F rancuska teoria kultury : konteksty i aplikacje ( cz . II)\nP raktyka — partycypacja — pamięć\nSploty myślenia i działania. Francuski wariant filozofii praxis a współczesne dylematy badań kulturowych\nPo co dziś wracać do teorii praktyki?\nadanie, którego chciałabym się podjąć, wydaje się stosunkowo proste.\nChodzi o przypomnienie pewnej tradycji rozumienia pojęcia „praktyka”\nw kontekście współczesnych dyskusji nad statusem badań kulturowych i, szerzej, humanistyki. Wśród orientacji filozoficznych, związanych z nowoczesną\nwersją filozofii praxis wyróżnia się, jako szczególnie inspirujący, jej francuski\nwariant, który pełną realizację znalazł w dyskusji Pierre’a Bourdieu z dwoma\nstrukturalistami: Claude’m Lévi-Straussem oraz Louisem Athusserem. To\nwłaśnie tej dyskusji jako ważnemu, a nieco zapoznanemu w Polsce „momentowi” w rozwoju francuskiej teorii kultury chciałabym poświęcić uwagę. Tak\npostawione zadanie wydaje się prostą rekonstrukcją. Byłoby tak, gdyby nie\nów „kontekst”: pomysł bierze się bowiem z przekonania, że na gruncie polskich\nnauk humanistycznych mamy dziś (ponownie) spory problem z uzgodnieniem\ngłównych pojęć, w tym z samym pojęciem kultury, szczególnie, kiedy próbujemy ustalić metodologiczną i teoretyczną ramę dla badań konkretnej,\nkulturowej rzeczywistości. Rzecz nawet nie w tym, że po gwałtownej, ale\nw dziejach nauki jednak krótkotrwałej karierze „mocnych” szkół kulturalistycznych, mniej więcej od połowy XX w., doświadczamy nie scalania,\nale przeciwnie — proliferacji sposobów rozumienia kultury. Doświadczenie pracy z różnorodnością koncepcji kultury było przecież od początku\nwpisane w specyfikę takich, integrujących badania kulturowe, dyscyplin,\njak: kulturoznawstwo, studia kulturowe, socjologia i antropologia kultury. Rzecz raczej w tym, że od pewnego czasu pojawiają się pytania, czy\nsamo pojęcie kultury jest jeszcze potrzebne? Problem ten jest dyskutowany szeroko, także w Polsce, w związku z perspektywą, określaną niekiedy\njako „nowa filozofia francuska”1. Podstawowym kryterium doboru filozofów,\nktórych myśl Ian James omawia w pracy pod tym właśnie tytułem, jest podejmowana przez nich próba przekroczenia horyzontu, wyznaczonego „starszą” odmianą francuskiej teorii kultury2. Chodzi o tradycję teoretyczną, do\nktórej zaliczyć można również przedstawicieli przywoływanej przeze mnie\n„filozofii praktycznej”. To zatem zarówno zaawansowany (a więc właśnie Althusserowski) strukturalizm, jak i poststrukturalizm, dekonstrukcja czy teoria dyskursu. Czym więc „nowa French Theory” miałaby się różnić od swojej\npoprzedniczki? Na czym ma polegać rzeczywiste przekroczenie strukturalistycznego horyzontu, które nie do końca udało się poststrukturalistom? Jak\nstwierdza James we wstępie:\n[…] począwszy od lat 70., filozofowie, których dotyczy ta książka, na różne,\nnieraz jawnie przeciwstawne sposoby dystansowali się od paradygmatu lingwistycznego, w dużym stopniu kształtującego to, co funkcjonowało pod\nnazwą strukturalizmu czy poststrukturalizmu, i co można łączyć z rozmaitymi pojęciami: porządkiem znaczących, znaczonych i symbolicznego lub\nz kategoriami dyskursu, tekstu lub pisma. Czynili to w imię metodycznego\nwysiłku radykalnego przemyślenia na nowo kwestii materialności i tego, co\nGłównym powodem prezentowania pod wspólnym tytułem prac, różniących się od siebie przecież filozofów, jest łączący ich odwrót od lingwistycznej (a później tekstualnej) orientacji w humanistyce. Odwrót od języka jako\nstruktury/praktyki modelowej dla wyjaśniania innych zjawisk kulturowych\nma kierować naszą uwagę ponownie w stronę tego, co konkretne: materialne,\ncielesne, biologiczne, fizykalne, pozaludzkie itp. To próba zakwestionowania\nw humanistyce prymatu nie tylko stabilnych całościowych struktur, w które\nujmujemy rzeczywistość na rzecz badania tego, co dynamiczne, działające,\naktywne — ostatecznie ten gest wykonali właśnie poststrukturaliści. Chodzi\nraczej o podanie w wątpliwość konstruktywistycznego „skrzywienia” filozofii\npoststrukturalnej na rzecz myślenia o świecie w bardziej realistycznych kategoriach. Wpisuje to nową filozofię francuską w szerszy ruch we współczesnej\nhumanistyce światowej, który określany bywa różnymi nazwami: realizm\nI. James, Nowa filozofia francuska, przeł. J. Bednarek, P. Juskowiak, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2014.\nReprezentatywni dla „nowej”, zorientowanej materialistycznie, filozofii francuskiej są\nwedług Jamesa: Jean-Luc Marion, Jean-Luca Nancy, Bernard Stiegler, Catherine Malabou,\nJacques Rancière, Alain Badiou, Francois Laurelle, por. ibidem.\nSploty myślenia i działania. Francuski wariant filozofii praxis...\nspekulatywny, nowy materializm, posthumanizm, relacjonizm4. Wspólną\ndla tych, umownie wyróżnianych, aktualnych nurtów intelektualnych ma być\npotrzeba pokazania, że sprawczość i zdolność do tworzenia relacji — również tych, które tradycyjnie rozumiemy jako społeczne, nie jest własnością\njedynie ludzkiego umysłu. Współdziałają z nami również rzeczy, ciała, technologie, inne gatunki — nie-ludzcy aktorzy, aby powtórzyć po raz kolejny za\nBruno Latourem5. Byłaby to więc potrzeba strącenia z piedestału ludzkiego\nmyślenia jako głównej instancji sprawczej w świecie — „powrót na szorstki\ngrunt” materialności, fizyczności itp. Wszystko by się zgadzało, gdyby nie\nto, że przywołane przeze mnie hasło (back to the rough ground) stało się\njedną z bardziej użytecznych metafor właśnie na określenie tradycji filozofii\npraktycznej (także w jej poststrukturalistycznej postaci)6. Tradycję tę możemy\nrzeczywiście czytać bowiem przez pryzmat jej zmagania się z paradygmatem lingwistycznym w humanistyce, jak się to najczęściej robi, ale nie musimy. W moim przekonaniu obiecywała ona więcej, niż uczynienie praktyk\njęzykowych centralnymi dla myślenia o tym, jak wytwarzamy kulturę, choć\nbez wątpienia traktowała je jako kluczowe dla procesów międzyludzkich. Postawa „radykalnego tekstualizmu” nie była wcale konieczną konsekwencją\nintelektualnego fermentu, który wywołała „pierwsza French Theory”. W tym\ncelu jednak trzeba ją przeczytać, sytuując w nieco innym, metodologicznym\ni teoretycznym kontekście. W tym sensie cel niniejszego tekstu nie rysuje\nsię już jako prosta rekonstrukcja, rozbija się on bowiem na dwa, powiązane\nze sobą, zadania, które w krótkim artykule trudno będzie satysfakcjonująco\nzrealizować. Mimo wszystko, choćby za cenę przyczynkarstwa, uważam je\njednak za warte podjęcia. Chodzi o: (1) nakreślenie mapy debat, w których\n(explicite bądź implicite) wyraża się przeświadczenie o tym, iż pojęcie kultury\nPor. np. The Speculative Turn. Continental Materialism and Realism, eds. L. Bryant, N. Srnicek,\nG. Harman, re.press, Melbourne 2011; R. Dolphijn, I. van der Tuin, New Materialism: Interviews and Cartographies, Open Humanities Press, University of Michigan Library, Ann Arbor\n2012; Realizm spekulatywny. Przygodność, wirtualność, konieczność, „Kronos”, nr 1/2012; jako\nreprezentantów realizmu spekulatywnego, poza autorami, których prace omawiane są przez\nJamesa (głównie Nancy’ego, Badiou, Rancière’a) wymienia się także przede wszystkim Bruno\nLatoura, ale także Quentina Melliasoux oraz Amerykanów: Grahama Harrmana i Manuela De\nB. Latour, Splatając na nowo to, co społeczne. Wprowadzenie do Teorii Aktora-Sieci, przeł.\nA. Derra, K. Abriszewski, Universitas, Kraków 2010; idem: Polityka natury. Nauki wkraczają do\ndemokracji, przeł. A. Czarnacka, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2009; idem: Prolog w formie dialogu pomiędzy studentem i (cokolwiek) sokratycznym profesorem, przekł. zbiorowy\npod kier. K. Abriszewskiego, [w:] „Teksty Drugie”, nr 1/2(103/4)/2007, s. 127-142.\nPor.: J. Dunn, Back to the Rough Ground: “Phronesis and “techne” in modern philosophy and\nin Aristotle. Revisions, University of Notre Dame Press Book, Notre Dame 1993; D.F. Pilaro,\nBack to the Rough Grounds of Praxis, Leuven University Press, Leuven 2005.\ntak, jak rozumiane było w dotychczasowych teoriach, jest niewystarczające.\nSiłą rzeczy mapa ta będzie schematyczna; (2) o usytuowanie na tym tle tych\nnurtów refleksji humanistycznej w XX w., które bywają wiązane z tzw. zwrotem praktycznym w humanistyce i naukach społecznych — w ramach których francuska „teoria praktyki” odegrała istotną rolę. Na marginesie tych\ndwóch zadań uda się jednak być może także przypomnieć, że posądzane dziś\nnierzadko o „niepraktyczność” polskie teorie kultury — w tym sformułowana w obrębie szkoły poznańskiej — nie powstawały w oderwaniu od tego\nnurtu XX-wiecznej humanistyki, a w żywej dyskusji z nim. W jednym postulacie — aby humanistyka stała na realistycznej podstawie metodologicznej\n— zarówno część filozofii poststrukturalnej, poznańska metodologia humanistyki, jak i współczesne ujęcia relacyjne — są, moim zdaniem, do uzgodnienia.\nNadążanie i antycypacja. Nowy realizm, materializm, relacjonizm a badanie kultur\nStwierdzenie, że dynamika zmian zachodzących w świecie radykalnie się dziś\nintensyfikuje, zakrawa o banał. Wystarczy jednak zastanowić się, jak dziś\ninicjujemy, formalizujemy i symbolicznie sankcjonujemy, a potem unieważniamy nasze relacje z ludźmi, instytucjami, obiektami materialnymi, z innymi gatunkami, aby przekonać się, że banalne stwierdzenia opisują świat\ndaleki od prostoty. Kontekst materialny, technologiczny, biologiczny, komunikacyjny, kognitywny naszego funkcjonowania (indywidualnego i kolektywnego) komplikuje się. Powoduje to, że naruszeniu ulegają tradycyjne układy\nodniesienia. Nieskuteczne okazują się więc często wzory zachowań i ramy instytucjonalne, które w przeszłości służyły do usensowniania działań i doprowadzania ich do skutku. Makrostrukturalny poziom życia społecznego staje\nsię dla naszego doświadczenia (zarówno potocznego, jak i badawczego) coraz bardziej ukryty, za to nasila się przekonanie, że w obszarze codzienności\n„dużo się dzieje”7.\nZbiega się to z dyskusją na temat tego, jakie jest miejsce humanistyki\ni nauk społecznych we współczesnym świecie. Napędza ją pytanie, na ile,\ngłówne dla tych dziedzin koncepty, kultury i społeczeństwa, przydatne są\njeszcze do wyjaśniania czegokolwiek, skoro procesy, z którymi mierzymy się\nTo jedna z tez, stawianych przez Rafała Drozdowskiego i Bogumiłę Mateję na uzasadnienie narastającego zainteresowania współczesnej, także polskiej socjologii praktykami\nżycia codziennego, Por. R. Drozdowski, B. Mateja, Strategie eksplanacyjne socjologii codzienności. Lista obietnic i dylematów, [w:] Barwy codzienności. Analiza socjologiczna, red. M. Bogunia-Borowska, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2009, s. 363-365.\ndziś, coraz trudniej zamknąć jest w ramy (wyłącznie) międzyludzkiego świata\nmyśli, przekonań, wartości, symboli. Reakcją na ten stan rzeczy są, również\nw polskiej humanistyce i naukach społecznych, dwie postawy. Pierwszą\nz nich nazwałabym ekskluzyjną. To próba zwrócenia się ku własnościom\nwyłącznym dla humanistyki, tak, jak ukształtowały się one w jej tradycji,\na odróżniającym ją spośród innych form ludzkiej wiedzy, także naukowej.\nDobrym przykładem tej postawy może być choćby Michała P. Markowskiego\npróba obrony humanistyki jako praktyki „poszerzania pola dyskursywnego”,\nkoniecznego dla budowania demokratycznego społeczeństwa (m.in. za Marthą C. Nussbaum), ponieważ właśnie dyskursywny udział w przestrzeni publicznej to podstawowa forma solidarności (m.in. za R. Rortym)8. Intencja,\njaka przyświeca autorowi, jest emancypacyjna — humanistyka ma być formą\nangażowania się w świat i może wiele zrobić w jego sprawie. Efekt wydaje się\njednak przeciwny. Stawiając tezę (z którą trudno się zresztą nie zgodzić), iż\nhumanistyka nie jest i nie będzie nauką w sensie, jaki dominuje na współczesnym uniwersytecie (a więc uprawianą w modelu science, stosowaną), broni\njej jako krytyczno-interpretacyjnej, ale czysto dyskursywnej pracy z tekstami\ni na tekstach, której skuteczności upatruje nie w proponowaniu gotowych recept, ale w uczeniu myślenia krytycznego, biegłości komunikacyjnej i uwrażliwianiu na różnicę9. Tak pomyślana humanistyka pozostaje w konsekwencji\nprojektem zarazem antropocentrycznym, jak i zachowawczym: znaczenia\nujmowane w teksty są domeną ludzką (i to nie wszystkich ludzi), a zmiany,\nktóre potrafimy wywoływać jako humaniści, są zmianami wyłącznie dla tych,\nktórzy piszą i czytają. Wyzwania, jakie niosą ze sobą zjawiska o innej, niż\nludzki umysł, proweniencji, zostawiamy zaś naukom ścisłym i przyrodniczym.\nPostawę przeciwną określić można umownie jako inkluzyjną — humanistyka, która nie chce przespać zmian, które dziś zachodzą, musi przemyśleć\nswoje tradycyjne granice. Te wyznaczało zaś redukowanie świata do tego, co\nznaczące, a więc przynależne człowiekowi, jako jedynemu gatunkowi, który\njest w stanie wytwarzać sens. Musi więc przekroczyć antropocentryczny horyzont. Nie oddaje walkowerem pola, w którym ludzkie przekonania coraz\nczęściej sprzężone są z tym, co biologiczne (np. bioetyka) czy technologiczne\n(np. myślące technologie) tym, którzy lepiej się na tym znają. Chce zajmować się pozaludzkim sprawstwem, uznając „klasyczny”, humanistyczny pansemiotyzm za postawę kolonizującą, a nie emancypującą:\nM.P. Markowski, Polityka wrażliwości. Wprowadzenie do humanistyki, Universitas, Kraków\n2013, s. np. 23-28. Szersze omówienie książki Markowskiego przedstawiłam w tekście: A. Skórzyńska, Polityka wrażliwości (w)daje się we znaki, „Studia Kulturoznawcze”, nr 1 (5) 2014.\nM.P. Markowski, op. cit., s. 430.\nNa pytanie, jakiej humanistyki nam dzisiaj trzeba, można zatem odpowiedzieć, że konieczna jest taka wiedza […], która ma survival value […]. Analizując rosnące zainteresowanie tym, co ludzkie/nie-ludzkie, organiczne/\nnie-organiczne, można odnieść wrażenie, że podejmujący te kwestie badacze budują naukę, która może służyć […] nie tylko interesom naszego gatunku, lecz także ochronie innych form istnienia oraz tworzeniu nowych.\n[…] można powiedzieć, że jednym z największych wyzwań, przed którym\nstoją dziś badacze, jest de-antropocentryzacja humanistyki.10\nObydwa stanowiska nie byłyby tu pierwszorzędne, odnoszą się bowiem\ndo dyskusji, czym ma być humanistyka w ogóle, a nie konkretnie do kwestii,\njakich koncepcji kultury dziś potrzebujemy (lub czy jeszcze ich potrzebujemy), gdyby nie to, że dla zgłaszanych dzisiaj odpowiedzi na to pytanie wybór\nktórejś z postaw ma zasadnicze znaczenie. Postawa pierwsza, dośrodkowa,\npozwala właściwie pozostać przy wypracowanych dotychczas koncepcjach\nkultury jako przede wszystkim sfery działań ludzkich, które są intencjonalne\ni wyposażone w sens, choć z uwzględnieniem wszystkich korekt, jakie do teorii kultury wnosiły w XX w. kolejne orientacje filozoficzne, z dekonstrukcją\nna czele11. Druga, w wersji radykalnej, zachęcałaby z kolei do odrzucenia pojęcia kultury w ogóle (podobnie, jak do odrzucenia pojęcia społeczeństwa na\nrzecz np. kolektywu, asamblażu itp.)12, jako że nie dysponujemy koncepcją\nkultury, która zgodziłaby się na całkowite odroczenie pytania o znaczenie. To\npostawy skrajne, w praktyce badawczej częściej spotykamy się bowiem z próbami usytuowania się pomiędzy tymi opozycjami. Z próbami, wśród których\nwyróżniłabym kilka podstawowych taktyk:\n(1)Najbliżej postawy ekskluzyjnej sytuowałyby się badawcze próby\n„mnożenia kultur”, znane choćby z praktyki studiów kulturowych\nlat 80. XX w., owocujące przedwczesnym nierzadko etykietowaniem\nwyłaniających się praktyk, przeważnie popularnych, oddolnych,\njako „subkultur”. Poszukiwanie, poza tradycyjnymi dziedzinami\nsymbolicznymi przejawów kulturowej „tekstualności” zachowuje\nE. Domańska, Humanistyka nie-antropocentryczna a studia nad rzeczami, „Kultura\nWspółczesna”, nr 3/2006, s. 10-11.\nTo właśnie „humanistyką po dekonstrukcji” nazywa Markowski projekt wiedzy, która\ngodzi się na „hermeneutykę niezrozumienia”, a jednak ma ambicje sprawczości w sferze publicznej. Źródła tej idei, jak wielokrotnie w całej pracy argumentuje, mogą zostać wywodzione\nz wielu historycznych nurtów filozoficznych, wśród których dla Markowskiego ogromne znaczenie ma np. romantyzm niemiecki i idea Bildung, a w których zakorzenia humanistykę jako\nprojektu „kształcącego” (por. np. M.P. Markowski, op. cit., s. 353-426).\nOdnoszę się tutaj do terminów proponowanych przez B. Latoura, M. DeLandę. Por.:\nB. Latour, Polityka natury...; M. DeLanda, A New Philosophy of Society: Assemblage Theory and\nSocial Complexity, Continuum, London 2006.\njednak pan-semiotyczny punkt widzenia na te zjawiska, pomijając\nuwagą np. ich ekonomiczny, polityczny, technologiczny i biologiczny\nwymiar. Ta postać tekstualizmu krytykowana była na gruncie brytyjskich studiów kulturowych, które, jak twierdzili przedstawiciele\ntzw. nowego rewizjonizmu, popadły w bezkrytyczny populizm,\nmnożąc analizy kolejnych, oddolnych kultur, zdolnych do semiotycznej partyzantki, odczytań opozycyjnych itd.13\n(2)Pomiędzy opozycjami sytuowałyby się (postmodernistyczne i nie\ntylko) „ucieczki w interdyscyplinarność”, polegające na tym, iż wprawdzie nie redukujemy już całościowych sposobów życia wyłącznie do\nprocesów wymiany znaczeń między ludźmi, dostrzegamy też ich\nmaterialny, technologiczny czy cielesno-zmysłowy wymiar, nadal\njednak chcemy poddawać je interpretacyjnej obróbce, pokazując, do\nczego w projektach interdyscyplinarnych potrzebny jest punkt widzenia humanisty. Druga taktyka oznaczałaby, że jako humaniści\nrezerwujemy sobie rolę tych, którzy wyłącznie urefleksyjniają praktyczne działania innych. To zarzut, który reprezentanci nieco innej\ntradycji, uczestniczących badań w działaniu, stawiali tzw. postmodernistom, nawet jeśli zasadniczo zgadzali się z diagnozami, które\nprzyświecały postmodernistycznej krytyce późnokapitalistycznych\n(3)Próbą wymknięcia się tym opozycjom, bliższą jednak postawie inkluzyjnej, jest praktyka subdyscyplinowania humanistyki i nauk społecznych — w obszarze uznanych dziedzin wytwarzamy nisze, które\nwprowadzają nowe, nieortodoksyjne przedmioty badań — socjologia\ncodzienności, socjologia i antropologia rzeczy, socjologia ciała, antropologia zmysłów, ale też animal studies, netnografia czy cyborg\nanthropology itp. W tym wypadku, poza wskazaniem, że pojęcia\nPrzeprowadzoną z pozycji tzw. nowego rewizjonizmu krytykę populizmu w studiach\nkulturowych rekonstruował w swoim podręczniku Chris Barker, ale zawdzięczamy ją przede\nwszystkim wypowiedziom Lawrence’a Grossberga, Jima McGuigana oraz Tony Bennetta. Por.\nC. Barker, Studia kulturowe. Teoria i praktyka, przeł. A. Sadza, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005, s. 469-505; J. McGuigan, Cultural populism, Routledge, London\nTakie stanowisko wyraził np. Orlando Fals Borda, jeden z fundatorów współczesnych\nUczestniczących badań w działaniu: „Patrząc wstecz, możemy dziś powiedzieć, że w jakiś\nsposób antycypowaliśmy postmodernizm […]. Uważam, że poszliśmy dalej niż oni [postmoderniści — A.S.], próbując łączyć dyskurs z praktycznymi obserwacjami i doświadczeniami\nw terenie” (O. Fals Borda, Uczestniczące badania (w działaniu) w teorii społecznej: pochodzenie\ni wyzwania, przeł. M. Lavergne, [w:] Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkowa, B.D. Gołębniak, Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły\nWyższej, Wrocław 2010, s. 217-218).\n„społeczeństwo” i „kultura” nie redukują się tylko do zapośredniczonych symbolicznie procesów komunikacyjnych, chodzi także o to,\naby pokazać, że zachodzą również tam, gdzie klasyczne teorie nie\nchciały ich szukać — w codziennych działaniach i interakcjach z\nludźmi i zwierzętami, przedmiotami, światem fizycznym. W wersji\nmocnej tej postawy pojawiają się także roszczenia do tego, aby dotychczasowa subdyscyplina stała się głównym paradygmatem dyscypliny, w ramach której była do tej pory uprawiana15.\n(4)Najbliżej drugiego krańca opozycji, a więc postawy skrajnie inkluzyjnej, sytuowałoby się odrzucenie, jako ostatniego bastionu\nantropocentrycznego punktu widzenia, konstruktywistycznych\norientacji w filozofii II poł. XX w. Chodzi więc także o odcięcie się od\npoststrukturalistycznej i dekonstrukcyjnej dyskusji z językoznawstwem, psychoanalizą, antropologią oraz klasycznymi fenomenologią\ni hermeneutyką na rzecz nowego realizmu. Spekulatywny charakter\ntego nowego realizmu nie polega jednak (lub nie powinien polegać)\nna tym, że zastępujemy stare, „języko-centryczne” teorie nowymi,\nw których do głosu dopuszcza się konkretną i materialną rzeczywistość. Byłoby to wówczas zaledwie zajmowanie na powrót dość\nprosto pomyślanego stanowiska obiektywistycznego przeciwko\nrozmaitym formom kulturalistycznego idealizmu (np. Simmelowskiego, Weberowskiego), a więc de facto regres16. Nowy realizm (lub\nmaterializm) chce się nazywać spekulatywnym nie po to jednak, by\nmnożyć teoretyczne abstrakcje nadbudowane nad światem zdarzeń.\nKwestionuje ten typ metafizycznej spekulatywności, w którym —\nprzynajmniej od czasów kantowskich — myślenie i bycie były ze\nsobą nierozerwalnie połączone, co miało spowodować, że podmio15\nChodzi np. o propozycję składaną swego czasu przez Piotra Sztompkę, aby tak właśnie\nwykorzystać potencjał socjologii codzienności, która mieści się doskonale w podejściu, które\nnazywa „trzecią socjologią”, mając na myśli orientacje zakładające ontologiczny i epistemologiczny relacjonizm. Por.: P. Sztompka, Życie codzienne — temat najnowszej socjologii, [w:]\nSocjologia codzienności, red. P. Sztompka, M. Bogunia-Borowska, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 2008, s. 48-50 oraz idem, Przestrzeń życia codziennego, [w:] Barwy\ncodzienności. Analiza socjologiczna, s. 30-32.\nMam na myśli oczywiście spór naturalizm vs. kulturalizm (np. między socjologizmem\nDurkheima a socjologiami interpretatywnymi), który nadawał dynamikę także rozwojowi\nkoncepcji społeczeństwa/kultury, uwzględniającymi pojęcie działania. Szerszą rekonstrukcję\nrozwoju tych ujęć po zwrocie antynaturalistycznym w odniesieniu do kulturowych badań nad\npraktykami miejskimi przedstawiłam w innym miejscu, dlatego tutaj pozwalam sobie ją jedynie zasygnalizować; A. Skórzyńska, W poszukiwaniu miasta jako praxis oraz Badania w działaniu,\n[w:] Kulturowe studia miejskie. Wprowadzenie, red. E. Rewers, Narodowe Centrum Kultury,\nWarszawa 2014, s. 335-373 i 375-413.\ntowy (sprawczy) charakter przypisano w humanistyce tylko tym aktorom, którzy byli w stanie działać i myśleć o swoim działaniu. Nowy\nrealizm zachęca nas do podjęcia takiej operacji myślowej, dzięki\nktórej wyrugujemy całkowicie nie tylko mocny (umysł ludzki), ale\ni słaby (język) podmiot i zauważymy sprawstwo, które ma inną niż\nludzka proweniencję. O ile pierwszy etap tej operacji został już wykonany — podmiot metafizyczny, który był „obiektem intensywnej\npracy filozoficznej od czasów Nietzschego, Heideggera i strukturalizmu”17, został zdekonstruowany, jak przypomina James — drugi\njest pracą do podjęcia.\nTym, co ma łączyć pod hasłem zwrotu spekulatywnego pewną grupę badaczy, jest zatem to, że strukturalizm chcą zastąpić myśleniem relacyjnym,\ntekstualizm zaś nową postacią materializmu. Ostatnia z taktyk, która zmierzać ma w kierunku rekonfiguracji podstawowych założeń nauk społecznych i humanistyki, służyć ma więc temu, aby były one zdolne do nadążania\nza zmieniającym się i komplikującym światem oraz antycypacji kierunków,\nw których te zmiany następują, zamiast prostego, antyfetyszystycznego demaskowania ich źródeł18.\nNajciekawszą spośród wspomnianych taktyk, dla współczesnego badacza\nkultury wydaje się paradoksalnie ta ostatnia. Również dlatego, że na polskim\ngruncie znalazła realizację w odniesieniu do koncepcji kultury. Mam tutaj na\nmyśli propozycję relacyjnej koncepcji uczestnictwa w kulturze Marka Krajewskiego19. Nie ma potrzeby rekonstruować znanego i często cytowanego\ntekstu, chciałabym więc zwrócić uwagę na kilka tylko, spośród proponowanych w nim rozwiązań teoretycznych, które są przejawem nieeskapistycznej,\na nadal humanistycznej próby zmierzenia się z nowym realizmem. Propozycja ta obejmuje, po pierwsze, próbę zaproponowania definicji kultury,\nktóra zgodna byłaby z koncepcjami relacyjnymi (głównie Teorią Aktora-Sieci Latoura i asemblaży DeLandy)20. Dzięki temu możliwe jest odrzucenie\nsubstancjalnych, reifikujących (np. obszarowo-instytucjonalnych) użyć tego\npojęcia, wykroczenie poza opozycję ideacyjne-behawioralne (kultura odpowiednio jako rzeczywistość myślowa lub jako obserwowalne zachowania),\nI. James, Wymogi myśli, [w:] idem, Nowa filozofia francuska, s. 27.\nMam tu na myśli zarzuty, jakie poststrukturalistycznej krytyce społecznej i jej filozoficznym przesłankom (w tym ontologicznemu i epistemologicznemu konstruktywizmowi\ntych teorii) stawiał Bruno Latour, wskazując, że powtarzają model naiwnego antyfetyszyzmu\nteorii krytycznej (B. Latour, Why Does Critique Run of Steam? From Matters of Fact to Matters of\nConcern, „Critical Inquiry”, Winter 2006).\nM. Krajewski, W kierunku relacyjnej koncepcji uczestnictwa w kulturze, „Kultura i Społeczeństwo”, 2013, nr 1.\nwykroczenie poza takie socjokulturowe jej ujęcia, które proponowały, aby\nwidzieć w niej wybrany, np. sensotwórczy lub aksjotyczny aspekt rzeczywistości społecznej, przemyślenie tych, które proponowały niekonsekwentnie, aby rozumieć ją jako wpisaną już w całość życia społecznego („bycie\nw kulturze”, wyróżnialny „sposób życia” danej zbiorowości), zawsze jednak\nostatecznie rezerwując pojęcie kultury głównie na określenie, specyficznej\ndla gatunku ludzkiego zdolności do wytwarzania structure of feelings21. Przyjęta tu próba reinterpretacji pojęcia ‘kultura’ spełnia więc postulaty zwrotu\nspekulatywnego. Jest realistyczna — wymaga uwzględnienia pozaludzkich\nuczestników rzeczywistości (przedmiotów, innych gatunków itp.). Jest relacyjna — odrzuca możliwość rozpoznawania stabilnych układów, są one\nprzecież schematami, produkowanymi przez ludzki umysł, a nie elementami\nrzeczywistości samej. W zamian domaga się dostrzeżenia dynamicznego\ncharakteru związków, w które elementy rzeczywistości nieustannie ze sobą\nwchodzą. Jest materialistyczna — a w każdym razie stara się unikać znakocentrycznego (semiotycznego) redukcjonizmu w ujmowaniu kultury. Każde\nz dotychczasowych ujęć kultury ma w związku z tym ujęciem swoje słabe\nstrony. Podstawową, wspólną dla nich wszystkich jest zaś to, że kultura usytuowana jest poza lub obok życia społecznego22. W konsekwencji uzyskujemy\ntakie jej, relacyjne rozumienie:\nW podrozdziałach „Co to jest kultura?” oraz „Uczestnictwo w kulturze” autor konfrontuje swoją propozycję z licznymi koncepcjami, zwracając uwagę na to, że na klasycznych, wypracowanych jeszcze w latach 60., 70. i 80. propozycjach teoretycznych opierają się do dziś\npubliczne badania uczestnictwa w kulturze, nie uwzględniając faktu, że kontekst tego uczestnictwa dziś radykalnie się zmienił. Zwłaszcza, nieprzydatne są dziś te ujęcia kultury i uczestnictwa, które redukują oba pojęcia wyłącznie do udziału głównie w sferze symbolicznej lub\naksjo-semiotycznej, jak w wypadku klasycznych propozycji Antoniny Kłoskowskiej z jednej\nstrony, a Andrzeja Tyszki z drugiej. Autor zwraca uwagę z kolei na zbieżność swojej propozycji\nz takimi, znanymi ujęciami kultury, jak np. „federacja subkultur” B. Fatygi czy, z inspirowaną\nmaterializmem kulturowym R. Williamsa, koncepcją kultury jako całości sposobu życia jakiejś\nzbiorowości, choć słusznie sygnalizuje również, iż nawet w tę koncepcję wpisana była pewna\nniekonsekwencja — Williams posługiwał się w zasadzie podwójnym rozumieniem kultury,\njako całości sposoby życia lub jako specyficzne aksjo-semiotycznej wytwórczości, na co zwracał uwagę swego czasu także S. Hall. Za tym drugim rozumieniem przemawiać może choćby,\nproponowana przez Williamsa w Marksizmie i literaturze kategoria „struktury odczuć”, specyficznych dla danego czasu i miejsca. Podobnie — potencjał inkluzyjny, możliwie szerokie rozumienie kultury, odnajduje autor w koncepcji uczestnictwa jako „bycia w kulturze” Mariana\nGolki, znów niekonsekwentnie redukującej jednak na końcu owo bycie do kontaktu głównie\nz wytworami o określonych własnościach aksjosemiotycznych (ibidem, s. 32-42; 42-54 szczególnie 29, 33, 34, 42). Por. np. także: R. Williams, Marksizm i literatura, przeł. A. Chojnacki,\nE. Kasperski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989.\nKultura może być rozumiana jako sposób powiązania elementów konstytuujących określoną zbiorowość. […] kultura określonej zbiorowości to specyficzny sposób połączenia elementów, które na tę zbiorowość się składają,\nrodzaj stale ewoluującego przepisu, określającego, w jakich stosunkach części te wobec siebie pozostają23.\nIstotne jest tu podwójne, zgodne z ANT, rozumienie „sposobu wiązań”:\njako zarówno pewnej wyróżnialnej jakości relacji (sposób, w jaki coś jest zrobione), jak i proces, który doprowadza do powstania relacji oraz sieci (sposób,\nw jaki coś jest robione)24. Jak się okazuje jednak, aby na potrzeby ujęcia relacyjnego „utrzymać” słowo „kultura”, trzeba de facto odrzucić jego pojęciowy\ncharakter (spójna i koherentna koncepcja kultury) i zapytać o pragmatykę\njego użycia. Jeśli kultura to nie obszar, sektor lub zasób, a sposób — należy\nzapytać, co to znaczy robić coś na określony sposób, czyli „kulturowo”? To\ndrugi krok podjęty w tekście, najciekawszy przy tym, o ten etap budowania\nkoncepcji kultury rozbija się bowiem najprawdopodobniej większość jej ujęć,\nnajpierw przyjmując określone pojęcie kultury, a następnie dopiero pytając,\nco to znaczy w tak pomyślanej kulturze uczestniczyć. Pojęcie kultury wydaje\nsię zaś w perspektywie relacyjnej niemal tożsame z pojęciem partycypacji.\nUczestnictwo oznacza bowiem: „oddziaływanie pewnego elementu (jednostki, grupy, ale też przedmiotu, organizmu żywego itp.) na sposób powiązania ze sobą części konstytuujących określoną zbiorowość”25.\nWażną sprawą dla zrozumienia proponowanego tu ujęcia partycypacji jest\nto, jakie stoi za nim rozwiązanie problemu działania i sprawstwa. Odrzucając\nperspektywę antropocentryczną, odrzucamy zarazem klasyczne (interpretatywne, fenomenologiczne i pragmatyczne) koncepcje działania społecznego jako\nzawsze intencjonalnego, wyposażonego w określonego typu racjonalność26. Nie\nporzucamy natomiast, wpisanego w te klasyczne koncepcje, rozróżnienia na\ndziałania zamierzone przez aktora oraz podejmowane bez intencji czy refleksji. Dzięki temu możliwe jest poszerzenie myślenia o relacjach konstytutywnych dla procesów uspołecznienia czy grupowania o nie-ludzkich aktorów,\nbez oczekiwania od nich samoświadomości działania, której nie mają. W uję23\nMam tu na myśli np. takie ujęcia działania, które wynikałyby z przyjęcia założeń socjologii rozumiejącej Webera, socjologii fenomenologicznej Schütza czy interakcjonizmu Herberta Blumera. Por. M. Weber, Gospodarka i społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej, przeł.\nD. Lachowska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002; A. Schütz, O wielości światów.\nSzkice z socjologii fenomenologicznej, przeł. B. Jabłońska, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków\n2008; H. Blumer, Interakcjonizm symboliczny. Perspektywa i metoda, przeł. G. Woroniecka, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 2007.\nciach relacyjnych wyróżnia się więc sprawstwo pierwotne i wtórne27. Jest to\no tyle istotne, że pozwala pokazać, iż w kulturze uczestniczymy bez przerwy.\nKażda czynność nakierowana na innego człowieka, na pojętą bezosobowo\ninstytucję, na przedstawiciela innego gatunku, na urządzenie techniczne czy\nnaturalny obiekt fizyczny — będzie wykonana w jakiś sposób. W jakiś sposób oddziałują też na nas inni aktorzy28. Ostatni, podjęty w tekście krok to\nzatem propozycja przemodelowania badań kulturowych, uwzględniająca realistyczno-relacyjny punkt widzenia, bliższy obecnej (bardziej zróżnicowanej\ni egalitarnej, jak kilkukrotnie stwierdza autor) dystrybucji sprawstwa. Krajewski proponuje więc narzędzie składające się z kilku form postępowania\nbadawczego: (a) tworzenie monografii procesów uczestnictwa (genezy, rozwoju i zanikania relacji określonego typu); (b) analizy urzeczywistniania się\npojedynczych relacji; (c) profile związków, w jakie jeden element może wchodzić w różnych sieciach; (d) analiza porównawcza różnych sieci ze względu na\ncentralne i peryferyjne pozycje, jakie zajmują w nich konkretne elementy29.\nAutor, w zgodzie z realistycznymi przesłankami własnej propozycji, formułuje przy tym swoją propozycję w odniesieniu do konkretnych uwarunkowań sytuacyjnych (myślenie relacyjne jest myśleniem kontekstowym) — i to\nbardzo ważny moment w omawianym tekście. Nie chodzi o koncepcję kultury i uczestnictwa, proponowaną wyłącznie na potrzeby nauk o kulturze.\nChodzi o to, jak te koncepcje przekładały się i przekładają na konkretne badania: np. na „statystyki kultury” i raporty o jej stanie. Jak w konsekwencji\nprzyczyniają się do kształtowania polityki kulturalnej na różnych poziomach\n(więc do antycypowania zmian)? Trafnie zauważa, że badania uczestnictwa,\nkoncentrujące się na mierzeniu jego „poziomu”, określanego liczbą wypożyczanych w instytucjonalnych bibliotekach woluminów czy frekwencji w teatrach\ni na wystawach sztuki — nijak mają się do praktyk kulturowych, jakie podejmują dziś ludzie. Ujęcie relacyjne ma pozwolić rozpoznać ich dzisiejszą złożoność, dynamikę i bardziej egalitarny charakter. Wykazać, że dotyczą nie tylko\nuczestnictwa w instytucjonalnym obiegu kultury, ale także, że obejmują\ndziałania, których w perspektywie lingwistyczno-tekstualnej, mentalistycznej czy aksjologicznej nie da się już (w pełni lub w ogóle) opisać, ponieważ dla\nich zrozumienia równie istotny jest np. ich materialny wymiar.\nProponowane tu ujęcie partycypacji to efekt przyjęcia postawy aktywistycznej w metodologii. Uwrażliwia na dynamikę i złożoność współczesnego\nżycia. Jak słusznie jednak zauważa autor — perspektywę relacyjną warto\nprzyjmować w pewnych generalnych założeniach, niekoniecznie akceptu-\nIbidem, s. 59-62.\njąc wszystkie jej konsekwencje30. W moim przekonaniu, może chodzić np.\no to, na ile w ujęciach relacyjnych odróżniamy ich emancypacyjny (zatem\nrównież etyczny) program od przyjmowanej na ich gruncie teorii poznania?\nJakie — szczegółowe — rozumienie dystrybucji sprawczości przyjmują ujęcia relacyjne? Czy, wynikający z dynamiki sieciowania, egalitarny charakter\nsprawstwa jest stanem faktycznym (czego domagałby się metodologiczny\nrealizm), czy dopiero postulowanym (czego domaga się przekroczenie antropocentrycznego horyzontu)? Budujemy nowe narzędzie badawcze, które ma\nnam pozwolić antycypować i aktywizować procesy demokratyzacji i egalitaryzacji w kulturze czy orzekać, że już zaszły? Jaką koncepcję zmiany wobec\ntego przyjmujemy? Chodzi o zmianę, która i tak zachodzi, czy tę, którą projektujemy? Jak zatem — przy założeniu, że aby dostrzec rzeczywiste splątanie relacji, które stale się aktualizują, ale nigdy nie utrwalają raz na zawsze,\nnależy „podążać za aktorami” — wyobrazić sobie jakąkolwiek antycypację\nkierunku tych zmian? W którym momencie tworzenia się sieci wolno nam\nantycypować cokolwiek? Spekulatywny charakter nowego realizmu obiecuje,\nże samo dostrzeżenie sprawstwa innego niż ludzkie, gwarantuje je nie-ludziom. Kto jednak je dostrzega? I co, jeśli nie dostrzeże na czas? Oddzielenie\nbycia od myślenia nie jest zadaniem karkołomnym. Co jednak z relacją myślenia i działania? Czy ostatecznie sprawstwo urefleksyjnione nie jest i tak\n„Zwrot praktyczny”? Splot myślenia i działania jako odpowiedź na błąd teoretyzmu\nProblem kulturoznawczego wykorzystania ujęć relacyjnych rozbija się, w moim\nprzekonaniu, wcale nie o rozluźnienie związku między myśleniem a byciem\n(i poszerzeniem puli tych, którym przyznajemy prawo do bycia), ale o rozpoznanie relacji między myśleniem a działaniem, które decyduje o tym, czy\nnasza koncepcja dystrybucji sprawstwa jest rzeczywiście realistyczna. To jednak — nie na gruncie ujęć relacyjnych w ogóle, ale na potrzeby uwzględniających je badań kulturowych — wymagałoby uzupełnienia proponowanego\ntu ujęcia uczestnictwa w kulturze dobrze opracowaną koncepcją praktyki\nkulturowej, której w polskich badaniach kulturowych najbardziej brakuje.\nW tym celu warto jednak sięgnąć do filozofii, która brała już pod uwagę kwestię sprawstwa, sytuując je dokładnie pomiędzy tym, co ludzkie i nie-ludzkie.\nJednocześnie opracowywała wątek niezwykle dla sukcesu ujęć relacyjnych\nważny: że myślenie ludzkie jest synchroniczne do działania i aktualizuje się\nw relacji z materialnością. To pozwala uniknąć absolutyzacji umysłu, myślenia bowiem nie musimy wysyłać w przestworza typów idealnych. Warto\njednak pamiętać o trzech rzeczach. Po pierwsze — dominacja paradygmatu\nlingwistyczno-tekstualnego, od którego „relacjoniści” chcą się odcinać, jest\n— w prezentowanej tu optyce filozoficznej — tylko do pewnego stopnia\nprawdziwa. Po drugie — powody krytykowania późnego strukturalizmu czy\npoststrukturalizmu przez niektórych przedstawicieli podejścia relacyjnego\nmiały charakter także polityczny, a nie tylko metodologiczny — co pokazuje\njednak, że obydwa poziomy myślenia relacyjnego trzeba brać pod uwagę i nie\nmożna traktować ujęć relacyjnych, jakby były politycznie transparentne. Nie\ntylko epistemologia czy metodologia relacjonistów ma być realistyczna, tego\nsamego chcieliby od swej polityki. Po trzecie: w kwestii koncepcji sprawstwa\nteorie relacyjne i teorie praktyki są do uzgodnienia. Podobnie, jak niektóre\nkoncepcje kultury, które uzyskały „dojrzałą postać już w latach sześćdziesiątych, siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku”31.\nKiedy Jacques Rancière dokonywał rozbioru krytycznego pism swojego\nmistrza — Althussera, czynił to w kontekście i po doświadczeniach nieudanej rewolty studenckiej 1968 r.32 Używał przy tym bez wątpienia słusznych\nargumentów, że jedyny „naukowy”, jak twierdził Althusser, a więc strukturalistyczny (i „ujęzykowiony”, jeśli można tak powiedzieć) marksizm jest\nproduktem pracy tekstualnej, efektem sposobu „czytania”, a nie pisania Kapitału33. Mówiąc inaczej, Althusser wypowiadał się raczej we własnym imieniu, niż w „imię Marksa”. Choć bez wątpienia udało się w Lekcji Althussera\nRancière’owi ujawnić „szwy” tej tekstualnej taktyki, przyczyny, dla których\nsię tego podjął — jak sam przyznaje — nie tkwiły w metodologii czy teorii.\nNie zmierzał także do radykalnego odrzucenia athusserianizmu. Rancière\nkwestionował pewien typ „teoretyzmu” tej filozofii, który był krytyką me31\nM. Krajewski, op. cit., s. 29.\nJ. Rancière, Althusser’s Lesson, trans. E. Battista, Continuum International Publishing\nGroup, London — New York, 2011; Zob. zwłaszcza napisaną w 2010 r. przedmowę do angielskiego wydania, w której autor po latach konstatuje ów polityczny kontekst swojej krytyki\nalthusserianizmu (ibidem, s. XII-XVII).\nOdwołuję się tu, oczywiście, do tytułu, wspólnej pracy Althussera, Balibara, Rancière’a\ni innych, choć polskie wydanie Czytania „Kapitału” obejmuje tylko fragmenty opracowane\nprzez Althussera i Balibara. Na tekstualnej strategii Althussera Rancière koncentruje się w\nanalizie znanego dialogu „W odpowiedzi Johnowi Lewisowi” w eseju otwierającym „Lekcję\nAlthussera”. Por. L. Althusser, E. Balibar, Czytanie „Kapitału”, przeł. W. Dłuski, PIW, Warszawa\n1975; J. Rancière, A Lesson in Orthodoxy: M-L Teaches John Lewis That It Is the Masses Which\nMake History, [w:] idem, Althusser’s Lesson, s. 1-21. Por. także: L. Althusser, W odpowiedzi\nJohnowi Lewisowi, przeł. A. Staroń, Studencka Oficyna Wydawnicza Związku Studentów Polskich Alma Press 1988 (cyt. reprint elektroniczny tego wydania: Studenckie Koło Filozofii\nMarksistowskiej, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2005).\ntodologiczną, ale brała się ona także z rozczarowania postawą polityczną\nnauczyciela. To przede wszystkim krytyka, wytoczonej w imię naukowości,\npolitycznej obrony interesu intelektualistów, jedynych uprawnionych do poprawnego (nie „humanistycznego”, ale też nie popadającego w stalinowską\naberrację „materialistycznej nauki”)34 interpretowania marksizmu35. Obrony\nintelektualistów, która w 1968 r. kazała Althusserowi stanąć po stronie profesorów, a nie studentów. Przypomnijmy inny jeszcze fakt. Atak przyparty\nprzez Bruno Latoura na pewien typ filozofii poststrukturalnej (i postmarksowskiej w pewnym sensie), która, jak pisał, „dodaje dekonstrukcję do destrukcji”36, miał miejsce po tym, jak Jean Baudrillard skomentował zburzenie\nWTC jako produkt symulacyjnego kapitalizmu medialnego37. Znów — rozpoznanie Latoura było trafne — krytyka społeczna, oparta na skrajnie konstruktywistycznych przesłankach własnej teorii, nie pozwala dostrzegać\nfaktyczności i materialności zdarzeń, nie jest realistyczna. Fakt, że obraz\nrozpadających się wież był obrazem medialnym, nic nowego nie wnosi do\nkwestii zrozumienia współczesnego terroryzmu jako aktu faktycznej, fizycznej przemocy.\nChodzi — w największym skrócie — o stanowisko głoszące, że sposób,\nw jaki postrzegamy świat uzależniony jest od procedur znakowych, jakie potrafimy podjąć. Oczywiście, radykalny zwrot językowy w filozofii francuskiej,\nod czasów de Saussure’a po Barthesa, Derridę, Foucaulta i Baudrillarda jest\nsprawą oczywistą i rzecz nie w tym, aby go teraz kwestionować. Choć ważne\njest, a czasem o tym zapominamy, ujmując ten zwrot pod hasłem „dominacji\nparadygmatu lingwistycznego”, że odbył się on w dwóch etapach, w których za\nkażdym razem chodziło o inny „język”38. W fazie strukturalistycznej — która\nzaowocowała poszukiwaniem głębokich struktur umysłowych (Lévi-Strauss)\nczy procesów językowej subiektywizacji (Althusser, Lacan) chodziło o język\nL. Althusser, Marksizm a humanizm, przeł. W. Dłuski, [w:] Drogi współczesnej filozofii,\nred. J. Siemek, Czytelnik, Warszawa 1978.\nJ. Rancière, Althusser’s Lesson.\nB. Latour, Why Does Critique Run of Steam, op. cit., s. 225.\nSkądinąd — warto na marginesie zauważyć, że samo rozczłonkowanie językoznawstwa\nstrukturalnego, na teorię, która obiecywała albo wizje świata, zamkniętego w trwałych, arbitralnych układach opozycji, albo dynamicznego jak akty wypowiadania, może być efektem nie\ntylko tego, że lektura de Saussure’a proponowana przez strukturalistów i poststrukturalistów\nskoncentrowana była na dwóch różnych warstwach języka. Być może sam de Saussure teorii\nmowy po prostu nie zdążył dostatecznie rozwinąć? Takie sugestie wracają po publikacji, nie\ntak dawno przecież odnalezionych (1996), rękopisów genewskich, np. w przedmowie Magdaleny Danielewiczowej do Szkiców z językoznawstwa ogólnego, M. Danielewiczowa, Ferdinand de\nSaussere — siła paradoksu, [w:] F. de Saussure, Szkice z językoznawstwa ogólnego, przeł.\nM. Danielewiczowa, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2004, s. 22.\nrozumiany jako arbitralna struktura, ale już w teorii dyskursu czy w dekonstrukcji chodziło o język jako działanie oraz jego materializacje i ucieleśnienia\nw mowie i piśmie. Bez wątpienia jednak język usytuowany został w samym\ncentrum procesów kulturowych, a nawet uznawany bywał za jedyną formę\nich urzeczywistnienia. Założenie to bez wątpienia prowadzi w teorii (i krytyce) społeczno-kulturowej do uprzywilejowania pewnego typu intelektualizmu, który jest w stanie złożone procedury językowe odkryć, a zatem jako\njedyny jest w stanie rozpoznać mechanizmy „rzeczywiście rządzące światem”.\nTo typ myślenia, oparty na metodologicznym instrumentalizmie (postawie\nprzeciwnej wszelkim postaciom realizmu), nadający konstrukcji teoretycznej (np. struktura, ale też symulacja czy dyskurs), którą się tworzy, status\nobiektywnej własności świata, który się opisuje, ponieważ nie uwzględnia\nsię punktu widzenia uczestników tego świata. Argument, którego przeciw\nstrukturalizmowi zarówno Lévi-Straussa, jak i Althussera wysuwali przedstawiciele metodologicznej szkoły poznańskiej w obronie realistycznej i aktywistycznej interpretacji filozofii Marksa, o czym będzie jeszcze mowa.\nPrzypomnijmy jeszcze jeden fakt. „Teoretyzm”, który Rancière zarzucał\nswojemu nauczycielowi, stał się przedmiotem ostrej krytyki także jednego\nz fundatorów — jak się dziś uznaje — nie tylko antropologii/socjologii refleksyjnej, ale przede wszystkim poststrukturalistycznej odmiany filozofii\npraxis — Pierre’a Bourdieu. Myślenie nierealistyczne, rugujące zmysł praktyczny, nazywał Bourdieu dominacją rozumu scholastycznego39. A jednak\n— to właśnie z dyskusji ze „scholastycznym” strukturalizmem Lévi-Straussa\ni Althussera, ale i w związku z wyzwaniem intelektualnym, jakie ze sobą niosły, powstała teoria praktyki Bourdieu40. To prawda, że język także w filozofii\nspołecznej Bourdieu odgrywał znaczącą rolę, a jego koncepcje kapitału językowego i ekonomii wymian językowych trzeba uznać za niezwykle ważne41,\nale to właśnie zagadnienie praktyk powoduje, że trudno posądzać Bourdieu\no uprawianie pan-semiotycznej, niematerialistycznej, ignorującej ciało, zmyP. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie, przeł. K. Wakar, Oficyna Naukowa, Warszawa\n2006; idem: Rozum praktyczny. O teorii działania, przeł. J. Stryjczyk, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009.\nP. Bourdieu, Szkic teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów,\nprzeł. W. Kroker, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2007.\nW samym Szkicu teorii praktyki… wątki językoznawcze podejmowane są wielokrotnie,\nzwłaszcza w partiach tekstu, w których Bourdieu podejmuje się krytyki strukturalizmu de\nSaussure’owskiego oraz jego kontynuacji, jako ujmującego mowę zaledwie jako wykonanie\nstruktury. Dobry wgląd w koncepcje języka jako praktyki oraz kapitału lingwistycznego daje\nteż jednak anglojęzyczny tom, zbierający rozproszone, językoznawcze teksty francuskiego socjologa, P. Bourdieu, Szkic z teorii praktyki…, np. s. 184, 210. Por. także: idem, Language and\nSymbolic Power, trans. G. Raymond, ed. J.B. Thomson, Polity Press, Cambridge 1991.\nsły i rzeczy, teorii kultury. Przywołując ten aspekt badań francuskiego socjologa, sytuujemy się jednak w centrum dyskusji na temat sprawstwa, której\nnie musimy wcale odczytywać wyłącznie w obrębie „zwrotu językowego” lub\npoststrukturalistycznych zmagań z „symbolicznym”. Jaka jest korzyść przeczytania tej dyskusji nie jako części paradygmatu lingwistyczno-tekstualnego, ale jako odmiany filozofii praxis? Zacznijmy od tego, co przez filozofię\npraxis się dzisiaj rozumie.\nZygmunt Bauman twierdził, że tej koncepcji kultury — kultury jako praxis\n— zabrakło w zachodniej humanistyce42. Teorie kultury popadły w mało owocną\ndyskusję między: ujmowaniem kultury jako systemu, potrzebnego do utrzymywania społeczeństw jako całości (funkcjonalizm, strukturalizm) lub jako matrycy (dyfuzjonizm), odtwarzanej w zachowaniach i stanowiącej o ich ciągłości.\nW każdym wypadku kultura i społeczeństwo stoją vis-à-vis. W jednym i drugim\nwypadku także fiksujemy się na problemie, czy o kulturze decyduje raczej\ntrwałość, czy zmiana43. Nie potrafimy zaś uznać, że jedno i drugie. Strukturalizm — który potrafił ujmować tę dwoistość (diachronia-synchronia), ostatecznie zatrzymał się tylko na drugim z członów opozycji44. Być może, to błąd\nniedostatecznego rozwinięcia teorii mowy (skądinąd podjętej przez językoznawstwo pragmatyczne), być może, konsekwencja uporu Lévi-Straussa,\nktóry powodował, że, jak pisał Jerzy Topolski:\n[…] „modele”, „struktury”, „systemy” i „formy” Lévi-Straussa pełnią rolę\nnarzędzi badawczych, czyli mają charakter instrumentalistyczny. Ich odniesienie przedmiotowe jest kwestią jedynie wiary Lévi-Straussa i jego zwolenników. […] Dowolność tę daje mu — opierająca się w koncepcji uniwersalnych\nstruktur — dyrektywa „docierania” do nich poprzez „oczyszczanie” materiałów z tego, co wniosła do nich historia (zdarzenia). […] Jest to w każdym razie\nwyjaśnianie, które nie bierze pod uwagę […] świadomie stawianych celów\ni świadomie akceptowanej wiedzy wynikającej z praktyki.45\nStrukturalizmowi Lévi-Straussa zarzucał Topolski w związku z przyjmowaną wówczas przez siebie, aktywistyczną historiozofią marksowską, „upychanie faktów kolanem” w wymyślone uprzednio modele, bez dostrzegania\ndynamiki działań ludzkich i ich zdolności do modyfikowania kulturowego\nwzorca na mocy decyzji, które ludzie podejmują w określonym miejscu i czasie.\nZa każdym razem innym zresztą. Argument Bourdieu — podobny w punk42\nZ. Bauman, Kultura jako praxis, przeł. J. Konieczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012\nIbidem, s. 30-44\nIbidem, s. 165-227\nJ. Topolski, Strukturalizm C. Lévi-Straussa, [w:] Elementy marksistowskiej metodologii\nhumanistyki, red. J. Kmita, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1973, s. 374.\ncie wyjścia — był taki, że nie uwzględniając działań konkretnych ludzi oraz\nwiedzy, która się z nimi wiąże, Lévi-Strauss mylił aktualizacyjny potencjał\nstosowania się do reguł z obiektywnym występowaniem regularności:\nCzynienie z regularności, tzn. z czegoś, co występuje z pewną statystyczna\nczęstotliwością, wytworu regulaminu świadomie ogłoszonego i świadomie\nprzestrzeganego […] lub wytworu nieświadomej regulacji tajemniczej, mózgowej i/lub społecznej, mechaniki, jest ześlizgiwaniem się z modelu rzeczywistości do rzeczywistości modelu.46\nBourdieu cytuje więc Wittgensteina:\nReguły odsyłają do planów i polityki, regularności nie […] Utrzymywanie, że\nw języku naturalnym muszą być reguły, to tyle, co utrzymywanie, że drogi\nmuszą być czerwone, bo odpowiadają czerwonym liniom na mapie.47\nArgumentacja Baumana była przychylniejsza dla autora Antropologii\nstrukturalnej — dostrzegał on przecież zarówno obecność struktur znaczących, jak i zachodzenie zdarzeń. Ostatecznie nie byłoby możliwe opisywanie\nzarówno struktury, jak i dialektyki mitu, z których to ta druga ukazuje pracę\nmitotwórczą jako brikolaż, ciąg permutacji lub kryształ48 — nieustanne użycie, powtarzanie i odbijanie elementów w czasie. Ale rozwijaniem myślenia\ndiachronicznego, mimo deklaratywnych odwołań do dialektyki marksowskiej, Lévi-Strauss nie był zainteresowany w tym samym stopniu, co potwierdzaniem występowania w kulturze struktur i form.\nMyślenie nie o „praxis w kulturze”, ale o kulturze jako praxis miałoby,\nzdaniem Baumana, oznaczać, że nie oddzielamy kultury od społeczeństwa,\nnie sytuujemy jej nad lub poza tym, co robią ludzie, ale rozumiemy kulturę\njako społeczną autorefleksję w działaniu. Za Marksem przyjmujemy, że życie nie przejawia się inaczej niż w praktykach, praktykom tym towarzyszy\nzawsze określona forma świadomości oraz, że związek myślenia i działania jest dynamiczny, zachodzi w czasie49. Takie zaktywizowanie koncepcji\nkultury — dyskusja z jej wizją jako stabilnego układu, systemu, wzorca,\n„rzeczy” — potencjalnie wpisane było także w Weberowski program oparcia\nteorii kultury na koncepcji działania. Idealistyczne, a nie realistyczne ukierunkowanie hermeneutyki Weberowskiej spowodowało jednak, że jego dzia46\nP. Bourdieu, Szkic z teorii praktyki…, s. 191.\nL. Wittgenstein, Dociekania filozoficzne, przeł. B. Wolniewicz, Wydawnictwo Naukowe\nPWN, Warszawa 2004, s. 60 (cyt. za: P. Bourdieu, Szkic z teorii praktyki…, s. 191).\nC. Lévi-Strauss, Struktura mitów oraz Struktura i dialektyka, [w:] idem, Antropologia\nstrukturalna, przeł. K. Pomian, Wydawnictwo Altheia, Warszawa 2009, zwłaszcza strony:\n231-232 oraz 234-236; Z. Bauman, op. cit., s. 41-43.\nZ. Bauman, op. cit., s. 229-322.\nłania były konceptami metodologicznymi, nie umiał rozpoznać dynamiki\nspołecznej na poziomie ontycznym, ostatecznie myślenie i działanie rozdzielając50. Tego błędu nie popełniała filozofia Marksa.\nBauman nie sytuował swojej propozycji w obrębie „zwrotu praktycznego”, niemniej jest ona zbieżna w czasie i w założeniach z tym, co mianem\nfilozofii praktycznej określano później. W największym skrócie — hasłem\ntym określa się takie ukierunkowanie części filozofii w drugiej połowie XX w.,\nktóra — z inspiracji filozofią marksowską lub nie — postanowiła „odteoretyzować” humanistykę, rozwijając teorię praktyk społecznych. Hasło „zwrotu\npraktycznego” zawdzięczamy m.in. pracy zbiorowej, opublikowanej w 2001\nr. przez Theodora Schatzkiego, Karin Knorr-Cetinę i Eike von Savigny51. Jej\nhoryzont teoretyczny jest przy tym znacznie szerszy, niż od-marksowskie\nfilozofie krytyczne, wśród przedstawicieli filozofii praktycznej znajdziemy\nbowiem również Wittgensteina, a nawet Heideggera. Sam Schatzki, a także\nAndreas Reckwitz, a za nimi Elizabeth Shove, Mika Pantzar i Matt Watson\nrozwijają przy tym teorię praktyk społecznych na gruncie współczesnych\nbadań socjologicznych52. To Reckwitz właśnie uporządkował teorie kultury\nw XX w., sytuując względem nich te, które proponowały koncepcję praktyki.\nWyróżniał: „kulturalistyczny mentalizm” (kultura sytuuje się w umyśle),\n„kulturalistyczny tekstualizm” (kultura sytuuje się w symbolach, znakach,\ntekstach i ich cyrkulacji), „kulturalistyczny intersubiektywizm” (kultura\nsytuuje się w interakcjach międzyludzkich) i wreszcie te propozycje teoretyczne, które sytuują ją w praktykach53. Nie ma tu miejsca na dyskusję z tą\npropozycją — warto jednak zaznaczyć, że „zwrot praktyczny”, jeśli rzeczywiście się go w humanistyce gdzieś doszukiwać, sytuował się raczej w poprzek,\nniż obok tych trzech typów myślenia (np. interakcjonizm, socjologia fenomenologiczna, etnometodologia itp.). Gdyby zreferować to, co Shove, Pantzar\ni Wattson rozumieją przez „dynamikę praktyki społecznej”, jesteśmy jednak\nbardzo blisko relacyjnych ujęć rzeczywistości, ponieważ jej badanie obejmuje\nodkrywanie form łączenia się działań (uwzględniając ich komponent men50\nIbidem, s. 239-241.\nThe Practice Turn in Contemporary Theory, eds. T.R. Schatzki, K. Knorr Cetina, E. von\nSavigny, Routledge, London—New York 2001.\nT.R. Schatzki, The Site of the Social. A Philosophical Account of the Constitution of the Social\nLife and Change, Pennsylvania University Press 2002; A. Reckwitz, Toward a Theory of Social\nPractices. A Development in Culturalist Theorizing, in: “European Journal of Social Theory”\n5(2)2002, SAGE Publications, London—New York—Thousand Oaks—CA—New Delhi 2002;\nThe Dynamics of Social Practice. Everyday Life and How It Changes, eds. E. Shove, M. Pantzar,\nM. Watson, SAGE Publications, London—New York—Thousand Oaks—CA—New Delhi\nA. Reckwitz, op. cit., s. 246-250.\ntalny i materialny), w większe wyróżnialne całości (praktyki i kompleksy\npraktyk), a także temporalny wymiar ich powstawania, rozwoju i zanikania54.\nCo ważne, perspektywa posthumanistyczna w tomie, który ma reasumować\nów „zwrot praktyczny”, także jest reprezentowana — wypowiedzią Andrew\nBadania nad praktykami dowodzą, że społeczna teoria tego, co widoczne\nw zupełności wystarczy […] nie ma potrzeby odwoływać się do ukrytych\nstruktur. Posthumanizm koncentruje się na spotkaniu ludzkiego i nieludzkiego sprawstwa, co może nas zachęcać do pisania historii sprawstwa\n(lub socjologii sprawstwa, lub filozofii — to nie są już dziś specjalnie różne\nprzedsięwzięcia), która skieruje uwagę ku wielkim, trwałym i demonstracyjnie widocznym miejscom spotkania ludzkich i nie-ludzkich działań.55\nJak wynika z przytoczonego cytatu, myślenie w kategoriach relacyjnych i w kategoriach dynamiki praktyk nie muszą być (w generalnych założeniach) ze sobą sprzeczne. Dwudziestowieczna filozofia praxis rozwijana jest\njednak również w innym nurcie, który określiłabym mianem krytycznego i\nto tu sytuuje się jej francuska odmiana. Nurt ten podejmowany jest właśnie\npod hasłem „powrotu na szorstki grunt”. Zapożyczone od Wittgensteina,\na zaproponowane jako tytuł pracy przez Josepha Dunna56, który koncentrował się na klasycznej, od-arystotelesowkiej tradycji rozumienia praxis,\nsformułowanie to powtarza D.F. Pilaro57, który za najważniejszą, nowoczesną odmianę filozofii praktycznej uznaje tradycję po-marksowską — przede\nwszystkim Althussera i Bourdieu, ale nie brakuje tu choćby filozofii „sztuk\ndziałania” de Certeau. Podobnie swoje prace orientuje filozof technologii Andrew Fennberg, którego aktywność badawczą inaugurowała rekonstrukcja\n„realizowanej filozofii” Marksa, Lukácsa i szkoły frankfurckiej — w doktoracie pisanym pod kierunkiem Herberta Marcuse’a, a niedawno w publikacji,\nw której do tych wątków wraca58. W kontekście filozofii praxis sytuuje swoje\nrozważania John Roberts, który koncentruje się na filozoficznym statusie\ncodzienności — od Marksa do Lefevbre’a59. Bez przyjęcia i przemyślenia kategorii praxis trudne do wyobrażenia byłyby tak wyraziste nurty w XX-wiecz54\nThe Dynamics of Social Practice..., s. 1-20.\nA. Pickering, Practice and Posthumanism. Social Theory and a History of Agency, [w:] The\nPractice Turn in Contemporary Theory, s. 174.\nJ. Dunn, op. cit.\nD. F. Pilaro, op. cit.\nA. Feenberg, The Philosophy of Praxis. Marx, Lucács and The Frankfurt School, Verso,\nLondon — New York 2014.\nJ. Roberts, Philosophizing The Everyday. Revolutionary Praxis and the Fate of Cultural\nTheory, Pluto Press, London — Ann Arbor 2006.\nnej humanistyce, jak krytyczna pedagogia (od Freire po Giroux i McLarena)60\ni uczestniczące badania w działaniu (Orlando Fals Borda)61. Obszary badań,\nw których zagospodarowuje się punkt widzenia krytycznej filozofii praktyki, są przy tym bardzo różne: od rewizji podstaw teologii wyzwolenia,\nprzez technicyzację świata społecznego, codzienność i miasto, edukację,\npo badania interwencyjne. Wszędzie jednak chodzi mniej więcej o to\nsamo: o uwzględnienie realistycznego i aktywistycznego spojrzenia na\nrzeczywistość społeczną, o uznanie stałych (codziennych) form stawania\nsię społeczeństwa za główny przedmiot badań humanistyki i nauk społecznych, o spotkanie tego, co mentalne i materialne (w tym także ekonomiczne,\nbiologiczne, polityczne) w działaniu, o zagadnienie sprawstwa i — last but\nnot least — o uprzywilejowanie takiej formy intelektualizmu, która „wraca\nna szorstki grunt”, nie ignoruje zmieniającej się rzeczywistości i innych form\nwiedzy, niż ona sama.\nW centrum tak pojętego projektu filozofii praktycznej mieści się dyskusja z Lévi-Straussem i Althusserem, której — przy okazji metodologicznego\nopracowania własnego etnografizmu — podjął się Bourdieu. Zarzuty, jakie\nformułował pod adresem antropologii strukturalnej, częściowo już zostały\nwspomniane. Były liczne, a poza niedostrzeganiem dynamiki ludzkich\ndziałań, ignorowaniem wiedzy, która nie jest emanacją ukrytych struktur,\na bywa przetwarzana ad hoc na potrzeby sytuacji, więc pomijając zmysł praktyczny, strukturalizmowi w klasycznej postaci zarzucał Bourdieu to, że nie\nradził sobie z doświadczeniem temporalności. Świetnym tego przykładem\nsą komentarze do antropologii daru62. Dyskusja z Althusserem — chociaż\nw Szkicu teorii praktyk właściwie niejawna63 — wydaje się znacznie ciekawsza.\nPilaro utrzymuje, że tym, co inspirowało Bordieu do krytyki szkoły Althusserowskiej, był — podobnie, jak w wypadku Rancière’a — intelektualizm\nczy teoretyzm marksizmu strukturalnego. Stworzenie pewnego modelu,\nktóry wprawdzie uwzględnia już inne formy myślenia, niż myślenie naukowe\n(więc porzuca trywialne opozycje teoria/praktyka, myślenie/działanie, maNa ten temat por. np. T. Szkudlarek, Wiedza i wolność w pedagogice amerykańskiego postmodernizmu, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 1993.\nNa ten temat por. np. Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, op. cit.\nWięcej na ten temat pisałam w tekście: A. Skórzyńska, Kto potrzebuje współ-badań? (Participatory)\nAction Research jako projekt emancypacji intelektualistów, [w:] „Kultura Współczesna”, nr 2\n(77)/2013, s. 95-111.\nP. Bourdieu, Szkic z teorii praktyki…, op. cit., s. 257-265\nOdwołania do Althussera w zasadzie nieobecne są w przypisach Szkic z teorii praktyki…,\nktóry pełen jest jednak terminologicznych aluzji do koncepcji twórcy marksizmu strukturalistycznego. Podobnie zresztą Bourdieu prawie nie cytował innego myśliciela, którego prace\nwywarły na niego ogromy wpływ — Ervinga Goffmana.\nterialne/symboliczne), nadal pozostaje wytworem rozumu teoretycznego,\nktóry rości sobie prawo do uznania tego modelu za skończony i opisujący\nrzeczywistość64. Znów wracamy do szkoły poznańskiej — dokładnie to samo\nstanowisko — instrumentalizm — zarzucał Althusserowi w kilku miejscach\nJerzy Kmita65. Podczas gdy procedurą metodologiczną samego Marksa miała\nbyć dialektyka idealizacji i konkretyzacji66, strukturalizm doprowadzał myślenie\nmarksowskie do poziomu czystej abstrakcji teoretycznej. Dla Bourdieu jednym\nz argumentów przeciwko — przyznajmy, złożonej już i subtelnej architektonice świata społecznego tak, jak widział ją Althusser — było jego upieranie\nsię przy „determinacji w ostatniej instancji”, a więc zawsze ekonomicznemu\n(klasowemu) uwarunkowaniu ludzkich działań67. Koncepcja kapitałów, którą\nrozwijał Bourdieu, chciała z tym założeniem dyskutować. Nie przyczyniając\nsię przy tym — co bywa niesłusznie łączone z myślą francuskiego socjologa — do semiotyzacji materializmu. Dla przypomnienia — Althusserowi\nzawdzięczamy takie odczytanie filozofii marksowskiej, które — w największym uproszczeniu — nie popada ani w idealizm, ani w „burżuazyjny”\nmaterializm (np. Feuerbacha), więc nie separuje świata myśli (np. Ducha)\nod świata działania, ale wykazuje ich złożone uwarstwienie. „Formacje społeczne” to układy poziomów i praktyk68. Społeczna architektonika, według\nmarksizmu, nie rozpada się zatem na byt i świadomość, bazę i nadbudowę,\nale tworzy złożoną strukturę — tak, jak np. myślenie naukowe ma swoją praktykę (praktyka teoretyczna), tak każda praktyka społeczna (ekonomiczna,\npolityczno-prawna) ma swoją teorię (teorię praktyk). Obrona naukowości\nmarksizmu to jednak obrona stanowiska, że kategorii ekonomii politycznej\nD.F. Pilaro, op. cit., s. 115-118.\nJ. Kmita, Instrumentalizm Althusserowski, [w:] idem: Z problemów epistemologii historycznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, s. 181-203; idem: Dyrektywa\nrealistycznego ujmowania praw idealizacyjnych, [w:] Elementy marksistowskiej metodologii humanistyki, s. 181-205.\nJ. Topolski, Dyrektywa formułowania praw idealizacyjnych, [w:] Elementy marksistowskiej metodologii humanistyki, s. 23-41.\nW Szkicu z teorii praktyki… Bourdieu formułuje ten problem następująco: „Dopóki\nbędziemy akceptować kanoniczną alternatywę, która […] przeciwstawia dziś np. »humanistyczną« lekturę Marksa odczytaniom »strukturalistycznym«, dopóty optowanie za przeciwieństwem subiektywizmu nie oznacza zerwania z tymże, fetyszyzację praw społecznych […]\nkiedy słuszne głoszenie prymatu relacji obiektywnych skłania do przyznawania wytworom\nludzkiego działania, jakimi są struktury zdolności do […] determinowania lub naddeterminowania innych struktur […]” (P. Bourdieu, Szkice z teorii praktyk, s. 209).\nNajpełniejszy, a zarazem najbardziej syntetyczny wgląd w Althussera koncepcję poziomów i praktyk znajdziemy w Ideologii i ideologicznych aparatach państwa; L. Althusser, Ideologie i ideologiczne aparaty państwa, przeł. A. Staroń, „Nowa Krytyka. Czasopismo filozoficzne”,\nhttp://www.nowakrytyka.pl/spip.php?article374 [dostęp: 19.08.2015].\nnie charakteryzuje wulgarny empiryzm: nie mają bezpośredniego przełożenia\nna rzeczywistość, są operacjami wyłącznie intelektualnymi (choć to prawda, że\npodejmowanymi w określonym czasie i miejscu, więc zawsze w ostatniej instancji zdeterminowanymi ekonomicznie). To stanowisko zadecydowało, że\nRancière zarzucał Althusserowi obronę (względnej) autonomii myślenia naukowego jako obronę interesów intelektualistów, Kmita — niedostrzeganie,\nże marksizm to zarazem idealizacja, jak i konkretyzacja, Bourdieu — intelektualizm scholastyczny. Wszystko łącznie miało odpowiadać za nierealistyczny charakter tej filozofii. Mimo to, koncept teorii praktyk69 — wiedzy\nuzyskiwanej i realizowanej w działaniu — Bourdieu przejął właśnie za Althusserem. Wydaje się również, że założenie o temporalnym, historycznym\ni dynamicznym charakterze praktyk mocno zakorzenione jest w Althusserowskiej idei splotów/koniunktur70. Gdyby to myślenie rzeczywiście nieco\n„odsemiotyzować” — jesteśmy blisko tymczasowych związków determinacji\n(sprawstwa) o bardzo zróżnicowanym pochodzeniu, czyli relacyjności.\nBourdieu nie przyjmował przy tym dwóch ograniczeń myślenia Althusserowskiego: (1) koncepcji podmiotu działającego, jako interpelowanego, a więc\npowoływanego do życia wyłącznie za pomocą języka71, a nie np. relacji z materialnością; (2) odcieleśnienia praktyki — zignorowania faktu, że nasze habitusy kształtowane są nie tylko (choć są) przez dyspozycje językowe, ale także\nprzez cielesną hexis i materialność świata, w którym operują (przez miesz69\nWarto zaznaczyć, że pojęcia ‘teoria praktyki’ i ‘teorie praktyk’, stosowane w niniejszym\ntekście, nie są, rzecz jasna, tożsame. Teoria praktyki — to naukowa teoria, która, posługując się pojęciem praktyki (społecznej) proponuje nam wyjaśnienie czym jest praktyka. Jak\nczęść teorii socjologicznych i teorii kultury lub, omawiana tu, filozofia praxis, może przy tym\npraktyki czynić sednem zachodzenia procesów społecznych. Teorie praktyk zaś — zgodnie\nz koncepcją Althussera i Bourdieu — to formy wiedzy, które wytwarzamy na potrzeby podejmowanych przez nas działań.\nChodzi o koncepcję synchronizacji (lub orkiestracji) habitusów Bourdieu, którą zawdzięczał on w znacznej mierze właśnie koncepcji tymczasowej koniunktury Althussera, a więc,\nzachodzącego w określonym momencie stanu struktury — uzgodnienia poziomów i praktyk,\nktóre może prowadzić do historycznych (np. rewolucyjnych) konsekwencji, co na gruncie studiów kulturowych zaowocowało Halla koncepcją artykulacji. Bourdieu w Szkicu z teorii praktyk…\nkoncepcję koniunktury przywołuje kilkukrotnie, pojmują ją jednak jako proces ciągły, a nie\nwyjątkowy dla struktur społecznych moment, ujawniający się na pograniczu tego, co podmiotowe i strukturalne — a więc w działaniu; P. Bourdieu, Szkic z teorii praktyk…, s. 193, 197, 208;\nPor. także: S. Hall, Signification, Representation and Ideology: Althusser and the Poststructuralist\nDebates, „Critical Studies in Mass Communication”, Vol. 2, No. 2/June 1985.\nNa temat koncepcji interpelacji podmiotu: L. Althusser, Ideologie i ideologiczne aparaty\npaństwa, op. cit. Bourdieu argumentował wielokrotnie, że w procesach strukturacji, w które\nzaangażowane są habitusy, główną rolę odgrywa cielesna hexis; również kompetencja językowa jest procesem ucieleśnionym (np. zdolność do artykulacji, wynikająca z pochodzenia\nspołecznego, etnicznego czy z uwarunkowań płci).\nkanie, jedzenie, uprawianie sportu, kontakt ze sztuką, uczenie się itp.)72.\nOczywiście, istnieją czynniki determinujące nasze działania — język, rasa,\nklasa, płeć — ale nie pochodzą one z jakichś zewnętrznych wobec praktyk,\nabstrakcyjnych struktur, a wynikają właśnie z faktu, że działając w czasie,\nhabitusy synchronizują się. Pozostaje tu, rzecz jasna, koncepcja „ludzkiego”\npodmiotu — przy założeniu, że to człowiek musi wytwarzać potrzebne mu\ndo działania teorie praktyk, manipulując na poziomie tego, co mentalne i\nmaterialne zarazem, ale czy ujęcia relacyjne głoszą, że nie musi; lub czy z socjologii Bourdieu wynika rzeczywiście wprost, że habitus, jako splot tego, co\npodmiotowe i niepodmiotowe, jest konstruktem antropocentrycznym? Wydaje mi się, że nie, lub — że przynajmniej z teorią praktyki wcale nie trzeba\nKonkluzja. Badanie kultur jako projekt niedokończony czy niemożliwy?\nPo co podejmować się tego zadania? Po co, wobec wyzwania de-antropocentryzacji humanistyki, wracać do teorii praktyk i zastanawiać się nad tym, na\nile ta koncepcja może być przydatna do projektowania badań, które będą\nbardziej realistyczne i uwrażliwione na odkrywanie i projektowanie zmian?\nChciałabym argumentować za dwoma powodami, dla których warto się\ntego podjąć, przy całej świadomości, że dopiero od tego miejsca mogłaby\nsię w zasadzie zacząć niniejsza wypowiedź. Tu bowiem jest praca do podjęcia.\nPo pierwsze, choć nie ma już miejsca, aby to szczegółowo wykazać\n— powstała w ramach metodologicznej szkoły poznańskiej koncepcja kultury jest, moim zdaniem, do uzgodnienia z wieloma wersjami filozofii praktycznej i relacyjnej. Nie bez powodu Krajewski zaznacza, że relacyjne ujęcie\nuczestnictwa jest bliskie, wynikającemu ze społeczno-regulacyjnej koncepcji\nkultury, myśleniu o partycypacji. Co więcej — sposób, w jaki w koncepcji\ntej postawiono zagadnienie praktyk (a więc także relacji między myśleniem a działaniem) — powinien ujęcia relacyjne uzupełniać tak, jak może je\nuzupełniać koncepcja teorii praktyk Bourdieu. Unikamy wówczas wrażenia,\nże odżegnując się od wszelkich postaci radykalnego konstruktywizmu, poW Szkicu z teorii praktyk… na temat ucieleśnienia praktyk (por. rozdz. Ciało jako geometra). Wraca też do tego wątku w rozdziale Poznanie przez ciało w Medytacjach pascaliańskich.\nW Szkicach z teorii praktyk… zresztą kilkukrotnie sprzeciwie się naiwnemu opozycjonowaniu\ntego, co materialne i symboliczne, pisząc: „hexis jest mitem zrealizowanym, przyswojonym,\nzmienionym w trwałą dyspozycję, stały sposób zachowania, mówienia, chodzenia […] czucia\ni myślenia […]” (P. Bourdieu, Szkice z teorii praktyk…, s. 219 oraz s. 242-257; idem, Medytacje\npascaliańskie, s. 183-244).\npadamy w realizm naiwny, który różne formy sprawstwa przedwcześnie ze\nsobą zrównuje. Skąd jednak bierze się mit „niepraktyczności” poznańskiej\nteorii kultury? Rozwijanie założeń interpretacji humanistycznej, epistemologiczno-metodologiczne ukierunkowanie tej teorii (również analityczno-logiczny język, w którym się artykułowała), stanowiły pewien niezbędny,\nale z dzisiejszej perspektywy „pierwszy” etap — rozwój teorii. To przede\nwszystkim wymagało rozstrzygnięcia, jaki rodzaj myślenia towarzyszyć musi\ntemu, kto kulturę bada. Siłą rzeczy uprzywilejowuje to sprofesjonalizowane,\nnaukowe procedury myślenia. W żadnym sensie jednak nie oznacza, że nie\nmożemy w badaniach empirycznych docierać do innych form myślenia, towarzyszących określonym praktykom, a więc ujawniających się w ludzkich\ndziałaniach. Ale to wymaga przejścia na etap drugi — opracowania koncepcji praktyk na potrzeby konkretnych badań. Nic nie stanowi dziś większego\nwyzwania, niż rozpoznać, jakie nowe rodzaje wiedzy towarzyszą temu, w jaki\nsposób kształtujemy relacje, w które wchodzimy, a co jest od tej wiedzy niezależne. Rozumienie partycypacji kulturowej jako udziału podmiotu w określonej rzeczywistości przekonaniowej nie oznacza, że podmiot ten działa\npoza kontekstem praktycznym (w tym materialnym, biologicznym) oraz, że\njego działanie nie ma żadnego związku z obecnością tych, którzy systemów\nnormatywno-dyrektywalnych nie wytwarzają. Przypomnijmy — źródła tej\nkoncepcji kultury są również realistyczne i materialistyczne (choć to prawda,\nmetodologie rozumiejące, postweberowskie — np. współczynnik humanistyczny Znanieckiego, miały na tę teorię także ogromny wpływ). Aby jednak\nmóc wykorzystać jej potencjał, trzeba lepiej rozpoznać kontekst praktyczny\ndziałania również „ludzkiego podmiotu”. Kontekst, o którego gwałtownych\nprzeobrażeniach, jak się obawiam, nadal niewiele wiemy.\nPo drugie więc: tu, moim zdaniem, tkwi pewien problem proponowania\nperspektywy relacyjnej na potrzeby badań uczestnictwa w kulturze, który\nokreśliłabym jako „wyprzedzanie wypadków”. Nie jest to przy tym ten sam\nproblem, o który rozbijają się konserwatywne krytyki nowego realizmu czy\nmaterializmu, które ich posthumanistyczny punkt widzenia mylą z dehumanizacją — odwartościowaniem kultury. Jest on znacznie głębszy. Odchodząc\nod antropocentrycznej dominacji w badaniach kulturowych, nie możemy\nzapominać, że nie tylko na linii między tym, co ludzkie i nieludzkie, rozgrywają się dzisiaj podstawowe konflikty, choć tu też się rozgrywają. Taka lub\ninna dystrybucja sprawstwa owocuje nierównościami między pojedynczymi\nludźmi a bezosobowymi instytucjami, mężczyznami a kobietami, dorosłymi\na dziećmi, mieszkańcami kulturowych centrów a peryferii. To o tych uwarunkowaniach konkretnych praktyk kulturowych polskie publiczne statystyki\nkultury nie mówią nam nadal nic lub prawie nic, i niewiele pozwalają zrobić,\naby nierówności redukować. Przedwczesna de-antropocentryzacja humani87\nstyki w tej konkretnej dziedzinie (empiryczne badania uczestnictwa w kulturze) może okazać się równie przeciwskuteczna, jak pewne postaci „polityki\ntożsamości” czy inkluzyjnych koncepcji demokracji, w których samo rozpoznanie kolejnych, wykluczonych „podmiotów” utożsamia się z procesem demokratyzacji — a to przecież także błąd teoretyzmu. Dlatego warto wracać\ndo koncepcji praktyk i rozpoznawać rzeczywisty, a nie postulowany, rozkład\nsprawstwa w kulturze.\nThinking and Acting Intertwined. The French Variant of the Philosophy of\nPraxis and Contemporary Dilemmas of Cultural Studies\nThere has recently been an intense discussion in cultural studies and humanities\non the need to revise strong and dominant constructivist or textualist paradigm\nin cultural theory. This discussion takes place under different names: the material\nturn, speculative realism, postantropocentric humanities or the “New French\nPhilosophy,” which is thought to be an answer to the radical constructivist attitude\nof poststructuralism or to the so-called French Theory. The aim of this article is,\nhowever, to recall the fact that French poststructuralism never constituted a\nhomogeneous trend and that some of the demands of the „new humanities” were\nsuccessfully met in the framework of this philosophy, for example in the French\nvariant of the philosophy of praxis, initiated in Althusser’s school, but developed fully\nby Pierre Bourdieu or Michel de Certeau. Furthermore, the „practical philosophy,”\ninspired by Marxist epistemology as well as by the ideas of the late Wittgenstein and\npragma linguistics, was discussed in great detail in the Polish cultural theory, for\nexample in the Poznan school of epistemology. Accordingly, I would like to point out\nin this text that, first of all, there is a need to develop an adequate and useful concept\nof practice applicable in current cultural research. Inspired by this tradition in the\nFrench philosophy, the concept could be reconciled with the demands of the return\nto the „rough ground” of cultural reality.\nKeywords:French Theory, Pierre Bourdieu, Michel de Certeau, Poznan school of\nepistemology, philosophy of praxis, contemporary dilemmas of cultural


Archiwa: Sony » Strona 2 z 14 » Operacja Panda\n03/04/2020 03/04/2020 Kamil Gumienny Skomentuj HOT, Inne, Publicystyka, Sony\nW branży gier, podobnie zresztą jak w filmowej, jest wielu cichych bohaterów. Osób, które w swoją pracę wkładają mnóstwo serca i pasji. W studiu Harmonix taką osobą był Kasson Crooker, znany również jako DJ HMX, Komputer Kontroller, Cosmonaut Zero i Symbion Project, ex-członek grupy Freezepop. Stworzył muzykę do gier Frequency i Amplitude na Playstation 2. […]\n19/03/2020 18/03/2020 Tomek Piotrowski 2 komentarze HOT, Recenzja, Sony\nNasza wiedza o postaciach historycznych jest raczej znikoma. W głównej mierze opieramy się na biografiach i materiałach, które są interpretowane przez badaczy. Z tego powodu często padamy ofiarą przekłamań i celowych manipulacji, które stają się dla nas wyznacznikiem. Kto nie słyszał o niskim wzroście Napoleona Bonaparte? Podobnie jest z masą innych postaci czy wydarzeń. Im […]\nDreams – Recenzja (PS4)\n24/02/2020 03/04/2020 Paweł "Coati" Orawski 1 komentarz HOT, Publicystyka, Recenzja, Sony\n“Graj, Twórz, Dziel się” to nieodłączne hasło towarzyszące Media Molecule od chwili powstania studia w 2006 roku (od 2010 własność Sony). Ojcowie i matki marek takich jak LittleBigPlanet oraz Tearaway wreszcie oddali wszystkim zainteresowanym graczom swoje trzecie dzieło, a w zasadzie markę, Dreams. Oprogramowanie konsolowe, które ucieka ramom definicji określających, czym tak naprawdę jest Dreams. […]\nBloodborne Śmierć snu – recenzja komiksu\n22/02/2020 02/03/2020 Paweł "Coati" Orawski HOT, Inne, Publicystyka, Recenzja, Sony\nW Internecie przez długi czas funkcjonował obrazkowy mem ze zdjęciem pudełka z grą Bloodborne i odpisem w stylu “kolekcja gier na PS4”. Był to całkiem inteligenty mem z kilku powodów. Po pierwsze, gra to bezapelacyjnie jedna z najlepszych produkcji From Software, a przy okazji faktycznie mocarny tytuł ekskluzywny dla konsoli PlayStation 4. Tu nie ma […]\n02/02/2020 02/02/2020 Paweł "Coati" Orawski HOT, Podcast, Publicystyka, Sony, Test\nDisintegration od V1 Interactive zawładnął moim umysłem na jakiś czas. Stało się to przy okazji lakonicznej zapowiedzi w postaci teasera, który rozpalił wyobraźnię i dał nadzieję na otrzymanie ciekawego, nowego IP. Testowana przeze mnie i Tomasza Beta Techniczna trybu multiplayer nie utwierdziła nas w żadnym przekonaniu – czekamy na więcej materiałów z trybu dla jednego […]\n22/01/2020 22/01/2020 Paweł "Coati" Orawski 1 komentarz HOT, Publicystyka, Recenzja, Sony\nMam problem z grami Indie. Jest ich wiele i często można naciąć się na produkcje niskich lotów, mimo dobrych opinii w Internecie. Problem w tym, że często dobre opinie dotyczą jednego “ficzera” danej produkcji. “Ficzera”, który faktycznie jest “spoko i robi całą grę”. Na szczęście można się czasem miło zaskoczyć i takim zaskoczeniem jest Children […]


Strona główna Ślub i Wesele Makijaż i fryzjer przed ślubem (próby)\nAby w dniu ślubu mieć absolutną pewność, że będzie się wyglądać pięknie, można umówić się zarówno z fryzjerką jak i z kosmetyczką na tzw próbę. Jest to czas, w którym przedstawiasz swoją wizję wyglądu, próbujecie ją wcielić w życie, ulepszacie. Na próbach zazwyczaj powtarza się malowanie czy ułożenie włosów aż do zamierzonego efektu końcowego. Po każdej próbie warto zrobić zdjęcie w świetle dziennym i sztucznym, by sprawdzić, jak zachowuje się przy różnym oświetleniu.\nNa próbę fryzury warto zabrać przewidziane dodatki, takie jak welon, tiara czy stroik, by fryzjerka mogła tak dobrać fryzurę, by najlepiej do nich pasowała i dawała im pewne podparcie. Gdy już ustalicie ostateczną wersję warto ją uwiecznić na zdjęciu bądź opisać, by w dniu ślubu nikomu się nic nie pomyliło.\nZ farbowaniem lub ścinaniem włosów (jeśli są to zabiegi konieczne) nie warto czekać do dnia ślubu – można zrobić to dzień przed, lub nawet parę dni wcześniej. Będziesz się mniej stresować i będzie czas na ewentualne poprawki.\nJeśli to ty zapewniasz środki służące do makijażu lub sama się malujesz pamiętaj, by przygotować:\n– zestaw kolorowy (podkład, puder, róż, cienie do powiek, tusz, korektor, kredkę do oczu, szminkę, konturówkę)\n– zestaw do malowania (gąbeczki, pędzle, szczoteczki)\n– zestaw do demakijażu (mleczko, waciki, pałeczki)\n– lusterko i dobre oświetlenie\nJeśli będziesz się sama czesać lub musisz przygotować wszystko co potrzebne, to musisz mieć pod ręką:\n– szczotkę i grzebień\n– wsuwki niewidoczne (czarne lub w kolorze włosów) w dużych ilościach (20 to minimum)\n– przewidziane ozdoby do włosów (ozdobne wsuwki, stroik, kwiaty, diadem, welon)\n– mocny spray do włosów, czasem potrzebny jest żel lub wosk\n– jeśli musisz kręcić włosy, to wałki i suszarkę\nPoprzedni artykułZabiegi kosmetyczne przed ślubem\nNastępny artykułBukiet panny młodej


Naturalne farbowanie wlosow HENNA - STOP z farbowanieChemia! - Forum Włosy\nLadymakeup Forum Uroda Włosy Naturalne farbowanie wlosow HENNA - STOP z farbowanieChemia!\nhttp://helfy.pl/ziola-na-wlosy-indyjski ... e_name=zioła na włosy&view=&show_local=&limit=12&categorie=126&id_overcat=94\nDziewczyny dzielmy sie naszymi spostrzezeniami!!! Czas aby nasze wlosy byly lsniace,blyszczace,grube z pieknym odcieniem a henna to potrafi!\nRe: Naturalne farbowanie wlosow HENNA - STOP z farbowanieChe\nprzez Aftertaste (70) » 2011-08-31, o 20:10\nA ja słyszałam, że henna jest gorsza od farby\nFarba wnika we włosy, a henna je okleja na zewnątrz ponoć i na dłuższą metę bardziej niszczy, ale na ile to prawda nie wiem, bo hennę stosowałam baaardzo dawno temu.\nAczkolwiek opis z linku wygląda zachęcająco bardzo\nprzez AiszkaArabskiSwiat (343) » 2011-08-31, o 20:33\nPewnie ta nagonke przecie hennie wymyslili producenci farb i fryzjerzy...porownaj sobie wlosy kobiety ktora farbuje farbami chemicznymi wlosy ,a kobiete ktora farbuje wlosy hennna... sama logika jak ziola moga niszczyc wlosy.. ale dystrybutorzy farb i fryzjerzy sie boja konkurencji henna ,wygrywaja tym ze moga zrobic prawie kazdy odcien wlosow rozjasnic,niestety henna nie mozna rozjasnic wlosow ,tylko przyciemnic\nprzez klaudusia0807 (1381) » 2011-08-31, o 21:22\nA ja właśnie przez jakiś czas używałam henny do koloryzacji włosów i ich kondycja była zdecydowanie lepsza niż podczas farbowania chemicznymi farbami. Były lśniące i miękkie w dotyku a przede wszystkim mniej zniszczone niż przy koloryzacji farbami:) Teraz zrobiłam sobie przerwę z farbowaniem, niech moje włosy trochę odpoczną...\nprzez ammb (593) » 2011-08-31, o 21:42\nJa też kiedyś farbowałam włosy henną i na moje oko były zdrowsze i bardziej lśniące. Już kiedyś o tym pisałam w wątku: Na ratunek zniszczonym włosom. Wstawiłam też tam zdjęcia moich włosów z czasów farbowania henną. Może jeszcze kiedyś powróce do takiego farbowania.\nprzez Aftertaste (70) » 2011-08-31, o 21:53\nNo napisałam że na ile prawda to nie wiem, owszem taką opinię słyszałam od fryzjerek również dodałam że z linku powyżej wygląda efekt raczej zachęcająco\nJa niestety rozjaśniam i mimo, że przeczytałam w w/w linku że jest do włosów blond ja niestety nie mam naturalnych więc odpada. natomiast z lubością przeczytałam o olejach do włosów i są nawet do blondów nie zmieniające koloru więc takowe już zamówiłam i kocham odżywkę vax henna do blondu oczywiście\nprzez ammb (593) » 2011-10-18, o 15:16\nFarbowanie zwykłymi farbami z amoniakiem oraz ciąża spowodowały spore wypadanie moich włosów. Dla tego wracam do używania henny. Zakupiłam już dwa opakowania henny, które czekają sobie w łazience\nChciałam polecić mojej mamie. Mama ma cienkie włosy, dodatkowo wypalone ciągłym farbowaniem na blond. Ma słabo widoczne odrosty, bo są siwe. Wiem, że henna jest też w odcieniach blond, ale czy wyjdzie na siwych włosach? Jeśli wiecie coś na ten temat to napiszcie, będę wdzięczna Może macie zdjęcia? Mama mogłaby mieć wtedy zdrowsze włoski\nprzez Niespodziewana (54) » 2011-10-25, o 11:59\nJa na szczęście nie mam tego problemu, bo nigdy nie farbowałam włosów, chociaż już kilka razy byłam o krok Ale cieszę się, że ostatecznie się nie zdecydowałam.\nprzez mademoiselle (242) » 2011-10-25, o 12:34\nZainteresowała mnie ta henna. Nie wiedziałam że można nia farbować włosy! Myślałam że tylko brwi i rzęsy. Czy są różne kolory henny? Mnie interesuje brąz wpadający w kasztan. Jak długo trzyma się kolor i czy się zmywa czy też trzeba czekać aż włosy odrosną?\nprzez klaudusia0807 (1381) » 2011-10-25, o 16:23\nSą różne kolory henny. Ja akurat kupowałam henne w naturze. I hmm do naturalnego koloru się nie zmywa, trzeba czekać aż odrosną. Ale oczywiście z każdym kolejnym myciem kolor się troszkę spłukuje:)\nprzez ammb (593) » 2011-10-25, o 16:34\nSą specjalne farby henna do włosów, tu przykładowy link http://www.khadi.pl/naturalne-farby-do-wlosow. Ja ich jeszcze nie próbowałam. Narazie farbowałam się henną w kremie Venita. to ponoć nie to samo co prawdziwa henna w proszku, ale mi pasuje. Można mieszać kolory. Ja wczoraj się farbowałam i zmieszałam czekolade i burgund. Teraz bedzie się stopniowo zmywać. Po miesiącu jest lekki odrost, ale całe wlosy są już częściowo sprane więc mocno go nie widać. Później można spróbowac inny kolor jak ktoś lubi często zmieniać. Są odcienie brązu, kasztana, rude, czarne... do wyboru.\nhttp://www.google.pl/search?q=venita+he ... 66&bih=646


Druk wielokoformatowy, oklejanie pojazdów\nGrawerowanie cięcie laserem\nNasza firma oferuje państwu usługę profesjonalnego odzyskiwania danych z dysków twardych. Zajmujemy się także odzyskiwaniem danych z urządzeń przenośnych (aparaty cyfrowe, kamery, dyktafony, telefony komórkowe, pendrive). Posiadamy narzędzia umożliwiające szczegółową diagnozę pozwalające na odzyskanie danych ze wszystkich typów dysków twardych (HDD) bez względu na system plików, typ dysku, producenta czy model.\nZakres naszych usług obejmuje odzyskiwanie danych:\nz płyt CD, DVD, dyskietek\nz pamięci telefonów\nz video rejestratorów\nW przypadku utraty danych nie wolno stosować defragmentatora!\nJego zadaniem jest scalenie rozrzuconych po dysku części plików tak, aby znajdowały się w kolejnych klastrach dysku. W momencie utraty danych w wyniku uszkodzenia systemu plików, defragmentator uznaje obszary na dysku, na których znajdują się zagubione pliki za wolne i nadpisuje je innymi danymi, uniemożliwiając odzyskanie danych.\nJeśli straciłeś dane jak najszybciej wyłącz komputer - nie zamykaj systemu.\nJeżeli straciłeś dane nie wyłączaj systemu w typowy sposób. Odłącz zasilanie (wyciągnij wtyczkę komputera stacjonarnego lub przytrzymaj dłużej wyłącznik komputera przenośnego). W momencie prawidłowego zamykania systemu komputer zapisuje zmiany, jakie zaszły podczas pracy systemu. Proces ten polega na tworzeniu nowych plików. Kiedy nowe pliki zostają zapisane na miejscu usuniętych, prawdopodobieństwo odzyskania utraconych informacji znacznie się zmniejsza. Dlatego nie stosuj wtedy zasady: zamykaj poprawnie system. Takie zachowanie zwiększa szanse odzyskania wszystkich utraconych danych.\nCopyright © Luknet Sp. z o.o. All rights reserved.


Poniedziałkowe Porady Mrówki: Szkolenie XL Tape – lubiehrubie.pl\nMarket Mrówka zaprasza 4 grudnia o godz. 10.00 na Poniedziałkowe Porady Mrówki. Porady XL Tape – malowanie ścian, pomocne narzędzia i akcesoria malarskie.\n3 grudnia – konkurs z nagrodami Mikołajki w Mrówce!\n← Mikołajkowy zawrót głowy w Okularium! Przyjdź i odbierz swoją niespodziankę!\nWicemiss PWSZ wystąpiła w teledysku →


MotoPorady - MotoPiaseczno\nw : MotoPorady\nMoÅ¼liwoÅ›Ä‡ komentowania [PIASECZNO/GÃ“RA KALWARIA/LESZNOWOLA] Rejestrowanie pojazdÃ³w w powiecie piaseczyÅ„skim. zostaÅ‚a wyÅ‚Ä…czona\nAktualizacja: 20.05.2019 r. W celu dokonania wszelkich spraw zwiÄ…zanych z rejestracjÄ…Â pojazdu,Â przerejestrowaniem pojazdu, wymianÄ… dowoduÂ rejestracyjnego itp. naleÅ¼y umÃ³wiÄ‡Â spotkanie poprzez internet, zaÂ pomocÄ… INTERNETOWEGO SYSTEMUÂ UMAWIANIAÂ SPOTKAÅƒ DLA INTERESANTÃ“W WYDZIAÅ�U KOMUNIKACJI IÂ TRANSPORTU:Â http://ktr.piaseczno.pl/ (naleÅ¼y wybraÄ‡Â dostÄ™pny dzieÅ„ orazÂ godzinÄ™ w kalendarium, a nastÄ™pnie wpisaÄ‡ imiÄ™ i nazwisko orazÂ nrÂ PESEL)Â lub osobiÅ›cie poprzez wizytÄ™ w placÃ³wkach: Starostwo …\nJesteÅ› przedsiÄ™biorcÄ…? Skorzystaj z leasingu zwrotnego Prowadzenie wÅ‚asnego biznesu to nie lada wyzwanie, o czym kaÅ¼dego dnia przekonujÄ… siÄ™ wÅ‚aÅ›ciciele duÅ¼ych, jak i tych mniejszych firm. Niestety, nie wszystko moÅ¼na przewidzieÄ‡ i zaplanowaÄ‡, dlatego reagowanie na zmieniajÄ…ce siÄ™ potrzeby ma kluczowe znaczenie dla kondycji przedsiÄ™biorstwa. Okazuje siÄ™, Å¼e firmowy budÅ¼et moÅ¼e podreperowaÄ‡ odpowiedni leasing samochodu, a dokÅ‚adniej â€“ leasing zwrotny. …\nW Å¼yciu rÃ³Å¼nie bywa, czasami tak jesteÅ›my zaabsorbowani jesteÅ›my bieÅ¼Ä…cymi sprawami, Å¼e nie zauwaÅ¼amy, Å¼e zaparkowaliÅ›my na miejscu dla niepeÅ‚nosprawnych lub na przejÅ›ciu dla pieszych. ZaÅ‚atwiamy swoje sprawy, wracamy do naszego auta i siÄ™ okazuje, Å¼e naszego samochodu nie ma. W pierwszej chwili myÅ›limy, Å¼e nam go skradziono jednak zanim zgÅ‚osimy takÄ… kradzieÅ¼ na policjÄ™ warto siÄ™ upewniÄ‡ czy czasami …\nÂ Jednym z najÂwaÅ¼ÂniejÂszych wynaÂlazÂkÃ³w ludzÂkoÂÅ›ci byÅ‚a lodÃ³wka Â sprÄ™Å¼arÂkowa. PozwoÂliÅ‚a ona na bezÂpieczne przeÂchoÂwyÂwaÂnie Å¼ywÂnoÂÅ›ci i Â lekÃ³w w dÅ‚uÅ¼Âszym czaÂsie. KtÃ³ÂreÂgoÅ› dnia ktoÅ› na pomysÅ‚ Å¼eby jÄ… zainÂstaÂ Â loÂwaÄ‡ w samoÂchoÂdzie, ale nie po to Å¼eby przeÂwoÂziÄ‡ warzywa, ale Å¼eby Â pasaÂÅ¼eÂrom przyÂjemÂnie siÄ™ podrÃ³ÂÅ¼oÂwaÅ‚o w upale.Â Trzeba przyÂznaÄ‡, Â Å¼e to byÅ‚ doskoÂnaÅ‚y pomysÅ‚. Â Tak powstaÅ‚a kliÂmaÂtyÂzaÂcja uwaÂÅ¼ana obecÂnie za jeden z waÅ¼ÂniejÂszych …\nMoÅ¼liwoÅ›Ä‡ komentowania Regeneracja reflektorÃ³w, czyli jak sobie poprawiÄ‡ widocznoÅ›Ä‡ zostaÅ‚a wyÅ‚Ä…czona\nNawet najlepsze Å¼arÃ³wki iÂ idealne ustawienie lamp na niewiele siÄ™ zdadzÄ…, Â gdy przez osÅ‚onÄ™ reflektora nie bÄ™dzie przedostawaÄ‡ siÄ™ odpowiednio duÅ¼y Â strumieÅ„ Å›wiatÅ‚a. RozwiÄ…zaniem jest wypolerowanie lamp iÂ przywrÃ³cenie Â im peÅ‚nej przeÅºroczystoÅ›ci.\nPasy bezpieczeÅ„stwa i zimowa kurtka. Czyli: jak nie straciÄ‡ wÄ…troby i Å›ledziony podczas zderzenia?\nMoÅ¼liwoÅ›Ä‡ komentowania Pasy bezpieczeÅ„stwa i zimowa kurtka. Czyli: jak nie straciÄ‡ wÄ…troby i Å›ledziony podczas zderzenia? zostaÅ‚a wyÅ‚Ä…czona\nOkazuje siÄ™, Å¼e pas bezpieczeÅ„stwa zapiÄ™ty na kurtce, kiedy pas biodrowy nie przylega Â bezpoÅ›rednio do ciaÅ‚a, daÅ‚ nam luz rzÄ™du 16,5 cm. Czym to skutkuje? JeÅ¼eli dojdzie do Â zderzenia, to luz powstaÅ‚y w wyniku zapiÄ™cia pasa na puchowej kurtce zostanie niemal Â caÅ‚kowicie sprasowany. Pas â€žwjedzieâ€� Ci na brzuch, stracisz wÄ…trobÄ™, Å›ledzionÄ™ i jelita. Â WyjÄ™cie â€žgadÅ¼etÃ³wâ€� z kieszeni takich jak: rÄ™kawiczki, …


Spis tekstów problematyka fotowoltaika dotacje w serwisie dom\ninstalacje fotowoltaiczne toruńTrzeba też pamiętać że energia odnawialnaCechą charakterystyczną nowoczesnego świata jest coraz większe zapotrzebowanie na energię elektryczną. Niestety, pozyskiwanie energii elektrycznej w t czytaj całość tutaj\nmontaż paneli fotowoltaicznych poznańEnergia odnawialna produkowana przy pomocy zaawansowanychCo może pomóc w zwalczaniu skutków uprzemysłowienia znacznych połaci ziemi. Myślenie proekologiczne jest tego namacalnym przejawem. Namacalnym, po przeczytaj resztę\npanele słoneczne poznańInwestycja w instalację która będzie produkowaćCechą charakterystyczną nowoczesnego świata jest coraz większe zapotrzebowanie na energię elektryczną. Niestety, pozyskiwanie energii elektrycznej w tradycyjny sposób nie spójrz na to\npanele fotowoltaiczne montażSłońce niech pracuje dla nasCo dają nam kolektory słoneczne? Dzięki kolektorom napędzanym słońcem mamy darmowa energie do ogrzewania domu. Nowoczesne panele światłoczułe produkują prąd elektryczny w skomplikowanym czytaj pełen artykuł\nmontaż paneli słonecznych toruńRozwiązania wykorzystujące moc wiatru są jeszczeW nowoczesnym świecie coraz więcej uwagi poświęca się problemom ekologii. Nie ma w tym nic dziwnego. Rosnące zanieczyszczenie środowiska sprawi czytaj całość tutaj\nmontaż paneli solarnychPanele słoneczneZ biegiem czasu wzrasta świadomość społeczeństwa na temat stale zwiększającego się ocieplenia klimatu i zanieczyszczenia środowiska, przez co pojawiają się alternatywne, bardziej ekologiczne rozwiązania przeczytaj wszystko\npanele słoneczne montażDzięki temu uniezależniamy się od energiiW dobie zmian klimatycznych, problemów z kiepską jakością powietrza i debat na temat tego co zrobić, aby nie przyczyniać się do dalszej degradacji środowiska naturalnego, na pew przeczytaj wszystko\nfotowoltaika montaż koszalinCzym jest fotowoltaika?Energia odnawialna w ostatnim czasie jest tematem będącym przedmiotem licznych dyskusji i rozważań. Coraz więcej osób decyduje się również na skorzystanie z jej zalet w dalej\nfotowoltaika dotacje poznańMyślmy przyszłościowo i proekologicznie jako społeczeństwoW dobie dbania o środowisko naturalne, czy zastanawialiście się co wy sami moglibyście zrobić dla dobra naszej natury? Czy jest możliwość żeby pojedynczy cz kontynuuj czytanie\nmontaż paneli słonecznych poznańInstalacja która w szczytowym momencie możeZmiany klimatyczne to jest fakt udowodniony. Głównym czynnikiem, jaki je wywołuje, jest emisja szeregu gazów cieplarnianych. Z gazów tych największe znaczenie ma dwut całość tutaj\npanele słoneczne toruńEnergia słonecznaW dobie dbania o środowisko naturalne, czy zastanawialiście się co wy sami moglibyście zrobić dla dobra naszej natury? Czy jest możliwość żeby pojedynczy człowiek lub też komórka społ czytaj dalej na tej stronie\nfotowoltaika montaż poznańZnajduje ona zastosowanie zarówno w domachZ biegiem czasu pogłębia się świadomość społeczeństwa na temat zanieczyszczenia środowiska i nieustannie zwiększającego się ocieplenia klimatu. Dzięki temu coraz więcej ciekawa historia\nbaterie fotowoltaiczne koszalinTen prąd elektryczny jest przesyłany doFotowoltaika jest nauką stojącą za najpopularniejszą formą wykorzystania energii słonecznej. Jest to proces przekształcania światła słonecznego bezpo dalej\nfotowoltaika montaż poznańEmisja CO2 do atmosfery która wzrastaZmienia się klimat, zmienia się średnia temperatura Ziemi. Topnieją lodowce, co napawa lękiem większość świadomej populacji ludzkiej. Emisja CO2 do atmosfery, która wzrasta niema na tej stronie\ninstalacje fotowoltaiczne koszalinKiedy promienie słoneczne padają na ogniwaFotowoltaika to dziedzina nauki zajmująca się, mówiąc w skrócie, przetwarzaniem energii słonecznej w energię elektryczną, czyli po prostu prąd. zobaczysz tutaj\nfotowoltaika dofinansowanie bydgoszczFotowoltaika - nowoczesne rozwiązanie dla wielu domówKażdy z nas chce w swoim domu decydować się na rozwiązania, które będą nie tylko estetyczne i użyteczne, ale również będą warian więcej


[11-04-2018] Zapisy na warsztaty tańca artystycznego.\nZapraszamy na zapisy na warsztaty tańca artystycznego w ramach projektu „Kulturalna aktywność osób starszych - program kulturalno-edukacyjny dla sądeckich seniorów”. Zapisy odbędą się w dniu 13 kwietnia w godzinach pracy sekretariatu, czyli od 9.00 do 13.00. Nie ma możliwości zapisywania się telefonicznie bądź mailowo. Przy zapisie należy wypełnić formularz udziału w projekcie.\nDla każdej z grup odbędzie się 6 zajęć. Więcej informacji w siedzibie SUTW.\nWYKŁAD SEKCJI PRZYRODNICZO-GEOGRAFICZNEJ, MEDYCZNO-PSYCHOLOGICZNEJ I HISTORYCZNEJ


Mroczne cienie – Virginia C. Andrews | Ebook w epub, mobi – woblink.com\nArsène Lupin za 16,99 zł\nObniż cenę do: 19,60 zł kodem Bumerang\nEbook 29,60 zł Książka - Oprawa miękka 37,00 zł 24,05 zł\nMroczne cienie (ebook)\nSzczegółowe informacje na temat ebooka Mroczne cienie\nRozmiary plików 468.84 kB (EPUB), 1.59 MB (MOBI)\nTytuły kupowane wraz z Mroczne cienie\n13 Czas burz\n4 Damy polskiego imperium\n3 Damy ze skazą\n12 Historia bez cenzury 4\n6 Europa. Rozprawa historyka z historią. Część 1\n9 Orzeł biały. Czerwona gwiazda\n5 Damy przeklęte\n10 Dziewczyny ocalałe\n2 Dzieci rewolucji przemysłowej\n15 Dziewczyny z Solidarności\n1 Pieśni sobie śpiewane\n2 Krótka historia Ruchu\n4 Bóg nie ma ptaszka\n5 Ja, człowiek\n6 Prawa miłości - Ponadczasowe historie miłosne Barbary Cartland\n7 Gra w powieszonego\n8 Cyrk rodzinny\n9 Tęsknota za innym światem\n10 Arsène Lupin. Kryształowy korek\n11 Niepokój przychodzi o zmierzchu\n12 Zaginiona apteka\n15 Bramy Aten\n16 Lwowska kołysanka\nVirginia C. Andrews - pozostałe ebooki Wszystkie\n1 Kto wiatr sieje\n2 A jeśli ciernie\n3 Płatki na wietrze\n4 Kwiaty na poddaszu\n5 Moja słodka Audrina\n6 W pułapce losu\n7 Splątane korzenie\n8 Mroczny las\n10 Tajemniczy brat\n11 Pamiętnik Christophera. Duchy Dollangagerów\n12 Pamiętnik Christophera\nEbooki w formacie epub podobne do Mroczne cienie\n2 Miasto z mgły\n3 Dziewczyna, kobieta, inna\n5 Rzeki płyną, jak chcą\n6 Niepokój przychodzi o zmierzchu\n8 KLARA I SŁOŃCE\n10 Rozdeptałem czarnego kota przez przypadek\n11 Wierzyliśmy jak nikt\n12 Gambit królowej\n13 Ósme życie (dla Brilki). Tom 1\n15 Miłość w czasach globalnych zmian klimatycznych\nObniż do 19,60 zł\nOpinie i oceny ebooka Mroczne cienie


Gdańska prokuratura oskarżyła osiem osób o sprzedanie fikcyjnych faktur, które pozwoliły firmom zmniejszyć należności skarbowe o 11 mln zł.\nJak poinformowała w piątek PAP rzeczniczka prasowa gdańskiej prokuratury okręgowej Grażyna Wawryniuk, wśród oskarżonych jest ośmiu mieszkańców Pomorza i dwóch Mazowszan. Śledczy przyjęli, że tworzyli oni grupę przestępczą, kierowaną przez Piotra W.\nW. sam prowadził działalność gospodarczą, ale też uczestniczył w założeniu szeregu spółek,kierowanie którymi powierzał różnym przypadkowym osobom. Spółki te były potem wykorzystywane do wystawiania fikcyjnych faktur, a zatrudnione w nich przez W. osoby w końcu orientowały się, że firmy prowadzą nielegalną działalność, najczęściej jednak przystawali na kontynuację procederu.\nW sumie - jak ustalili śledczy - spółki związane z W. wystawiły w latach 2004-2008 ponad 3,5 tys. fałszywych faktur, które kilkadziesiąt innych firm wykorzystało do zaniżenia należności skarbowych na kwotę przekraczającą 11 mln zł. Część osób, które korzystały z fikcyjnych faktur została pociągnięta do odpowiedzialności przez organy skarbowe.\nWawryniuk poinformowała, że na ślad grupy przestępczej natrafiono w 2009 r., a w prowadzeniu sprawy oprócz prokuratorów brały udział organy skarbowe, w tym Wywiad Skarbowy oraz CBŚ.\nPo ujawnieniu procederu wobec podejrzanych zastosowano poręczenia majątkowe w sumie na kwotę 140 tys. zł. Poza tym na poczet ewentualnych kar zabezpieczono majątek wart ponad 1,1 mln zł. Siedmioro z dziesięciu podejrzanych przyznało się w śledztwie do winy.


Sprawozdanie w sprawie odwrócenia tendencji demograficznych – Andżelika Możdżanowska – Poseł do Parlamentu Europejskiego\nSprawozdanie w sprawie odwrócenia tendencji demograficznych\nw regionach UE za pomocą instrumentów polityki spójności.\nCzas na odwrócenie negatywnych trendów demograficznych w UE! Kolejny mój bardzo ważny RAPORT!\nPrzyjęte jednomyślnie podczas ostatniej Komisji REGI: Sprawozdanie w sprawie odwrócenia tendencji demograficznych w regionach UE za pomocą instrumentów polityki spójności.\nMigracja z obszarów wiejskich do miejskich, ze słabiej rozwiniętych do lepiej rozwiniętych regionów kraju, ze Wschodu na Zachód i z Europy Południowej na Północ mają widoczny wpływ na społeczeństwo UE. Bezpośrednio oddziaływają na życie Europejczyków na każdym szczeblu – unijnym, krajowym, regionalnym i lokalnym!\nNiż demograficzny zwiększa istniejące nierówności, wywierając widoczny wpływ na jakość życia, spójność społeczną, gospodarczą i terytorialną UE. Pogłębia przepaść między regionami bardziej rozwiniętymi a uboższymi. To nie tylko problem obszarów wiejskich, ale także i miejskich. Dlatego władze lokalne i regionalne muszą odgrywać decydującą rolę w tworzeniu strategii terytorialnych. Kluczowe jest uwzględnienie potrzeby rozwojowych i potencjał tych obszarów, w tym tendencje gospodarcze, społeczne i demograficzne.\nPolityka spójności to jedno z narzędzi które może zwiększyć i podnieść atrakcyjności obszarów wyludniających się wspierając infrastrukturę, współpracę podmiotów publicznych i prywatnych, pobudzając inwestycje, tworzenie miejsc pracy, edukacji, czy rozwoju usług np. zdrowotnych.


Zolux Drapak SCANDY M - maxandmrau.pl\nDrapak osadzony na trzech nóżkach z drewna.\nPo opłaceniu zamówienia na ten produkt otrzymasz: 30.04 pkt.\nDrapak w nowoczesnym wyglądzie idealnie wpasuje się w każde wnętrze. Drapak osadzony jest na trzech nóżkach z drewna. Półka z wysokim rantem wykonana z miękkiego futerka i częściowo obszyta z zewnątrz sizalem stanie się ulubionym miejscem przebywania Twojego kota oraz pomoże utrzymac stan jego pazurków w dobrym stanie. Zawieszona piłeczka zachęci Twojego kota do wielogodzinnej zbawy.