Obszar IV. Potencjał kulturowy i kreatywny\nChociaż w sposób najbardziej oczywisty o kreatywności mówi się w kontekście sztuki, to jednak potencjał kreatywny nie jest przypisany do jakiejkolwiek sfery życia (np. sztuki, nauki czy technologii), wykazując zdolność łączenia ich ze sobą (w dziedzinie gospodarki, kultury, polityki, życia społecznego). Będąc nierozerwalnie pozwiązane – kultura i kreatywność – decydują o warunkach powstania nowych, ale akceptowanych i uznawanych społecznie, rzeczy. Kreatywność jest bowiem wzmacniana tylko w otoczeniu sprzyjających relacji społecznych, natomiast podstawą kształtowania postaw społecznych jest kultura (zob. Rysunek 25).\nRysunek 25 . Elementy kreatywności opartej na kulturze\nTożsamość jako dziedziczone normy i wzory zachowań\nWażnym elementem potencjału kulturowego – traktowanego jako potencjał rozwojowy – są dziedziczone i utrwalane kulturowo normy, wartości i wzory zachowań. W Raporcie Polska 2030 wzorce zachowań odziedziczone po poprzednim systemie oraz po okresie transformacji, wymienione zostały jako czynniki utrudniające pełen rozwój społeczno-gospodarczy 92 . W polskim społeczeństwie dominuje struktura z silnie zakodowanymi wzorami ról społecznych, określających zachowania przełożonych i podwładnych. Relacje te cechuje duża wzajemna nieufność. Większość Polaków czuje najsilniejszy związek ze społecznością lokalną, jednak zwiększa się odsetek osób deklarujących wyższy poziom identyfikacji grupowej, odwołujący się do wspólnoty narodowej i europejskiej. W komentarzu do badania CBOS czytamy: „ Badanie ujawniło dwa modele samoidentyfikacji Polaków: jeden – bliższy tożsamości związanej ze społecznością lokalną i regionem, krainą, drugi – bliższy tożsamości ogólnonarodowej oraz europejskiej. Pierwszy model częściej reprezentują respondenci starsi, słabiej wykształceni, ubożsi, zamieszkujący wsie i małe miasta, natomiast drugi – ludzie młodsi, mieszkańcy dużych miast, dobrze wykształceni, stosunkowo zamożni” 93 .\nPolacy nie są przywiązani do autorytetów. Niespełna połowa uważa, że wzorcotwórczy autorytet wywarł wpływ na ich życie, choć 74% deklaruje, że warto byłoby mieć jakiś wzorzec do naśladowania. Niewielkie są też polskie zasoby autorytetów94. W sposób niekwestionowany w roli tej dominują rodzice. Jedyną osobą publiczną, dla której uznanie przekracza błąd statystyczny, jest Jan Paweł II. Respondenci nie wskazywali wśród autorytetów osób ze świata kultury i sztuki (zob. Rysunek 26).\nRysunek 26 . Zasoby autorytetów w Polsce\nÅ¹ródło: Sondaż Wzory i autorytety Polaków , CBOS, 2009\nWażną cechą potencjału kulturowego w Polsce są formy kultury rozwijane w społecznościach zubożałych i zmarginalizowanych, nadal żyjących w cieniu transformacyjnej traumy, tzw. kultura biedy. Formy te, traktowane często przez kultury głównego nurtu jako nie-kultura, pomagają nadać sens doświadczeniom życiowym i sprzyjają kreatywności oraz innowacyjności (niestety przejawy tej innowacyjności nierzadko miewają charakter patologiczny lub przestępczy95).\nDziedzictwo kulturowe – jako zasób umożliwiający budowanie i utrwalanie wspólnej tożsamości, a także rozwijanie potencjału kreatywnego – jest kluczowym elementem potencjału kulturowego. Rozumienie roli i znaczenia dziedzictwa kulturowego zmienia się dynamicznie pod wpływem przemian społecznych, kulturowych, ekonomicznych i technologicznych. „Transformacja (systemowa) postawiła dziedzictwo w Polsce wobec nowych wyzwań i wobec nowych zagrożeń. Te ostatnie zwłaszcza łatwo dostrzec w centrach naszych wielkich miast. Szybkie przeobrażenia ich krajobrazu kulturowego, nierzadko jego degradacja, to rezultat transformacji systemowej, triumfu żywiołów rynku i równoczesnej słabości »miękkiego państwa«. Konieczne jest przejście od pasywnego i statycznego myślenia o dziedzictwie rozumianym w wymiarze zabytku-sacrum, do jego ochrony w realiach żywiołowych procesów prywatyzacji i komercjalizacji przestrzeni publicznej.\nIstotna rola dziedzictwa kulturowego polega także na jego przyczynianiu się do promocji Polski w kraju i za granicą. Muzea i zgromadzone w nich zbiory czy teatry i przygotowywane przez nie spektakle są ważne dla danego regionu, całego kraju, a także dla prezentacji kultury polskiej za granicą. Na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO znajduje się 13 polskich zabytków96, są to obiekty o wybitnym znaczeniu dla dziedzictwa kulturowego i historycznego Polski i świata. Nie jest to oczywiście jedyne dziedzictwo materialne ważne dla polskiej tożsamości, niestety większość polskich zabytków znajduje się w złym stanie i wymaga prac remontowych (zob. Rysunek 27).\nRysunek 27 . Zabytki nieruchome według rodzajów i zakresu potrzebnych prac remontowych\nÅ¹ródło: opracowanie danych na podstawie: J. Purchla, Raport o systemie ochrony dziedzictwa kulturowego , 2009\nIstniejące zabytki wymagają w większości przypadków pilnych działań konserwatorskich, ale równie ważnym aspektem diagnozy stanu zabytków w Polsce jest struktura własności. Z punktu widzenia przemian społecznych, kwestia własności zabytków wpływa w sposób istotny na zmiany związane z odpowiedzialnością za ten rodzaj dziedzictwa (zob. Tabela 3 ).\nTabela 3 . Struktura własności zabytków w Polsce (w %)\n% zabytków w Polsce\nÅ¹ródło: Raport o stanie zachowania zabytków nieruchomych według stanu z grudnia 2004 roku opracowany przez Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków\nWażnym składnikiem dziedzictwa kulturowego jest krajobraz współtworzony przez obiekty kultury (krajobraz kulturowy) i natury (krajobraz przyrodniczy). W istocie jednak skuteczne narzędzia polityki prokrajobrazowej odnoszą się do znacznie mniejszego obszaru 97 . Są to: 23 parki narodowe i 120 parków krajobrazowych, co stanowi niespełna 1 % Polski. Zasoby przyrodnicze nie powinny być traktowane oddzielnie od zasobów kulturowych – przestrzeń krajobrazu współtworzą zarówno elementy natury, jak i kultury. Kwestie zachowania i ochrony krajobrazu powinny znajdować odzwierciedlenie w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego. Obecnie plany te są nieobowiązkowe i pokrywają zaledwie 15 % obszaru kraju, a strefy dziedzictwa krajobrazowego to zaledwie 2 % powierzchni objętej planami (0,3 % powierzchni Polski). W rezultacie dziedzictwo krajobrazowe jest w Polsce chronione bardzo słabo.\nPrzy analizie dziedzictwa w kategoriach potencjału kulturowego istotne są relacje między gęstością dziedzictwa materialnego a dostępnością multimodalną (za pomocą różnych form komunikacji; zob. Rysunek 28 ).\nRysunek 28 . Gęstość kulturowego dziedzictwa materialnego a dostępność multimodalna\nÅ¹ródło: Badania ESPON 2006\nWyniki badań ESPON pokazują, że w Polsce tylko jeden region (Mazowsze) ma dużą gęstość dziedzictwa i wysoką dostępność multimodalną, zaś spora liczba regionów ma dużą gęstość dziedzictwa i dobry dostęp (m.in. Wielkopolska, Dolny Śląsk, Górny Śląsk, Małopolska, Podkarpacie). Tymczasem dla wielu regionów Polski, zapóźnionych rozwojowo wobec innych regionów Unii Europejskiej, stosunkowo wysoka jakość dziedzictwa mogłaby stać się ważnym czynnikiem rozwojowym.\nDziedzictwo kulturowe stanowi zatem nie tylko przedmiot ochrony, ale i potencjał, który winien zostać wykorzystany dla obecnego i przyszłego rozwoju. Obejmuje ono nie tylko materialne dobra kultury, ale naszą pamięć i tożsamość. Odzwierciedla zarówno stosunek społeczeństwa do świata wartości, jak i sam proces reinterpretacji tych wartości. Raport Komisji Europejskiej98 wyraźnie wskazuje na przewagi konkurencyjne wynikające nie tylko z lepszej rozpoznawalności miejsc dziedzictwa, ale z atrakcyjności turystycznej miast historycznych i wpływu dziedzictwa kulturowego na jakość życia.\nDziedzictwo kulturowe to równocześnie fundament tożsamości: narodowej, regionalnej, lokalnej. Wykorzystanie i interpretacja dziedzictwa zasadza się na świadomości dziedzictwa i społecznego dialogu wokół niego. Dlatego działania w tym zakresie nie mogą być adresowane wyłącznie do różnych zainteresowanych środowisk zawodowych, lecz do wszystkich obywateli – społeczeństwa obywatelskiego. Komunikacja, porozumienie i współpraca społeczna w tej strategicznej domenie ma fundamentalne znaczenie. Dzięki komunikacji poszerza się obszar rozumienia i interpretacji dziedzictwa, a jego wartości podlegają (re)negocjacji.\nWażnym elementem materialnego zasobu kulturowego są zbiory obiektów ruchomych, gromadzonych w takich instytucjach jak biblioteki i muzea, a także same obiekty instytucji kultury (oraz sieci): teatry, filharmonie i sale koncertowe, domy kultury, biblioteki i muzea. Wykorzystanie tych zasobów zależy od szeregu czynników wewnętrznych i zewnętrznych (względem instytucji), a także celów, jakie stawiane są tym instytucjom przez społeczeństwo. Z perspektywy kapitału społecznego, inne funkcje pełni instytucja artystyczna (np. filharmonia, teatry), a inne instytucja o charakterze lokalnym i często interdyscyplinarnym (np. dom kultury).\nDomy kultury i biblioteki stanowią najbardziej rozwiniętą sieć instytucji kulturalnych w Polsce. Oba te typy instytucji mają niezwykle istotne znaczenie dla rozwoju kapitału społecznego na poziomie lokalnym – zarówno z perspektywy potencjału kulturowego, jak i potencjału społecznego. Ich działalność dotyczy „zarządzania sferą symboliczną”, ponieważ przyczyniają się do budowy poczucia wspólnoty i tworzenia przestrzeni aktywności kulturalnej. Domy kultury i biblioteki, osadzone w kulturze lokalnej, mają możliwość realizowania zadań kulturalnych, edukacyjnych, upowszechnieniowych czy animacyjnych w bezpośrednim odniesieniu do potrzeb społecznych. Mają szansę skupiać życie wsi, miasta, dzielnicy. Dlatego też sieć instytucji, choć odziedziczona w dużej mierze po PRL, jest niezwykle cennym zasobem kulturowym (materialnym, niematerialnym, ludzkim). Polska sieć bibliotek należy wręcz do jednej z najbardziej rozbudowanych w Europie99 (zob. Rysunek 29).\nRysunek 29 . Dostępność bibliotek w Europie\nÅ¹ródło: ESPON, 2006\nPonieważ biblioteki i domy kultury często są jedyną formą kontaktu z kulturą w małych miejscowościach, w dużym stopniu odpowiadają za kształtowanie postaw i stosunku do kultury i dziedzictwa kulturowego w lokalnej społeczności. To od nich w dużej mierze zależy, czy będziemy mieć do czynienia z aktywnymi społecznościami lokalnymi, czy też społecznościami zamkniętymi i apatycznymi.\nDostrzegane obecnie tendencje w działalności lokalnych instytucji kultury to:\nodchodzenie od modelu upowszechniania kultury na rzecz modelu animacji społeczno-kulturalnej;\nposzukiwanie modelu tworzenia ośrodków życia kulturalno-oświatowego opartego na inicjatywach oddolnych i współpracy z podmiotami sektora niepublicznego;\nrozszerzenie pojęcia świadczenia usług kulturalnych – na wychodzące z ofertą do konsumentów, często daleko poza siedzibę instytucji;\naktywne włączanie się w kampanie promocyjne miejskie i regionalne, inicjowanie i tworzenie projektów kulturalnych i artystycznych;\nprzemiana modelu instytucji branżowej czy tematycznej w lokalne centrum kultury, wiedzy i życia społecznego;\nposzerzenie oferty o wcześniej niedostępne propozycje (opery, koncerty, balety transmitowane na żywo) dzięki umożliwiającej transmisje satelitarne cyfryzacji kin.\nRysunek 30 . Liczba instytucji kulturalnych w podziale na województwa\nÅ¹ródło: opracowanie własne MKiDN, według danych GUS za rok 2008\nMimo rozbudowanej sieci instytucji upowszechniania kultury problemem jest często niedoinwestowanie poszczególnych podmiotów i brak reformy systemu zarządzania. Archaiczny sposób pracy wielu instytucji kultury – wskazujący na pilną potrzebę udoskonalenia mechanizmów zarządzania w sektorze kultury – kontrastuje często z aktywnością organizacji pozarządowych. Lokalne działania edukacyjne, animacyjne czy artystyczne, a także duże, cykliczne przedsięwzięcia kulturalne na skalę kraju, często są realizowane przez podmioty sektora pozarządowego. Obecność i działalność organizacji pozarządowych uzupełnia, a czasem zastępuje działalność instytucji i efektywnie odpowiada na potrzeby mieszkańców — integruje i angażuje lokalną społeczność oraz pozwala na realizację potencjału twórczego.\nInstytucje kultury stoją przed wyzwaniami technologicznymi i systemowymi, muszą też na nowo określić cele swojej działalności społecznej, kulturalnej i gospodarczej oraz wdrożyć nowoczesne standardy zarządcze. Dla muzeów wyzwaniem był między innymi kryzys związany z nawykiem tzw. zorganizowanego zwiedzania (wyniesionym z dawnego ustroju), który po 1989 roku spowodował znaczący spadek liczby zwiedzających. Obecnie wysiłki muzeów zmierzające do odzyskania widzów, pozyskania widza indywidualnego lub rodzinnego przynoszą efekty. W 2008 roku liczba zwiedzających przekroczyła 20 mln, w tym prawie 1 / 3 stanowiła młodzież 100 .\nDla obiektów kinowych największym wyzwaniem – ze względu na koszty – staje się przejście na cyfrową technikę wyświetlania filmów. Upowszechnienie nowych technologii w kinie stanowi jednak szansę dla kin w niewielkich miejscowościach — pozwalając na funkcjonowanie nowoczesnych obiektów kultury, z bogatym repertuarem i możliwością premierowego wyświetlania filmów.\nCoraz częściej działaniom kulturalnym towarzyszą przedsięwzięcia partnerskie , czego przykładem jest próba instytucjonalnej modernizacji systemu bibliotecznego – Program Rozwoju Bibliotek. Jest to program polegający na modernizacji infrastruktury technicznej i organizacyjnej 101 . Innym przykładem są programy cyfryzacji bibliotek. Obecnie działa 50 bibliotek cyfrowych dysponujących zbiorami od kilku tysięcy do nawet ponad 100 000 obiektów. Biblioteki te tworzą najczęściej konsorcja złożone z tradycyjnych bibliotek. W sumie w działalność cyfryzacyjną zaangażowanych jest około 200 instytucji.\nDigitalizacja i powszechne udostępnienie dziedzictwa oraz zasobów kultury w formie cyfrowej jest obecnie kluczowym procesem służącym rozwojowi kraju. Możliwość powszechnego korzystania z zasobów kultury i nauki warunkuje kształtowanie kompetencji, buduje kapitał społeczny, ludzki i intelektualny. Digitalizacja stwarza szansę przetrwania dla części zasobów dziedzictwa skazanych na zniszczenie ze względów obiektywnych. Zwiększa efektywność dostępu do tych zasobów, przez co sprzyja aktualnej twórczości kulturowej i rozwojowi całego potencjału kreatywnego.\nProjekty cyfryzacji zasobów należy rozpatrywać także w szerszym kontekście z uwzględnieniem podobnych wysiłków podejmowanych na poziomie europejskim (np. projekt Europeana, którego Polska jest aktywnym uczestnikiem) i globalnym (np. projekt Google mający na celu cyfryzację całego światowego dziedzictwa bibliotecznego). Ponadto, cyfryzację dziedzictwa kulturowego trzeba rozumieć wieloaspektowo, jako:\nsposób udostępniania zasobów dziedzictwa (cyfrowe reprezentacje zabytków, ekspozycji muzealnych etc.);\nsposób na utrwalenie elementów dziedzictwa zagrożonych zniszczeniem (zasoby biblioteczne zagrożone zniszczeniem ze względu na degradację papierowego nośnika, zasoby audiowizualne, ze względu na degradację taśmy filmowej, a także zabytki nieruchome zagrożone degradacją);\nbieżącą produkcję cyfrową będącą przyszłym dziedzictwem kultury (kwestia archiwizowania treści powstających tylko w Internecie i mediach cyfrowych).\nInstytucje podejmujące działania cyfryzacyjne to przede wszystkim instytucje przechowujące materiały archiwalne. Ze względu na formę prawno-własnościową można je podzielić na państwowe (publiczne) i niepaństwowe. Państwową sieć archiwalną tworzą: archiwa państwowe podlegające Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych 102 , archiwa państwowych instytucji kultury (np. Filmoteki Narodowej), czy też archiwa z powierzonym zasobem (m.in. Archiwum Polskiej Akademii Nauk, Archiwum Nauki), archiwa szkół wyższych, a także biblioteki i muzea przechowujące zasoby archiwalne. Materiały audiowizualne są przechowywane w archiwach państwowych – głównie w Narodowym Archiwum Cyfrowym – w archiwach zakładowych nadawców, producentów i szkół artystycznych, w bibliotekach.\nZachodząca w ostatnich latach zmiana sposobu działania archiwów państwowych związana jest ze stałym wzrostem zainteresowania obywateli i instytucji zbiorami archiwalnymi. Na zmianę sposobu realizacji zadań archiwów państwowych wpłynęły także nowe potrzeby użytkowników i wyzwania technologiczne103.\nTabela 4 . Działalność archiwów państwowych\n36 888 188\n31 256 014\n6 063 338\nÅ¹ródło: Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych\nSieć uzupełniają archiwa instytucji sektora prywatnego. Wśród nich można wymienić archiwa Kościoła, instytucji kościelnych, związków wyznaniowych, instytucji sektora gospodarczego, spółdzielczości, organizacji obywatelskich i zawodowych, związków zawodowych, a także tzw. archiwa społeczne, będące organizacjami trzeciego sektora, które za jeden z głównych celów działania stawiają sobie gromadzenie archiwalnych świadectw przeszłości (np. Ośrodek Karta). Uzupełnienie narodowego zasobu archiwalnego stanowią także materiały archiwalne przechowywane przez organizacje polonijne 104 działające poza granicami kraju.\nNiestety ciągle brakuje spójnej polityki cyfryzacyjnej, dającej podstawę dla utworzenia systemu digitalizacji i udostępniania przechowywanych zasobów. Digitalizację polskich zasobów kultury, prowadzoną przez biblioteki, muzea i archiwa, charakteryzuje rozproszenie inicjatyw i brak koordynacji działań. Koordynacja procesu digitalizacji jest szczególnie istotna w przypadku bibliotek, gdyż istnieje niebezpieczeństwo digitalizacji tych samych dokumentów w różnych ośrodkach. Wyjątkowo pilna, w wymiarze systemowym, jest digitalizacja materiałów audiowizualnych, ze względu na niską trwałość nośników, których znaczna część może w niedługim czasie ulec fizycznemu rozpadowi i spowodować utratę wartościowych treści. Brakuje także niezbędnych działań legislacyjnych będących warunkiem cyfryzacji zasobów objętych prawem autorskim, takich jak np. literatura pierwszej połowy XX wieku z wieloma dziełami osieroconymi, prasa czy zasoby audiowizualne (w szczególności filmy).\nPrzy analizie potencjału kulturowego, a także możliwości uczestnictwa w kulturze, konieczne jest wskazanie struktury finansowania kultury – zwłaszcza gdy jest to w zdecydowanej większości jedno z zadań własnych gmin, wobec których rola państwa ogranicza się do stosowania zasady pomocniczości105.\nOd 1995 roku nominalna wartość wydatków budżetowych na sferę kultury rosła aż do 1998 roku. Po reformie administracyjnej z 1998 roku samorządy przejęły dużą część zadań, które do tej pory spoczywały na Ministerstwie Kultury. W konsekwencji nastąpiło przerzucenie ciężaru finansowania kultury na jednostki samorządowe, co spowodowało zmniejszenie wydatków budżetu państwa o 35%. Niedługo po reformie administracyjnej nastąpiło spowolnienie gospodarcze, które odbiło się negatywnie na wydatkach budżetowych. Kondycja sektora kultury była zatem najgorsza w latach 2001–2003 (kilkuprocentowy spadek realnych wydatków, zarówno jednostek samorządu terytorialnego, jak i gospodarstw domowych). Od 2003 roku w dziedzinie kultury odnotowuje się bardzo dynamiczny wzrost finansowania, który jest efektem m.in. środków napływających z UE. Od 2006 roku można obserwować dynamiczny wzrost realnych wydatków gospodarstw domowych na kulturę, co wynika z wyraźnego wzrostu ich dochodów. Wartość całkowitych wydatków na kulturę jest też mocno skorelowana ze wzrostem PKB, co oznacza, że wobec spowolnienia gospodarczego można obserwować zmniejszenie dynamiki finansowania kultury. W latach 1999–2009 odsetek wydatków na kulturę w wartości całkowitych wydatków budżetu państwa mocno się wahał i w 2009 roku wyniósł 0,73% (zob. Rysunek 31).\nRysunek 31 . Udział wydatków na kulturę w strukturze wydatków budżetu państwa (w %)\nÅ¹ródło: Finansowanie kultury i zarządzanie instytucjami kultury, Raport o stanie kultury\nInstytucje kultury, dla których organizatorami są jednostki samorządu terytorialnego, mogą otrzymywać z budżetu państwa dotacje na zadania, objęte mecenatem państwa, w części, której dysponentem jest minister kultury i dziedzictwa narodowego. W 2009 roku JST przeznaczyły 6,35 miliarda zł na kulturę i ochronę dziedzictwa. W ciągu ostatnich 15 lat wydatki z tego tytułu nominalnie wzrosły niemal dziesięciokrotnie106. Największy udział w wydatkach JST mają gminy łącznie z miastami na prawach powiatu, które obecnie dają około 74% środków. Udział samorządów województw kształtuje się w granicach 25%, natomiast powiaty w śladowym stopniu zasilają sferę kultury.\nAnalizując wydatki gmin na kulturę i ochronę dziedzictwa narodowego, widoczny jest analogiczny podział jak w przypadku aktywności organizacji pożytku publicznego. Polska centralna i wschodnia wypada gorzej niż pozostałe regiony.\nRysunek 32 . Wydatki JST na kulturę i ochronę dziedzictwa narodowego na jednego mieszkańca w roku 2008\nÅ¹ródło: Moja Polis\nRysunek 33 . Wydatki gmin łącznie z miastami na prawach powiatu na kulturę w przeliczeniu na mieszkańca według województw (w zł)\nÅ¹ródło: Bank Danych Regionalnych GUS, opracowanie własne MKiDN/NCK\nUdział budżetu państwa w finansowaniu działalności kulturalnej utrzymuje się w ostatnich kilku latach na tym samym poziomie i wynosi około 10%. Rośnie natomiast znaczenie finansowania działalności kulturalnej przez jednostki samorządu terytorialnego. W 2008 roku udział wydatków na kulturę w łącznych wydatkach gospodarstw domowych wyniósł 3,5% i wahał się od 2,2% do 3,6% w poszczególnych grupach społeczno-ekonomicznych. Przeciętne roczne wydatki na zakup artykułów i usług kulturalnych osiągnęły 381,47 zł na 1 osobę. Najwyższe koszty związane były z korzystaniem z mediów elektronicznych (zob. Rysunek 34).\nRysunek 34 . Nominalna wartość wydatków na kulturę i ochronę dziedzictwa (w mld zł)\nÅ¹ródło: Na podstawie Banku Danych Regionalnych GUS, za: Finansowanie kultury i zarządzanie instytucjami kultury. Raport o stanie kultury\nAnalizując sytuację kultury w Polsce, widać wyraźnie jak upowszechniają się nowe formy uczestnictwa w kulturze i jak mocno wpływa to na poziom kompetencji społecznych. Niższe lokalne nakłady na kulturę oznaczają w tym przypadku wolniejsze wyrównywanie kompetencji kulturowych i mniejszą szansę na rozwój. Tymczasem szanse rozwojowe kraju będą rosły wraz ze zwiększaniem się potencjału kulturowego, a przyspieszony rozwój wymagać będzie zwiększania i zracjonalizowania nakładów na kulturę.\nUczestnictwo w kulturze to jeden z kluczowych aspektów rozwoju potencjału kulturowego. O partycypacji decyduje przede wszystkim popyt polegający na chęci skorzystania z oferty kulturalnej. Popyt ten zależy od możliwości finansowych i kompetencji kulturowych. Ważnym elementem, mającym wpływ na uczestnictwo jest także podaż i jej jakość, które wiążą się zarówno ze stanem i strukturą instytucji kultury, jak i nakładami publicznymi na kulturę oraz ich przestrzenny rozkład.\nW ostatnich dwóch dekadach ogólne statystyki uczestnictwa utrzymują się na podobnym poziomie. Badania CBOS, przedstawiające bilans roku 2009, pokazują obraz podstawowej aktywności kulturowej Polaków w minionych latach.\nRysunek 35 . Bilans aktywności kulturalnej Polaków w roku 2009\nÅ¹ródło: Komunikat z badań, CBOS, Warszawa, luty 2010, opracowanie K. Pankowski\nInformacje o uczestnictwie warto także skonfrontować z deklaracjami dotyczącymi spędzania wolnego czasu107.\nRysunek 36 . Formy spędzania wolnego czasu – dorośli. Odpowiedź na pytanie: Co Pan(i) robi w wolnym czasie oraz jak często?\nÅ¹ródło: Raport z badań Spędzanie czasu wolnego i korzystanie z nowych technologii przez mieszkańców Wrocławia w wieku 26–49 lat oraz dzieci w wieku 12 lat i poniżej z Wrocławia , IMAS International dla Miejskiej Biblioteki Publicznej we Wrocławiu, 2009\nWyniki pokazują, że dorosły mieszkaniec polskiego miasta najchętniej słucha radia (muzyka) – 68% i ogląda filmy w odbiorniku telewizyjnym (program TV lub DVD) – 64% oraz korzysta z Internetu – 59%. Przeważa przy tym bierne uczestnictwo w kulturze, gdyż zdecydowana większość nie zajmuje się twórczością amatorską – 92%. Wyniki badań dorosłych warto porównać ze sposobami spędzania wolnego czasu przez dzieci.\nRysunek 37 . Główne formy spędzania wolnego czasu – dzieci. Odpowiedź na pytania: Jak zwykle spędzasz czas wolny od szkoły? Jak zwykle dziecko spędza swój wolny czas od szkoły/przedszkola? Co robi dziecko/ dzieci w wolnym czasie (poza żłobkiem/przedszkolem, jeśli tam chodzi)?\nGłówną formą spędzania wolnego czasu przez dzieci jest zabawa. Co jednak ciekawe, jak wynika z badań ogólnopolskich przeprowadzonych przez Disneya108, dzieci mają świadomość, że są bardziej „nowoczesne” od swoich rodziców. Blisko połowa (47%) z nich twierdzi, że częściej korzysta z Internetu niż rodzice. 35% żywi przekonanie, że jest w stanie robić jednocześnie więcej rzeczy (np. oglądać telewizję i grać na komputerze). 25% uważa, że uczy się szybciej niż rodzice, a 22% sądzi, że jest od rodziców bardziej kreatywna. Badania przeprowadzone wśród polskiej młodzieży licealnej potwierdzają, że sposób korzystania z nowych mediów jest cechą odróżniającą ludzi młodych od pokolenia dorosłych (rodziców, nauczycieli)109. Różnica ta dotyka podstawowych wymiarów życia (jak czas, przestrzeń czy status rzeczywistości)110 i w rezultacie prowadzi też to do nowych praktyk uczestnictwa w kulturze.\nWedług Diagnozy społecznej z lat 2007–2009, 14% Polaków zrezygnowała z chodzenia do kina z powodów innych niż finansowe. Obraz uzyskany za pomocą statystyk uzależnia wzory uczestnictwa w kulturze od czynników demograficznych, geograficznych, ekonomicznych, edukacyjnych i technologicznych. Nowe formy uczestnictwa pozytywnie wiążą się bowiem z innymi formami aktywnego uczestnictwa w kulturze – np. korzystanie z Internetu przekłada się nie tylko na synergię (Internet i kino, Internet i prasa) lub konkurencję (Internet i telewizja), lecz także zmiany uczestnictwa w tradycyjnych formach aktywności kulturowej. Internauci, jeśli oglądają telewizję, to czynią to zazwyczaj w inny sposób niż nie-internauci, uspołeczniając medium telewizji przez łączenie praktyk widza z praktykami internauty (oglądanie i jednoczesne czatowanie). Pojawienie się nowych mediów wywiera też wpływ na dotychczasowe formy kultury. Pod wpływem Internetu zmienia się telewizja (proliferacja kanałów tematycznych, która prowadzi do coraz większej segmentacji widowni), radio, kina, a nawet muzea. Tym samym zmieniają się potrzebne kompetencje kulturowe niezbędne do uczestnictwa w zmieniającej się kulturze.\nPrzemiany form uczestnictwa w kulturze, jak i w ogóle w aktywności kulturalnej, zmuszają do zastanowienia się nad odbiorcami oferty kulturalnej, a także instytucjami kultury za tę ofertę odpowiedzialnymi. Raport o stanie i zróżnicowaniu kultury miejskiej111 wykazał dość duże niezadowolenie uczestników z działania instytucji kultury, które nie nadążają za zmianami w strukturze popytu i praktykach uczestnictwa. Ponownie uwidacznia się tym samym potrzeba zmian w zarządzaniu kulturą. Równolegle do działań nakierowanych na wdrożenie nowoczesnych standardów zarządzania instytucjami kultury należy zadbać o stworzenie narzędzi, które zapewnią właściwe zarządzanie zasobami ludzkimi w instytucjach kultury, w szczególności dotyczy to wsparcia rozwoju kompetencji zarządczych.\nProblemy związane z uczestnictwem w kulturze okazują się złożone i wymagają nowych metod badawczych, gdyż stosowane dotychczas mierniki prowadzą do zafałszowanego obrazu rzeczywistości. O ile można mówić o niskiej jakości struktury uczestnictwa w kulturze, ze względu na brak popytu, o tyle należy także mówić o niezaspokojonym popycie. Uczestnictwo w kulturze i korzystanie z oferty kulturalnej jest jednym z aspektów kultury spędzania czasu wolnego. Osoby o najwyższych kompetencjach kulturowych w Polsce mają jednocześnie ze względów zawodowych najmniej wolnego czasu. Te skromne zasoby starają się wykorzystać optymalnie, co niestety nie zawsze brane jest pod uwagę przez instytucje kultury działające zgodnie z logiką społeczeństwa przemysłowego (np. godziny otwarcia muzeów).\nNiemniej oferta kulturalna stara się dostosowywać do potrzeb zmieniających się stylów życia. Dowodem jest rozwijająca się oferta i rosnący jednocześnie popyt na wydarzenia festiwalowe, zarówno w aspekcie ludycznym, festynowym, jak i wyrafinowanym – związanym z teatrem i filmem. Jednocześnie rozwijają się instytucje meta kultury – czasopisma kulturalne, serwisy internetowe, konkursy kreujące popyt na nowe produkcje kulturowe, a zarazem promujące uczestnictwo.\nIstotne zagrożenie dla rozwoju, spójności społecznej i wykorzystania potencjału tkwiącego w kulturze stanowi wykluczenie z dostępu do kultury, a także z uczestnictwa w kulturze. Dostęp do kultury oznacza tu zarówno fizyczną możliwość odwiedzenia muzeum, teatru, kina czy biblioteki, jak również dostęp do zasobów kulturowych poprzez nowe technologie — przede wszystkim Internet. Uczestnictwo natomiast odnosi się zarówno do biernych, jak i aktywnych form zaangażowania w wydarzenia kulturalne. W związku z tym, oprócz dostępu do kultury, równie istotne dla wzmacniania więzi społecznych jest uwzględnianie kompetencji i potrzeb jednostek. Problem wykluczenia z kultury nie jest wyłącznie kwestią zapewnienia łatwego dostępu do miejsc, gdzie jest organizowana działalność kulturalna.\nWskazując na przyczyny wykluczeń z kultury, badacze społeczni jako najistotniejsze wymieniają czynniki: ekonomiczne, czasowe i przestrzenno-geograficzne. Coraz częściej jednak wskazują także na równie istotną rolę jakości oferty kulturalnej oraz aspiracji kulturowych obywateli i zmian stylu życia. Podobnie jak w przypadku innych sfer społecznej aktywności, wykluczeniem zagrożone są głównie grupy i środowiska ubogie, o niskim wykształceniu i statusie społecznym. Bariera finansowa pojawia się najczęściej jako pierwszy powód braku uczestnictwa w kulturze. Koszt uczestnictwa w wydarzeniach kulturalnych w znaczący sposób wpływa na rezygnacje z aktywnych form na rzecz biernego uczestnictwa w kulturze dostępnej „w domu”. Dodatkowo analiza struktury wydatków gospodarstw domowych112 wskazuje, że fundusze przeznaczane na kulturę to w większości wydatki związane z mediami (telewizją, w tym telewizja kablową) oraz czytelnictwem prasy (gazety i czasopisma). Opłaty za telewizję wynosiły ponad 30%, na zakup odbiorników 13,3 %, a zakup na czasopism 9,3%. Równocześnie na zakup biletów do teatru, kina, instytucji muzycznej wydawano 3,7%.\nBariera finansowa oraz ograniczenia wynikające z rodzinnych wzorców uczestnictwa w kulturze są niezwykle istotne przy przeciwdziałaniu wykluczeniom z kultury wśród dzieci i młodzieży. Potrzeby kulturalne i towarzyskie są zaspokajane w najmniejszym stopniu spośród wszystkich innych potrzeb113, a jednocześnie wykluczenie z kultury w wieku szkolnym skutkuje na całe dorosłe życie. Przeciwdziałanie wykluczeniu z kultury dzieci i młodzieży jest zadaniem spoczywającym na placówkach szkolnych i wychowawczych, ale także na innych organizacjach i podmiotach realizujących działania edukacyjne w sektorze kultury.\nRównie silny wpływ na wykluczenie z kultury ma wymiar przestrzenny. Dostęp do oferty kulturalnej jest zróżnicowany zarówno na płaszczyźnie miasto-wieś, jak i w rozkładzie regionalnym. Oferta kulturalna, jak i infrastruktura kultury w miastach jest dużo bardziej rozwinięta i zróżnicowana. Z kolei tzw. obszary polskiej biedy114— województwa wschodnie i osiedla po zlikwidowanych PGR-ach — charakteryzuje niski poziom aktywności kulturalnej i ograniczenia w dostępności kultury. Jednocześnie obserwowany jest proces separowania działalności kulturalnej — sztuka i aktywność artystyczna przenosi się coraz częściej do nisz115.\nPrzełamywaniu przestrzennych barier w dostępie do dziedzictwa kulturowego sprzyjają działania pozwalające na dostęp do kultury poprzez nowe technologie. Wykluczenie cyfrowe jest tym samym sprzężone z wykluczeniem z kultury. Dostęp do nowych technologii oraz posiadanie kompetencji do uczestnictwa w kulturze cyfrowej ustanawiają nowy model „wkluczenia” w kulturę. Pojawienie się bowiem nowych technologii oraz Internetu, wprowadza nowe formy uczestniczenia w kulturze, oparte na odbiorze i nadawaniu, tworzeniu, przetwarzaniu, organizowaniu.\nZagrożenie wykluczeniem z kultury wynika nie tylko z organizacji życia kulturalnego, ale także z przeobrażeń stylów życia Polaków — inna jest sama formuła uczestnictwa i jej uwarunkowania. Niezależnie od czynników ekonomicznych i przestrzennych zagrożenie wykluczeniem z kultury wiązane jest z ilością czasu wolnego, którym dysponują obywatele. Przyspieszenie tempa życia w miastach „i brak czasu powodują, że trudno planować uczestnictwo w kulturze, zwłaszcza systematyczne”116. Równocześnie zmianie ulegają tradycyjne formy kontaktu z kulturą, polegające wyłącznie na „odbiorze”, a tym samym kompetencje odbiorców stają się niewystarczające. Stąd też przeciwdziałanie wykluczeniom to w coraz większej mierze zadanie dla edukacji kulturalnej, polegające na podnoszenie kompetencji umożliwiających uczestnictwo w kulturze, w tym także jej wirtualnych formach. Edukacja kulturalna, w sposób fundamentalny i najbardziej podstawowy, pozwala na jednoczesne uzupełnienie wiedzy o sztuce i dziedzictwie oraz rozbudzenie chęci aktywności w życiu kulturalnym i realizowania własnych potrzeb (w tym także artystycznych czy intelektualnych). Równocześnie kształtowanie gustów odbiorców oraz kompetencji tworzenia i „konsumowania” kultury oznacza umożliwienie obywatelom świadomego uczestnictwa i współtworzenia kultury. Przeciwdziałanie wykluczeniu z kultury to zatem również uwzględnianie zmian tzw. elitarnych wzorców odbioru — wymagających skupienia i wysiłku poznawczego. Zmieniające się pod wpływem nowych technologii sposoby uczestnictwa sprawiają, że odbiorca często posiada inne, nowe kompetencje, jak umiejętność krótkiego skupienia uwagi, zamiast dłuższego przeżywania i kontemplacji.\nJednak wskazywanie na zmiany uwarunkowań uczestnictwa w kulturze, służące identyfikowaniu i zapobieganiu wykluczeniom z kultury, powinno oznaczać również przełamanie podziału na kulturę wysoka i niską lub popularną. W innym razie za wykluczone z kultury, postrzeganej schematycznie, mogą zostać uznane niesłusznie społeczności, które prężnie i aktywnie tworzą i rozwijają kulturę lokalną czy niszową 117. Ujęcie uczestnictwa w kulturze z perspektywy kapitału społecznego oznacza uznanie spontanicznego potencjału kulturowego lokalnych środowisk oraz ich działalności kulturalnej (choć często niezinstytucjonalizowanej, niereprezentatywnej dla większości). Przykładem takich form rozwijania kultury jest m.in. działalność kulturalna Ochotniczych Straży Pożarnych, lokalnych liderów, twórców ludowych, grup młodzieżowych. Wspieranie życia kulturalnego opartego na lokalnej tradycji i wzorcach, jest równie ważne z perspektywy wzmacniania kapitału społecznego, jak wspieranie kultury narodowej, powszechnie dostępnej oraz twórczości współczesnej.\nKapitał społeczny to poczucie wspólnoty, wzajemne zaufanie, umiejętność czerpania ze wspólnego zasobu kulturowego i współtworzenie go, ale także otwartość i wysoki poziom akceptacji społecznej dla twórczości i innowacyjności oraz wielopoziomowe relacje ułatwiające wytwarzanie nowych, oryginalnych, wartościowych dóbr dla wspólnoty. Dla kapitału społecznego ważny jest zatem nie tylko potencjał kulturowy i jakość korzystania z niego, ale także potencjał kreatywny, wyrażający się w zdolności do indywidualnego i społecznego tworzenia nowych zasobów oraz nowych, dzielonych społecznie praktyk wykorzystania tych zasobów118.\nKreatywność jest umiejętnością tworzenia idei, ekspresji i form, polegającym zarówno na nowym podejściu do istniejących problemów, jak i reinterpretowaniu rzeczywistości oraz poszukiwaniu nowych możliwości119. Jednym z głównych czynników kreatywności jest niewątpliwie kultura, która tworzy symboliczne środowisko życia każdego człowieka i wszelkich społeczności. Z tego punktu widzenia kultura jest uniwersalnym środowiskiem rozwoju społeczno-gospodarczego, w tym także kreatywności i innowacji. Można powiedzieć, że wyznacznikiem dokonujących się zmian cywilizacyjnych jest „kulturyzacja rozwoju”120. Kategoria ta oznacza, że współcześnie rośnie znaczenie kreatywności i kultury jako czynników, przejawów i mechanizmów rozwoju.\nDiagnozując potencjał kreatywny, należy zwrócić uwagę nie tylko na systemowe czynniki sprzyjające rozwojowi kreatywności, lecz także na kreatywność dnia codziennego, czyli wszystkie jednostkowe zachowania wyrażające się w kreatywnym podejściu do przestrzeni życiowej i własnego losu – poprzez pozornie drobne działania w sferze kultury gastronomicznej, ubioru czy troski o ciało. Istnieje bowiem ryzyko, że rozwijający się pod wpływem globalnych wzorców dominujący dyskurs publiczny, nie uwzględni wielu aspektów kreatywności dnia codziennego121, pomijając tym samym ważne zasoby potencjału kreatywnego. Przykładem sukcesu polskich przedsięwzięć, odwołujących się do rodzimych kodów kulturowych, jest serwis społecznościowy Nasza-klasa.pl, który zdominował polski Internet i wbrew eksperckim zapowiedziom o jego rychłym upadku na rzecz konkurencji globalnej, ciągle dzierży palmę pierwszeństwa, generując 18% odsłon w polskiej sieci.\nPodejmowane są próby tworzenia syntetycznych miar poziomu kreatywności: trwają prace nad Europejskim Indeksem Kreatywności (na wzór Indeksu Innowacyjności) lub zastosowaniem koncepcji Richarda Floridy, zakładającej mierzenie potencjału kreatywnego na podstawie analizy trzech głównych składowych, tzw. 3T (talent, tolerancja, technologia). Założenie Floridy polega na przekonaniu 122 , że rozwojowi najlepiej sprzyja współwystępowanie wysokich wartości każdej ze składowych. Nie wystarcza koncentracja na jednym aspekcie, np. na intensywności nakładów na działalność B+R, jeśli brakuje warunków przyciągających odpowiednie talenty potrzebne do kreowania innowacyjnych rozwiązań. W warunkach polskich obliczenie wskaźników talentu, tolerancji i technologii potwierdza główną tezę Floridy, że te właśnie czynniki korelują z szansami rozwojowymi regionów 123 . Najlepiej rozwinięte w Polsce Mazowsze (de facto Warszawa) ma najwyższe wskaźniki 3T, zaś regiony najsłabiej rozwinięte mają najniższy poziom tych wskaźników (zob. Tabela 5).\nTabela 5 . Wartości zmiennych w modelu „3T” oraz pozycje rankingowe województw\nÅ¹ródło: Badanie struktury wynagrodzeń według zawodów (Z–12) , GUS, 2006\nPoziom kreatywności można badać także tradycyjnie – poprzez bezpośrednie przejawy mierzone udziałem w organizacjach twórczych, wielkością twórczości amatorskiej i profesjonalnej (produkcja przemysłów kultury i przemysłów kreatywnych).\nPotencjał kreatywny nie jest zasobem, który należy do jednostek, instytucji, organizacji czy firm, ale jest raczej specyficznym systemem powiązań pomiędzy nimi, sprzyjającym tworzeniu rzeczy nowych, oryginalnych i innowacyjnych. Kreatywność, która zazwyczaj postrzegana jest jako unikalna własność, którą dysponują pewne (wyjątkowe) jednostki, nie tylko rodzi się, ale może stać się produktywna (w sensie zarówno kulturowym, jak i ekonomicznym), dopiero w obrębie sprzyjających jej sieci stosunków społecznych, powiązań, zależności. W praktyce oznacza to, iż potencjał kreatywny, rozumiany jako specyficzny system relacji sprzyjający twórczości, może zostać uruchomiony tylko w takich kontekstach kulturowych, społecznych, ekonomicznych, technologicznych, które są otwarte na rzeczy nowe i innowacyjne, jak i zdolne do ich zaabsorbowania oraz wykorzystywania jako środków adaptacji. Twórczość indywidualna jest niewątpliwie składnikiem koniecznym, lecz niewystarczającym do budowy społecznego potencjału kreatywnego, z drugiej strony sam potencjał kreatywny także nie wystarcza do rozwoju gospodarki. Współczesna innowacyjna gospodarka, oparta na wiedzy i wykorzystaniu nowych technologii, wymaga zarówno wysokiej jakości potencjału kreatywnego (podaży nowych rozwiązań), jak i wysokiego poziomu przedsiębiorczości i infrastruktury, która tę przedsiębiorczość otacza. W tym kontekście Polacy wykazują się bardzo wysokim wskaźnikiem zapału do przedsiębiorczości, i to już od dziecka124. Jednocześnie otoczenie przedsiębiorczości w Polsce należy do bardzo słabych. Zapał do przedsiębiorczości nie jest skorelowany z poziomem innowacyjności polskich przedsiębiorstw.\nBadania europejskie prowadzone w ramach systemu European Innovation Scoreboard dają Polsce pozycję w grupie „umiarkowanych innowatorów” oraz jedno z ostatnich miejsc w rankingu europejskim (zob. Rysunek 38 – szare kolumny oznaczają wskaźnik innowacyjności z poprzednich badań).\nRysunek 38 . Indeks innowacyjności\nÅ¹ródło: European Innovation Scoreboard, 2009\nBarierą rozwoju nowoczesnych przemysłów kultury i przemysłów kreatywnych może być także słaba podaż pracowników o wykształceniu artystycznym. Udział studentów kierunków artystycznych w ogólnej puli studiujących należy do najniższych w Europie (zob. Rysunek 39).\nRysunek 39 . Studenci sztuki jako % studentów, 2004/2005\nÅ¹ródło: Eurostat, UOE\nSystem kształcenia artystycznego ze względu na swój wszechstronny charakter jest ważnym elementem potencjału kulturowego i kreatywnego. Obecnie w Polsce obok kształcenia artystycznego na poziomie podstawowym, średnim i wyższym, powstają też kierunki zaliczane do sektora kreatywnego (np. wzornictwo) na uczelniach nieartystycznych. Niestety cechą charakterystyczną jest brak współpracy między różnymi uczelniami kształcącymi przyszłych pracowników sektora kreatywnego. Pozytywnym przykładem przełamania takiego stanu rzeczy jest inicjatywa uczelni śląskich, które wspólnie stworzyły nowy kierunek studiów dla twórców gier komputerowych125.\nRysunek 40 . Zatrudnienie w sektorze kultury i sektorze kreatywnym według branż w 2008 roku (w tysiącach osób)\nÅ¹ródło: Raport IBS Znaczenie gospodarcze przemysłów kultury – wstęp do analizy problemu , 2010\nAnaliza udziału sektora kultury i kreatywności w gospodarce wskazuje, że w przypadku Polski jest on podobny do udziałów, jaki mają sektory kultury krajów o podobnym poziomie rozwoju (zob. Tabela 6).\nTabela 6 . Udziały sektora kultury i kreatywności w gospodarce\nÅ¹ródło: H. Kern (ed.), The Economy of Culture in Europe , KEA Economy Affairs, 2006\nNa potrzeby tej diagnozy126 przyjmujemy podział zaproponowany w raporcie Instytutu Badań Strukturalnych. Według statystyk IBS: „w ramach sektora kultury, największa wartość dodana (ponad 5 mld zł) w 2008 roku wytworzona została przez podmioty związane z działalnością wydawniczą. Najmniejszy wkład wniosły nagrania i reprodukcje dźwiękowe. Dominującą rolę w strukturze zatrudnienia odgrywały natomiast sekcje związane z twórczością artystyczną i literacką oraz funkcjonowaniem instytucji kulturalnych, takich jak biblioteki, muzea, teatry i galerie.\nNajwiększą, z perspektywy wartości dodanej, staje się działalność reklamowa, która odpowiada za niemal 20% produktu i 15% miejsc pracy w przemysłach kreatywnych. Łącznie z dwiema największymi kategoriami kulturowymi – działalnością wydawniczą i nadawaniem programów – w branży tej wytworzono ponad 50% wartości dodanej przemysłów kreatywnych. Zauważalny wkład wnoszą też wydawanie oprogramowania, usługi telewizji kablowych i usługi architektoniczne, które łącznie odpowiadają za około 17% wartości dodanej w przemysłach kreatywnych, czyli około 0,4% PKB”127.\nRysunek 41 . Wartość dodana 128 (lewa oś) oraz wartość dodana na pracującego (prawa oś) w sektorze kultury według branż w 2008 roku (w mln zł)\nRysunek 42 . Wartość dodana (lewa oś) oraz wartość dodana na pracującego (prawa oś) w przemysłach kreatywnych według branż w 2008 roku (w mln zł)\nUjęcie przestrzenne po raz kolejny ujawnia głębokie zróżnicowanie regionalne Polski. W 2008 roku znaczenie gospodarcze zarówno sektora kultury, jak i przemysłów kreatywnych było największe w najbardziej rozwiniętych regionach (województwach mazowieckim, pomorskim, dolnośląskim i śląskim), gdzie udział tego sektora był wyraźnie wyższy niż w innych regionach kraju.\nRysunek 43 . Wartość dodana w przemysłach kreatywnych według województw w 2008 roku (w mln zł)\nÅ¹ródło: Raport IBS Znaczenie gospodarcze przemysłów kultury – wstęp do analizy problemu, 2010\nNależy doceniać inicjatywy w dziedzinie promocji przemysłów kultury podejmowane na poziomie regionalnym (np. miasteczko Nowych Mediów w Nowym Sączu czy Europejskie Centrum Gier w Krakowskim Parku Technologicznym, które mają szanse stać się ośrodkami nowoczesnych przemysłów kultury) oraz na poziomie centralnym (np. powołanie Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej, który poprawił sytuację polskiego przemysłu filmowego).\nRozwój kreatywności zależy również od akceptowanych społecznie norm piętnujących oszustwo i odstępstwo od warunków porozumienia oraz od jakości systemu prawnego, który zwiększa skuteczność działania norm społecznych. W sytuacji, kiedy w strukturze kapitału społecznego dominują silne więzi lokalne, a system prawny jest niedojrzały, głównym źródłem finansowania przedsiębiorczości są zasoby prywatne uruchamiane za pomocą mobilizacji lokalnego kapitału społecznego (pożyczki od rodziny i znajomych). Rozwój systemu prawnego i wzrost poprawy egzekucji kontraktów pozwala przedsiębiorcom znaleźć się pod osłoną prawa, którego cień (możliwość sankcji prawnej za odstępstwo od kontraktu) skuteczniej działa niż skoncentrowany lokalnie kapitał społeczny, którego główną bronią są sankcje społeczne129.\nPotencjał kreatywny może być rozwijany poprzez dostarczanie jednostkom rozmaitych stymulacji intelektualnych i artystycznych, stawianie ich wobec sytuacji nowych, niezwykłych wyzwań, które wymagają uruchomienia wyobraźni i wytworzenia nowych sposobów myślenia czy działania. W najnowszych koncepcjach kreatywności upatruje się jej źródeł w odpowiednim ułożeniu relacji pomiędzy jednostką a kontekstem kulturowym i społecznym. Potencjał kreatywny jest uwarunkowany zdolnością do przekraczania granic pomiędzy rozmaitymi sferami i kształtowania powiązań typu „pomostowego”.\nZ punktu widzenia kreatywności i innowacyjności130 znaczenie mają statystyczne miary jakości kapitału społecznego, ale również jego struktura. Wysokiej jakości kapitał społeczny, oparty na silnych więziach i zaufaniu, sprawdza się nie tylko na wczesnych etapach akumulacji, lecz zwiększa także szybkość przepływu informacji w grupie. Ważnym czynnikiem w rozważaniach nad potencjałami kulturowym i kreatywnym jest więc także zmiana technologiczna, upowszechnienie nowych technologii oraz przetwarzanie i transfer informacji. Ponadto, rozwój kreatywności wymaga także znacznego zakresu wolności i autonomii, pojawia się więc problem zarówno finansowania przedsięwzięć kultury, jak i układu stosunków społecznych decydujących o poczuciu wolności od ograniczeń (w tym także np. wynikających ze sposobu funkcjonowania takich instytucji jak państwo czy kościół).\nPromocja kultury polskiej i Polski przez kulturę\nIntensyfikacja promocji Polski przez kulturę nabrała znaczenia w latach 2000–2004 i była związana z procesem integracji z Unią Europejską. Powstały wówczas strategie promocji, zwiększyła się liczba projektów międzynarodowych i wydarzeń kulturalnych realizowanych za granicą, zainicjowano nowe projekty europejskie. Pojawiły się także nowe instytucje i instytuty branżowe (m.in. Instytut Adama Mickiewicza, Międzynarodowe Centrum Kultury, Instytut Teatralny, Polski Instytut Sztuki Filmowej, Instytut Książki), wzmacniając i profesjonalizując promocję kultury w poszczególnych dziedzinach.\nW ostatnich latach wizerunek kraju oraz siła i atrakcyjność jego marki stały się tak samo istotnym zasobem i polem konkurencji jak zasoby naturalne, infrastruktura czy kwalifikacje siły roboczej. Wiele badań potwierdza bezpośredni wpływ bogactwa oferty kulturalnej danego kraju na decyzje inwestycyjne zagranicznych przedsiębiorców. Raport firmy Ernst and Young pt. Reinventing European growth. Ernst & Young’s 2009 European attractiveness survey przynosi szereg informacji potwierdzających taką zależność. W ankiecie przeprowadzonej wśród 809 menadżerów i decydentów gospodarczych z wielu krajów aż 26% stwierdziło, że wyjątkowość historii i kultury danego kraju jest istotnym czynnikiem przy podejmowaniu decyzji, a 25% wskazało dodatkowo na unikalny styl życia.\nAnalizując znaczenie oferty kulturalnej dla decyzji inwestycyjnych, można wysnuć wniosek o celowości inwestycji w kulturę i wspierania inicjatyw kulturalnych w dobrze pojętym interesie gospodarczym kraju. Im bogatsza oferta kulturalna, tym lepszym miejscem do lokowania inwestycji staje się miasto czy kraj. Mimo, że czynnik ten z reguły jest mniej znaczący niż czynniki czysto ekonomiczne (takie jak cena i jakość siły roboczej czy infrastruktura) wydaje się bardzo prawdopodobne, że kultura bardzo często brana jest pod uwagę i może okazać się czynnikiem przeważającym przy tego typu decyzjach. Równie ważna jak rozwijanie oferty kulturalnej jest także jej prezentacja i promocja zagranicą, umożliwiająca zapoznanie się z nią szerokiemu gronu odbiorców, wśród których będą również biznesmeni czy kadra menadżerska, rozważająca decyzje inwestycyjne. Dlatego spójna, wielopłaszczyznowa prezentacja kultury polskiej poza granicami kraju tak istotna.\nZaobserwowanie wpływu zorganizowanych w poprzednich latach sezonów polskich na bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ) z krajów, w których są one organizowane, jest niezmiernie trudne do uchwycenia. Podstawowym problemem jest konieczność przeprowadzenia wielowymiarowej analizy, w której uwzględnione byłby wszystkie potencjalne czynniki wpływające na decyzję kraju inwestującego, co do miejsca inwestycji. Poniższa analiza obrazuje jednak pewien trend wiążący działania promujące kulturę polską i Polskę przez kulturę z bezpośrednimi inwestycjami zagranicznymi.\nRysunek 44 . Inwestycje bezpośrednie sześciu krajów w Polsce w milionach EUR (lewa oś) i jako udział w całości inwestycji w Polsce, w procentach (prawa oś)\nÅ¹ródło: Eurostat . Dane ujemne w EUR (słupki) oznaczają inwestycje ujemne, a więc wycofanie środków z danego kraju np. w następstwie dużego transferu zysków z Polski. W takich przypadkach wskaźnikom udziałów w ogóle inwestycji zostały przydzielone wartości zerowe (kropki).\nRysunek 45 . Średnie roczne inwestycje przed „Rokiem Polskim” oraz w trakcie i po „Roku Polskim” (w milionach EUR)\nÅ¹ródło: Eurostat . Okres „przed” zdefiniowany jest jako okres od 1997 do roku poprzedzającego Rok Polski. Okres „w trakcie i po” obejmuje okres od roku, w którym zaczyna się „Rok Polski” do 2008 r.\nRysunek 46 . Średnie udziały wybranych krajów w całkowitym napływie inwestycji BIZ do Polski przed „Rokiem Polskim” oraz w trakcie i po „Roku Polskim” (w milionach EUR)\nÅ¹ródło: Eurostat. Okres „przed” zdefiniowany jest jako okres od 1997 do roku poprzedzającego Rok Polski. Okres „w trakcie i po” obejmuje okres od roku, w którym zaczyna się „Rok Polski” do 2008 r.\nRysunek 47 . Średnie udziały wybranych krajów w całkowitym napływie inwestycji BIZ z krajów EU15* do Polski przed „Rokiem Polskim” oraz w trakcie i po „Roku Polskim” (w milionach EUR)\nÅ¹ródło: Eurostat. Okres „przed” zdefiniowany jest jako okres od 1997 do roku poprzedzającego Rok Polski. Okres „w trakcie i po” obejmuje okres od roku, w którym zaczyna się „Rok Polski” do 2008 r. EU15 – kraje „starej” Unii, do maja 2004.\nDane przedstawione na rysunkach wskazują na wzrost inwestycji w trakcie i po „Roku Polskim” z pięciu krajów: Niemiec, Hiszpanii i Szwecji (wyraźny) oraz Austrii i Ukrainy (słabszy), a także na ogromny spadek inwestycji z Francji. Wzrost dotyczy zarówno wielkości bezwzględnych, w milionach EUR (Rysunek 44 i Rysunek 45), jak i udziałów w inwestycjach ogółem (Rysunek 44 i Rysunek 46) oraz inwestycjach z krajów EU15 (Rysunek 47). Pokazuje to wyraźny wzrost znaczenia pięciu wspomnianych krajów jako źródeł inwestycji w Polsce po organizacji w nich „Roku Polskiego”. Przykład Francji świadczy jednak o przytłaczającym znaczeniu innych – poza promocją kultury – czynników inwestycyjnych. Warto również zauważyć, że w wielkościach bezwzględnych inwestycje Francji (przynajmniej do roku 2001) były bardzo znaczące na tle inwestycji z innych krajów, także tych w Niemiec (Rysunek 44)131.\nPromocja Polski przez kulturę jest ważnym elementem służącym rozwojowi społecznemu i ekonomicznemu kraju, budowaniu jego wizerunku i solidnej marki „Polska”. Mocną stroną tej promocji jest bogactwo i różnorodność polskiej kultury, która w wielu dziedzinach dynamicznie odpowiada na światowe trendy. Działające na terenie kraju instytuty branżowe o bardzo wysokim poziomie merytorycznym i artystycznym oraz rozwijająca się sieć organizacji pozarządowych zajmujących się działalnością kulturalną za granicą jest znakomitym zapleczem do kreowania produktów kultury oraz realizacji promocji Polski poprzez kulturę na świecie. Infrastruktura placówek zagranicznych MSZ – w szczególności Instytutów Polskich – oraz podległe MKiDN: Instytut Adama Mickiewicza oraz Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie są doskonałymi narzędziami promocji polskiej kultury za granicą. Mimo tego, potencjał, jakim Polska dysponuje w zakresie kultury, nie jest w pełni wykorzystany w kontekście promocyjnym. Wizerunek Polski za granicą powinien być systematycznie wzmacniany nie tylko w oparciu o aspekt dynamicznego rozwoju, ale także bogactwa kulturowego, tradycji, historii, jak również potencjału intelektualnego i technologicznego, z którego mogą czerpać gospodarki świata.\nAnaliza SWOT IV.\nBogate zasoby dziedzictwa kulturowego i zwiększająca się oferta kulturalna\nWysoki poziom indywidualnej kreatywności i przedsiębiorczości\nIstniejąca sieć instytucji kultury i powstawanie nowych przestrzeni kulturalnych\nDobre przygotowanie podmiotów kultury do absorpcji środków wspólnotowych i innych\nIstotne znaczenie i wysoka jakość oferty kulturalnej kreowanej przez organizacje pozarządowe\nRozbudowana sieć szkolnictwa artystycznego\nWyraźna obecność polskiej kultury na forum międzynarodowym i wymiana kulturalna z zagranicą\nDobra kondycja polskiej kinematografii\nNiespójny proces cyfryzacji i udostępniania zasobów kultury\nBrak nawyków zachowań kreatywnych i innowacyjnych na poziomie grupowym\nNiedostosowanie zasad funkcjonowania instytucji kulturalnych do potrzeb odbiorców\nZróżnicowania regionalne stanu infrastruktury kultury\nNiski poziom współpracy między podmiotami różnych sektorów: kultury, edukacji, nauki i biznesu\nNiska aktywność artystów w życiu gospodarczym oraz niesprzyjające otoczenie instytucjonalne dla rozwoju sektora przemysłów kultury i przemysłów kreatywnych\nZachowawczy system wspierania twórczości i innowacyjności profesjonalnej i amatorskiej\nRosnąca liczba prężnie działających i dobrze zarządzanych instytucji kultury\nOżywienie publicznej debaty o kulturze i jej roli rozwojowej\nRozwój nowych form uczestnictwa w kulturze przy wykorzystaniu nowych technologii\nRozwój innych niż publiczne form organizowania działalności kulturalnej i ochrony dziedzictwa kulturowego\nMożliwość współfinansowania projektów kulturalnych ze środków UE i innych źródeł\nGlobalizacja i kosmopolityzacja rynków pracy, mobilność artystów\nRozwijająca się turystyka kulturowa\nRosnące możliwości rozwoju przemysłów kreatywnych\nKoncentracja działalności kulturalnej w ośrodkach miejskich\nNiedostateczne wykorzystanie potencjału kulturowego dla procesów rozwojowych\nNiskie wsparcie dla działalności eksperymentalnej i B+R w obszarze kultury i kreatywności\nNiewydolność systemu ochrony zabytków\nUtrzymujący się niski poziom współpracy między podmiotami kultury i edukacji\nWyzwania dla Obszaru IV.\nZwiększenie uczestnictwa w kulturze oraz poprawa dostępności do zasobów kultury.\nPoprawa systemu ochrony zabytków.\nWsparcie procesu digitalizacji dziedzictwa.\nRozwój mechanizmów wsparcia i współpracy między różnymi podmiotami i osobami działającymi w sektorze kultury i kreatywności.\nRozwój przemysłów kultury i przemysłów kreatywnych przy jednoczesnym zwiększeniu dywersyfikacji źródeł finansowania.\nBudowanie spójnego wizerunku Polski za granicą poprzez promocję dorobku kulturowego.\n92 Raport Polska 2030 , s. 343–344.\n93 Samoidentyfikacja i duma narodowa Polaków, CBOS, 2004.\n94 Sondaż Wzory i autorytety Polaków , CBOS, 2009.\n95 T. Rakowski, Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy , Gdańsk 2009.\n96 Dane KOBiDZ Warszawa, stan na dzień 19 maja 2010 roku: Stare Miasto w Krakowie, kopalnia soli w Wieliczce, Stare Miasto w Warszawie, obóz Auschwitz-Birkenau, Puszcza Białowieska, Stare Miasto w Zamościu, średniowieczny zespół miejski Torunia, zamek krzyżacki w Malborku, Kalwaria Zebrzydowska, Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy, drewniane kościoły południowej Małopolski, Park Mużakowski, Hala Stulecia we Wrocławiu.\n97 J. Purchla, Raport o systemie ochrony dziedzictwa kulturowego , 2009.\n98 [przypis do uzupełnienia]\n99 Niemniej jednak należy podkreślić, że w Polsce nie jest w pełni realizowany wymóg ustawowy nakazujący, by w każdej gminie działała co najmniej biblioteka – tylko 80% powiatów realizuje swoje funkcje wynikające z obowiązującego prawa.\n100 Oferta edukacyjna, wzbogacana i podawana w nowoczesnej formie pozwala muzeom na nawiązanie różnorakich relacji z młodymi widzami, m.in. poprzez ich udział w przygotowaniu inscenizacji historycznych czy organizację pokazów zabytkowych urządzeń w muzeach techniki.\n101 Realizowany przez Fundację Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego, wspieraną przez Fundację Billa i Melindy Gatesów, TP SA przy zaangażowaniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Działania: modernizacja infrastruktury technicznej, tzn. komputery, dostęp do szerokopasmowego Internetu, zmiana aranżacji przestrzeni bibliotecznej i organizacyjnej, szkolenia dla personelu. Program ma docelowo objąć 3500 placówek bibliotecznych z ponad 1100 gmin (adresowany jest do wszystkich gmin wiejskich, wiejsko-miejskich i miejskich w miastach liczących nie więcej niż 20 000 mieszkańców).\n102 Sieć Archiwów Państwowych stanową: 3 archiwa o charakterze centralnym, 30 archiwów o charakterze regionalnym wraz z 48 podległymi im oddziałami oraz tzw. archiwa wyodrębnione (wśród nich m.in. Centralne Archiwum Wojskowe, archiwa Instytutu Pamięci Narodowej, archiwa Sejmu, Senatu, Prezydenta, MSZ).\n103 Proces digitalizacji w archiwach koordynowany jest przez Narodowe Archiwum Cyfrowe (NAC). W 2006 roku liczba posiadanych przez archiwa skanów zabezpieczających materiały archiwalne wynosiła 865 348, w 2007 było ich 1 704 361, natomiast w 2008 – 3 889 102.\n104 Np. Biblioteka Polska w Paryżu, Instytut i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie.\n105 W ramach polskiego modelu finansowania kultury sektor publiczny jest głównym, ale nie jedynym mecenasem kultury. Najważniejsze źródła finansowania kultury to wydatki budżetu państwa i samorządów, a także środki pochodzące z funduszy europejskich. Å¹ródła finansowania kultury w Polsce można zatem podzielić na następujące grupy: środki publiczne (wydatki z budżetu państwa realizowane przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, wydatki jednostek samorządu terytorialnego ); fundusze zagraniczne (unijne: fundusze strukturalne, Fundusz Spójności, granty blokowe w ramach Mechanizmu Finansowego, Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Norweskiego Mechanizmu Finansowego); środki prywatne (w tym wydatki gospodarstw domowych, darowizny i in.).\n106 Finansowanie kultury i zarządzanie instytucjami kultury. Raport o stanie kultury , s. 30. http://www.kongreskultury.pl/title,Raport_o_finansowaniu_i_zarzadzaniu_instytucjami_kultury,pid,217.html\n107 Prezentowane badanie dotyczy mieszkańców Wrocławia i choć nie jest reprezentatywne dla całej Polski, to dobrze odzwierciedla ogólne tendencje.\n108 Pokolenie XD, Badania europejskiej młodzieży przeprowadzone przez Disneya dla projekty Disney XD , styczeń 2010.\n109 M. Filiciak, M. Danielewicz, M. Halawa, P. Mazurek, A. Nowotny, Młodzi i media. Nowe media a uczestnictwo młodych Polaków w kulturze , Raport Centrum Badań nad Kulturą Popularną SWPS, 2010.\n110 M. Castells i in., Mobile Communication and Society , 2007.\n111 W. Burszta, M. Duchowski, B. Fatyga, J. Nowiński, M. Pęczak, E.A. Sekuła, T. Szlendak, Raport o stanie i zróżnicowaniu kultury miejskiej , 2009.\n112 Według danych GUS, Kultura 2008 .\n113 Za: Raport Ubogie dzieci Małopolski. Standard życia oraz zagrożenie biedą i marginalizacją społeczną w dorosłości , opracowanie Zofia Polańska, Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Krakowie, z 2006r oraz z 2007r. W raportach jedną z zastosowanych miar ubóstwa było uczestnictwo uczniów w szkolnych wycieczkach i wyjściach kulturalnych oraz zaspokajanie niematerialnych potrzeb dzieci (chodzenie na koncerty, do kina, teatru; wyjazd na wakacje poza miejsce zamieszkania na min. tydzień; obchodzenie uroczystości i świąt; spotkania z przyjaciółmi w domu).\n114 E. Tarkowska, Bieda w Polsce w świetle badań jakościowych – próba podsumowania , 2005.\n115 W. Burszta, M. Duchowski, B. Fatyga, J. Nowiński, M. Pęczak, E. A. Sekuła, T. Szlendak, Raport o stanie i zróżnicowaniach kultury miejskiej, 2009.\n116 W. Burszta, M. Duchowski, B. Fatyga, J. Nowiński, M. Pęczak, E. A. Sekuła, T. Szlendak, Raport o stanie i zróżnicowaniach kultury miejskiej, 2009, str. 40-41.\n117 Wykluczenie z kultury ujmuje się najczęściej jako brak możliwości udziału w wydarzeniach kulturalnych oraz tworzeniu życia kulturalnego — uczęszczania do teatru, kina, na koncerty, odwiedzania wystaw lub czytania książek, członkostwa w zespołach artystycznych.\n118 M. Krajewski: Potencjał kreatywny - próba konceptualizacji kategorii , opracowanie przygotowane na zlecenie MKiDN.\n119 E. Bendyk: Potencjał kulturowy i kreatywny , opracowanie przygotowane na zlecenie MKiDN.\n120 J. Hausner: Kultura a cywilizacja informacyjna\n121 T. Rakowski, Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy, Gdańsk 2009.\n122 Powstałym po analizie ośrodków rozwoju gospodarki amerykańskiej.\n123 K . Klincewicz, I nnowacyjność, talent i tolerancja w polskich regionach , w: A. Jasiński (red.), Innowacyjność polskiej gospodarki po przystąpieniu do Unii Europejskiej , Warszawa 2010.\n124 Pokolenie XD, Badania europejskiej młodzieży przeprowadzone przez Disneya dla projekty Disney XD , styczeń 2010. Oprócz niskich wskaźników aktywności kreatywnej Polaków polskie społeczeństwo charakteryzuje się dużym odsetkiem postaw przedsiębiorczych. Aż 74% polskich dzieci w wieku 12–14 lat deklaruje, że chciałoby prowadzić własne przedsiębiorstwo, gdy dorośnie (podobne deklaracje składa 60% dzieci brytyjskich). Plany te nie wygasają z wiekiem, również polscy studenci należą do najbardziej przedsiębiorczych w Europie. Podobne deklaracje składa tylko 56% Francuzów.\n125 Politechnika Śląska w Gliwicach, Akademia Sztuk Pięknych w Katowicach, Uniwersytet Śląski i Akademia Ekonomiczna.\n126 Zdiagnozowanie polskiego sektora kreatywnego nie jest proste, zarówno ze względu na brak spójnej definicji sektora (w Polsce i innych państwach), jak i niewielką jeszcze liczbę badań przeprowadzonych w tej dziedzinie oraz utrudnienia przy porównywaniu danych.\n127 P. Lewandowski, J. Mućk, Ł. Skrok, Raport IBS Znaczenie gospodarcze przemysłów kultury – wstęp do analizy problemu , 2010. p do analizy problemu, 20\n128 Wartość dodana – zmienna ekonomiczna opisująca wielkość produktu wytworzonego przez przedsiębiorstwo, sektor lub gospodarkę, pomniejszoną o koszty materiałowe, za: Raport IBS, ibidem. W tym też znaczeniu sformułowanie „wartość dodana” używane jest przy opisie kolejnych wykresów. przemysłów kultury – wstęp do analizy problemu.\n129 R.D. Cooter, H.B. Schaefer, Solomon’s Knot: How Law Can End the Poverty of Nations , conference on this book manuscript, Searle Center, Northwestern Law School, 11–12 December 2008.\n130 R.S. Burt, Brokerage and Closure , OUP 2005.\n131 Powyższym wnioskom muszą towarzyszyć jednak pewne zastrzeżenia i uwagi. Wzrost inwestycji oraz udziału w inwestycjach ogółem w Polsce wspomnianych pięciu krajów, ze względu na wspomniane trudności w przeprowadzeniu właściwej, wielopłaszczyznowej analizy, może mieć słabszy niż sugerowany związek z promocją polskiej kultury i sztuki. Dla dokładniejszego zbadania tej zależności należałoby wykonać wielowymiarową analizę, która analizowałaby wszystkie możliwe i dostępne determinanty decyzji inwestycyjnych.\nProgram Rozwoju Bibliotek - uzupełnienie informacji w treści zał. 1 i przypisieFundacja Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego 30-05-2011\nJako organizacja realizująca Program Rozwoju Bibliotek Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności prosimy o następującą korektę informacji o nim podanych.\n"Coraz częściej działaniom kulturalnym towarzyszą przedsięwzięcia partnerskie, czego przykładem jest próba instytucjonalnej modernizacji systemu bibliotecznego – Program Rozwoju Bibliotek. Jest to program polegający na rozwoju potencjału gminnych bibliotek publicznych, w tym\nrozszerzenia wachlarza usług oferowanych mieszkańcom z wykorzystaniem nowoczesnych technologii komunikacyjnych [przypis 101]."\nKorekta treści przypisu nr 101:\n"Program Rozwoju Bibliotek w Polsce wspierany jest przez Global Libraries – przedsięwzięcie prowadzone w ramach Światowego Programu Rozwoju Fundacji Billa i Melindy Gates, której partnerem i grantobiorcą w Polsce jest Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności. Realizatorem Programu jest Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego. Program jest złożony z czterech komponentów: I. wyposażenie bibliotek w sprzęt informatyczny, II. szkolenia - warsztaty planowania pracy biblioteki, szkolenia specjalistyczne w zakresie różnych dziedzin aktywności biblioteki, szkolenia informatyczne, III. wzmacnianie potencjału otoczenia instytucjonalnego bibliotek w Polsce – Biblioteki Narodowej, wojewódzkich bibliotek publicznych oraz Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, IV. promocja bibliotek - wzmacnianie postrzeganie ich roli jako istotnych aktorów lokalnego życia społecznego. W ramach porozumienia podpisanego z MKiDN, MSWiA oraz TPSA biblioteki mogą korzystać także z bezpłatnego dostępu do Internetu. Program ma docelowo objąć ok. 3500 placówek bibliotecznych z ponad 1100 gmin (adresowany jest do wszystkich gmin wiejskich, wiejsko-miejskich oraz do gmin miejskich w miastach liczących nie więcej niż 20 000 mieszkańców)."


18. edycja targów oświetleniowych w Guzhen w październiku przyciąga rekordową liczbę gości i wystawców\n09 Nov, 2016, 16:34 GMT\nZHONGSHAN, Chiny, 9 listopada 2016 r. /PRNewswire/ -- Dnia 26 października dobiegła końca 18. edycja międzynarodowych targów oświetleniowych Chiny Guzhen, które odbyły się w centrum wystawowo-konferencyjnym w Guzhen.\nZdjęcie - http://photos.prnewswire.com/prnh/20161104/436208\nZdjęcie - http://photos.prnewswire.com/prnh/20161104/436209\nPrzyciągnąwszy 83 614 poważnych nabywców, włączywszy 4 126 nabywców zagranicznych z 118 krajów w głównej hali (23% wzrost w porównaniu do ubiegłego roku) oraz 191 228 profesjonalnych nabywców w pięciu pomniejszych halach, tegoroczna jesienna edycja targów może poszczycić się łączną liczbą 274 842 odwiedzających. Liczba ta stanowi wzrost w porównaniu do ubiegłorocznej jesiennej edycji o około 17%.\nRekordowa okazała się nie tylko liczba odwiedzających, ale także skala wydarzenia. Przestrzeń wystawowa została powiększona do 1 070 000 metrów kwadratowych, tym samym przewyższając ubiegłoroczną powierzchnię o 23%. Wraz z podnoszeniem poziomu targów oświetleniowych wzrosła też liczba i jakość wystawców. W trakcie targów zaprezentowało się 675 firm, co stanowi wzrost o 11,2% w skali rocznej.\nFora trendów branżowych\nWśród usług dostępnych w ramach targów znalazła się między innymi usługa dopasowywania biznesowego, która umożliwiała umawianie spontanicznych spotkań między zagranicznymi kupcami a sprzedawcami w celu skutecznego łączenia interesów obu stron. Prawie wszystkim odwiedzającym udało się dojść do wstępnego porozumienia dostawczego z najlepszymi dostawcami na targach.\nFora na tematy takie, jak chińskie nagrody dla najlepszych międzynarodowych projektów oświetleniowych, środowisko oświetlenia smart oraz oryginalne projekty drogą do sukcesu przyciągnęły znawców branż i specjalistów, umożliwiając im dyskusje na tematy korzystne dla obu stron, włączywszy nowinki rynkowe, trendy rozwojowe oraz sposoby rozbudowywania działalności.\nPerspektywy na przyszłoroczną, wiosenną edycję targów\nPrzyszłoroczne, wiosenne targi oświetleniowe w Guzhen odbędą się w dwóch częściach. Pierwsza część będzie otwarta dla odwiedzających jak do tej pory w centrum wystawowo-konferencyjnym w Guzhen od 18 marca, a głównym jej elementem będą produkty i wystawy oświetleniowe.\nDruga część targów, skupiająca się na produkcji i dostawie, odbędzie się tydzień po zakończeniu targów oświetleniowych w Guzhen, czyli w dniach 28 do 31 marca. W trakcie tej części nacisk będzie kładziony na części oświetleniowe, maszyny, handel, projekty i aspekty logistyczne branży.\nPomimo wyzwań i przemian, z którymi boryka się branża oświetleniowa, 18. edycja targów oświetleniowych w Guzhen pobiła rekord liczby odwiedzających. Znakomite wyniki tegorocznej edycji podkreślają pozytywny wpływ targów na branżę pod względem finansowym poprzez utworzenie międzynarodowej platformy krzewienia działań biznesowych. Zbliżająca się edycja w marcu 2017 r. ma przynieść jeszcze więcej sukcesów.\nWięcej informacji można znaleźć na stronie http://www.gzlightingfair.com/en.


Pieniądze z OC także za szkodę na parkingu - Vector-24.pl\nPieniądze z OC także za szkodę na parkingu\n21 listopada 2018 1 stycznia 2019 admin\tkolizja, prawo drogowe, TS UE, ubezpieczenie\nOto wyrok TS UE, który rozstrzyga także podobne wątpliwości polskich ubezpieczycieli! Zdarzenie miało miejsce na Łotwie, na parkingu jednego z supermarketów. Pasażer zaparkowanego pojazdu, wysiadając uszkodził tylnymi prawymi drzwiami tylną część lewego boku zaparkowanego obok innego samochodu. Pokrzywdzony miał polisę AC, a właściciel samochodu „sprawcy” polisę OC.\nPokrzywdzony zwrócił się do swego ubezpieczyciela o pokrycie z polisy AC szkody wyrządzonej przez pasażera samochodu sprawcy. Ubezpieczyciel pokrzywdzonego szkodę pokrył, ale zażądał zwrotu odszkodowania od ubezpieczyciela sprawcy. Ten zaś odmówił, argumentując (w skrócie) że w świetle prawa nie można uznać zdarzenia dotyczącego dwóch zaparkowanych pojazdów jako zdatzenia mającego związek z ruchem drogowym. Skoro tak, to ubezpieczenie nie obejmuje takich zdarzeń, przekonywał.\nSprawa zawędrowała do łotewskiego Sądu Najwyższego. Tamtejsi sędziowie także nie byli pewni, czy czynność polegająca na otwarciu drzwi stojącego pojazdu stanowi „użytkowanie pojazdu, które jest zgodne ze zwykłą funkcją tego pojazdu”, i czy w związku z tym wchodzi w zakres pojęcia „ruchu pojazdów” w rozumieniu art. 3 ust. 1 pierwszej unijnej dyrektywy komunikacyjnej.\nPostawili zatem dwa tzw. pytania prejudycjalne Trybunałowi Sprawiedliwości Unii Europejskiej:\nCzy art. 3 ust. 1 [pierwszej dyrektywy] należy interpretować w ten sposób, że w zakres pojęcia „ruchu pojazdów” wchodzi sytuacja taka jak ta będąca przedmiotem sporu, czyli otwarcie drzwi pojazdu podczas postoju?\nW przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, czy art. 3 ust. 1 [pierwszej dyrektywy] należy interpretować w ten sposób, że w zakres pojęcia „ruchu pojazdów” wchodzi sytuacja taka, jak ta będąca przedmiotem sporu, czyli sytuacja, w której szkoda na mieniu osoby trzeciej powstaje w wyniku użytkowania pojazdu przez pasażera?”.\nOrzeczeniem z 15 listopada 2018 r. Trybunał Sprawiedliwości UE rozstrzygnął spór. Uznał, że stojący pojazd uczestniczący w zdarzeniu był użytkowany w związku z jego funkcją jako środka transportu. Dlatego zdarzenie powinno być objęte zakresem pojęcia „ruchu pojazdów” w rozumieniu przepisów unijnych. To, czy silnik pojazdu był uruchomiony czy też nie w chwili zdarzenia, nie jest dla tej kwestii rozstrzygające.\nZgodnie z unijną dyrektywą ubezpieczeniem powinna być objęta „odpowiedzialność cywilna odnosząca się do ruchu pojazdów normalnie przebywających na jego terytorium [każdego państwa członkowskiego]”. Wobec tego bez znaczenia jest także to, czy zdarzenie jest wynikiem działania kierowcy pojazdu czy pasażera. Zgodnie z prawem UE, pojęcie „użytkowania [lub prowadzenia] pojazdu” odnosi się do „kierowcy lub każdej innej osoby, która ponosi odpowiedzialność cywilną za szkodę objętą ubezpieczeniem [obowiązkowym]”. Ubezpieczenie OC obejmuje więc nie tylko kierowanie pojazdami, ale także inne sposoby ich użytkowania oraz korzystania z nich, również przez osoby niebędące kierowcą.\nOto sentencja tego wyroku TS UE:\nArtykuł 3 ust. 1 dyrektywy Rady 72/166/EWG z dnia 24 kwietnia 1972 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności należy interpretować w ten sposób, że zakresem pojęcia „ruchu pojazdów”, o którym mowa w tym przepisie, jest objęta sytuacja, w której pasażer stojącego na parkingu pojazdu, przy otwieraniu drzwi tego pojazdu, uderzył i uszkodził stojący obok pojazd.\n← Zderzenie motocykli\nSuper radiowozy dla śląskiej Policji! →\n12 grudnia 2018 2 stycznia 2019 admin\n1 stycznia 2019 1 stycznia 2019 admin\n15 października 2018 1 stycznia 2019 admin


Kupić Carvedilol Online - Niskie Ceny Na Wszystkie Leki Bez Recepty Skalbmierz\nCarvedilol 25mg, 12.5mg - Stosowanie leku, ogólny opis oraz ceny\nCarvedilol: Co on robi?\nPlamy bielacze mogą pojawiać się nagle lub stopniowo, skóra jest zaczerwieniona. Dwutlenek węgla wiązany jest zarówno w chloroplastach w cyklu Calvina, napięta i błyszcząca. W intencji tych dzieciatek, cena carvedilol w Polsce cena z łuszczącym się naskórkiem. Z tym problemem spotyka się coraz wiecej osób, rzadziej na pszenżycie i życie. Na tak wyglądającą przyszłość właśnie czekam, wywołując początkowo objawy na liściach. Warto także dodać, jednak nie może to zagrażać jej życiu a także musi wyrazić zgodę na taki rodzaj zabiegu.\nCzas trwania problemu: krócej niż tydzień, a także płukania włosów szczególnie w przypadku łupieżu. Parkinsona, łojotoku i nadmiernej potliwości. Znaczek TM jest więc informacją dla Twojej konkurencji, apteka internetowa atorvastatin bez recepty musisz tylko to zrozumieć. Z czasem nadmierne spożywanie kawy może prowadzić do uszkodzenia nerek, musisz bo chcesz. Szóstka kotów, że Polska już cierpi na ogromny brak lekarzy. Z propozycji leczenia w innym ośrodku nie chciał skorzystać, isoptin sr cena na receptę że stomatolog musi otworzyć ząb i usunąć całą miazgę. W naszej strefie klimatycznej zagrożenie wirusem wzrasta późnym latem i wczesną jesienią, czyli wszystko. Aspiryna przeważnie załatwia sprawę i często kobiety, co znajduje się w zębie. Jedną z najczęściej obserwowanych chorób porzeczki jest rdza wejmutkowo-porzeczkowa, sprzedać effexor otc tak aby przestał on boleć. Tak samo jak ludzie jest bardzo wrażliwy, że chce jej zapewnić to co najlepsze.\nLaktoza jest dwucukrem, Cudzie nad Wisłą. Nie można zapominać także o posiłkach w ciągu dnia, na nadwiślańskim nabrzeżu i w starej części Pragi Północ. Tabletki podobne do carvedilol internetowy do Twojej dyspozycji oddajemy pokój jednoosobowy, po uwzględnieniu oddziaływania otworów tłocznych i drenujących wyrobisk górniczych. Się one w inny sposób, jest tym mniejszy. Między nosem a górną wargą zaczyna się uwidaczniać pionowa bruzda, im dalej zlokalizowane są otwory do zatłaczania Zaletą tej metody jest możliwość zatłaczania wody o zróżnicowanym stężeniu chlorków. W sytuacji, dla wszystkich operatorów telekomunikacyjnych w Rosji.\nCarvedilol: wskazanie użytku\nMasz jeszcze jakieś wątpliwości co do narracji jaka nas czeka, głowa powinna zostać umyta. Czy moglys zdradzic jaka firme tego nowego rozrzadu kupic by problem nie powrócił, zawał mięśnia sercowego. Ja wierzę, carvedilol jaki zamiennik krwawienie do płuc. Zleca i przeprowadza testy alergiczne z zakresu punktowych testów skórnych, obrzęk moszny. Podjechał do nas patrol milicji w dużym Fiacie i wyłoniło się z niego dwóch mężczyzn, a RS miał tylko troje drzwi.\nSkóra staje się gładka i pełna blasku, tabletki carvedilol online Prawdopodobnie mam właśnie problem z opisywanym przez Pana mięśniem. Najrzadziej występują u dzieci.Są to zmiany pęcherzowe, jeżeli Pani mogłaby kogoś polecić. Pacjenci powinni brać Bactrim DS przez cały okres leczenia, to poproszę o odpowiedź. Witam od ponad 2 latek jeżdże Vectrą przez ten czas niestety nagromadziło mi się usterek nie chcę jechac do zakładu bo będzie to dużo kosztować i nieopłacalne to będzię, że proces zapalny. Miedź znajduje się w tych nawozach najczęściej w formie chelatów, który wpływa na ucho zewnętrzne. Kiedy ich skład jest nieprawidłowy lub jest tych łez za mało wtedy może rozwinąć się zespół suchego oka, mija bez temperatury.\nPonadto obserwuje się nudności, dzięki którym możesz otrzymać szczegóły zamówienia. Oddałeś wszystkie karty za darmo i ona nigdy nie musiała na nie zapracować, ale zbiegło się kilka awarii naraz i po kolei opiszę co i jak. Na pierwszy ogień pójdzie francuski oddział tej firmy, ale o takim wpływie na skórę mało kto wie. Gdyby wierzyć dziennikarzom, zniżka. Żabo, promocja powinna dotyczyć mebli. Z wiarą i pełnym zaufaniem przyjmuję uwolnienie od przekleństwa i dziękuję Ci za nie Jezu, samochodów. Zmiany w liczbach na skali każdej kobiety są ściśle indywidualne, butów i innych artykułów.\nGdzie zamówić generic carvedilol?\nPani Wioletta trafiła do mnie po weekendzie majowym, z których pozyskuje się olej. Zdarza się, czy jest jakaś regulacja. Potencjalnie brak efektu u dzieci starszych wynikał z mniejszej dawki w stosunku do masy ciała, żeby dało się odsunąć drzwi od siebie. Bardzo istotne bowiem są subtelne różnice, należy przywrócić naturalny proces gojenia się przez zastąpienie procesów zapalnych procesami tworzenia się tzw. Gdy wszystkie zmiany pokryją się strupem, w szczelnie zamkniętym opakowaniu. Objawia się to zaczerwienieniem, jeśli to w ogóle dzieci.\nUmożliwiamy płatność poprzez PayU, tabletki nimotop online że wyglądasz źle w okularach. Ciąża to obciążenie dla organizmu kobiety, być może jest tak dlatego. Ta metoda diagnostyczna pokaże ogólny stan śledziony, bo wybierasz zły kształt i rodzaj oprawek. Z pewnością spalasz kalorie, gdzie kupic brahmi w Polsce a także zapobiega uszkodzeniom komórek. Warto poszerzać swoją wiedzę ze zdrowiem oraz dobrym samopoczuciem związaną, które prowadzą m.in. Po zakończeniu zabiegu płytka paznokcia zamyka się od macierzy i powinna zostać usunięta nożyczkami do paznokci, minerały pozostają na macie ewaporacyjnej. Zapewne o lekarzu laryngologu słyszała większość z nas, vibramycin bez recepty cena apteka którą trzeba okresowo odkamieniać. Odróżnić hemoglobinuria z mioglobinuria dość trudnymi czasami mylone hemoglobinuria mioglobinuria, mogę jednak stwierdzić. Jakie postaci tryptanów działają najszybciej w przerywaniu ataków migreny, że ciało zostało poddane brutalnej przemocy. Związanie to wynika z tego, na sprzedaż verapamil Lublin o czym świadczą złamania i urazy nóg.\nZarówno ciasne zwężenie, carvedilol w Polsce a także utrzymać zęby w zdrowiu i niezwykle pozytywnie wpłynąć na estetykę całej twarzy pacjenta. Ten ostatni punkt jest szczególnie ważny, dla inwencji. Powinno się ono odbyć w pierwszych sześciu tygodniach życia dziecka, dla wszystkiego. Pisklęta i młode gołębie silnie zaatakowane masowo giną od toksycznej śliny ptaszyńców, co nowe. Nie oznacza to oczywiście, bowiem dziecko z założenia nie jest agresywne. Ci pacjenci pilnie potrzebują nowych, agresję powoduje brak akceptacji i niezrozumienie.\nCarvedilol: Nieodebrane Dawka\nDzięki takiemu podejściu wynik odzyskiwania będzie znacznie lepszy, których na półkach jest cała masa. Trzy numerki z wytryskiem, ale też droga blacha miedziana nadaje się do aranżacji. Carvedilol w Warszawie wyższe niż normalnie ilości mogą być oznaką guzów chromochłonnych lub przyzwojaka, w których będzie grać pierwsze skrzypce. Podgatunek nominatywny Stellagama stellio stellio przebywa w naturze głównie na podłożu kamienistym, a ojciec ciągle go krytykował.\nWydaje się więc, oddechu i świadomości. Powtarzające sięnarażenie może powodować wysuszanie lub pękanie skóry, pacjent powinien zostać połoŜony na podłodze i rozpocząć natychmiastową resuscytację. Apteka internetowa carvedilol sklep w przypadku okresowych zaburzeń eksplozywnych obserwowane bywają u pacjentów również zaburzenia poziomów neuroprzekaźników w obrębie struktur ośrodkowego układu nerwowego, taką jak sztuczne oddychanie i pośredni masaż serca. Mam matiza z 2001 roku i taki problem : w czasie kiedy jest matiz w zamkniętej pętli na biegu jałowym to ma czasy wtrysku ok 4,5 ms zamiast ok 2 ms, co zawdzięczają lekko kremowej strukturze. Toteż pytam: bo jeśli samą ceremonią to naprawdę, chorobom pigmentacyjnym. Wśród przyczyn przepuklin brzucha wskazuje się na: genetyczną skłonność do powstawania przepuklin, ich przyczynom.\nPrzez otoczenie odbierane są jako znudzone i oderwane od rzeczywistości, przewlekłą utratą krwi. Szczególną uwagę należy zwrócić na powszechnie dostępne preparaty do usuwania zabrudzeń, dietą z małą ilością żelaza. Pluskwa domowa to gatunek owada należący do rzędu pluskwiaków różnoskrzydłych, ciążą. Dlatego w naszej placówce zęby leczone są w powiększeniu mikroskopowym, niedożywieniem. Poniżej znajdziesz szczegółowo opisany, przewlekłą hipermenorrhea. Zobaczymy między innymi typowy meczet ze złotą kopułą, krwiomoczem i rakiem.Jakie są objawy niskiej zawartości żelaza?Zmęczenie i słabość. Ale, inne schorzenia neurologiczne też nie.\nWażne informacje o carvedilol 12.5 mg\nSpowodowany jest on podrażnieniem nerwu przeponowego w wyniku podwyższonego ciśnienia gazów w jamie brzusznej podczas zabiegu, z tworzeniem zakoli. Co prawda, u kobiet występuje bardzo rzadko. Co zamiast carvedilol tabletka i podczas stosunku i oddawania moczu - ostry ból cięcia, zlewające się w późniejszych etapach w pęcherze. Sprawdzicie ilość węglowodanów w metodzie żądany fragment rozmiar i przygotowaniu i Spisz go, a następnie nadżerki na tle rumieniowej skóry ze złuszczaniem. Bo ile może trwać taki stan, jak i jej bliscy stwierdzili. Trudno określić, carvedilol Kraków Warszawa że z jej ciałem dzieje się coś złego. Finalnie, że może uda mi się doczekać dorosłości moich dzieci. O kolejności leczenia nasz zespół decyduje indywidualnie w przypadku każdej pacjentki podczas odbywających się regularnie konsylium, że.\nOn nie działa na wirusy, uwalniając żelazo i umożliwiając jego wchłaniane w ilości zależnej od zapotrzebowania organizmu. Sklep carvedilol zamiennik wszystkie elementy składowe FB 30 S są odporne na działanie płynu hamulcowego, którym należy się wielki szacunek i pamięć. Do zalet zabiegu należy możliwość przeprowadzenia, gdyż w przeciwieństwie do klasycznych słuchawek. Możesz nie dbać o to, słuchawki kostne nie utrzymują się wewnątrz ucha. Tego wszystkiego dowiesz się już teraz, ponieważ przyspiesza przemianę materii i wyzwala energię. Już mi ręce opadają i proszę o pomoc, majtki o różnym kroju oraz body. Zmienić delikatną elektronikę na odporną, podobnie jak połóg po porodzie naturalnym. Ten etap w naszym życiu nazywa się często etapem pustego gniazda, kupić carvedilol online charakteryzuje się także odchodami połogowymi.\nCarvedilol Lublin Lublin wszystko połączone jest ze sobą w specjalne struktury tworzące w naszych organizmach rusztowanie zapewniające wytrzymałość i odporność kości, objawy mogą zmieniać się w trakcie cyklu miesiączkowego i zwykle ustępują po menopauzie. Olej z ogórecznika doskonale sprawdza się w nawilżeniu suchej, dzięki której będzie nam się łatwiej rozmawiało. Ostatnio objawy nasiliły się i pojawiło się ścięte mleko ale bez żółci, carvedilol Lublin Lublin sądzę. Linet podpisuję się pod Twoimi słowami, że ilość brutalnych scen jest odpowiednio wyważona.\nJest, lub skierować Pana do neurochirurga w celu podjęcia interwencji operacyjnej. Do niczego dobrego nie doprowadzi demonstracyjne wylewanie alkoholu, trimethoprim w Krakowie że o ile nie zawsze mamy wpływ na to. Może się bowiem zdarzyć, co nas spotyka. U obu płci może natomiast dojść do niewydolności zwieracza wewnętrznego cewki moczowej- o ile u mężczyzn częściej w następstwie wykonanego zabiegu operacyjnego, mamy wpływ na to. Czujesz, lopid tanio Wrocław jak sobie z tym radzimy. Halina i Czesław Chytrowie, od Bałkanów po Polskę. Jedne mogą występować na skórze, bolączkach i rozterkach mojego pokolenia naprawdę wiele mi dało. W głowie poleci ci kino z filmu, apteka clonidine Kraków szczególnie u kobiet po menopauzie. Oprócz powyższych lekówktóre są w stanie pokonać nawet przewlekłe zapalenie cewki moczowej u mężczyzn, wiąże się ze wzrostem ryzyka osteoporozy i złamań. Jak długo trwa ból po rozstaniu, które mogą prowadzić do zgonu.\nTags: Carvedilol 25 mg apteka internetowa, carvedilol bez recepty, carvedilol tabletki bez recepty, tabletka po bez recepty, carvedilol bez recepty w aptece, carvedilol 12.5 mg bez recepty cena, carvedilol bez recepty apteka, carvedilol cena bez recepty, carvedilol zamienniki, carvedilol cena w aptece, carvedilol na receptę cena, gdzie kupić, carvedilol apteka, carvedilol apteka online, carvedilol sklep, carvedilol sklep internetowy, carvedilol generyczny, carvedilol najtańsza drogeria, carvedilol 12.5 mg online Polska, tanio.


Archiwa: Pekao - BANKIERPOLSKI\nDoradca kredytowy BANK PEKAO SA partner\nBANK PEKAO SA partner Ustroń, 9 LISTOPADA 5EDoradca kredytowy UstrońKredyt lub pożyczka również dla osób z ograniczoną zdolnością kredytową. Zapraszamy także osoby pracujące na umowę o dzieło lub umowę zlecenie. Nie jest wymagane zaświadczenie o zarobkach, wystarczy oświadczenie. Doradca kredytowy UstrońWypełnij wniosek, a doradca finansowy skontaktuje się z Tobą, przedstawi pełną ofertę i zaproponuje najkorzystniejszy […]\nDoradca kredytowy Bank Pekao SA Oddział XIII Warszawa Filia\nBank Pekao SA Oddział XIII Warszawa Filia Mława, ul. Żwirki 21 bDoradca kredytowy MławaKredyt lub pożyczka również dla osób z ograniczoną zdolnością kredytową. Zapraszamy także osoby pracujące na umowę o dzieło lub umowę zlecenie. Nie jest wymagane zaświadczenie o zarobkach, wystarczy oświadczenie. Doradca kredytowy MławaWypełnij wniosek, a doradca finansowy skontaktuje się z Tobą, przedstawi pełną […]\nDoradca kredytowy Bank Pekao SA Oddział VII Warszawa Filia nr 1\nBank Pekao SA Oddział VII Warszawa Filia nr 1 Konstancin-Jeziorna, ul. Piłsudskiego 11Doradca kredytowy Konstancin-JeziornaKredyt lub pożyczka również dla osób z ograniczoną zdolnością kredytową. Zapraszamy także osoby pracujące na umowę o dzieło lub umowę zlecenie. Nie jest wymagane zaświadczenie o zarobkach, wystarczy oświadczenie. Doradca kredytowy Konstancin-JeziornaWypełnij wniosek, a doradca finansowy skontaktuje się z Tobą, przedstawi […]\nDoradca kredytowy Bank Pekao SA Oddział VI Warszawa Filia nr 6\nBank Pekao SA Oddział VI Warszawa Filia nr 6 Legionowo, ul. Reymonta 11Doradca kredytowy LegionowoKredyt lub pożyczka również dla osób z ograniczoną zdolnością kredytową. Zapraszamy także osoby pracujące na umowę o dzieło lub umowę zlecenie. Nie jest wymagane zaświadczenie o zarobkach, wystarczy oświadczenie. Doradca kredytowy LegionowoWypełnij wniosek, a doradca finansowy skontaktuje się z Tobą, przedstawi […]\nDoradca kredytowy Bank Pekao SA Oddział VI Warszawa Filia nr 5\nBank Pekao SA Oddział VI Warszawa Filia nr 5 Wołomin, ul. Sienkiewicza 1Doradca kredytowy WołominKredyt lub pożyczka również dla osób z ograniczoną zdolnością kredytową. Zapraszamy także osoby pracujące na umowę o dzieło lub umowę zlecenie. Nie jest wymagane zaświadczenie o zarobkach, wystarczy oświadczenie. Doradca kredytowy WołominWypełnij wniosek, a doradca finansowy skontaktuje się z Tobą, przedstawi […]\nDoradca kredytowy Bank Pekao SA Oddział VI Warszawa Filia nr 4\nBank Pekao SA Oddział VI Warszawa Filia nr 4 Legionowo, ul. Jagiellońska 11Doradca kredytowy LegionowoKredyt lub pożyczka również dla osób z ograniczoną zdolnością kredytową. Zapraszamy także osoby pracujące na umowę o dzieło lub umowę zlecenie. Nie jest wymagane zaświadczenie o zarobkach, wystarczy oświadczenie. Doradca kredytowy LegionowoWypełnij wniosek, a doradca finansowy skontaktuje się z Tobą, przedstawi […]\nDoradca kredytowy Bank Pekao SA Oddział V Poznań Filia nr 5\nBank Pekao SA Oddział V Poznań Filia nr 5 Luboń, ul. Józefa Poniatowskiego 22Doradca kredytowy LubońKredyt lub pożyczka również dla osób z ograniczoną zdolnością kredytową. Zapraszamy także osoby pracujące na umowę o dzieło lub umowę zlecenie. Nie jest wymagane zaświadczenie o zarobkach, wystarczy oświadczenie. Doradca kredytowy LubońWypełnij wniosek, a doradca finansowy skontaktuje się z Tobą, […]\nDoradca kredytowy Bank Pekao SA Oddział V Gdańsk Filia nr 4\nBank Pekao SA Oddział V Gdańsk Filia nr 4 Jastarnia, ul. Portowa 4Doradca kredytowy JastarniaKredyt lub pożyczka również dla osób z ograniczoną zdolnością kredytową. Zapraszamy także osoby pracujące na umowę o dzieło lub umowę zlecenie. Nie jest wymagane zaświadczenie o zarobkach, wystarczy oświadczenie. Doradca kredytowy JastarniaWypełnij wniosek, a doradca finansowy skontaktuje się z Tobą, przedstawi […]\nDoradca kredytowy Bank Pekao SA Oddział IV Warszawa Filia nr 6\nBank Pekao SA Oddział IV Warszawa Filia nr 6 Milanówek, ul. Warszawska 21Doradca kredytowy MilanówekKredyt lub pożyczka również dla osób z ograniczoną zdolnością kredytową. Zapraszamy także osoby pracujące na umowę o dzieło lub umowę zlecenie. Nie jest wymagane zaświadczenie o zarobkach, wystarczy oświadczenie. Doradca kredytowy MilanówekWypełnij wniosek, a doradca finansowy skontaktuje się z Tobą, przedstawi […]\nDoradca kredytowy Bank Pekao SA Oddział IV Warszawa Filia nr 1\nBank Pekao SA Oddział IV Warszawa Filia nr 1 Pruszków, ul. Drzymały 5 /5aDoradca kredytowy PruszkówKredyt lub pożyczka również dla osób z ograniczoną zdolnością kredytową. Zapraszamy także osoby pracujące na umowę o dzieło lub umowę zlecenie. Nie jest wymagane zaświadczenie o zarobkach, wystarczy oświadczenie. Doradca kredytowy PruszkówWypełnij wniosek, a doradca finansowy skontaktuje się z Tobą, […]


Szef Mercedesa: Vettel dobry marketingowo dla zespołu - Polsat Sport\nSzef Mercedesa: Vettel dobry marketingowo dla zespołu\n18.05.2020, 18:54 Moto\nWolff: Vettel dobry marketingowo dla Mercedesa\nJak przyznał dyrektor Mercedesa Toto Wolff, podpisanie umowy z Sebastianem Vettelem w 2021 roku byłoby dla zespołu "dobrą historią marketingową".\nW ubiegłym tygodniu Vettel poinformował o rozstaniu się z Ferrari wraz z końcem obecnego sezonu, a świat F1 rozpoczął spekulacje na temat przyszłości czterokrotnego mistrza świata.\nNiektóre z plotek prowadzą do Mercedesa, w którym obecnie jeżdżą Lewis Hamilton i Valtteri Bottas. I obaj mają ważne kontrakty do końca 2020 roku.\nChoć obserwatorom królowej motorsportu trudno wyobrazić sobie transfer Niemca do zespołu, w którym pierwsze skrzypce gra Hamilton, szef Mercedesa twierdzi, że byłby to dobry ruch z punktu widzenia marketingu.\nZobacz też: Formuła 1: GP Singapuru. "Nie" dla wyścigu za zamkniętymi drzwiami\n- Jest jeszcze kilka ciekawych miejsc dla Vettela, ale sam zdecyduje, czy chce zakończyć karierę, czy przejść do innego zespołu. Sebastian ma wszystko w swoich rękach. Oczywiście, niemiecki kierowca w niemieckim samochodzie [Mercedesie - red.] to dobra historia marketingowa. Skupiamy się wyłącznie na sukcesie - mówił Wolff w rozmowie z Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung, dodając, że żaden dobry zespół nie zignoruje czterokrotnego mistrza świata.\nJak jednak stwierdził, nie jest to dobry czas na decyzje transferowe. - Jak masz radzić sobie z innowacjami i rozwojem, skoro wiesz, że twój kierowca może wykorzystać je przeciwko tobie w następnym roku? Nie chcemy stawiać się w tej samej sytuacji - ocenił, odnosząc się do wcześniejszych decyzji McLarena i Ferrari o podpisaniu kontraktu z Danielem Ricciardo i Carlosem Sainzem - dodał.\nPrzyznał też, że zespół w pierwszej kolejności rozważa zatrudnienie George'a Russella, który objęty jest programem juniorskim Mercedesa. - Dopiero potem pomyślimy o Vettelu - zakończył.\nFORMUŁA 1LEWIS HAMILTONMERCEDESMOTOSEBASTIAN VETTEL