Aˬ dui aˬ suˇ g’aˬ-euˬ taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ poˆ? | Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ\n“Miˬyehˇ-aˬ, dawˇ coe ni yaˇ k’aˬ daˇ-eu g’aˬ meh. Naw maꞈ neh mˇ-euˬ gaˇ deuˬ-ahˇ aˬ yawꞈ maˬ ngehˇ-a.”—Heˬbyehˇ 6:10.\nDawˬ caˇ: 39, 30\nAˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu taˬ huiˬ-eu jeˬ nga muiˬ dzehˬ-eu?\nAˬ dui-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ bi geuꞈ mawꞈ-eu aˬ jeˬ nga?\nYeˬhawˇbaˬ Maˬliˇ hawˇ-eu Yeˬsuˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ taˬ huiˬ nehˬ-euˬ nga?\n1. Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ aˬ jeˬ geuꞈ mawꞈ-eu nga?\nNawˇ siˬ nya-awˇ yaw zeu baw-eu tiˬ g’aˬ, nawˬ-euˬ tsawˇ myahˇ maˬ noeˬ taˬ nya-eu uˬ taꞈ, nawˬ-ahˇ maˬ siˬ nya nya lehˇ ehˇ naˇ, nawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh laˇ nya? Heu naˇ, nui ma nyiˇ laˇ dui dui nya meh. Aˬ jeˬ miˇ neh? Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ aˬ cawˬ neh bi noeˬ taˬ mawꞈ-eu miˇ neh meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ dui aˬ cawˬ-ahˇ aˬ dui aˬ suˇ g’aˬ pyeuꞈ-eu lehˇ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ-awˇ, aˬ jeˬ mˇ-euˬ lehˇ jiˇ bi siˬ nya mawꞈ-eu ma.—Bawˇtsahˬ 11:16; Yawˇbaˆ 31:6.\n2, 3. Aˬ dui aˬ cawˬ taˬ huiˬ nehˬ laˇ gaˇ geuꞈ mawꞈ ngeh, aˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ nya-eu nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.)\n2 Ehˇ k’awꞈ aˬ dui maˬ yahˇ naˇ, aˬ dui geuꞈ mawꞈ-eu taˬ huiˬ-eu jeˬ heu, maˬ ngeuˇ paw-ehˇ iˇ nya-eu meh. Saˬdaˬ-euˬ miˇ tsaˬ aˬ dui-ahˇ tsawˇ myahˇ doˆ mawꞈ ni maˬ ehˇ, aˇ yeˇ huiˬ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ mawꞈ ni maˬ ehˇ jahˇ nya-eu meh. Gaˇ kawˆ heu aˬ dui-ahˇ pyeuꞈ laˇ naˇ, aˬ dui mˬ taˆ jawˇ-eu aˬ dui-euˬ Aˬda Yeˬhawˇbaˬ Miˬyehˇ-ahˇ, aˬ yawꞈ za geuˇ-eu loꞈ-ehˇ maˬ taˬ huiˬ-eu uˬ taꞈ, uˬ duˬ maˬ tahˬ-eu jeˬ jiˇ pyeuꞈ meh.—Pah mehˬ-eu-eu 4:11.\n3 Yeˬsuˇ saˇ ka-ahˇ-euˬ zahˇ aˬ yuiꞈ tiˬ g’aˬ na, taˬ huiˬ-eu gaˇ kawˆ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, noeˬ bahˬ taˬ-euˬ meh. Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-euˬ g’aˬ k’ehˇ deuˬ-ahˇ “Pehˇ k’ahˬ pehˇ mahˇ dm dm-ehˇ cah-awˇ, lehˆ lehˆ kawˆ doe ni aˬ cawˬ yaw zeu baw nehˬ-eu jeˬ-ahˇ geuꞈ mawꞈ-eu zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ mehˬ-eu saˬ laˬ deuˬ-ahˇ yahˇ-awˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ-aˬ, uˬ duˬ tahˬ nymˇ laꞈ k’oeˇ hawˇ-eu bawˬ-iˬ g’eh gaˇ, aˬ cawˬ taꞈ-ehˇ muiˬ dzehˬ-eu nuiˇ duˬ deuˬ-ahˇ nuiˇ mawꞈ-eu meh” lehˇ saˇ tiˇ biꞈ-awˇ, “Doeˇ dui dui-eu k’ehˬ-eu k’aˆ-eu jeˬ-ahˇ aˬ yawꞈ maꞈ ya daˬ tehꞈ-a” lehˇ jiˇ paˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Luˇkaꞈ 20:46, 47) Ehˇ k’awꞈ Yeˬsuˇ naˇ, aˬ cawˬ maˬ mawˇ-euˬ k’awꞈ pyeuꞈ nya-eu, pyuˇ maˇ byaˆ nyiˬ byaˆ damˬ-euˬ shaˬ dui dui-eu miˬ coeˬ miˬ ma tiˬ g’aˬ-ahˇ ja ceuˬ-eu meh. (Luˇkaꞈ 21:1-4) Taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ Yeˬsuˇ haw-eu jeˬ heu naˇ, aˬ cawˬ nehˬ-ehˇ tiˬ pawˬ-iˬ maˬ duˇ leˇ-eu lehˇ maˇ jawˆ ni siˬ laˇ-eu meh. Heu kawˆ naˇ aˬ dui-ahˇ taˬ huiˬ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ bi haw mawꞈ-eu jeˬ-ehˇ haw nya ni caw ba nehˬ-eu meh.\nMuiˬ dui dui-eu taˬ huiˬ-eu jeˬ\n4. Aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu taˬ huiˬ-eu jeˬ nga muiˬ dzehˬ-eu? Aˬ jeˬ miˇ neh?\n4 Aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu taˬ huiˬ-eu jeˬ nga muiˬ dzehˬ-eu? Muiˬ dzehˬ-eu taˬ huiˬ-eu jeˬ heu naˇ, tsawˇ haˬ deuˬ leh jeh-awˇ sahˬ boꞈ dzaw goˇ-eu, dehꞈ dzaˬ laˇ-eu, dawˬ caˇ caˇ-awˇ aˇ baˇ jahˇ gaˇ tsawˇ myahˇ doˆ-eu heu deuˬ-ahˇ neh za-euˬ taˬ huiˬ-eu jeˬ teu maˬ ngeuˇ-a. Pawˇluˆ “Nymˬ-mˇ poˆ jawˇ-aˬ, naw maꞈ Miˬyehˇ-ahˇ siˬ nya laˇ-euˬ meh. Maˬ ngeuˇ naˇ, Miˬyehˇ naw maꞈ-ahˇ siˬ nya-euˬ meh lehˇ k’awꞈ ehˇ-awˬ. G’aˬ baˬ dui dui-awˇ tiˬ jeˬ-iˬ maˬ jahˇ nya-eu yaw sahˇ k’oeˇ deuˬ jawˇ paw naw maꞈ aˬ joˆ-ehˇ paˇ g’oꞈ pyawˇ-iˇ mawꞈ-eu nya. Aˬ jeˬ miˇ neh aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ zaˬ k’aˆ paˇ geuꞈ poˆ mawꞈ-eu nya?” lehˇ ehˇ-awˇ, muiˬ dzehˬ-eu taˬ huiˬ-eu jeˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu lehˇ ehˇ-eu meh. (Gaˬlaˬtiˆ 4:9) Boeˬ boeˬ luˆ luˆ-ahˇ Uˆ lahˇ-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ ‘siˬ nya-eu’ heu naˇ, muiˬ dui dui-eu tiˬ jeˬ pyeuꞈ meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui aˬ suˇ g’aˬ pyeuꞈ-eu lehˇ siˬ nya-awˇ, aˬ dui-ahˇ gaˬ-eu uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ bi cawˬ mawꞈ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ beh-euˬ miˇ neh, aˬ dui aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ pyeuꞈ nya-eu meh.—Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 12:13, 14.\n5. Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ siˬ nya ni aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga?\n5 Moˇseˬ naˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ cawˬ pyeuꞈ-eu lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma. Aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ “Nawˬ neh lehˬ hmˬ taˬ-euˬ gaˇ kawˆ deuˬ ngaˬ-ahˇ ehˇ mehˬ nehˬ laꞈ-awˬ” lehˇ ehˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ k’awꞈ aˬ yawꞈ-ahˇ “Nawˇ ngaˬ-ahˇ k’aˇ shaˇ-eu loꞈ-ehˇ ngaˇ mˇ ma. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, nawˬ-ahˇ ngaˇ yaw muiˬ paˬ-ehˇ siˬ nya-awˇ, nui ma tsaˬ-eu ma” lehˇ ehˇ k’oꞈ nehˬ-euˬ meh. (Doˆ-iˇ-eu 33:12-17) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui aˬ suˇ g’aˬ pyeuꞈ-eu lehˇ yaw muiˬ-ehˇ siˬ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ cawˬ pyeuꞈ-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga? Aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ ya gaˬ-awˇ aˬ dui-euˬ dehꞈ ziˇ aˬ yawꞈ-ahˇ ya a nehˬ-eu meh.—1 Gawˇliˬtu 8:3-ahˇ gui.\n6, 7. Aˬ dui-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ maˬ bi cawˬ daˆ leꞈ-eu aˬ jeˬ pyeuꞈ nya nga?\n6 Teu tehꞈ-ehˇ maˬ g’aˬ ni, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ ya cawˬ daˆ leꞈ-eu meh. Gaˬlaˬtiˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ-eu, dahˬ beh-euˬ Ka li zaˬ deuˬ loꞈ-ehˇ duˇ ni, aˬ dui miˇ tsaˬ heu siˬ-euˬ “G’aˬ baˬ-awˇ gaˇ dahˇ maˬ tsoeˬ-eu” jeˬ-euˬ zaˬ k’aˆ maˬ paˇ ya geuꞈ meh. Heu naˇ, miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ dehꞈ dzaˬ-eu jeˬ hawˇ-eu tsawˇ myahˇ doˆ-eu jeˬ-ahˇ k’awꞈ ehˇ mawꞈ-eu meh. (Gaˬlaˬtiˆ 4:9, YS97) Gaˬlaˬtiˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ-eu Ka li zaˬ deuˬ, Miˬyehˇ-ahˇ siˬ nya-awˇ Miˬyehˇ jiˇ ni aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ siˬ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, mehˇ nmˇ heu deuˬ gaˇ dahˇ maˬ tsoeˬ-eu jeˬ paw paˇ “g’oꞈ iˇ” nga lehˇ Pawˇluˆ ehˇ-eu meh. Teu miˇ neh, Pawˇluˆ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ ‘G’aˬ baˬ-awˇ gaˇ dahˇ maˬ tsoeˬ-eu jeˬ jawˇ gaˇ aˬ jeˬ miˇ neh g’oꞈ-iˇ te?’ lehˇ naˇ haˬ-eu meh.\n7 Gaˇ kawˆ heu aˬ dui-ahˇ jiˇ keuˆ le nya meh laˬ? Keuˆ le nya meh. Aˬ dui Saˇ kiˇ pyeuꞈ laˇ ngeh, Pawˇluˆ loꞈ-ehˇ Saˬdaˬ-euˬ miˇ tsaˬ-ahˇ dehꞈ dzaˬ-eu jeˬ hawˇ-eu tsawˇ myahˇ doˆ-eu jeˬ-ahˇ byehˇ dzeh yaꞈ-euˬ k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. (Piˇliˇpiˆ 3:7, 8-ahˇ gui.) Aˬ dui sahˬ boꞈ dzaw goˇ gaˇ aˬ cawˬ neh cawˬ ba-eu pyuˇ maˬ ehˇ, pyuˇ g’awˬ mya ni poˆ nya-eu muiˬ-eu gaˇ maˬ ehˇ byehˇ dzeh-euˬ k’awꞈ pyeuꞈ nya-awˇ, aˬ dui-ahˇ tsawˇ myahˇ bi doˆ-awˇ pyuˇ bi jaˆ laˇ nya-eu deuˇ-mˬ mui-eu paw maˬ ehˇ, niˇ g’a paw maˬ ehˇ, nya-eu jeˬ-ahˇ byehˇ dzeh-euˬ jiˇ pyeuꞈ nya meh. (Heˬbyehˇ 11:24-27) Heu loꞈ-ehˇ noeˬ tsehˆ-awˇ mˇ-euˬ teu naˇ muiˬ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Teu miˇ neh, k’oeˇ ngeh ba-euˬ gaˇ kawˆ teu-ahˇ leh jeh-euˬ law nmˇ-aˬ, ngaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ heu naˆ maˬ tseˇ muiˬ dzehˬ ma lehˇ g’awˬ cawˇ cawˆ-ehˇ g’eh-awˇ nui ma cawˆ-eu teu naˇ, nui gahˇ maˬ ahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ dui heu loꞈ-ehˇ noeˬ naˇ aˬ dui neh “gaˇ dahˇ maˬ tsoeˬ-eu” lehˇ sawˇ-euˬ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jaˆ-eu jeˬ paw g’oꞈ iˇ nya-eu meh.\n8. Aˬ dui-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ neh taˬ huiˬ nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ geuꞈ mawꞈ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga?\n8 Aˬ dui-euˬ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ neh bi taˬ huiˬ mawꞈ-eu jeˬ huiˬ laˇ naˇ, miˇ tsaˬ neh taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ maˬ geuꞈ mawꞈ ni pyeuꞈ iˇ nya-eu nga? Aˬ dui aˇ yeˇ huiˬ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ nyiˬ kawˆ-ahˇ ya haw tsoˆ taˬ-eu meh. Dahˬ beh-eu kawˆ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ mˇ-eu deuˬ-ahˇ aˬ myah luꞈ taˬ huiˬ-eu meh. (Heˬbyehˇ 6:10-ahˇ gui; 11:6) Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ saˇ jaˇ ziꞈ-eu gaˇ mˇ zaˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ, aˇ poeˬ baw-eu lehˇ haw-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ tiˬ g’aˬ na-ahˇ maˬ ya ngehˬ g’eh naˇ, “dawˇ coe ni” maˬ mˇ-eu jeˬ pyeuꞈ nya lehˇ noeˬ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ “tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ” aˬ myah luꞈ siˬ nya-eu meh. (2 Tiˆmoˇseˬ 2:19) Aˬ yawꞈ “yaw tsaˬ yaw dawˇ deuˬ-euˬ gaˇ ma”-ahˇ siˬ nya-awˇ, bi buˬ-iˇ ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba-eu lehˇ jiˇ siˬ nya-eu meh.—Ja ceuˬ 1:6; 2 Beˬtuˆluˆ 2:9.\n9. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ-ahˇ gaˬ-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ-euˬ gaˇ kawˆ ehˇ haw.\n9 Tiˬ poˆ na Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ-ahˇ gaˬ-eu lehˇ aˬ myah myah-ahˇ maˬ duˇ ni mˇ mawˇ-eu meh. (2 Laˬsaˬbaˬ 20:20, 29) Yaw jeˬ ma jeˬ, Iˬ ma laˆ shaˆ Yaw neˇ-ahˇ g’aˬ k’aˆ dui dui-eu Paˬlawˇ-euˬ guiˇ maꞈ Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ-euˬ mehˬ nah teh le ngeh Yeˬhawˇbaˬ neh caw ba nehˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. (Doˆ-iˇ-eu 14:21-30; Ja ceuˬ 106:9-11) Gaˇ kawˆ heu zahˬ dui dui leˇ paˬ-ehˇ g’eh-awˇ, 40 k’oꞈ dzeuˇ iˇ-euˬ k’awꞈ ni teu kaˬ-ahˇ jawˇ-eu tsawˇ haˬ deuˬ ja luꞈ-a siˬ. (Yawˇshuˆ 2:9-11) Aˬ dui-ahˇ g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ Gawˇgaˆ-euˬ Maˬgawˇgaˆ deuˆ laˇ-eu lehˇ g’eh-eu miˇ neh, aˬ dui gaˇ hu Yeˬhawˇbaˬ neh aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ gaˬ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ baoˬ neh caw ba nehˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ noeˬ mawˇ-eu heu naˇ, g’aˬ za laˇ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Yeˬsaˬgeˬlaˇ 38:8-12) Teu ngeh aˬ dui miˇ tsaˬ zaˬ neh maˬ ngeuˇ-eu, Yeˬhawˇbaˬ neh bi ha geuꞈ-eu g’aˇ duˬ leh jeh-euˬ miˇ neh laˬ k’aˬ ya cehˇ dui dui-eu meh.\n10. Aˬ dui haw tsoˆ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ nyiˬ kawˆ aˬ yawꞈ kawˆ aˬ jeˬ nga?\n10 Aˬ dui haw tsoˆ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ nyiˬ kawˆ aˬ yawꞈ kawˆ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni taˬ huiˬ nehˬ nya-eu meh. Aˬ dui aˬ cawˬ bi ja ceuˬ-eu g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ mˇ muiˬ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ guiˬ lahˬ maˬ paˇ biꞈ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh nga? Aˬ cawˬ deuˬ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ ja ceuˬ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ guiˬ lahˬ teu gaˇ jiˇ-euˬ meh lehˇ Yeˬsuˇ ehˇ-eu meh. (Maꞈtehˬ 6:1-5-ahˇ gui.) Ehˇ k’awꞈ, “tsawˇ haˬ zaˬ maˬ mawˇ nya-eu jeˬ-ahˇ mawˇ nya-eu” Yeˬhawˇbaˬ naˇ, yaw muiˬ jeˬ mˇ-euˬ k’awꞈ tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ ja ceuˬ nehˬ-eu deuˬ-ahˇ haw mawˇ-awˇ, guiˬ lahˬ biꞈ-eu meh. Tiˬ poˆ na, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ-eu meh. Aˬ dui yawˬ jeˬ ma jeˬ tiˬ kawˆ na-ahˇ haw kaˇ-euˇ.\nYeˬhawˇbaˬ taˬ aw-eu miˬ shuiꞈ tiˬ g’aˬ-ahˇ, maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni taˬ huiˬ nehˬ\n11. Yeˬhawˇbaˬ Maˬliˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ taˬ huiˬ nehˬ-euˬ nga?\n11 Yeˬhawˇbaˬ taˬ aw-eu miˬ shuiꞈ pyeuꞈ-eu Maˬliˇ-ahˇ tseˇ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ Zaˬmaˇ Yeˬsuˇ-euˬ aˬ ma bi geuꞈ-euˬ meh. Maˬliˇ muiˬ-eu uˬ duˬ tahˬ nymˇ jaˆ-eu Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ nehˬ-ehˇ gaˇ mahˇ kaˬ-eu Naˬzaˬlehˇ meuˬ meuˬ zaˬ-ahˇ jawˇ-eu meh. (Luˇkaꞈ 1:26-33-ahˇ gui.) Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh Maˬliˇ-ahˇ tseˇ-euˬ nga? Mˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ Gaˬbeˬlaˇ Maˬliˇ-ahˇ “Miˬyehˇ nawˬ-ahˇ g’awˬ shaˬ gaˬ luꞈ meh” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Maˬliˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ aˇ naˆ ni g’oeˇ-eu gaˇ kawˆ, aˬ yawꞈ-euˬ yuiꞈ nyiˇ Eˇliˇsaˬbehˆ nehˬ-ehˇ ngehˬ-euˬ dawˬ-ahˇ haw ngeh siˬ laˇ-eu meh. (Luˇkaꞈ 1:46-55) Yeˬhawˇbaˬ Maˬliˇ-ahˇ aˬ myah luꞈ haw luꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ-ahˇ ya mawˇ-euˬ miˇ neh, Maˬliˇ maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni guiˬ lahˬ biꞈ-euˬ meh.\n12, 13. Yeˬhawˇbaˬ Yeˬsuˇ dehꞈ le ngeh yamˬ-ahˇ hawˇ-eu, dehꞈ le-euˬ 40 nah byah laˇ-awˇ uˬ duˬ tahˬ nymˇ-ahˇ iˇ ngeh, aˬ joˆ-ehˇ taˬ huiˬ nehˬ-euˬ nga?\n12 Yeˬsuˇ dehꞈ le ngeh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ suˇ suˇ g’aˬ-ahˇ bi siˬ-euˬ nga? Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ hawˇ-eu Behˬlehˬhehˬ meuˬ-ahˇ jawˇ-eu yaw huiˬ yaw mahˇ deuˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu Behˬlehˬhehˬ meuˬ laꞈ nyiˇ paw yawˇ bo luꞈ-eu taˬ aw-eu yawˇ bo zaˬ deuˬ-ahˇ mˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ neh bi tsaꞈ nehˬ-iˇ-euˬ meh. (Luˇkaꞈ 2:8-14) K’oeˇ naˇ, tsawˇ haˬ teu deuˬ k’awꞈ zaˬ nahˬ jawˇ gaˇ g’a iˇ-euˬ meh. (Luˇkaꞈ 2:15-17) Maˬliˇ hawˇ-eu Yoˇsehˆ, Yeˬsuˇ heu jeˬ-ehˇ taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ za gaˇ ya mawˇ ngeh, zahˬ leˇ dui dui-euˬ yaw duˬ baw meh. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ mˇ jeˬ mˇ kawˆ Saˬdaˬ-euˬ mˇ jeˬ mˇ kawˆ nehˬ-ehˇ beu gaˇ-eu meh. Saˬdaˬ aˬ guiˇ gaˇ kawˆ tsawˇ gahˇ ahˇ-eu deuˬ Yeˬsuˇ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ aˬ daˬ aˬ ma jawˇ gaˇ bi iˇ ngeh, Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ zaˬ deuˬ Yeˬsuˇ dehꞈ leˬ-euˬ gaˇ kawˆ ya siˬ-awˇ nui ma maˬ saˇ ni g’eh-eu meh. (Maꞈtehˬ 2:3) Saˬdaˬ neh mˇ-euˬ jeˬ baˬ da neh tiˬ jeˬ-iˬ maˬ siˬ nya-eu zaˬ deuˬ g’awˬ mya ni ya bi sehꞈ-euˬ meh.—Maꞈtehˬ 2:16.\n13 Yeˬhawˇbaˬ neh Iˇsaˬleˬlaˆ deuˇ-ahˇ biꞈ nehˬ-euˬ zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ laꞈ k’oeˇ, aˬ li baw-euˬ 40 nah byah laˇ naˇ, aˬ ma g’aˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ lawˇ-eu shehˇ-eu jeˬ ya lawˇ nehˬ meh lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. Teu miˇ neh, Maˬliˇ hawˇ-eu Yoˇsehˆ Behˬlehˬhehˬ meuˬ-ahˇ neh Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-euˬ uˬ duˬ tahˬ nymˇ-ahˇ iˇ-eu g’aˇ duˬ, 6 laˇ kaˬ-eu gaˇ ma-ahˇ iˇ-euˬ meh. (Luˇkaꞈ 2:22-24) Gaˇ ma gaˇ pehˇ-ahˇ Maˬliˇ piˇ ma deuˬ Yeˬsuˇ-ahˇ taˬ huiˬ-eu g’aˇ duˬ, tiˬ jeˬ paˬ jahˇ-eu maˬ siˬ lehˇ noeˬ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Yeˬsuˇ taˬ huiˬ-eu jeˬ za-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ Maˬliˇ neh noeˬ-euˬ jeˬ-ehˇ maˬ ngeuˇ-a. Yeˬhawˇbaˬ “Miˬyehˇ-ahˇ guˆ-eu nui ma ahˇ-eu tsawˇ haˬ yaw muiˬ” Suˇmoˬ hawˇ-eu, 84 k’oꞈ byah laˇ-euˬ bawˇlawˇpeh Aˬnaˬ-ahˇ tseˇ-awˇ Yeˬsuˇ-aˬ, Miˬyehˇ neh saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Meˬsiˇyaˆ hawˇ-eu Ka li meh lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh.—Luˇkaꞈ 2:25-38.\n14. Yeˬhawˇbaˬ Maˬliˇ-ahˇ guiˬ lahˬ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-eu nga?\n14 Yeˬhawˇbaˬ saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ-awˇ, Yeˬsuˇ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ ngehˬ g’eh nehˬ-euˬ Maˬliˇ-ahˇ taˬ huiˬ daˆ leꞈ ngaˇ loˇ? Taˬ huiˬ meh. Aˬ yawꞈ Maˬliˇ neh ngehˬ-awˇ mˇ-euˬ jeˬ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ bi boꞈ ahˇ taˬ-euˬ meh. Yeˬsuˇ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ 3 k’oꞈ guiˬ mˇ ngeh Maˬliˇ iˇ caw nya-euˬ gaˇ maˬ duˇ-a. Teu naˇ Maˬliˇ miˬ coeˬ miˬ ma pyeuꞈ-awˇ, Naˬzaˬlehˇ meuˬ-ahˇ ya jawˇ-eu miˇ neh k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Teu miˇ neh aˬ yawꞈ aˬ cawˬ deuˬ loꞈ-ehˇ muiˬ-eu gaˇ kawˆ yaw myaˬ jeˬ-ahˇ maˬ ya tahˬ puˬ-aˬ. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ Yeˬsuˇ shiˇ ngeh teu gaˇ jawˇ-eu meh. (Yoˇhaˬ 19:26) K’oeˇ uꞈ taꞈ tiˬ k’ehˬ naˇ, Maˬliˇ muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ za-eu Beˬdeˬgoˇdeˬ aˇ nah maˬ keuˆ laˇ mi na-ehˇ, Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-ahˇ Yeˬsuˇ-euˬ g’aˬ k’ehˇ deuˬ nehˬ-ehˇ jawˇ luꞈ-eu meh. (G’aˬk’ehˇ 1:13, 14) Teu miˇ neh Maˬliˇ-ahˇ g’aˬ k’ehˇ nui deuˬ nehˬ-ehˇ muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ neh tseˇ doˆ-euˬ gaˇ duˇ-eu meh. Teu maˇ diˇ ngeuˇ naˇ, aˬ yawꞈ Yeˬsuˇ nehˬ-ehˇ mˬ k’oeˇ taˆ mˬ maˬ maˬ byaˆ za ziˇ ya jawˇ-eu meh. Heu naˇ, aˬ yawꞈ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ mˇ-euˬ miˇ neh, za-eu muiˬ dui dui-eu laꞈ sawˬ pyeuꞈ meh.\nYeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ Zaˬmaˇ-ahˇ taˬ huiˬ\n15. Yeˬhawˇbaˬ Yeˬsuˇ-ahˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jawˇ ngeh aˬ joˆ-ehˇ taˬ huiˬ nehˬ-euˬ nga?\n15 Yeˬsuˇ zahˇ-euˬ aˬ yuiꞈ deuˬ hawˇ-eu uˆ lahˇ-eu aˬ yuiꞈ deuˬ neh, taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ geuꞈ mawꞈ-a. Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ Yeˬsuˇ-ahˇ mˬ k’oeˇ taˆ neh 3 poˆ keuˆ ni ngaˇ nawˬ-ahˇ gaˬ ma lehˇ ehˇ gaˇ Yeˬsuˇ ya gaˬ ngeh, g’aˬ ahˇ dui dui leˇ-eu yaw duˬ baw meh. Yeˬsuˇ Yawˇdaˬ Lawˇ baˬ-ahˇ iˇ cuꞈ shawˇ-awˇ neh tuˇ laˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ “Heu-aˬ, ngaˇ gaˬ dui dui-awˇ nui k’ahˇ shiˇ dui dui-eu ngaˬ-euˬ Zaˬmaˇ ma” lehˇ ehˇ-eu meh. (Maꞈtehˬ 3:17) Teu ngeh, dawˬ teu-ahˇ Yeˬsuˇ hawˇ-eu Iˇ cuꞈ shawˇ-eu Yoˇhaˬ tehꞈ-ehˇ ya gaˬ-euˬ gaˇ duˇ-eu meh. K’oeˇ naˇ Yeˬsuˇ shiˇ-eu tiˬ k’oꞈ ca ngeh jiˇ, kuiˇ laꞈ 3 g’aˬ Yeˬhawˇbaˬ Yeˬsuˇ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ “Heu-aˬ, ngaˇ gaˬ dui dui-awˇ nui k’ahˇ shiˇ dui dui-eu ngaˬ-euˬ Zaˬmaˇ ma. Aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ geuꞈ-awˬ” lehˇ ehˇ gaˇ ya gaˬ-euˬ meh. (Maꞈtehˬ 17:5) Aˇ saˬ saˬ ngeh poˆ naˇ, Yeˬsuˇ shiˇ-eu yaw myaˬ nah maˬ ngeuˇ naˇ maˬ paˇ ca ngeh, Yeˬhawˇbaˬ mˬ k’oeˇ taˆ neh aˬ yawꞈ-euˬ Zaˬmaˇ-ahˇ tiˬ poˆ paˇ ngehˬ cawˬ-euˬ meh.—Yoˇhaˬ 12:28.\nYeˬhawˇbaˬ neh aˬ yawꞈ-euˬ Zaˬmaˇ-ahˇ taˬ huiˬ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ neh, aˬ dui aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga? (Aˇ deuˆ 15-17-ahˇ haw)\n16, 17. Yeˬhawˇbaˬ Yeˬsuˇ-ahˇ maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni aˬ joˆ-ehˇ taˬ huiˬ nehˬ-euˬ nga?\n16 Yeˬsuˇ tsawˇ haˬ deuˬ aˬ yawꞈ-ahˇ Miˬyehˇ-ahˇ yehˬ bawˬ sehˇ lu-ehˇ ehˇ-eu g’aˬ lehˇ kuˇ laˇ-eu uˬ taꞈ, daˬ ga laˇ paˬ-ehˇ ya shiˇ meh lehˇ siˬ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ geuꞈ mawꞈ-eu jeˬ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, Miˬyehˇ geuꞈ mawꞈ-eu jeˬ-ehˇ pyeuꞈ luꞈ-uˇ lehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu meh. (Maꞈtehˬ 26:39, 42) Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ zaˬ neh taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda neh taˬ huiˬ-euˬ jeˬ-ahˇ geuꞈ mawꞈ-eu miˇ neh, zeuˇ liˬ k’oeˇ taˆ “ya shiˇ-eu daˬ ga dui dui-eu jeˬ-ahˇ aˬ yawꞈ k’ahˬ maˬ lahˇ-a.” (Heˬbyehˇ 12:2) Yeˬhawˇbaˬ Yeˬsuˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ taˬ huiˬ nehˬ-euˬ nga?\n17 Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jawˇ ngeh, gaˇ hu aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda nehˬ-ehˇ mˬ k’oeˇ taˆ jawˇ ngeh za-euˬ yaw shehꞈ k’ahˬ sehˇ k’oeˇ, za luꞈ-uˇ lehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu meh. (Yoˇhaˬ 17:5) Yeˬsuˇ teu taꞈ-ehˇ dzehˬ ni za mawꞈ-eu lehˇ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ tiˬ gaˇ-iˬ maˬ ehˇ taˬ-aˬ. Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jawˇ ngeh Yeˬhawˇbaˬ neh noeˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ mˇ caw-euˬ gaˇ neh, muiˬ dui dui-eu laꞈ sawˬ za gaˇ maˬ noeˬ tmˬ-a. Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ jeˬ biꞈ nehˬ-euˬ nga? Aˬ yawꞈ Yeˬsuˇ maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni taˬ huiˬ nehˬ-euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ Yeˬsuˇ-ahˇ bi g’oꞈ dehꞈ laˇ ngeh, mˬ k’oeˇ taˆ aˬ yawꞈ-ahˇ “goˇ dui dui gaˇ ciˬ nuiˇ” nehˬ-awˇ, tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ za haw-euˬ shiˇ-eu maˬ baw-eu yaw sahˇ-euˬ ziˇ k’awꞈ biꞈ nehˬ-euˬ meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.) (Piˇliˇpiˆ 2:9; 1 Tiˆmoˇseˬ 6:16) Yeˬhawˇbaˬ, Yeˬsuˇ neh saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ-euˬ g’aˇ duˬ biꞈ-euˬ laꞈ sawˬ heu naˇ, maˬ ehˇ jiˇ coeˇ ni muiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\n18. Aˬ dui miˇ tsaˬ zaˬ neh taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu, Miˬyehˇ neh taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ geuꞈ mawꞈ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga?\n18 Aˬ dui-ahˇ miˇ tsaˬ zaˬ neh taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu, Miˬyehˇ neh taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ geuꞈ mawꞈ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga? Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ aˬ myah luꞈ aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu deuˬ-ahˇ taˬ huiˬ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni laꞈ sawˬ biꞈ meh lehˇ ehˇ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ heu-ahˇ noeˬ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. Aˬ dui mehˬ hu paw Yeˬhawˇbaˬ guiˬ lahˬ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-eu lehˇ maˬ ngeuˇ naˇ maˬ noeˬ nya-a. Ehˇ k’awꞈ, nymˬ-mˇ haiˬ-eu miˇ tsaˬ heu laꞈ k’oeˇ shaˬ zahˬ gaˇ kawˆ-ahˇ oˇ luꞈ ngeh, miˇ tsaˬ heu g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ ya byoˆ-iˇ jiˇ-awˇ, miˇ tsaˬ-ahˇ neh za-euˬ taˬ huiˬ-eu jeˬ aˬ geu jeˬ maˬ kaˬ jiˇ ya byoˆ-iˇ jiˇ meh lehˇ aˬ dui ya noeˬ taˬ-eu meh. (1 Yoˇhaˬ 2:17) Ehˇ k’awꞈ aˬ dui-euˬ gaˬ-eu Aˬda Yeˬhawˇbaˬ “dawˇ coe ni yaˇ k’aˬ daˇ-eu” g’aˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh, aˬ dui neh mˇ-euˬ jeˬ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ myahˇ-ahˇ gaˬ-euˬ jeˬ-ahˇ maˬ ngehˇ-a. (Heˬbyehˇ 6:10) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ dui maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni nui gaˬ mˇ mawˇ nehˬ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 17 Laꞈ sawˬ heu naˇ tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ noeˬ haw-euˬ laꞈ sawˬ pyeuꞈ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, Heˬbyehˇ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ shiˇ-eu maˬ baw-eu yaw sahˇ-euˬ ziˇ gaˇ kawˆ maˬ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ miˇ neh meh.\nYeˬhawˇbaˬ neh taˬ huiˬ-eu jeˬ: Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ yaw zeu taˬ-awˇ, guiˬ lahˬ biꞈ ngeh maˬ ehˇ, aˬ dui-ahˇ bi buˬ bi lawˬ iˇ-awˇ laꞈ sawˬ biꞈ ngeh maˬ ehˇ, aˬ dui-ahˇ taˬ huiˬ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ neh aˬ dui-ahˇ taˬ huiˬ-eu lehˇ ehˇ-eu heu naˇ, aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ lehˇ sawˇ gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh


Dawˬ caˇ 9—Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-euˬ Sahˬpaˬ pyeuꞈ! | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Georgian German Gokana Greek Greenlandic Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Iban Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zulu\nDawˬ caˇ 9\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui-euˬ Sahˬpaˬ pyeuꞈ\n(Ja ceuˬ 97:1)\n1. Ja ceuˬ laꞈ k’aˬ tiˬ cehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ.\nMˬ k’oeˇ taˆ aˬ yawꞈ euˬ tsaˬ jeˬ ahˇ ya mawˇ.\nLaꞈ k’aˬ tiˬ cehˇ caˇ awˇ ja ceuˬ ma Miˬyehˇ ahˇ.\nYawꞈ neh mˇ euˬ gaˇ deuˬ ahˇ ngehˬ keuˆ.\nLaꞈ k’aˬ cehˇ nui saˇ oꞈ mˬ miˇ tsaˬ dawˬ tawˆ luꞈ.\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui Sahˬpaˬ pyeuꞈ shaw.\nYeˬhawˇbaˬ dui Sahˬpaˬ pyeuꞈ laˇ miˇ.\n2. Tsaꞈ gaˬ tsawˇ haˬ ahˇ Miˬyehˇ yaw shehꞈ.\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui ahˇ ka k’oꞈ Miˬyehˇ pyeuꞈ.\nYeˬhawˇbaˬ ciˬ huiˬ gaˇ geuˇ eu Sahˬpaˬ pyeuꞈ meh.\nYawꞈ mehˬ shi dui yawˬ g’aˬ na awˆ byaˆ.\n3. Miˬyehˇ tsaˬ jeˬ uˆ lahˇ dahˬ beh shaw.\nNuiˇ mahˬ ahˇ yawꞈ Zaˬmaˇ tseˇ awˇ bi nuiˇ taˬ.\nYa awˆ byaˆ ya shaꞈ dawˇ miˇ tsaˬ euˬ miˬ yehˇ deuˬ.\nYeˬhawˇbaˬ tehꞈ-ehˇ ja ceuˬ jeˬ za geuˇ.\n(1 Laˬ. 16:9; Ceuˬ. 68:20; 97:6, 7-ahˇ haw.)\nYeˬhawˇbaˬ aˬ dui-euˬ Sahˬpaˬ pyeuꞈ! (Dawˬ caˇ 9)


Yeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu laꞈ k’oeˇ nui saˇ oꞈ | Watchtower Study\nREAD IN Abua Acholi Afrikaans Aja Akha Albanian Altai Alur American Sign Language Amharic Amis Angolan Sign Language Arabic Argentinean Sign Language Armenian Aukan Australian Sign Language Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Bengali Biak Bicol Bislama Bolivian Sign Language Boulou Brazilian Sign Language British Sign Language Bulgarian Cakchiquel (Western) Cambodian Catalan Cebuano Changana (Mozambique) Chavacano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chinese Sign Language Chitonga Chitonga (Malawi) Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuabo Chuukese Chuvash Cibemba Cinyanja Colombian Sign Language Croatian Croatian Sign Language Cuban Sign Language Czech Czech Sign Language Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Ecuadorian Sign Language Edo Efik English Esan Estonian Ewe Fijian Filipino Sign Language Finnish Finnish Sign Language Fon French French Sign Language Ga Garifuna Georgian German German Sign Language Gitonga Greek Greek Sign Language Greenlandic Guadeloupean Creole Guarani Gujarati Gun Haitian Creole Hausa Hebrew Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Hungarian Sign Language Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indian Sign Language Indonesian Indonesian Sign Language Isoko Italian Italian Sign Language Japanese Japanese Sign Language Javanese Jula Kabiye Kabuverdianu Kachin Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kazakh (Arabic) Kekchi Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kipende Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Korean Sign Language Krio Kurdish Kurmanji Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Kyangonde Lahu Laotian Latvian Lenje Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Makhuwa-Meetto Malagasy Malawi Sign Language Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marathi Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mbunda Mexican Sign Language Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Mongolian Moore Motu Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nepali Ngabere Ngangela Nias Niuean Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Okpe Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Paraguayan Sign Language Persian Peruvian Sign Language Pidgin (West Africa) Polish Polish Sign Language Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Punjabi Quebec Sign Language Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romanian Sign Language Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Serbia) Romany (Southern Greece) Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Rutoro Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Sepulana Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovak Slovak Sign Language Slovenian Solomon Islands Pidgin South African Sign Language Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Sunda Swahili Swahili (Congo) Swati Swedish Tagalog Tahitian Taiwanese Sign Language Tajiki Tamil Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Thai Sign Language Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Uighur (Arabic) Uighur (Cyrillic) Ukrainian Umbundu Urdu Urhobo Uruund Uzbek Uzbek (Roman) Venda Vietnamese Wallisian Waray-Waray Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zande Zapotec (Isthmus) Zulu\nDzaw-eu gaˇ kawˆ 15\n“Tsawˇ haˬ zaˬ maˬ noeˬ doˆ coeˇ-eu Miˬyehˇ-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ naw maꞈ-ahˇ caw ba tehꞈ-a.”—Piˇliˇpiˆ 4:7.\nDawˬ caˇ 113 Aˬ dui-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ\n1-2. Yeˬsuˇ aˬ jeˬ miˇ neh shaˬ zahˬ naꞈ dui dui-eu nga?\nYeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ dehꞈ saˬ saˬ ngeh nah, aˬ yawꞈ g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ haiˬ-eu deuˬ-euˬ aˬ laꞈ laꞈ k’oeˇ, naˇ dui dui-awˇ ya shiˇ meh lehˇ siˬ nya-eu miˇ neh, shaˬ zahˬ naꞈ dui dui-eu meh. Ehˇ k’awꞈ teu naˇ ya shiˇ gaˇ k’ahˬ lahˇ-eu miˇ neh tehꞈ maˬ ngeuˇ-a. Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-ahˇ gaˬ dui dui-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ mˇ mawꞈ-eu miˇ neh meh. Yeˬsuˇ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ ngeh saˇ jaˇ ziꞈ-eu heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ myahˇ-ahˇ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh lehˇ siˬ nya-awˇ, aˬ yawꞈ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ gaˬ-eu uˬ taꞈ, tsawˇ haˬ zaˬ deuˬ mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ ya dehꞈ-eu heu naˇ, aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ gaˇ neh iˇ-eu tehꞈ meh lehˇ jiˇ siˬ nya-eu meh.\n2 Yeˬsuˇ shaˬ zahˬ naꞈ dui dui k’awꞈ, nui saˇ oꞈ luꞈ-a siˬ. Aˬ yawꞈ g’aˬ k’ehˇ deuˬ-ahˇ “Ngaˬ neh naw maꞈ-ahˇ biꞈ taˬ yaꞈ-euˬ jeˬ-aˬ, nui saˇ oꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu ma” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Yoˇhaˬ 14:27) Yeˬsuˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ muiˬ gaˇ neh za-euˬ “Miˬyehˇ-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ” jaˆ-eu meh. Nui saˇ oꞈ-eu jeˬ teu naˇ, Yeˬsuˇ-ahˇ aˇ dzehˬ-ehˇ maˬ bi k’ahˬ lahˇ ni caw ba nehˬ-eu meh.—Piˇliˇpiˆ 4:6, 7.\n3. Aˬ dui heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ja sawˇ-eu nga?\n3 Aˬ dui tiˬ g’aˬ-iˬ Yeˬsuˇ loꞈ-ehˇ teu naˆ naˆ-ehˇ maˬ ya tahˬ puˬ haw-aˬ. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬsuˇ-euˬ g’aˬ k’ehˇ deuˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu yaw duˬ baw meh. (Maꞈtehˬ 16:24, 25; Yoˇhaˬ 15:20) K’oeˇ naˇ Yeˬsuˇ loꞈ-ehˇ duˇ ni aˬ dui jiˇ tiˬ poˆ na shaˬ zahˬ naꞈ dui dui nya meh. Aˬ dui nui saˇ oꞈ-eu jeˬ maˬ jaˆ gaˇ keuˆ ni maˬ k’ahˬ lahˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga? Aˬ dui Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ Miˬyehˇ gaˇ mˇ ngeh mˇ-euˬ smˇ jeˬ-ahˇ haw-awˇ, aˬ dui lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh, aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya nga lehˇ jiˇ ja sawˇ ma.\nYeˬsuˇ tiˬ k’ehˬ maˬ kaˬ guiˬ lahˬ shaˇ\nGuiˬ lahˬ shaˇ-eu jeˬ heu naˇ aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ nui saˇ bi oꞈ (Aˇ deuˆ 4-7-ahˇ haw)\n4. 1 Teˇsaˬloˇni 5:17-ahˇ haw ngeh, Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ dehꞈ saˬ saˬ ngeh nah guiˬ lahˬ aˇ naˆ ni shaˇ-euˬ nga? Yaw jeˬ ma jeˬ ehˇ haw.\n4 1 Teˇsaˬloˇni 5:17-ahˇ gui. Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ dehꞈ saˬ saˬ ngeh nah tiˬ k’ehˬ maˬ kaˬ guiˬ lahˬ shaˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ shiˇ-euˬ gaˇ noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ jahˇ ngeh miˇ, kaˬ muˇ hawˇ-eu aˬ gaꞈ dzaˇ uiˇ maˬ ciˬ nehˬ mi naˆ-ehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 11:23-25) K’oeˇ naˇ g’aˬ k’ehˇ deuˬ nehˬ-ehˇ Baˬsaˬkaˬ bawˬ-iˬ jahˇ-euˬ jawˇ duˬ teu gaˇ neh maˬ doˆ-iˇ mi naˆ-ehˇ jiˇ, aˬ yawꞈ g’aˬ k’ehˇ deuˬ nehˬ-ehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu meh. (Yoˇhaˬ 17:1-26) K’oeˇ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ uˬ ciꞈ paw Geˬseˬmaˬniˇ-ahˇ oe ngeh k’awꞈ, aˬ yawꞈ tehꞈ-ehˇ guiˬ lahˬ yaw myaˬ poˆ paˇ shaˇ-euˬ meh. (Maꞈtehˬ 26:36-39, 42, 44) K’oeˇ naˇ Yeˬsuˇ neh mˇ saˬ saˬ-euˬ jeˬ k’awꞈ guiˬ lahˬ shaˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Luˇkaꞈ 23:46) Yeˬsuˇ teu ngeh nah-euˬ aˇ yeˇ huiˬ-eu gaˇ kawˆ dawˬ tawˆ luꞈ-euˬ g’aˇ duˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ shaˇ-euˬ meh.\n5. Kuiˇ laꞈ deuˬ aˬ jeˬ miˇ neh guˆ-eu nga?\n5 Yeˬsuˇ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ daˬ coeˇ-eu tiˬ jeˬ naˇ, guiˬ lahˬ shaˇ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-ahˇ g’oe-eu miˇ neh meh. Ehˇ k’awꞈ kuiˇ laꞈ deuˬ naˇ teu ngeh miˇ guiˬ lahˬ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ shaˇ-aˬ. Teu miˇ neh aˬ yawꞈ maꞈ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh guˆ-eu meh. (Maꞈtehˬ 26:40, 41, 43, 45, 56) Aˬ dui lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ nya-eu g’aˇ duˬ, Yeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ-awˇ maˬ tsehˆ leˇ ni ‘guiˬ lahˬ ya shaˇ’-eu meh. Aˬ dui aˬ jeˬ jeˇ-euˬ gaˇ kawˆ shaˇ nya-eu nga?\n6. Nui jah aˬ dui-ahˇ nui saˇ aˬ joˆ-ehˇ bi oꞈ-eu nga?\n6 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ “jah-eu jeˬ bi myaˬ laˇ nehˬ laꞈ” lehˇ guiˬ lahˬ shaˇ nya meh. (Luˇkaꞈ 17:5; Yoˇhaˬ 14:1) Saˬdaˬ Yeˬsuˇ mehˬ nah caw teh-eu yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ lawˬ haw-eu miˇ neh, aˬ dui nui jah ya ahˇ-eu meh. (Luˇkaꞈ 22:31) Nui jah heu naˇ aˬ dui shaˬ zahˬ yaw myaˬ poˆ ya tahˬ puˬ k’awꞈ, nui saˇ oꞈ luꞈ ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga? Aˬ dui lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ daˬ coeˇ-eu g’aˇ duˬ, k’aˇ jahˇ nya-eu jeˬ jahˇ g’aˬ-euˬ naˇ, nui jah aˬ dui gaˇ kawˆ teu-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ ni laˆ noeˬ nehˬ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ gaˇ kawˆ teu-ahˇ aˬ dui naˆ maˬ tseˇ nyehꞈ tehˬ nya meh lehˇ aˬ dui nui ma taˬ-eu miˇ neh nui saˇ oꞈ-eu meh.—1 Beˬtuˆluˆ 5:6, 7.\n7. Aˬ dui Lawˇbeuꞈ-euˬ dawˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n7 Guiˬ lahˬ shaˇ-eu heu naˇ aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ, nui saˇ oꞈ ni caw ba nehˬ-eu meh. Saˇ jaˇ ziꞈ-eu sheuˬ g’eh-eu g’aˬ pyeuꞈ-awˇ nymˬ-mˇ 80 k’oꞈ k’awˆ laˇ-euˬ mehˇ nmˇ Lawˇbeuꞈ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Aˬ yawꞈ “Piˇliˇpiˆ 4:6, 7 laꞈ k’oeˇ-euˬ dawˬ heu naˇ, ngaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ lawˬ haw laˇ-eu yaw myaˬ jeˬ-ahˇ kamˬ coeˇ ni caw ba nehˬ laꞈ-eu meh. Ngaˇ pyuˇ tiˬ poˆ shaˬ laˇ-awˇ, sheuˬ g’eh-eu g’aˬ jiˇ maˬ paˇ ya geuꞈ-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ Lawˇbeuꞈ-ahˇ nui saˇ oꞈ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga? Aˬ yawꞈ “Ngaˇ noeˬ shaˬ laˇ-eu nehˬ-ehˇ guiˬ lahˬ taˆ lehˇ shaˇ-euˬ ma. Ngaˇ nui ma laꞈ k’oeˇ neh maˬ tsehˆ leˇ ni ngehˬ-ehˇ guiˬ lahˬ shaˇ naˇ ngehˬ-ehˇ nui saˇ oꞈ dzehˬ laˇ meh lehˇ ngaˇ jah-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh.\nYeˬsuˇ leh jeh-awˇ tsaꞈ gaˬ\nTsaꞈ gaˬ-eu jeˬ heu naˇ aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ nui saˇ bi oꞈ (Aˇ deuˆ 8-10-ahˇ haw)\n8. Yoˇhaˬ 8:29-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ Yeˬsuˇ-ahˇ nui saˇ bi oꞈ-eu jeˬ naˇ aˬ jeˬ nga?\n8 Yoˇhaˬ 8:29-ahˇ gui. Yeˬsuˇ k’ehˬ-eu k’aˆ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ ngeh k’awꞈ, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda laˬ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ mˇ luꞈ ma lehˇ siˬ nya-eu miˇ neh nui saˇ oꞈ-eu meh. Yeˬsuˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu yaw shaˬ ngeh k’awꞈ naˇ haˬ-eu meh. Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-ahˇ gaˬ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-euˬ gaˇ-ahˇ naˬ ba tiꞈ taˬ-euˬ meh. Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ-ahˇ maˬ oe ngeh Miˬyehˇ-euˬ “laꞈ saˇ maˇ” geuꞈ-euˬ meh. (Dawˬdaˬ 8:30) K’oeˇ naˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jawˇ ngeh k’awꞈ, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ leh jeh-awˇ mehˬ-euˬ meh. (Maꞈtehˬ 6:9; Yoˇhaˬ 5:17) Gaˇ heu baˬ da neh aˬ yawꞈ laˬ k’aˬ cehˇ dui dui-eu meh.—Yoˇhaˬ 4:34-36.\n9. Tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ-ahˇ leh jeh-eu heu naˇ aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ nui saˇ biꞈ-eu nga?\n9 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-awˇ, “Sahˬpaˬ Yeˬsuˇ-euˬ gaˇ mˇ-eu leh jeh dui dui” naˇ, Yeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 15:58) Aˬ dui tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ-ahˇ “aˇ yamˬ tiˬ byah ni mˇ” ngeh, aˬ dui ya tahˬ puˬ luꞈ-eu shaˬ zahˬ-ahˇ yaw muiˬ paw jeˬ-ehˇ haw nya laˇ-eu meh. (G’aˬk’ehˇ 18:5) Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ dui tsaꞈ gaˬ iˇ gaˇ ya mawˇ-eu deuˬ, aˬ dui naˆ maˬ tseˇ huiˬ-eu shaˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ laˇ-awˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui noeˬ nui duˇ-ahˇ zmˬ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ dehꞈ ziˇ muiˬ daˆ laˇ-awˇ laˬ k’aˬ jiˇ cehˇ dzehˬ laˇ-eu meh. Aˬ dui toˆ-ehˇ g’eh gaˇ ya mawˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ ngehˬ g’eh ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-awˇ, nui saˇ oꞈ-eu meh. Aˬ myah luꞈ aˇ poeˬ maˬ baw nya lehˇ noeˬ-awˇ nui ma nyiˇ-eu mehˇ nmˇ zaˬ miˬ aˬ buˇ tiˬ g’aˬ aˬ yawꞈ-euˬ dehꞈ ziˇ-ahˇ gaˇ kawˆ heu maˇ diˇ ngeuˇ-eu lehˇ ya mawˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ “Ngaˇ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ-ahˇ kaꞈ g’a ngeh, ngaˬ-euˬ nui ma ziꞈ laˇ-awˇ laˬ k’aˬ cehˇ laˇ-euˬ meh. Heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu heu naˇ, ngaˇ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ-iˇ ngeh Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ g’oeˇ dzehˬ leˇ-eu miˇ neh meh” lehˇ ehˇ-eu meh.\n10. Aˬ dui Be-leˇdaˬ neh ngehˬ-euˬ dawˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n10 K’oeˇ naˇ, Be-leˇdaˬ lehˇ kuˇ-eu mehˇ nmˇ aˬ buˇ tiˬ g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ paˇ haw kaˇ-euˇ. Aˬ yawꞈ naˇ k’aˆ-eu naˇ gawˇ daˬ luꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ buˇ jiˇ naˇ gawˇ heu naˇ-eu meh. Be-leˇdaˬ aˬ yawꞈ laˆ lawˬ-ahˇ ya nuiˇ-eu uˬ taꞈ, g’aˬ jiˇ maˬ ahˇ-eu miˇ neh, iˇ kahˇ doe maˬ tsaꞈ gaˬ iˇ nya-a. Teu miˇ neh, sahˬ boꞈ boꞈ boꞈ-ehˇ tsaꞈ gaˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ ehˇ-eu “Ngaˬ-euˬ naˇ gawˇ heu naˇ, nymˬ-mˇ maˬ laˆ saˆ taˬ nya-eu jeˬ pyeuꞈ-eu lehˇ ya siˬ-euˬ ma. Teu baˬ da neh ngaˇ Miˬyehˇ gaˇ-ahˇ leh jeh-awˇ mˇ nya-eu meh. Maˇ diˇ naˇ tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ heu naˇ, ngaˬ-ahˇ yawˬ ha-euˬ naˇ gawˇ-ahˇ tehꞈ-ehˇ maˬ bi noeˬ tsoˆ taˬ ni maˬ ehˇ, tsaꞈ gaˬ duˬ-ahˇ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ caw ba nehˬ mawꞈ ni maˬ ehˇ, mehˬ hu paw jaˆ-eu noeˬ tmˬ-eu jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ ni maˬ ehˇ, caw ba nehˬ-eu meh.”\nYeˬsuˇ cawˬ deuˬ neh caw ba-euˬ jeˬ-ahˇ ha geuꞈ\nMuiˬ-eu cawˬ jawˇ-eu heu naˇ aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ nui saˇ bi oꞈ (Aˇ deuˆ 11-15-ahˇ haw)\n11-13. (a) Kuiˇ laꞈ deuˬ hawˇ-eu cawˬ nui deuˬ Yeˬsuˇ-euˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu g’oeˇ-eu cawˬ pyeuꞈ nga? (b) Yeˬsuˇ-euˬ cawˬ aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi g’eh leˇ-eu nga?\n11 Yeˬsuˇ tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ mˇ ngeh, saˇ jaˇ ziꞈ-eu kuiˇ laꞈ deuˬ aˬ yawꞈ-euˬ g’oeˇ-eu cawˬ pyeuꞈ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Jaˇliꞈ-ahˇ “Cawˬ muiˬ mehˇ nmˇ maˬ tseˇ tawˬ-mˇ jeˇ” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ g’eh-eu cawˬ pyeuꞈ meh. (Dawˬdaˬ 18:24) Yeˬsuˇ g’aˇ duˬ toˆ-ehˇ g’eh-eu cawˬ aˇ poeˬ baw-eu meh. Aˬ yawꞈ Miˬyehˇ gaˇ mˇ luꞈ ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ mehˇ nmˇ tsi tsi deuˬ aˬ yawꞈ-ahˇ maˬ jah-a. (Yoˇhaˬ 7:3-5) Tiˬ poˆ, Yeˬsuˇ-euˬ aˬ yuiꞈ aˬ nyiˇ deuˬ k’awꞈ, Yeˬsuˇ tsawˇ uˬ uˬ-iˇ ngaˬ lehˇ ehˇ-eu meh. (Maˬkuˆ 3:21) Ehˇ k’awꞈ kuiˇ laꞈ deuˬ naˇ, Yeˬsuˇ shiˇ-eu peh laˇ ngeh, Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ “Naw maꞈ ngaˬ-ahˇ maˬ byehˇ dzeh ni, ngaˬ nehˬ-ehˇ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ shaˬ-eu zahˬ-eu jeˬ-ahˇ daˬ dzeuˇ laꞈ-euˬ meh” lehˇ ehˇ gaˇ keuˆ ni Yeˬsuˇ-euˬ g’oeˇ-eu cawˬ pyeuꞈ-eu meh.—Luˇkaꞈ 22:28.\n12 Tiˬ poˆ na kuiˇ laꞈ deuˬ Yeˬsuˇ-euˬ nui ma-ahˇ laˆ cawˆ nehˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ yaw lehˬ-ahˇ oˇ dzeuˇ nehˬ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ aˬ yawꞈ-ahˇ jah gaˇ noeˬ muiˬ-eu meh. (Maꞈtehˬ 26:40; Maˬkuˆ 10:13, 14; Yoˇhaˬ 6:66-69) Yeˬsuˇ dehꞈ saˬ saˬ ngeh miˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu kuiˇ laꞈ deuˬ-ahˇ “Ngaˇ naw maꞈ-ahˇ ngaˬ-euˬ cawˬ lehˇ kuˇ ma. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, ngaˬ Da neh k’aˇ ehˇ nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ naw maꞈ-ahˇ ngaˇ dzawˇ nehˬ g’aˬ jiˇ-euˬ ma” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Yoˇhaˬ 15:15) Yeˬsuˇ-euˬ cawˬ deuˬ Yeˬsuˇ-ahˇ g’aˬ bi ahˇ leˇ dui dui-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬsuˇ Miˬyehˇ gaˇ mˇ ngeh caw ba nehˬ-eu heu naˇ, Yeˬsuˇ-ahˇ laˬ k’aˬ bi cehˇ-eu meh.—Luˇkaꞈ 10:17, 21.\n13 Kuiˇ laꞈ deuˬ uˬ taꞈ, Yeˬsuˇ-euˬ cawˬ aˬ buˇ aˬ li nui deuˬ jiˇ paˇ jawˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬsuˇ tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ-ahˇ mˇ ngeh caw ba nehˬ-awˇ, nui paw dzeˇ neh k’awꞈ caw ba-eu meh. Tiˬ g’aˬ na naˇ, iˇ kahˇ-ahˇ hawˬ kuˇ dzaˬ-eu meh. (Luˇkaꞈ 10:38-42; Yoˇhaˬ 12:1, 2) Tiˬ deuˬ na-aˬ, Yeˬsuˇ nehˬ-ehˇ cah-awˇ, Yeˬsuˇ-ahˇ myawˬ deuˬ biˇ paˆ nehˬ-eu meh. (Luˇkaꞈ 8:3) Yeˬsuˇ muiˬ-eu cawˬ g’awˬ mya g’aˬ jawˇ-eu meh. Teu naˇ Yeˬsuˇ teu deuˬ-euˬ muiˬ-eu cawˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh meh. Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ g’aˇ duˬ yaw muiˬ jeˬ mˇ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ maˬ mˇ nya-eu jeˬ-ahˇ keuˆ ni maˬ noeˬ tmˬ-a. Yeˬsuˇ byah kuꞈ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ k’awꞈ, maˬ byah kuꞈ-eu cawˬ deuˬ neh caw ba nehˬ laꞈ-eu jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬsuˇ-ahˇ nui saˇ bi oꞈ-eu meh.\n14-15. Aˬ dui muiˬ-eu cawˬ aˬ joˆ-ehˇ za nya-eu nga? Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ caw ba-eu nga?\n14 Muiˬ-eu cawˬ deuˬ naˇ, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ ni caw ba nehˬ-eu meh. Muiˬ-eu cawˬ za-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui yawˬ ha jawˇ paw neh muiˬ-eu cawˬ jeˬ hu ya pyeuꞈ meh. (Maꞈtehˬ 7:12) Yaw jeˬ ma jeˬ, Jaˇliꞈ aˬ dui-ahˇ aˇ yamˬ hawˇ-eu g’aˬ aˬ cawˬ-ahˇ caw ba gaˇ bi zmˬ mawꞈ-eu uˬ taꞈ, “shaˬ zaˬ zahˬ zaˬ” deuˬ-ahˇ caw ba gaˇ ngehˬ-ehˇ dzehˬ bi zmˬ mawꞈ-eu meh. (Eˇpeˇsu 4:28) Nawˇ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ nawˇ caw ba nya-eu tiˬ g’aˬ na-ahˇ noeˬ doˆ laˇ miˇ-a loˇ? Nawˇ aˇ k’oꞈ k’awˆ laˇ-euˬ maˬ ngeuˇ naˇ, jawˇ saˇ maˬ doˆ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ myawˬ zeuˇ nehˬ-iˇ nya ma laˬ? Nawˇ pyuˇ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ ahˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-euˬ g’aˇ duˬ, g’awˬ nyoeˇ jahˇ dzehˬ nehˬ nya meh laˬ, maˬ ngeuˇ naˇ hawˬ kuˇ dzaˬ nya meh loˇ? Nawˇ jw.org® g’oeˇsaiˇ hawˇ-eu JW Laiˇbaˬliˬ (JW Library®) ehˆ deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ ya zmˬ-eu lehˇ siˬ nya naˇ, aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ jiˇ caw ba nehˬ nya meh laˬ? Aˬ dui aˬ cawˬ-ahˇ caw ba gaˇ leh jeh naˇ, aˬ dui laˬ k’aˬ cehˇ dzehˬ laˇ-eu meh.—G’aˬk’ehˇ 20:35.\n15 Cawˬ deuˬ aˬ dui lawˬ haw jeˬ-ahˇ ya daˬ ngeh, nui saˇ oꞈ ni caw ba nehˬ-eu meh. Yawˇbaˆ aˬ yawꞈ-euˬ shaˬ zahˬ ja gaˇ naˇ haˬ nehˬ-eu Eˇliˇhuˆ loꞈ-ehˇ, aˬ dui-euˬ cawˬ k’awꞈ aˬ dui shaˬ zahˬ ja luꞈ ngeh, yaw muiˬ-ehˇ naˇ haˬ nehˬ laꞈ-eu meh. (Yawˇbaˆ 32:4) Aˬ dui cawˬ deuˬ aˬ duiˬ-euˬ dah zaˇ noeˬ tsehˆ nehˬ laꞈ gaˇ maˬ ya noeˬ tmˬ-a. Ehˇ k’awꞈ Jaˇliꞈ-ahˇ neh yuˇ laꞈ-euˬ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui noeˬ nui duˇ-ahˇ naˇ haˬ-eu heu naˇ, nui gahˇ ahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Dawˬdaˬ 15:22) Aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ neh caw ba nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ taˬ aw-eu laꞈ k’oeˇ ha geuꞈ-euˬ Sahˬ paˬ Daˬbiˇ loꞈ-ehˇ, aˬ dui k’awꞈ shaˬ ngeh cawˬ deuˬ neh caw ba nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ maˬ ha geuꞈ gaˇ keuˆ ni jahˇ g’eh-eu maˬ tsaˬ-a. (2 Saˬmeuˬlaˆ 17:27-29) Heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu muiˬ-eu cawˬ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ neh biꞈ-euˬ laꞈ sawˬ pyeuꞈ meh.—Yaˬkoˆ 1:17.\nAˬ dui aˬ myah luꞈ nui saˇ aˬ joˆ-ehˇ oꞈ nya-eu nga?\n16. Piˇliˇpiˆ 4:6, 7-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ, aˬ dui nui saˇ oꞈ-eu jeˬ aˬ gaˇ neh tehꞈ-ehˇ za nya-eu nga?\n16 Piˇliˇpiˆ 4:6, 7-ahˇ gui. Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh aˬ dui “Yeˬsuˇ Ka li laꞈ k’oeˇ” neh aˬ yawꞈ-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ-ahˇ za nya meh lehˇ ehˇ-eu nga? Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, aˬ dui-euˬ nui noeˬ hawˇ-eu nui ma laꞈ k’oeˇ aˬ myah luꞈ nui saˇ oꞈ-eu g’aˇ duˬ naˇ, Yeˬsuˇ Yeˬhawˇbaˬ neh noeˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ mˇ byah meh lehˇ aˬ dui g’oˆ shaw-awˇ ya jah-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Yeˬsuˇ neh lawˇ nehˬ-euˬ jeˬ heu neh, aˬ dui neh mˇ-euˬ iˬ baˇ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ pyehˬ nehˬ-eu meh. (1 Yoˇhaˬ 2:12) K’oeˇ naˇ Yeˬsuˇ Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ-euˬ Sahˬpaˬ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ-eu loꞈ-ehˇ, aˬ dui-ahˇ Saˬdaˬ hawˇ-eu miˇ tsaˬ neh laˆ cawˆ-euˬ jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ tiˬ jeˬ maˬ pyeuꞈ laˇ haw-euˬ loꞈ-ehˇ laˆ muiˬ k’oꞈ jiˇ nehˬ-eu meh. (Iˇsaˬyaˇ 65:17; 1 Yoˇhaˬ 3:8; Pah mehˬ-eu 21:3, 4) Yeˬsuˇ aˬ dui-ahˇ shaˬ-eu gaˇ bi mˇ-euˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ caw ba-eu g’aˇ duˬ aˇ saˬ saˬ-eu saˇ ka-ahˇ, aˬ yawꞈ aˬ dui nehˬ-ehˇ jawˇ ma lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ-eu meh. (Maꞈtehˬ 28:19, 20) Nui ma saˇ-eu jeˬ, noeˬ tmˬ-eu jeˬ, k’aˬ duˬ ni g’eh-eu jeˬ, heu deuˬ naˇ aˬ dui-ahˇ nui saˇ oꞈ ni caw ba nehˬ-eu aˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\n17. (a) Ka li zaˬ deuˬ aˬ myah luꞈ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ aˬ joˆ-ehˇ za nya-eu nga? (b) Yeˬsuˇ neh Yoˇhaˬ 16:33-ahˇ saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ dui aˬ jeˬ za-eu nga?\n17 Aˬ dui k’aˆ-eu lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu miˇ neh shaˬ zahˬ naꞈ ngeh, nui saˇ aˬ joˆ-ehˇ oꞈ nya-eu nga? Aˬ dui Yeˬsuˇ neh mˇ-euˬ loꞈ-ehˇ mˇ naˇ nui saˇ oꞈ nya meh. Dahˬ beh-eu jeˬ naˇ, aˬ jeˬ keuˆ le-euˬ k’awꞈ guiˬ lahˬ shaˇ-eu heu meh. Nyiˬ jeˬ aˬ yawꞈ jeˬ naˇ, shaˬ k’awꞈ zahˬ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-awˇ nui ma shaˬ dehꞈ dehꞈ-awˇ tsaꞈ gaˬ-eu heu meh. Smˇ jeˬ aˬ yawꞈ jeˬ naˇ, shaˬ zahˬ pyeuꞈ ngeh cawˬ deuˬ-ahˇ g’oe-eu heu meh. Nawˇ heu loꞈ-ehˇ jahˇ naˇ, Miˬyehˇ-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ nawˬ-euˬ nui noeˬ hawˇ-eu nui ma-ahˇ haw piˇ nehˬ-awˇ, nawˇ k’awꞈ Yeˬsuˇ loꞈ-ehˇ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ kamˬ daˬ coeˇ-eu meh.—Yoˇhaˬ 16:33-ahˇ gui.\nLaˆ oˆ paw jaˆ-eu heu deuˬ aˬ dui-ahˇ nui saˇ aˬ joˆ-ehˇ bi oꞈ-eu nga?\nGuiˬ lahˬ shaˇ-eu jeˬ\nTsaꞈ gaˬ-eu jeˬ\nDawˬ caˇ 41 Ngaˬ-euˬ guiˬ lahˬ shaˇ dawˬ-ahˇ naˬ haˬ nehˬ laꞈ\n^ Yaw zaˬ 5 Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ shaˬ zahˬ g’awˬ mya jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu miˇ neh nui saˇ oꞈ-eu yaw shaˬ meh. Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ Yeˬsuˇ-ahˇ nui saˇ oꞈ ni caw ba nehˬ-euˬ smˇ jeˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ meh. Aˬ dui k’awꞈ k’aˆ dui dui-eu lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ nui saˇ oꞈ ni jahˇ nya meh.


Yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ | Dzaw-eu Loꞈ-eu nymˬgoˇ\nDzaw-eu gaˇ kawˆ 6\n“Ngaˇ shiˇ ngeh keuˆ ni yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ ma.”—Yawˇbaˆ 27:5, MS.\nDawˬ caˇ 34 Saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ cah\n1. Mehˇ nmˇ heu smˇ g’aˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ aˬ joˆ-ehˇ ziꞈ-euˬ nga?\nYeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu gaˇ kawˆ 3 kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw ma. (1) Sahˬ boꞈ dzaw-eu aˬ buˇ tiˬ g’aˬ, saˬ laˬ aˬ yawꞈ-ahˇ dzaw nymˇ-ahˇ bawˬ-iˬ jahˇ gaˇ oe lehˇ kuˇ ngeh, aˬ yawꞈ naˇ Yeˬhawˇbaˬ bawˬ-iˬ teu-ahˇ maˬ ya leˇ-eu lehˇ siˬ nya-eu miˇ neh, saˬ laˬ-ahˇ yaw zeu baw-eu laꞈ k’oeˇ maˬ oe lehˇ ehˇ nehˬ-eu. (2) Zawˇ-ehˇ shaꞈ dawˇ nya-eu zaˬ guˬ tiˬ g’aˬ iˇ kahˇ doe tsaꞈ gaˬ iˇ ngeh, nyaˆ taꞈ kahˇ naˇ Saˇ kiˇ deuˬ-ahˇ zawˇ-ehˇ naˬ g’a coeˇ-eu sahˬ boꞈ dzaw cawˬ tiˬ g’aˬ-euˬ iˇ kahˇ meh lehˇ siˬ nya k’awꞈ, aˬ yawꞈ teu kahˇ iˇ-awˇ laˇ g’oˆ-ahˇ k’oˆ iˇ-eu. (3) Gaˇ mˇ dui dui-awˇ nymˇ jiˇ-ahˇ mˇ cu-eu aˬ da tiˬ g’aˬ-ahˇ, tiˬ nah aˬ yawꞈ-euˬ baw leˬ maˬ sui maˬ dawˇ-eu jeˬ, maˬ ngeuˇ naˇ zahˇ sahˇ k’oꞈ-ahˇ bahˬ-eu jeˬ bi mˇ-eu. Teu ngeh aˬ yawꞈ-euˬ baw leˬ-ahˇ nga maꞈ-euˬ Miˬyehˇ maˬ sui maˬ dawˇ-eu jeˬ hawˇ-eu zahˇ sahˇ k’oꞈ-ahˇ bahˬ-eu jeˬ mˇ gaˇ maˬ ya leˇ-eu miˇ neh, toˆ-ehˇ maˬ mˇ nya-a lehˇ, gaˇ teh doˆ laˇ gaˇ maˬ guˆ ni k’aˬ duˬ ni ehˇ nehˬ-eu.—Loˇmaˆ 13:1-4; Heˬbyehˇ 13:18.\n2. Aˬ dui aˬ jeˬ jeˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ja sawˇ-eu nga, aˬ jeˬ miˇ neh?\n2 Heu smˇ g’aˬ aˬ jeˬ duˇ leˇ-eu nga? Nawˇ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ muiˬ-eu seuˆ dzeuꞈ yaw myaˬ jeˬ-ahˇ ya mawˇ-euˬ paˬ. Yaw jeˬ ma jeˬ, nui k’aˬ hawˇ-eu saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ. K’oeˇ uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ laꞈ k’oeˇ maˇ jawˆ ni mawˇ laˇ-eu tiˬ jeˬ naˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ g’eh-eu heu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ maˬ mˇ bahˬ-aˬ. Yaw sui yaw dawˇ jeˬ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ uˬ soe laꞈ taˆ deuˆ-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ mˇ ni laˆ noeˬ nehˬ-euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ maꞈ neh saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ teu-ahˇ nui k’ahˇ shiˇ dui dui-eu meh. Teuˇ gaˇ duˇ ni aˬ dui k’awꞈ teu deuˬ loꞈ-ehˇ, mˬ taˆ-euˬ Aˬda Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ ni mˇ mawꞈ-eu ma. Teu miˇ neh aˬ dui naˇ haˬ-eu jeˬ heu deuˬ-ahˇ haw ma. Yaw sui yaw dawˇ heu aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? Aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ ya dehꞈ nga? Aˬ dui shaˬ dui dui-eu saˇ ka heu-ahˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ nya ni aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ nga?\nYaw sui yaw dawˇ heu aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\n3. (a) Aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ yaw sui yaw dawˇ heu naˇ, aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? (b) Aˬ dui myawˬ zeuˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya siˬ-euˬ nga?\n3 Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-euˬ g’aˇ duˬ yaw sui yaw dawˇ heu naˇ, nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-awˇ, maˬ poˆ maˬ paˇ laˇ ni aˬ yawꞈ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Teu miˇ neh, aˬ dui aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ noeˬ tsehˆ ngeh maˬ kaˬ, Miˬyehˇ-ahˇ jeˬ hu noeˬ keuˆ-eu meh. Aˬ dui “yaw sui yaw dawˇ” lehˇ ehˇ-eu heu aˬ gaˇ neh oe-euˬ gaˇ kawˆ tiˬ hmˬ na-ahˇ haw ma. Jaˇliꞈ-ahˇ heu dawˬ-ahˇ muiˬ dui dui-eu, byah kuꞈ-eu, ehˇ k’aˇ maˬ za-eu, lehˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ jeˬ zaˬ ya lawˇ nehˬ-awˇ, Moˇseˬ-euˬ zahˇ dawˬ laꞈ k’oeˇ yaw muiˬ yaw shawˇ shawˇ-ehˇ g’eh-eu jeˬ zaˬ ya lawˇ nehˬ meh lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. * (Uˬduˬtahˬ-eu 22:21, 22) Miˬyehˇ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ kuiˇ k’ehꞈ k’ehꞈ-eu, myaˆ behꞈ behꞈ-eu, aˇ sehˇ maˬ byah-eu, baˆ k’oˆ maˇ naˇ naˇ-eu, jeˬ zaˬ heu deuˬ maˬ ya lawˇ-a. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ g’aˇ duˬ muiˬ dui dui-awˇ byah kuꞈ-eu uˬ taꞈ, ehˇ k’aˇ maˬ za ni muiˬ-eu jeˬ zaˬ lawˇ-eu heu naˇ, aˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Maˬlaˬkiˇ 1:6-9) Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh toˆ-ehˇ geuꞈ mawꞈ-eu lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma. Aˬ dui lehˆ-ahˇ iˇ ngeh, maˇ naˇ naˇ-eu aˇ siˇ maˬ ehˇ, pyehˬ-iˇ taˬ-euˬ paˇ dmˬ maˬ ehˇ, tiˬ jeˬ paˬ maˬ kuꞈ-eu myawˬ gahˬ-ahˇ maˬ ehˇ, maˬ zeuˇ mawꞈ-eu loꞈ-ehˇ, Yeˬhawˇbaˬ k’awꞈ aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-awˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ-ahˇ, yaw muiˬ-ehˇ bi pyeuꞈ mawꞈ-eu meh.\n4. (a) Maˬ byah kuꞈ-eu tsawˇ haˬ aˬ jeˬ miˇ neh yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya nga? (b) Ja ceuˬ 103:12-14-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ, Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ noeˬ tmˬ-eu nga?\n4 Toˆ-ehˇ naˇ, aˬ dui byah kuꞈ-awˇ neh tehꞈ-ehˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya meh lehˇ ehˇ mawꞈ-eu nga laˬ? Aˬ dui g’aˬ baˬ-awˇ tiˬ k’ehˬ maˬ kaˬ mˇ lehˬ nya lehˇ noeˬ nya meh. Ehˇ k’awꞈ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu g’aˇ duˬ, toˆ-ehˇ noeˬ-eu maˬ loˬ-a lehˇ bi siˬ-eu gaˇ kawˆ nyiꞈ kawˆ jaˆ meh. Tiꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui g’aˬ baˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ haw tsoˆ taˬ-a. Jaˇliꞈ-ahˇ “Nga maꞈ-euˬ iˬ baˇ-ahˇ nawˇ noeˬ taˬ naˇ, aˬ geu g’aˬ dzeuˇ-iˇ nya nmˇ” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 130:3) Aˬ yawꞈ aˬ dui maˬ byah kuꞈ-eu uˬ taꞈ, iˬ baˇ zaˬ pyeuꞈ-eu lehˇ siˬ nya-eu miˇ neh, iˬ baˇ pyehˬ nehˬ-eu meh. (Ja ceuˬ 86:5) Nyiꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui yaw dui baw meh lehˇ siˬ nya-awˇ, aˬ dui maˬ mˇ nya gaˇ keuˆ ni maˬ noeˬ tmˬ-a. (Ja ceuˬ 103:12-14-ahˇ gui.) Toˆ-ehˇ naˇ aˬ dui Miˬyehˇ mehˬ shi muiˬ dui dui-awˇ byah kuꞈ-eu uˬ taꞈ ehˇ k’aˇ maˬ za ni muiˬ-eu lehˇ ehˇ-eu heu naˇ aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\n5. Nui gaˬ heu naˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga?\n5 Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ-ahˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ ni caw ba nehˬ-eu jeˬ naˇ, nui gaˬ pyeuꞈ meh. Aˬ dui Aˬda Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-awˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ, muiˬ dui dui-awˇ byah kuꞈ-eu uˬ taꞈ ehˇ k’aˇ maˬ za ni ya g’eh-eu meh. Aˬ dui-euˬ nui gaˬ aˬ myah luꞈ toˆ-ehˇ g’eh naˇ, aˬ dui lawˬ haw laˇ gaˇ ya daˬ luꞈ k’awꞈ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ nya meh. (1 Laˬsaˬbaˬ 28:9; Maꞈtehˬ 22:37) Dahˬ beh gaˇ ehˇ keuˆ taˬ-euˬ mehˇ nmˇ 3 g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw. Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ jeˬ miˇ toˆ-ehˇ jahˇ-eu nga? Sahˬ boꞈ dzaw-eu aˬ buˇ teu g’aˬ dzaw nymˇ-ahˇ byawˬ g’a cehˇ g’a gaˇ maˬ ya leˇ-eu miˇ neh nga laˬ? Zaˬ guˬ teu g’aˬ yawˬ ha cawˬ-euˬ nymˇ g’oˆ k’ehˬ-ahˇ daˬ ga mawꞈ-eu miˇ neh nga laˬ? Aˬ da teu g’aˬ gaˇ-ahˇ neh bi teh doˆ mawꞈ-eu miˇ neh nga laˬ? Maˬ ngeuˇ-a, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ tsaˬ-eu dawˇ-eu zahˇ jaˆ meh lehˇ siˬ nya-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ mˬ taˆ Aˬda nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ-ahˇ mˇ-eu lehˇ noeˬ tsoˆ taˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu jeˬ heu naˇ, aˬ geu jeˬ-ahˇ noeˬ tsehˆ ngeh maˬ kaˬ Miˬyehˇ-ahˇ jeˬ hu noeˬ keuˆ ni laˆ noeˬ nehˬ-eu meh. Heu naˇ aˬ yawꞈ maꞈ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu lehˇ bi siˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\nAˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ ya dehꞈ nga?\n6. (a) Nawˇ aˬ jeˬ miˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ ya dehꞈ nga? (b) Aˬdaˬ hawˇ-eu Eˇbaˆ-ahˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ maˬ bi dehꞈ-eu aˬ jeˬ nga?\n6 Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ aˬ jeˬ miˇ neh yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ ya dehꞈ nga? Saˬdaˬ Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu nawˬ-ahˇ lawˬ haw-eu miˇ neh meh. Gaˇ hu Eˬdeˬ yaˇ kmˇ-ahˇ puiˬ-euˬ mˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ teu g’aˬ Saˬdaˬ hawˇ-eu “laˆ tsoeˬ-eu g’aˬ” pyeuꞈ iˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ muiˬ-eu, yawˬ ha-euˬ g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-eu, saˇ jaˇ maˬ ziꞈ-eu Uˆ lahˇ-eu g’aˬ pyeuꞈ-a lehˇ ja bu-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ myahˇ-ahˇ laˆ cawˆ-eu meh. Aˬdaˬ hawˇ-eu Eˇbaˆ Saˬdaˬ paw pyawˬ-awˇ, Miˬyehˇ-ahˇ puiˬ-eu miˇ neh nui ma nyiˇ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. (Aˇdahˬbeh-eu 3:1-6) Maˇ diˇ naˇ aˬ yawꞈ nyaꞈ Eˬdeˬ yaˇ kmˇ laꞈ k’oeˇ dehꞈ-eu-aˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ dzehˬ paˬ-ehˇ g’eh k’awꞈ, Saˬdaˬ lawˬ haw laˇ ngeh, aˬ yawꞈ nyaꞈ Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu jeˬ maˬ muiˬ maˬ byah kuꞈ-eu uˬ taꞈ, ehˇ k’aˇ za-eu meh. Teu miˇ neh Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-eu baˬ da neh saˇ jaˇ ziꞈ-eu tsawˇ haˬ jawˇ ngaˇ laˬ, tsawˇ haˬ zaˬ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya ngaˇ laˬ, lehˇ naˇ haˬ paˬ-ehˇ tsaˬ laˇ-euˬ meh. Heu-ahˇ Yawˇbaˆ-euˬ gaˇ kawˆ dawˬ k’oꞈ biꞈ meh.\n7. Yawˇbaˆ 1:8-11-ahˇ haw ngeh, Yeˬhawˇbaˬ Yawˇbaˆ-euˬ yaw sui yaw dawˇ jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ nga, Saˬdaˬ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ nga?\n7 Yawˇbaˆ naˇ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ Iˇjiˇtuˆ-ahˇ jawˇ luꞈ ngeh dehꞈ-euˬ meh. Teu ngeh aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ sui-eu dawˇ-eu tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ jawˇ-a. Yawˇbaˆ k’awꞈ aˬ dui loꞈ-ehˇ maˬ byah kuꞈ-eu miˇ neh mˇ lehˬ nya meh. Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ Yawˇbaˆ sui-eu dawˇ-eu miˇ neh aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-eu meh. Saˬdaˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ teu-euˬ jeˬ hu neh tsawˇ haˬ zaˬ tiˬ jeˬ g’eh neh-iˬ saˇ jaˇ maˬ ziꞈ-a lehˇ naˬ g’a gaˇ duˇ-eu meh. Teu miˇ neh Miˬyehˇ Saˬdaˬ-ahˇ Yawˇbaˆ-ahˇ haw lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Yawˇbaˆ Saˬdaˬ jaˬ myawꞈ pyeuꞈ-eu lehˇ dehꞈ mawˇ nehˬ-euˬ miˇ neh, Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-euˬ saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ-ahˇ ya lawˬ haw nga lehˇ ehˇ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ Yawˇbaˆ-ahˇ nui ma taˬ-eu miˇ neh, bi lawˬ haw-euˬ meh.—Yawˇbaˆ 1:8-11-ahˇ gui.\n8. Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nehˬ-euˬ nga?\n8 Saˬdaˬ haiˬ dui doeˇ dui dui-eu g’aˬ pyeuꞈ-awˇ, Yawˇbaˆ-euˬ pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ maˬ ehˇ, zaˬ k’aˆ maˬ ehˇ, tsawˇ myahˇ maˬ ehˇ, nymˇ jiˇ maˬ ehˇ, aˬ yawꞈ gaˬ-eu zaˬ 10 g’aˬ-ahˇ maˬ ehˇ, laˆ cawˆ jiˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ Yawˇbaˆ-ahˇ jiˇ ni g’awˇ mawˇ mawˇ lah ni shaˬ ciˬ bi ciˬ leˇ-euˬ meh. Yawˇbaˆ-euˬ miˬ zaˬ k’awꞈ uˬ duˬ kawꞈ dui dui-eu miˇ neh, Yawˇbaˆ-ahˇ Miˬyehˇ-ahˇ ya k’ehˇ yaˬ-awˇ shiˇ-awˬ lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Yawˇbaˆ jiˇ shiˇ mawꞈ k’awꞈ, aˬ myah luꞈ Miˬyehˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ luꞈ-a siˬ. Teu miˇ neh Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-euˬ cawˬ 3 g’aˬ-ahˇ zmˬ-awˇ paˇ bi lawˬ haw-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ g’awˬ mya nah jawˇ k’awꞈ Yawˇbaˆ-ahˇ g’aˬ maˬ biꞈ-eu uˬ taꞈ, g’awˬ shaˬ maˬ gaˬ ni dawˬ doeˇ ngehˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yawˇbaˆ-ahˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ heu naˇ, Miˬyehˇ baˬ da neh meh lehˇ ehˇ-awˇ, Yawˇbaˆ saˇ jaˇ ziꞈ gaˇ Miˬyehˇ maˬ haw cawˬ-a lehˇ ehˇ-eu uˬ taꞈ, Yawˇbaˆ yaw doeˇ mˇ-euˬ miˇ neh heu loꞈ-ehˇ ya shaˬ nga lehˇ jiˇ ehˇ-eu meh.—Yawˇbaˆ 1:13-22; 2:7-11; 15:4, 5; 22:3-6; 25:4-6.\n9. Yawˇbaˆ shaˬ zahˬ ya puˬ k’awꞈ, aˬ jeˬ maˬ jahˇ-euˬ nga?\n9 Yawˇbaˆ heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-euˬ nga? Aˬ yawꞈ jiˇ maˬ byah kuꞈ-eu miˇ neh, maˬ muiˬ-eu cawˬ heu deuˬ-ahˇ nui ma pehˇ-awˇ, tiˬ jeˬ na-ahˇ maˬ noeˬ gahˇ ni ngehˬ nyaˬ lehˇ aˇ nah hawˇ-eu ehˇ-eu meh. Yawˇbaˆ naˇ Miˬyehˇ-euˬ tsaˬ-eu jeˬ naˆ maˬ tseˇ yawˬ ha-euˬ tsaˬ-eu jeˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ-eu meh. (Yawˇbaˆ 6:3; 13:4, 5; 32:2; 34:5) Yawˇbaˆ maˬ muiˬ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ byehˇ dzeh-a. Aˬ yawꞈ maˬ muiˬ-eu cawˬ teu deuˬ-euˬ jaˬ myawꞈ mehˇ shuiˇ dawˬ-ahˇ maˬ jah-eu uˬ taꞈ, “Naw maꞈ tsaˬ meh lehˇ ngaˇ tiˬ jawˇ-iˬ maˬ ehˇ. Ngaˇ shiˇ ngeh keuˆ ni yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ ma” lehˇ ehˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 27:5, MS) Dawˬ heu naˇ aˇ yeˇ huiˬ dui dui-awˇ, Yawˇbaˆ maˬ coˬ iˇ-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ dui k’awꞈ toˆ-ehˇ jahˇ nya meh.\n10. Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-ahˇ ja bu-euˬ heu naˇ, nawˬ nehˬ-ehˇ jiˇ aˬ joˆ-ehˇ taꞈ-eu nga?\n10 Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-ahˇ ja bu-euˬ heu naˇ nawˬ neh-ehˇ jiˇ aˬ joˆ-ehˇ taꞈ-eu nga? Maˇ diˇ naˇ Saˬdaˬ nawˬ-ahˇ jiˇ, nawˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ gaˬ-a lehˇ ja bu-eu meh. Aˬ yawꞈ nawˇ shaˬ zahˬ ya puˬ naˇ, Miˬyehˇ gaˇ maˬ paˇ mˇ-eu uˬ taꞈ, saˇ jaˇ jiˇ maˬ paˇ ziꞈ meh lehˇ ehˇ gaˇ duˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 2:4, 5; Pah mehˬ-eu 12:10) Toˆ-ehˇ ja bu-eu heu nawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh laˇ nya? Nui ma-ahˇ deuˬ laˇ-eu maˬ ngeuˇ nya loˇ? Ehˇ k’awꞈ heu loꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ haw. Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ nui ma taˬ dui dui-eu miˇ neh aˇ yeˇ huiˬ-eu tiˬ jeˬ bi mˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ nawˇ sui-eu dawˇ-eu jeˬ-ahˇ Saˬdaˬ neh bi lawˬ haw-eu meh. Aˬ yawꞈ nawˇ saˇ jaˇ ziꞈ nya-awˇ, Saˬdaˬ jaˬ myawꞈ mehˇ shuiˇ pyeuꞈ-eu lehˇ bi siˬ meh lehˇ jah-eu uˬ taꞈ, nawˇ g’aˬ leˇ ni aˬ yawꞈ caw ba nehˬ ma lehˇ jiˇ saˇ jaˇ dzaˬ-eu meh. (Heˬbyehˇ 13:6) Boeˬ boeˬ luˆ luˆ laꞈ k’oeˇ huiˬ dzehˬ mahˇ dzehˬ-eu g’aˬ nawˬ-ahˇ nui ma taˬ-eu heu naˇ, muiˬ dui dui-eu tiˬ jeˬ pyeuꞈ meh. Mawˇ maˬ laˬ, saˇ jaˇ ziꞈ-eu heu naˇ aˇ naˆ ni aˇ yeˇ huiˬ-eu nga? Heu baˬ da neh aˬ dui Saˬdaˬ jaˬ myawꞈ mehˇ shuiˇ pyeuꞈ-eu lehˇ ya bi siˬ-eu uˬ taꞈ, aˬ dui Aˬda Yeˬhawˇbaˬ Miˬyehˇ-euˬ tsawˇ myahˇ-ahˇ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ-eu jeˬ jiˇ pyeuꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ uˆ lahˇ-eu jeˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu jeˬ jiˇ pyeuꞈ-eu meh. Aˬ dui saˇ jaˇ aˬ joˆ-ehˇ ziꞈ daˆ leꞈ nya-eu nga?\nNymˬ-mˇ iˬ nah aˬ dui yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ dehꞈ nya?\n11. Aˬ dui Yawˇbaˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya nga?\n11 Shaˬ zahˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ-eu “aˇ saˬ saˬ-eu aˇ nah aˇ yamˬ” laꞈ k’oeˇ, Saˬdaˬ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-ahˇ gaˇ hu naˆ maˬ tseˇ deuˆ laˇ taˬ-euˬ meh. (2 Tiˆmoˇseˬ 3:1) Shaˬ-eu aˇ yamˬ heu laꞈ k’oeˇ aˬ dui yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya-eu g’aˇ duˬ, g’aˬ aˬ joˆ-ehˇ bi k’aˆ laˇ nya-eu nga? Aˬ dui Yawˇbaˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh yaw myaˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-a siˬ. Gaˇ hu aˬ yawꞈ lawˬ haw-eu jeˬ-ahˇ maˬ ya tahˬ puˬ ngeh neh g’awˬ mya k’oꞈ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu meh. Aˬ dui Yawˇbaˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh dzaw geuꞈ nya-eu 3 jeˬ-ahˇ haw ma. Heu naˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya-eu g’aˇ duˬ, g’aˬ bi k’aˆ laˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\nAˬ dui yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ-eu g’aˇ duˬ, g’aˬ bi ahˇ laˇ-eu jeˬ aˬ jeˬ jeˇ jaˆ-eu nga? (Aˇ deuˆ 12-ahˇ haw) *\n12. (a) Yawˇbaˆ 26:7, 8, 14-ahˇ haw ngeh, Yawˇbaˆ aˬ jeˬ baˬ da neh Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guˆ-awˇ yaw zeu baw-eu nga? (b) Aˬ dui Miˬyehˇ-ahˇ guˆ-awˇ yaw zeu baw ni aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nya-eu nga?\n12 Yawˇbaˆ Yeˬhawˇbaˬ neh beh-euˬ jeˬ-ahˇ zahˬ leˇ-eu miˇ neh, Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu jeˬ ziꞈ dah ni pyeuꞈ laˇ. Yawˇbaˆ Yeˬhawˇbaˬ neh beh taˬ-euˬ zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 26:7, 8, 14-ahˇ gui.) Aˬ yawꞈ miˇ tsaˬ, mˬ, mˬ dmˇ, uˬ jeˬ jeˬ-eu, heu deuˬ-ahˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ ngeh zahˬ leˇ-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ neh beh taˬ-euˬ huiˬ dui dui-eu jeˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, aˬ yawꞈ siˬ nya-eu heu naˇ ui cuiˆ tehꞈ-a siˬ lehˇ aˬ yawꞈ siˬ nya-eu meh. K’oeˇ naˇ aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ jiˇ aˇ poeˬ taˬ baw-awˇ, “Aˬ yawꞈ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ ngaˇ aˬ myah luꞈ naˇ haˬ geuꞈ-awˇ, ngaˬ-euˬ nui k’ahˇ maˬ mˇ ni aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ-ahˇ caw teh luꞈ-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 23:12) Yawˇbaˆ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guˆ-awˇ yaw zeu baw-eu uˬ taꞈ, gaˬ-awˇ aˬ yawꞈ nui k’ahˇ shiˇ ni dehꞈ mawꞈ-eu miˇ neh, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ-eu lehˇ noeˬ tsoˆ taˬ-euˬ meh. Aˬ dui k’awꞈ Yawˇbaˆ loꞈ-ehˇ ya jahˇ meh. Nymˬ-mˇ aˬ dui Yawˇbaˆ-euˬ saˇ ka naˆ maˬ tseˇ Miˬyehˇ-euˬ laꞈ zaˇ g’awˬ mya jeˬ-ahˇ ya mawˇ-eu uˬ taꞈ, Yeˬhawˇbaˬ Miˬyehˇ-ahˇ maˇ diˇ siˬ nya laˇ ni caw ba nehˬ-eu Jaˇliꞈ jiˇ jaˆ-eu meh. Aˬ dui neh ya siˬ ya mawˇ-euˬ jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ jiˇ Miˬyehˇ-ahˇ yaw zeu baw ni caw ba nehˬ-eu meh. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guˆ-awˇ yaw zeu baw naˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-awˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu uˬ taꞈ, aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ-eu meh.—Yawˇbaˆ 28:28.\nAˬ dui maˬ muiˬ-eu aˇ baˇ deuˬ-ahˇ maˬ haw naˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ ni g’aˬ bi ahˇ laˇ (Aˇ deuˆ 13-ahˇ haw) *\n13-14. (a) Yawˇbaˆ 31:1-ahˇ haw ngeh, Yawˇbaˆ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ-euˬ nga? (b) Aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya nga?\n13 Yawˇbaˆ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu teu naˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ nya ni caw ba nehˬ. Yawˇbaˆ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya-eu g’aˇ duˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ ya naˇ haˬ meh lehˇ siˬ nya-eu meh. Aˬ dui jiˇ yawˬ poˆ na luꞈ ehˇ dawˬ naˇ haˬ ngeh, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ-eu g’aˇ duˬ leh jeh dzehˬ laˇ-eu meh. Yawˇbaˆ yawˬ nah na luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu lehˇ leh jeh-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ yawꞈ zaˬ miˬ aˬ buˇ nui deuˬ nehˬ-ehˇ jawˇ ngeh yahˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 31:1-ahˇ gui.) Aˬ yawꞈ nymˇ dahˬ baw laˇ dzeuˇ-euˬ loꞈ-ehˇ, yawˬ ha miˬ zaˬ maˬ ngeuˇ-eu aˬ buˇ nui deuˬ-ahˇ haw-awˇ maˬ muiˬ-eu jeˬ-ehˇ noeˬ-eu heu naˇ, maˬ tsaˬ-a lehˇ siˬ nya-eu meh. Nymˬ-mˇ iˬ nah aˬ dui-euˬ tiˬ jawˬ yuꞈ taꞈ jawˇ taꞈ-eu, k’aˬ miˬ sheu-eu gaˇ kawˆ tehꞈ-ehˇ jaˆ luꞈ meh. Aˬ dui Yawˇbaˆ loꞈ-ehˇ yawˬ ha-euˬ miˬ zaˬ maˬ ngeuˇ-eu deuˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu jeˬ-ehˇ maˬ haw ni jawˇ ma loˇ? K’oeˇ uˬ taꞈ, aˬ dui dehꞈ bahˬ dehꞈ muˆ-eu aˇ baˇ biˬdiˬoˬ aˬ geu jeˬ-ahˇ maˬ kaˬ yahˇ ma laˬ? (Maꞈtehˬ 5:28) Aˬ dui yawˬ nah na luꞈ heu loꞈ-ehˇ yahˇ naˇ, g’aˬ ahˇ laˇ-awˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ nya-eu meh.\nAˬ dui pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ-ahˇ yaw tsaˬ tsaˬ-ehˇ haw naˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ ni g’aˬ bi ahˇ laˇ (Aˇ deuˆ 14-ahˇ haw) *\n14 K’oeˇ uˬ taꞈ, Yawˇbaˆ pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ-ahˇ haw-eu gaˇ kawˆ-ahˇ jiˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ-ahˇ nui ma huiˬ naˇ, huiˬ-eu iˬ baˇ mˇ-awˇ yaˇ k’aˬ daˇ gaˇ ya daˬ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. (Yawˇbaˆ 31:24, 25, 28) Nymˬ-mˇ iˬ nah tsawˇ haˬ deuˬ pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ kaꞈ g’a-eu meh. Aˬ dui pyuˇ shuiˇ myawˬ gahˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ Jaˇliꞈ mehˬ-eu loꞈ-ehˇ haw naˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ mawꞈ-eu nui ma ziꞈ dah ni pyeuꞈ laˇ-eu meh.—Dawˬdaˬ 30:8, 9; Maꞈtehˬ 6:19-21.\nAˬ dui aˬ dui-euˬ noeˬ tmˬ-eu jeˬ yaw zoˇ zoˇ-ehˇ bi g’eh naˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ ni g’aˬ bi ahˇ laˇ (Aˇ deuˆ 15-ahˇ haw) *\n15. (a) Yawˇbaˆ-ahˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya ni caw ba nehˬ-euˬ aˬ jeˬ-euˬ noeˬ tmˬ-eu jeˬ nga? (b) Mehˬ hu paw-euˬ noeˬ tmˬ-eu jeˬ aˬ dui jiˇ za nya meh lehˇ aˬ jeˬ miˇ jah nya-eu nga?\n15 Yawˇbaˆ Miˬyehˇ aˬ yawꞈ-ahˇ biꞈ-eu laꞈ sawˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ noeˬ tmˬ-eu jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-awˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ. Yawˇbaˆ aˬ yawꞈ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu jeˬ-ahˇ Miˬyehˇ haw luꞈ meh lehˇ jah-eu meh. (Yawˇbaˆ 31:6) Yawˇbaˆ shaˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ aˇ saˬ saˬ leˇ ngeh Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ laꞈ sawˬ biꞈ meh lehˇ jah ziꞈ-eu miˇ neh, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ nya-euˬ meh. Yawˇbaˆ maˬ byah kuꞈ k’awꞈ teu loꞈ-ehˇ dehꞈ-eu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ nui k’ahˇ shiˇ-awˇ laꞈ sawˬ g’awˬ mya jeˬ biꞈ nehˬ-euˬ meh. (Yawˇbaˆ 42:12-17; Yaˬkoˆ 5:11) K’oeˇ uˬ taꞈ, Yawˇbaˆ-euˬ g’aˇ duˬ mehˬ hu paw huiˬ-eu laꞈ sawˬ paˇ jaˆ-a siˬ. Teu gaˇ duˇ ni Yeˬhawˇbaˬ nawˬ neh yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu jeˬ-ahˇ laꞈ sawˬ biꞈ meh lehˇ nawˇ noeˬ tmˬ ma laˬ? Aˬ dui-euˬ Miˬyehˇ maˬ poˆ maˬ paˇ laˇ-a. (Maˬlaˬkiˇ 3:6) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu deuˬ-ahˇ laꞈ sawˬ biꞈ meh lehˇ noeˬ taˬ naˇ, aˬ dui yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ-awˇ, mehˬ hu paw-euˬ muiˬ dui dui-eu noeˬ tmˬ jeˬ jiˇ za meh lehˇ jah ziꞈ-eu meh.—1 Teˇsaˬloˇni 5:8, 9.\n16. Aˬ dui aˬ jeˬ jahˇ-eu lehˇ ya noeˬ tsoˆ taˬ-eu nga?\n16 Teu miˇ neh aˬ dui yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ daˆ leꞈ luꞈ-uˇ. Ehˇ k’awꞈ aˬ dui-euˬ tiˬ jawˬ jawˇ-eu deuˬ, maˬ sui maˬ dawˇ-eu miˇ neh, aˬ dui-ahˇ k’awꞈ tiˬ poˆ na nymˇ gawˬ gawˬ laˇ nya meh. Ehˇ k’awꞈ nawˇ miˇ k’ahˬ doe ni jawˇ-awˇ, yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu mehˇ nmˇ yaw myaˬ lam g’aˬ laꞈ k’oeˇ neh tiˬ g’aˬ pyeuꞈ-eu uˬ taꞈ, shiˇ taw tehˬ le k’awꞈ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu gaˇ hu-euˬ Miˬyehˇ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ loꞈ-ehˇ dehꞈ-eu miˇ neh nawˇ nymˇ gawˬ maˬ gawˬ-eu yaw duˬ baw meh. (Heˬbyehˇ 11:36-38; 12:1) Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ Yawˇbaˆ neh “Ngaˇ shiˇ ngeh keuˆ ni yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ ma” lehˇ ehˇ-euˬ loꞈ-ehˇ dehꞈ-awˇ, aˬ myah luꞈ Yeˬhawˇbaˬ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ-eu jeˬ-ahˇ za ni dehꞈ luꞈ-uˇ.\nAˬ dui yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ-eu g’aˇ duˬ, g’aˬ aˬ joˆ-ehˇ bi ahˇ laˇ nya nga?\nDawˬ caˇ 124 Aˬ myah luꞈ maˬ poˆ maˬ paˇ laˇ\n^ Yaw zaˬ 5 Yaw sui yaw dawˇ heu aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? Aˬ jeˬ miˇ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ g’eh-eu Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ, aˬ yawꞈ-euˬ g’aˇ duˬ aˇ poeˬ baw-eu nga? Heu kawˆ naˇ, naˇ haˬ-eu jeˬ heu nyiꞈ kawˆ-euˬ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ dawˬ k’oꞈ-ahˇ mawˇ nya ni caw ba nehˬ-awˇ, aˬ dui yawˬ nah na luꞈ yaw sui yaw dawˇ dawˇ-ehˇ dehꞈ nya-eu g’aˇ duˬ, g’aˬ ahˇ laˇ ni jiˇ caw ba nehˬ-eu meh. Heu naˇ, aˬ dui guiˬ lahˬ g’awˬ mya ni za-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 3 Jeˬ zaˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ ngeh zmˬ-eu “muiˬ-eu shawˇ-eu” lehˇ ehˇ-eu Heˬbyehˇ dawˬ heu dawˬ naˇ, tsawˇ haˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ ngeh zmˬ-eu “yaw sui yaw dawˇ” lehˇ ehˇ-eu heu dawˬ nehˬ-ehˇ jiˇ taꞈ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 50 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Yawˇbaˆ aˬ da da haˇ pyeuꞈ ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ zaˬ deuˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ neh beh taˬ-euˬ zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ dzawˇ nehˬ.\n^ Yaw zaˬ 52 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Gaˇ mˇ cawˬ deuˬ maˬ muiˬ-eu aˇ baˇ-ahˇ haw-eu lehˇ cawˬ ngeh, mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ maˬ haw cawˬ.\n^ Yaw zaˬ 54 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Mˇ myawˬ ahˬ zaˬ mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ-ahˇ huiˬ-awˇ poeˬ-eu tiˬbiˬ ka ahˬ ngeh, maˬ loˬ-eu uˬ taꞈ, yaw poeˬ miˇ neh mehˇ nmˇ teu g’aˬ maˬ zeuˇ.\n^ Yaw zaˬ 56 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ aˇ yamˬ zmˬ-awˇ, Baˬlaˬdiˇsuˆ noeˬ tmˬ-eu jeˬ-ahˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-awˇ guiˬ lahˬ shaˇ.


Keu ka deuˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ zmˬ | Gui-eu jeˬ & Mehˬ-eu jeˬ\nDzaw deuˆ 9\nKeu ka deuˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ zmˬ\nAˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ: Aˇ yeˇ huiˬ-eu tsahˇ-ahˇ mehˬ ngeh, yaw awˬ awˬ-ehˇ g’oˆ shaw leˇ-awˇ noeˬ taˬ nya-eu g’aˇ duˬ, keu ka deuˬ-ahˇ zmˬ.\nMehˬ-eu jeˬ bi muiˬ daˆ laˇ-eu g’aˇ duˬ keu ka deuˬ-ahˇ zmˬ. Ciˇ liˇ cawˇ lawˇ deuˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu, aˇ yeˇ huiˬ-eu tsahˇ-ahˇ ngehˬ keuˆ-eu g’aˇ duˬ, aˇ baˇ, miˇ k’ahˬ aˇ baˇ, aˇ yamˬ bi siˬ-eu aˇ baˇ, maˬ ngeuˇ naˇ keu ka nui deuˬ-ahˇ zmˬ. Naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ aˬ dui neh zmˬ-euˬ keu ka deuˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, aˬ dui neh mehˬ-euˬ aˇ yeˇ huiˬ-eu tsahˇ-ahˇ noeˬ taˬ nya ni caw ba nehˬ.\nNaˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ keu ka deuˬ bi mawˇ duˬ.\nMaˬ keuˆ laˇ mi naˆ-ehˇ keu ka deuˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ taˬ.\nTsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ aˇ baˇ byaˬ nehˬ-awˇ, aˇ baˇ teu aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ nga lehˇ bi ehˇ. Aˇ yeˇ huiˬ-eu tsahˇ-ahˇ ngehˬ keuˆ-eu g’aˇ duˬ tiˬ jeˬ paˬ lehˇ naˇ haˬ. Biˬdiˬoˬ byaˬ nehˬ ngeh, aˬ yawꞈ jawˇ paw baꞈ pyawˇ-awˇ bi haw. Aˬ myah myah naˇ aˬ dui biˬdiˬoˬ byaˬ luꞈ ngeh, tiˬ jeˬ teu naˆ naˆ-ehˇ ngehˬ-eu maˬ loˬ-a.\nGui-eu jeˬ hawˇ-eu Mehˬ-eu jeˬ—Keu ka deuˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ zmˬ


Bawˬ dzaˬ ngeh Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ | Loꞈ-eu nymˇgoˇ lehˬ hmˬ-eu\nDzaw-eu gaˇ kawˆ 2\n“Tsawˇ haˬ aˇ maꞈ bymˇ leˇ-euˬ gaˇ, nawˬ-ahˇ ngaˇ guˇ-awˇ ja ceuˬ ma.”—Ja ceuˬ 22:22.\nDawˬ caˇ 59 Ngaˬ nehˬ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ\n1. Daˬbiˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga? Heu aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ jeˬ jahˇ ni laˆ noeˬ nehˬ-eu nga?\nSahˬ paˬ Daˬbiˇ ‘Yeˬhawˇbaˬ huiˬ dui mahˇ dui dui-awˇ, ja ceuˬ dui dui paˬ-ehˇ g’eh-eu meh’ lehˇ boꞈ taˬ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 145:3) Daˬbiˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-eu miˇ neh, nui gaˬ heu naˇ aˬ yawꞈ-ahˇ “tsawˇ haˬ aˇ maꞈ bymˇ leˇ-euˬ gaˇ” Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ ni laˆ noeˬ nehˬ-eu meh. (Ja ceuˬ 22:22; 40:5) Nawˇ jiˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-awˇ, Daˬbiˇ neh ‘Nga maꞈ-euˬ aˬ poeˬ Yaˬkoˆ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ-eu Yeˬhawˇbaˬ-oˇ, mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ nawˬ-ahˇ ja ceuˬ luꞈ-uˇ’ lehˇ ehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ nui ma tsaˬ-eu yaw duˬ baw meh.—1 Laˬsaˬbaˬ 29:10-13.\n2. (a) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ ja ceuˬ nya-eu nga? (b) Tiˬ g’aˬ na aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga, aˬ dui aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ja sawˇ-eu nga?\n2 Nymˬ-mˇ iˬ nah aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ nya-eu tiˬ jeˬ naˇ, Ka li zaˬ deuˬ bawˬ dzaˬ gaˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu heu meh. Ehˇ k’awꞈ mehˇ nmˇ tiˬ deuˬ na heu loꞈ-ehˇ jahˇ-eu maˬ awˬ nya lehˇ ehˇ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ dawˬ k’oꞈ biꞈ mawꞈ-eu k’awꞈ guˆ-eu meh. Toˆ-ehˇ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ maˬ guˆ paˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga? Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu nui noeˬ nui duˇ biꞈ nya ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga? Dawˬ k’oꞈ heu-ahˇ maˬ haw mi naˆ-ehˇ, aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh bawˬ dzaˬ gaˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga lehˇ ehˇ-eu gaˇ kawˆ 4 kawˆ-ahˇ ja sawˇ ma.\nAˬ dui bawˬ dzaˬ ngeh aˬ jeˬ miˇ neh nui noeˬ nui duˇ biꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga?\n3-5. (a) Heˬbyehˇ 13:15-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ, aˬ dui bawˬ dzaˬ ngeh aˬ jeˬ miˇ neh nui noeˬ nui duˇ biꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga? (b) Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ nui noeˬ nui duˇ aˬ yawˬ tiˬ jeˬ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ naˇ, tiˬ kawˆ di ni ya biꞈ ngaˇ laˬ?\n3 Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ aˬ yawꞈ-ahˇ bi ja ceuˬ-eu aˬ kawˬ-aˬ biꞈ. (Ja ceuˬ 119:108) Bawˬ dzaˬ ngeh nui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu heu naˇ, “Miˬyehˇ-ahˇ ja ceuˬ-eu jeˬ lawˇ nehˬ”-eu tiˬ jeˬ pyeuꞈ-awˇ, aˬ dui tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ mˇ dah nya-a. (Heˬbyehˇ 13:15-ahˇ gui.) Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ lawˇ-eu sehˇ-eu jeˬ aˬ yawꞈ tiˬ jeˬ tehꞈ-ehˇ lawˇ nehˬ gaˇ noeˬ tmˬ ngaˇ laˬ? Aˬ dui nui noeˬ nui duˇ aˬ yawˬ tiˬ jeˬ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ naˇ, tiˬ kawˆ di ni biꞈ gaˇ noeˬ tmˬ ngaˇ laˬ? Aˬ yawꞈ teu loꞈ-ehˇ maˬ noeˬ tmˬ-eu yaw duˬ baw meh.\n4 Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ nya-eu jeˬ hawˇ-eu ya puˬ ya mawˇ-eu jeˬ beu gaˇ-eu lehˇ siˬ nya-awˇ, aˬ yawꞈ aˬ dui neh lawˇ nehˬ nya-eu jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu meh. Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ neh lawˇ nehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ Miˬyehˇ ha geuꞈ-euˬ gaˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Tiˬ g’aˬ na, yawˇ maˬ ngeuˇ naˇ ciꞈ myehꞈ lawˇ nehˬ nya k’awꞈ, iˇ shaˬ zaˬ deuˬ naˇ “k’aˬ k’oeˬ nyiˬ mawˇ, maˬ ngeuˇ naˇ, k’aˬ guˬ nyiˬ mawˇ” hawˇ-eu, ‘cehˇ meu tiˬ pehˬ’ lawˇ nehˬ nya meh. (Uˬduˬtahˬ-eu 5:7, 11) Cehˇ meu maˬ poeˬ k’awꞈ, muiˬ dui dui-eu “cehˇ meu” yaw nmˆ pyeuꞈ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ maꞈ neh lawˇ-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu meh.\n5 Yeˬhawˇbaˬ nui ma muiˬ-eu Miˬyehˇ pyeuꞈ-awˇ, nymˬ-mˇ iˬ nah keuˆ ni teu loꞈ-ehˇ g’eh luꞈ-eu meh. Aˬ dui nui noeˬ nui duˇ biꞈ ngeh, Miˬyehˇ aˬ dui dawˬ ngehˬ-eu bym dui dui-eu Aˬpawˇluˆ loꞈ-ehˇ g’eh-awˇ, Pawˇluˆ naˆ ni yaw duˬ duˬ lehˇ dzawˇ nehˬ nya meh lehˇ maˬ noeˬ tmˬ-a. (G’aˬk’ehˇ 18:24; 19:8) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui k’aˇ g’eh nya gaˇ neh muiˬ dui dui-eu dawˬ k’oꞈ bi biꞈ mawꞈ-eu meh. Guiˬ shuiˇ maˇ byaˆ nyiˬ byaˆ damˬ nehˬ-euˬ miˬ coeˬ miˬ ma tiˬ g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Aˬ yawꞈ k’aˇ g’eh nya gaˇ neh muiˬ dui dui-eu jeˬ damˬ nehˬ-euˬ miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ mehˬ shi aˇ poeˬ baw-eu meh.—Luˇkaꞈ 21:1-4.\nNui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu heu naˇ aˬ dui-ahˇ maˬ ehˇ, aˬ cawˬ-ahˇ maˬ ehˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ (Aˇ deuˆ 6-7-ahˇ haw) *\n6. (a) Heˬbyehˇ 10:24, 25-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ nui noeˬ nui duˇ aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi g’eh laˇ-eu nga? (b) Aˬ dui aˬ cawˬ neh nui noeˬ nui duˇ biꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ bi siˬ nmˇ?\n6 Nui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu jeˬ, tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ g’aˬ biꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ. (Heˬbyehˇ 10:24, 25-ahˇ gui.) Aˬ dui bawˬ dzaˬ ngeh ya gaˬ-eu g’awˬ mya jeˬ lehˇ g’eh-eu nui noeˬ nui duˇ deuˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu ma. Aˬ dui zaˬ deuˬ neh nui ma laꞈ k’oeˇ neh yaw awˬ awˬ lehˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ gaˇ ya leˇ-awˇ, yaw shuiꞈ shuiꞈ lehˇ g’eh-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ-euˬ dawˬ k’oꞈ-ahˇ ya gaˬ ngeh jiˇ g’aˬ za laˇ-eu meh. Aˬ dui shaꞈ dawˇ deuˬ hawˇ-eu nymˬ-mˇ hawˇ-eu aˬ dui-euˬ dawˬ dzaw laˇ-euˬ deuˬ neh “k’aˬ duˬ ni” dawˬ k’oꞈ biꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ ja ceuˬ ma. (1 Teˇsaˬloˇni 2:2, YS 97) Aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ neh leh jeh-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ bi siˬ nmˇ? Bi siˬ nya-eu tiˬ jeˬ naˇ, bawˬ dzaˬ g’aˬ ngeh guiˬ lahˬ huiˬ miˇ-a lehˇ ehˇ nehˬ-eu heu meh. Nyiˬ jeˬ aˬ yawꞈ jeˬ naˇ, aˬ dui dawˬ k’oꞈ biꞈ-eu heu meh. Teu miˇ neh aˬ dui bawˬ dzaˬ iˇ ngeh, aˬ dui g’aˬ za laˇ ni tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, aˬ cawˬ-ahˇ jiˇ g’aˬ ya biꞈ-eu meh.—Loˇmaˆ 1:11, 12.\n7. Aˬ dui nui noeˬ nui duˇ biꞈ naˇ, aˬ joˆ-ehˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu nga?\n7 Aˬ dui nui noeˬ nui duˇ biꞈ naˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ za. (Iˇsaˬyaˇ 48:17) Aˬ joˆ-ehˇ? Dahˬ beh-eu jeˬ, aˬ dui nui noeˬ nui duˇ biꞈ ma lehˇ noeˬ naˇ, yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ-eu meh. Aˬ dui yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ naˇ, Miˬyehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ naꞈ suiˇ ni siˬ nya laˇ-awˇ, ngehˬ-ehˇ siˬ nya laˇ naˇ ngehˬ-ehˇ yaw muiˬ-ehˇ zmˬ iˇ nya-eu meh. Nyiˬ jeˬ aˬ yawꞈ jeˬ, aˬ dui jiˇ bawˬ dzaˬ gaˇ nui noeˬ nui duˇ ya biꞈ-euˬ miˇ neh laˬ k’aˬ cehˇ-eu meh. Smˇ jeˬ aˬ yawꞈ jeˬ naˇ, aˬ dui nui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu g’aˇ duˬ ya leh jeh-euˬ miˇ neh, bawˬ dzaˬ g’aˬ-euˬ k’awꞈ, aˬ dui neh ngehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ g’awˬ myahˇ ni noeˬ taˬ nya-eu meh.\n8-9. (a) Maˬlaˬkiˇ 3:16-ahˇ ehˇ-eu loꞈ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui nui noeˬ nui duˇ biꞈ ngeh aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga? (b) Tiˬ g’aˬ na aˬ joˆ-ehˇ g’eh luꞈ nga siˬ?\n8 Aˬ dui-euˬ nui jah mˇ mawˇ ngeh Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui neh bawˬ dzaˬ gaˇ leh jeh-awˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ naˇ haˬ-awˇ aˇ poeˬ taˬ baw meh lehˇ, aˬ dui jah ziꞈ nya meh. (Maˬlaˬkiˇ 3:16-ahˇ gui.) Miˬyehˇ teu-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui neh aˬ yawꞈ nui k’ahˇ shiˇ ni leh jeh-awˇ mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ-eu meh.—Maˬlaˬkiˇ 3:10.\n9 Heu gaˇ haw ngeh tiˬ jawˇ, aˬ dui aˬ jeˬ miˇ bawˬ dzaˬ ngeh nui noeˬ nui duˇ biꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu muiˬ-eu gaˇ kawˆ g’awˬ mya jeˬ-ahˇ ya mawˇ-euˬ ma. Ehˇ k’awꞈ, aˬ laꞈ maˬ baꞈ diˇ peuˬ-eu deuˬ jiˇ jawˇ-a siˬ. Nawˬ-ahˇ toˆ-ehˇ g’eh naˇ g’aˬ taˬ baˬ siˬ. Aˬ dui Jaˇliꞈ zahˇ tiˬ hmˬ na-ahˇ maˬ ehˇ, tiˬ g’aˬ na-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ maˬ ehˇ, bawˬ dzaˬ ngeh nui noeˬ nui duˇ biꞈ nya laˇ ni caw ba nehˬ-eu tiˬ jeˬ na-ahˇ maˬ ehˇ haw ma.\nGuˆ-eu nui ma-ahˇ g’aˬ leˇ\n10. (a) Aˬ dui g’awˬ mya g’aˬ aˬ jeˬ-ahˇ guˆ-eu nga? (b) Nawˇ dawˬ k’oꞈ maˬ biꞈ peuˬ-eu teu naˇ aˬ jeˬ baˬ daˬ pyeuꞈ nya-eu nga?\n10 Nawˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ-eu g’aˇ duˬ aˬ laꞈ baꞈ diˇ-eu tehꞈ k’awꞈ yaw dzuˬ dzuˬ miˇ-a loˇ? Dzuˬ naˇ, nawˇ tiˬ g’aˬ tehꞈ maˬ ngeuˇ-a. Maˇ diˇ naˇ aˬ dui myaˬ tiˬ paˆ dawˬ k’oꞈ biꞈ ngeh toˆ-ehˇ g’eh meh. Teu-ahˇ g’aˬ leˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh guˆ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ jeˬ hu ya siˬ nya-eu meh. Nawˇ dawˬ k’oꞈ maˬ biꞈ peuˬ-eu teu naˇ, dawˬ k’oꞈ-ahˇ ngehˇ gaˇ hawˇ-eu ngehˬ bahˬ gaˇ guˆ-eu miˇ neh de laˬ? Maˬ ngeuˇ naˇ, aˬ cawˬ loꞈ-ehˇ yaw muiˬ muiˬ lehˇ maˬ biꞈ nya nya lehˇ guˆ-eu miˇ neh de laˬ? Tiˬ poˆ na teu loꞈ-ehˇ guˆ-eu k’awꞈ yaw muiˬ meh. Teu naˇ, nawˇ taˬ aw-awˇ, aˬ cawˬ deuˬ yawˬ ha naˆ maˬ tseˇ muiˬ meh lehˇ haw-eu miˇ neh, toˆ-ehˇ g’eh gaˇ Yeˬhawˇbaˬ k’awꞈ ya leˇ-eu meh. (Ja ceuˬ 138:6; Piˇliˇpiˆ 2:3) Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ aˬ yawꞈ-ahˇ bi ja ceuˬ mawꞈ-awˇ, bawˬ dzaˬ gaˇ jawˇ luꞈ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ k’awꞈ g’aˬ bi biꞈ mawꞈ-eu meh. (1 Teˇsaˬloˇni 5:11) Aˬ yawꞈ nawˬ-ahˇ gaˬ-awˇ loˬ-eu nui k’aˬ biꞈ nehˬ laꞈ-eu meh.\n11. Jaˇliꞈ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ saˇ tiˇ biꞈ-eu nga?\n11 Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ saˇ tiˇ dawˬ tiˬ hmˬ na-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Jaˇliꞈ-ahˇ aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ ngehˬ-eu dawˬ hawˇ-eu ngehˬ jeˬ ngehˬ kawˆ neh mˇ lehˬ nya meh lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Yaˬkoˆ 3:2) Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui byah kuꞈ-eu gaˇ maˬ noeˬ tmˬ-eu loꞈ-ehˇ, mehˇ nmˇ deuˬ jiˇ aˬ dui-ahˇ toˆ-ehˇ maˬ noeˬ tmˬ-a. (Ja ceuˬ 103:12-14) Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui-euˬ nymˇ jiˇ pyeuꞈ-awˇ, aˬ dui-ahˇ gaˬ-eu meh. (Maˬkuˆ 10:29, 30; Yoˇhaˬ 13:35) Tiˬ poˆ na aˬ dui neh biꞈ-euˬ nui noeˬ nui duˇ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ ngeuˇ leˇ-euˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ g’oˆ shaw nehˬ laꞈ-eu meh.\n12-13. Aˬ dui Neˬhaˬmiˇ hawˇ-eu Yawˇnaˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya siˬ-euˬ nga?\n12 Nawˇ dawˬ k’oꞈ maˬ biꞈ peuˬ naˇ, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ tiˬ g’aˬ na-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw. Neˬhaˬmiˇ naˇ, baoˬ huiˬ dui dui-eu sahˬ paˬ tiˬ g’aˬ-euˬ nymˇ hawˇ-ahˇ gaˇ mˇ-awˇ, Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-euˬ meuˬ lahˇ hawˇ-eu laˇ g’oˆ deuˬ byaˆ iˇ taˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ya gaˬ ngeh nui ma cawˆ-eu meh. (Neˬhaˬmiˇ 1:1-4) Shaˇ noeˬ haw sheˇ, nawˇ aˬ jeˬ miˇ nui ma cawˆ luꞈ de lehˇ sahˬ paˬ naˇ haˬ ngeh, aˬ yawꞈ aˇ naˆ ni yaw dzuˬ dzuˬ paˬ nga. Teu ngeh aˬ yawꞈ guiˬ lahˬ kawˇ ma-ehˇ shaˬ-awˇ, sahˬ paˬ-ahˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ nehˬ-eu meh. Dawˬ k’oꞈ teu baˬ da neh, Miˬyehˇ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ g’aˇ duˬ sahˬ paˬ g’awˬ mya jeˬ mˇ nehˬ-euˬ meh. (Neˬhaˬmiˇ 2:1-8) K’oeˇ naˇ Yawˇnaˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ jiˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Miˬyehˇ aˬ yawꞈ-ahˇ Niˇnaˬbeˬ meuˬ-ahˇ bi iˇ ngeh aˬ yawꞈ guˆ dui dui-eu miˇ neh yawˬ paw yawˬ cehˆ-euˬ meh. (Yawˇnaˆ 1:1-3) Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ caw ba nehˬ-euˬ miˇ neh, aˬ yawꞈ gaˇ mˇ luiˆ nya-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, aˬ yawꞈ neh ngehˬ-euˬ dawˬ teu jiˇ Niˇnaˬbeˬ meuˬ zaˬ deuˬ-ahˇ buˬ-iˇ ni caw ba nehˬ-euˬ meh. (Yawˇnaˆ 3:5-10) Heu nyiˬ g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh aˬ dui aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Neˬhaˬmiˇ gaˇ kawˆ-ahˇ neh dzaw geuꞈ nya-eu jeˬ naˇ, aˬ dui dawˬ k’oꞈ maˬ biꞈ mi naˆ-ehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu heu aˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ-awˇ, Yawˇnaˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh naˇ, aˬ dui aˇ naˆ ni guˆ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ nya ni caw nehˬ nya ngaˇ lehˇ ya siˬ-euˬ ma. Maˇ diˇ naˇ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ Niˇnaˬbeˬ meuˬ zaˬ loꞈ-ehˇ guˆ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ jawˇ-eu maˬ ngeuˇ-a laˬ?\n13 Nawˬ-ahˇ bawˬ dzaˬ gaˇ g’aˬ za laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu nui noeˬ nui duˇ biꞈ nya ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ jeˇ nga? Aˬ dui nui noeˬ nui duˇ tiˬ jeˬ na-ahˇ haw kaˇ-euˇ.\nDawˬ k’oꞈ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ nya-eu nga?\nK’aˇ naˇ haˬ-eu loꞈ-ehˇ biꞈ\nTeu deuˆ laꞈ k’oeˇ-euˬ aˇ yeˇ huiˬ-eu nyiˬ tsahˇ aˬ yawꞈ tsahˇ-ahˇ biꞈ\nJaˇliꞈ aˇ deuˆ aˬ jeˬ mehˬ-eu lehˇ biꞈ\nGaˇ kawˆ teu aˬ joˆ-ehˇ zmˬ iˇ nya-eu nga lehˇ biꞈ\nAˇ yeˇ huiˬ-eu tsahˇ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu yawˬ ha neh ya puˬ ya mawˇ-euˬ jeˬ ja nehˬ\nAˇ baˇ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu gaˇ kawˆ biꞈ\nNaˇ haˬ poˆ-eu jeˬ-ahˇ biꞈ\n14. Aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh mehˬ bawˬ g’aˇ duˬ, yaw muiˬ-ehˇ ya lehˬ hmˬ-eu nga? Aˬ dui aˬ geu ngeh neh lehˬ hmˬ nya-eu nga?\n14 Bawˬ dzaˬ-eu g’aˇ duˬ yawˬ poˆ na luꞈ lehˬ hmˬ. Nawˇ maˬ keuˆ laˇ mi naˆ-ehˇ yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ taˬ naˇ, nui noeˬ nui duˇ yaw muiˬ-ehˇ biꞈ nya meh. (Dawˬdaˬ 21:5) Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ aˇ yamˬ biˇ taˬ-eu maˬ duˇ leˇ-a. 80 k’oꞈ k’awˆ laˇ-euˬ miˬ coeˬ miˬ ma pyeuꞈ-eu Ehˇloiˆ-suiꞈ, Loꞈ-eu nymˇgoˇ jawˇ nah dzeuˇ tiˬ nah nyiˬ nah-ahˇ neh lehˬ hmˬ taˬ-eu ma lehˇ ehˇ-awˇ, “Aˇ cuiˆ yaw naꞈ-ehˇ g’eh ngeh neh lehˬ hmˬ taˬ naˇ, bawˬ dzaˬ ngeh laˬ k’aˬ cehˬ dzehˬ nya” lehˇ ehˇ-eu meh. Aˇ yamˬ tiˬ byah ni gaˇ mˇ-awˇ Loꞈ-eu nymˇgoˇ jawˇ nah dzeuˇ k’oꞈ nah-ahˇ lehˬ hmˬ-eu Jaw-iˬ jiˇ, “Bawˬ dzaˬ-eu keuˆ laˇ-awˇ neh tehꞈ-ehˇ lehˬ hmˬ naˇ, ngaˬ-ahˇ noeˬ taˬ nya dzehˬ nya” lehˇ ehˇ-eu meh. Gaˇ myaˬ-eu sheuˬ g’eh-eu g’aˬ pyeuꞈ-awˇ huˬ mehˬ mehˬ-eu Aiˇ-keuˬ “Ngaˬ-ahˇ naˇ tiˬ poˆ tehꞈ-ehˇ maˬ lehˬ hmˬ jiˇ ni, tiˬ jaw laꞈ k’oeˇ tiˬ poˆ cuiˆ cuiˆ-ehˇ lehˬ hmˬ-eu heu muiˬ dzehˬ nya” lehˇ ehˇ-eu meh.\n15. Mehˬ bawˬ g’aˇ duˬ yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ nya ni nawˇ aˬ jeˬ jeˇ ya jahˇ-eu nga?\n15 Mehˬ bawˬ g’aˇ duˬ yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ mawꞈ naˇ, nawˇ aˬ jeˬ jeˇ ya jahˇ-eu nga? Nawˇ yawˬ poˆ na luꞈ dahˬ beh ngeh Yeˬhawˇbaˬ-euˬ muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ shaˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. (Luˇkaꞈ 11:13; 1 Yoˇhaˬ 5:14) K’oeˇ naˇ, aˇ yamˬ cuiˆ zmˬ-awˇ gaˇ kawˆ uˬ dzah, uˬ dzah zaˬ, aˇ baˇ deuˬ, oeˬ coeˇ oeˬ bawˬ, heu deuˬ-ahˇ kawˆ shawˆ-ehˇ haw. K’oeˇ naˇ nawˇ tiˬ deuˆ saˇ-i tiˬ deuˆ gui ngeh, k’aˇ g’eh nya gaˇ neh Jaˇliꞈ aˇ deuˆ deuˬ-ahˇ gui-awˇ, nawˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ lehˇ g’eh-eu tsahˇ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ haw. Ngehˬ-ehˇ lehˬ hmˬ muiˬ naˇ ngehˬ-ehˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ-awˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ-eu jiˇ yaw awˬ meh.—2 Gawˇliˬtu 9:6.\n16. Aˬ dui mehˬ bawˬ g’aˇ duˬ lehˬ hmˬ gaˇ caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ jeˇ-euˬ keu ka jaˆ-eu nga? Nawˇ aˬ joˆ-ehˇ zmˬ de?\n16 Nawˬ-ahˇ yehꞈ-eu dawˬ neh jaˆ-eu keu ka deuˬ-ahˇ zmˬ. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ mehˬ bawˬ g’aˇ duˬ lehˬ hmˬ nya ni, aˇ maꞈ aˇ muˇ-ahˇ neh keu ka g’awˬ mya jeˬ biꞈ nehˬ taˬ-euˬ meh. JW Laiˇbaˬliˬ ehˆ heu naˇ, aˬ dui dzaw-eu gaˇ kawˆ deuˬ, tehˇbehˬ-lehꞈ hawˇ-eu naˬ gaˬ-ahˇ daoˇloˆ ahˇ nya ni caw ba nehˬ-eu meh. Heu naˇ aˬ dui aˬ geu gaˇ jawˇ ngeh maˬ kaˬ, lehˬ hmˬ nya ni, gui nya ni, naˇ haˬ nya ni caw ba nehˬ-eu meh. Tiˬ deuˬ na keu ka heu-ahˇ zmˬ-awˇ, gaˇ mˇ duˬ-ahˇ maˬ ehˇ, sahˬ boꞈ dzaw nymˇ-ahˇ maˬ ehˇ, nah g’ahˇ hawˬ dzaˬ ngeh lehˬ hmˬ-awˇ, tiˬ deuˬ na naˇ gaˇ ma doˆ-iˇ ngeh lehˬ hmˬ-eu meh. G’awˇ-ciˬtaoˬbeuˇ Laiˇbaˬliˬ hawˇ-eu G’awˇ-ciˬtaoˬbeuˇ awˆlai Laiˇbaˬliˬ heu naˇ, aˬ dui siˬ duˬ mawꞈ-eu gaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ yaw awˬ-ehˇ poˆ mawˇ nya ni caw ba nehˬ-eu meh.\nMehˬ bawˬ g’aˇ duˬ nawˇ aˬ geu ngeh lehˬ hmˬ de? (Aˇ deuˆ 14-16-ahˇ haw) *\n17. (a) Dawˬ k’oꞈ g’awˬ mya hmˬ lehˬ hmˬ taˬ-eu aˬ jeˬ miˇ neh muiˬ-eu nga? (b) Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ laˇ—Bawˬ dzaˬ ngeh, yaw muiˬ-ehˇ naˇ haˬ lehˇ ehˇ-eu biˬdiˬoˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya dzaw geuꞈ-eu nga?\n17 G’eh nya naˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu g’aˇ duˬ, yaw myaˬ tsahˇ lehˬ hmˬ taˬ. Aˬ jeˬ miˇ neh? Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, aˬ dui aˬ laꞈ k’aˇ baꞈ diˇ ngeh kuˇ laˇ-eu maˬ ngeuˇ-a, aˬ cawˬ deuˬ k’awꞈ baꞈ diˇ-eu miˇ neh. K’oeˇ naˇ, sheuˬ g’eh-eu g’aˬ aˇ yamˬ laꞈ k’oeˇ mˇ jiˇ nya-eu g’aˇ duˬ, tiˬ deuˆ laꞈ k’oeˇ aˇ myaˆ g’aˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ kuˇ-eu lehˇ laˆ bawˬ taˬ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Teu miˇ neh nawˬ-ahˇ dahˬ beh ngeh maˬ kuˇ nga lehˇ nui ma taˬ pehˇ, g’aˬ taˬ baˬ siˬ. Nawˇ dawˬ k’oꞈ g’awˬ mya hmˬ lehˬ hmˬ taˬ naˇ, dawˬ k’oꞈ ya biꞈ-eu yaw duˬ baw meh. Nawˇ dawˬ k’oꞈ lehˬ hmˬ ngeh, Jaˇliꞈ aˇ deuˆ gui-eu g’aˇ duˬ lehˬ hmˬ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya-awˇ, g’eh nya naˇ yawˬ ha-euˬ dawˬ neh dawˬ k’oꞈ biꞈ. *\n18. Aˬ jeˬ miˇ neh dawˬ k’oꞈ yaw nymˇ nymˇ lehˇ ya biꞈ-eu nga?\n18 Dawˬ k’oꞈ yaw nymˇ nymˇ lehˇ biꞈ. G’aˬ za laˇ-eu dawˬ k’oꞈ naˇ, yaw nymˇ yaw awˬ awˬ lehˇ g’eh-eu dawˬ k’oꞈ pyeuꞈ meh. Teu miˇ neh yaw nymˇ nymˇ lehˇ tiˬ peu-ahˇ maˬ keuˆ leˇ ni tiˬ peu-euˬ tiˬ paˆ tehꞈ-ehˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ nya ni leh jeh. (Dawˬdaˬ 10:19; 15:23) Nawˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ laꞈ-euˬ yaw myaˬ k’oꞈ byah laˇ-euˬ naˇ, yaw nymˇ nymˇ lehˇ aˬ cawˬ dzaw geuꞈ nya ni mˇ mehˬ nehˬ-eu aˇ yeˇ huiˬ meh. Nawˇ dawˬ k’oꞈ yaw kaꞈ yaw siˇ-ehˇ g’awˬ mya peu biꞈ naˇ, aˬ cawˬ deuˬ nawˇ loꞈ-ehˇ maˬ jahˇ nya nya lehˇ noeˬ-eu miˇ neh dawˬ k’oꞈ maˬ biꞈ peuˬ ni k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Yaw nymˇ nymˇ lehˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ-eu heu naˇ, yaw myaˬ g’aˬ dawˬ k’oꞈ biꞈ-eu doˆ laˇ-awˇ, nawˬ-ahˇ kuˇ dahˬ beh laˇ naˇ ngehˬ-ehˇ dzehˬ, yaw awˬ awˬ lehˇ k’aˇ naˇ haˬ-euˬ loꞈ-ehˇ tehꞈ-ehˇ ya biꞈ-eu meh. Aˇ deuˆ laꞈ k’oeˇ-euˬ yaw tsahˇ na luꞈ-ahˇ ngehˬ keuˆ-eu lehˇ maˬ ya g’eh-a. Aˬ cawˬ deuˬ aˇ yeˇ huiˬ-eu tsahˇ-ahˇ ngehˬ dzeuˇ-euˬ naˇ, nawˇ k’awꞈ ngehˬ lahˬ nya meh.—“ Ngaˇ aˬ jeˬ jeˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ nya-eu nga?” lehˇ ehˇ-eu oeˬ coeˇ oeˬ bawˬ-ahˇ haw.\n19. Sheuˬ g’eh-eu g’aˬ nawˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ nya ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga? Ehˇ k’awꞈ, nawˇ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga?\n19 Nawˇ aˬ geu deuˆ-ahˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ mawꞈ nya lehˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ-ahˇ ehˇ nehˬ. Nawˇ heu loꞈ-ehˇ jahˇ mawꞈ naˇ, bawˬ dzaˬ dahˬ maˬ beh laˇ mi naˆ-ehˇ sheuˬ g’eh-eu g’aˬ-ahˇ ehˇ nehˬ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. K’oeˇ naˇ nawˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ-eu deuˆ-ahˇ iˇ keuˆ ngeh, sheuˬ g’eh-eu g’aˬ mawˇ nya paˬ-ehˇ yaw kawˇ kawˇ ma-ehˇ aˬ laꞈ yaw goˇ goˇ lehˇ baꞈ diˇ.\n20. Mehˬ bawˬ cawˬ nehˬ-ehˇ hawˬ dzaˬ-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ duˇ leˇ-eu nga?\n20 Nawˇ mehˬ bawˬ-ahˇ cawˬ nehˬ-ehˇ hawˬ dzaˬ taꞈ-eu loꞈ-ehˇ haw. Nawˬ-euˬ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ cawˬ hawˬ dzaˬ taˬ gaˇ nawˬ-ahˇ g’awˬ nyoeˇ ui cuiˆ na yuˇ leꞈ lehˇ ehˇ naˇ nawˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ de? Nawˇ ui cuiˆ na k’ahˬ lahˇ nya meh. Ehˇ k’awꞈ yawˬ g’aˬ na luꞈ bi ya leˇ-eu g’aˇ duˬ, nawˇ k’aˇ jahˇ kuiˇ nya-eu jahˇ-awˇ yuˇ leꞈ tehꞈ-a. Yeˬhawˇbaˬ nymˇ sahˇ pyeuꞈ-awˇ, mehˬ bawˬ-ahˇ hawˬ jeh k’oeˇ taꞈ dzaˇ tiˬ byah ni lehˬ hmˬ nehˬ taˬ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 23:5; Maꞈtehˬ 24:45) Aˬ dui k’aˇ g’eh nya gaˇ neh muiˬ-eu jeˬ biꞈ gaˇ Miˬyehˇ nui k’ahˇ shiˇ-eu meh. Teu miˇ neh mehˬ bawˬ g’aˇ duˬ yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ leꞈ-awˇ, k’aˇ g’eh nya gaˇ neh dawˬ k’oꞈ biꞈ. Toˆ-ehˇ jahˇ naˇ, nawˇ Yeˬhawˇba-euˬ hawˬ jeh-ahˇ dzaˬ le-euˬ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ jiˇ yaw muiˬ jeˬ biꞈ nehˬ le-euˬ meh.\nNawˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ nya ma laˬ?\nAˬ dui nui noeˬ nui duˇ maˬ biꞈ peuˬ ni guˆ-eu nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’aˬ leˇ nya-eu nga?\nAˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu nui noeˬ nui duˇ biꞈ nya ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga?\nDawˬ caˇ 2 Nawˬ-euˬ tsawˇ myahˇ Yeˬhawˇbaˬ\n^ Yaw zaˬ 5 Ja ceuˬ sahˬ boꞈ boꞈ-euˬ Daˬbiˇ loꞈ-ehˇ duˇ ni, aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-awˇ aˬ yawꞈ-ahˇ ya ja ceuˬ-eu laˬ k’aˬ cehˇ-eu meh. Aˬ dui Miˬyehˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu g’aˇ duˬ bawˬ dzaˬ gaˇ iˇ ngeh, aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu muiˬ dui dui-eu aˇ yamˬ jaˆ-eu ma. Ehˇ k’awꞈ tiˬ g’aˬ na bawˬ dzaˬ gaˇ nui noeˬ nui duˇ biꞈ-eu yaw shaˬ nya lehˇ noeˬ-eu meh. Nawˇ toˆ-ehˇ g’eh-eu tiˬ g’aˬ naˇ, heu kawˆ laꞈ k’oeˇ nawˇ aˬ jeˬ miˇ neh nui noeˬ nui duˇ maˬ biꞈ peuˬ-eu lehˇ bi siˬ laꞈ-awˇ, nui noeˬ teu-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’aˬ leˇ nya nga lehˇ jiˇ siˬ laˇ ni caw ba nehˬ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 17 Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ laˇ—Bawˬ dzaˬ ngeh, yaw muiˬ-ehˇ naˇ haˬ lehˇ ehˇ-eu biˬdiˬoˬ, Jaˇliꞈ mehˬ-eu jeˬ > Zaˬ deuˬ lehˇ boꞈ taˬ-euˬ gaˇ haw.\n^ Yaw zaˬ 63 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Aˇ muˇ tiˬ muˇ-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ Loꞈ-eu nymˇgoˇ ja sawˇ gaˇ laˬ k’aˬ cehˇ luꞈ.\n^ Yaw zaˬ 65 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Aˇ muˇ teu muˇ-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ dah-eu aˇ yamˬ maˬ duˇ leˇ k’awꞈ mehˬ bawˬ g’aˇ duˬ, Loꞈ-eu nymˇgoˇ jeˬ hu lehˬ hmˬ luꞈ.