Nicholas cymysgfa o awdl ydoedd o benillion prydferth62anghyffredin a darnau sy’n fynegiant ‘rhyddieithol-annelwig’. Dyma’r math o ganu\ndisgrifiadol a enynnodd ganmoliaeth y beirniad:\nRhwng y byd hwn ac Annwn-rhyw geinwe\nWasgarog, eglur, a wisgai’r gwagle:\nMor ysgafn â’r gwlith ydoedd ei brithwe\nA’r rhith o burwawn fel tarth y bore Gwynnach nag eiliw gwiwne o’r lloergan\nNiwl yn hofran ynghanol y nwyfre.\nOnd wele’r niwed y gall traethu trymllyd o haniaethol ei wneud mewn cân sy’n cynnwys\nrhannau cain o ddelweddol fel y dyfynnwyd, y math o ymadroddi rhethregol athronyddol\ngyndyn, hyd yn oed os y’i cyflwynir mewn cynghanedd ddeheuig, rhinwedd nad yw’n achub\ny nesaf peth i ddim ar ei afrwyddineb traethodol, y dylid cadw mor bell â phosibl oddi wrtho\nwrth lunio awdl:\nEgwyddor hanes-datguddio rhinwedd\nGoleuni bach ar ddirgelion buchedd;\nTyst o’n damhegion, testun edmygedd Yw awch yr enaid am uwch-wirionedd;\nChwilio am arucheledd - moesoli\nA sylweddoli yw sail y ddelwedd.\nYn hytrach nag ymgolli mewn baldorddi fel yna, o leiaf yn ddisymwth ddiachos ynghanol\nmynegiant o natur atyngar wahanol, y dull i’w fabwysiadu yw parhau i nwyfus eirio’n unol â\nthymer y cyd-destun, dull yn debyg i’r darlunio llithiol a geir drwy gydol y pennill cynaf a\nenghreifftiwyd er sicrhau unoliaeth arddull. Neu’r portreadau bychain cryno ddwfn hynny o\neglurdeb teimlad, y’u gwerthfawrogwyd gan Syr Thomas Parry yn awdl 1957, a\nfabwysiadwyd i ddelweddu’r effeithiau gresynus a gafodd y diboblogi cyfoes ar gefn gwlad\nCymru, y teip o ystwythder llefaru agos-atom sydd mor gydryw ag anianawd ein canu caeth\nRoi’i fleinds ar ei ffenestr flêr …\nGado Cae’r Ogof a’i chwyn a’i glofar,\nA Chae Rhiw Bychan lle llechai’r buchod,63Cae Rhyd Olau a’r balc ar ei dalar,\nGwrychoedd y Gelli a’u rhesi o rosod,\nClos bach y Llain a eginai’n gynnar,\nA Llyn yr Efail a llwyni’r Hafod.\nAc yn olaf yn y categori hwn, gan fod ‘na hoffter ymhlith awdlwyr yn ddiweddar i ymgymryd\nâ’r dull naratif o gynganeddu, y mae gofyn i’r mynegiant fyrlymu’n rhugl o ddidramgwydd\nwrth ei gyflwyno. Ni thâl cyffredinedd cloff o drosglwyddiad gyda’r cyfryw gyfathrebu. Eithr\neto ni fedrodd un o feirdd cystadleuaeth 1974, ‘Y Dewin’, mewn awdl i Gwydion y Mabinogi,\nyn ei fyw gadw rhag ymdroi ymhlith mynegiant anniddorol o ddi-apêl bedestrig, at ei gilydd,\nfel y canlynol, yr union fodd o storïa cynganeddol na ddylai fod wedi ymhél ag ef ar unrhyw\nWele yn dyfod i Ruddlan Deifi,\nI groeso a llawnder llys Pryderi\nLu Gwydion, a derbyn haelioni\nFel beirdd o dras ag urddas i’w cerddi.\nYntau’n gartrefol wrth foli’r pennaeth\nA’i fawr ddewiniaeth yn ei farddoni.\nYn wahanol i Gwayw Gofanon uchod fe gynganeddodd Prifardd 1970 hanes carwriaeth\nCulhwch ac Olwen fel rhan o saga’r Twrch Trwyth, mewn awdl benrhydd, yn ysgubol o\ngyfareddol, mewn gair gellir dweud iddo roi gwedd newydd o ddeniadol ddelweddaidd ar\nwaith gwreiddiol yr hen storïwr.\nDyma ‘r modd i gyflwyno naratif ar gynghanedd, boed hynny’n hen hanesyn neu’n un ffres o\nddychymyg yr awdur ei hunan, ei adrodd mewn arddull heini o atyniadol sy’n dal diddordeb\ndarllenydd o’r agoriad i’r diweddglo, megis y gwnaed yng nghreadigaeth 1970. Synhwyrer\nawyrgylch cyntefig y chwedl, er enghraifft, yn y portread canlynol o Gulhwch yn cychwyn\nallan am lys Arthur i ofyn am gymorth i ennill Olwen yn wraig iddo:\nA Chulhwch a ddaliodd farch hoywlas\nNa bu dwyreinwynt o’i bedwar Ionawr\nAr fryn agored, cyn gynted ag ef …\nA’i filgwn hela oedd fel gwenoliaid,\nYn mynd a dod yn ddau gysgod gwib\nHyd at borth ei gymorth a’i gais.64Ac eto gyda’r un dull y pwerus y cyflëir gerwinder un o’r brwydrau rhwng Arthur a’i wŷr a’r\nTwrch Trwyth a’i dorllwyth yn yr awdl, esiampl wych o ysgubol eto o chwedleua mewn\nArweiniodd yntau’r brenin\nEi luoedd i fan yr ymladdfa yno,\nA rhag sŵn milwyr a chŵn mewn cymhelri chwyrn,\nI warchod ei hil daeth y Twrch i’w dal;\nA bu, o lethr i bant,\nYm Mynydd a Dyffryn Amanw,\nFrwydr hyd farw i ŵr\nA bwystfil fel ei gilydd.Newydd-deb\nMae’n drybeilig o anodd, a mwy na thebyg yn amhosibl felly, bod yn gyfan gwbwl hollol\nwreiddiol gyda deunydd barddoniaeth. A bod yn realistig, y mae popeth, fwy neu lai, y mae\nbardd am ei ddweud wedi cael ei ddweud o’r blaen rywsut rywfodd gan rywun arall rywbryd\nneu’i gilydd, naill ai mewn prydyddiaeth neu ryddiaith. Gan hynny, sut yn y byd mawr y mae\nmodd iddo nodwyddo dogn o newydd-deb neu agwedd o ffresni i’w waith? Wel, un ffordd\nyn unig, i bob golwg beth bynnag, sy’n agored iddo gyflawni hyn o beth bob amser: canu â’i\nlais unigryw bersonol ei hunan, rhoi ireidd-der slant i hen fater cyfarwydd â naws a thang ei\nbriod gyfathrebiad ei hun, gan mai annhebyg wedyn fod neb arall wedi lleisio’n union yr un\nfath â hyn erioed, nac yn debygol byth o wneud hynny chwaith, heblaw drwy gyfrwng yr hen\nddull diflas o ail-law hwnnw: barddoni efelychiadol.\nA dyna’r union gamwedd na fedrodd Awel y Dydd ddianc rhagddo yn ei gerdd i’r Dyffryn,\n1951. Ebe’r beirniad, J.Lloyd Jones: ‘Un o ddyffrynnoedd neu gymoedd glofaol y Deheubarth\nyw testun yr awdl hon, ac y mae’r deunydd yn atgoffa awdl y llynedd. Braidd na ellir dweud\nfod y gân yn ogymaint arwyrain i’r glöwr neu’r glowyr ag ydyw i’r “cwm”.’ Gwelir yr hyn a\nolygir yn y ffordd ddynwaredol y cyflëwyd llymder dirwasgiad ym mywyd cymuned\nA’r gweithwyr hur yn pruddhau\nYn ei dynion gadwynau.\nHeddiw y lofa sydd yn ddilafur …\nMae’r dyffryn dan falltod ysol dlodi,\nA thw diwydiant maith wedi edwi:65Masnach a ballodd, trist ei diffoddi;\nIeuanc a hen sydd dan fin y cyni.\nDyna esiampl o fath o fynegiant y gellir ei gyhuddo o fod yn ystrydebol, hyd yn oed yn henffasiwn o ddiddyfais anfentrus, yn yr ystyr nad yw’r pennill a nodwyd, fel y dywedodd y\nbeirniad ond adlais neu efelychiad uniongyrchol o rediad meddwl Awdl Foliant arobryn Tilsli\ni’r Glöwr yn y flwyddyn flaenorol. Sylwer ar y tebygrwydd digamsyniol sydd, o ran natur\ncynnwys ynghyd ag arddull, rhwng uned Awel y Dydd ac un o hir-a-thoddeidiau pumed\ncaniad cân Cadair 1950:\nYng nghwm y difrod aeth pawb yn dlodion,\nA hagr oedd golwg y gruddiau gwelwon,\nYn nrysau ei tai dihoenai dynion,\nA’u hepil newynog o’u plâu’n weinion,\nAc i’r lle y bu gwŷr llon - daeth dolur\nA gwewyr chur a dagrau chwerwon.\nNi thâl adleisio ystrydebol fel yna byth mewn awdl, yn enwedig ar fater ac ysbryd cerdd arall\nsydd mor agos o ran naws ac amser, fel ei gilydd, at y dynwarediad.\nYn awr, gadawer inni daro trem ar un o awdlau arall 1951, sef awdl fuddugol Brinley\nRichards, er mwyn dangos y gwahaniaeth enfawr rhyngddi a’r ymgais y dyfynnwyd ohoni ar\nyr un testun. Mae ‘na wreiddioldeb ymdriniaeth yn yr awdl fuddugol, fel y dywedodd Roland\nJones: ‘O’r diwedd dyma rywbeth newydd mewn barddoniaeth gaeth gyfoes.’ Ac fe\ndarddodd hynny o’r unig ffordd bosibl, yn y bôn eithaf, megis y crybwyllwyd yn barod: bardd\nwrth ddatgan ei feithriniad o’i lais cwbl unigolyddol ei hunan, a hynny, fel sy’n digwydd yn\namlach na pheidio mewn amgylchiadau fel hyn, yn esgor ar ddehongliad hollol\nanghyfarwydd o faes ei destun, bardd ag unigoliaeth o arddull yn taro ar ffordd wahanol o\nedrych ar ei fater gydol ei awdl. Ynddi fe wnaed hynny drwy gyfrwng gweledigaeth ffigurol\no’r pennawd: cyflwyno nodweddion arferol yr hyn a olygir wrth y ffurf ddaearyddol o\nDdyffryn fel symbolau o iselder a baster bywyd cyffredinol bywyd yr hil fodern. Rhoes hyn y\ncyfle, ac yn wir y symbyliad, i’r awdur ganu’n annibynnol ei dinc fel ei olygwedd, ac yn yr\nachos hwn yn bwerus o ddychanol symbolig hefyd, i’w bwnc:\nEdwi mewn dyffryn rydym\nHeb ruddin i gronni’n grym.\nPris ein ffidlan ffwdanus66Yw nych dichwennych a chwys.\nOfer i ddyn yw cyfarth\nA’i ynni’n toddi’n y tarth.\nCrefa’r llesg am gael esgyn\nO olwg leddf niwl y glyn.\nFelly, dyna enghraifft bur drawiadol, ac yn wir, llwyr ofynnol yn y mater yma, o glensio\ngwahanolrwydd cyflead mewn canu awdlaidd, sef datblygiad ffrwythlon o ffresni llais yn\ndatgan deunydd anystrydebol.\nAgwedd arall ar absenoldeb newydd-deb yw traethu dibrofiad neu ddiffyg adnabyddiaeth o\nbwnc. Yn fynych, canlyniadau’r cyfryw brydyddu yw ei fod yn brin o’r deunydd greddfol\nhwnnw sy’n argyhoeddi llengarwyr fod y bardd yn meddu ar gysylltedd personol â’i fater,\nnad yw rywsut neu’i gilydd wedi codi o’i bersonoliaeth unigol ei hunan, ffaeledd a fradychir,\na hynny’n go amlwg hefyd, gan gynnwys o dymer amhendant neu annelwig. Sylwadodd T.\nLlew Jones fod y nam yma i’w deimlo yng ngwaith yr ymgeisydd a ganodd i ymfudiad\ntymhorol y caribŵ ar draws y twndra gogleddol, ar destun ‘Yr Alwad’, 1969: ‘Nid yw’r awdur\nwedi ei lwyr feddiannu gan y thema a ddewisodd, ac felly nid yw’r geiriau’n ‘galw ar ei gilydd’\nganddo wrth gyfansoddi - h.y. nid yw’r union air yn ei gynnig ei hun fel sy’n digwydd\nweithiau pan fo cynganeddwr yng ngafael y cynnwrf creadigol.’ Ystyr hyn, ym môn yr achos\narbennig yma, yw bod yr awdur yn brin o’r adnabyddiaeth bersonol gyfewin honno o’i bwnc,\nsef y math o brofiad cyfrin a fyddai wedi cyffrous newyddu ei leferydd ar y maes adnoddol\nhwn, ond yn lle hynny’r hyn a ddigwyddodd oedd i’w ddiffyg cysylltiad ag ef ei lwyr arwain i\ngyflwyno’i sylwedd yn siomedig o bŵl ystrydebol, dull a danlinellodd y beirniad drwy\nitaleiddio’r geiriau disylwedd dramgwyddus yn y pennill dilynol, ond wedyn heblaw’r rheini\nmae naws symol y canu’n gyffredinol, i raddau hefyd, yn ei hydreiddio i gyd:\nCerais heldir y carw a’i swildod\nEi her a’i hoender, caru cymhendod\nEi ddull dihafal wrth ddyfal ddefod\nCynhaea’i yrfa-a thraserch gorfod.\nEithr nid yw’r cyfryw anghaffael ar gyfyl awdl Cadair 1964 i Batagonia. Yn wir, nid oedd yn\nbosibl iddo fod o ran hynny, gan mai profiad ac atgofion personol hynod o fyw’r awdlwr ei\nhunan o’r wlad hon oedd deunydd gwaelodion dyfnaf ei isymwybod. Ac fe ddewiswyd y gân\narbennig hon i enghreifftio egwyddor yr is-adran yma am ei bod yn greadigaeth a gyfleai\nnodweddion a thopograffi daear bellennig bendant y Wladfa mor wirioneddol fyw, sef mor\nanhraethol o fwy gwreiddiol gynhyrfus nag a wnaeth Sarnia uchod â daearyddiaeth Gogledd\nAmerica. Nid yw’n un syndod i D.J. Davies ddatgan fel hyn am awdur y gerdd arobryn: ‘Dod67at y testun yn fwy neu lai llwyddiannus a wna’r cystadleuwyr eraill ond y testun sy’n dod at\nhwn.’ Swm a sylwedd hyn oll yw, ni waeth lle bynnag y troir ynddi ar ei hyd fe ddeuir ar\ndraws y newydd-deb profiadus gyffrous hwnnw sy’n tryledu naws o arbenigrwydd drwy\nfarddoniaeth yn wastadol. Er esiampl, gyda’r math hwn o wreiddioldeb atgofus y cân yr\nawdur am ei hen gydnabod Nahuelquir, pennaeth Indiaid godre’r Andes:\nO’i weld yn troi i’w doldo, - yn ei gur,\nA’i gorff yn dadfeilio,\nO dristwch wylaf drosto,\nOlaf un o’r hil efô.\nA chan ei bod yn awdl mor anghyffredin, dyma’r modd cyfewin o unigryw y trosglwydda lais\nyr arloeswr yn datgan ei atgofion am un o oedfaon Sul y Gwladfawyr:\n“Ar y Sul bu glir eu siant\nDôi awel Pantycelyn\nYn frwd o Galfaria fryn:\nA’r meirch fel addolwyr mud\nGer eu pyst yn grŵp astud”.\nNi waeth sut bynnag y sicrheir blas newydd-deb datganiad mewn awdl, boed hynny drwy\ngyfrwng dehongliad anghynefin, llais barddol o natur wahanol, profiad prin o’r mater neu\nunrhyw ddull o ffresni arall, y mae ei gyflawni, a hynny gydag argyhoeddiad, yn un o’i\nAgwedd arall o bwys canolog ar strwythur yr awdl yw ei hysbryd neu natur ei chymeriad.\nMewn geiriau gwahanol, gellir dweud fod hyn yn golygu ei hymarweddiad a’i sain fewnol yn\ngyffredinol, fel ‘tai, i ddeall y llygad ac i hydeimledd y glust fel ei gilydd, ei phersonoliaeth yn\nei chyfanrwydd megis. Ac yn hyn o sylwedd, elfen gynhaliol unrhyw fath o ysbryd o’r iawn\nryw, ymhob unrhyw fath o fodolaeth, yw derbyniad ffrwd ddi-dor o fywyd o darddell gyson.\nA’r un yw ei anghenraid gyda’r awdl hithau, ni ellir barddoniaeth o fawr werth heblaw bod\n‘na gerrynt o egni iachus di-baid yn ffynhonni o’i chraidd. Heb gyflenwad parhaus o hwnnw\nfe gyll ymdoniad ei nerth, hanfod ei heinioes, a dihoeni’n rhyw deip o wrthrych llipa o\nddiasbri. Yn fyr, fe’i hamddifedir o’i hapêl, o’i gwefr ac yn bennaf o’i holl argyhoeddiad, gan\nadael fawr ddim ar ôl ohoni namyn plisgyn digyffro o ddi-werth.68Y rheswm am y stad yma o nychdod ran amlaf yw na thaniwyd awdur yn ddigon gwaelodol,\nyn ddigon llwyr o ysbrydoledig felly, gan ei ddeunydd. Enghraifft burion o hyn mewn\ngweithred yw awdl Marchog Mynwy yng nghystadleuaeth 1958. Yn hon, fe geir fod y\nmynegiant yn ddiflas o ddi-ffrwt, a hynny o’i hagoriad yn deg. Yn y modd crinsych draethodol\nhwn y cyflwynir drych yr hen gaer Rufeinig a fu mor urddasol ei safiad unwaith. Mae’n wir\nmai am adfail y siaredir, ond wedyn dylid bod wedi cyfleu’r cyflwr hwnnw ar bethau gyda\nllawer mwy o naws yr ymddadfeilio arbennig a ddigwyddodd yma nag a wnaed, yn enwedig\nwrth ymdrin ag adeilad o gymaint aruthredd hanesyddol â hwn:\nGwelwch furddun ac olion - magwyrydd\nHen amgaerau mawrion;\nHaen o graig a cholofn gron\nPa sut bynnag yr edrychir ar y cyfryw englyn, nid yn rhyddieithol fflat fel yna’n sicr y mae\nceisio ennyn sylw neb ar gychwyn awdl. Ac nid yw pethau’n gwella ronyn erbyn ei hail ran\nchwaith, canys â’r cyffredinedd di-sbonc hwn y cyflëir rhaib a distryw’r ymerodraeth Rufeinig\nar draws y gwledydd gorchfygedig:\nLlyncodd bobloedd o diroedd y Dwyrain\nA blysio mawredd hen blasau mirain;\nYna ei gyrru ddewines gywrain\nA’i rhaib a’i rhadau ar anwar Brydain;\nA lledodd dros foroedd llydain - ddedfryd\nAngau a bywyd o’i llongau buain.\nMewn cyferbyniad, i ddod o hyd i awdl â bywyd yn tabyrddu drwyddi ar ei hyd, trown at gân\nfuddugol Mathonwy Hughes, ‘Gwraig’, 1956. Awdl yw hon sy’n delio â charwriaeth ysgubol,\npriodi disyfyd ac yna’r cyd-fyw anochel o aflêr a’u dilynodd, a chyda defnyddiau o’r natur yna\nyr oedd ‘na botensial am gynnyrch o gryn fywiogrwydd o dymer gyfoes yn yr arfaeth. A\nhynny a gaed o’i linell ddechreuol hyd at ei olaf un. Agorir gyda darlun o’r ddau ifanc wrth eu\nboddau ym moethusrwydd rhamantus y sinema, setin a gyflwynir i’r dim gan guriadau\nemosiynol yr hir-a-thoddaid estynedig canlynol:\nEin suo i gwsg o fynwesog wasgu,\nDieneidlam fyddai’n cyd-anadlu …\nDeiliog oror pob breuddwydiol garu\nAgorai’n dân, coed hawddgar i’n denu69I hafan tanynt, tros lif yn tynnu.\nNefoedd i fynwes. Ni fyddai i fennu\nDim ar rin y munudau mawr hynny …\nLlwydodd, ond pwy all wadu - gafael fud\nSwyn ‘caru hud’ ar y rhai sy’n credu?\nMae ‘na ‘gic’ yn y llinellau uchod i gyd. Wrth gwrs, nid yr un math o drawiad ysfa a ddisgwylir\nymhob awdl o wahanol egni sylwedd ac anianawd, ond eto i gyd fe ddylent oll gynnwys y\nmath o hwrdd ysbryd sy’n esgyn yn uniongyrchol o amrywiaeth asbri bywyn a rhuddin eu\nhunion fater arbennig, beth bynnag y bo, gyda stamp unigryw’r rheini ar ei ymdoniad. Ac un\npeth arall: y mae’n ofynnol i’r ymegnïo yma barhau drwy gydol cerdd, nid mewn rhyw\nhyrddiadau achlysurol yn unig, rhaid gofalu bod stôr ddigonol ohono at alw ar gyfer bywiogi\nei holl gymalau. Nid anfynych y doir ar draws awdlau sy’n cychwyn yn addawol o egnïol, ac\nyn wir yn dal ati felly am gryn dipyn, ond wedyn yn rhyfedd o ddirybudd yn diflas wanychu\nheb yr un rheswm canfyddadwy dros y fath gwymp o gwbl, y teip slei ddirgel hwnnw o\nedwiniad y mae angen bod ar wyliadwriaeth gyson am yr arwydd lleiaf o’i ymddangosiad.\nFfaeledd arall sy’n rhwym o ddirwyo ysbryd awdl yw annidwylledd mynegiant, a’i hiselhau’n\ngo ddifrifol at hynny’n ogystal. Ymhellach, gall y cyfryw anghaffael arwain at yr hyn a ystyrir\nyn bentwr o glyfrwch geiriol, yr ymagweddu anargyhoeddiadol hwnnw sy’n dueddol yn reit\naml o fod yn eiriogi llanw’n unig mewn cerdd, brygawthan sy’n wag o ddiffuantrwydd\ncyflwyniad, a hyd yn oed at sentimentaliaeth fasw hefyd ar dro, yr eilydd hynod o barod arall\ni ddirprwyo yn niffygiad sylwedd amgenach. Mewn cyswllt â hyn, fe nododd J. Lloyd-Jones\nym 1951 i’r afiechyd hwn ddifetha cerdd Orfic i Lyn y Graig Lwyd, Gallt yr Ynn a Llanfair: ‘Nid\noes didwylledd yn y canu gan ormes y gynghanedd …’ Un esiampl o’r peth, a honno’n un go\nronc hefyd, yw’r disgrifiad canlynol o ddull rhyfeddol eogiaid o fwrw had, a hynny hyd yn\noed, fel y dywedodd y beirniaid, yn rhan o ddarluniau’r bardd i wyrthiau tymor y gwanwyn:\nI gwr llyn ger y llannerch\nDôi eog swil adeg serch,\nA gwŷn pur o’r eigion pell\nI hwylio efo’i hwyfell,\nA gwelwn fod grwn y gro\nYn llawn gronell yn gryno.\nHeblaw i’r bardd gamgymryd yr amser o’r flwyddyn ynglŷn â’r hyn y mae’n ei ddelweddu,\nanniffuant yn ogystal yw ei briod ddull o wneud hynny, yn yr ystyr nad yw natur geirio’i\nfynegiant yn dod yn agos at adlewyrchu’r union deip o ryfeddod sydd ymhlyg yn y cyfryw70ffenomena. Hyd yn oed os anwybyddir llurguniad rhyfedd y bedwaredd linell ar y\ngynghanedd, nid gyda therminoleg fel ‘adeg serch’ a ‘gwŷn pur’ yr oedd ceisio cyfleu peth o\nddirgelwch y miragl arbennig yma o’r byd naturiol.\nMae’r slant hwn ar un o brif gamweddau awdl hon mor bwysig fel y telir am sylwadu\nymhellach ar gyffyrddiadau o ryw ddau o wendidau anffortunus eraill sydd fel pe’n deillio\nohono, megis y crybwyllwyd ynglŷn â’r cyfryw dueddiad eisoes, yn yr awdl yma, er mwyn\nclensio’r hyn a olygir. Fel a ganlyn y mynegir diflaniad yr hen fywyd tangnefeddus a fu’n rhan\no’r cwm ar un amser gan ddyfodiad milwyr iddo, teip o lefaru sy’n ymylu ar glyfrwch\ntrosglwyddiad o’r hyn y dygnir i’w gwmpasu:\nTaflwyd i dân, i dân dig\nAc yn olaf, hiraethus diwnir am y gwahanol agweddau o’r gorffennol a gollwyd mewn modd\no gymaint graddau o farddonllyd, fel y gellir ymglywed â llyfiad nodyn o sentimentaleiddiwch\ngwyrdroëdig rywsut fel pe’n ymsleifio i fysg y gormodieithu o grochlefain:\nDaw’r gwyntoedd dros ei diroedd i dorri\nA llefau anwar yn llif eu hynni,\nCryn y llyn, cryn y llwyni - ymhobman\nA rhwyg y daran ym mrig y deri.\nAc yn awr, i benodol amlygu’r ffordd i osod cymaint pellter â phosibl oddi wrth leisio\nclwyfedig o’r fath anian mewn awdl, talwn sylw i gân arall ar ‘Y Dyffryn’, un o oreuon yr\nymgiprys hwnnw ym Mhrifwyl Llanrwst, o waith Siôn Ifan a gyhoeddwyd yn rhifyn Hydref\n1951 o gylchgrawn Y Genhinen. Ar y cyfan, y mae i hon ysbryd o angerdd didwyll-rymus, er\nmai creadigaeth ydyw sy’n gyflead o ymestyniad o brofiad ail-law yn hytrach na phrofiad\nuniongyrchol o bersonol, rhagoriaeth goeladwy a gydnabuwyd gan y tri beirniad fel ei gilydd.\nAc er na phery’r elfen honno i wefreiddio’n gyfan gwbwl o ddi-dor efallai drwyddi’n deg, a\nhynny’n bennaf ar gownt crwydro rywfaint ohoni o fyd sbesiffig ei thema o’r testun, y mae\nllawn ddigon o’i rin yn bresennol ynddi i’w henghreifftio fel awdl sy’n cynrychioli’r\nrheidrwydd y dylid ei roi’n wastadol i’r egwyddor hollbwysig dan sylw, yn y rhinwedd i’r\nbardd lwyddo’n reit gryf i glós gymathu’r deunydd amhersonol â’i bersonoliaeth farddol ei\nhunan. Ystyr hyn oll yw mai ‘cerdd foliant i Arloeswyr y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia’ yw\nhi, a chan hynny Dyffryn Camwy, Gaiman a pharthau’r Andes yw ei thiriogaethau arwrol. A\ntharddell onestrwydd y mawl yw edmygedd ei hawdur at ei fater, sef parhad delfryd,\ngwroldeb a dioddefaint y Cymry hynny yn ystod ail ran y bedwaredd ganrif ar bymtheg ym\nmhellafion De America yn nannedd yr anawsterau eithaf. Dyma ffynhonnell y geirwiredd sy’n71hydreiddio’i harddull benbaladr, neu mewn gosodiad gwahanol ei hysbryd creiddiol fel ‘tai.\nYn wir, gellir dal mai caniatáu i’r cyfryw gynneddf or-reoli arno a arweiniodd ei lluniwr ar\ndipyn o gyfeiliorni drwy dario gormod i bortreadu tlodi’r darpar ymfudwyr a gormes eu\nmeistri tir ar lwytir Ardudwy, ynghyd ag enbydrwydd y fordaith wedyn, cyn cyrraedd ohono\nat gnewyllyn ei gerdd a’i destun yn Nyffryn Camwy. Ac yn hyn o beth gellir manteisio, wrth\nfynd heibio megis, ynglŷn â’r math yma o wyriad i bwysleisio bod angen siarprwydd\ngwyliadwriaeth yn ei gylch hyd yn oed wrth ymwneud â’r themâu barddol mwyaf\nanrhydeddus ac adnoddol. Felly, er nad yw’r gwyrdroad a enwyd heb ei unplygrwydd\nawenus, ni synhwyrir gwir bresenoldeb hwnnw nes y doir at ymdriniaeth y bardd â chaledi’r\nfenter ym Mhatagonia ei hunan. Yn y rhan yma y ceir y teimladrwydd ysbrydol berthnasol\nhwnnw sy’n esgyn o ddiffuantrwydd golygwedd:\nRhoi un bach yng ngraean bedd,\nYno’n wirion i orwedd;\nChwerw awr gwyll cyn dechrau’r gwaith Awr amdo cyn yr ymdaith.\nCynnyrch arall coleddiad o’r fath yw grym ymadroddi, elfen a deimlir mewn canu fel yr isod\nsy’n darlunio brwydr yr ymfudwyr yn erbyn gwytnwch pridd ac elfennau heriol eu daear\nDiflino wyro ar feichiog weryd\nA’r haul hiroediog ar wely’r hadyd Yr haul yn orthrwm ar ŷd - o’i ddur nen,\nA briw y bawen yn breuo bywyd.\nAc i derfynu â’r egwyddor hon, o’i dyfnder y tyr ei hangerdd barddol yn ogystal, fel tymer y\npennill dilynol sy’n delweddu penderfyniad diatal yr arloeswyr:-Da i wrda yr hirdaith\nAr ffordd bell diarffordd baith, Tir diffaith y graith a’r gwres\nAr erwinder yr Andes.\nIas yr wybr unig, a sêr, a bryniau,\nA’r anniddigrwydd na thorrai’n ddagrau;\nBeunydd y galwai’r bannau - wŷr hyfion,\nI’r gwŷr dewrion yr egyr y dorau.72Y brif wers sy’n hyglyw lefaru drwy’r adran yma yw’r pwyslais ar y dirfawr wahaniaeth a\namlygir rhwng cerddi diysbryd, y mae gweithiau fflat ac annidwyll Marchog Mynwy ac Orfic\nyn enghreifftiau ohonynt, a chreadigaethau ysbrydlawn, y mae awdlau ddiffuant bwerus\nMathonwy Hughes a Siôn Ifan yn eu cynrychioli. Mae ‘na fawredd bob amser yn perthyn i\ngerddi o’r fath.Sain\nGan mai cân gynganeddol drwyddi yw’r awdl y mae ei chyflwr seiniol yn cyfrif. Wedi’r cyfan,\nfel y dywedodd Bobi Jones unwaith, gwead y gynghanedd yw’r ‘gyfundrefn fydryddol fwyaf\ncywrain a pherseiniol hardd mewn unrhyw iaith Indo-Ewropeaidd, ac o bosib yn y byd’. Ac yn\nwir, does ‘na ddim rhithyn o amheuaeth ynglŷn â chywirdeb datganiad fel’na am fireinder\nCerdd Dafod, a chan hynny golygir fod mynegiant stwrllyd o ansoniarus ynddi, heblaw bod y\ndeunydd ynddo’i hun yn hawlio hynny wrth reswm, fel arfer yn tramgwyddo’r glust. Ac nid\nyn unig hynny chwaith, oblegid yn amlach na pheidio, y mae prydyddiaeth gaeth anfelodaidd\no drystfawr, sef gwendid o ran sain ynddi, heb achos canfyddadwy dros y peth, yn ddiffygiol\nyn ei safon farddol yn gyffredinol yn ogystal, fel ‘tai gan yr anghaffael cyntaf efaill slei hefyd\nwrthi’n cynllwynio ymhellach yn ei gysgod. Swm a sylwedd hyn yw y gellir mentro faentumio\nos yw cerdd yn afresymol o swnllyd y mae hefyd yn wanllyd ei hansawdd prydyddol.\nCrynhowyd hyn yn effeithiol gan Alan Llwyd: ‘Nid cynghanedd fel egwyddor ond cynghanedd\nfel mynegiant sy’n creu miwsig. Onid yw’r hyn a ddywedir ganddi yn gaboledig ac yn\norffenedig, nid yw’r modd y’i dywedir yn boddhau ein cynneddf esthetig.’ Felly, pwysigrwydd\ncynnal safon y sain, yn y bôn, yw ei bod yn fodd cymwys i gyfleu natur ei hunion fater ar y\npryd yn y ffordd orau bosibl, nes digoni estheteg y glust a’r meddwl gyda’i gilydd. Ebe Alan\nLlwyd eto: ‘Y mae miwsig y gynghanedd yn un â’r mynegiant.’\nParthed yr egwyddor yma yn ei chyfanrwydd, megis yr awgrymwyd uchod, nid yr un fath o\ndonyddiaeth mynegiant sy’n gweddu i bob teip o farddas gynganeddol. Hynny yw, er bod y\ngynghanedd ynddi ei hun yn system hanfodol o bersain, nid yr un dull o gyfoeth sain sy’n\ngweddu, o bell ffordd, i bob cyflwyniad ohoni. Felly, i nodi esiamplau pendant, y mae’n\nrhesymol disgwyl i ganu caeth telynegol feddu ar soniaredd lleisiol, hynny yw cymeriad\nseiniol sy’n cydgordio â naws ei anian, dyna briod gerddoriaeth ei ysbryd. Ni all cyflead\ngwichlyd neu drymsain ohono ond treisio’i sensitifedd cynhenid. Er enghraifft, am mai awdl\nar Fesur Madog o dymer go addfwyn, at ei gilydd, oedd eiddo Tant Unig i ‘Leisiau’r\nGreadigaeth’ ym 1952, cerdd o glod i Dduw am lunio’r ddaear mor ysblennydd, fel y\ngwelwyd eisioes, felly y mae pennill fel sy’n dilyn yn taro’n rhyfedd o anghymwys,73yn yr ystyr o fod yn amhersain ar glust dyn, hynny yw nid yw’n cydrythmio o gwbwl gyda’i\nres o ansoddeiriau cyfansawdd clonciog â hyfrydwch sŵn yr awyrgylch y mae’n ymegnïo i’w\nNodau yr hylon yr adar i’r wybr gyda’r wawr a esgynnai,\nNodau gwiwdeg ehedydd yn uwch ac yn uwch i’r nef.\nBrongoch oedd bur ei hangerdd a cheinwych ei chân ar y brigyn Difyr awenfrwd y fronfraith, a’i dilys hirfelys fawl.\nAwdl o dynerwch swynol oedd cân Groesynyd, 1962, ‘Llef un yn llefain …’, i gofio am R.\nWilliams Parry, sef yn ei farddoniaeth delynegol yn bennaf, ac o’r herwydd yr oedd geiriogi\no’r natur lednais beraidd isod yn ddelfrydol o gyfaddas i drosglwyddo cefndir hafaidd, fel\nhydrefol, y cynnwys. Craffer ar esmwythder traw ei acenion:\nA daeth ar feysydd a gweunydd gwynion\nO gyfoeth haul ac afiaith awelon;\nDaeth llesmair haf at afon; - grawnberthi\nAeron y medi ar rynnau mudion.\nAc i’r gwrthwyneb i’r uchod hefyd, nid yw cyflwyniad meddal ei dinc o fater grymus ei\nsylwedd yn tycio chwaith. Wrth gwrs, ffordd beirniaid yn gyffredinol o ddweud hyn yw bod\n‘na fynegiant gwanllyd i ddeunydd ambell awdl, ac wrth reswm y mae diffyg felly’n haeddu\ncael ei gollfarnu. Un o’r achlysuron hynny oedd cerdd Sela, 1965, sef awdl yn ymdrin â’r\nymdrech i wella clefydau meddyliol a chorfforol dyn, thema o ddifrifoldeb, ond yn anffodus\nnid adlewyrchai tymer ei chyflwyniad ohoni, natur ei thonyddiaeth o’r ongl yma, nemor\nddim ar yr agwedd honno, ieuad anghymarus a feirniadwyd gan Tilsli: ‘Tueddir i ganu’n rhy\nrwydd, ac i raffu geiriau braidd yn ddiystyr. Teimlais hefyd fod yma ddiffyg dwyster wrth\ndrafod pwnc fel hwn’, tuedd yr ymglywir â hi oddi wrth feddalwch sain yr eirfa ganlynol,\nheblaw am ei hystyr, yn ei chyd-destun:\nYr ymchwil digywilydd - i wanu\nTrwy’r holl ddynol ddeunydd;\nI mewn i dŷ’r ymennydd\nA rhyfeddod ceudod cudd …\nChwilio pryf, chwilio profiad - a bywyd\nO’r bawaidd ddechreuad;\nOlrhain yr hil, rhannu’r had\nA’r crai ddeunydd o’r cread.74Ni thâl seiniau braidd yn ysgafn o anghymwys fel’na mewn prydyddiaeth ar bwnc\ntyngedfennol megis yn yr achos hwn, gan eu bod yn anorfod ddiraddio’i ddifrifwch, yn wir yn\ny pen draw mae’r peth yn enghraifft o ddiffyg chwaeth. Ond yr hyn sy’n digwydd amlaf\ngyda’r nam yma mewn awdlau o ddwysfrydedd yw y’i clywir yn ymddangos ynddynt ar yn ail\na llefaru o rymuster sobrwydd, llithriad tra chyffredin, un a elwir fel arfer yn anwastadrwydd\nmynegiant, ac un y mae angen bod yn wastadol o effro i’w dueddiad. Dyna’r hyn na wnaeth\nLlyn Teyrn, ‘Y Ffwrnais’, 1980, yn ormodol felly ar adegau wrth ymdrin â chaledi, heb sôn am\nberyglon, bywyd y gweithwyr dur, nodwedd go annisgwyl gan fardd yr oedd ganddo brofiad\npersonol o’r hyn y canai amdano, oblegid caed darnau hynod egwan ar yn ail â rhai nerthol\nddigon yn y gân. Dyma’r englyn agoriadol yng ngenau’r ffwrneisiwr ei hunan, pennill â’i\nryddieithrwydd yn codi i gryn raddau o’i ysgafnder sŵn:\nYn gadarn tendiais arni, yn was da\nLluniais dywod iddi;\nOes o waith i’w phlesio hi,\nAc einioes o wagenni.\nAc wele esiampl o’r gwrthwyneb y soniwyd amdano yn y gân, geirio pwerus gyda dogn\nsylweddol o’i bŵer yn deillio o ddirni sŵn y geiriau, yn ogystal â’u hystyr, sy’n byw gyfleu’r\nawyrgylch tanllyd mewn ffwrnais ddur:\nHelbul a’r lle yn chwilboeth,\nArian pur yw’r haearn poeth;\nTrwy’r golosg llosg treigla’r llyn;\nOedi, a thapio wedyn:\nY llanw poeth yn llenwi pair\nDan y gawod yn gywair.\nY wers parthed yr egwyddor hon, wrth gwrs, yw mai geiriad sain ddi-dor o ddygn nerthol\nsydd i’w ddi-ffael ddisgwyl mewn awdl â thema galed iddi, megis yr egrwch tôn sydd i’w\nglywed drwy gydol awdl fuddugol Ceri Wyn Jones, ‘Gwaddol’, 1997, i amaethwr a nychai dan\nstraen a gofid ei waith:\nRhygnu mileniwm yw’r ugain mlynedd\ners i’w dad, ym Mhen-Rhiw, lithro i’w ddiwedd:\nugain aredig yw ei anrhydedd\nyn gwaedu ar gerrig didrugaredd.\nNi wêl, fel bardd, ymgeledd y llethrau;75a rhygna’n ddieiriau ei gynddaredd.\nCofier o hyd fod angen i donyddiaeth y gynghanedd drosglwyddo ysbryd y mater a fynegir\nMae ‘na elfen gref o aflywodraeth yn cynhenid fodoli’n ddwfn o fewn natur geiriau, ac o\nganiatáu gormod o ryddid iddynt fe fanteisiant ar ei gweithredu hefyd, a hynny hyd yr eithaf\nyn fynych. Pan ryddheir y duedd anystywallt yma fe’i hamlygir yn amlach na pheidio ar ffurf\nsbloet ddireolaeth o eirioglyd neu lacrwydd rhwth o anghynildeb. Ni waeth wrth ba enw y’i\ngelwir, yr un yw ei darddle bob amser: diffyg hunanfeirniadaeth effro ar ran y bardd mewn\ncyswllt â’i ddeunyddiau crai. Gellir enghreifftio’r cyfryw ddiofalwch drwy ddyfynnu o awdl\nPwyll, 1951, i Ddyfryn Baca a’i waeau treisiol a’i ddinistr rhyfel, deunydd rhemp o lithgar i\nfardd o dueddfryd annisgybledig fel yr awdlwr hwn. Ac fe grynhowyd stremp y canlyniadau a\nddeillia’n anorfod o’r fath ymagweddu gan J. Lloyd-Jones yn ei feirniadaeth ar y gerdd: ‘Y\nmae gan Bwyll ddigon o adnoddau meddyliol, ond y mae un ddawn werthfawr ar goll, sef\ncynildeb. Ni ddaw dim ond syrffed o ormod rhygnu ar yr un tant, ac nid oes ball ar huodledd\nPwyll, a chymaint ei ruthr fel yr anghofir ceinder iaith a chywirdeb mydr ym mwrlwm y\ngynghanedd.’ Ac fe glywir, fel yr ymdeimlir, â’r cyfan yma yn rhodresu mydryddol ac ystyrol y\nddau bennill hyn, y cyntaf parthed galwad comiwnyddiaeth ar y werin i fynnu ei rhyddid, a’r\nail i drachwant rhyfelgar dyn:\nCynllwyn cyfrwys yw gwaith eglwyswyr\nI’ch meddalu â cham a’i ddolur;\nDaeth awr eu gwae, gwae i’r gwŷr - sy’n geidwaid\nRhemp rheioliaid a’r imperialwyr …\nGwledd i wallgof yw pob ymofyn,\nNid yw athrylith ond uthr elyn,\nCans tro afar daear dyn - sy’n nesáu,\nDiwetha’ rwnc cadau, a thranc wedyn.\nMor wahanol yw natur cân, ymhob agwedd ohoni felly, o’i llunio gan dyndra a chrynoder\nmynegiant, cydbwysedd yr ymatal diwastraff hwnnw sy’n boddhau darllenydd yn\nddieithriad. Tynnwyd sylw at hyn gan Tilsli wrth drafod awdl arobryn Idris Reynolds, 1989: ‘\nSoniais ar y dechrau ein bod yn chwilio am gynildeb ac awgrymusedd a chawsom y76nodweddion hynny yn amlycach yn awdl Brynglas nag yn unman arall yn y gystadleuaeth.’\nYmdeimler â’r nodwedd hon yn amlygu ei hunan yn y goslefu awgrymog arwyddocaol sy’n\nhydreiddio’r ddau ddyfyniad canlynol o’r gerdd, y cyntaf tua’r cychwyn yn nheyrnged y bardd\ni wroldeb ei fam ymadawedig mewn delweddau gaeafol, a’r ail, yn agos i’r diwedd, yn ei\nymdristáu crynhous drwy gyfrwng darlun o ddiflaniad haul i gyfleu tynged ddichonadwy’r\nDrwy oerni’r dalaith teithiodd,\nHyd heth byd hi aeth o’i bodd,\nYn driw drwy gnoadau’r iâ,\nYn ddewr drwy’r cystudd eira;\nAc o hyd ei gwên a gaf\nAr hewl y filltir olaf …\nHeulwen fy hil sy’n cilio - ac alaeth\nYw gweled yn cripio\nO’r traethau hyd fryniau’r fro\nGaddug y Seisnigeiddio.\nAc i hoelio’r egwyddor hon yn gwbl eglur, gan ei bod yn un o’r pwysicaf i gyd mewn\nbarddoniaeth, dyma ddau ddyfyniad arall i’w thanlinellu. Nodwyd y cyntaf gan Geraint\nBowen, 1956, yng nghân Awel y Dydd, ‘Gwraig’: ‘Gwendid y gerdd hon ydyw llacrwydd y\nmynegiant, llawer o eiriau a dweud ond ychydig …’, anochelrwydd diffyg crynoder yn ddifeth, fel y gwelir o’r ymadroddi dilywodraeth ddi-baid hwn:\nGwelodd ei dyfod i’w galon,\nY lanaf o lân rianedd,\nUn deg yn ofni ei Duw\nA Llaw’r Iôr yn ei llywio, - a rhin\nEi seren ar ei glas orwel - i’w dwyn\nI dir Ei addewid.\nRhoir eurglod o ofnwr yr Arglwydd,\nRhown fawl i’r fireiniaf hon.\nYn awr, wele ddyfyniad hollol wrthgyferbyniol allan o awdl ail-orau 1990, ‘Gwythiennau’,\nmynegiant o feddylfryd cryno ddisgybledig o’r hyn a welodd y bardd ar sgan mewn ysbyty a\nddangosai faban yn y groth, geirio rheolus o gynnil:\nHadau’r hil o hyd ar waith,77Hafau’r hil yn fyw’r eilwaith,\nA’r un galon aflonydd\nYn disgwyl, disgwyl y dydd.\nEi waed a red o’m hen dras\nI’w wythiennau’n berthynas.\nA heblaw esgor ar laesrwydd cyfathrebu, gall anghynildeb gynhyrchu llefaru lletchwith o\nanghrefftus hefyd, mynegi bratiog o anniben, a chyda chyfundrefn mor sylfaenol gymen ei\nhadeiledd â’r gynghanedd y mae hyn yn hylltra sobor o amlwg. Cymerer y darn cywydd\ndilynol allan o un o gerddi canolig 1950, ac fe welir yr hyn a olygir: mae’n hawdd canfod fod\nyr holl gyflead yn dra annhaclus afrosgo, gyda’r cloncrwydd di-grefft drofaus hynny i gyd yn\ntaro’n rhyfedd o chwithig ar ein synhwyrau:\nY trysor a ystoriwyd\nYn isel, yn gêl; A gwyd\nErom a’i cais? Oes arwr\nYn y llaw, anegwan ŵr,\nIn’ a’i rhydd? Oes. Tra mawr yw\n‘N gwawl o’i rawd-y Glöwr ydyw.\nFel gwrthwyneb i’r diffyg trefn anhygoel yna, dyma ddau englyn penfyr gorffenedig i\nweithiwr diwydiannol arall, sef y Chwarelwr y tro hwn, allan o waith un o gystadleuwyr yr ail\nddosbarth yng nghystadleuaeth 1971. Cafodd y rhain sy’n ymwneud ag agweddau terfynol\nar y grefft o chwarelyddiaeth, yr ail yn codi o un o nodweddion y cyfnod dan sylw gyda\nchau’r chwareli llechi, eu geirio’n dynn o gaboledig gyda’r canlyniad fod iddynt ddillynder\ncrefft, y math o daclusrwydd celf sy’n plesio darllenwyr barddoniaeth yn drylwyr:\nTan lech ar ôl ymdrechu; - rhôi y gŵr\nEi gerrig i fyny Hon a’i todd er newid tŷ …\nNi chriwliant blŷg chwarelwr, - ni wthiant\nUn llwyth at le’r pwyswr Sŵn nid oes ond sŵn y dŵr.\nFelly, i orffen â’r is-adran yma ar nodyn sy’n ymddirwyn drwyddi: dau efaill hynod o salw yw\nanghynildeb ac anghrefftwaith mewn cynnyrch barddol, a’r unig ffordd i’w halltudio, fel gyda\nphob diffyg arall o ran hynny, yw drwy anelu’n ddiwyro at eu gwrthwyneb ar bob achlysur.78CREU AWDLNid yw manylu ar egwyddorion awdl ar eu pennau eu hunain er eu pwysiced, yn gyfresi\ntheoretig fel ‘tai, o fawr werth fel y cyfryw mewn gwaith hyfforddol, os nad eir ati wedyn i’w\nsbesiffig roi ar waith, sef hynny yw eu manwl ofalus ddilyn ddefnyddio i greu awdl yn ôl eu\nhanfodion. Felly, i lawr ati i gynhyrchu cerdd gyfan o’r fath drwy ganlyn y canllawiau’n\nwyliadwrus drwyadl. I ddechrau arni mae’n ofynnol i ni gael testun at ein dant, rheidrwydd\nymarferol mewn cynnyrch o’r natur yma. Ynglŷn â hyn, bwriwn fod un o Eisteddfodau\nCenedlaethol y dyfodol wedi gosod testun fel ‘Etifeddion’, er enghraifft, ar gystadleuaeth yr\nawdl. Mae’n destun dichonadwy ddigon, ac nis gosodwyd erioed o’r blaen. Ac yn un hefyd a\nddylai apelio’n syth atom ni fel Cymry, oblegid rhydd gyfle delfrydol i ni alw ar thema ddofn\no reddfol yn ein hymwybyddiaeth, un o’r anhepgorion pennaf ar gyfer llunio awdl ddiledryw,\nsef troeon rhawd ddygn y werin Gymraeg erioed fel y prif weithredydd yng ngoroesiad y\ngenedl dros yr oesau tan heddiw, thema werth chweil i ganu arni, gweledigaeth gyfan\ngymhellgar i’n cynnal drwy’r trwch, ac un destunol ganolog at hynny hefyd. Wedi’r cwbl,\ndoes ‘na bwynt yn y byd mynd i’r afael â thestun anapelgar ddieithr, na thrin hwnnw’n\nannhestunol chwaith, gan mai esiampl o saethu’n wyllt at unrhyw beth sy’n symud fyddai’r\nddwy weithred honno fel ei gilydd, oherwydd ni all cychwyn ar ffolineb o gwrs felly ond\nymchwalu’n ffradach cyn pen fawr o dro.\nReit, gan fod ‘na ysbrydoliaeth yn y testun medrwn ddechrau ar bethau gyda blas. Y peth\ncyntaf i’w gyflawni’n ddiau yw mynd ati’n fras i asiol gynllunio adeiladwaith sylwedd y gân,\nyn ei chyfanrwydd fesul caniad neu ris o hyd. Ac ynghlwm wrth hyn hefyd, penderfynu’n fras\neto ar amrywiaeth y mesurau, ystyriaeth o wir bwys, y byddwn yn eu mabwysiadu i\ngyflwyno’r caniadau oll, gan ofalu’n ogystal fod eu natur i gyd yn union weddu at gyfleu\ngwahanol dymherau’r deunydd bob tro. Bydd cwblhau’r gwaith rhag-gychwynnol hwn yn\ngolygu bod map o gynfas pendant gennym at ein gwasanaeth, cyfarwyddyd i’n cyfeirio ar ein\nsiwrnai cyn ysgrifennu’r un llinell, arweiniad cyfeiriol o’r pwys mwyaf.\nNawr 'te, gan ein bod â’n bryd ar greu awdl ar arwyddocâd y ffaith fod olyniaeth ein\ncyndeidiau wedi bod yn rhan allweddol o’r gwytnwch i barhau’n hiliogaeth dros rychwant\nhanes, fel ein gwahanol ymdrechion ninnau ar hyn o bryd gobeithio, beth am agor gydag\nadran ragarweiniol o berthnasol ar natur tir a daear Cymru, llwyfan y frwydr yma o’i\ndechreuad yn deg, er mwyn rhoi sylfaen solet i’r greadigaeth, a’i chyfleu ar benillion pedair\nllinell o gywydd i glensio hynny’n gynnil o gryf hefyd? Wedyn, yn yr ail ganiad, dylem ar bob\ncyfrif fynd rhagom i ymdrin yn ddelweddol â’n helfen fwyaf creiddiol un, sef yr iaith Gymraeg\nei hunan, ac efallai drwy gyfrwng mesur megis yr hir-a-thoddaid pedair llinell i roi cadernid o\nled i’w gynnwys. I ddilyn, fel trydydd caniad, oni ddylid ar ôl hyn ganolbwyntio’n benodol ar79ein cychwyniadau cynharaf i gyd, ac o bosibl datblygu hynny drwy gyfeirio at rai agweddau\no’n hen chwedloniaeth, fel un o’n helfennau ymffurfiol fel ‘tai, drwy gyfrwng mesur fel yr\nenglyn milwr siarp o gryno a fyddai’n adlewyrchu crynoder anian y fytholeg gyntefig hon?\nYna’r pedwerydd caniad: mae deunydd hwn siŵr o fod yn galw’n bur hyglyw arnom i ymdrin\nâ rhai o uchafbwyntiau ein hanes dros y canrifoedd, yn grefyddol a gwleidyddol fel ei gilydd,\nac o bosibl gyda’r englyn unodl union er mwyn nodwyddo naws o bendantrwydd ac\nysmudiad o dreigl go chwimwth i sylwedd y mater. Ac i ddiweddu, yn fwy na thebyg, dylem\nneilltuo caniad i bortreadu dwy neu dair o arweddau ein bywyd cyfoes ni ein hunain yn hyn\noll, ac o bosibl y tro hwn drwy gyfrwng y gyhydedd nawban orffenedig i gynrychioli\nanianawd didrimins bendant ein cyfnod.Y Caniad Cyntaf\nYn hwn, gan fod y cynllun bellach yn ein meddiant, crynodeb o amlinelliad unedig o’r gwaith,\ngallwn fynd ati’n syth bin at ddarlunio seiliau ein bodolaeth, y grwndwal a benderfynodd\nhanfodion ein natur, sef prif nodweddion daearyddol ein gwlad, o safbwynt ffurfiant ynghyd\nâ hinsawdd, gan fel y dywedodd yr hanesydd byd-enwog G. M. Trevelyan unwaith: ‘History is\ngoverned by geography’, ffaith sy’n pwysleisio na ellir gwahanu’r ddau mewn unrhyw\nagwedd ohonynt. O’r gorau, wedi penderfynu ar hyn yna, medrwn agor gyda disgrifiad o\nuchelder topograffi Cymru uwchlaw’r môr, ac wedyn ymlaen at y modd y tyr ei hafonydd o’r\nmasiff canolog hwn ar ei phedair ochr:\nCyrrau tir uwch curiad ton,\nHen gwr o fryniau geirwon\nYn gyfun eu dygyfor\nO fannau main i fin môr.\nDaearen glwm, darn o glog\nA’r afonydd ddŵr-finiog\nYn ei hollti drwy wylltir\nEi hafnau fel cleddau clir.\nMae’r agoriad yna’n edrych ac yn swnio’n gynnil ddigon, ac yn hynny o beth yn adlewyrchu’n\ngadarn gymeriad ein preswylfa. Ond y mae’na eitemau cysylltiol eraill o bwys i’w\nhychwanegu eto cyn y bydd y darlun ohoni’n gyflawn: pethau fel cyfeiriad at y rhimyn o\nwastatir sy’n amgylchu ei glannau’n grwn er enghraifft, ac yna tymer lywodraethol ei\nthywydd yn gyffredinol:80Wedyn rhuban o lannau\nTyn o gul o’i deutu’n gwau\nMegis cilfan amdani\nRhwng ffiniau llethrau a lli.\nA thir gwlyb, a threigl ei hin\nÂ’i holl law o’r gorllewin;\nA’i niwl ar hyd-ddo filwaith\nYn ymdonni’n llenni llaith.\nA pharth cesair ac eira:\nMeysydd awch y misoedd iâ;\nA’r hafau’n gynnil ryfedd\nÂ dirni’r gweundir i’w gwedd.\nPopeth i’w deimlo’n go dderbyniol hyd yma. Rydym fel ‘taen yn cael tipyn o hwyl arni. Felly’n\nawr, hwyrach y dylem gynnwys pennill yn ymwneud â’r modd y penderfynodd y teip yma o\nddaearyddiaeth dymer cynhaliaeth ei phobl yn sylfaenol dros yr amserau, rhyw gyfeiriad fel\nhyn o bosibl:\nGweryd y praidd a’r gyrroedd\nHyd ei gern ydyw ac oedd,\nA than rudd y bronnydd brith\nEi ddyffrynnoedd ffêr-wenith.\nAc erbyn hyn, mae’n siŵr o fod yn bryd meddwl am ddwyn y caniad i ben, a hynny, bownd o\nfod, drwy grynhoi arwyddocâd y cyfan a draethwyd yn barod am y platfform-amgylchfyd\nyma, sef y modd gwaelodol y lluniwyd ein personoliaeth fel hil ganddo erioed, ac felly gwrs\nrhychwant ein gyrfa, gan ei eirio rhywbeth yn debyg i hyn:\nA hwn ein tarddle henaidd\nYn grud a’n lluniodd o’n gwraidd\nI’n rhawd o dan y rhodau,\nA hwn y pridd sy’n parhau.\nDaear hardd aeddfedu rhin\nAc o radd magu rhuddin,\nRhuddin y gorllewin lleddf81Ac enaid yn ei gynneddf.\nBellach, rhown olwg feirniadol drosto … Ydyw, mae’n ymddangos yn reit gymen o gyflawn,\nyn gryno o uniongyrchol, heb angen newid dim arno, ac y mae patrwm acennog odlau’r\ncywydd yn amrywio’n ddigonol rhag unffurfiaeth cynaniad, ac yn asiol gyfrannu i weddill y\ncwpledi hefyd. Hanfodol yw’r mesur a’r pwyso preifat yma ar gyflwr pob awdl newyddgreuedig, gwaith a wneir fel arfer drwy ei chyfan osod o’r neilltu i oeri am dalm go lew, ac\nmewn modd llawer mwy hirfaith o amlochrog hefyd nag yn y fan yma, ymarferiad na ellir ei\nddangos ond yn gryno-ofalus fesul caniad gyda cherdd enghreifftiol fel hon.Yr Ail Ganiad\nYn y sector yma rydym i ymdrin â’r iaith Gymraeg mewn cyfres o hir-a-thoddeidiau byrion fel\ny cynlluniwyd, gan ofalu tra bôm wrthi am oferu ambell gwpled i’r nesaf o bryd i’w gilydd yn\ny frawddeg gynganeddol i osgoi canu’n rhy undonog o hyd, gan sicrhau patrwm amrywiol o’r\npedair cynghanedd yn ogystal, rhag gorarfer un ohonynt yn ddiflas ormodol. Parthed yr\nolygwedd thematig hon, syniad gwerth chweil fyddai ei delweddu fel caer neu amddiffynfa\nanhreiddiadwy o fewn cadernid tirwedd ein gwlad, mangre oblegid arwahanrwydd ac\nunigrywiaeth ei natur na fedrodd yr un goresgynnydd erioed dorri’n llwyr drwy ei rhagfuriau.\nRhyw dac i’r cyfeiriad yna, gan gofio’r tro hwn am gynnwys tipyn o ferfau cyflawn yn y\ncynganeddion, yr hyn na wnaed yn yr adran gyntaf oblegid uniongyrchedd solet ei natur yn\nbennaf, oherwydd bydd hynny’n gweddu mewn caniad sy’n ymwneud ag arwyddocâd\ncynhaliol ein hiaith yn nhreigl ein goroesiad:\nAc o’i chydwead o’r cychwyniadau\nYn ddawn gaerog y tyfodd ein geiriau\nFel cnwd tywarchen ein genau’n - unfryd:\nAnwylyd o fyd ar ein tafodau.\nY gaerwen lafar o fewn daearen\nY waun a thirwedd clogwyn a tharrenA’n daliodd ar ffurf dolen - ddisyflyd\nYn ing adfyd, ymhob rhyw dynghedfen.\nYn awr, medrwn ymhelaethu ychydig ar y syniadaeth uchod, manylu rhywfaint ar y ffaith na\nallodd yr un gelyn hyd yn hyn ddod yn agos at ei chyfan gwbwl oresgyn:82A bu’n wlad o fewn gwlad a’i goludoedd\nYn ir a glew ymhlith ei chreigleoedd,\nYmnyddai rhwng mynyddoedd - fel ysbryd:\nYn gaer o fywyd ar lun geirfaoedd.\nNi oresgynnodd byddin ei ffiniau\nAr wŷs i’w threisio dros eitha’r oesau,\nNi wanwyd i gilfannau - ei bywyn\nYn hy o’i therfyn â thoreth arfau.\nHen raib y dwyrain, ar wib i dorri\nO draw ni lwyddwyd ar annel iddi;\nAr annog dros ei tharenni - ‘run cyrch\nHaearn hyd lennyrch bron ei dolenni.\nBellach, trown at ddarlunio pryd a gwedd ddi-graith y gaer fewnol yma yn ei holl rymuster:\nEi chof a’i heinioes, craidd ei chyfannedd,\nHeb rwyg a erys i’w brigau irwedd;\nA’i chalon yn ei choledd - deil yn gryf,\nYn ddrych o wyryf ddewr ei chyfaredd.\nAc o’r darddell, hollt gored y wawrddydd,\nYn fyw ewynna ei thw afonydd\nMor ddi-faw ddi-daw â’r dydd - drwy wyllni\nEi goleuni o barabl i’w glennydd.\nAc i gloi’r canaid, mae’n llwyr angenrheidiol nodi arwyddocâd creiddiol yr amddiffynfa\nÂ’i daear anwel deil i dariannu\nHil ei mynwes, parhau i’w llochesu\nYn daer, gan ei hyderu - fel drwy gur\nDoe pob gwewyr, yn fur pob yfory.\nFel gyda’r caniad blaenaf, rhown olwg fanwl gritigol dros hwn eto. Ac yn wir, o wneud\nhynny’n go finiog, fe gawn fod ‘na ryw fan bychan neu ddau hwnt ac yma y medrir gwella\narnynt. Beth am y gair ‘cilfannau’ yn llinell gyntaf toddaid y pedwerydd pennill? Gellir83cryfhau hwn yn ddiamau er mwyn cyfleu natur ddirgel y cadarnle dipyn yn fwy nawsaidd o\ndreiddgar. Byddai gosod gair fel ‘cuddfannau’ yn ei le’n ateb y pwrpas yn fwy awgrymog\nfewnol o lawer: ‘Ni wanwyd i guddfannau.’ Ac yn ail, mae’r gair ‘calon’ yn yr un safle o fewn\nei gyd-destun yn y chweched pennill yn galw am ei newid hefyd, gan fod ‘na sibrydiad o hen\ndrawiad rhwng ‘calon’ a ‘coledd’. Hanfodol yw ymegnïo i’r eithaf i sicrhau newydd-deb\ncreadigol o fywiog gysáct mewn trawiadau cynganeddol cyfaddas yn eu priod le. Iawn ‘te,\ntybed a fyddai’r term lluosog ‘ciliau’ yn gweddu’n fwy creadigol felly yn y fan yma? Mae hwn\nsiŵr o fod yn ffitio’i le’n bur addas, ac yn fwy ffres yr un pryd, gan ei fod yn cyfleu diogelwch\nyr encilfan bellennig hon yn dynnach, ac yn fwy newydd hefyd, yr elfen unigryw yma sy’n\nfodd i’w choleddu, i’w hachub rhag pob ymosodiad: ‘A’i chiliau yn ei choledd.’ Rhyw gonglau\nslei fel yna y mae’n rhaid gwylio amdanynt bob amser wrth archwilio awdl.Y Trydydd Caniad\nO ymgynghori â’n crynodeb eto gwelwn mai darlun o’n hanes boreol mewn cysylltiad â’n\nhen fytholeg mewn englynion milwr sydd ar yr agenda ar gyfer y caniad yma. Gan hynny,\npurion fyddai cychwyn gyda throsglwyddiad byr yn olrhain rhan grymusterau ein\nhamgylchedd gynt yn ffurfiant y broses sylfaenol hon:\nYm myw ein nerf mae ‘na ias\nYn huno’n gyfrin wynias:\nEin gwawr wyntog ar glog las.\nFe ddeil ei drychfeddyliau\nHynny’n y mêr, gan ymwáu\nYn ddolen o gynddelwau.\nRhithiau’r fawnen elfennol,\nIaith ei chyrs a maeth ei chôl:\nNodd gwraidd y cynnydd graddol.\nAr ôl hyn mae ‘na gyfle i gyplysu cwpwl o ffasedau o’n chwedloniaeth gynnar yn llinyn â’r\ndelweddau cyntefig yma er mwyn dangos y cysylltiad rhyngddynt, a hefyd fel y bu i’n hanes\ncychwynnol dyfu mewn rhai agweddau o natur ein mytholeg gysefin, hynny yw cyfannu’r\nportread o setin cynhenid ein dechreuadau. Ac wrth linynnu mynd ynghyd â hyn mewn dull\nawgrymog braidd-gyffwrdd i gyfleu anian gyfrin-sibrydol y deunydd, mae angen bod yn effro\nat sicrhau amrywiaeth o wahanol ffurfiau o’r pedair cynghanedd, a gofalu eto fod y\ncyfatebiaethau odledig yn cyfrannu’n gelfgar at gyflawnder y broses greadigol:84Ac mae’n chwedlau gwinau gynt\nYn rhan ddi-dor ohonynt:\nGwaed sagáu o des a gwynt.\nA’u sang o ddyfnder ango’\nBraidd ar dramp ebrwydd ar dro\nA gyfyd i’n hatgofio.\nBryd hyn clywn sibrwd hynod\nErch gynnwr y dŵr yn dod\nO galon Cantre’r Gwaelod.Ac yn drist fel cwyn brwynen\nÂ’i thraw llaes weithiau o’r llen\nDaw i’n bron gadwyn Branwen.\nYna trwmp yr hen Dwrch Trwyth\nYn dal i awchu’i dylwyth:\nAdleisiau holl leisiau’n llwyth.\nAc yn awr, wrth fwrw trem angenrheidiol dros yr adran fe gawn fod ei gwead a’i hansawdd\nbarddol, at ei gilydd, yn un pur ddi-nam ei awgrymusedd. A hefyd, mae ‘na dystiolaeth fod\nelfennau o newydd-deb a disgyblaeth yn perthyn iddi’n ogystal.Y Pedwerydd Caniad\nBellach, mae’n ofynnol troi at rawd ein hanes yn gyffredinol, drwy gyfrwng yr englyn, ond\ngyda dwbl ofalu gwneud hynny’n unionsyth o gynnil, sef targedu ei brif arweddau o ystyr at\nbwrpas ein thema’n unig, gan mai catalog traethodol a gaem o’i olrhain yn ormodol fanwl o\nslafaidd. Yn hyn o ddehongliad, yn sicr y mae sylwedd cyfnodau Oes y Cerrig a’r Haearn\nymhlith yr ystyriaethau pwysig, yn enwedig yr olaf, oblegid o ddaear y rhain y tarddodd\nblaenffynhonnau’n hiaith: ffrydiau’r Gelteg a’r Frythoneg, mamieithoedd y Gymraeg:\nAc o galon ein chwedloniaeth - a’r gwaed\nDrwy gorff ein tiriogaeth\nAr eu twf o guriad daeth85Ein hanes a’n hunaniaeth.\nTyfu’n wargaled hefyd - o fynwes\nHen garnfeini’r cynfyd,\nAc â’r iaith wedyn o grud\nBryngaerau bron y gweryd.\nHefyd, y mae Oes y Saint yn gyfnod pwysig arall, ffynhonnell crefydd y genedl, ac un o’i\nchynaliadau praffaf oblegid hynny. Fel gyda’r caniad yma yn ei grynswth rhaid geirio’r mater\nhwn gydag ystwythder arddull a mynegiant, er mwyn cyfleu gwib ei rediad, a hefyd am fod\ntymer heini’r englyn ei hunan yn gofyn am hynny:\nYna’n hael fel cynhaliaeth - rhoes antur\nY saint yn eu harfaeth\nYn fyw o wawl inni faeth\nDuw’n agos mewn Cristnogaeth.\nO hon lluniwyd ein llannau, - ei sylwedd\nFu’u sail a’u nenbrennau,\nA’i chalon y ffynhonnau\nCyfrin eu rhin i’n parhau.\nAc yn awr down at gnewyllyn y caniad, sef brwydr oesol y Cymry i oroesi. Golyga hyn\ndreiddio’n gryno at ei gwir graidd: diflaniad tywysogion ac arweinwyr y genedl yn gadael y\nwerin Gymraeg, ar ei phen ei hun, i ddal ati ag enbydrwydd yr holl ymdrech i gyd i ddal ar dir\ny byw, yr etifeddiaeth fwyaf creiddiol ohonynt oll:\nParhau ar fin angheuol - dilead\nO’n troedleoedd oesol;\nDro ‘rôl tro cydio’n eu côl\nÂ’n hewinedd cydlynol.\nAr rawd y brwydro wedyn - yn fuan\nDifawyd pob glewddyn\nO’n harweinwyr coronwyn\nO lyw i lyw fesul un.\nI gyd, hyd nes ein gadael - ein hunain\nFan honno yng ngafael86Tynged eithaf ein trafael\nO frwydrau ag arfau gwael.\nA hon a ddygsom ganwaith - yn werin\nOriog ar yr ymdaith\nDrwy ein myrdd o droeon maith Hynny yng nghwmni’r heniaith.\nA beth am gyfandod safon y sector uchod yn awr? Wel, y mae’n syndod o raenus drwyddi\ndraw, ac yn bur effeithiol o ran ysbryd yn ogystal, ond eto y mae ‘na un cymal yn galw am\nsylw: yr ymadrodd adferfol ‘yn wargaled’ yn llinell gyntaf yr ail englyn. Nid yw hwn rywfodd\nyn cyfleu natur twf yr hil, o safbwynt canolbwynt ein thema arbennig ni, yn ystod y\nCynoesoedd o gwbl. Onid llawer yn fwy awgrymog ystyrlawn yn ei gyd-destun o’r ongl\nhonno fyddai ymadrodd fel ‘ yn anorfod’, er enghraifft? Rhaid bod hwn yn mynegi\nanochelrwydd datblygiad y math o etifeddiaeth, yn yr amgylchiadau, a ffurfiodd gymeriad y\ngenedl hon yn llawer mwy cyfaddas a chraff yn ogystal na’r ymgais gyntaf.Y Pumed Caniad\nA dyma gyrraedd y caniad olaf, y pumed, a’r un y’i neilltuwyd ar gyfer ymdrin â sefyllfa\nbresennol y genedl drwy gyfrwng y gyhydedd nawban. Mae’r dasg hon, o bosibl, rywfaint yn\nfwy problematig na’r lleill, am mai anodd bron bob amser yw ceisio barddoni stad ac\namgylchiadau cyfredol bywyd yr un wlad, gan y gall y bardd gael ei ddenu i ryddieithol\ngroniclo stribed o wleidyddiaeth a materion cyfoes yn y broses. Y ffordd ddiamheuol i\noresgyn hyn yw drwy gynnil awgrymu-ddelweddu sylwedd yr holl senario, bwriad y cawn\ngymorth i’w gyflawni i gryn raddau gan natur ddiwastraff y mesur a ddewiswyd at ei gyfleu.\nEithr ni fedrir llwyr wneud hyn ond drwy hir fyfyrdod darluniadol ar y mater. Felly, sut y mae\ngweithredu’r fath egwyddor gyda deunydd o’r fath? Wel, o edrych arno o bob cyfeiriad, y tac\nmwyaf adnoddol, i bob golwg, yw cryno gyplysu’r datblygiadau gwleidyddol wrth rai o\nnodweddion anian gynhenid cenedl y Cymry, sef y rheini a ddeilliodd o’r pwerau a’i lluniodd\ngyntaf. Drwy gymryd y llwybr hwn fe unolir cynnwys diweddglo’r awdl â chynnwys trwch ei\nchorff o’i hagoriad yn deg, gweithred sy’n asio’i gweledigaeth gyfan ynghyd yn un portread\ncyfunol.Gan hyn oll, byddai cychwyn drwy gysylltu pennill cyntaf yr adran hon â chwrs thema’r\ncaniad blaenorol yn dac solet: tanlinellu gyrfa ymdrechgar ein hanes eto ynghlwm wrth yr\niaith:87A daethom o’r drin â’n brenhines\nHeddiw o reidrwydd yn ddirodres\nI’n man a fynnem yn y fynwes,\nSef y dwthwn hwn yn ein hanes.\nAr ôl cael dechreuad fel’na gellir adeiladu arno drwy gyfeirio’n ddisgybledig at y cynnydd\npoliticaidd ddatblygedig o addawol sydd ohoni bellach yn ein hanes, ac awgrymu gobaith y\nrhagolygon at y dyfodol yr un pryd:\nAc o’n hirdramwy yr ŷm mwyach\nYn hil ewynnog o gyflawnach,\nAc y mae yr hen gymell bellach\nYn fan hyn o’i hyderu’n daerach.\nHyn ydyw canfod y dyfodol\nO adnodd rhin y sîn bresennol,\nA hyn yw’r ffyniant o’r gorffennol\nÂ’r un nwyd hiraeth o fraint heriol.\nAc yn awr medrwn gwblhau ein cynllun delweddol yn llawn, sef cydymwáu, mewn dilyniant\no benillion, yn gyfeiriadol o berthnasol ag ysbryd penodol y caniad dan sylw holl naws a\nchnewyllyn cynnwys y pedwar caniad arall, ffurfio math o grynodeb cyfaddas ohonynt i gyd\nar y diwedd fel hyn, gan symud rhagom yn ddychmygol o ofalus o un pennill i’r llall:\nWedyn hyn yw anian y glannau\nAt yr wybrennydd tua’r bryniau,\nAsiad rhwng y gorllewin gwinau\nA’r tir o fynydd i’r terfynau.\nA hyn ydyw’r iaith ddi-dor hithau:\nYr un fel glaw llydan y bannau\nAc yna’r eira i’r gororau Yr un hen gaerwen ar lun geiriau.\nHefyd gwaelodion o chwedloniaeth\nMegis dolen rhyw hen gyfriniaeth\nYn yr ymwybod a’i gorfodaeth\nO go’ yn esgyn o’r gynhysgaeth.88Ac yn y gwreiddyn hyn yw hanes\nÂ’i hinon a’i storm, hedd a gormes;\nY parhad annirnad yn ernes\nY rhuddin gwifraidd yn y gofres.\nHyn i gyd yn fyd o hanfodion\nYn un â’i gilydd yn y galon,\nY nerth o’r tarddle’n y godrëon\nEto a fedda’r Etifeddion!\nGan ein bod wedi symud mor dyn o ochelgar drwy gydol y caniad uchod, y mae’r cwbl ohono\ni’w weld a’i synhwyro’n bur drefnus o grwn ei ansawdd, gyda’i sain gynganeddol hefyd i’w\nchlywed yn cyd-daro’n braff o addas gyda natur ei fyrdwn yn y fargen. Ac, yn wir, erbyn hyn\ngellir mentro dweud hynny am safon mynegiant, ynghyd â graen ffigura, yr awdl yn ei\nchrynswth. A hefyd, yn yr asesiad cyffredinol hwn, y mae’n ofynnol cofio am nodi bod\nelfennau ieithyddol y gerdd i gyd, cywirdeb y gramadeg, cyflwr yr eirfa a chrefft yr atalnodi,\nyn reit sownd. Ac un ystyriaeth arall o bwys i gloi ynglŷn â’i fframwaith, gan fod pob dim yn\ncyfrif yn yr arolwg terfynol, y mae’n gân dwt o gytbwys, oherwydd bod pob caniad ohoni’n\ncynnwys wyth pennill union yr un, strwythur cymen o gymesur drwyddi i gyd. Felly, yn y fan\nyma gyda’r cyfanrwydd hyn oll bellach, fwy neu lai, yn ein gafael, gyda’r holl egwyddorion\nwedi eu ffyddlon ddilyn, ar derfyn y llwyth o lunio, asio a chaboli y bu’n ofynnol i’w gofleidio\ni gynhyrchu holl gorffolaeth yr awdl arbennig hon, o’r diwedd medrwn gyfuno’r cwbwl yn un\nadeiladwaith cyflawn o derfynol, a bod yn gymharol bles ar hynny at ei gilydd. Bellach, y\nmae’r profiad amlagweddol o greu awdl yn ein meddiant, ac rŷm yn gwybod, a hynny’n bur\nhelaeth hefyd, am y myrddiwn ffasedau y mae hynny’n ei olygu. Mewn geiriau eraill, yr ydym\nyn hollol ymwybodol o’r cyfan, fwy neu lai, a ofynnir i ysgrifennu awdl o swmp a sylwedd.\nProfiad o sialens go ddygn, ond un gwerth chweil yn ei gyflawnder yn y pen draw, yn\nenwedig pan ddaw hi’n amser, fel ar hyn o bryd, i roi gwedd gwblhaol o fendithiol i’r\nYn ei hollti o wylltir\nY trumiau fel cleddau clir.\nWedyn rhuban o lannau\nA hwn y pridd sy’n parhau.90Daear hardd aeddfedu rhin\nRhuddin y gorllewin lleddf\nAc enaid yn ei gynneddf.2\nFel cnwd tywarchen ein genau ‘n - unfryd:\nY waun a thirwedd clogwyn a tharren\nA’n daliodd ar ffurf dolen - ddisyflyd\nA bu’n wlad o fewn gwlad a’i goludoedd\nNi wanwyd i guddfanau - ei bywyn\nA’i chiliau yn ei choledd - deil yn gryf,\nYn ddrych o wyryf ddewr ei chyfaredd.91Ac o’r darddell, hollt gored y wawrddydd,\nDoe pob gwewyr, yn fur pob yfory.3\nFe ddeil y drychfeddyliau\nAc mae’n chwedlau gwinau gynt\nO galon Cantre’r Gwaelod.92Ac yn drist fel cwyn brwynen\nAdleisiau holl leisiau’n llwyth.4\nAc o gnawd cyntaf ein hynafiaeth - a’r gwaed\nAr eu twf o guriad daeth\nEin hanes a’n hunaniaeth\nTyfu’n anorfod hefyd - o fynwes\nÂ’n hewinedd cydlynol.93Ar rawd y brwydro wedyn - yn fuan\nFan honno yng ngafael\nTynged eithaf ein trafael\nDrwy ein myrdd o droeon maith Hynny yng nghwmni’r heniaith.5\nA daethom o’r drin â’n brenhines\nA’r tir o fynydd i’r terfynau.94A hyn ydyw’r iaith ddi-dor hithau:\nO go’ yn esgyn o’r gynhysgaeth.\nAc yn y gwreiddyn hyn yw hanes\nEto a fedda’r Etifeddion!95All pages:567891011121314161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596InfoSaveLikeShareDownloadMoreSut i Greu Awdl Published on Nov 26, 2012 Yn y bedwaredd gyfrol yn y gyfres hon mae’r prifardd Donald Evans yn edrych ar amrywiol agweddau ar y gwaith o lunio awdl gan dynnu ar enghr...See MorebarddasFollowRead moreRead moreSimilar toPopular nowJust for youGo explore