Dawˬ caˇ 6—Mˬ Miˬyehˇ-euˬ yaw shehꞈ k’ahˬ sehˇ tsaꞈ gaˬ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Garifuna Georgian German Ghomálá’ Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Iban Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kabuverdianu Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Otomi (Mezquital Valley) Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Swedish Sign Language Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nDawˬ caˇ 6\nMˬ Miˬyehˇ-euˬ yaw shehꞈ k’ahˬ sehˇ tsaꞈ gaˬ\n(Ja ceuˬ 19)\n1. Mˬ taˆ haw ngeh Yeˬhawˇbaˬ-euˬ yaw shehꞈ mawˇ laˇ.\nAˬ dui aˬ yawꞈ laꞈ zaˇ\nmˬ taˆ bya cehˆ ya mawˇ.\nYawˬ jawˇ na luꞈ ja ceuˬ jeˬ ahˇ za meh.\nAˬ yawꞈ baoˬ hawˇ-eu nui gaˬ nui gahˇ\naˬ guiˇ deuˬ tsaꞈ gaˬ luꞈ.\n2. Shiˬ keuˇ g’eh laˇ Yeˬhawˇbaˬ zahˇ dawˬ byah kuꞈ.\nZaˬ guˬ tsawˇ mawˬ deuˬ ahˇ\nyawꞈ euˬ dawˬ sheuˬ g’eh nehˬ.\nYawꞈ euˬ zahˇ dawˬ tsaꞈ dui dawˇ dui dui meh.\nAˬ yawꞈ euˬ dawˬ yaw shawˇ miˇ neh,\nmehˬ laˇ ahˇ coeˇ oˆ g’eh.\n3. Yawˬ jawˇ na luꞈ Miˬyehˇ ahˇ guˆ jeˬ yaw muiˬ.\nYawꞈ dawˬ shuiˇ naˆ maˬ tseˇ\naˇ poeˬ baw dzehˬ jeˬ pyeuꞈ.\nMiˬyehˇ zahˇ dawˬ yawꞈ tsawˇ haˬ ahˇ sheuˬ g’eh.\nCiˬ huiˬ ciˬ mahˇ muiˬ eu tsawˇ myahˇ\ndui saˇ jaˇ ziꞈ ja ceuˬ.\n(Ceuˬ. 111:9; 145:5; Pah. 4:11-ahˇ haw.)\nMˬ Miˬyehˇ-euˬ yaw shehꞈ k’ahˬ sehˇ tsaꞈ gaˬ (Dawˬ caˇ 6)


Zaˬ guˬ deuˬ, nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ maˬ loˇ? | Dzaw ngeh zmˬ-eu deuˬ\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) | Oeˬ siˬ ba la 2018\nZaˬ guˬ deuˬ, nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ maˬ loˇ?\n“Yawˬ ha noeˬ taˬ-euˬ jeˬ Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ a nehˬ naˇ, yawˬ ha mˇ-euˬ jeˬ guiˬ lahˬ za-eu meh.”—Dawˬdaˬ16:3.\nDawˬ caˇ: 135, 144\nZaˬ guˬ zaˬ deuˬ, nawˇ dawˬ k’oꞈ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ le?\nDawˬdaˬ 16:3-ahˇ mˇ caw-eu aˬ jeˬ miˇ neh muiˬ nga?\nNawˇ aˬ jeˬ jeˇ aˇ pyaˇ daˬ nya-eu nga?\nNawˬ neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ maˬ ngehˇ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga?\n1-3. (a) Zaˬ guˬ deuˬ aˬ jeˬ jeˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu nga, teu-ahˇ aˬ jeˬ nehˬ-ehˇ sheu cehˆ nya-eu nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.) (b) Ka li zaˬ zaˬ guˬ deuˬ-ahˇ caw ba nya-eu aˬ jeˬ nga?\nYaw jeˬ ma jeˬ heu hmˬ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ, nawˇ gaˇ mahˇ kaˬ-eu meuˬ tiˬ meuˬ-ahˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu gaˇ kawˆ tiˬ hmˬ baˬ da neh iˇ-eu lehˇ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-awˇ, teu gaˇ iˇ-eu g’aˇ duˬ lawˬ liˬ-ahˇ ya dziˬ-eu meh. Lawˬ liˬ naˬ duˬ-ahˇ iˇ keuˆ ngeh, tsawˇ haˬ hawˇ-eu lawˬ liˬ myaˬ dzaˬ myaˬ dawˇ-eu miˇ neh, nawˬ-ahˇ tiˬ jeˬ maˬ siˬ dzaˬ laˇ ni g’eh-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, nawˇ aˬ gaˇ iˇ-awˇ, lawˬ liˬ aˬ geu mawˇ-ahˇ ya dziˬ-eu lehˇ siˬ nya-eu miˇ neh maˬ gaˇ-a siˬ. Nawˇ lawˬ liˬ yawˬ mawˇ yawˬ-ahˇ maˬ daˆ leˇ-eu paˬ. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, gaˇ ma maˬ ngeuˇ-eu kahˇ-ahˇ tawˬ g’eh-eu lehˇ siˬ nya-eu miˇ neh.\n2 Dehꞈ ziˇ-aˬ, gaˇ ma doˆ iˇ gaˇ duˇ-awˇ, zaˬ guˬ deuˬ naˇ lawˬ liˬ naˬ duˬ-ahˇ jawˇ-eu deuˬ-ahˇ duˇ-eu meh. Nawˬ-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ, tiˬ poˆ na maˬ siˬ dzaˬ laˇ ni tseˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ g’awˬ mya ni jaˆ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, nawˇ aˬ gaˇ iˇ-eu lehˇ yaw duˬ baw naˇ, yaw muiˬ-ehˇ noeˬ tsehˆ nya-eu meh. Toˆ-ehˇ naˇ, nawˇ aˬ geu kahˇ iˇ paˬ nga?\n3 Heu kawˆ naˇ haˬ-eu jeˬ heu-ahˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ-awˇ, nawˬ-euˬ dehꞈ ziˇ ziˇ lah ni Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ ni g’aˬ biꞈ-eu meh. Heu naˇ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ aˬ geu jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ noeˬ tsehˆ-eu maˬ kaˬ, yaw jeˬ ma jeˬ, sahˬ boꞈ dzaw-eu, gaˇ mˇ-eu, sheuˬ dahˬ dzaˬ-eu, zaˬ baw-eu, gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ noeˬ tsehˆ ngeh Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ mˇ caw gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. K’oeˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ g’oeˇ leˇ ni caw ba nehˬ-eu nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ mˇ caw gaˇ jiˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Nawˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ gaˇ haw tsoˆ taˬ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ-awˇ, bi dehꞈ dzaˬ laˇ-eu yaw duˬ baw meh.—Dawˬdaˬ 16:3-ahˇ gui.\nNui jah paw aˬ jeˬ miˇ neh aˇ pyaˇ ya daˬ-eu nga?\n4. Aˬ dui heu kawˆ-ahˇ aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ja sawˇ-eu nga?\n4 Nui jah paw aˇ pyaˇ daˬ taˬ-eu heu naˇ yaw muiˬ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh? Aˬ jeˬ miˇ neh nga lehˇ gaˇ kawˆ 3 kawˆ-ahˇ ja sawˇ ma. Dahˬ beh-eu kawˆ hawˇ-eu nyiˬ kawˆ aˬ yawꞈ kawˆ naˇ, nui jah paw aˇ pyaˇ daˬ taˬ-eu jeˬ-ahˇ mˇ keuˆ ngeh, nawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ bi g’oeˇ dzehˬ laˇ nga lehˇ siˬ laˇ ni caw ba nehˬ-awˇ, smˬ kawˆ aˬ yawꞈ kawˆ naˇ, nyiˇ ngeh neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-eu heu naˇ, aˬ jeˬ miˇ neh muiˬ-eu nga lehˇ siˬ laˇ ni caw ba nehˬ-eu meh.\n5. Nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-eu aˬ jeˬ miˇ neh aˇ yeˇ huiˬ-eu nga?\n5 Aˇ yeˇ huiˬ dui dui-eu nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu tiˬ jeˬ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ neh aˬ dui-ahˇ gaˬ-awˇ aˬ yawꞈ neh aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ, mˇ nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ guiˬ lahˬ k’oꞈ-eu g’aˇ duˬ meh. Ja ceuˬ sahˬ boꞈ boꞈ-eu tiˬ g’aˬ ehˇ-eu, “Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-oˇ, nawˬ-euˬ guiˬ lahˬ-ahˇ ja ceuˬ-eu jeˬ aˇ naˆ ni muiˬ-eu nga. . . . Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-oˇ, nawˬ neh mˇ-euˬ huiˬ-eu gaˇ deuˬ, ngaˬ-ahˇ laˬ k’aˬ bi cehˇ laꞈ-euˬ meh. Nawˬ neh mˇ-euˬ gaˇ baˬ da neh, ngaˇ laˬ k’aˬ cehˇ-awˇ caˇ-eu ma.” (Ja ceuˬ 92:1, 4) Yeˬhawˇbaˬ neh nawˬ-ahˇ k’aˇ biꞈ-euˬ yawˬ jeˬ na luꞈ-ahˇ shaˇ noeˬ haw. Aˬ yawꞈ nawˬ-ahˇ dehꞈ ziˇ, nui jah, Jaˇliꞈ, aˇ muˇ, baˬlaˬdiˇsuˆ-ahˇ aˬ myah luꞈ ya dehꞈ g’eh-eu noeˬ tmˬ-eu jeˬ, heu deuˬ biꞈ-euˬ meh. Nawˇ nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ bi g’oeˇ dzehˬ leˇ-eu jeˬ-ahˇ, aˇ poeˬ taˬ baw-eu lehˇ mˇ mawˇ nehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\n6. (a) Nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-eu jeˬ, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ taꞈ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ taꞈ-eu nga? (b) Nawˇ yaw nyiˇ k’awꞈ, aˬ jeˬ jeˇ aˇ pyaˇ daˬ nya-eu nga?\n6 Nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu nyiˬ jeˬ aˬ yawꞈ jeˬ naˇ, nawˇ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ mˇ caw ngeh, Yeˬhawˇbaˬ g’aˇ duˬ mˇ muiˬ nehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ-awˇ aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ bi g’oeˇ dzehˬ laˇ-eu meh. Kuiˇ laꞈ Pawˇluˆ “Miˬyehˇ-aˬ, dawˇ coe ni yaˇ k’aˬ daˇ-eu g’aˬ meh. Naw maꞈ neh mˇ-euˬ gaˇ deuˬ-ahˇ aˬ yawꞈ maˬ ngehˇ-a” lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ-eu meh. (Heˬbyehˇ 6:10) Maˇ diˇ naˇ, nawˇ aˇ k’oꞈ maˬ k’awˆ laˇ-euˬ k’awꞈ aˇ pyaˇ daˬ nya meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Kiˇ-liˇsa-tiˆ 10 k’oꞈ k’awˆ ngeh, saˇ jaˇ ziꞈ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ aˬ myah luꞈ gui-eu lehˇ aˇ pyaˇ daˬ-euˬ meh. Toˇbiˬ k’awꞈ 12 k’oꞈ k’awˆ ngeh, iˇ cuꞈ maˬ shawˇ mi na-ehˇ Jaˇliꞈ dmˬ lah ni gui jiˇ-eu lehˇ aˇ pyaˇ daˬ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, Mehˇsiˬ 11 k’oꞈ k’awˆ ngeh iˇ cuꞈ shawˇ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ nyiˇ Noˇeˇmiˬ k’awꞈ 10 k’oꞈ k’awˆ ngeh shawˇ-euˬ meh. Nyiˬ mehˇ nmˇ luꞈ Beˬdeˬlaˇ-ahˇ mˇ-eu lehˇ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-awˇ, teu-ahˇ maˬ ya ngehˇ-eu g’aˇ duˬ, Beˬdeˬlaˇ-ahˇ mˇ iˇ-eu sahˬ boꞈ kaˇ pyawˇ-ahˇ dehˬ myahˬ taˬ-euˬ meh. Nawˇ teu neh? Aˬ jeˬ-ahˇ aˇ pyaˇ daˬ-eu lehˇ noeˬ taˬ leˬ? Teu-ahˇ le keuˆ nya ni leh jeh haw-awˬ lawˇ.—Piˇliˇpiˆ 1:10, 11-ahˇ gui.\n7, 8. (a) Aˇ pyaˇ daˬ taˬ-eu heu naˇ, yaw awˬ-ehˇ noeˬ tsehˆ nya ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga? (b) Zaˬ guˬ zaˬ tiˬ g’aˬ aˬ jeˬ miˇ neh maˬ dzaw tawꞈ-eu lehˇ tseˇ-euˬ nga?\n7 Aˬ dui yaw nyiˇ ngeh neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu smˬ kawˆ aˬ yawꞈ kawˆ naˇ aˬ jeˬ nga? Nawˇ zaˬ guˬ guˬ ngeh, noeˬ tsehˆ paˬ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ g’awˬ mya jeˬ jaˆ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ jeˬ dzaw-awˇ aˬ jeˬ mˇ-eu lehˇ ya noeˬ tsehˆ-eu uˬ taꞈ, noeˬ tsehˆ paˬ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ nui deuˬ jiˇ g’awˬ mya jeˬ jaˆ-eu meh. Gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ noeˬ tsehˆ-eu heu naˇ, gaˇ ma gaˇ tsmˇ-ahˇ jawˇ luꞈ gaˇ duˇ-eu meh. Nawˇ aˬ gaˇ iˇ-eu lehˇ duˬ naˇ, aˬ geu kahˇ iˇ-eu lehˇ noeˬ tsehˆ-eu yaw awˬ meh. Teu gaˇ duˇ ni nawˇ aˬ jeˬ-ahˇ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ lehˇ siˬ nya naˇ, yaw gahˇ gahˇ-ehˇ noeˬ tsehˆ-eu yaw awˬ meh. Dawˬdaˬ 21:5-ahˇ “Noeˬ dahˇ doe-awˇ mˇ-eu dehꞈ dzaˬ laˇ” meh lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. Nawˇ aˇ pyaˇ ngehˬ-ehˇ daˬ kawˇ naˇ ngehˬ-ehˇ dehꞈ dzaˬ laˇ-eu jiˇ yaw kawˇ meh. Gaˇ kawˆ heu-ahˇ mehˇ nmˇ aˬ buˇ pyeuꞈ-eu Diˇmaˇliˬ zaˬ guˬ guˬ ngeh yamˬ-ahˇ, aˇ yeˇ huiˬ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya noeˬ tsehˆ ngeh, maˇ diˇ ngeuˇ ngaˇ lehˇ ya siˬ duˬ-euˬ meh.\n8 Diˇmaˇliˬ tseˇ nyiꞈ daˇ dzaw g’aˬ ngeh, aˬ yawꞈ sahˬ boꞈ yaw nya miˇ neh, pyuˇ maˬ jiˇ ni zahˇ sahˇ k’oꞈ paw pyaw-ahˇ dzaw iˇ nya meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ aˇ yamˬ tiˬ byah ni maˬ ya mˇ-eu pyuˇ taˬ nymˇ-ahˇ mˇ-eu lehˇ tseˇ-euˬ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh? Aˬ yawꞈ ehˇ-eu, “Ngaˇ yaw nyiˇ ngeh neh huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ-eu lehˇ noeˬ tsehˆ taˬ-euˬ miˇ neh, aˇ yamˬ yaw kaˆ-ehˇ maˬ jiˇ leˇ-eu gaˇ ya mˇ-eu meh. Ngaˇ zahˇ sahˇ k’oꞈ paw dzaw iˇ-euˬ law nmˇ-aˬ, pyuˇ poˆ nya gahˬ k’awꞈ, aˇ yamˬ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ jiˇ leˇ-eu gaˇ poˆ-eu yaw shaˬ meh.” Diˇmaˇliˬ huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ luꞈ-eu 20 k’oꞈ byah laˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ nyiˇ ngeh neh muiˬ-eu aˇ pyaˇ daˬ-awˇ, noeˬ tsehˆ tsaˬ miˇ-a lehˇ noeˬ ngaˇ loˇ? Noeˬ meh. Aˬ yawꞈ pyuˇ taˬ nymˇ-ahˇ mˇ ngeh, zahˇ sahˇ k’oꞈ paw mˇ-eu deuˬ g’awˬ mya g’aˬ nehˬ-ehˇ ya tahˬ puˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ gaˇ teu mˇ-eu laꞈ k’aˬ cehˇ gaˇ maˬ duˇ-a. Aˬ yawꞈ jiˇ zahˇ sahˇ k’oꞈ paw dzaw-awˇ gaˇ teu mˇ law nmˇ-aˬ toˆ-ehˇ pyeuꞈ meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ huˬ mehˬ mehˬ-eu lehˇ tseˇ-euˬ miˇ neh, teu deuˬ loꞈ-ehˇ uˬ duˬ maˬ ya kawꞈ ni, g’awˬ mya k’oꞈ laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ-ahˇ za-euˬ meh.\n9. Zaˬ guˬ deuˬ ja ceuˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh za geuˇ-eu nga?\n9 Miˇ k’ahˬ doe ni jawˇ-eu zaˬ guˬ aˇ heˇ aˇ heˇ g’aˬ-ahˇ neh, mˇ muiˬ dui dui-awˇ ja ceuˬ-eu jeˬ-ahˇ za geuˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ hawˇ-eu nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ yeˇ taˬ huiˬ dzehˬ-eu meh. Zaˬ guˬ heu deuˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’aˬ cehˇ dui dui-eu laꞈ k’oeˇ, sahˬ boꞈ dzaw-eu jeˬ, gaˇ mˇ-eu jeˬ, sheuˬ dahˬ dzaˬ-eu jeˬ, gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ noeˬ tsehˆ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ mˇ caw-eu meh. Sawˇlaˬmoˬ ehˇ-eu, “Nawˬ-euˬ nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ g’oe-awˬ” lehˇ ehˇ-awˇ, “Nawˇ k’aˇ mˇ k’aˇ shaˇ-eu jeˬ laꞈ k’oeˇ aˬ yawꞈ-ahˇ noeˬ keuˆ-awˬ. Nawˬ-ahˇ yaw tsaˬ yaw dawˇ gaˇ ma mehˬ laꞈ tehꞈ-a” lehˇ ehˇ-eu meh. (Dawˬdaˬ 3:5, 6) Zaˬ guˬ zaˬ deuˬ-oˇ, Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ gaˬ dui dui-awˇ, nawˇ aˬ yawꞈ-euˬ mehˬ shi aˬ poeˇ baw dui dui-eu uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ nawˬ-ahˇ haw piˇ nehˬ-awˇ, sheuˬ g’eh nehˬ-eu laꞈ k’oeˇ, guiˬ lahˬ biꞈ-eu yaw duˬ baw meh.\nAˬ cawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ ja nehˬ-eu g’aˇ duˬ yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ\n10. (a) Tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ, aˬ jeˬ miˇ neh aˇ yeˇ huiˬ dzehˬ-eu jeˬ ya bi pyeuꞈ nga? (b) Nawˇ tsaꞈ gaˬ-eu bym laˇ ni aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga?\n10 Nawˬ-euˬ dehꞈ ziˇ ziˇ lah ni Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ bi shiˇ-eu g’aˇ duˬ leh jeh ngeh, aˬ cawˬ-ahˇ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ kawˆ ja nehˬ mawꞈ laˇ-eu meh. Yeˬsuˇ “tsawˇ haˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ laˬ k’aˬ cehˇ-eu guiˬ lahˬ dawˬ ya mehˬ doe tehꞈ-a” lehˇ ehˇ-eu meh. (Maˬkuˆ 13:10) Teu miˇ neh, tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ heu naˇ tehˬ dui dui-eu gaˇ pyeuꞈ-awˇ, aˬ dui-euˬ g’aˇ duˬ aˇ yeˇ huiˬ dui dui-eu tiˬ jeˬ ya bi pyeuꞈ meh. Nawˇ heu naˆ maˬ tseˇ tsaꞈ gaˬ iˇ nya laˇ ni aˇ pyaˇ daˬ taˬ nya meh laˬ? Nawˇ huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ nya meh laˬ? Ehˇ k’awꞈ, nawˇ tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ-ahˇ laꞈ k’aˬ maˬ cehˇ naˇ lawˇ? Nawˇ tsaꞈ gaˬ-eu bym laˇ ni aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga? Nawˬ-ahˇ caw ba nya-eu nyiˬ jeˬ jaˆ meh. (1) yaw muiˬ-ehˇ lehˬ hmˬ (2) aˬ cawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ ja nehˬ-eu g’aˬ byehˆ taˬ byehˆ. Nawˇ toˆ-ehˇ jahˇ naˇ, zahˬ leˇ paˬ-ehˇ tsaꞈ gaˬ iˇ mawꞈ laˇ-eu meh.\nNawˇ aˬ cawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ ja nehˬ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ lehˬ hmˬ leˬ? (Aˇ deuˆ 11, 12-ahˇ haw)\n11, 12. (a) Aˬ cawˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ ja nehˬ-eu g’aˇ duˬ, nawˇ aˬ jeˬ jeˇ lehˬ hmˬ nya-eu nga? (b) Mehˇ nmˇ zaˬ guˬ tiˬ g’aˬ dzaw nymˇ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ aˬ joˆ-ehˇ ya ja nehˬ-euˬ nga?\n11 Sahˬ boꞈ dzaw cawˬ deuˬ “Miˬyehˇ jawˇ meh lehˇ aˬ jeˬ miˇ neh jah de? lehˇ naˇ haˬ laˇ naˇ, dawˬ k’oꞈ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-eu lehˇ lehˬ hmˬ taˬ nya meh. Naˇ haˬ jeˬ teu-ahˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ nehˬ nya-eu gaˇ kawˆ yaw myaˬ kawˆ jw.org g’oeˇsaiˇ laꞈ k’oeˇ ahˇ meh. Nawˇ Jaˇliꞈ mehˬ-eu jeˬ > Zaˬ guˬ lehˇ boꞈ taˬ gaˇ iˇ naˇ, “Miˬyehˇ jawˇ meh lehˇ aˬ jeˬ miˇ neh jah de?” lehˇ ehˇ-eu mˇ dzaw-eu aˇ taꞈ ya mawˇ meh. (Gaˬ laˬ pyuˇ dawˬ paw haw.) Nawˬ-euˬ dawˬ k’oꞈ lehˬ hmˬ-eu g’aˇ duˬ, aˇ taꞈ teu-ahˇ boꞈ-ahˇ haw. Nawˇ zmˬ iˇ nya-eu, Heˬbyehˇ 3:4, Loˇmaˆ 1:20, Ja ceuˬ 139:14 Jaˇliꞈ heu smˬ deuˆ-ahˇ ya mawˇ tehꞈ-a. Naˇ haˬ-eu g’awˬ mya jeˬ-ahˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ-eu g’aˇ duˬ mˇ dzaw-eu aˇ taꞈ nui deuˬ jaˆ-a siˬ.—1 Beˬtuˆluˆ 3:15-ahˇ gui.\n12 Nawˬ-euˬ cawˬ deuˬ-ahˇ yawˬ ha tehꞈ-ehˇ jw.org g’oeˇsaiˇ-ahˇ haw iˇ nya meh lehˇ ehˇ nehˬ. Lu kaˇ teu loꞈ-ehˇ jahˇ haw-euˬ meh. Tiˬ poˆ aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ deuˬ, zahˇ-euˬ gaˇ kawˆ ja ngeh, dzaw nymˇ-euˬ paˇ dmˬ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ deuˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ maˬ ngeuˇ jeˬ-ehˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ gaˇ Lu kaˇ ya mawˇ-euˬ meh. Lu kaˇ guˆ k’awꞈ, saˬ laˬ-ahˇ paˇ dmˬ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ boꞈ taˬ-euˬ jeˬ teu, aˬ jeˬ miˇ neh maˬ tsaˬ nga lehˇ cawˬ deuˬ-ahˇ bi ja mawˇ nehˬ laꞈ lehˇ shaˇ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, Saˬ laˬ k’awꞈ aˬ kawˬ-aˬ biꞈ nehˬ-awˇ, Lu kaˇ k’awꞈ cawˬ deuˬ-ahˇ g’oeˇsaiˇ ya pah nehˬ-euˬ meh. K’oeˇ uˬ taꞈ, saˬ laˬ dzaw zaˬ deuˬ-ahˇ Behˬ dzaˬ laˇ-eu deuˬ-ahˇ g’aˬ maˬ zmˬ ni g’aˬ leˇ lehˇ ehˇ-eu biˬdiˬoˬ iˇ kahˇ-ahˇ haw iˇ lehˇ paˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Shaˇ noeˬ haw sheˇ, Lu kaˇ dzaw nymˇ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ ya ja nehˬ-euˬ laꞈ k’aˬ aˇ naˆ ni cehˇ paˬ nga lehˇ.\n13. Aˬ dui shaˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh, aˬ jeˬ miˇ neh g’aˬ byehˆ maˬ ya byehˆ-eu nga?\n13 Nawˇ shaˬ zahˬ ya puˬ ngeh g’aˬ byehˆ taˬ byehˆ, nawˬ neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ mˇ daˆ leꞈ. (2 Tiˆmoˇseˬ 4:2) Kaˬtaˬliˇnaˬ k’awꞈ toˆ-ehˇ jahˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ 17 k’oꞈ k’awˆ ngeh gaˇ mˇ cawˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ tsaꞈ gaˬ doe-eu lehˇ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ meh. Gaˇ mˇ cawˬ tiˬ g’aˬ aˬ yawꞈ-ahˇ yaw myaˬ poˆ yehˬ bawˬ sehˇ lu-ehˇ ngehˬ-eu k’awꞈ, aˬ yawꞈ yawˬ ha neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ maˬ ngehˇ-a. Ha-siˬ, Kaˬtaˬliˇnaˬ-euˬ dehꞈ jeˬ dehꞈ kawˆ yaw muiˬ-ahˇ ya mawˇ ngeh ya leˇ-awˇ, aˬ dui-euˬ sahˬ boꞈ gui laˇ-awˇ, Jaˇliꞈ dzaw laˇ-euˬ uˬ taꞈ, iˇ cuꞈ jiˇ shawˇ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ, Kaˬtaˬliˇnaˬ yawˬ gaˇ yawˬ jawˇ paˇ iˇ-euˬ miˇ neh, gaˇ kawˆ heu-ahˇ maˬ siˬ nya-a. 13 k’oꞈ byah laˇ ngeh, Kaˬtaˬliˇnaˬ zahˇ dui dui leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ meh. Kaˬtaˬliˇnaˬ aˬ yawꞈ-euˬ nymˇ jiˇ nehˬ-ehˇ Bawˬdzaˬnymˇ-ahˇ jawˇ ngeh, yawˬ gaˇ yawˬ-ahˇ neh dawˬ mehˬ mehˬ laˇ-eu mehˇ nmˇ naˇ, Ha-siˬ pyeuꞈ gaˇ ya mawˇ-euˬ meh. Kaˬtaˬliˇnaˬ gaˇ mˇ cawˬ deuˬ-ahˇ tsaꞈ gaˬ-eu aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ maˬ byehˇ dzeh-euˬ miˇ neh laꞈ k’aˬ cehˇ dui dui-eu meh.\nNawˬ neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ taˬ ngehˇ\n14, 15. (a) Aˬ cawˬ aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ bi mˇ caw-eu lehˇ lawˬ haw laˇ ngeh, nawˇ aˬ jeˬ-ahˇ ya noeˬ taˬ-eu nga? (b) Nawˬ-euˬ cawˬ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ g’aˬ leˇ nya ni aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga?\n14 Heu deuˆ-ahˇ oe keuˆ ngeh, ya dzaw-euˬ heu kawˆ nawˬ-euˬ dehꞈ ziˇ ziˇ lah ni Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ hawˇ-eu nui jah paw aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ mawꞈ ni caw ba nehˬ-eu paˬ. Ehˇ k’awꞈ, nawˬ nehˬ-ehˇ tiˬ cawˬ deuˬ, yaw byawˬ byawˬ lehˇ tehꞈ-ehˇ dehꞈ mawꞈ-awˇ, nawˬ-ahˇ jiˇ aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ dehꞈ ni cawˬ laˇ nya-eu meh. Tiˬ nah nawˇ nawˬ neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ naˆ ni tuˆ tehˬ deuˇ taˬ-euˬ lehˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ ya mˇ mawˇ nehˬ-eu laꞈ k’oeˇ tehꞈ meh. Aˬ cawˬ neh nawˬ neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ taˬ bi laˆ byoˆ. Dahˬ beh gaˇ ehˇ keuˆ taˬ-euˬ yaw jeˬ maˬ jeˬ-ahˇ tiˬ poˆ paˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Nawˇ lawˬ liˬ naˬ duˬ-ahˇ jawˇ naˇ, lawˬ liˬ k’oeˇ taˆ tsawˇ haˬ deuˬ byawˬ g’aˬ luꞈ gaˇ ya mawˇ-euˬ miˇ neh, lawˬ liˬ teu mawˇ nehˬ-ehˇ iˇ caw ma loˇ? Maˬ iˇ-eu yaw duˬ baw meh.\n15 Toˆ-ehˇ naˇ, nawˬ-euˬ cawˬ deuˬ aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ mˇ ni lawˬ haw laˇ naˇ lawˇ neh, nawˇ aˬ jeˬ jahˇ nya-eu nga? Aˬ yawꞈ lawˬ haw laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jawˇ duˬ-ahˇ maˬ ya jawˇ iˇ ni yahˇ. (Dawˬdaˬ 22:3) Nawˇ mˇ bahˬ naˇ aˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ-eu lehˇ shaˇ noeˬ haw. (Gaˬlaˬtiˆ 6:7) K’oeˇ naˇ, nawˇ taˬ aw-eu laꞈ k’oeˇ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ loˬ-eu lehˇ ha geuꞈ-awˇ, aˬ da aˬ ma hawˇ-eu aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ jawˇ-eu noeˬ dahˇ doe-eu mehˇ nmˇ deuˬ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ.—1 Beˬtuˆluˆ 5:5, 6-ahˇ gui.\n16. Kaˬ-liˇsa-tawꞈ-euˬ gaˇ kawˆ taˬ aw-eu jeˬ aˇ yeˇ huiˬ nga lehˇ aˬ joˆ-ehˇ mehˬ-eu nga?\n16 Taˬ aw-eu jeˬ Kaˬ-liˇsa-tawꞈ-ahˇ muiˬ-eu nui noeˬ nui duˇ-ahˇ ha geuꞈ ni caw ba nehˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ iˇ cuꞈ shawˇ g’aˬ-awˇ tiˬ k’ehˬ naˇ, niˇ g’aˬ duˬ tiˬ tsahˇ-ahˇ aˬ myah luꞈ mui iˇ-eu meh. Teu gaˇ, zaˬ guˬ g’awˬ mya g’aˬ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ aˇ muˇ-ahˇ ahˇ le-awˬ lehˇ cawˬ-eu miˇ neh, Kaˬ-liˇsa-tawꞈ gaˇ kawˆ heu sheuˬ g’eh-eu tiˬ g’aˬ nehˬ-ehˇ ja uˇ-euˬ meh. Teu ngeh sheu g’eh-eu g’aˬ, aˬ dui-ahˇ mui ceh ceh-eu nui ma bi ahˇ laˇ-eu, lehˬ laˇ ca laˇ-eu jeˬ jaˆ ngaˇ laˬ lehˇ yaw muiˬ-ehˇ shaˇ noeˬ haw lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ, Kaˬ-liˇsa-tawꞈ niˇ g’a-eu aˇ muˇ teu-ahˇ ahˇ iˇ-euˬ meh. Uˇ iˇ-awˇ tiˬ k’eh naˇ, yaw haiˬ jeˬ hawˇ-eu laˆ tahˬ laˆ naˇ laˇ-eu jeˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ-eu ya mawˇ-euˬ miˇ neh, sheuˬ g’eh-eu g’aˬ-ahˇ tiˬ poˆ paˇ ngehˬ cawˬ iˇ ngeh, Jaˇliꞈ-euˬ nui noeˬ nui duˇ zaˬ-euˬ meh. Kaˬ-liˇsa-tawꞈ ehˇ-eu, “Yeˬhawˇbaˬ ngaˬ-ahˇ muiˬ-eu jaˇ uˇ-eu g’aˬ biꞈ-awˇ, ngaˇ jeˬ nah ui cuiˆ ga iˇ-euˬ k’awꞈ Aˬ yawꞈ-euˬ ehˇ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ-euˬ ma.” Nawˇ teu neh, muiˬ-eu nui noeˬ nui duˇ biꞈ laˇ ngeh, ha geuꞈ nya-eu aˇ tiˆ-ahˇ keuˆ ni taˬ aw luꞈ ma laˬ?\n17, 18. (a) Nymˬ-mˇ iˬ nah Yeˬhawˇbaˬ zaˬ guˬ deuˬ-ahˇ aˬ jeˬ bi za mawꞈ-eu nga? (b) Nawˇ huiˬ laˇ-awˇ neh tehꞈ-ehˇ nui ma maˬ ya cawˆ-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga? Yaw jeˬ maˬ jeˬ ehˇ haw sheˇ.\n17 Jaˇliꞈ “Zaˬ guˬ deuˬ-oˇ, zaˬ guˬ aˇ yamˬ-ahˇ nui k’ahˇ shiˇ-awˬ. Zaˬ guˬ guˬ ngeh laˬ k’aˬ cehˇ-awˬ” lehˇ ehˇ-eu meh. (Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 11:9) Yeˬhawˇbaˬ zaˬ guˬ deuˬ-ahˇ laꞈ k’aˬ bi cehˇ mawꞈ-eu meh. Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ, aˬ dui neh ya dzaw-euˬ laꞈ k’aˬ cehˇ nya-eu tiˬ jeˬ naˇ, nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-eu jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-awˇ, aˬ jeˬ mˇ-awˇ aˬ jeˬ noeˬ tsehˆ-eu maˬ kaˬ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ mˇ caw-eu heu meh. Nawˇ heu loꞈ-ehˇ ngehˬ-ehˇ jahˇ kawˇ naˇ ngehˇ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ sheuˬ g’eh nehˬ-awˇ, aˬ joˆ-ehˇ haw piˇ nehˬ-eu nga, guiˬ lahˬ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-eu nga lehˇ yaw kawˇ-ehˇ ya mawˇ tehꞈ-a. Nawˇ Miˬyehˇ neh biꞈ-euˬ muiˬ-eu dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ deuˬ-ahˇ noeˬ taˬ-awˇ zmˬ iˇ luꞈ-uˇ. “Nawˇ zaˬ guˬ pyeuꞈ ngeh neh, nawˬ-ahˇ beh-euˬ yaw sahˇ-ahˇ noeˬ keuˆ-awˬ.”—Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 12:1.\n18 Zaˬ guˬ aˇ yamˬ jiˇ-eu kawˇ dui dui-eu meh. Nui ma nyiˇ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu tiˬ jeˬ naˇ, tiˬ deuˬ na nyiˇ ngeh neh, tiˬ jeˬ aˇ pyaˇ maˬ ya daˬ-euˬ, maˬ ngeuˇ naˇ aˇ pyaˇ daˬ lehˬ-euˬ miˇ neh, aˇ nah hawˇ-eu nui ma cawˆ jeˬ-ahˇ ya puˬ-euˬ heu meh. Ehˇ k’awꞈ, nawˇ nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-awˇ teu gaˇ haw tsoˆ taˬ naˇ, huiˬ laˇ ngeh nawˬ neh tseˇ-euˬ jeˬ-ahˇ nui k’ahˇ shiˇ-eu meh. Meuˬjaˇnaˬ jiˇ toˆ-ehˇ noeˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ zaˬ guˬ ngeh, mui niˇ g’a paw nya dui dui-eu miˇ neh, tsahˬ gaˆ yamˬ-ahˇ mui niˇ g’a-eu Oˆlamˇpiꞈ-ahˇ mui laˇ lehˇ kuˇ-eu k’awꞈ, aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ aˇ yamˬ tiˬ byah ni mˇ-eu lehˇ tseˇ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ 30 k’oꞈ dzeuˇ iˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ aˇ yamˬ tiˬ byah ni mˇ luꞈ-a siˬ. Nymˬ-mˇ aˬ yawꞈ oeˇ mˇ baˇ-awˇ k’aˬ dzeˇ zaˬ nehˬ-ehˇ aˇ yamˬ tiˬ byah ni gaˇ mˇ luꞈ meh. Tsawˇ myahˇ doˆ-eu jeˬ, yaw zeu baw-eu jeˬ, yaw shehꞈ jaˆ-eu jeˬ, smˇ muiˬ muiˬ-eu jeˬ heu deuˬ za mawꞈ-eu tsawˇ haˬ tiˬ jawˇ-iˬ laꞈ k’aˬ maˬ ya cehˇ-a lehˇ aˬ yawꞈ ehˇ-awˇ, aˇ pyaˇ daˬ-eu jeˬ laꞈ k’oeˇ neh k’aˇ muiˬ-eu jeˬ naˇ, Miˬyehˇ gaˇ mˇ-awˇ, aˬ cawˬ Miˬyehˇ-ahˇ siˬ nya laˇ ni caw ba nehˬ-eu heu meh lehˇ paˇ ehˇ-eu meh.\n19. Nyiˇ ngeh neh nui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-awˇ, teu-ahˇ haw tsoˆ taˬ-eu aˬ jeˬ miˇ neh muiˬ nga?\n19 Zaˬ guˬ deuˬ, naw maꞈ shaˬ zahˬ g’awˬ mya jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-eu miˇ neh, ja ceuˬ jeˬ-ahˇ za geuˇ-eu meh. Nawˇ nui jah paw aˇ pyaˇ daˬ taˬ-awˇ, tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ heu naˇ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ aˇ yeˇ huiˬ dzehˬ-eu tiˬ jeˬ pyeuꞈ meh lehˇ sawˇ-eu meh. K’oeˇ uˬ taꞈ, miˇ tsaˬ heu siˬ neh nawˬ neh aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ maˬ bi laˆ cawˆ-a. Nawˬ neh leh jeh-euˬ heu, yawˬ ngehꞈ maˬ ngeuˇ-a lehˇ jah ziꞈ nya meh. Nawˬ-ahˇ gaˬ-awˇ g’aˬ biꞈ-eu mehˇ nmˇ deuˬ jawˇ-eu miˇ neh, “yawˬ ha noeˬ taˬ-euˬ jeˬ Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ a nehˬ naˇ, yaw ha mˇ-euˬ jeˬ guiˬ lahˬ za-eu meh.”\nNawˬ-euˬ dehꞈ ziˇ Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-eu heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ-ahˇ naˬ ba tiꞈ taˬ gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ aˬ geu paw-ahˇ maˬ kaˬ aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ mˇ caw-awˇ, nawˇ k’aˇ noeˬ-eu jeˬ Yeˬhawˇbaˬ neh bi sheuˬ g’eh\nNui jah paw-euˬ aˇ pyaˇ daˬ-eu jeˬ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ bi g’oeˇ dzehˬ leˇ ni caw ba nehˬ-eu aˇ pyaˇ pyeuꞈ meh. Zaˬ guˬ tiˬ deuˬ na, yawˬ nah na Jaˇliꞈ gui-eu, iˇ cuꞈ shawˇ-eu, huˬ mehˬ mehˬ-eu g’aˬ geuꞈ-eu, Beˬdeˬlaˇ-ahˇ mˇ iˇ-eu, heu deuˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ-euˬ meh. Nawˇ teu neh, aˬ jeˬ aˇ pyaˇ daˬ taˬ leˬ?\nAˬ dui aˬ diˇ buˬ-iˇ-eu jeˬ aˬ joˆ-ehˇ za nya-eu nga?\nBi buˬ bi law-iˇ-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu Yeˬhawˇbaˬ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ\nG’aˬ biꞈ-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu Miˬyehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ dzaw geuꞈ\nAˬ dui tiˬ g’aˬ tiˇ g’aˬ “g’aˬ biꞈ tehˇ tehˬ kaˇ-euˇ”\nText Publication download options Loꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Oeˬ siˬ ba la 2018\nOeˬ siˬ ba la 2018\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Oeˬ siˬ ba la 2018


Dawˬ caˇ 19—Yeˬsuˇ-euˬ ciꞈ hawˬ dzaˬ byawˇ | Ka la zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Georgian German Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Hunsrik Iban Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Irish Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Macushi Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Pomeranian Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quiche Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romany (Macedonia) Cyrillic Ronga Runyankore Russian Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Ticuna Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zulu\nDawˬ caˇ 19\nYeˬsuˇ-euˬ ciꞈ hawˬ dzaˬ byawˇ\n1. Mˬ taˆ jawˇ luꞈ eu Da Yeˬhawˇbaˬ.\nNymˇ ciꞈ aˇ yehˇ huiˬ eu aˇ yamˬ.\nGaˇ hu ba heu ngeh yamˬ Miˬyehˇ euˬ tsaˬ jeˬ biꞈ\nnui gahˇ nui gaˬ hawˇ-eu baoˬ bi mawˇ.\nYawˇ zaˬ Baˬsaˬkaˬ haw piˇ nehˬ laꞈ.\nMiˬyehˇ nui k’ahˇ shiˇ deuˬ buˬ iˇ.\nG’awˬ mya yaˇ k’oꞈ byah laˇ Ka li euˬ ziˇ lawˇ nehˬ.\nMiˬyehˇ neh ngehˬ taˬ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ laˇ shaw.\n2. Aˬ gaꞈ dzaˇ uiˇ hawˇ-eu kaˬ muˇ heu naˇ\nMiˬyehˇ poeˬ jeˬ biꞈ lehˇ bi mawˇ.\nPyeuꞈ doˆ laˇ muiˬ eu jeˬ\nAˬli lawˇ nehˬ laꞈ miˇ.\nZaˬmaˇ shiˇ gaˇ keuˆ dawˬ maˬ leuˇ.\nAˬ dui guiˬ lahˬ huiˬ laꞈ k’oeˇ jawˇ luꞈ.\nTsawˇ haˬ shiˇ jeˬ neh buˬ iˇ ni\nMiˬyehˇ Zaˬmaˇ lawˇ nehˬ.\nKa k’oꞈ eu gaˇ kawˆ heu\nnymˇ ciꞈ ahˇ noeˬ mawˇ eu aˇ yamˬ pyeuꞈ.\n3. Nga maꞈ nawˬ-euˬ mehˬ shi laˇ uiˬ taˬ ma.\nNawˬ neh nga maꞈ ahˇ kuˇ euˬ loꞈ-ehˇ.\nNui gaˬ ahˇ ja ceuˬ ma Ka li ahˇ bi oe miˇ.\nZaˬmaˇ hawˇ-eu nawˬ ahˇ ciˬ huiˬ ma.\nYeˬsuˇ ciꞈ hawˬ byawˇ nawˬ ahˇ ciˬ huiˬ.\nNga maꞈ nui ma ahˇ g’aˬ biꞈ nehˬ.\nTeu miˇ neh Yeˬsuˇ euˬ pehˬ zaˇ ahˇ caw teh ma.\nAˬ myah luꞈ dehꞈ jeˬ za aˬ dui maꞈ.\n(Luˇ. 22:14-20; 1 Gawˇ. 11:23-26-ahˇ haw.)\nYeˬsuˇ-euˬ ciꞈ hawˬ dzaˬ byawˇ (Dawˬ caˇ 19)


Aˬ dui Miˬyehˇ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-eu myaˆ nuiˆ aˬ jeˬ lehˇ g’eh-eu nga? | Dzaw ngeh zmˬ-eu gaˇ kawˆ deuˬ\n“Nawˬ-ahˇ ngaˇ g’awˇ leuˇ haw-eu ma. Nawˇ uˆ lahˇ luꞈ-eu mˬ k’oeˇ taˆ ngaˇ g’awˇ leuˇ haw-eu ma.”—Ja ceuˬ 123:1.\nDawˬ caˇ: 143, 124\nYeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw-eu lehˇ ehˇ-eu heu, aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\nMoˇseˬ aˬ jeˬ miˇ neh Miˬyehˇ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ maˬ ya uˇ leˇ-euˬ nga?\nMoˇseˬ-ahˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ jeˬ-ahˇ neh aˬ dui aˬ jeˬ jeˇ ya siˬ-euˬ nga?\n1, 2. Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw-eu lehˇ ehˇ-eu heu, aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\nNymˬ-mˇ aˬ dui “shaˬ dui dui-eu aˇ yamˬ” laꞈ k’oeˇ jawˇ luꞈ ma. (2 Tiˆmoˇseˬ 3:1) Yeˬhawˇbaˬ haiˬ-eu miˇ tsaˬ-ahˇ laˆ cawˆ le-eu lehˇ g’eh ngeh hawˇ-eu, aˬ yawꞈ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ maˇ diˇ nui saˇ oˆ-eu jeˬ bi jaˆ laˇ-eu lehˇ g’eh ngeh, yaw dehꞈ dehꞈ-eu jeˬ shaˬ laˇ tehˇ tehˬ-eu meh. Teu miˇ neh aˬ dui yawˬ ha-ahˇ ‘Ngaˇ nui noeˬ nui duˇ hawˇ-eu caw ba-eu jeˬ shaˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ suˇ g’aˬ-ahˇ haw paˬ nga?’ lehˇ naˇ haˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. Aˬ dui taˆ lehˇ “Yeˬhawˇbaˬ” lehˇ ehˇ-eu paˬ, teu naˇ tsaˬ dui dui-eu dawˬ k’oꞈ pyeuꞈ meh.\n2 Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw-eu lehˇ ehˇ-eu heu, aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? K’oeˇ naˇ, aˬ dui shaˬ zahˬ jaˆ ngeh k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw luꞈ-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ laˆ duˬ taˬ nya-eu nga? Aˬ dui caw ba-eu jeˬ loˬ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-awˇ shaˇ ju-eu heu aˇ naˆ ni aˇ yeˇ huiˬ-eu nga lehˇ, Jaˇliꞈ boꞈ zaˬ tiˬ g’aˬ ehˇ taˬ-euˬ myahˇ laˇ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 123:1-4-ahˇ gui.) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw ngeh, baw leˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-euˬ zaˬ k’aˆ tiˬ g’aˬ loꞈ-ehˇ duˇ meh lehˇ, Jaˇliꞈ boꞈ zaˬ tiˬ g’aˬ ehˇ-eu meh. Aˬ joˆ-ehˇ pyeuꞈ nya-eu nga? Zaˬ k’aˆ naˇ, ya dzaˬ ya dawˇ-eu g’aˇ duˬ hawˇ-eu bi haw piˇ-eu g’aˇ duˬ, yawˬ ha-euˬ baw leˬ-ahˇ ya haw tsoˆ taˬ-eu, maˬ ngeuˇ naˇ ya g’oe-eu meh. K’oeˇ naˇ baw leˬ aˬ jeˬ bi mˇ mawꞈ nga lehˇ ya siˬ-awˇ, mˇ caw-eu g’aˇ duˬ baw leˬ-ahˇ maˬ tsehˆ leˇ ni ya haw tsoˆ taˬ-eu meh. Aˬ dui k’awꞈ teu gaˇ duˇ ni, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ bi mˇ mawꞈ nga lehˇ siˬ nya-awˇ mˇ caw-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui yawˬ nah na luꞈ Jaˇliꞈ ya gui-eu meh. Toˆ-ehˇ naˇ, aˬ dui caw ba-eu jeˬ-ahˇ loˬ ngeh Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ caw ba nehˬ laꞈ-eu meh.—Eˇpeˇsu 5:17.\n3. Aˬ dui-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ bi haw tsoˆ taˬ-eu aˬ jeˬ nga?\n3 Aˬ dui aˬ myah luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ya haw tsoˆ taˬ meh lehˇ siˬ nya k’awꞈ, tiˬ poˆ na maˬ haw tsoˆ taˬ ni k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Gaˇ kawˆ heu Yeˬsuˇ-euˬ g’oeˇ-eu cawˬ Maˬta-ahˇ pyeuꞈ laˇ haw-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maˬ haw tsoˆ taˬ ni “dzaˬ dzaˬ dawˇ dawˇ laˆ saˆ-eu tehˬ g’a luꞈ-eu” meh. (Luˇkaꞈ 10:40-42) Maˬta loꞈ-ehˇ g’eh-eu saˇ jaˇ ziꞈ-eu tsawˇ haˬ k’awꞈ, Yeˬsuˇ teu gaˇ bi jawˇ taˬ-awˇ neh maˬ haw tsoˆ taˬ ni pyeuꞈ nya gaˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ, gaˇ kawˆ heu aˬ dui k’oeˇ taˆ keuˆ le ngeh k’awꞈ aˬ dui maˬ zahˬ leˇ. Teu miˇ neh, aˬ dui-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ bi haw tsoˆ taˬ-eu aˬ jeˬ nga? Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ, aˬ cawˬ neh mˇ-eu jeˬ, aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ maˬ bi haw tsoˆ taˬ nya-eu nga? lehˇ hawˇ-eu, aˬ dui aˬ myah luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ haw tsoˆ taˬ nya-eu nga? lehˇ haw ma.\nAˬ kawˬ-aˬ smˇ-euˬ saˇ jaˇ ziꞈ-eu tiˬ g’aˬ\n4. Moˇseˬ Miˬyehˇ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ uˇ leˇ-eu aˬ kawˬ-aˬ smˇ-euˬ gaˇ, aˬ jeˬ miˇ neh zahˬ leˇ-eu nga?\n4 Moˇseˬ nui noeˬ nui duˇ shaˇ-eu g’aˇ duˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-eu yaw duˬ baw meh. Jaˇliꞈ-ahˇ aˬ yawꞈ “maˬ mawˇ nya-eu Miˬyehˇ-ahˇ aˬ yawꞈ ya mawˇ haw-euˬ loꞈ-ehˇ . . . nui ma ziꞈ-euˬ meh” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Heˬbyehˇ 11:24-27-ahˇ gui.) K’oeˇ naˇ, “Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ jeuˬ laꞈ k’oeˇ, Moˇseˬ-ahˇ duˇ-eu Miˬyehˇ g’aˇ duˬ ngehˬ dah-eu tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ doˆ laˇ haw-aˬ. Sahˬpaˬ Miˬyehˇ myaˆ pyawˬ ciˬ daˬ-awˇ dawˬ ngehˬ cawˬ-euˬ aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ maˬ jawˇ-a” lehˇ jiˇ paˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 34:10) Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ teu naˆ naˆ-ehˇ g’oeˇ k’awꞈ, Miˬyehˇ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ uˇ leˇ-eu aˬ kawˬ-aˬ smˇ-euˬ meh. (Bawˇtsahˬ 20:12) Aˬ jeˬ miˇ neh nga?\n5-7. Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ Iˇjiˇtuˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ neh doˆ laˇ-euˬ tiˬ k’ehˬ naˇ, aˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ nga? Moˇseˬ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-euˬ nga?\n5 Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ Iˇjiˇtuˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ neh doˆ laˇ-euˬ ba la nyiˬ siˬ maˬ byah laˇ mi na-ehˇ, Siˇnaˆ gawˬ jawˬ-ahˇ le keuˆ-eu keuˆ laˇ ngeh gaˇ kawˆ doˆ laˇ-euˬ meh. Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ iˇ cuꞈ dawˇ-eu maˬ jaˆ-eu miˇ neh Moˇseˬ-ahˇ nui ma pehˇ-eu meh. Teu miˇ neh, Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ “Tsawˇ haˬ heu deuˬ-ahˇ ngaˇ aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ nehˬ nmˇ. Aˬ yawꞈ maꞈ ngaˬ-ahˇ k’aˬ lo neh biˬ sehꞈ-eu lehˇ g’eh-eu meh” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Doˆ-iˇ-eu 17:4) Teu ngeh, Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu lehˇ maˇ jawˆ ni ehˇ nehˬ-euˬ meh. Miˬyehˇ aˬ yawꞈ-ahˇ gawˬ yoeˬ neh k’aˬ lo-ahˇ juiꞈ lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Jaˇliꞈ-ahˇ Siˇnaˆ gawˬ jawˬ lo guˇ k’oeˇ taˆ “Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ aˬ yuiꞈ aˬ tsu deuˬ-euˬ mehˬ shi, Moˇseˬ k’oeˇ loꞈ-ehˇ mˇ-euˬ meh” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ iˇ cuꞈ yoeˇ doˆ le-awˇ, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ ya dawˇ ngeh, gaˇ kawˆ ui cuiˆ maˬ gaˇ laˇ-euˬ meh.—Doˆ-iˇ-eu 17:5, 6.\n6 Moˇseˬ teu tsahˇ-ahˇ Maˬsaˬ lehˇ myahˇ nehˬ-awˇ dawˬ tsuiꞈ naˇ “lawˬ haw-eu” lehˇ meh. K’oeˇ naˇ, Meˬliˇbaˬ lehˇ jiˇ myahˇ-euˬ dawˬ tsuiꞈ naˇ, “dawˬ g’oꞈ doˆ-eu” lehˇ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh teu loꞈ-ehˇ myahˇ nehˬ-euˬ nga? Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, “Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ . . . ‘Sahˬpaˬ Miˬyehˇ aˬ dui maꞈ nehˬ-ehˇ jawˇ nga loˇ, maˬ jawˇ nga loˇ?’ lehˇ aˬ yawꞈ maꞈ ehˇ-awˇ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ lawˬ haw-euˬ” miˇ neh meh.—Doˆ-iˇ-eu 17:7.\n7 Yeˬhawˇbaˬ Meˬliˇbaˬ-ahˇ doˆ laˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga? Miˬyehˇ Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ Moˇseˬ-euˬ dawˬ-ahˇ leuˇ-eu tehꞈ maˬ ngeuˇ-eu, aˬ yawꞈ-ahˇ puiˬ-eu uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ-euˬ baoˬ-ahˇ jiˇ muiˇ nga lehˇ noeˬ-eu meh. (Ja ceuˬ 95:8, 9-ahˇ gui.) Aˬ yawꞈ maꞈ neh mˇ-euˬ jeˬ bahˬ dui dui-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Moˇseˬ naˇ, tsaˬ-eu jeˬ mˇ-awˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ neh k’aˇ ehˇ-euˬ loꞈ-ehˇ mˇ-euˬ meh.\n8. Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ Miˬyehˇ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ ya uˇ leˇ-eu keuˆ laˇ ngeh aˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ nga?\n8 40 k’oꞈ dzeuˇ iˇ ngeh, Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ laꞈ k’oeˇ aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ paˇ doˆ laˇ-euˬ nga? Aˬ yawꞈ maꞈ bawˇ tsahˬ bawˇ dahˇ-ahˇ cah-eu aˇ saˬ saˬ-eu keuˆ laˇ-awˇ, Kaˬdeˬshaˇ-euˬ dawˬ peh laˇ keuˆ-euˬ uꞈ taꞈ, Miˬyehˇ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ ya uˇ leˇ-eu keuˆ laˇ taˬ-euˬ meh. Teu tsahˇ-ahˇ k’awꞈ Meˬliˇbaˬ lehˇ kuˇ-eu meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.) Aˬ jeˬ miˇ neh? Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ iˇ cuꞈ dawˇ-eu maˬ jaˆ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ nyaˆ taꞈ tiˬ poˆ dawˬ g’oꞈ paˇ doˆ-eu miˇ neh meh. (Bawˇtsahˬ 20:1-5) Ehˇ k’awꞈ, nymˬ-mˇ poˆ naˇ, Moˇseˬ mˇ bahˬ dui dui-euˬ meh.\n9. Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ-ahˇ aˬ jeˬ ehˇ nehˬ-euˬ nga? Ehˇ k’awꞈ Moˇseˬ aˬ jeˬ jahˇ-euˬ nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.)\n9 Moˇseˬ Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ muiˇ ngeh aˬ jeˬ jahˇ-euˬ nga? Aˇ yawꞈ nui noeˬ nui duˇ shaˇ-eu g’aˇ duˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ yaw beh poˆ loꞈ-ehˇ haw tsoˆ taˬ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ heu poˆ naˇ Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ-ahˇ k’aˬ lo-ahˇ juiꞈ lehˇ maˬ ehˇ nehˬ-aˬ, gawˬ yoeˬ yuˇ g’eh-awˇ, zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ jiˇ k’aˬ lo jaˆ gaˇ sheuˬ g’eh-awˇ, Moˇseˬ-ahˇ k’aˬ lo-ahˇ dawˬ ngehˬ lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Bawˇtsahˬ 20:6-8) Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ ehˇ-euˬ loꞈ-ehˇ jahˇ ngaˇ loˇ? Maˬ, maˬ jahˇ-aˬ. Aˬ yawꞈ zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ nui ma pehˇ dui dui-awˇ, “Puiˬ-eu tsawˇ haˬ deuˬ-oˇ, naw maꞈ g’aˇ duˬ k’aˬ lo heu siˬ-ahˇ neh ngaˇ iˇ cuꞈ ya bi yoeˇ le ta loˇ” lehˇ guˇ-awˇ, k’aˬ lo-ahˇ tiˬ poˆ maˬ loꞈ nyiˬ poˆ juiꞈ-euˬ meh.—Bawˇtsahˬ 20:10, 11.\n10. Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ neh mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ-eu nga?\n10 Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ-ahˇ nui ma pehˇ dui dui-eu meh. (Dawˬmehˬmehˬ-eu 1:37; 3:26) Aˬ jeˬ miˇ neh nga? Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ neh biꞈ-euˬ nui noeˬ nui duˇ yaw shuiꞈ teu-ahˇ maˬ mˇ caw-eu miˇ neh meh.\n11. Moˇseˬ neh k’aˬ lo-ahˇ juiꞈ-eu teu naˇ, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ leˇ nya-eu nga?\n11 Yeˬhawˇbaˬ nui ma pehˇ-eu teu naˇ, gaˇ kawˆ tiˬ jeˬ paˬ jaˆ-eu miˇ neh k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Meˬliˇbaˬ yaw beh tsahˇ-euˬ k’aˬ lo gaˬlawˇ-ehˇni teu naˇ, yaw g’ahˇ miˇ neh k’a lo teu-ahˇ aˇ naˆ ni juiꞈ k’awꞈ iˇ cuꞈ juiꞈ doˆ nya paˬ lehˇ tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ noeˬ-a. Ehˇ k’awꞈ, Meˬliˇbaˬ nyiˬ tsahˇ aˬ yawꞈ tsahˇ naˇ yaw beh tsahˇ nehˬ-ehˇ beu gaˇ dui dui-eu meh. Heu tsahˇ-euˬ k’aˬ loˬ naˇ, myaˬ ni k’aˬ loˬ loˬ nahˬ pyeuꞈ-awˇ, gaˬlawˇ-ehˇni k’aˬ lo naˆ ni maˬ g’ahˇ-a. K’aˬ lo yaw nahˬ teu laꞈ k’oeˇ iˇ cuꞈ yaw awˬ-ehˇ dahˬ leˇ nya-awˇ jaˆ nya-eu meh. Iˇ cuꞈ geuꞈ mawꞈ-eu aˬ suˇ g’aˬ maˬ kaˬ, k’aˬ lo teu-ahˇ tsawˆ byoe naˇ iˇ cuꞈ yoeˇ le-eu meh. Teu miˇ neh, Moˇseˬ k’aˬ lo teu-ahˇ dawˬ biꞈ-awˇ iˇ cuꞈ bi yoeˇ le jeˬ, dawˬ maˬ biꞈ ni juiꞈ-awˇ bi yoeˇ leˇ-eu teu naˇ, Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ-ahˇ iˬ cuꞈ teu-aˬ Yeˬhawˇbaˬ neh zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ jahˇ-awˇ bi yoeˇ le-euˬ jeˬ maˬ ngeuˇ nga lehˇ k’awꞈ noeˬ leˇ nya-eu meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.) Ehˇ k’awꞈ, maˇ diˇ naˇ gaˇ kawˆ teu aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu lehˇ aˬ dui maˬ siˬ nya-a.\nMoˇseˬ, dawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ puiˬ-euˬ nga?\n12. Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ hawˇ-eu Aˬloˬ-ahˇ nui ma pehˇ-eu teu naˇ, aˬ jeˬ baˬ da neh paˇ pyeuꞈ nya nga siˬ?\n12 Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ hawˇ-eu Aˬloˬ-ahˇ nui ma pehˇ dui dui-eu teu naˇ, nyaˆ taꞈ tiˬ kawˆ paˇ jaˆ nya-a siˬ. Moˇseˬ zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ, “naw maꞈ g’aˇ duˬ k’aˬ lo heu siˬ-ahˇ neh ngaˇ (nga maꞈ) iˇ cuꞈ ya bi yoeˇ le ta loˇ” lehˇ ehˇ-eu meh. Moˇseˬ “nga maꞈ” lehˇ ehˇ-eu dawˬ heu naˇ, aˬ yawꞈ hawˇ-eu Aˬloˬ-ahˇ ehˇ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Aˬ joˆ-ehˇ g’eh k’awꞈ, Moˇseˬ neh jahˇ-euˬ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ za geuˇ-eu ja ceuˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ biꞈ-eu miˇ neh, yaw zeu maˬ taˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Ja ceuˬ 106:32, 33-ahˇ “Tsawˇ haˬ k’oeˇ deuˬ Meˬliˇbaˬ lawˇ gawˆ dawˬ peh, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ nui ma pehˇ ni mˇ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ baˬ da neh Moˇseˬ shaˬ zahˬ naꞈ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ nui ma naˇ dui dui ni aˬ yawꞈ maꞈ jahˇ-awˇ, maˬ shaˇ noeˬ ni dawˬ k’aˆ ngehˬ dzeuˇ-euˬ meh” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.) (Bawˇtsahˬ 27:14) Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ za geuˇ-eu loꞈ-ehˇ yaw zeu maˬ taˬ-aˬ. Teu miˇ neh Yeˬhawˇbaˬ Moˇseˬ hawˇ-eu Aˬloˬ-ahˇ, “Ngaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ naw nyaꞈ puiˬ-euˬ meh” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Bawˇtsahˬ 20:24) Heu naˇ, huiˬ dui dui-eu iˬ baˇ pyeuꞈ meh.\n13. Yeˬhawˇbaˬ neh Moˇseˬ-ahˇ daˇ nehˬ-euˬ teu naˇ, tsaˬ meh dawˇ meh lehˇ aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ nya-eu nga?\n13 Moˇseˬ hawˇ-eu Aˬloˬ zaˬ lahˇ deuˬ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu aˬ yuiꞈ pyeuꞈ-eu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ nyaꞈ-ahˇ nui deuˬ-ahˇ naˆ maˬ tseˇ noeˬ tmˬ-eu meh. (Luˇkaꞈ 12:48) Yaw beh tiˬ poˆ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ-ahˇ puiˬ-eu Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ tiˬ shehˆ-ahˇ, aˬ yawꞈ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˇ-ahˇ maˬ bi ahˇ leˇ ni daˇ nehˬ-euˬ meh. (Bawˇtsahˬ 14:26-30, 34) Teu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ-ahˇ puiˬ-euˬ Moˇseˬ-ahˇ k’awꞈ, Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ yaw beh-euˬ deuˬ loꞈ-ehˇ maˬ bi ahˇ leˇ ni daˇ nehˬ-euˬ teu naˇ tsaˬ meh dawˇ meh.\nGaˇ kawˆ aˬ jeˬ baˬ da neh pyeuꞈ laˇ\n14, 15. Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ puiˬ-eu teu naˇ, aˬ jeˬ baˬ da neh nga?\n14 Moˇseˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ puiˬ-eu teu naˇ, aˬ jeˬ baˬ da neh nga? Aˬ dui Ja ceuˬ 106:32, 33-ahˇ tiˬ poˆ paˇ haw ma. “Tsawˇ haˬ k’oeˇ deuˬ Meˬliˇbaˬ lawˇ gawˆ dawˬ peh, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ nui ma pehˇ ni mˇ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ baˬ da neh Moˇseˬ shaˬ zahˬ naꞈ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ nui ma naˇ dui dui ni aˬ yawꞈ maꞈ jahˇ-awˇ, maˬ shaˇ noeˬ ni dawˬ k’aˆ ngehˬ dzeuˇ-euˬ meh.” Maˇ diˇ naˇ, Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ puiˬ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ Moˇseˬ nui pehˇ-ahˇ maˬ g’aˬ leˇ-eu uˬ taꞈ, shaˬ laˇ-eu jeˬ-ahˇ maˬ noeˬ keuˆ ni dawˬ k’aˆ ngehˬ-euˬ meh.\n15 Moˇseˬ aˬ cawˬ-euˬ mˇ jeˬ mˇ kawˆ neh, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ bi laˆ naˬ-euˬ meh. Yaw beh poˆ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ, iˇ cuꞈ gaˇ kawˆ toˇ ngeh, Moˇseˬ yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ mˇ-euˬ meh. (Doˆ-iˇ-eu 7:6) Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ puiˬ-eu g’awˬ mya k’oꞈ byahˇ laˇ-euˬ Iˇsaˬleˬlaˆ deuˬ nehˬ-ehˇ ya jawˇ-eu g’aˬ doeˇ doeˇ-awˇ, ya shaˬ-eu miˇ neh k’awꞈ pyehꞈ nya meh. Teu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ paˬ nga lehˇ shaˇ noeˬ-eu jeˬ maˬ bi shaˇ noeˬ ni, Moˇseˬ aˬ yawꞈ nui ma aˇ naˆ ni pehˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ tehꞈ-ehˇ bi shaˇ noeˬ-eu meh.\n16. Aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh, Moˇseˬ neh mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ ya shaˇ sawˇ-eu nga?\n16 Moˇseˬ loꞈ-ehˇ g’eh-eu saˇ jaˇ ziꞈ-eu ngehˬ dah-eu tsawˇ haˬ k’awꞈ, baˇ iˇ nya-awˇ mˇ bahˬ nya naˇ, aˬ dui-ahˇ k’awꞈ teu loꞈ-ehˇ pyeuꞈ laˇ-eu yaw awˬ meh. Moˇseˬ ui cuiˆ neh maˬ ngeuˇ nmˇ-aˬ, Miˬyehˇ neh Saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Miˇ k’ahˬ-ahˇ ya uˇ leˇ-eu keuˆ laˇ taˬ-euˬ meh. Teu gaˇ duˇ ni aˬ dui k’awꞈ, miˇ shuiꞈ-ahˇ ya uˇ leˇ-eu keuˆ laˇ taˬ-euˬ meh. (2 Beˬtuˆluˆ 3:13) Aˬ dui aˬ kawˬ-aˬ teu-ahˇ maˬ bi smˇ-iˇ mawꞈ-eu yaw duˬ baw meh. Teu miˇ neh aˬ dui maꞈ miˇ shuiꞈ-ahˇ ya uˇ leˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ myah luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ya haw tsoˆ taˬ-awˇ, ehˇ dawˬ ya naˇ haˬ-eu meh. (1 Yoˇhaˬ 2:17) Aˬ dui Moˇseˬ-euˬ yaw lehˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya dzaw geuꞈ-euˬ nga?\nAˬ cawˬ-euˬ mˇ jeˬ neh aˬ dui-ahˇ taˬ bi laˆ baˇ\n17. Tiˬ g’aˬ paˬ aˬ dui-ahˇ nui ma laˆ pehˇ laˇ naˇ, aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’aˬ leˇ nya-eu nga?\n17 Tiˬ g’aˬ paˬ nawˬ-ahˇ nui ma laˆ pehˇ ngeh, nawˬ-euˬ nui ma-ahˇ g’aˬ leˇ ni leh jeh. Tiˬ poˆ na aˬ dui gaˇ kawˆ aˬ yawꞈ tiˬ hmˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ yaw myaˬ poˆ ya puˬ nya meh. Ehˇ k’awꞈ Jaˇliꞈ-ahˇ, “G’aˬ byehˆ maˬ byehˆ ni yaw muiˬ jeˬ mˇ kaˇ-euˇ. Aˬ dui nui ma maˬ cawˆ naˇ, aˇ yamˬ keuˆ laˇ ngeh ya yehˬ tehꞈ-a” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (Gaˬlaˬtiˆ 6:9; 2 Teˇsaˬloˇni 3:13) Teu miˇ neh, tiˬ jeˬ paˬ maˬ ngeuˇ naˇ tiˬ g’aˬ paˬ aˬ dui-ahˇ nui ma pehˇ laˇ ni yaw myaˬ poˆ jahˇ laˇ naˇ, aˬ dui maˬ ngehˬ mi na-ehˇ shaˇ noeˬ ma loˇ? Nui ma-ahˇ g’aˬ leˇ ma loˇ? (Dawˬdaˬ 10:19; 17:27; Maꞈtehˬ 5:22) Aˬ dui-ahˇ tiˬ g’aˬ na nui ma laˆ pehˇ laˇ ngeh, aˬ dui “Miˬyehˇ yaˇ k’aˬ daˇ luꞈ-uˇ” lehˇ noeˬ nya ni ya dzaw taˬ-eu meh. (Loˇmaˆ 12:17-21-ahˇ gui.) Heu naˇ aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? Aˬ dui nui ma pehˇ ngeh to-aˬ, loˬ naˇ Yeˬhawˇbaˬ tiˬ jeˬ paˬ jahˇ meh lehˇ oˇ oꞈ-awˇ dawˬ gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Aˬ dui maˬ dawˬ ni laꞈ poˆ mˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˬ g’oe-eu uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ-ahˇ yaw zeu maˬ baw-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\n18. Aˬ dui nui noeˬ nui duˇ-ahˇ mˇ caw-eu gaˇ kawˆ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, aˬ jeˬ noeˬ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga?\n18 Doˆ saˬ saˬ laˇ-euˬ nui noeˬ nui duˇ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ mˇ caw. Yeˬhawˇbaˬ doˆ saˬ saˬ laˇ-euˬ nui noeˬ nui duˇ biꞈ ngeh, aˬ dui saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ mˇ caw ma loˇ? Aˬ dui gaˇ hu neh mˇ dzaw taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ tehꞈ-ehˇ mˇ paˬ-ehˇ maˬ g’eh-a, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ aˇ maꞈ aˇ muˇ neh biꞈ-euˬ nui noeˬ nui duˇ yaw shuiꞈ-ahˇ yaw kawˇ ma-ehˇ mˇ caw paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. (Heˬbyehˇ 13:17) K’oeˇ uˬ taꞈ, aˬ dui ‘Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ k’aˇ boꞈ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ tehꞈ-ehˇ caw teh-awˇ dehꞈ nya ni’ ya leh jeh-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 4:6) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui noeˬ nui duˇ-ahˇ k’aˇ g’eh nya gaˇ neh mˇ caw ngeh, aˬ yawꞈ-ahˇ haw tsoˆ taˬ gaˇ duˇ-eu meh.\nAˬ cawˬ mˇ lehˬ ngeh Moˇseˬ aˬ jeˬ jahˇ-euˬ nga, teu-ahˇ neh aˬ dui aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga? (Aˇ deuˆ 19-ahˇ haw)\n19. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ, aˬ cawˬ-euˬ yaw lehˬ neh maˬ bi laˆ cawˆ laˇ ni aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nya-eu nga?\n19 Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu nawˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ, aˬ cawˬ-euˬ yaw lehˬ neh taˬ bi laˆ cawˆ. Aˬ dui aˬ myah luꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ naˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ laˆ cawˆ-eu uˬ taꞈ, aˬ cawˬ neh mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ k’awꞈ nui ma maˬ pehˇ-a. Aˬ dui Moˇseˬ loꞈ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ aˇ maꞈ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ gaˇ za taˬ-euˬ naˇ ngehˬ-ehˇ dzehˬ, gaˇ kawˆ heu aˇ yeˇ huiˬ dui dui-eu meh. Ka li zaˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ, ya buˬ ya law iˇ-eu g’aˇ duˬ, ya leh jeh dui dui-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ ehˇ dawˬ yaw muiˬ-ehˇ ya naˇ haˬ-eu meh. (Piˇliˇpiˆ 2:12) Aˬ dui huiˬ-eu gaˇ ngehˬ-ehˇ za taˬ naˇ ngehˬ-ehˇ dzehˬ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ zawˇ-ehˇ noeˬ tmˬ-eu meh. (Luˇkaꞈ 12:48) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ dui dui naˇ, tiˬ jeˬ-iˬ aˬ dui-ahˇ coˬ iˇ ni maˬ jahˇ nya-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ mˇ mawˇ-eu nui gaˬ-ahˇ tiˬ jeˬ-iˬ maˬ laˆ tsoeˬ nya.—Ja ceuˬ 119:165; Loˇmaˆ 8:37-39.\n20. Aˬ dui aˬ jeˬ jahˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga?\n20 Aˬ dui suˬ saˬ-awˇ shaˬ zahˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ-eu saˇ ka-ahˇ jawˇ luꞈ-eu miˇ neh, aˬ dui ‘mˬ k’oeˇ taˆ uˆ lahˇ luꞈ-eu’ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw tsoꞈ taˬ-eu heu naˇ aˇ yeˇ huiˬ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ bi jahˇ mawꞈ-eu nga lehˇ siˬ nya-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui aˬ myah luꞈ toˆ-ehˇ jahˇ-eu loˬ meh. Aˬ dui aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ-ahˇ, aˬ cawˬ-euˬ mˇ jeˬ mˇ kawˆ neh maˬ ya bi laˆ cawˆ-a. Moˇseˬ-ahˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ jeˬ heu naˇ, aˇ yeˇ huiˬ-eu gaˇ kawˆ mehˬ-eu meh. Aˬ dui aˬ cawˬ-euˬ yaw lehˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ yaw k’aˆ-ehˇ haw tsoˆ ngeh to-aˬ, aˬ dui ‘Sahˬpaˬ Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ g’awˬ shaˬ gaˬ nehˬ laꞈ ni, haw tsoˆ taˬ’ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh.—Ja ceuˬ 123:1, 2.\n^ Yaw zaˬ 8 Meˬliˇbaˬ nyiˬ tsahˇ aˬ yawꞈ tsahˇ heu naˇ, Leˬpiˇdeˬ nyaˆ taꞈ tiˬ myahˇ naˇ Maˬsaˬ lehˇ kuˇ-eu jawˇ duˬ-euˬ dawˬ peh jaˆ-eu Meˬliˇbaˬ yaw beh tsahˇ nehˬ-ehˇ beu gaˇ-eu meh. Meˬliˇbaˬ teu nyiˬ tsahˇ luꞈ-ahˇ teu loꞈ-ehˇ kuˇ-eu teu naˇ, Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ teu gaˇ jawˇ ngeh dawˬ g’oꞈ doˆ-eu maˬ ngeuˇ naˇ, toˇ-eu miˇ neh meh.—Miˇ k’ahˬ aˇ baˇ Miˇ shuiꞈ dawˬ paˇ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ Dzaw lahˬ B3-ahˇ haw.\n^ Yaw zaˬ 11 Jaˇliꞈ gaˇ kawˆ-ahˇ pyehˆ tseˇ-eu nui gahˇ ahˇ-eu tiˬ g’aˬ, Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ-euˬ dawˬ daˬ laꞈ k’oeˇ, puiˬ-eu deuˬ gaˇ kawˆ heu zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ maˬ ngeuˇ-a, Moˇseˬ k’aˬ lo teu laꞈ k’oeˇ iˇ cuꞈ dahˬ-eu lehˇ siˬ nya dzeuˇ taˬ-euˬ miˇ neh meh lehˇ ehˇ-eu meh. Teu miˇ neh, aˬ yawꞈ maꞈ Moˇseˬ-ahˇ zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ tiˬ poˆ paˇ bi jahˇ-eu g’aˇ duˬ, k’aˬ lo yawˬ siˬ yawˬ-ahˇ bi juiꞈ mawꞈ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, gaˇ kawˆ heu jiˇ ni dawˬ daˬ daˬ ka leꞈ-euˬ tehꞈ meh.\n^ Yaw zaˬ 12 1987, Tseˇ siˬ ba la 15-ahˇ doˆ laˇ-euˬ Loꞈ-eu nymˇgoˇ paˇ dmˬ, “Gui-eu deuˬ naˇ haˬ-eu jeˬ” lehˇ ehˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ haw.\nAˬ dui Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ bi mˇ mawꞈ-eu nga lehˇ yaw muiˬ-ehˇ Jaˇliꞈ-ahˇ pyehˆ tseˇ-awˇ aˬ yawꞈ neh biꞈ laꞈ-euˬ nui noeˬ nui duˇ deuˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ mˇ caw ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh


Dawˬ caˇ 40—Aˬ dui aˬ suˇ g’aˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ? | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Garifuna Georgian German Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Iban Ibanag Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Phimbi Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Pastaza) Quichua (Tena) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Shuar Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nDawˬ caˇ 40\nAˬ dui aˬ suˇ g’aˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ?\n1. Aˬ suˇ g’aˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ?\nMiˬyehˇ aˬ geu g’aˬ-ahˇ gaˬ le?\nSuˇ g’aˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ teu nawˬ Miˬyehˇ.\nYawꞈ gaˇ mˇ naˇ yawꞈ nawˬ Miˬyehˇ.\nNyiˬ poeˬ Miˬyehˇ euˬ gaˇ\ntiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ maˬ mˇ g’eh nya.\nAˬ jeˬ miˇ neh naˇ uˬ duˬ tahˬ eu jeˬ\nbiˇ paˆ nya jeˬ maˬ ngeuˇ a.\n2. Aˬ suˇ g’aˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ?\nMiˬyehˇ geu g’aˬ ahˇ gaˬ le?\nMaˇ diˇ Miˬyehˇ pyeuꞈ tiˬ g’aˬ tehꞈ-ehˇ jawˇ.\nAˬ geu g’aˬ ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ lehˇ\nnawˬ ahˇ jaˆ eu tehꞈ meh.\nMiˇ tsaˬ-ahˇ uˆ lahˇ deuˬ-ahˇ tseˇ laˬ\nMiˬyehˇ dawˬ naˇ haˬ-awˇ yawꞈ ahˇ tseˇ de la?\nNui k’ahˇ shiˇ jeˬ ya mˇ meh.\n3. Aˬ suˇ g’aˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ?\nYeˬhawˇbaˬ dawˬ ngaˇ naˇ haˬ.\nNgaˬ Da gaˇ mˇ ma ehˇ taˬ euˬ loꞈ-ehˇ.\nAˇ poeˬ k’aˆ jeˬ neh ngaˬ-ahˇ zeuˇ k’oꞈ.\nNgaˬ euˬ tiˬ ziˇ yawꞈ gaˇ\nleh jeh awˇ neh mˇ g’eh ma.\nAˇ yamˬ dawˬ tawˆ luꞈ nawˬ ahˇ a nehˬ awˇ\nnawˬ tsawˇ myahˇ tsaꞈ gaˬ iˇ ma.\n(Shuˆ. 24:15; Ceuˬ. 116:14, 18; 2 Tiˆ. 2:19-ahˇ haw.)\nAˬ dui aˬ suˇ g’aˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ? (Dawˬ caˇ 40)


Uˆ lahˇ-eu aˇ muˇ-euˬ sahˬ boꞈ | Gui-eu & Mehˬ-eu\n“Naw maꞈ-aˬ, aˬ cawˬ-ahˇ mehˬ nya tsoˆ nya deˇ laˇ-euˬ meh.” (Heˬbyehˇ 5:12) Shaˇ noeˬ haw sheˇ, boeˬ boeˬ luˆ luˆ laꞈ k’oeˇ neh k’aˇ mehˬ k’aˇ tsoˆ nya-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu Yeˬhawˇbaˬ, aˬ dui-ahˇ kuˇ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ kawˆ bi mehˬ-eu meh. Gaˇ heu naˇ, muiˬ dui dui-awˇ poeˬ dui dui-eu uˬ taꞈ, kah dui dui-eu k’aˆ behˆ pyeuꞈ meh. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ heu, nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ maˬ ehˇ, aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ maˬ ehˇ, tsaꞈ gaˬ duˬ-ahˇ maˬ ehˇ ya mehˬ-eu meh. Aˬ dui gaˇ heu aˬ joˆ-ehˇ mˇ byah nya-eu nga?\nDawˬ k’oꞈ Pawˇluˆ neh Tiˆmoˇseˬ-ahˇ boꞈ nehˬ-euˬ sahˬ boꞈ laꞈ k’oeˇ ahˇ meh. Teu gaˇ, “Nawˬ-euˬ aˇ yamˬ hawˇ-eu g’aˬ dawˬ tawˆ luꞈ, tsawˇ haˬ aˇ maꞈ-ahˇ Jaˇliꞈ gui mehˬ-eu, dawˬ mehˬ mehˬ-eu, mehˬ nehˬ tsoˆ nehˬ-eu, heu deuˬ-euˬ g’aˇ duˬ zmˬ-awˬ” lehˇ ehˇ taˬ-awˇ, “Nawˇ k’oeˇ loꞈ-ehˇ mˇ-eu k’oeˇ-aˬ, nawˬ-euˬ g’awˇ mawˇ-ahˇ maˬ ehˇ, nawˬ neh mehˬ nehˬ tsoˆ nehˬ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ maˬ ehˇ, ka k’oꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu meh” lehˇ jiˇ paˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. (1 Tiˆmoˇseˬ 4:13, 16) Nawˇ dehꞈ ziˇ-ahˇ, bi buˬ bi law iˇ-eu guiˬ lahˬ dawˬ aˬ cawˬ-ahˇ ya biˇ nehˬ-eu miˇ neh, gui-eu paw hawˇ-eu mehˬ-eu paw huiˬ laˇ mahˇ laˇ-eu heu naˇ, aˇ yeˇ huiˬ dui dui-eu meh. Paˇ dmˬ heu dmˬ nawˬ-ahˇ heu loꞈ-ehˇ jahˇ nya ni caw ba nehˬ nya meh. Aˬ dui paˇ dmˬ heu dmˬ-euˬ laꞈ k’oeˇ haw taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ-ahˇ haw ma.\nSahˬ boꞈ myaˆ pyawˬ yawˬ taꞈ na luꞈ laꞈ k’oeˇ ahˇ-eu Jaˇliꞈ aˇ deuˆ naˇ, teu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu tsahˇ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu, maˬ ngeuˇ naˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu tsahˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ zmˬ iˇ-eu lehˇ bi siˬ-eu yaw jeˬ ma jeˬ pyeuꞈ meh\nAˬ yawꞈ kawˆ yawꞈ aˇ yeˇ huiˬ-eu tsahˇ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu zmˬ jeˬ zmˬ kawˆ jaˆ meh\nNui noeˬ nui duˇ heu deuˬ, tsaꞈ gaˬ iˇ ngeh maˬ ehˇ, g’a k’oꞈ iˇ ngeh maˬ ehˇ, mehˬ nehˬ iˇ ngeh maˬ ehˇ, zmˬ nya meh. Heu dmˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ yawˬ tsahˇ yawˬ naˇ, myaˬ tiˬ paˆ Bawˬdzaˬnymˇ-ahˇ mehˬ ngeh zmˬ nya meh.\nYeˬhawˇbaˬ “huiˬ-eu mehˬ-eu tsoˆ-eu g’aˬ” pyeuꞈ meh. (Yawˇbaˆ 36:22) Paˇ dmˬ heu dmˬ nawˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ gui nya laˇ-awˇ, mehˬ nya laˇ ni caw ba nehˬ k’awꞈ, aˬ dui k’aˇ mehˬ-eu jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ Yeˬhawˇbaˬ jawˇ gaˇ neh oe-awˇ, tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ sheuˬ laꞈ-eu aˬ yawꞈ pyeuꞈ-eu lehˇ aˬ myah luꞈ ya noeˬ taˬ meh. (Yoˇhaˬ 6:44) Teu miˇ neh, muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ tiˬ k’ehˬ maˬ taˬ shaˇ-awˇ, mehˬ ngeh Jaˇliꞈ-ahˇ yaw k’aˆ k’aˆ-ehˇ zmˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui ma aˬ dui jawˇ gaˇ maˬ ngeuˇ-eu, Yeˬhawˇbaˬ jawˇ gaˇ ya bi jaˆ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ziꞈ dah ni gaˬ ni leh jeh-awˇ ya caw ba nehˬ-eu meh.\nAˇ yeˇ k’aˇ huiˬ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ mehˬ laˇ lehˇ nawˬ-ahˇ kuˇ-eu meh. Nawˇ “Miˬyehˇ neh biꞈ-euˬ baoˬ-ahˇ g’oe” naˇ, mˇ byah nya meh lehˇ nga maꞈ jah ziꞈ ma.—1 Beˬtuˆluˆ 4:11.\nNawˇ loꞈ-ehˇ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ mehˬ luꞈ-eu cawˬ\nYeˬhawˇbaˬ-euˬ Saˇ kiˇ deuˬ-euˬ Uˆ lahˇ-eu aˇ muˇ\nGui-eu hawˇ-eu Mehˬ-eu—Uˆ lahˇ-eu aˇ muˇ-euˬ sahˬ boꞈ


Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bo saˆ nya-eu nga? | Dzaw-eu Loꞈ-eu nymˇgoˇ\nDzaw-eu gaˇ kawˆ 3\n“Nui ma-ahˇ noeˬ-awˇ yaw dehꞈ dehꞈ-awˬ.”—Dawˬdaˬ 4:23.\nDawˬ caˇ 36 Aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ\n1-3. (a) Yeˬhawˇbaˬ Sawˇlaˬmoˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ gaˬ-eu nga? Aˬ yawꞈ aˬ jeˬ jeˇ guiˬ lahˬ za-euˬ nga? (b) Heu kawˆ-ahˇ aˬ jeˬ jeˇ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ ja sawˇ-eu nga?\nSawˇlaˬmoˬ yaw nyiˇ ngeh neh sahˬ paˬ pyeuꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ uˆ lahˇ dahˬ beh ngeh Yeˬhawˇbaˬ yuꞈ maˆ laˆ k’oeˇ oe-awˇ, “Nawˇ ngaˬ-ahˇ aˬ geu jeˬ shaˇ mawꞈ te” lehˇ naˇ haˬ-euˬ meh. Sawˇlaˬmoˬ “Ngaˇ zaˬ guˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh, . . . nawˬ-euˬ tsawˇ jeuˬ k’oeˇ taˆ yaw tsaˬ yaw dawˇ dawˇ-ehˇ uˆ lahˇ nya ni maˬ ehˇ, yaw muiˬ yaw doeˇ tseˇ paˆ geuꞈ nya ni maˬ ehˇ, loˬ-eu zaˬ siˬ tsawˇ gahˇ [ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu nui ma, MS] ngaˬ-ahˇ biꞈ nehˬ laꞈ” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (1 Sahˬpaˬ 3:5-10) Sawˇlaˬmoˬ “ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu nui ma” biꞈ nehˬ laꞈ lehˇ shaˇ-eu heu naˇ, aˬ yawꞈ nahˬ yu ni g’eh ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-eu meh. Teu miˇ neh Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ gaˇ aˬ dui maˬ zahˬ leˇ. (2 Saˬmeuˬlaˆ 12:24) Yeˬhawˇbaˬ Sawˇlaˬmoˬ heu loꞈ-ehˇ shaˇ gaˇ ya leˇ dui dui-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ-ahˇ “zaˬ siˬ tsawˇ gahˇ hawˇ-eu noeˬ siˬ noeˬ mawˇ nya-eu” nui ma biꞈ nehˬ-euˬ meh.—1 Sahˬpaˬ 3:12.\n2 Sawˇlaˬmoˬ saˇ jaˇ ziꞈ ngeh guiˬ lahˬ g’awˬ mya ni za-euˬ meh. Aˬ yawꞈ yaw zeu taˬ-eu jeˬ za-euˬ laꞈ k’oeˇ “Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ jeuˬ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ-eu Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu g’aˇ duˬ, uˬ duˬ tahˬ nymˇ” ya tsoˆ-euˬ meh. (1 Sahˬpaˬ 8:20) Aˬ yawꞈ Miˬyehˇ neh biꞈ nehˬ-euˬ zaˬ siˬ nui gahˇ baˬ da neh tsawˇ myahˇ doˆ-awˇ, Miˬyehˇ neh sheuˬ g’eh-eu laꞈ k’oeˇ bi ngehˬ-eu aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ pyeuꞈ-eu paˇ dmˬ smˇ dmˬ jiˇ ni, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ bi boꞈ ahˇ taˬ-euˬ meh. Teu laꞈ k’oeˇ neh tiˬ dmˬ naˇ, Dawˬdaˬ sahˬ boꞈ pyeuꞈ meh.\n3 Dawˬdaˬ sahˬ boꞈ laꞈ k’oeˇ nui ma lehˇ ehˇ-eu heu dawˬ-ahˇ g’awˬ mya poˆ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Dawˬdaˬ 4:23-ahˇ “Nui ma-ahˇ noeˬ-awˇ yaw dehꞈ dehꞈ-awˬ” lehˇ ehˇ-eu meh. Heu deuˆ laꞈ k’oeˇ “nui ma” lehˇ ehˇ-eu heu naˇ aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga lehˇ ja sawˇ ma. Saˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ laˆ cawˆ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ leh jeh-eu nga? Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga? Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ naˇ haˬ-eu jeˬ heu nyiˬ kawˆ-ahˇ jiˇ haw ma. Aˬ dui Miˬyehˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ nya-eu g’aˇ duˬ, aˇ yeˇ huiˬ-eu dawˬ k’oꞈ heu deuˬ-ahˇ ya siˬ nya-eu meh.\n“Nui ma” aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\n4-5. (a) Dawˬdaˬ 4:23 laꞈ k’oeˇ-euˬ “nui ma” lehˇ ehˇ-eu heu dawˬ aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? (b) Gawˇ mawˇ-ahˇ ngehˬ g’eh-eu jeˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya siˬ-euˬ nga?\n4 Dawˬdaˬ 4:23 laꞈ k’oeˇ-euˬ “nui ma” lehˇ ehˇ-eu heu dawˬ naˇ, aˬ dui noeˬ-eu jeˬ, aˬ dui-ahˇ g’eh laˇ-eu jeˬ, aˬ dui-ahˇ laˆ noeˬ-eu jeˬ, aˬ dui-euˬ nui k’ahˇ, heu deuˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Teu naˇ laꞈ nyiˇ paw-euˬ g’aˬ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, laꞈ k’oeˇ paw-euˬ g’aˬ jiˇ pyeuꞈ meh.\n5 Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ-eu aˇ naˆ ni aˇ yeˇ huiˬ-eu nga lehˇ siˬ nya-eu g’aˇ duˬ, g’awˇ mawˇ-ahˇ ngehˬ g’eh-eu jeˬ nehˬ-ehˇ sheu cehˆ haw kaˇ-euˇ. Naˬ ba tiꞈ, aˬ dui yaw muiˬ jawˇ saˇ doˆ-eu g’aˇ duˬ, shiˬ shaˬ-ahˇ muiˬ-eu dzaˇ ya dzaˬ-awˇ, aˬ myah luꞈ ya cehˆ niˇ g’a-eu meh. Teu gaˇ duˇ ni aˬ dui-euˬ nui jah g’aˬ bi k’aˆ-eu g’aˇ duˬ k’awꞈ, aˬ dui aˬ myah luꞈ Jaˇliꞈ hawˇ-eu aˇ maꞈ aˇ muˇ neh jahˇ doˆ-euˬ paˇ dmˬ deuˬ-ahˇ ya gui-eu meh. K’oeˇ naˇ, aˬ dui neh ya siˬ-eu jeˬ-ahˇ mˇ caw-awˇ, aˬ dui jah-eu jeˬ aˬ cawˬ-ahˇ ya ja nehˬ-eu meh. (Loˇmaˆ 10:8-10; Yaˬkoˆ 2:26) Naˬ ba nyiꞈ, laꞈ nyiˇ paw haw ngeh jawˇ saˇ doˆ gaˇ duˇ k’awꞈ, maˇ diˇ naˇ laꞈ k’oeˇ paw naˇ gawˇ tiˬ jeˬ na naˇ nya-eu meh. Teu gaˇ duˇ ni aˬ dui aˬ myah luꞈ Ka li zaˬ-euˬ mˇ jeˬ shaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ mˇ-eu miˇ neh, aˬ dui nui jah g’aˬ k’aˆ miˇ-a lehˇ noeˬ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ maˇ diˇ naˇ aˬ dui nui ma-ahˇ maˬ muiˬ-eu nui k’ahˇ ka dehꞈ luꞈ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. (1 Gawˇliˬtu 10:12; Yaˬkoˆ 1:14, 15) Aˬ dui aˬ myah luꞈ Saˬdaˬ aˬ yawꞈ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ aˬ dui-ahˇ bi nyawˬ laˇ mawꞈ meh lehˇ maˬ ya ngehˇ-a. Aˬ yawꞈ aˇ naˆ ni leh jeh-eu nga? Aˬ dui yawˬ ha-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ haw piˇ nya-eu nga?\nSaˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ aˬ joˆ-ehˇ bi nyawˬ laˇ-eu nga?\n6. Saˬdaˬ aˬ jeˬ lehˇ noeˬ taˬ-euˬ nga? Aˬ yawꞈ neh noeˬ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ leˇ ni aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-euˬ nga?\n6 Saˬdaˬ tsawˇ haˬ zaˬ-ahˇ aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ bi g’eh mawꞈ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ maˬ mˇ caw ni bi muiˇ mawꞈ-eu uˬ taꞈ, yawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ bi shaˇ noeˬ mawꞈ-eu meh. Saˬdaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-awˇ mˇ ni maˬ ka tiˇ nya-a. Teu miˇ neh aˬ yawꞈ neh noeˬ taˬ-euˬ jeˬ bi pyeuꞈ leˇ-eu g’aˇ duˬ, yawˬ jeˬ yawˬ-ehˇ jahˇ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ nyawˬ leˇ taˬ-euˬ deuˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ ni jahˇ-eu meh. (1 Yoˇhaˬ 5:19) Aˬ dui teu deuˬ nehˬ-ehˇ cawˬ naˇ, aˬ dui-euˬ nui noeˬ-ahˇ deuˬ laˇ-awˇ, “yaw muiˬ jeˬ mˇ mawꞈ-eu nui ma cawˆ-iˇ” meh lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma. Ehˇ k’awꞈ, Saˬdaˬ aˬ dui teu deuˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ gaˇ noeˬ tmˬ-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 15:33) Gaˇ kawˆ heu sahˬ paˬ Sawˇlaˬmoˬ-ahˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maˇ diˇ miˬ yehˇ maˬ ngeuˇ-eu deuˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu zaˬ miˬ aˬ buˇ g’awˬ mya g’aˬ-ahˇ sheuˬ-euˬ meh. Zaˬ miˬ zaˬ teu deuˬ aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ-ahˇ uˆ lahˇ-awˇ, “aˬ yawꞈ Miˬyehˇ-ahˇ byehˇ dzeh ni, aˬ yawꞈ-euˬ miˬ zaˬ k’oeˇ deuˬ jahˇ-euˬ meh.”—1 Sahˬpaˬ 11:3.\nSaˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ nyawˬ laˇ ni leh jeh-eu miˇ neh, aˬ dui nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bo saˆ nya-eu nga? (Aˇ deuˆ 7-ahˇ haw) *\n7. Saˬdaˬ aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ pyehˬ k’awˬ-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ-ahˇ zmˬ-eu nga? Aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh ya yahˇ-eu nga?\n7 Saˬdaˬ aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ pyehˬ k’awˬ-eu g’aˇ duˬ tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ doˆ-eu jeˬ-ahˇ zmˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ heu naˇ, aˬ dui-ahˇ bi haw byawˬ-eu tehꞈ-ehˇ maˬ g’aˬ ni, aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ ya noeˬ-eu, aˬ joˆ-ehˇ ya g’eh-eu, aˬ jeˬ ya jahˇ-eu lehˇ jiˇ mehˬ meh lehˇ siˬ nya-eu meh. Yeˬsuˇ gaˇ kawˆ tiˬ jeˬ na-ahˇ zmˬ-awˇ mehˬ-euˬ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Saˬmaˬliˆ tsawˇ haˬ tiˬ g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ hawˇ-eu, iˇ kahˇ-ahˇ neh doˆ iˇ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ jeˬ biˇ zmˬ dzeh jiˇ-euˬ aˬ li tiˬ g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ meh. (Maꞈtehˬ 13:34; Luˇkaꞈ 10:29-37; 15:11-32) Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ nyawˬ leˇ taˬ-euˬ deuˬ, tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ zmˬ-awˇ aˬ dui-ahˇ jiˇ aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ noeˬ ni jahˇ-eu meh. Aˬ dui tiˬbiˬ haw-eu yaw tsaˬ tsaˬ-ehˇ bi jaˆ naˇ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ maˬ bi nyawˬ laˇ ni, yaw byawˬ byawˬ-ehˇ nui gahˇ za laˇ ni haw nya meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ dui ya yahˇ meh. Teu miˇ neh tiˬbiˬ haw ngeh, ‘Gaˇ kawˆ heu shiˬ shaˬ jiˇ-euˬ nui k’ahˇ geuꞈ-eu heu naˇ yaw lehˬ maˬ ngeuˇ-a lehˇ mehˬ nga laˬ’ lehˇ yawˬ ha-ahˇ ya naˇ haˬ-eu meh. (Gaˬlaˬtiˆ 5:19-21; Eˇpeˇsu 2:1-3) Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya mawˇ ngeh, nawˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ le? Nyawˬ laˇ-eu naˇ gawˇ-ahˇ yahˇ-eu loꞈ-ehˇ yahˇ-awˬ!\n8. Aˬ da aˬ ma deuˬ zaˬ yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ haw piˇ nya ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ nya-eu nga?\n8 Aˬ da aˬ ma deuˬ, zaˬ-euˬ nui ma-ahˇ Saˬdaˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ maˬ bi nyawˬ laˇ-eu g’aˇ duˬ, yaw muiˬ-ehˇ ya haw piˇ-eu meh. Aˬ myah myah naˇ aˬ dui zaˬ-ahˇ nyawˬ laˇ-eu jeˬ-ahˇ k’aˇ g’eh nya gaˇ neh haw piˇ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, iˇ kahˇ-ahˇ laˆ luiˆ laˆ buˇ-awˇ, nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ deuˬ-ahˇ bi naˇ bi gawˇ laˇ-eu jeˬ-ahˇ bi dzeh-eu meh. Teu gaˇ duˇ ni, aˬ dui zaˬ-ahˇ Saˬdaˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ ahˇ-eu tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ, mui niˇ g’a-eu keˆ, g’oeˇsaiˇ, heu deuˬ-ahˇ neh ya haw piˇ nehˬ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ zaˬ-euˬ nui jah ziꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ nya ni caw ba nehˬ-eu gaˇ biꞈ nehˬ taˬ-euˬ meh. (Dawˬdaˬ 1:8; Eˇpeˇsu 6:1, 4) Teu miˇ neh Jaˇliꞈ-ahˇ dawˬ pehˬ taˬ-awˇ, nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ zahˇ jahˇ doˆ-eu taˬ guˆ. Zaˬ-ahˇ aˬ jeˬ haw nya-eu maˬ haw nya-eu lehˇ ehˇ nehˬ-awˇ, nawˇ aˬ jeˬ miˇ neh teu loꞈ-ehˇ ehˇ noeˬ tsehˆ-euˬ lehˇ jiˇ zaˬ-ahˇ g’oˆ shaw leˇ ni dzawˇ nehˬ. (Maꞈtehˬ 5:37) Zaˬ huiˬ laˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ k’aˇ jaˆ-eu loꞈ-ehˇ, yaw muiˬ yaw doeˇ tseˇ paˆ geuꞈ nya ni zaˬ-ahˇ dzaw nehˬ. (Heˬbyehˇ 5:14) Zaˬ nawˬ neh ngehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ neh g’awˬ mya jeˬ ya siˬ-awˇ, nawˬ neh mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ neh ngehˬ-ehˇ dzehˬ ya siˬ meh lehˇ taˬ ngehˇ.—Dawˬmehˬmehˬ-eu 6:6, 7; Loˇmaˆ 2:21.\n9. Saˬdaˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu nui noeˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu nga? Nui noeˬ teu aˬ jeˬ miˇ neh guˆ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga?\n9 K’oeˇ naˇ Saˬdaˬ aˬ dui-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui noeˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu, tsawˇ haˬ-euˬ tsawˇ gahˇ-ahˇ nui ma taˬ ni, maˬ muiˬ-eu nui noeˬ dawˆ ahˇ-eu leh jeh-eu meh. (Gawˇlawˇsehˇ 2:8) Saˬdaˬ g’aˬ biꞈ-eu nui noeˬ tiˬ hmˬ naˇ, smˇ muiˬ muiˬ laˇ-eu jeˬ heu meh. Heu loꞈ-ehˇ noeˬ-eu tsawˇ haˬ deuˬ, aˇ saˬ saˬ leˇ ngeh maˇ diˇ smˇ muiˬ muiˬ laˇ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya-awˇ, maˬ muiˬ laˇ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ lehˬ laˇ ca laˇ nya-eu meh. Aˬ jeˬ miˇ neh? Pyuˇ poˆ-eu gaˇ kaꞈ g’a-eu miˇ neh, yawˬ ha-euˬ mawˇ do hawˇ-eu nymˇ jiˇ-ahˇ maˬ ngehˬ g’eh-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ-ahˇ keuˆ ni byehˇ dzeh coeˇ-eu miˇ neh meh. (1 Tiˆmoˇseˬ 6:10) Aˬ dui pyuˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ yaw tsaˬ tsaˬ-ehˇ haw nya ni caw ba nehˬ laꞈ-euˬ, zaˬ siˬ nui gahˇ byah-eu mˬ taˆ Aˬda-ahˇ guiˬ lahˬ huiˬ miˇ-a.—Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 7:12; Luˇkaꞈ 12:15.\nAˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bo saˆ nya-eu nga?\nAˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ maˬ bi ahˇ laˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui loꞈ piˇ-eu g’aˬ hawˇ-eu laˇ g’oˆ-ahˇ loꞈ-eu g’aˬ loꞈ-ehˇ yaw beuˇ beuˇ-ehˇ jawˇ-awˇ mˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ ya mˇ (Aˇ deuˆ 10-11-ahˇ haw) *\n10-11. (a) Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ nya-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga? (b) Jaˇliꞈ saˇ ka-ahˇ loꞈ piˇ-eu g’aˬ aˬ jeˬ jahˇ-eu nga? Aˬ dui-euˬ siˬ nya-eu nui ma loꞈ piˇ-eu g’aˬ nehˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ duˇ-eu nga?\n10 Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ nya mawꞈ naˇ, lehˬ laˇ ca laˇ nya-eu jeˬ-ahˇ ya siˬ nya-awˇ, yaw kawˇ ma-ehˇ ya yahˇ-eu meh. Heu naˇ, aˬ dui-ahˇ loꞈ piˇ-eu gaˇ mˇ-eu deuˬ-ahˇ bi noeˬ mawˇ-eu meh. Sahˬ paˬ Sawˇlaˬmoˬ-euˬ saˇ ka-ahˇ loꞈ piˇ-eu deuˬ meuˬ lahˇ k’oeˇ taˆ yawꞈ taˬ-awˇ, guˆ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ-ahˇ ya mawˇ ngeh, kawˇ ma-ehˇ guˇ gaˬ-eu meh. Gaˇ kawˆ heu naˇ, aˬ dui-ahˇ Saˬdaˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ aˬ dui-euˬ nui noeˬ-ahˇ maˬ bi nyawˬ laˇ-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu lehˇ bi siˬ laꞈ-eu meh.\n11 Jaˇliꞈ saˇ ka-ahˇ loꞈ piˇ-eu g’aˬ hawˇ-eu laˇ g’oˆ-ahˇ loꞈ-eu g’aˬ gaˇ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ mˇ-eu meh. (2 Saˬmeuˬlaˆ 18:24-26) Aˬ yawꞈ nyaꞈ meuˬ-ahˇ loꞈ piˇ-eu g’aˇ duˬ, muiˇ-eu deuˬ k’aˇ laˇ ngeh laˇ g’oˆ piˬ tehˬ jiˇ taˬ-euˬ ngaˇ laˬ lehˇ yaw muiˬ-ehˇ haw-eu meh. (Neˬhaˬmiˇ 7:1-3) Jaˇliꞈ zahˇ-ahˇ tsaˬ-eu aˬ dui-euˬ siˬ nya-eu nui ma * k’awꞈ, loꞈ piˇ-eu gaˇ mˇ-eu g’aˬ loꞈ-ehˇ duˇ-eu meh. Teu naˇ, Saˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ deuˆ laˇ-awˇ, aˬ dui-euˬ nui noeˬ, nui ma, aˬ dui-euˬ nui k’ahˇ heu deuˬ-ahˇ uˆ lahˇ-eu leh jeh ngeh, aˬ dui-ahˇ saˇ tiˇ biꞈ-eu meh. Aˬ dui lehˬ laˇ ca laˇ nya-eu jeˬ-ahˇ neh dzeuˇ iˇ nya-eu g’aˇ duˬ, siˬ nya-eu nui ma aˬ dui-ahˇ saˇ tiˇ biꞈ ngeh, naˇ haˬ-awˇ nui ma laˇ g’oˆ kawˇ ma-ehˇ ya piˬ tehˬ-eu meh.\n12-13. Aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ mˇ ni lawˬ haw laˇ nya-eu nga? Ehˇ k’awꞈ, aˬ dui aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga?\n12 Aˬ dui Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ neh maˬ bi uˆ lahˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga lehˇ yaw jeˬ ma jeˬ tiˬ hmˬ-ahˇ haw ma. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ “maˬ tsaˬ maˬ dawˇ-eu jeˬ laꞈ k’oeˇ k’aˬ miˬ sheu-eu, jawꞈ dui dui-eu jeˬ mˇ-eu, . . . heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ mˇ-eu taˬ ehˇ siˬ. Ja-eu k’awꞈ maˬ tsaˬ-a” lehˇ mehˬ-eu meh. (Eˇpeˇsu 5:3) Ehˇ k’awꞈ aˬ dui-euˬ gaˇ mˇ cawˬ hawˇ-eu sahˬ boꞈ dzaw cawˬ deuˬ k’aˬ miˬ sheu-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ngehˬ doˆ laˇ naˇ, aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ jahˇ de? Aˬ dui ‘Miˬyehˇ-ahˇ yaw zeu maˬ baw-eu yaw dehꞈ dehꞈ-eu jeˬ hawˇ-eu shiˬ shaˬ jiˇ-euˬ nui noeˬ nui loˆ-ahˇ ya byehˇ dzeh’ meh lehˇ siˬ nya-eu ma. (Tiˇtuˆ 2:12) Loꞈ piˇ-eu g’aˬ loꞈ-ehˇ duˇ-eu aˬ dui-euˬ siˬ nya-eu nui ma, aˬ dui-ahˇ saˇ tiˇ biꞈ laˇ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. (Loˇmaˆ 2:15) Aˬ dui naˇ haˬ ma loˇ? Cawˬ deuˬ aˬ dui-ahˇ aˬ yawꞈ maꞈ ja luꞈ-eu k’aˬ miˬ sheu-eu gaˇ kawˆ-ahˇ naˇ haˬ mawꞈ ni maˬ ehˇ, aˬ yawꞈ maꞈ haw luꞈ-eu maˬ muiˬ-eu aˇ baˇ-ahˇ haw ni maˬ ehˇ, lawˬ haw laˇ nya-eu meh. Teu ngeh naˇ, lehˬ laˇ ca laˇ-eu jeˬ-ahˇ neh cehˆ dzeuˇ-eu g’aˇ duˬ, nui ma laˇ g’oˆ taˆ lehˇ ya piˬ tehˬ taˬ-eu meh.\n13 Aˬ dui cawˬ deuˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ hawˇ-eu mˇ jeˬ shaˇ kawˆ-ahˇ g’aˬ leˇ-eu g’aˇ duˬ, nui k’aˬ ya ahˇ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui neh leh jeh-eu jeˬ-ahˇ mawˇ-awˇ, aˬ dui Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ-ahˇ g’aˬ leˇ ni, aˬ dui-ahˇ g’aˬ hawˇ-eu zaˬ siˬ tsawˇ gahˇ biꞈ nehˬ laꞈ meh. (2 Laˬsaˬbaˬ 16:9; Iˇsaˬyaˇ 40:29; Yaˬkoˆ 1:5) Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ haw piˇ daˆ leꞈ nya-eu nga?\nNui ma-ahˇ bo saˆ daˆ leꞈ\n14-15. (a) Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ aˬ jeˬ ya pah ahˇ-eu nga? Toˆ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nya-eu nga? (b) Dawˬdaˬ 4:20-22 heu Jaˇliꞈ gui-eu gaˇ neh gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ za ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga? (“ Shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-eu gaˇ kawˆ” lehˇ ehˇ-eu oeˬ coeˇ oeˬ bawˬ-ahˇ haw.)\n14 Aˬ dui nui ma-ahˇ bo saˆ-eu g’aˇ duˬ, maˬ muiˬ-eu nui noeˬ maˬ bi ahˇ laˇ-eu lehˇ nui ma piˬ tehˬ-eu tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, yaw muiˬ jeˬ ahˇ laˇ ni jiˇ nui ma ya pah-eu meh. Meuˬ lahˇ jaˆ-eu meuˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ tiˬ poˆ paˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Laˇ g’oˆ-ahˇ loꞈ-eu g’aˬ muiˇ-eu deuˬ laˇ ngeh laˇ g’oˆ ya piˬ tehˬ-eu nmˇ-aˬ ngeuˇ meh. Ehˇ k’awꞈ, dzaˬ dzaˬ dawˬ dawˬ hawˇ-eu myawˬ gahˬ deuˬ k’ehˇ ahˇ laꞈ ngeh-aˬ, laˇ g’oˆ ya pah-eu meh. Laˇ g’oˆ-ahˇ loꞈ-eu g’aˬ laˇ g’oˆ tiˬ jawˇ-iˬ maˬ pah naˇ, meuˬ zaˬ deuˬ dzahˬ sehꞈ jiˇ-eu meh. Teu gaˇ duˇ ni, aˬ dui aˬ myah luꞈ nui ma laˇ g’oˆ pah-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui noeˬ bi ahˇ laˇ-awˇ, aˬ dui-euˬ nui noeˬ-ahˇ ya bi uˆ lahˇ-eu meh.\n15 Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui noeˬ ahˇ-eu meh. Teu miˇ neh, aˬ dui Jaˇliꞈ k’aˇ gui ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ neh aˬ dui-euˬ nui noeˬ, nui ma, hawˇ-eu mˇ jeˬ shaˇ kawˆ-ahˇ bi uˆ lahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ dui Jaˇliꞈ gui gaˇ neh gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ aˬ joˆ-ehˇ za nya-eu nga? Guiˬ lahˬ shaˇ-eu heu aˇ yeˇ huiˬ meh. Mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ, “Ngaˇ Jaˇliꞈ maˬ gui mi naˆ-ehˇ ‘zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ’ mawˇ nya ni caw ba nehˬ laꞈ lehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh. (Ja ceuˬ 119:18) K’oeˇ naˇ, aˬ dui yawˬ ha neh gui-euˬ jeˬ-ahˇ ya shaˇ noeˬ ya shaˇ sawˇ-eu meh. Aˬ dui guiˬ lahˬ shaˇ-eu laꞈ k’oeˇ Jaˇliꞈ gui-awˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ naˇ, Miˬyehˇ-euˬ dawˬ aˬ dui-euˬ “nui ma laꞈ k’oeˇ juiˇ taˬ”-eu jeˬ pyeuꞈ-awˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ-ahˇ gaˬ dzehˬ laˇ-eu meh.—Dawˬdaˬ 4:20-22-ahˇ gui; Ja ceuˬ 119:97.\nShaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-eu gaˇ kawˆ\nAˬ dui Jaˇliꞈ gui ngeh, yawˬ ha-ahˇ heu loꞈ-ehˇ naˇ haˬ\nGaˇ kawˆ heu Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ ngaˬ-ahˇ aˬ jeˬ bi siˬ laꞈ-eu nga?\nGaˇ kawˆ heu Jaˇliꞈ gaˇ kawˆ daˬ ma nehˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ taꞈ-eu nga?\nGaˇ kawˆ heu ngaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ aˬ joˆ-ehˇ zmˬ nya-eu nga?\nNgaˇ gaˇ kawˆ heu neh aˬ cawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ caw ba nya-eu nga?\n16. Tiˬ g’aˬ na JW tiˬbiˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ za-euˬ nga?\n16 Miˬyehˇ-euˬ nui noeˬ aˬ dui-ahˇ bi uˆ lahˇ nya-eu nyaˆ taꞈ tiˬ jeˬ naˇ, JW tiˬbiˬ haw-eu heu meh. Miˬ sawˇ yo zaˬ tiˬ gu, “Yawˬ siˬ na luꞈ doˆ laˇ-eu JW tiˬbiˬ heu naˇ, nga nyaꞈ neh guiˬ lahˬ shaˇ-euˬ jeˬ-ahˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ gaˇ duˇ nya. Nga nyaꞈ nui ma cawˆ-awˇ, nymˇ gawˬ gawˬ luꞈ ngeh, tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ heu nga nyaꞈ-ahˇ g’aˬ biꞈ-awˇ nui jah bi ziꞈ laˇ nya. Nga nyaꞈ g’awˬ nyoeˇ jahˇ ngeh maˬ ehˇ, iˇ kahˇ laˆ luiˆ ngeh maˬ ehˇ, lawˇ bawˬ dawˇ ngeh maˬ ehˇ, JW tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ dawˬ caˇ teu naˇ haˬ-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh. JW tiˬbiˬ heu naˇ, aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ loꞈ-ehˇ noeˬ ni mehˬ nehˬ laꞈ-eu uˬ taꞈ, Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ-ahˇ yahˇ nya ni jiˇ caw ba nehˬ-eu meh.\n17-18. (a) 1 Sahˬpaˬ 8:61-ahˇ ehˇ-eu loꞈ-ehˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ mˇ caw naˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh laˇ-eu nga? (b) Aˬ dui sahˬ paˬ Heˬsaˬgiˇ-ahˇ aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga? (c) Ja ceuˬ 139:23, 24-ahˇ Daˬbiˇ neh shaˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ dui aˬ jeˬ shaˇ nya-eu nga?\n17 Aˬ dui yaw muiˬ jeˬ mˇ gaˇ neh gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ-ahˇ za gaˇ ya mawˇ ngeh, aˬ dui-euˬ nui jah ziꞈ laˇ-eu meh. (Yaˬkoˆ 1:2, 3) K’oeˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ zaˬ lehˇ kuˇ-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ dui k’awꞈ aˬ yawꞈ nui k’ahˇ shiˇ ni dehꞈ-euˬ miˇ neh aˬ dui laˬ k’aˬ cehˇ laˇ-awˇ, aˬ yawꞈ ya leˇ-eu jeˬ-ahˇ mˇ mawꞈ-eu nui ma jiˇ myaˬ laˇ-eu meh. (Dawˬdaˬ 27:11) Aˬ dui-ahˇ k’aˇ lawˬ haw laˇ ngeh, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ-ahˇ nui ma maˬ keuˆ ni mˇ luꞈ-eu maˬ ngeuˇ-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu aˬ kawˬ-aˬ za-eu ma. (Ja ceuˬ 119:113) Aˬ dui nui ma keuˆ-eu laꞈ k’oeˇ Miˬyehˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-awˇ, aˬ yawꞈ ya leˇ-eu jeˬ-ehˇ mˇ caw-eu naˇ, nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-eu lehˇ bi siˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.—1 Sahˬpaˬ 8:61-ahˇ gui.\n18 Aˬ dui mˇ lehˬ nya meh. Aˬ dui maˬ byah kuꞈ-eu miˇ neh mˇ lehˬ naˇ, sahˬ paˬ Heˬsaˬgiˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw. Aˬ yawꞈ mˇ lehˬ-euˬ k’awꞈ, noeˬ poˆ noeˬ paˇ-awˇ, “nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ” Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ daˆ leꞈ-euˬ meh. (Iˇsaˬyaˇ 38:3-6, MS; 2 Laˬsaˬbaˬ 29:1, 2; 32:25, 26) Saˬdaˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ taˬ bi nyawˬ laˇ. “Ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu nui ma” ahˇ nya ni guiˬ lahˬ shaˇ luꞈ-uˇ. (1 Sahˬpaˬ 3:9, MS; Ja ceuˬ 139:23, 24-ahˇ gui.) Aˬ dui yawˬ jeˬ yawˬ-ahˇ naˆ maˬ tseˇ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ bo saˆ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ nya meh.\nSaˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ aˬ joˆ-ehˇ dawˆ ahˇ-eu lehˇ leh jeh-eu nga?\nAˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui aˬ jeˬ ya bi ahˇ laˇ-awˇ aˬ jeˬ maˬ ya bi ahˇ laˇ-eu nga?\nDawˬ caˇ 54 “Gaˇ ma heu kahˇ meh”\n^ Yaw zaˬ 5 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ-eu laˬ, maˬ ngeuˇ naˇ Saˬdaˬ-euˬ mehˇ shuiˇ-ahˇ tawˆ leˇ-awˇ, Miˬyehˇ-euˬ gaˇ maˬ paˇ mˇ-eu laˬ? Dawˬ k’oꞈ naˇ, aˬ dui aˇ naˆ ni k’aˆ-eu lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu nehˬ-ehˇ maˬ taꞈ-a, aˬ dui nui ma-ahˇ aˇ naˆ ni bo saˆ nya gaˇ neh iˇ-eu tehꞈ meh. “Nui ma” aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? Saˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ laˆ cawˆ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ leh jeh-eu nga? Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bo saˆ nya-eu nga? Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ ya siˬ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 11 Dzawˇ lahˬ: Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ yawˬ ha-euˬ nui noeˬ, nui ma hawˇ-eu mˇ jeˬ shaˇ kawˆ-ahˇ bi shaˇ sawˇ-awˇ, bi daˇ nya-eu jeˬ biꞈ nehˬ taˬ-euˬ meh. Jaˇliꞈ teu-ahˇ siˬ nya-eu nui ma lehˇ kuˇ-eu meh. (Loˇmaˆ 2:15; 9:1) Jaˇliꞈ zahˇ-ahˇ tsaˬ-eu siˬ nya-eu nui ma ahˇ-eu deuˬ naˇ, yawˬ ha noeˬ-eu, mˇ-eu, ngehˬ-eu jeˬ, tsaˬ-eu hawˇ-eu maˬ tsaˬ-eu lehˇ daˇ-eu g’aˇ duˬ, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ zmˬ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 56 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Iˇ cuꞈ shawˇ dzeuˇ-euˬ mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ tiˬbiˬ haw luꞈ-awˇ dehꞈ bahˬ dehꞈ muˆ-eu aˇ baˇ-ahˇ ya mawˇ ngeh, aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-eu lehˇ ya noeˬ tsehˆ.\n^ Yaw zaˬ 58 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Gaˇ hu saˇ ka-ahˇ-euˬ loꞈ piˇ-eu g’aˬ, meuˬ-euˬ laꞈ nyiˇ guˆ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ-ahˇ ya mawˇ ngeh, laꞈ oˆ jawˇ-eu laˇ g’oˆ-ahˇ loꞈ-eu deuˬ-ahˇ guˇ gaˬ-awˇ, teu deuˬ jiˇ laˇ g’oˆ yaw kawˇ ma-ehˇ piˬ tehˬ-awˇ sawˇ sawˇ tehˬ.


Nui ma-ahˇ zaw leˇ ni mehˬ | Gui-eu jeˬ & Mehˬ-eu jeˬ\nDzaw deuˆ 19\nNui ma-ahˇ zaw leˇ ni mehˬ\nAˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ: Naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ aˬ yawꞈ maꞈ neh ya gaˬ-euˬ jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-awˇ, mˇ caw nya ni caw ba nehˬ.\nNaˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ yawˬ haˇ yawˬ ha pyehˆ tseˇ ni caw ba. Naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ pyehˆ tseˇ ni, tiˬ jeˬ na naˇ haˬ nehˬ.\nMuiˬ-eu nui ma ahˇ ni laˆ noeˬ nehˬ. Naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ yawˬ ha yaw muiˬ jeˬ mˇ-eu heu naˇ, aˬ jeˬ baˬ da neh mˇ-eu lehˇ pyehˆ tseˇ ni caw ba nehˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu aˬ cawˬ-ahˇ maˬ ehˇ, Jaˇliꞈ-euˬ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ-ahˇ maˬ ehˇ, heu deuˬ-ahˇ gaˬ ni caw ba nehˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ mehˬ-eu tehꞈ-ehˇ maˬ g’eh ni, Jaˇliꞈ-euˬ zaˬ siˬ nui gahˇ-ahˇ g’oˆ shaw ni caw ba nehˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ shaꞈ dawˇ ni maˬ ehˇ, nui ma maˬ muiˬ ni maˬ ehˇ jahˇ ngeh to-aˬ, g’aˬ biꞈ nehˬ-awˇ muiˬ-eu jeˬ mˇ ni laˆ noeˬ nehˬ.\nYeˬhawˇbaˬ-ahˇ noeˬ keuˆ ni caw ba nehˬ. Jaˇliꞈ-euˬ dawˬ mehˬ dawˬ tsoˆ, yawˬ tsaˬ yaw dawˇ, zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ heu deuˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ seu dzeuꞈ hawˇ-eu nui gaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ-awˇ, aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ mehˬ-eu nga lehˇ ngehˬ keuˆ. Naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui ma-ahˇ noeˬ keuˆ-awˇ, aˬ yawꞈ nui ma tsaˬ-eu jeˬ-ahˇ mˇ mawꞈ ni caw ba.\nTsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ sheuˬ laꞈ-eu naˇ Yeˬhawˇbaˬ pyeuꞈ-eu lehˇ taˬ ngehˇ. Teu miˇ neh naˇ haˬ luꞈ-eu deuˬ-ahˇ laˆ noeˬ-eu g’aˇ duˬ Jaˇliꞈ zmˬ.\nG’eh nya naˇ tsawˇ haˬ deuˬ-euˬ jah-eu jeˬ-ahˇ siˬ nya-eu g’aˇ duˬ, tiˬ jeˬ paˬ naˇ haˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ nga lehˇ siˬ nya-eu g’aˇ duˬ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ myaˆ pyawˬ teˇ saˇ-ahˇ haw. Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui-ahˇ nui ma taˬ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui noeˬ bi ehˇ doˆ laꞈ-eu g’aˇ duˬ, aˇ yamˬ ya zmˬ-eu miˇ neh oˇ oꞈ.\nGui-eu jeˬ hawˇ-eu Mehˬ-eu jeˬ—Nui ma-ahˇ zaw leˇ ni mehˬ


Dawˬ caˇ 65—Huiˬ laˇ mahˇ laˇ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Abkhaz Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Georgian German Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Herero Hiligaynon Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Iban Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kabuverdianu Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Pastaza) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zulu\nDawˬ caˇ 65\nHuiˬ laˇ mahˇ laˇ\n1. Huiˬ daˆ laˇ huiˬ daˆ laˇ noeˬ dahˇ bi doe laˇ.\nMaˇ jawˆ ni mawˇ nya ni yaw tsaˬ yaw dawˇ yaw shehꞈ bya.\nLeh jeh awˇ bi huiˬ laˇ Miˬyehˇ gaˇ mˇ paw.\nPyeuꞈ leˇ nya ni Miˬyehˇ-ahˇ g’oe.\nYawˬ g’aˬ na mˇ laˇ nya Miˬyehˇ gaˇ.\nNoeˬ miˇ-a loˇ Yeˬsuˇ jiˇ gaˇ heu mˇ.\nMiˬyehˇ neh bi caw ba maˬ ya coˬ iˇ ni.\nTsaˬ jeˬ g’aˇ duˬ jawˇ ziꞈ taˬ.\n2. Huiˬ daˆ laˇ huiˬ daˆ laˇ k’aˬ duˬ ni tsaꞈ iˇ.\nTsawˇ jeuˬ tsawˇ ca deuˬ ahˇ guiˬ lahˬ dawˬ tsaꞈ gaˬ nehˬ iˇ.\nAˬ dui euˬ Sahˬpaˬ pyeuꞈ-eu Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ja ceuˬ,\niˇ kahˇ doe ni tsaꞈ gaˬ ngeh.\nDui guˆ ni tsawˇ haˬ deuˬ laˆ tsoeˬ k’awꞈ,\nmaˬ naˬ leˇ k’aˇ ngeuˇ gaˇ mehˬ iˇ ma.\nTsaꞈ gaˬ iˇ Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ keuˆ le shaw lehˇ.\nEhˇ nehˬ iˇ tsaˬ eu jeˬ ahˇ.\n3. Huiˬ daˆ laˇ huiˬ daˆ laˇ pyeuꞈ doˆ leˇ nya ni.\nGaˇ g’awˬ mya ni jaˆ miˇ bym laˇ byehˆ laˇ ni leh jeh.\nMiˬyehˇ euˬ yaw sahˇ neh nawˬ ahˇ bi sheuˬ g’eh.\nLaꞈ k’aˬ cehˇ jeˬ Miˬyehˇ biꞈ.\nShaˬ laꞈ k’oeˇ poˆ mawˇ deuˬ-ahˇ gaˬ jeˬ biꞈ.\nNui ma ahˇ ahˇ leˇ ni g’a k’oꞈ iˇ.\nYawꞈ maꞈ ahˇ muiˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ laˇ ni caw ba.\nToˆ-ehˇ jahˇ naˇ tsaˬ yaw shehꞈ bya.\n(Piˆ. 1:27; 3:16; Heˬ. 10:39-ahˇ haw.)\nHuiˬ laˇ mahˇ laˇ (Dawˬ caˇ 65)


Dawˬ caˇ 24—Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gawˬ jawˬ-ahˇ daˆ leˇ | Ka li zaˬ-euˬ dawˬ caˇ\nREAD IN Acholi Afrikaans Akha Albanian Altai American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bicol Bislama Boulou Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Douala Drehu Dutch Edo Efik English Esan Estonian Ewe Faroese Fijian Finnish Fon French Fulfulde (Cameroon) Ga Georgian German German Sign Language Ghomálá’ Gokana Greek Guarani Gun Haitian Creole Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Iban Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Khana Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kosraean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Medumba Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngabere Ngangela Ngiemboon Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Pidgin (West Africa) Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Quichua (Pastaza) Quichua (Tena) Rarotongan Romanian Ronga Runyankore Russian Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Sunda Swahili Swedish Tagalog Tahitian Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Venda Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yemba Yoruba Zapotec (Isthmus) Zulu\nDawˬ caˇ 24\nYeˬhawˇbaˬ-euˬ gawˬ jawˬ-ahˇ daˆ leˇ\n1. Goˇ dzehˬ gawˬ jawˬ ahˇ haw.\nDawˬ tawˆ luꞈ k’oeˇ taˆ goˇ dzehˬ.\nTeu gaˇ Yeˬhawˇbaˬ gawˬ jawˬ jaˆ.\nCiˬ goˇ nymˇ aˇ yamˬ.\nTsawˇ haˬ miˇ k’ahˬ doe jawˇ-eu\ntiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ heu gaˇ laˇ uiˬ.\nKuˇ gaˬ ‘Miˬyehˇ dawˬ naˇ haˬ awˇ\naˬ yawꞈ gaˇ mˇ ma.’\nNymˇ iˬ nah keuˆ laˇ shaw.\nTeˬ tsawˇ jeuˬ huiˬ tsawˇ jeuˬ pyeuꞈ laˇ meh.\nTsawˇ haˬ deuˬ myaˬ laˇ ngeh\nguiˬ lahˬ biꞈ Miˬyehˇ sheuˬ g’eh ya mawˇ.\nTsawˇ haˬ g’awˬ mya ni laˇ\nMiˬyehˇ uˆ lahˇ baoˬ-ahˇ ha geuꞈ.\nSaˇ jaˇ ziꞈ ma lehˇ ehˇ.\nMiˬyehˇ paw jawˇ aˬ myah luꞈ.\n2. Yeˬsuˇ dawˬ biꞈ nehˬ taˬ.\nMiˇ k’ahˬ doe iˇ awˇ dzawˇ gaˬ.\nMiˬyehˇ Miˇk’ahˬ gaˇ kawˆ siˬ ni\ntsawˇ haˬ ahˇ tsaꞈ gaˬ.\nYeˬsuˇ nymˇ uˆ lahˇ shaw.\nYawꞈ paw jawˇ laˇ lehˇ kuˇ luꞈ.\nAˬ yawꞈ Miˬyehˇ dawˬ neh\ntaˬ aw deuˬ ahˇ sheuˬ g’eh nehˬ.\nLaꞈ k’aˬ cehˇ nui ma ahˇ.\nDui ya mawˇ tsawˇ haˬ deuˬ myaˬ laˇ gaˇ.\nAˬ cawˬ ahˇ tsaꞈ gaˬ gaˇ\naˬ dui k’awꞈ teu laꞈ k’oeˇ keuˬ luꞈ ma.\nAˬ dui yaw k’aˆ k’aˆ-ehˇ guˇ.\nYawˬ g’aˬ na luꞈ ahˇ bi gaˬ.\n‘Leˇ ma aˬ myah luꞈ ziꞈ eu\nYeˬhawˇbaˬ gawˬ jawˬ ahˇ.’\n(Ceuˬ. 43:3; 99:9; Yaˇ. 60:22; K’ehˇ. 16:5-ahˇ haw.)\nYeˬhawˇbaˬ-euˬ gawˬ jawˬ-ahˇ daˆ leˇ (Dawˬ caˇ 24)