Przeglądarka plików to moduł, do którego możesz wgrywać pliki używane w innych funkcjach iPresso, takich jak e-maile, czy popupy oraz zarządzać nimi. Jest to idealne miejsce dla wszelkiego rodzaju zasobów kreacji, takich jak obrazy.\nMożna ją znaleźć pod ścieżką Start > Treści > Pliki.\nNa samej górze przeglądarki znajdziesz pasek akcji. Za jego pomocą możesz stworzyć nowy katalog i dodać pliki, a także, po zaznaczeniu plików i/lub katalogów - przenieść lub usunąć.\nPod nimi wyświetlony jest żółty pasek informacyjny odnoszący się do przechowywanych plików. Zapoznaj się z nim, ponieważ zawiera ważne i przydatne komunikaty. Możesz go zamknąć za pomoc po prawej stronie. Aby wyświetlić go ponownie, kliknij :\nPoniżej zamieściliśmy wyszukiwarkę. Ułatwi Ci ona odnalezienie niezbędnych plików. Kliknij w ikonę , aby rozwinąć listę filtrów. Możesz tu wskazać następujące elementy filtrujące wyszukiwanie:\nrozwijaną listę typ plików,\nsuwak wskazujący na przestrzeń wyszukiwania. Pamiętaj, że w celu przeszukaniu całej bazy przeglądarki plików suwak musi zostać najpierw użyty. Bez tego Przeglądarka wyszuka pliki w folderze, w którym się znajdujesz.\nAby włączyć wyszukiwanie kliknij szukaj. Aby wyczyścić pole wyszukiwania kliknij reset.\nPrzestrzeń dostępna w przeglądarce plików podzielona jest na kolumny:\nautor - osoba, która jako ostatnia dokonywała modyfikacji pliku lub katalogu;\nDaty utworzenia i modyfikacji będą posiadały jedynie te pliki i katalogi, które zostały dodane po wprowadzeniu nowej wersji przeglądarki plików. Po kliknięciu w pola zawierające ikonę strzałki możesz ustawiać daną listę rosnąco lub malejąco.\nPojedyncze kliknięcie katalogu lub pliku zaznaczy je. Podwójne kliknięcie w katalog otworzy go, a w plik - pobierze. Dodatkowo możesz wykorzystać skróty klawiszowe do zaznaczenia kilku lub wszystkich pozycji. Klawisz control (Windows) lub ⌘ (MacOS) oraz kliknięcie pojedynczo kolejnych pozycji doda je do zaznaczenia. Klawisz shift spowoduje zaznaczenie wszystkich pozycji od wcześniej zaznaczonej, do wskazanej.\nPo wejściu do kolejnych katalogów, pod paskiem wyszukiwania znajdziesz ścieżkę dostępu, która wskaże, w którym miejscu aktualnie się znajdujesz. Kliknięcie w symbol wylistuje poprzednie katalogi w drzewku dostępu, a powrót do głównego panelu przeglądarki.\nPo prawej stronie przeglądarki znajdziesz ikonę . Jest to dodatkowe menu, które pozwala na wykonywanie akcji na katalogach:\npodmień - nowy plik musi mieć to samo rozszerzenie oraz wagę taką samą lub mniejszą. Będzie też automatycznie wykorzystany w tych kreacjach, w których znajdował się plik poprzedni. Link pozostanie taki sam. Pamiętaj, że podmiany nie można cofnąć, by przywrócić poprzedni plik;\nW przypadku plików znajdziesz dodatkową ikonę . Służy ona do udostępnienia lokalizacji pliku. Po kliknięciu w ikonę wyświetli się okno udostępniania wraz z linkiem:\nW zakładce Pliki znajdziesz jeszcze jeden “podmoduł” - Kosz. Znajdziesz tam pozycje, które wcześniej zostały usunięte. Po 30 dniach od przeniesienia do kosza dana pozycja zostanie permanentnie skasowana.\nZaznaczanie, filtracja oraz budowa i funkcjonalność kolumn działa tak samo, jak w przypadku przeglądarki, jednak tu, po prawej stronie znajdziesz inną ikonę - . Służy do przywracania pozycji z kosza do ich poprzedniej lokalizacji w panelu iPresso.\nPamiętaj, że nie ma możliwości użycia plików z kosza w kreacjach, ani udostępniania ich, gdyż nie są publicznie dostępne.\nŁadowanie plików do przeglądarki\nPrzeglądarka umożliwia wgrywanie plików pojedynczo lub partiami, ale nie pozwala wgrania katalogów. Będą one przesyłane jeden po drugim, dzięki czemu przerwanie operacji w jakikolwiek sposób nie spowoduje, że żaden nie zostanie wgrany. Nazwy wgrywanych plików pozostaną niezmienione.


Gaz łupkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej w świetle doświadczeń amerykańskich i rozwoju międzynarodowego rynku gazu - PDF\nGaz łupkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej w świetle doświadczeń amerykańskich i rozwoju międzynarodowego rynku gazu\nDownload "Gaz łupkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej w świetle doświadczeń amerykańskich i rozwoju międzynarodowego rynku gazu"\n1 Gaz łupkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej w świetle doświadczeń amerykańskich i rozwoju międzynarodowego rynku gazu Raport Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych WARSZAWA MARZEC 2011 PISM POLSKI INSTYTUT SPRAW MIĘDZYNARODOWYCH THE POLISH INSTITUTE OF INTERNATIONAL AFFAIRS\n3 POLSKI INSTYTUT SPRAW MIÊDZYNARODOWYCH GAZ UPKOWY SZANSE I WYZWANIA DLA POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ W ŒWIETLE DOŒWIADCZEÑ AMERYKAÑSKICH I ROZWOJU MIÊDZYNARODOWEGO RYNKU GAZU Ernest Wyciszkiewicz (red.), Jaros³aw Æwiek-Karpowicz, Agata Gostyñska, Dorota Liszczyk, Lidia Puka, Bartosz Wiœniewski, Bart³omiej Znojek Warszawa, marzec 2011 r.\n4 Zdjêcie na ok³adce: Texas T Gas Well, Barnet Shale Gas Well Mary Kilgore Polski Instytut Spraw Miêdzynarodowych, 2011 ISBN Polski Instytut Spraw Miêdzynarodowych ul. Warecka 1a, Warszawa tel. (+48) , faks (+48)\n5 SPIS TREŒCI Wnioski....5 Wprowadzenie...7 Rewolucja ³upkowa w USA...7 Miêdzynarodowe konsekwencje...12 Zasoby niekonwencjonalne na œwiecie...13 Scenariusze rozwoju rynku gazu na œwiecie i w Europie...15 Zaanga owanie instytucji Unii Europejskiej...17 Rada Europejska Komisja Europejska Parlament Europejski Rosja, gaz ³upkowy a kartelizacja rynku gazowego Gaz ³upkowy debata w wybranych pañstwach UE...24 Podsumowanie. Polska ³upkowym laboratorium?\n7 Gaz ³upkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej 5 Wnioski W dyskusjach na temat przysz³oœci miêdzynarodowych rynków gazu dominuje poczucie niepewnoœci. Jedn¹ z istotnych niewiadomych, oprócz tempa wychodzenia œwiata z kryzysu gospodarczego i przysz³ego poziomu zapotrzebowania, jest rozwój wydobycia gazu ze z³ó niekonwencjonalnych. Istniej¹ bardzo zró nicowane przewidywania co do zasobów i mo liwoœci ich eksploatacji poza Ameryk¹ Pó³nocn¹. Debata w Europie niepotrzebnie koncentruje siê na scenariuszach skrajnych, czyli albo szansach na ³upkow¹ rewolucjê, albo wyzwaniach uniemo liwiaj¹cych jakoby rozwój sektora w europejskich warunkach. Obie narracje wprowadzaj¹ w b³¹d. W perspektywie dekady istotne znaczenie dla UE i Polski bêd¹ mia³y przede wszystkim miêdzynarodowe konsekwencje boomu ³upkowego w USA, do tego czasu bowiem ma³o prawdopodobne jest uruchomienie wydobycia w Europie na szerok¹ skalê. Odmiennoœæ uwarunkowañ wyklucza automatyczne przenoszenie amerykañskich osi¹gniêæ do UE, natomiast istotny wp³yw na ocenê ryzyka inwestycji w Europie mog¹ mieæ rezultaty tocz¹cej siê w³aœnie w USA debaty na temat wzmocnienia systemu regulacyjnego. Gaz jest z regu³y uznawany w UE za optymalne paliwo pomostowe, umo liwiaj¹ce realizacjê polityki dekarbonizacji i spe³niaj¹ce cele polityki klimatycznej, która si³¹ rzeczy mia³a prowadziæ do znacznego wzrostu zapotrzebowania na gaz, a tym samym jego importu. Jak jednak wskazuj¹ najnowsze scenariusze Miêdzynarodowej Agencji Energii i Komisji Europejskiej (model PRIMES), dynamika wzrostu bêdzie ni sza od spodziewanej jeszcze przed kilku laty. Skurczeniu wiêc ulegnie zak³adany rynek zbytu na gaz w Europie, a tym samym pojawi siê wzmo ona konkurencja miêdzy ró nymi dostawcami oraz rodzajami gazu (sieciowym, LNG i byæ mo e z czasem te niekonwencjonalnym). W takich warunkach decyduj¹ce znaczenie bêdzie mieæ cena, chyba e dojdzie do politycznej ingerencji popierania przez w³adze krajowe lub instytucje europejskie okreœlonego Ÿród³a. Instytucje europejskie zachowuj¹ ostro noœæ w wypowiedziach na temat niekonwencjonalnych zasobów gazu. Powœci¹gliwoœæ wynika z nastêpuj¹cych przes³anek: (1) przemys³ sam ma zdolnoœci rozwoju odpowiednich technologii, wykorzystywanych w procesie eksploracji z³ó gazu ³upkowego; (2) w Europie dotychczas nie zosta³y zidentyfikowane z³o a, których eksploatacja mog³aby nast¹piæ w najbli szym czasie; (3) obecne dane s¹ niekompletne, a mo liwoœæ produkcji gazu ze z³ó niekonwencjonalnych nie zosta³a jeszcze jednoznacznie potwierdzona. Nigdzie w Europie nie s¹ jeszcze znane rozmiary, dostêpnoœæ i ekonomiczna op³acalnoœæ wydobycia gazu ³upkowego. Prace eksploracyjne powinny przynieœæ pierwsze odpowiedzi po mniej wiêcej piêciu latach. Wy³¹czaj¹c Polskê, do niedawna debata w pañstwach UE by³a ograniczona tylko do œrodowisk eksperckich. Jednak od grudnia 2010 r. fala zainteresowania ze strony elit politycznych i spo³eczeñstw zaczê³a wyraÿnie wzbieraæ w takich krajach jak Wielka Brytania, Niemcy czy Francja. Stosunek ró nych podmiotów (pañstw, przedsiêbiorstw, partii politycznych) jest funkcj¹ uwarunkowañ danego pañstwa, takich jak rola gazu w polityce energetycznej, poziom uzale nienia od importu, percepcja zagro eñ czy stosunek do zagadnieñ klimatycznych. Zainteresowanie gazem ³upkowym w ka dym\n8 6 Polski Instytut Spraw Miêdzynarodowych przypadku wyp³ywa z odmiennych przes³anek. W pañstwach zachodnioeuropejskich wiêksze znaczenie maj¹ zwykle argumenty za realizacj¹ za³o eñ polityki klimatycznej, tymczasem w krajach œrodkowoeuropejskich istotniejsza jest kwestia bezpieczeñstwa dostaw i zmniejszenia uzale nienia od importu. Rosja i inni eksporterzy obawiaj¹ siê powtórzenia amerykañskiego scenariusza w UE i na œwiecie. Obecnie g³ównym powodem do niepokoju dla Gazpromu jest rozwój sytuacji na rynku europejskim, od którego koncern jest niemal w pe³ni uzale niony. Spadek cen w wyniku nadpoda y gazu ju istotnie os³abi³ pozycjê rosyjskiego monopolisty. Ewentualne rozpoczêcie wydobycia gazu ³upkowego dodatkowo zmniejszy³oby pole manewru na rynku. Dzia³ania w³adz rosyjskich i przedstawicieli Gazpromu skoncentrowane s¹ obecnie na przekonywaniu o ekonomicznej nieop³acalnoœci i œrodowiskowej szkodliwoœci rozwoju produkcji gazu z ³upków w pañstwach UE. Liberalizacja rynku gazu w Polsce i UE, czyli u³atwienie nowym graczom dostêpu do sieci i odbiorców, i ograniczenie roli monopolistów jest warunkiem niezbêdnym rozwoju sektora. W przeciwnym razie ryzyko zwi¹zane z inwestowaniem w wydobycie bêdzie zbyt wysokie, a firmy zwróc¹ siê w kierunku bardziej perspektywicznych miejsc. Ju dziœ zarysowuje siê przewaga konkurencyjna Chin, oferuj¹cych coraz bardziej atrakcyjne warunki inwestycyjne.\n9 Gaz ³upkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej 7 Wprowadzenie Celem raportu jest ukazanie politycznych i gospodarczych uwarunkowañ i implikacji ³upkowej rewolucji w USA oraz ewentualnego rozpoczêcia produkcji w UE. Powsta³o ju kilka prac poœwiêconych mo liwoœciom przeniesienia doœwiadczeñ amerykañskich do Europy. Zidentyfikowano w nich wiele wyzwañ geologicznych, technicznych, regulacyjnych, œrodowiskowych i spo³ecznych, które w istocie uniemo liwiaj¹ skopiowanie amerykañskich wzorców 1. Punktem wyjœcia rozwa añ w tym raporcie s¹ casus amerykañski, scenariusze rozwoju rynku Miêdzynarodowej Agencji Energii oraz Komisji Europejskiej, a tak e reakcje najwa niejszych eksporterów gazu. Niemniej jednak z uwagi na skalê wyzwañ w Europie warunkiem koniecznym rozwoju sektora ³upkowego bêd¹ stosowne decyzje polityczne i zachêty p³yn¹ce ze strony europejskich i krajowych instytucji. W tym sensie celem raportu jest na³o- enie na naszkicowan¹ ju przez wiele instytucji mapê regionów najbardziej perspektywicznych pod wzglêdem obecnoœci niekonwencjonalnych zasobów gazu mapy debat tocz¹cych siê w instytucjach europejskich i pañstwach cz³onkowskich. Pañstwa UE maj¹ ambiwalentny stosunek do gazu ziemnego. Dla jednych gaz umo liwia ³agodne przejœcie od paliw kopalnych do Ÿróde³ odnawialnych, dla innych jest Ÿród³em wyzwañ dla bezpieczeñstwa energetycznego. W UE panuje jednak przekonanie o nieuchronnoœci wzrostu konsumpcji i importu gazu w najbli szych dekadach. Tymczasem spowodowany œwiatowym kryzysem finansowo-gospodarczym spadek zapotrzebowania na gaz w Europie oraz wzrost wydobycia gazu ³upkowego w USA wprowadzi³y do kalkulacji nowe istotne zmienne. W rezultacie doœæ silnie ugruntowany pogl¹d na temat d³ugofalowych trendów zast¹pi³o poczucie bezprecedensowej niepewnoœci 2. W œwietle dynamicznie zmieniaj¹cych siê uwarunkowañ kategoryczne s¹dy zmieni³y siê w ostro ne oceny, a prognozy w scenariusze. Podobny sposób myœlenia powinien jednak obj¹æ sektor ³upkowy, który sta³ siê dziœ albo przedmiotem nadmiernie euforycznych reakcji, albo Ÿród³em przesadzonych obaw. Rewolucja ³upkowa w USA Specyficzne amerykañskie uwarunkowania rynkowe, prawne i polityczne czyni¹ niemo liwym automatyczne przenoszenie doœwiadczeñ z USA do UE. Z perspektywy europejskiej wa niejsza od analizy przyczyn amerykañskiego sukcesu jest obserwacja tocz¹cej siê tam obecnie debaty na temat wzmocnienia systemu regulacyjnego, powodowanej rosn¹cymi obawami o wp³yw eksploatacji z³ó niekonwencjonalnych na œrodowisko. Wzrost wydobycia gazu ³upkowego w USA nast¹pi³ w wyniku splotu kilku sprzyjaj¹cych okolicznoœci: wysokich cen gazu, rz¹dowych zachêt fiskalnych, korzyst- 1 Zob. F. Geny, Can Unconventional Gas Be a Game Changer in European Gas Markets?, Oxford Institute for Energy Studies, December Z wypowiedzi g³ównego ekonomisty MAE Fatiha Birola podczas Œwiatowego Forum Energetycznego w Montrealu we wrzeœniu 2010 r.\n10 8 Polski Instytut Spraw Miêdzynarodowych nego re imu prawno-regulacyjnego 3 i, co najwa niejsze, obni enia kosztów operacyjnych oraz zwiêkszenia wydajnoœci wydobycia dziêki udoskonaleniu i skutecznemu powi¹zaniu techniki odwiertów poziomych i szczelinowania hydraulicznego. Przysz³y udzia³ gazu ziemnego w amerykañskim energy mix bêdzie wypadkow¹ takich czynników, jak popyt poszczególnych grup odbiorców koñcowych, poziom cen czy tempo wzrostu gospodarczego. Uznaj¹c za trafne obecne szacunki Departamentu Energii USA skali rezerw i produkcji (najbardziej konserwatywnych spoœród dostêpnych), gaz ze Ÿróde³ niekonwencjonalnych w d³ugim okresie (lata ) mo e pokrywaæ ok. 8% potrzeb energetycznych USA 4. Taka skala wydobycia gazu ³upkowego pozwoli³aby na zniwelowanie spodziewanego spadku produkcji gazu ze Ÿróde³ konwencjonalnych oraz na zmniejszenie udzia³u importowanego gazu w bilansie. Zarazem nale y mieæ na uwadze znaczne rozbie noœci miêdzy ró nymi szacunkami zasobów gazu niekonwencjonalnego w USA. Niewykluczone, e informacje na ten temat mog¹ byæ wykorzystywane przez ró ne grupy interesu do wp³ywania na opiniê publiczn¹ w celu forsowania okreœlonej polityki energetycznej USA, a tym samym mog¹ rzutowaæ na debatê nad znaczeniem gazu niekonwencjonalnego w ogóle 5. Obecnie jako zaletê wzrostu produkcji gazu ziemnego najczêœciej wymienia siê perspektywê zwiêkszenia bezpieczeñstwa zaopatrzenia USA, ni sze koszty funkcjonowania elektrowni spalaj¹cych gaz w porównaniu z elektrowniami wêglowymi i nuklearnymi oraz ni sz¹ emisjê CO2. Natomiast intensyfikuje siê dyskusja nad potencjalnymi negatywnymi skutkami szczelinowania hydraulicznego dla œrodowiska naturalnego. Rewolucja ³upkowa wywar³a istotny wp³yw na rynek gazu ziemnego w USA. Jeszcze kilka lat temu uwa ano za pewnik, e w obliczu wzrostu zapotrzebowania i spadku produkcji w³asnej USA bêd¹ musia³y importowaæ coraz wiêcej gazu. W tym celu uruchomiono program budowy terminali do regazyfikacji LNG. Wejœcie na rynek wiêkszych iloœci gazu ³upkowego na prze³omie lat 2008 i 2009 zbieg³o siê z uruchomieniem terminali podwajaj¹cych dotychczasowe mo liwoœci przyjmowania gazu skroplonego. Wprawdzie import LNG do USA wzrós³ w 2009 r. o 29% do 12,8 mld m 3, ale wci¹ by³ to niemal poziom zanotowany w ostatnich oœmiu latach (rekord 3 Chodzi w szczególnoœci o niemal ca³kowite wy³¹czenie spod regulacji w³adz federalnych technologii szczelinowania hydraulicznego. Przekazanie tych kompetencji (a tak e innych istotnych z punktu widzenia sektora wydobycia gazu ze Ÿróde³ niekonwencjonalnych) na szczebel stanowy jest równoznaczne z dopuszczeniem znacznych niekiedy ró nic w uregulowaniach prawnych. Agencje federalne, w tym Agencja Ochrony Œrodowiska (EPA), maj¹ mocno ograniczone kompetencje. 4 Wed³ug szacunków DE z kwietnia 2010 r. krajowa produkcja gazu ziemnego do 2035 r. ma wzrosn¹æ do ok. 665 mld m 3. W tym okresie udzia³ gazu ³upkowego oraz gazu z pok³adów wêgla mia³by wzrosn¹æ do 34%. Prognozy zak³adaj¹ szczególnie dynamiczny przyrost wydobycia gazu ³upkowego, wskutek czego w 2035 r. ze Ÿróde³ tych mia³oby pochodziæ 24% ³¹cznego zapotrzebowania USA na gaz (rok wczeœniej DE USA szacowa³, e udzia³ gazu ³upkowego w ca³kowitej poda y gazu ziemnego w USA wyniesie 18%), Annual Energy Outlook 2010, U.S. Energy Information Administration, U.S. Department of Energy, kwiecieñ 2010 r., s. 3-4 i DE USA oceni³ wielkoœæ rezerw w 2009 r. na 7,6 bln m 3. Dalej id¹ szacunki przygotowywane przez amerykañskie firmy consultingowe lub powi¹zane z przemys³em gazowym zespo³y ekspertów dzia³aj¹ce pod auspicjami amerykañskich uczelni wy szych, z których najszerzej znany jest Potential Gas Committee (PGC), posiadaj¹cy status organizacji pozarz¹dowej typu non-profit i przygotowuj¹cy oceny amerykañskich zasobów co dwa lata. W czerwcu 2009 r. PGC oceni³ zasoby amerykañskiego gazu ³upkowego na 17,5 bln m 3. Z kolei wed³ug firmy consultingowej Navigant Consulting w USA mog³oby siê znajdowaæ nawet 23,9 bln m 3 gazu ³upkowego, wobec ca³kowitych rezerw gazu ziemnego niemal 65 bln m 3.\n11 Gaz ³upkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej 9 wyniós³ 21,9 mld m 3 w 2007 r., a najwiêkszy spadek nast¹pi³ w 2008 r.) 6. W 2009 r. wskaÿnik wykorzystania terminali LNG wyniós³ zaledwie 11%. Zwiêkszenie poda y gazu niekonwencjonalnego (zw³aszcza gazu ³upkowego) i mo liwoœci dostaw LNG na rynek amerykañski wobec jednoczesnego spadku popytu na ten surowiec spowodowa³o obni enie realnych cen gazu dla wszystkich grup odbiorców nawet o 50%, do poziomu z lat Do niedawna wydobyciem gazu niekonwencjonalnego w USA zajmowa³y siê relatywnie niewielkie firmy, które dziêki elastycznoœci, wiêkszej sk³onnoœci do ryzyka, a tym samym wy szej innowacyjnoœci dokona³y prze³omu technicznego. Brak zainteresowania najwiêkszych, z zasady doœæ konserwatywnych koncernów u³atwi³ im dzia³anie. Obecnie nastêpuje stopniowa konsolidacja wymuszona spadkiem cen gazu i mniejszymi zyskami z powodu kryzysu której towarzyszy korekta planów inwestycyjnych wielu przedsiêbiorstw dzia³aj¹cych w sektorze upstream. Firmy, które zainicjowa³y rewolucjê ³upkow¹, znalaz³y siê w trudnej sytuacji w zwi¹zku z za³amaniem na amerykañskim rynku kredytowym, nie dysponowa³y bowiem odpowiednimi rezerwami finansowymi. Jednak to okresowe pogorszenie nie wp³ynê³o na optymistyczne prognozy wzrostu, o czym œwiadcz¹ przypadki wchodzenia na drodze przejêæ lub wykupu udzia³ów do grona producentów gazu ³upkowego wiod¹cych amerykañskich koncernów energetycznych (m.in. przejêcie XTO przez ExxonMobil za 41 mld dolarów) i zagranicznych lub próby poszukiwania dodatkowych Ÿróde³ finansowania poprzez zak³adanie spó³ek joint venture. Równoczeœnie wzros³o zainteresowanie amerykañskich instytucji federalnych (Agencja ds. Ochrony Œrodowiska EPA, Kongres USA) wzmocnieniem regulacji wydobycia gazu ³upkowego po kolejnych przypadkach awarii instalacji wykorzystywanych w trakcie szczelinowania hydraulicznego i wskutek przypuszczeñ o mo liwych negatywnych skutkach stosowania tej technologii dla œrodowiska naturalnego. W pierwszej po³owie 2010 r. EPA og³osi³a rozpoczêcie badañ nad wp³ywem szczelinowania na bezpieczeñstwo ujêæ wody pitnej. Ponadto Komisja ds. Kontroli i Reform Izby Reprezentantów USA zaczê³a naciskaæ na firmy, prosz¹c o przekazanie informacji na temat substancji chemicznych wykorzystywanych w procesie szczelinowania, lecz za zapytaniami tymi (skierowanymi w lutym 2010 r.) nie stoj¹ adne sankcje, które obligowa³yby adresatów do odpowiedzi 8. Oprócz tych doraÿnych dzia³añ w 2009 r. z³o ono w Kongresie projekt ustawy 9, która znios³aby przepis wy³¹czaj¹cy technologiê szczelinowania hydraulicznego spod przepisów Ustawy o bezpieczeñstwie wody pitnej (wykonawcy szczelinowania mieliby obowi¹zek ujawniania sk³adu chemicznego u ywanych mieszanek). Co ciekawe, miesi¹c wczeœniej z³o ono projekt ustawy, która w razie uchwalenia utrzyma³aby w mocy (potwierdzi³a) decyzjê o wy³¹czeniu szczelinowania spod tych przepisów 10. Dodatkowo w lipcu 2010 r. szef Komisji 6 Przyczyni³o siê do tego równie znaczne obni enie cen przez najwiêkszych dostawców LNG do USA (Trynidad i Tobago, Egipt, Norwegia, Katar) uœredniona cena spad³a o ponad 50%. 7 Natural gas prices by sector, , Annual Energy Review 2009, s Por. Memorandum of the Subcommittee on Energy and Environment on Examining the Potential Impact of Hydraulic Fracturing, US House of Representatives Committe on Energy and Commerce, 18 lutego 2010 r., 9 Fracturing Responsibility and Awareness of Chemicals Act (FRAC Act), z³o ony 9 czerwca 2009 r. 10 American Energy Innovation Act, z³o ony 7 maja 2009 r.\n12 10 Polski Instytut Spraw Miêdzynarodowych ds. Energii i Handlu Izby Reprezentantów poszerzy³ grupê adresatów wspomnianych pytañ o operatorów odwiertów, jako podmiotów dysponuj¹cych istotnymi informacjami o przebiegu szczelinowania hydraulicznego, i skierowa³ stosowne listy m.in. do Occidental Petroleum, Chesapeake Energy, ExxonMobil, BP America, ConocoPhillips najwiêkszych amerykañskich koncernów energetycznych. Powy sze fakty œwiadcz¹ o du ej stawce zabiegów w³adz federalnych o zwiêkszenie regulacji sektora gazu niekonwencjonalnego oraz o znacznych wp³ywach w Kongresie USA instytucji reprezentuj¹cych interesy przedsiêbiorstw wydobywaj¹cych m.in. gaz ³upkowy, takich jak Energy in Depth czy American Petroleum Institute. Co wa niejsze, perspektywa wzmocnienia regulacji jest uznawana za czynnik mog¹cy zahamowaæ dalsz¹ ekspansjê przemys³u ³upkowego w USA. Umowa o przejêciu XTO pioniera w sektorze poszukiwañ i wydobycia gazu ³upkowego przez ExxonMobil zawiera klauzulê umo liwiaj¹c¹ uniewa nienie transakcji, gdyby wskutek zwiêkszenia regulacji technologia szczelinowania hydraulicznego mia³a zostaæ zdelegalizowana lub staæ siê nierentowna. Dynamikê dyskusji nad przysz³oœci¹ wydobycia gazu ziemnego w Stanach Zjednoczonych, w tym gazu ze z³ó niekonwencjonalnych, zmieni³y wyniki uzupe³niaj¹ce do Kongresu USA z listopada 2010 r. Zakoñczy³y siê one zwyciêstwem Partii Republikañskiej, tradycyjnie bardziej przychylnej przemys³owi naftowo- -gazowemu. W pierwszej wypowiedzi publicznej po wyborach prezydent Barack Obama opowiedzia³ siê za zwiêkszeniem krajowej produkcji gazu ziemnego, co bior¹c pod uwagê, e najwiêkszy potencja³ wzrostu produkcji w najbli szych latach ma przede wszystkim gaz ³upkowy uznano za równoznaczne z opowiedzeniem siê przez administracjê federaln¹ za intensyfikacj¹ stosowania szczelinowania hydraulicznego. Deklaracja Obamy wynika³a ze zmian w uk³adzie si³ w Kongresie, gdzie od stycznia 2011 r. wzros³y wp³ywy przeciwników przyjêcia ustawy wprowadzaj¹cej w USA system handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych, bez której Stanom Zjednoczonym trudniej bêdzie osi¹gn¹æ nakreœlone w 2009 r. cele redukcyjne. Przejêcie kontroli nad Izb¹ Reprezentantów przez Republikanów oddali³o tê perspektywê. Przedstawiciele tej partii zapowiedzieli ponadto podjêcie prób ograniczenia kompetencji EPA 11. Wspieraj¹c zwiêkszenie krajowego wydobycia gazu ziemnego, administracja Obamy liczy na zmniejszenie wykorzystania noœników energii cechuj¹cych siê wy sz¹ emisyjnoœci¹. Jednoczeœnie, licz¹c siê z os³abieniem zainteresowania Kongresu œciœlejszym nadzorem nad stosowaniem technologii szczelinowania, administracja bêdzie zapewne d¹ yæ do wykorzystania innych mo liwoœci regulacji wydobycia gazu niekonwencjonalnego. Pod koniec listopada 2010 r. Departament Spraw Wewnêtrznych USA, do którego kompetencji nale y zarz¹dzanie obszarami nale ¹cymi do rz¹du federalnego, w tym zapewnienie bezpiecznego dla œrodowiska naturalnego wykorzystania tych terenów do celów gospodarczych, zapowiedzia³ wyst¹pienie do przedsiêbiorstw poszukuj¹cych i wydobywaj¹cych gaz na terenach federalnych o udostêpnienie informacji na temat sk³adu chemicznego mieszanki u ywanej podczas szczelinowania. 11 R. Bravender, D. Samuelsohn, Dems hold cards on climate policy, 8 listopada 2010 r.,\n13 Gaz ³upkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej 11 Plany te spotka³y siê z ostr¹ krytyk¹ Partii Republikañskiej oraz organizacji reprezentuj¹cych przemys³ wydobywczy 12. Czynnikiem, który w najwiêkszym stopniu wp³ynie na debatê na temat wydobycia gazu ³upkowego w USA w œrednim okresie, bêdzie rezultat wspomnianych badañ EPA nad wp³ywem szczelinowania hydraulicznego na Ÿród³a wody. Wyniki tych prac maj¹ byæ znane do koñca 2012 r. i w opinii ekspertów z bran y gazowej bêd¹ obejmowa³y ogólne skutki szczelinowania dla œrodowiska naturalnego. W oczekiwaniu na nie, zw³aszcza gdyby mia³y zawieraæ zalecenia przyjêcia ustawodawstwa federalnego dotycz¹cego szczelinowania, bran a gazowa (choæby wspomniany American Petroleum Institute) podejmuje wysi³ki zmierzaj¹ce do opracowania tzw. najlepszych praktyk zarz¹dzania wydobyciem gazu niekonwencjonalnego. Przemys³ liczy, e dobrowolne zwi¹zanie siê tego rodzaju miêkkimi standardami eksploatacji bêdzie atrakcyjn¹ alternatyw¹ zarówno dla regulacji federalnych, jak i œciœlejszych regulacji stanowych, a dodatkowo pozwoli wyciszyæ krytykê przeciwników intensyfikacji rodzimego wydobycia gazu jako szkodliwego dla œrodowiska. Gaz ³upkowy przypadek Kanady Doœwiadczenia funkcjonowania sektora gazu ziemnego w USA tylko czêœciowo odpowiadaj¹ realiom panuj¹cym w Kanadzie. Jednoczeœnie, z uwagi na œcis³e powi¹zania miêdzy rynkami obu pañstw (z Kanady pochodzi ok. 90% gazu importowanego do USA), analiza tego przypadku powinna byæ prowadzona w³aœnie w kontekœcie rozwoju sytuacji w Stanach Zjednoczonych. Za takim podejœciem zdaje siê opowiadaæ równie kanadyjski przemys³ wydobywczy, który chêtnie obiera doœwiadczenia amerykañskie za punkt wyjœcia promowania szerszego wykorzystania gazu niekonwencjonalnego 13. Ponadto przypadek kanadyjski zas³uguje na uwagê byæ mo e jako lepiej odpowiadaj¹cy realiom europejskim. Produkcja w Kanadzie wynios³a w 2008 r. 170 mld m 3, a potwierdzone rezerwy ocenia siê na blisko 12 bln m 3, z czego oko³o 1/3 stanowi gaz konwencjonalny. W Kanadzie obserwuje siê proces szybkiego wyczerpywania z³ó konwencjonalnych. Z kolei rezerwy samego tylko gazu ³upkowego szacowane s¹ nawet na 30 bln m 3, a razem z pozosta³ymi rodzajami gazu niekonwencjonalnego (tight gas, gaz z pok³adów wêgla) nawet na 100 bln m 3. Jak dot¹d na szerok¹ skalê rozwiniêto produkcjê gazu ³upkowego na zachodzie Kanady w prowincji Kolumbia Brytyjska. W mniejszych iloœciach wydobywany jest w po³udniowej czêœci prowincji Alberta i Saskatchewan ze wzglêdu na mniej sprzyjaj¹ce warunki geologiczne. We wschodniej czêœci Kanady (Quebec, Nowy Brunszwik) z³o a ³upków znajduj¹ siê we wczesnych fazach oceny ich wielkoœci oraz op³acalnoœci wydobycia, ale dostêpne szacunki wskazuj¹, e mog¹ równaæ siê z zasobami znajduj¹cymi siê w zachodnich prowincjach Krytyka ta opiera siê na trzech argumentach. Po pierwsze, wskazuje siê na koszty zwiêkszenia regulacji, obejmuj¹ce równie negatywne skutki dla poziomu zatrudnienia w przemyœle wydobywczym. Po drugie, przeciwnicy regulacji na poziomie federalnym dowodz¹, e kwestie te powinny znajdowaæ siê w gestii stanów z uwagi na zró nicowanie uwarunkowañ geologicznych i ekonomiczno-spo- ³ecznych, w jakich prowadzi siê wydobycie. Po trzecie, uwa aj¹ postulaty ujawnienia sk³adu chemicznego substancji wykorzystywanych podczas szczelinowania za motywowany ideologiczn¹ niechêci¹ do przemys³u wydobywczego. Innymi s³owy, spe³nienie tego rodzaju ¹dañ nie zakoñczy dyskusji nad szkodliwoœci¹ stosowania szczelinowania. Argumenty tego rodzaju pada³y np. podczas konferencji The Promise and Perils of Hydraulic Fracturing: Best Answers to the Hardest Questions, zorganizowanej przez kojarzon¹ z Parti¹ Republikañsk¹ Heritage Foundation, Waszyngton, 30 listopada 2010 r. (link do nagrania z konferencji: 13 Por. publikacjê powsta³¹ ze wspólnej inicjatywy kanadyjskich firm bran owych: Canadian Natural Gas. Full Potential: Unconventional Gas Development in Canada, 14 A Primer for Understanding Canadian Shale Gas, National Energy Board, listopad 2009 r., s\n14 12 Polski Instytut Spraw Miêdzynarodowych Czynnikiem ograniczaj¹cym wzrost wydobycia gazu niekonwencjonalnego mo e byæ niedostatecznie rozwiniêta lokalna infrastruktura przesy³owa, zw³aszcza w Kolumbii Brytyjskiej, gdzie obecna przepustowoœæ ruroci¹gów jest niewystarczaj¹ca i brakuje po³¹czeñ miêdzy najbardziej perspektywicznymi rejonami wydobycia oraz istniej¹c¹ sieci¹ dystrybucyjn¹. Lepiej pod tym wzglêdem przedstawia siê sytuacja w Quebecu i Nowym Brunszwiku. Podzia³ na prowincje zachodnie i wschodnie widoczny jest równie w stosunku opinii publicznej do sektora ³upkowego. W prowincjach zachodnich, gdzie istniej¹ d³ugoletnie tradycje funkcjonowania przemys³u wydobywczego (naftowego i gazowego), zastosowanie nowych technik w postaci szczelinowania hydraulicznego nie spotyka siê z krytyk¹ spo³ecznoœci lokalnych. Tymczasem w prowincjach wschodniej Kanady, przede wszystkim w Quebecu, odczuwalne s¹ silne wp³ywy dyskusji nad skutkami szczelinowania hydraulicznego, jaka toczy siê w USA, zw³aszcza w odniesieniu do skutków wydobycia dla bilansu wodnego. W bilansie energetycznym Quebecu najwa niejsze miejsce zajmuje hydroenergetyka, której przedstawiciele nieprzychylnie patrz¹ na potencjalnego konkurenta. Nawiasem mówi¹c, taki problem mo e siê pojawiæ w Europie, zw³aszcza w krajach o bilansie zdominowanym przez jedno paliwo (na pierwszy plan wysuwa siê Polska z jej wêglow¹ monokultur¹). Ustawodawstwo na poziomie prowincji jest pospiesznie przystosowywane do planów intensyfikacji wydobycia gazu niekonwencjonalnego (stosowna ustawa, reguluj¹ca m.in. kwestie opodatkowania tego rodzaju dzia³alnoœci, ma byæ gotowa wiosn¹ 2011 r.). W Kanadzie, w odró nieniu do Stanów Zjednoczonych, nie obowi¹zuj¹ wy³¹czenia przepisów o ochronie jakoœci wody pitnej, a wiêkszoœæ przedsiêbiorstw operatorów odwiertów dobrowolnie udostêpnia informacje o sk³adzie chemicznym substancji wykorzystywanych podczas szczelinowania. Miêdzynarodowe konsekwencje Rewolucjê ³upkow¹ w USA i ewentualnoœæ jej replikacji w innych czêœciach œwiata Miêdzynarodowa Agencja Energii umieœci³a na liœcie czynników, które mog¹ mieæ decyduj¹cy wp³yw na rozwój sytuacji na rynkach w najbli szych latach. MAE nie spodziewa siê jednak, aby zasoby niekonwencjonalne odegra³y istotn¹ rolê w Europie przynajmniej do koñca obecnej dekady. Powa nym wyzwaniem bêdzie op³acalnoœæ ich wydobycia w trudniejszych ni w USA warunkach geologicznych, prawnych i spo³ecznych. Warto uœciœliæ, e stosunek spo³ecznoœci lokalnych nie musi byæ negatywny pod warunkiem, e odczuj¹ one bezpoœrednio korzyœci p³yn¹ce z wydobycia przy zminimalizowanych kosztach œrodowiskowych. Pomóc w tym mo e postêp techniczny, na przyk³ad zwiêkszenie wydajnoœci wydobycia z pojedynczego odwiertu, a tym samym zmniejszenie zagêszczenia rozmieszczenia instalacji. Prawdopodobnie powodzenie w Europie bêdzie zale eæ od odpowiedniego dostosowania modelu rozwoju sektora ³upkowego do lokalnej specyfiki. Na razie rynki miêdzynarodowe zmagaj¹ siê z bie ¹cymi konsekwencjami rozwoju sektora ³upkowego w USA. W wyniku wzrostu wydobycia w USA na rynku powsta³y nadwy ki LNG (w ostatnich latach istotnie wzros³y mo liwoœci przetwórcze producentów gazu skroplonego), które zamiast na rynek amerykañski zosta³y skierowane do Europy i Azji. Zasadnicze znaczenie bêdzie mieæ trwa³oœæ obecnego nasycenia rynku (gas glut), czyli ró nicy miêdzy faktyczn¹ wielkoœci¹ gazu znajduj¹cego siê w obrocie miêdzynarodowym a ca³kowit¹ zdolnoœci¹ przesy³ow¹ gazoci¹gów i mo liwoœciami prze³adunkowymi terminali LNG. W World Energy Outlook 2010 MAE stwierdza, e nadwy ki gazu dostêpnego na rynku osi¹gn¹ szczyt 200 mld m 3 ju w 2011 r., ale bêd¹ siê zmniejszaæ wolniej, ni oczekiwano jeszcze przed rokiem. Tym samym eksporterzy jeszcze przez kilka lat bêd¹ siê znajdowaæ siê pod presj¹ konkurencji i nabywców, co mo e wp³ywaæ na utrzymywanie siê relatywnie niskiego poziomu cen. W d³ugim okresie sytuacja na rynku bêdzie zale eæ od tempa wzrostu wschodz¹cych gazowych rynków (g³ównie w Azji) i nale y liczyæ siê ze wzrostem cen.\n15 Gaz ³upkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej 13 Na skutek nadpoda y ceny na rynku amerykañskim sta³y siê okresowo niemal dwukrotnie ni sze ni w Europie i Japonii. Utrzymuj¹ca siê ró nica miêdzy cen¹ na rynku spot w USA i Wielkiej Brytanii a powi¹zanymi z rop¹ cenami z kontraktów d³ugoterminowych dominuj¹cych w Europie kontynentalnej ju odnios³a skutek. Kilka europejskich firm (m.in. E.On i GdF) z powodzeniem renegocjowa³o umowy z Gazpromem, uzyskuj¹c ustêpstwa w postaci uelastycznienia warunków dostaw dziêki z³agodzeniu klauzuli take or pay i uwzglêdnieniu cen spot w formu³ach cenowych. Ustêpstwa producentów na razie maj¹ tymczasowy charakter. Czy siê utrzymaj¹ za kilka lat, bêdzie zale eæ od ewolucji relacji œwiatowej poda y do popytu, cen w kontraktach krótkoterminowych do d³ugoterminowych oraz przysz³oœci budz¹cej coraz wiêksze w¹tpliwoœci indeksacji cen gazu do ropy, modelu dominuj¹cego w Europie i Azji 15. Zasoby niekonwencjonalne na œwiecie Zgodnie z World Energy Outlook 2010 potwierdzone œwiatowe zasoby (proven reserves) gazu ziemnego na koniec 2008 r. wynosi³y 184 bln m 3, z czego ponad po³owa przypada³a na Rosjê, Iran i Katar. Udokumentowane zasoby niekonwencjonalne obejmowa³y 4% ca³oœci, przy czym w 2008 r. przypad³o na nie 12% produkcji. Bazuj¹c na danych amerykañskich i niemieckich s³u b geologicznych, MAE szacuje pozostaj¹ce do wydobycia zasoby konwencjonalne na 404 bln m 3. Zasoby niekonwencjonalne, zdaniem MAE, mog¹ siêgaæ nawet oko³o 900 bln m 3. Zak³adaj¹c optymistycznie, e rezerwy niekonwencjonalne bêd¹ technicznie i ekonomicznie mo liwe do wydobycia w innych regionach œwiata w podobnym stopniu jak w Ameryce Pó³nocnej (MAE przyjmuje wielkoœæ ok. 380 bln m 3 ), to przy obecnej produkcji zasoby wystarczy³yby na 250 lat 16. Zdaniem MAE oko³o 35% wzrostu globalnego zapotrzebowania bêdzie pokrywane ze z³ó niekonwencjonalnych, a ich udzia³ w ca³kowitym bilansie wzroœnie z 12% w 2008 r. do 19% w 2035 r. Czwarta czêœæ tego przyrostu bêdzie mieæ Ÿród³o w USA i Kanadzie. Perspektywy na wydobycie w innych czêœciach œwiata s¹ wysoce niepewne, w wielu miejscach rozpoczêto prace poszukiwawcze, które w ci¹gu najbli szych kilku lat powinny rzuciæ wiêcej œwiat³a na stan zasobów. MAE uwa a Chiny, Indie i Australiê za najbardziej obiecuj¹ce miejsca. Na przyk³ad w Australii planuje siê wybudowanie kilku instalacji do skraplania gazu wydobywanego z pok³adów wêgla. O ile aktywnoœæ Australii jest powodowana d¹ eniem do wzrostu znaczenia jako eksportera gazu, o tyle plany chiñskie i indyjskie wynikaj¹ z dynamicznie rosn¹cego popytu. Chiny, które zapowiadaj¹ wzrost zapotrzebowania do 300 mld m 3 w 2020 r., prowadz¹ wielokierunkow¹ politykê, inwestuj¹c w pozyskiwanie dostawców w ró - nych czêœciach œwiata. Chc¹ te jednak do³¹czyæ do grupy wa nych producentów, licz¹c na zasoby niekonwencjonalne. MAE szacuje, e ca³kowita produkcja wzroœnie tam z 80 mld m 3 w 2008 r. do 140 mld m 3 w 2020 r. i 180 mld m 3 w 2035 r. Œwiadomoœæ rosn¹cych potrzeb i niechêæ do nadmiernego uzale niania siê od importu przyspieszy³y prace nad ocen¹ potencja³u z³ó niekonwencjonalnych. W³adze zaoferowa³y najwiêkszym pañstwowym przedsiêbiorstwom koncesje na poszukiwania 15 Szerzej na temat przysz³oœci metod kszta³towania cen gazu w Europie zob. A. J. Melling, Natural Gas Pricing and its Future. Europe as the Battleground, Carnegie Endowment for International Peace, World Energy Outlook 2010, International Energy Agency, Paris 2009, s. 187.\n16 14 Polski Instytut Spraw Miêdzynarodowych i wydobycie. Tamtejsze firmy zapraszaj¹ zachodnie koncerny do wspó³pracy przy badaniu rodzimego potencja³u, Shell dzia³a razem z Petrochina, Sinopec prowadzi rozmowy z Chevronem i BP, a nad wejœciem na rynek chiñski zastanawia siê Statoil. Chiñska aktywnoœæ nie ogranicza siê jednak tylko do rynku krajowego w paÿdzierniku 2010 r. koncern CNOOC przej¹³ za 1,1 mld dolarów udzia³y w jednym z projektów ³upkowych amerykañskiego potentata Chesapeake. Wspó³praca biznesowa zosta³a ujêta w stosowne ramy polityczne, gdy w listopadzie 2009 r. Chiny podpisa³y z USA porozumienie o wspó³pracy przy rozwoju sektora ³upkowego. Niebagatelne znaczenie w chiñskich uwarunkowaniach maj¹ pozytywne sygna³y p³yn¹ce ze strony w³adz, które potwierdzaj¹, e wzrost udzia³u gazu w bilansie energetycznym jest wa nym elementem d³ugofalowej polityki energetycznej. Równie Indie maj¹ produkowaæ coraz wiêcej gazu, z 46 mld m 3 w 2009 r. do 60 mld m 3 w 2015 r. do 100 mld m 3 w 2035 r., a zasoby niekonwencjonalne maj¹ mieæ w tym wzroœcie istotny udzia³, zw³aszcza gaz z pok³adów wêgla. Indie przyzna³y ju kilka koncesji w celu zbadania tego potencja³u, a w planach maj¹ te przetargi na poszukiwania gazu ³upkowego. Wszêdzie rozpoczêcie wydobycia gazu ³upkowego na skalê przemys³ow¹ bêdzie wymaga³o spe³nienia wielu warunków: dostêpnoœci terenów pod odwierty, dostêpu do wody i infrastruktury, sprzyjaj¹cego otoczenia regulacyjnego, w szczególnoœci dotycz¹cego przyznawania koncesji, ochrony œrodowiska i zarz¹dzania zasobami wodnymi, wreszcie akceptacji spo³ecznoœci lokalnych. Najwiêksze wyzwania czekaj¹ pañstwa europejskie. Ostro noœæ widoczna w Europie jest czêœciowo zrozumia³a, zwa ywszy na niepewnoœæ panuj¹c¹ na rynkach i niedostateczne dane o zasobach. Charakterystyczne jest jednak, e z regu³y w dyskusjach skrupulatnie wylicza siê potencjalne przeszkody do rozwoju sektora ³upkowego w Europie, a pomija milczeniem czynniki sprzyjaj¹ce, na przyk³ad rozwój mniej inwazyjnych dla œrodowiska i lokalnych spo³ecznoœci technologii. Skupianie siê wy³¹cznie na trudnoœciach grozi efektem samospe³niaj¹cej siê przepowiedni. W warunkach niepewnoœci unikanie tak entuzjazmu, jak i fatalizmu wskazane jest w równym stopniu. D³ugookresowe zapotrzebowanie na gaz w UE wed³ug przewidywañ MAE, KE i Eurogas Scenariusze Miêdzynarodowej Agencji Energii MAE w World Energy Outlook 2010 przedstawi³a trzy scenariusze rozwoju œwiatowych rynków energii, które bêd¹ wp³ywaæ na zapotrzebowanie na gaz ziemny. Scenariusz New Energy Policies zbudowany zosta³ na za³o eniu, e pañstwa bêd¹ realizowaæ prowadzone polityki oraz wype³niaæ z³o one deklaracje, inaczej ni scenariusz Current Energy Policies, przewiduj¹cy realizacjê dzia³añ ju wprowadzonych do porz¹dku prawnego. MAE pozostawi³a z poprzedniej edycji ma³o realistyczny scenariusz 450, zak³adaj¹cy œcis³e wdra anie za³o eñ polityki klimatycznej. Scenariusz New Policies przewiduje, e zapotrzebowanie na gaz bêdzie ros³o po 2010 r., gdy œwiatowa gospodarka zacznie wychodziæ z kryzysu, najpierw powoli, potem w szybszym tempie (z 3,1 bln m 3 w 2008 r. do 4,5 bln m 3 w 2035 r.). Popyt w USA bêdzie stabilny, w UE wzrost œrednioroczny bêdzie na poziomie 0,7%, podczas gdy w Chinach oko³o 6% (84% oczekiwanego globalnego wzrostu przypadnie na pañstwa spoza OECD). Gaz nie bêdzie traci³ rynku w³aœnie dziêki nowym oœrodkom konsumpcji w Azji. W UE sytuacja bêdzie inna w zwi¹zku z popraw¹ efektywnoœci energetycznej i rozwojem niskoemisyjnych Ÿróde³ energii. Po zahamowaniu spowodowanego przez kryzys gospodarczy spadku popytu i po powrocie trendu wzrostowego dojdzie do okresowej stabilizacji, a nastêpnie ponownie do spadku, gdy coraz silniej bêd¹ odczuwalne efekty polityki klimatycznej.\n17 Gaz ³upkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej 15 Scenariusze PRIMES Na zlecenie Komisji Europejskiej Instytut Komunikacji i Systemów Komputerowych z Politechniki Ateñskiej wykonuje od kilku lat analizy zapotrzebowania UE na paliwa i energiê. Opracowa³ w tym celu specjalny model PRIMES. W sierpniu 2010 r. Komisja Europejska przedstawi³a dokument EU Energy trends to 2030 aktualizuj¹cy wyniki PRIMES Scenariusz bazowy PRIMES bierze pod uwagê korzyœci p³yn¹ce z wiêkszej efektywnoœci energetycznej, postêpu technicznego, wzrostu znaczenia Ÿróde³ odnawialnych oraz zmian w strukturze bilansu energetycznego wywo³anych wahaniami cen surowców. W œredniej perspektywie wzrost efektywnoœci bêdzie równowa yæ wzrost zapotrzebowania, tym samym potrzeby energetyczne UE wbrew poprzednim przewidywaniom bêd¹ siê utrzymywaæ na stabilnym poziomie i podlegaæ niewielkim wahaniom. Na znaczeniu straci przede wszystkim wêgiel, nieco wzroœnie rola gazu w energetyce (jako uzupe³nienie dla OZE), ale z kolei udzia³ gazu w ca³ym bilansie mo e byæ ni szy od spodziewanego. Taki proces przyniesie korzyœci dla bezpieczeñstwa dostaw dziêki spowolnieniu dynamiki wzrostu zale noœci od importu. W 2020 r. import gazu ma byæ ni szy o 10%, a w 2030 r. o niemal 20% od zapowiadanego w poprzednich projekcjach. Scenariusz referencyjny PRIMES bêd¹cy aktualizacj¹ wariantu bazowego przewiduje jeszcze ni sz¹ konsumpcjê ze wzglêdu na dodatkowe dzia³ania klimatyczne. Wzmocnieniu ulegaj¹ trendy zarysowane w wariancie bazowym, na przyk³ad szybszy wzrost udzia³u OZE w elektroenergetyce kosztem paliw kopalnych, w tym nawet gazu ziemnego. Scenariusz ten przynosi dodatkowe korzyœci dla bezpieczeñstwa dostaw wskutek redukcji zapotrzebowania na pierwotne noœniki energii o 4% w latach , obni aj¹c tempo wzrostu zale noœci od ich importu. Tabela 1. Popyt na gaz w UE na podstawie prognoz MAE, modelu PRIMES i opracowania Eurogas Popyt na gaz w UE (mld m 3 )* WEO 2009 (Reference) 529 (2007) WEO 2010 (New Policies) 536 (2008) WEO 2010 (Current Policies) 529 (2008) PRIMES 2009 (Baseline) 536 (2005) PRIMES 2009 (Reference) 536 (2005) EUROGAS (Base case) 528 (2007) EUROGAS (Environmental) 528 (2007) * Dane zaokr¹glone do pe³nych liczb i przeliczone z milionów ton ekwiwalentu ropy na miliardy metrów szeœciennych wed³ug wskaÿnika Eurogas 1 mld m 3 = 0,83 Mtoe. ród³o: World Energy Outlook 2010, EU Energy trends to 2030 Update 2009, Long Term Outlook for Gas Demand and Supply , Eurogas Scenariusze rozwoju rynku gazu na œwiecie i w Europie Na sektor ³upkowy nale y patrzeæ dziœ ju nie tylko jak na now¹ zmienn¹ zewnêtrzn¹ game changer ale równie jak na integraln¹ czêœæ uk³adu, która bêdzie podlega³a takim samym wahaniom jak ca³y uk³ad. Perspektywy rozwoju sektora gazu ³upkowego na œwiecie i w Europie bêd¹ w istotnej mierze zale eæ od rozwoju sytuacji na rynkach miêdzynarodowych, a wiêc relacji poda y do popytu, wysokoœci i wahañ cen i kosztów wydobycia, realizacji polityki klimatycznej oraz od tempa podejmo- 17 EU Energy trends to 2030 Update 2009, European Commission, DG Energy, sierpieñ 2010.\n18 16 Polski Instytut Spraw Miêdzynarodowych wania lokalnych wyzwañ. Miêdzy czynnikami globalnymi i lokalnymi wystêpowaæ bêdzie silne sprzê enie zwrotne. W kontekœcie europejskim na uwagê zas³uguj¹ wspomniane oceny Miêdzynarodowej Agencji Energii (MAE) oraz Komisji Europejskiej (PRIMES) dotycz¹ce rozwoju sytuacji na rynku. Ogólne wnioski, jakie p³yn¹ z publikacji MAE i PRIMES s¹ zbie ne: (1) UE bêdzie konsumowaæ coraz wiêcej gazu, (2) produkcja na obszarze UE/EOG bêdzie spadaæ, (3) import spoza UE bêdzie rosn¹æ. Niemniej jednak dynamika wzrostu zapotrzebowania i importu bêdzie ni sza od oczekiwanej jeszcze w nieodleg³ej przedkryzysowej przesz³oœci. Rozbie noœci miêdzy publikowanymi w ostatnich latach prognozami zapotrzebowania na gaz w 2030 r. siêgaj¹ 150 mld m 3 (dla porównania tyle mniej wiêcej gazu UE importuje obecnie z Rosji). Równie import bêdzie prawdopodobnie rós³ wolniej, ni do niedawna s¹dzono. Czynnikiem maj¹cym najwiêkszy wp³yw na przysz³e zapotrzebowanie na gaz bêdzie tempo wzrostu udzia³u gazu ziemnego w elektroenergetyce, które zale ne bêdzie od wielu zmiennych (cen uprawnieñ do emisji CO2, rzeczywistego renesansu energetyki j¹drowej w UE, ceny gazu i relacji poda y do popytu, czy wreszcie decyzji politycznych rz¹dów bardziej lub mniej obawiaj¹cych siê rosn¹cego uzale nienia od importu gazu). Zanotowane w ostatnich latach znaczne modyfikacje prognoz dynamiki wzrostu zapotrzebowania UE na gaz wystawiaj¹ na pokusê lekcewa enia kolejnych scenariuszy, z natury nienad¹ aj¹cych za tempem zmian zachodz¹cych w gospodarce œwiatowej i europejskiej. Nale y jednak pamiêtaæ, e publikowane scenariusze to nie tyle uœrednione ekstrapolacje widocznych dziœ trendów, ile przede wszystkim przekazy o du ej wadze politycznej i rynkowej. Si³¹ rzeczy przewidywania MAE czy KE staj¹ siê narzêdziami wywierania wp³ywu na oœrodki decyzyjne (pañstwa i przedsiêbiorstwa), motywuj¹c do okreœlonych dzia³añ. Na przyk³ad przyjêcie za³o enia, e UE bêdzie konsekwentnie realizowa³a cele polityki klimatycznej, w tym w kwestii rozwoju OZE, stanowi sygna³ dla inwestorów, e w tym obszarze mo na liczyæ na d³ugookresow¹ stabilnoœæ. Z kolei znaczne ró nice w ocenach potencjalnego popytu na gaz bêd¹ rodziæ w¹tpliwoœci co do szans zwrotu ewentualnych nak³adów zaplanowanych dziœ na inwestycje gazowe. Istotne znaczenie dla rozwoju sektora ³upkowego w Europie bêdzie mieæ dobrze funkcjonuj¹cy rynek wewnêtrzny gazu, mog¹cy realnie zniwelowaæ dzisiejsze podzia³y wewn¹trz Unii. W praktyce chodzi o wdro enie przez pañstwa cz³onkowskie przepisów liberalizacyjnych, zw³aszcza trzeciego pakietu przyjêtego wiosn¹ 2009 r. Wielkie pionowo zintegrowane przedsiêbiorstwa podejrzliwie traktuj¹ inicjatywy KE. Istnienie odseparowanych od siebie rynków pozwala im czerpaæ profity z monopolistycznej lub oligopolistycznej pozycji. Tymczasem do ewentualnego rozwoju sektora ³upkowego dokoñczenie budowy jednolitego rynku energii jest nieodzowne. Na razie istniej¹ powa ne bariery dla nowych graczy, chc¹cych wejœæ na rynek. Utrudniony lub niemo liwy jest dostêp do sieci, a tym samym rynku zbytu. Bez pewnoœci, e wydobyty gaz trafi do konsumentów, adna firma nie podejmie ryzyka rozpoczêcia eksploatacji na szerok¹ skalê. Problemem jest te stan sieci gazowych w Europie, zw³aszcza niewystarczaj¹ca liczba po³¹czeñ miêdzysystemowych, bez których podobnie jak bez harmonizacji systemów regulacyjnych niemo liwe jest stworzenie p³ynnego rynku. W opinii MAE z powodu globalnej nadpoda y gazu w krótkim i œrednim okresie spoœród segmentów rynku gazowego najbardziej ucierpi transport ruroci¹gowy. Obecna i zapowiadana fala projektów wobec s³abego popytu wytworzy nadwy kê przepus-\n19 Gaz ³upkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej 17 towoœci. To doprowadzi do wzmo onej konkurencji miêdzy ruroci¹gami i terminalami do odbioru LNG, której wynik bêdzie zale a³ od popytu w poszczególnych regionach, zw³aszcza w Europie. D³ugodystansowe gazoci¹gi staj¹ siê coraz mniej popularne ze wzglêdu na z³o onoœæ procesu inwestycyjnego, uwarunkowania polityczne i kapita³och³onnoœæ. Pañstwa bêd¹ prawdopodobnie zwracaæ siê ku LNG kosztem ruroci¹gów. Przysz³oœæ projektów miêdzynarodowych (z wy³¹czeniem Nord Stream), takich jak Nabucco czy South Stream, stoi pod znakiem zapytania. Jeœli dosz³oby do utrwalenia sytuacji na rynku i wiêkszej dostêpnoœci gazu skroplonego, nie mówi¹c o ewentualnym gazie z ³upków w Europie, to ich realizacja bêdzie bardzo utrudniona. Ciê ar inwestycji w Europie zostanie prawdopodobnie przeniesiony na sieci wewn¹trz UE. Dla rozwoju sektora gazu ³upkowego kluczowe znaczenie ma infrastruktura lokalna, nale y bowiem za³o yæ, e ewentualni producenci (na przyk³ad Polska) bêd¹ sami konsumowaæ wiêkszoœæ gazu, a eksport bêdzie uzale niony od istnienia po³¹czeñ z krajami oœciennymi. W tym kontekœcie dodatkowego znaczenia nabieraj¹ po³¹czenia miêdzysystemowe. Dostêp do infrastruktury bêdzie jednym z najwa niejszych czynników decyduj¹cych o op³acalnoœci rozpoczêcia wydobycia gazu ziemnego w okreœlonej lokalizacji. Na razie rynek UE jest podzielony w istocie na kilka podsystemów; Europa Œrodkowa jest w praktyce pozbawiona po³¹czeñ z systemami zachodnioeuropejskimi. Komisja Europejska wskazuje na koniecznoœæ rozwijania regionalnych rynków gazu, które z czasem mia³yby zostaæ po³¹czone w jedn¹ ca³oœæ. W listopadzie 2010 r. przedstawi³a pakiet dokumentów na temat infrastruktury ze szczegó³owymi wytycznymi, rozwi¹zaniami legislacyjnymi i Ÿród³ami finansowania. Zainicjowa³a te debatê nad kszta³tem regionów gazowych, publikuj¹c w grudniu komunikat o przysz³oœci inicjatyw regionalnych 18. Ostateczny rezultat prowadzonych obecnie konsultacji i negocjacji miêdzyrz¹dowych mo e mieæ istotny wp³yw na rozwój sektora ³upkowego, jeœli doprowadzi do rzeczywistej rozbudowy sieci i po³¹czeñ miêdzysystemowych i gdy w po³¹czeniu z liberalizacj¹ u³atwi dostêp do sieci nowym podmiotom. Sta³ym elementem we wszystkich prognozach dotycz¹cych rynku energii UE jest kurczenie siê rodzimej produkcji wêgla, ropy naftowej i gazu ziemnego, wynikaj¹ce z wyczerpywania siê z³ó oraz polityki dekarbonizacji gospodarki. Ewentualne uruchomienie wydobycia gazu ze z³ó niekonwencjonalnych, a nawet samo pojawienie siê potwierdzonych danych o technicznie i ekonomicznie mo liwych do wydobycia zasobach wymusi³oby inne podejœcie do opracowywania prognoz. Zaanga owanie instytucji Unii Europejskiej Rada Europejska W lutym 2011 r. odby³o siê pierwsze w historii posiedzenie Rady Europejskiej (RE) poœwiêcone problemom energetycznym w Europie. Przywódcy pañstw w punkcie siódmym opublikowanych wówczas konkluzji podkreœlili, i dalsze wzmacnianie bezpieczeñstwa dostaw noœników energii wymaga oceny potencja³u Europy w zakresie zrównowa onego wydobycia oraz wykorzystania konwencjonalnych i niekonwencjo- 18 The Future Role of Regional Initiatives, Communication from the European Commission to the European Parliament and the Council, COM(2010)721 final, Brussels, 7 grudnia 2010 r.\n20 18 Polski Instytut Spraw Miêdzynarodowych nalnych (gaz ³upkowy i ³upki bitumiczne) zasobów paliw kopalnych 19. Podkreœlenie przez RE znaczenia z³ó gazu niekonwencjonalnego w polityce energetycznej UE stanowi³o sukces Polski, wspieranej przez Francjê i Niemcy 20. Zgodnie z art. 15 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) RE okreœla kierunki i priorytety polityczne w podejmowaniu dzia³añ na forum UE 21. Tym samym problematyka gazu niekonwencjonalnego, w tym ³upkowego, zosta³a oficjalnie w³¹czona do debaty politycznej UE. Komisja Europejska KE oficjalnie deklaruje, e wspieranie produkcji w krajach cz³onkowskich jest jednym z najistotniejszych elementów polityki energetycznej UE. W listopadzie 2010 r. KE opublikowa³a strategiê energetyczn¹ na lata Zadeklarowane w niej cele pozostaj¹ od lat niezmienne: realizacja celów polityki klimatycznej, finalizacja budowy jednolitego rynku energii, rozwój elektroenergetycznych i gazowych sieci przesy³owych, wdra anie strategicznego planu rozwoju technologii energetycznych (SET-plan) i zewnêtrzna polityka energetyczna. Komisja wzywa te do nowego spojrzenia na w³asne zasoby i rolê, jak¹ mog¹ one odegraæ w zapewnieniu bezpieczeñstwa dostaw. Zwraca te uwagê na postêp techniczny, który umo liwia eksploatacjê nowych zasobów w sposób ekonomicznie i ekologicznie racjonalny. Chodzi tutaj zw³aszcza o do niedawna niedostêpne zasoby gazu niekonwencjonalnego. KE przestrzega przed z³udzeniem, e spadek cen spowodowany nadpoda ¹ bêdzie mia³ trwa³y charakter. Dostrzega ryzyko, e takie wra enie mo e zniechêciæ do inwestycji czy to w wydobycie gazu, czy to w projekty przesy³owe. Ten sygna³ dotyczy nie tyle podmiotów unijnych, ile dostawców zewnêtrznych z niepokojem obserwuj¹cych zmieniaj¹ce siê uwarunkowania europejskie. W istocie jednak propozycja Komisji porusza doœæ zdawkowo problem zasobów wewnêtrznych, w tym niekonwencjonalnych, a przekaz, jaki p³ynie z dokumentu, odnosi siê przede wszystkim do kwestii popytu. Niekonwencjonalne zasoby gazu wprowadzaj¹ now¹ zmienn¹ do dotychczas projektowanej przez KE polityki energetycznej, w której rodzime zasoby kopalne by³a marginalizowane. Z tego powodu z pocz¹tku wyraÿnie dominowa³o podejœcie asekuracyjne argumentowane niedostateczn¹ wiedz¹. Niemniej od koñca 2010 r. w deklaracjach Komisji mo na wychwyciæ drobn¹ zmianê polegaj¹c¹ na stosunku zwracaniu wiêkszej uwagi na rolê zasobów niekonwencjonalnych w bilansie UE. Jeszcze we wrzeœniu 2010 r. KE wskazywa³a, e finansowanie projektów pilota owych dotycz¹cych eksploracji gazu ³upkowego z funduszy publicznych nie wydaje siê w³aœciwe, poniewa : (1) przemys³ sam ma zdolnoœci do rozwoju odpowiednich technologii, wykorzystywanych w procesie eksploracji z³ó gazu ³upkowego; (2) w Europie nie zosta³y dotychczas zidentyfikowane z³o a, których eksploatacja mog³aby nast¹piæ w najbli szym czasie; (3) obecne dane s¹ niekompletne, 19 Konkluzje Rady Europejskiej z 4 lutego 2011 r., EUCO 2/11, s S. Schulz, EU-Staaten forcieren riskante Gasbohrungen, Der Spiegel, 4 lutego 2011 r., 21 Traktat o Unii Europejskiej. Wersja skonsolidowana, Dz.Urz. UE C83 Tom 53, 30 marca 2010 r. 22 Energy A strategy for competitive, sustainable and secure energy, Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Social and Economic Committee and the Committee of the Regions, COM(2010) 639 final, Brussels, 10 listopada 2010 r.\nZałącznik nr do.. WYTYCZNE GAZ-SYSTEM S.A. w zakresie komunikacji ze społecznościami lokalnymi na etapie projektowania inwestycji (dalej: Wytyczne ) I. Wprowadzenie II. III. Opis działań komunikacyjnych:


Sen - Książki - Dobreksiazki.pl\ndobreksiazki.pl › Psychologia › Uczucia i emocje › Sen\n58,46 zł 50,86 zł\nWith my job on Today, I have become obsessed with sleep. The Nocturnal Brain interweaves bizarre real life stories with cutting edge neurological science in the true tradition of Oliver Sacks. A fascinating read. ' Martha Kearney, BBC Radio 4 'Casebooks of neurological disorders are often strange and wonderful, but this one is special. ' Sunday Times 'The Nocturnal Brain will not promise to cure your insomnia, but it does make for an entertaining and thought-provoking bedtime read. ' The Guardian What happens to our brain at night? Are we really fully asleep and if so how is it that some individuals end up doing what they do? Or can it be the case that perhaps the brain never fully goes to sleep and that in some individuals there is a disconnect between the sleeping part of their brain and the active part of their brain so that the two become confused? Does this happen to all of us in varying degrees and can the reverse be the case too - so that some individuals are actually asleep during the day while appearing to be awake?! In this ground-breaking book, Dr Guy Leschziner takes us on a fascinating journey through the nocturnal brain to illustrate the neuroscience behind nightmares, night terrors and sleep walking. Author BiographyDoctor Guy Leschziner is a world-renowned neurologist at London Bridge Hospital, The Cromwell Hospital and within the Dept of Neurology and Sleep Disorders Centre at Guy's and St Thomas' Hospitals. - The Nocturnal Brain By Guy Leschziner\n83,95 zł 77,23 zł\n32,29 zł 28,09 zł\nNaukowo udowodnione proste rady, jak pozbyć się bezsenności i zdobyć spokojny sen „Kompleksowa, oparta na badaniach naukowych, pouczająca, przystępnie napisana – świetna książka dla każdego, kto ma kłopoty ze snem”. Lisa Artis, The Sleep Council Jedna trzecia z nas nie śpi w nocy tyle, ile trzeba. Jesteśmy społeczeństwem, które cierpi na chroniczny niedostatek snu. Bezsenność może dawać się mocno we znaki także za dnia – z jej powodu możemy być wyczerpani, nerwowi i źle się czuć. Przyczynia się też do wielu przewlekłych chorób, jak cukrzyca typu 2, choroby serca, nadciśnienie, otyłość, depresja. Ale nie musi tak być! Ta książka zawiera proste i łatwe w realizacji wskazówki, a także parę zaskakujących i wspaniałych rad opartych na badaniach naukowych, które pomagają zasnąć i spokojnie spać. Zaskakująco dowodzi, że wszystko – od tego, czy mamy cel w życiu, czy ogrzejemy stopy, co jemy w ciągu dnia, jak oddychamy, ile czasu spędzamy na świeżym powietrzu i o czym myślimy, po zmianę codziennych nawyków i nastawienia – może nam pomóc lepiej wypocząć w nocy. Dobry sen pomaga odmienić życie na lepsze, a ta książka pomaga to osiągnąć.\nStudium kulturoznawcze poświęcone sekretom powszechnie przeżywanego fenomenu, jakim jest doświadczenie snu. Zagadnienie to stanowi obiekt badań z natury rzeczy niełatwy pod względem metodologicznym. Całość rozprawy składa się z serii esejów, w których autor rozważa poszczególne aspekty zjawiska snu, zwracając szczególną uwagę na jego kulturowe determinanty oraz aspekty semiotyczne.\nLepszej lektury do łóżka nie można sobie wymarzyć. Międzynarodowy bestseller. Książka roku według „Times Literary Suplement”, „Observera”, „Sunday Timesa”, „Financial Timesa” i „Guardiana”. Jaki wpływ na sen mają kofeina i alkohol? Co naprawdę dzieje się podczas fazy REM? Dlaczego z wiekiem zmieniają się zwyczaje związane ze snem? Jak popularne wspomagacze snu działają w dłuższej perspektywie? Sen jest jednym z najważniejszych, a zarazem najmniej zbadanych aspektów życia, odpowiadającym za dobre samopoczucie i długowieczność. Do niedawna nauka nie znała odpowiedzi na pytanie, dlaczego śpimy, ani dlaczego bezsenność tak szkodzi zdrowiu. Jednak liczne odkrycia naukowe pozwoliły spojrzeć na sen z zupełnie nowej perspektywy. Matthew Walker pokazuje, jak sen wpływa na zdolność uczenia się, zapamiętywania i podejmowania logicznych decyzji. Jak reguluje emocje, wzmacnia odporność, poprawia metabolizm i apetyt. Sny łagodzą bolesne wspomnienia i tworzą wirtualną rzeczywistość, w której mózg łączy nową i nabytą wcześniej wiedzę, by pobudzać kreatywność. Wykorzystując wieloletnie doświadczenie w pracy klinicznej i badawczej – dr Walker założył Instytut Badań nad Snem – pokazuje, jak poprawić swoje życie. Wystarczy się zdrzemnąć? Nie, to znacznie ciekawsze! Matthew Walker jest prawdopodobnie jednym z najbardziej wpływowych ludzi na świecie. – „Evening Standard” Matthew Walker pokazuje, jak dobry sen sprawia, że jesteśmy mądrzejsi, bardziej atrakcyjni, szczuplejsi, szczęśliwsi, zdrowsi i możemy zapobiec nowotworom... prawdopodobnie nie mogę jeszcze powiedzieć, że uratowała mi życie, ale na pewno otworzyła oczy. – Mark O’Connell, „Guardian” Matthew Walker – brytyjski naukowiec zajmujący się badaniem mózgu, psycholog. Otrzymał tytuł profesora psychiatrii na Uniwersytecie Harvarda, wykładał także na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, założył Instytut Badań nad Snem. Laureat wielu nagród naukowych, autor ponad 100 publikacji na temat snu i mózgu, wielokrotnie gościł jako ekspert w prestiżowych mediach: od „National Geographic” po BBC.\nCHRIS W. WINTER\n„Kładź się spać, niezdrowo tak siedzieć po nocy!”, czyli dlaczego nasi rodzice mieli rację. Kiedy sen nie funkcjonuje jak należy, ty też nie funkcjonujesz jak powinieneś. I choć komplikacje ze snem mogą prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, to w odróżnieniu od innych schorzeń można je skutecznie leczyć. Ty sam możesz się z nimi uporać. Jednak szukanie złotych rad i trików w internecie niewiele ci pomoże. Musisz zrozumieć, co właściwie dzieje się z twoim snem: na czym polegają twoje problemy i w jaki sposób można je rozwiązać. Dlatego zamiast po kolejny kubek kawy sięgnij po książkę „zaklinacza snu”, doktora Chrisa Wintera. Dlaczego jeszcze nie śpisz? to ekscytująca podróż w krainę snu, w której odkryjesz, jak ogromne znaczenie dla zdrowia ma porządne wysypianie się. Zakończysz tę lekturę uzbrojony w wiedzę, dzięki której wygrasz walkę o dobry sen. Wszystkie działania dostosujesz do swojego stylu życia. Czerpiąc ze swojego dwudziestoczteroletniego doświadczenia na tym polu, neurolog, ekspert od spraw związanych ze snem, dr W. Chris Winter, pomoże ci: Dowiedzieć się, w jaki sposób funkcjonuje sen i jak takie czynniki jak jedzenie czy codzienna aktywność wpływają (korzystnie lub nie) na ten proces. Zrozumieć, że na przebieg jednego z najbardziej fundamentalnych procesów zachodzących w naszym ciele masz rzeczywisty wpływ i że możesz go kontrolować Odpowiednio planować sen i drzemki – bez względu na to, czy jesteś pracującym w systemie zmianowym robotnikiem, studentem czy przejętym rodzicem. Zacząć myśleć o śnie niestandardowo i poznać sposoby leczenia dolegliwości z nim związanych – od bezsenności przez bezdech senny i zespół niespokojnych nóg do problemów ze snem będących wynikiem zaburzenia rytmu okołodobowego. *** Dr Winter jest cieszącym się międzynarodowym uznaniem ekspertem od snu, który jak dotąd pomógł już ponad dziesięciu tysiącom pacjentom, w tym wielu najwyższej klasy sportowcom, radzić sobie z problemami ze snem i tym samym zapewniać sobie w pełni satysfakcjonujący, regeneracyjny wypoczynek. Teraz dzieli się z nami tą bezcenną wiedzą i doświadczeniami i wyjaśnia, co właściwie dobry sen oznacza oraz w jaki sposób możemy go sobie zapewnić.\nCzym jest joga snu? Skąd się wywodzi? Jak się ją praktykuje? Czym różni się od świadomego śnienia? W książce Joga snu. Królewska droga do oświecenia, Michael Katz dzieli się swoim prawie czterdziestoletnim doświadczeniem pracy ze snami jako narzędziami służącymi do poznawania swej prawdziwej natury. Omawiane przez niego praktyki wywodzą się z tradycji buddyzmu tybetańskiego, on sam jednak nie stroni od nawiązań do zachodnich technik świadomego śnienia, wskazując na występujące pomiędzy nimi różnice. W starożytnych naukach buddyzmu tybetańskiego sen bywa nazywany „czwartym czasem”, rozciągłym stanem, w którym spotykają się przeszłość, teraźniejszość oraz przyszłość. Joga snu uczy jak zachować świadomość we śnie, jak tworzyć sny, przekształcać i rozpuszczać w świetle. Wskazuje też na pożytek, jaki można czerpać z nich w chwili śmierci. Katz posiłkuje się wiedzą licznych mistrzów tybetańskich, w tym swego głównego nauczyciela, Namkhai Norbu Rinpocze, oraz olbrzymim doświadczeniem zgromadzonym w trakcie licznych kursów i warsztatów prowadzonych przez siebie na całym świecie. Dzięki temu książka ta nie przedstawia suchego opisu praktyki, ale stanowi żywy zapis doświadczenia z fascynującej krainy świadomych snów, przez którą wiedzie droga do oświecenia. „Wszystkie wizje, jakie mamy w ciągu życia, są podobne obrazom ze snu. Jeżeli dobrze je zbadamy, stwierdzimy, że wielki sen życia i mniejsze sny jednej nocy, nie tak bardzo różnią się od siebie. A kiedy naprawdę ujrzymy istotną naturę obu, zobaczymy, że pomiędzy nimi rzeczywiście nie ma różnicy. Jeżeli dzięki temu w końcu wyzwolimy się z krępujących nas łańcuchów emocji, przywiązania i ego, zyskamy możliwość osiągnięcia ostatecznego oświecenia.”\n63,00 zł 46,62 zł\nZ dużą przyjemnością i satysfakcją polecam wznowienie książki poświęconej medycynie snu. Nakład poprzedniego wydania dawno się wyczerpał. Od poprzedniej publikacji minęło już kilka lat, w związku z tym musieliśmy wprowadzić wiele zmian i uzupełnień. Mogę jednak uspokoić Czytelników, że w ciągu ostatnich pięciu lat w dziedzinie medycyny snu nie doszło do fundamentalnych zmian, tak więc informacje zawarte w poprzednim wydaniu nie straciły na znaczeniu. Podstawowe zmiany dotyczą formalnych klasyfikacji zaburzeń snu oraz polisomnografii. W 2014 roku została opublikowana najnowsza wersja Międzynarodowej Klasyfikacji Zaburzeń Snu (ICSD-3), a w 2016 roku ukazała się najnowsza piąta wersja Klasyfikacji Chorób Psychicznych American Psychiatric Association, zwana w skrócie DSM-5. Równolegle powszechnie obowiązującym standardem stały się zalecenia American Academy of Sleep Medicine (AASM) dotyczące rejestracji oraz oceny badań polisomnograficznych i pokrewnych (takich jak MSLT, MWT). W związku z tym konieczne stało się wprowadzenie odpowiednich korekt w najnowszym wydaniu, tzn. zastąpienie dotychczasowych kryteriów ICSD-2 kryteriami ICSD-3 i podobnie kryteriów DSM-IV-TR kryteriami DSM-5. Chyba dobrze się stało, że nowe systemy klasyfikacyjne ICSD-3 i DSM-5 zostały ujednolicone. Ustalono podział zaburzeń snu na kilka dużych kategorii: bezsenność, zaburzenia oddychania podczas snu, nadmierna senność i narkolepsja (opisana w DSM jako oddzielna kategoria), zaburzenia rytmu okołodobowego, zaburzenia ruchowe podczas snu i parasomnie. Co warto podkreślić, w opisie poszczególnych chorób czy zespołów obie wymienione klasyfikacje poszły w przeciwnych kierunkach. Autorzy Międzynarodowej Klasyfikacji Zaburzeń Snu (ICSD-3) próbują opisywać w miarę szczegółowo tak wiele oddzielnych chorób, jak to jest możliwe. Z kolei autorzy klasyfikacji DSM-5 postanowili maksymalnie uprościć i ujednolicić kryteria diagnostyczne, żeby zmniejszyć liczbę opisywanych chorób. Wiele zespołów połączyli w jedną kategorię, pomimo różnego przebiegu lub czasu pojawienia się. Zupełnie nowatorskim spojrzeniem na bezsenność zaproponowanym w DSM-5 jest rezygnacja z podziału na bezsenność pierwotną i wtórną. Takie podejście wydaje się rozsądne i zgodne z rzeczywistością kliniczną, ponieważ bardzo często u pacjenta cierpiącego na bezsenność i depresję nie jesteśmy w stanie ustalić pewnego związku przyczynowo-skutkowego; zgodnie z duchem tej klasyfikacji obie dolegliwości wzajemnie na siebie wpływają. W opisie badania polisomnograficznego dotychczasowe kryteria oceny badań snu według Rechtschaffena i Kalesa zastąpiono kryteriami opracowanymi przez AASM, które aktualnie obowiązują na całym świecie. Oceniając tę zmianę, można znaleźć w niej i dobre, i złe strony. Na pewno pozytywem jest uproszczenie podziału snu na sen płytki (N2), sen głęboki (N3) i sen REM (R). Już w poprzedniej klasyfikacji widoczna była tendencja do traktowania stadiów 3 i 4 jako jednego snu wolnofalowego, w nowej klasyfikacji ten podział usankcjonowano. Według mnie słabszą stroną nowej klasyfikacji jest jej duża zmienność – praktycznie co kilka miesięcy publikowane są poprawki i uzupełnienia. Poprzednia klasyfikacja obowiązywała bez większych poprawek przez prawie pół wieku. Nowa wymaga ciągłego śledzenia i wprowadzania zmian. Nie zmieniło się prawie nic, jeśli chodzi o standardy leczenia poszczególnych zaburzeń snu, niestety nie pojawiły się żadne nowe leki, które zrewolucjonizowałyby terapię. Jedynym nowym lekiem godnym uwagi jest antagonista oreksyny (hipokretyny), zarejestrowany jako lek nasenny w Stanach Zjednoczonych i czekający na rejestrację w Europie. Zachęcam Czytelników, aby zapoznali się dokładniej z najnowszymi wytycznymi. Klasyfikacja DSM-5 została przetłumaczona na język polski, a rozdział o klasyfikacji zaburzeń snu i czuwania jest łatwo dostępny. Klasyfikacje ICSD-3 i kryteria oceny polisomnografii zostały opublikowane po angielsku na stronach internetowych AASM. Autor: Michał Skalski\n15,75 zł 14,09 zł\n35,70 zł 31,06 zł\n'Astonishing ... an amazing book ... absolutely chocker full of things that we need to know' Chris Evans THE TOP TEN SUNDAY TIMES BESTSELLER TLS, OBSERVER, SUNDAY TIMES, FT, GUARDIAN, DAILY MAIL AND EVENING STANDARD BOOKS OF THE YEAR 2017 Sleep is one of the most important aspects of our life, health and longevity and yet it is increasingly neglected in twenty-first-century society, with devastating consequences: every major disease in the developed world - Alzheimer's, cancer, obesity, diabetes - has very strong causal links to deficient sleep. In this book, the first of its kind written by a scientific expert, Professor Matthew Walker explores twenty years of cutting-edge research to solve the mystery of why sleep matters. Looking at creatures from across the animal kingdom as well as major human studies, Why We Sleep delves into everything from what really happens during REM sleep to how caffeine and alcohol affect sleep and why our sleep patterns change across a lifetime, transforming our appreciation of the extraordinary phenomenon that safeguards our existence. 'Vital ... a life-raft' Guardian 'A top sleep scientist argues that sleep is more important for our health than diet or exercise' The Times 'It had a powerful effect on me' Observer 'I urge you all to read this book' Times Higher Education\nIdea kursów Ciąża z klasą narodziła się pewnej deszczowej nocy sylwestrowej. Siostry Chiara i Marina, obie będące matkami, uznały, że mają dość poradnictwa, które nie bierze pod uwagę tego, że nie każda ciąża przebiega wzorcowo. Postanowiły założyć szkołę rodzenia inna niż wszystkie, pomóc matkom przygotować się do porodu fizycznie i psychicznie, uczciwie opowiedzieć im o tym, czego mogą się spodziewać, a na co nigdy nie będą przygotowane i zaszczepić w nich radość bez względu na ich naturalne obawy związane z ciążą, porodem i pierwszym okresem życia dziecka. W niniejszej książce autorki zawarły m.in.: • niezbędne informacje z zakresu fizjologii ciąży i rozwoju dziecka • praktyczne porady, których udzielają w swojej szkole rodzenia • prawdziwe historie z życia uczestniczek kursów Ciąża z klasa to poradnik, dzięki któremu łatwiej będzie ci przejść przez ten ważny czas. Nikt tu nie twierdzi, że istnieje coś takiego jak „normalna” ciąża czy „normalny” poród, bo przecież każda kobieta przeżywa je inaczej.\nKarmię, przewijam, usypiam, zasypia, DZWONEK DO DRZWI, uspokajam, nie zasypia, karmię, przewijam, bawię, marudzi, karmię, przysypia, wrzeszczy, karmię, JAKI MAMY DZISIAJ DZIEŃ, przewijam, bawię, marudzi, karmię, przysypia, PRZYSYPIAM (3 minuty), marudzi, śpiewam, karmię, przewijam, CHCĘ SPAĆ!!!!!! Pojawienie się maluszka w domu może przewrócić życie rodziców do góry nogami. Suzy Giordano w książce Wyspani rodzice przekonuje, że nie musi tak być. To dziecko ma dopasować się do rodziny a nie na odwrót. Wystarczy odrobina chęci i konsekwencja. To obowiązkowa lektura dla niedoświadczonych rodziców. Pomoże dziecku w osiągnięciu jednego z najważniejszych rozwojowych kamieni milowych, jakim jest przesypianie całych nocy. Zawiera informacje na temat korzyści z tego, że dziecko przesypia całą noc, a także konsekwencji braku odpowiedniego snu, jednak w większości stanowi praktyczną instrukcję. Metoda jest opisana zrozumiale i zawiera liczne praktyczne przykłady. Światowy bestseller, napisany przez najsłynniejszą specjalistkę od snu dzieci, mogącą pochwalić się ponad dwudziestopięcioletnim doświadczeniem w pracy z nimi, zbiera pozytywne recenzje za przejrzystość, zwięzłość i skuteczność. Kilka godzin poświęconych na przeczytanie tej książki zmieni życie Twoje i Twojego malucha na zawsze – zaczniecie się wysypiać i cieszyć sobą nawzajem, a dodatkowo wygospodarujesz nareszcie czas tylko dla siebie. Dwanaście nieprzerwanych godzin snu niemowlaka każdej nocy brzmi jak bajka? Przekonaj się, że jest to możliwe!\nZbigniew Lipiński – rehabilitant i handlowiec. Od ponad 10 lat specjalizuje się w doborze aparatów CPAP oraz szkoleniu z zakresu ich obsługi. Jego pasją jest zdrowy sen i wszystkie zagadnienia z nim związane. Prowadzi także stronę internetową poświęconą praktycznym aspektom terapii w bezdechu sennym: www.bezdech.net Po przeczytaniu tej książki dowiesz się: Dlaczego i w jaki sposób możesz zacząć żyć na obrotach, takich, które ledwie pamiętasz z wcześniejszych lat? Jak możesz poczuć energię życiową, która będzie rozsadzać Cię od wewnątrz, zamiast powodować zapadanie się do wewnątrz? Co takiego męczy Ciebie i Twoje otoczenie w nocy? Co przy bezdechu zagraża Twojemu zdrowiu oraz jak temu czemuś uniemożliwić szkodzenie Twojemu organizmowi i przy okazji Twoim bliskim także? Czym leczymy bezdech i jakie są, według mojej wiedzy, wady i zalety poszczególnych metod leczenia? Poznasz przykłady z życia leczących się już osób, które podjęły decyzje o zakupie aparatu CPAP i bez niego „nie wyobrażają sobie już funkcjonowania na co dzień”. W książce Autor wyjaśnił również wiele terminów dotyczących terapii na bezdech, w miarę możliwości, z pominięciem języka zarezerwowanego dla personelu medycznego. Mam nadzieję, że po tej lekturze będziesz o krok bliżej do tego, żeby skutecznie podnieść jakość swojego życia oraz swoich bliskich, czego Ci serdecznie z całego serca życzę. Zbigniew Lipiński\nIns Castel-Branco Dagmara Ole\n– Mamo, nie mogę zasnąć! – Dlaczego? – Nie wiem… Jestem zdenerwowany i przez głowę wciąż przebiegają mi myśli, myśli, myśli… – Chcesz, żebym wyjaśniła ci, jak oddychać? – ODDYCHAĆ? Ale ja już umiem oddychać! – A poświęciłeś kiedyś chwilę, żeby się zastanowić, jak właściwie to robisz? Którędy powietrze wchodzi, a którędy wychodzi? Czy wypełnia twój brzuch czy raczej klatkę piersiową, czy robisz to powoli czy szybko… „Mamo, nie mogę zasnąć” to książka o tym, w jaki sposób za pomocą ćwiczeń wyciszyć dziecko przed snem. Zawiera opisy różnych technik oddechowych i lekkich ćwiczeń fizycznych sprzyjających uspokojeniu. Ines Castel-Branco – współzałożycielka wydawnictwa Fragmenta. Po urodzeniu dzieci zajęła się typografią i projektowaniem książek. Od wczesnych lat lubiła odkrywać różne techniki malarskie, jest absolwentką architektury. Informacjami o tym, jakie cuda można zrobić z makulatury, dzieli się na swoim blogu „Mama recicla”.\nKaczor Magda Szczęsna Magdalena\nJest nam niezmiernie miło oddać w Państwa ręce tę książkę. Jest to pierwsze tak szczegółowe opracowanie tematu zaburzeń snu u dzieci w języku polskim. Starałyśmy się, aby publikacja była jak najbardziej przystępna i praktyczna i ułatwiła pracę wszystkim tym z Państwa, którzy stykają się z dziećmi na co dzień bądź których temat ten po prostu interesuje. Temat snu u dzieci jest ogromnie ciekawy, niestety równie niedoceniany w codziennej praktyce, co potwierdzają liczne badania. Jest to bardzo szkodliwe zjawisko, ponieważ prawidłowy sen ma ogromny wpływ na funkcjonowanie dziecka i jego rodziny oraz jest swoistą lokatą, która przynosi korzyści przez całe jego życie. Jakość snu wpływa nie tylko na zdrowie psychiczne dziecka, ale również na gospodarkę hormonalną, układ sercowo-naczyniowy, układ odpornościowy i wiele innych. Dlatego pytanie o jakość snu ma znaczenie nie tylko w gabinecie lekarza pierwszego kontaktu, ale i w gabinecie specjalisty. Chcemy zachęcić Państwa do zapoznania się z tym tematem i zwrócenia większej uwagi na jakość snu naszych małych pacjentów. Będziemy bardzo wdzięczne za wszelkie uwagi i pytania z Państwa strony. Magda Kaczor i Magdalena Szczęsna\nCzy wyśnione obrazy są przypadkowe i bezcelowe? A może zawierają przekazy, które, odpowiednio zinterpretowane, pomagają rozumieć siebie i ukryte motywy postępowania? Czy da się dzięki snom znaleźć odpowiedzi na dręczące pytania, zrozumieć swoje pragnienia i lęki? Jak skutecznie przypominać sobie sny, które umykają zaraz po przebudzeniu? Wielki sennik składa się z dwóch części. Teoretyczna w fascynujący sposób przedstawia wiedzę o snach: od starożytności, przez średniowiecze i nauki Freuda, po najnowsze odkrycia nauki związane z fizjologią snu. Autor podpowiada, jak sny mogą nam pomóc odzyskać harmonię, rozwiązać konflikty, rozwijać zdolności. Daje także proste ćwiczenia i uczy prowadzenia dzienniczka snów. Wyjaśnia, jak rozwijać umiejętność interpretacji i unikać przy tym błędów, jak pokonywać wewnętrzne opory przed analizowaniem nieraz trudnych do zaakceptowania przekazów, a nawet – jak pośrednio sterować przebiegiem snów. Część praktyczna to ułożony w porządku alfabetycznym leksykon zawierający opis znaczeń symboli sennych. Pochodzą one i ze źródeł historycznych, i opierają się na wynikach nowoczesnych badań. Co to znaczy, gdy śni nam się duch, raj, jabłko lub żaba? Które znaki są pozytywne, a które zapowiadają kłopoty? To i wiele więcej znajdziecie w tym międzynarodowym bestsellerze.\nOniryzm jawi się jako konwencja mówienia o człowieku i świecie. Marzenie wydatnie poszerza sfery poznania, odsłaniając nieznane wcześniej możliwości. Zaświaty to rzeczywistość niezgłębiona, do której twórcy próbują zajrzeć za sprawą wyobraźni, wizji utrwalonych w tradycji czy udostępnionych przez religię. Sen, marzenie i zaświaty wielokierunkowo przenikają się i zazębiają w dokonaniach twórców, tworząc sieci powiązań. W niniejszym tomie zgromadzono prace na temat utworów reprezentujących różne okresy literackie i gatunki, poświęcone wielorakiej tematyce. Przedmiotem refleksji młodych badaczy stała się twórczość uznanych mistrzów oniryzmu, wizji i penetracji nieznanych światów, a także autorów nie zawsze kojarzonych ze snem, marzeniem i zaświatami. Młodzi adepci nauki poświęcili swoje teksty dokonaniom twórców bardzo znanych (Słowacki, Kraszewski, Prus, Tetmajer, Przybyszewski, Brzechwa, Leśmian, Schulz, Białoszewski, Grochowiak, Różewicz, Szymborska, Bryll), ale też nieco zapomnianych (Brzozowski, Wojaczek) oraz najnowszych, o ugruntowanej pozycji (Tokarczuk), utrwalających ją (Tulli), dopiero poszukujących swego miejsca czy niszowych (łódzcy poeci współcześni, Kaczanowski). W obszarze zainteresowań znaleźli się pisarze epok dawnych (Twardowski, Jurkowski, Kołłątaj), jak również twórcy należący do kręgu literatury światowej (Palingenius, Gogol, Lermontow, Puszkin, Hamsun).\nPoddane oglądowi obiekty reprezentują zróżnicowane gatunki/formy wypowiedzi – od dramatów, poprzez inscenizacje, powieści, eseje, nowele, małe traktaty filozoficzne, pamiętniki, ankiety, wywiady i wiersze opisujące zjawiska oniryczne z perspektywy psychologii. Sen i zaświaty jawią się też jako przestrzeń chętnie zagospodarowywana z zachowaniem optyki religijnej, bez niej albo wręcz wbrew niej. Wszystkie te wizje podporządkowane są przekonaniu o istnieniu sił dobra i zła, które toczą z sobą nieustanny bój. W jego centrum sytuuje się człowiek. To zmagania ducha i materii, próby uchwycenia za pomocą doświadczenia mistycznego, lub bez niego, momentu przejścia od życia do śmierci i ze śmierci do życia. Umysł ludzki, postrzegany w zgromadzonych w tomie tekstach jako posiadający – zdawać by się mogło – nieograniczone możliwości, gdy w grę wchodzi doświadczanie mistycznych doznań Absolutu oraz kreowanie równoległych światów za sprawą wyobraźni, tworzywa artystycznego czy filozofii, zarazem odsłania ograniczenia, jakie niesie choroba (afazja) i starość (bliskość nieuchronnej śmierci). Psychologia, obok filozofii, jawi się jako królowa nauk, która potrafi dość głęboko wniknąć i zadowalająco wyjaśnić sens sennego marzenia, poznać oniryczną wizję i towarzyszyć podczas odwiedzin zaświatów. Zawartość niniejszego tomu może być pomocna w ustaleniu, czego człowiek poszukuje we śnie. Ukazuje również wyjątkową siłę snu jako środka pozwalającego ludzkiej jaźni wydostać się ze świata jawy, by penetrować obszary niedostępne. Z kolei za sprawą instrumentarium dramatu przybliża odbiorcy wizję wytworzoną przez dramaturgów i reżyserów. Sen stanowi przepustkę w zaświaty dla takich wizjonerów, jak Pilch, Sapkowski, Hofmannsthal oraz służy mówieniu o kondycji człowieka i jego skrytych problemach.\n1. Dlaczego śpimy\n2. 222 drogi do dobrego snu\n3. DLACZEGO JESZCZE NIE ŚPISZ WSZYSTKO CZEGO POTRZEBUJESZ ŻEBY SIĘ W KOŃCU WYSPAĆ


pracowała w naprawdę dużych fabrykach. Przemysł odzieżowy, spożywczy, poligraficzny jeszcze nie wyszedł ze stadium rzemiosła. Ta masa była też zróżnicowana pod względem narodowości (Polacy, Niemcy, Żydzi, Ukraińcy, Czesi) i pochodzenia społecznego. Podlegała też trzem różnym ustawodawstwom i niejednakowe miała także warunki bytu. Okoliczności te wpływały w różnym stopniu na proces kształtowania się jednolitej świadomości robotniczej.\nPod rządem carskim ustawa przemysłowa z 1870 r. zakazywała zarówno zrzeszania się robotników, jak i strajków. Warunki pracy regulował jednostronnie regulamin fabryczny. Dzień pracy w większych fabrykach wahał się od 12 do 14 godzin, dla małoletnich wynosił najmniej 8. Nierzadkie były wypadki (np. w cukrownictwie) przeciągania\npracowała w naprawdę dużych fabrykach. Przemysł odzieżowy, spożywczy, poligraficzny jeszcze nie wyszedł ze stadium rzemiosła. Ta masa była też zróżnicowana pod względem narodowości (Polacy, Niemcy, Żydzi, Ukraińcy, Czesi) i pochodzenia społecznego. Podlegała też trzem różnym ustawodawstwom i niejednakowe miała także warunki bytu. Okoliczności te wpływały w różnym stopniu na proces kształtowania się jednolitej świadomości robotniczej.<br>Pod rządem carskim ustawa przemysłowa z 1870 r. zakazywała zarówno zrzeszania się robotników, jak i strajków. Warunki pracy regulował jednostronnie regulamin fabryczny. Dzień pracy w większych fabrykach wahał się od 12 do 14 godzin, dla małoletnich wynosił najmniej 8. Nierzadkie były wypadki (np. w cukrownictwie) przeciągania


Odbyły się targi EUROPOLTECH 2019 | Special-Ops.pl - Portal Ludzi Akcji\nOdbyły się targi EUROPOLTECH 2019\nRedakcja\t/ 16-05-2019\nTargi EUROPOLTECH 2019 Fot. SPECIAL OPS\nEUROPOLTECH 2017 - Międzynarodowe Targi Techniki i Wyposażenia Służb Policyjnych oraz Formacji Bezpieczeństwa Państwa\nMiędzynarodowe Targi Techniki Kryminalistycznej odbywały się w Warszawie\nZakończyły się targi IWA Outdoor Classics w Norymberdze\nW zeszłym tygodniu zakończyły się Międzynarodowe Targi Techniki i Wyposażenia Służb Policyjnych oraz Formacji Bezpieczeństwa Państwa EUROPOLTECH. Ponad 140 wystawców prezentowało sprzęt i rozwiązania dedykowane służbom porządku publicznego i służbom specjalnym. Targom towarzyszyły konferencje naukowe oraz wystawa historyczna.\nTegoroczna edycja odbyła się w Warszawie (dwa lata temu targi zlokalizowano w Gdańsku), co jak podkreślali wystawcy było doskonałą decyzją organizatorów. Wszyscy mają nadzieję, że w przyszłości targi na stałe pozostaną w stolicy.\nEUROPOLTECH to nie tylko wystawcy\nTargom już po raz dziewiąty towarzyszyła Międzynarodowa Konferencja Policyjna "Miejsce Zdarzenia" organizowana przez Komendę Główną Policji. Tematem przewodnim konferencji były skomplikowane i złożone oględziny miejsca zdarzenia oraz identyfikacja ofiar katastrof masowych. Sesje tematyczne objęły metodykę działań służb na miejscu zdarzenia o skomplikowanym i złożonym charakterze, użycie nowoczesnych mobilnych technologii na miejscu zdarzenia, badania "trudnych śladów" i współpracę organów bezpieczeństwa państwa oraz koordynację działań na miejscu zdarzenia o charakterze masowym. Wykład inauguracyjny wygłosił dr Henry C Lee z Uniwersytetu w New Haven.\nDodatkowo podczas odbyła się także konferencja dla ratowników medycznych w Policji ph. "Ratownictwo w służbach medycznych – wyzwanie i zobowiązanie". Wzięli w niej udział ratownicy medyczni z Zespołów Medycznych Policji ze wszystkich garnizonów w kraju oraz CPKP „BOA”.\nPrzeczytaj koniecznie: EUROPOLTECH 2017 >>\nGoście EUROPOLTECH 2019 mieli okazję zwiedzić wystawę "100 lat Kryminalistyki" zorganizowaną przez Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Policji dla uczczenia setnej rocznicy istnienia policyjnej kryminalistyki w niepodległej Polsce. Wystawa, oparta na historycznych punktach przełomowych w kryminalistyce, cieszyła się dużym zainteresowanie. Uwagę zwiedzających przykuwał zwłaszcza zabytkowy samochód ZIS 110 Kabriolet, w którym można było zrobić sobie pamiątkowe zdjęcie.\nOrganizatorzy przyznali nagrody i wyróżnienia za najlepsze produkty prezentowane podczas targów. "Laur Graniczny" otrzymała firma DGT za DGT PTT CONNECT, a w konkursie SUPERNOWOCZESNY kapituła postanowiła nagrodzić:\nBrązową Gwiazdą Policji - firmę DGT za DGT PTT CONNECT\nSrebrną Gwiazdą Policji - firmę Endo Tech BUCZMA Wiśniewski S.J za DUOSCAN - innowacyjny detektor śladowych ilości materiałów wybuchowych i narkotyków\nZłotą Gwiazdą Policji - firmę Laser 3D za skaner laserowy Z +F IMAGER 5016\nCo pokazały w tym roku firmy?\nNajważniejszym elementem każdej imprezy targowej są jej wystawcy. Na EUROPOLTECH 2019 zaprezentowało się ich ponad 140, prezentując najnowsze trendy i produkty dedykowane służbom porządku publicznego i służbom specjalnym. Trudno wymienić wszystkie, ale warto wspomnieć chociaż o kilku produktach.\nNa stoisku firmy 4SHOOTER można było zapoznać się z szeroką ofertą produktów do czyszczenia broni marki ProTech Guns. To polska odpowiedź na rosnące zapotrzebowanie rynku strzelców, kolekcjonerów, rusznikarzy oraz pasjonatów uprawiających rozmaite sporty strzeleckie, którzy chcą utrzymać swój sprzęt w możliwie najlepszej kondycji.\nFirma RTcom zajmująca się dystrybucją oraz sprzedażą szerokiej gamy urządzeń radiokomunikacyjnych zaprezentowała m.in. działające w wysokiej rozdzielczości (HD) elektroniczne zatyczki do uszu NoizeBarrier™ zapewniają niezrównaną świadomość sytuacyjną oraz wyraźną komunikację. Te dwutrybowe zatyczki oferują aktywną ochronę słuchu przed hałasem oraz jego wzmocnienie, zapewniając skuteczną lokalizację i wykrywanie dźwięku.\nSpyShop zaprezentował m.in. lunetę Kowa, z innowacyjnej serii lunet obserwacyjnych TSN-88x, w której dzięki zastosowaniu ekstendera możliwe jest zwiększenie przybliżenia z 40 do nawet 96, a co ważne z zachowaniem tej samej jakości obrazu.\nNa stoisku Griffin Group Defence można było zobaczyć m.in. nowy karabinek FN SCAR®-SC Subcompact kal. 5,56 mm. Broń charakteryzuje się niezwykle kompaktową, modułową budową, dającą liczne możliwości dostosowania do potrzeb operacyjnych. Jest idealną bronią do działania na krótkich dystansach w różnych obiektach i pomieszczeniach.\nHaix - jedna z największych na świecie firm zajmujących się produkcją obuwia specjalistycznego zaprezentowała na swoim stoisku m.in. nową serię butów taktycznych Haix Black Eagle, które cieszą się coraz większym zainteresowaniem służb mundurowych.\nNa stoisku Incolt można było zapoznać się z szeroką gamą profesjonalnych szkoleń przeznaczonych dla służb mundurowych. Warte zainteresowania były szczególnie kursy doskonalenia zawodowego w zakresie strzelectwa, czy udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej w warunkach działań specjalnych.\nCENZIN zaprezentował najpopularniejsze modele broni niemieckiego producenta Heckler & Koch - pistolety maszynowe HK MP7 i HK MP5, karabinki automatyczne HK416 A7 oraz G36/G36k, karabin maszynowy MG 5, a ponadto granatnik automatyczny GMG, pistolet maszynowy UMP oraz pistolety P30, USP i SFP9-SF. Nowością były strzelby KSG kal. 12 - amerykańskiego producenta KELTEC. Na ekspozycji można było zobaczyć także długo oczekiwaną w Polsce broń marki COLT's Manufacturing Company.\nKolejne targi EUROPOLTECH odbędą się w 2021 roku.\nZachęcamy do obejrzenia fotorelacji z targów.\n[europoltech, Międzynarodowe Targi Techniki i Wyposażenia Służb Policyjnych oraz Formacji Bezpieczeństwa Państwa, Warszawa, targi, konferencja, wystawa historyczna, służby mundurowe, służby specjalne, sprzęt i rozwiązania taktyczne]\nGaleria aktualności Ilość zdjęć: 28\nmiędzynarodowe targi techniki i wyposażenia służb policyjnych oraz formacji bezpieczeństwa państwa,\nsprzęt i rozwiązania taktyczne\nPOLSECURE: międzynarodowe targi i konferencja dotycząca bezpieczeństwa publicznego\nPrezydent RP Andrzej Duda objął jubileuszowy Salon Obronny Honorowym Patronatem\nCentralne obchody Święta Wojska Polskiego\nZawody Taktyczne: Counter - Terrorist Challenge, Poland 2022\n23 kwietnia 2022 r. na terenie Ośrodka Szkoleniowo Edukacyjnego-Strzelnicy Playground w Gdyni odbędą się pierwsze w Polsce zawody taktyczne o charakterze kontrterrorystycznym sprawdzające...\n13.01 Szkolenie z taktyki „CQB” dla zespołów specjalnych CBŚP\n12.01 Nowy dowódca JWK!


Dwie nowe Biedronki w formacie 2.0 – SCF News Retailnet\nDwie nowe Biedronki w formacie 2.0\nSamoobsługowe kasy i ekologiczne rozwiązania – Biedronka przy ulicy Sarniej 1 została otwarta po modernizacji. Od 17 października zakupy w sklepie na osiedlu Jagodno we Wrocławiu będą jeszcze przyjemniejsze. Tego samego dnia sieć otwiera również całkiem nowy sklep w Ropczycach.\nW zmodernizowanej placówce przy ul. Sarniej zastosowano format 2.0, który oznacza zoptymalizowane i bardziej przystępne dla klientów ustawienie produktów. W sklepie zostały wydzielone nowe strefy z pieczywem, owocami i warzywami oraz kosmetykami. Oznaczone są też moduły z artykułami promocyjnymi. Ponadto w sklepie zastosowano zaawansowane, ekologiczne rozwiązania, na przykład oświetlenie LED oraz urządzenia chłodnicze, wykorzystujące gazy przyjazne dla środowiska, takie jak gaz naturalny CO2 („clean technology”).\n– Oprócz otwierania nowych sklepów w różnych zakątkach Polski, skupiamy się również na modernizacji istniejących już placówek, aby umilić doświadczenia zakupowe naszym klientom. Dzięki placówkom w formacie 2.0 udowadniamy, że codzienne zakupy w sklepach Biedronka mogą być szybkie i przyjemne – w sklepie zastosowaliśmy bardziej intuicyjne ustawienie produktów, przyjazne dla środowiska rozwiązania oraz wyposażyliśmy placówkę w kasy samoobsługowe – mówi Cezary Kucper, menedżer ds. marketingu operacyjnego w sieci Biedronka we Wrocławiu.\nPowierzchnia sali sprzedaży sklepu wynosi 1054 mkw. W sklepie zatrudniono 22 pracowników, a oprócz pięciu kas standardowych, klienci mogą zapłacić za swoje zakupy również korzystając z jednej z czterech kas samoobsługowych. Zmodernizowany sklep posiada 96 standardowych miejsc parkingowych oraz 2 miejsca dla osób niepełnosprawnych.\nTego samego dnia sieć Biedronka otwiera też całkiem nową placówkę w Ropczycach, która ma salę sprzedaży o powierzchni 990 mkw. i 6 kas. Na zmotoryzowanych klientów czeka natomiast przestronny parking z ok. 80 miejscami parkingowymi.\nWłaścicielem sieci sklepów Biedronka jest Jeronimo Martins Polska S.A. Na koniec pierwszej połowy br. Biedronka liczyła aż 2916 sklepów, które odwiedzało średnio 4 mln klientów w ponad 1,1 tys. miejscowościach na terenie Polski, celem na ten rok jest 3 tys. sklepów. Filarami strategii firmy są starannie wyselekcjonowane produkty najwyższej jakości, oferowane w codziennie niskich cenach. W 2018 r. Biedronka współpracowała z ponad 1 tys. polskich dostawców, od których pochodziło 92 proc. produktów w ofercie sieci.\nBiedronka, Jeronimo Martins\nPoprzedniDrogerie Hebe z kolejnymi lokalizacjami\nNastępnyRośnie liczba restauracji Gringo Bar w Warszawie


Nowe mieszkanie II.104-A.M 3.3 na sprzedaż - 3 pokoje 65 m² - Villa Romanów - ul. Romanowska - RynekPierwotny.pl\nMieszkanie: II.104-A.M 3.3\nOznaczenie: II.104-A.M 3.3\nNowe mieszkanie o oznaczeniu II.104-A.M 3.3 znajduje się na 2 piętrze i jest 1-poziomowe. Pomieszczenia mają 270 centymetrów wysokości. W mieszkaniu znajdują się 3 pokoje, jest 1 łazienka. Dla przyszłych mieszkańców deweloper Villa Romanów Sp. z o.o. przewidział: miejsca postojowe naziemne (50 miejsc) oraz miejsca postojowe podziemne (14 miejsc).


Premier o euro: niczego bym na siłę nie przyspieszał - Finanse\nPremier o euro: niczego bym na siłę nie przyspieszał\nPolska lepiej radzi sobie z kryzysem finansowym niż państwa strefy euro i w sprawie przyjęcia wspólnej waluty niczego bym na siłę nie przyspieszał - powiedział w środę premier Donald Tusk w Polskim Radiu.\nPremier podkreślił, że "jeśli chodzi o standardy, które trzeba spełnić, żeby być w strefie euro, to my to i tak robimy, bo one się opłacają same w sobie" - są dobre dla finansów publicznych i gospodarki. "Co nie znaczy automatycznie wejścia do strefy euro" - dodał Tusk.\nPonadto - zaznaczył premier - przyjęcie euro wiąże się z koniecznością zmiany konstytucji. "Nie chcę już tutaj przypominać, kto w konstytucji zapisał w taki sposób kwestie naszej waluty, że dziś wejście do strefy euro wymaga zmiany konstytucji" - dodał. Tusk zapowiedział, że "będziemy o tym serio rozmawiać, kiedy w parlamencie będzie wystarczająca większość do zmiany konstytucji".\n"Ale też nie ukrywam, że po tym kryzysie finansowym, kiedy widać wyraźnie, że Polska lepiej sobie radzi z kryzysem niż państwa strefy euro, ja bym tutaj niczego na siłę nie przyspieszał" - powiedział premier.\nZaznaczył, że "jesteśmy potencjalnie członkami strefy euro, ale będziemy wchodzili do strefy euro, jeśli pojawią się okoliczności, które bezdyskusyjnie powiedzą, że to jest bezpieczne dla Polaków".\nBy przystąpić do strefy euro, kraj musi spełnić kryteria konwergencji dotyczące wskaźników makroekonomicznych: kryterium inflacji (inflacja nie wyższa niż o 1,5 pkt proc. od średniej z trzech krajów UE o najniższej inflacji); kryterium fiskalne (zakładające, że deficyt finansów publicznych nie może przekraczać 3 proc. PKB, a dług publiczny nie może być większy niż 60 proc. PKB); kryterium wysokości stopy procentowej (zakłada, że w ciągu roku przed badaniem, średnia nominalna długoterminowa stopa procentowa ma nie przekroczyć więcej niż o dwa pkt proc. stopy procentowej trzech państw członkowskich o najbardziej stabilnych cenach) oraz kryterium dotyczące wahania kursu waluty krajowej (+/- 15 proc. w stosunku do euro przez minimum 2 lata).\nObecnie Polska spełnia kryterium poziomu długu publicznego oraz kryterium inflacyjne. Z informacji resortu finansów wynika, że pod koniec 2013 r. wypełnialiśmy też kryterium stóp procentowych. Polska nie spełnienia natomiast kryterium deficytu finansów publicznych i kryterium stabilności kursu walutowego.\nGość, 22.05.2014 08:09\nJa również podzielam opinię pana Premiera.\nbyłyczynownik, 21.05.2014 11:48\nI słusznie Panie Premierze, bo jak się UE z hukiem rozleci rozsadzona przez biurokratów jak Rzym przez niewolników to złoty będzie potrzebny.


drops1999fej@gmail.com's Content - Forum MIUIPolska.pl\nCześć kochani. W moim xiaomi redmi note 4 3/32gb zbilem szybkę jakiś czas temu. Postanowiłem wymienić wyświetlacz, wymiana nie jest jakoś szczególnie trudna jeśli ma się nowy wyświetlacz z ramką. Także poszukuje najchętniej oryginalnego wyświetlacza z ramką do xiaomi redmi note 4 global. Niestety zamawiałem już dwa na allegro, występuje niestety kiepska jakoś obrazu i bad pixele wokół literek co jest wkurzające. Także prosiłbym was o link do jakiegoś sklepu w Polsce, z którego ktoś z was zamawiał wyświetlacz lub ewentualnie jeśli ktoś ma o kontakt pw. Zależy mi na czasie. Pozdrawiam.\nWitajcie kochani. Mam pilną sprawę którą potrzebuje jak najszybciej zrobić inaczej czeka mnie slamazarna praca której temu telefonowi nie zapomnę. Dzisiaj w pracy miałem za zadanie zrobić dużo fotek. Później poprzenosiłem je w albumy. I problem dotyczy tego że chciałbym te konkretne albumy przekopiować na telefon. Niestety po podłączeniu telefonu pod pc wchodze w folder dcim-->camera i zdjęcia mam wszystkie razem. Ma ktoś jakis pomysł jak to ugryzć? bym mógł zdjecia albumami przenieść na komputer? Czy zostaje mi przesyłanie ich bluetoothem czy przez internet na pc a poźniej pobieranie na pc\nWitajcie moi kochani od południa próbuje się uporać z instalacją miui polska. Robiłem to już wcześniej lecz było to ponad rok temu i nie miałem takich kłopotów https://miuipolska.pl/instalacja-miui-mi-note-promi4i/ zainstalowałem recovery (to jest to samo co twrp)? bo teraz po włączeniu telefonu od razu przechodzę do twrp (team win recovery project) 3.0 by Jemmini próbuje zainstalować xiaomi.eu_multi_HM3SHM3X_7.6.8_v8-6.0.zip ten rom niestety nie chce mi się zainstalować czy coś źle robie? wyskakuje mi błąd "Updater process ended with Error:7" jeśli robie coś źle :/ to napiszcie mi. Wydaje mi\nJa to mam szczęście zamówiłem jedną baterie wszystko okey ale telefon się resetował. Co sie okazało tamte baterie poszły jak świeże bułeczki. Więc nie mają możliwości wymiany na druga tylko zwrot pieniędzy a ja muszę zamówić z chin ;/ nie mam zamiaru jakiś z allegro zamawiać wszystkie pomarańczowe tylko szlaczki inne , już takie miałem i po jakimś czasie znowu się restartowały. Zamówiłem nohona z aukcji https://pl.aliexpress.com/item/100-Original-NOHON-Battery-3060mAh-High-Capacity-Replacement-Batteries-BM45-For-Xiaomi-RedMi-Hongmi-Note2-Red/32653571169.html?spm=2114.13010608.0.0.4e0Ob8 podobn\nFajnie by było jakby ktoś powiedział jak to zrobić :/\nO ile dobrze pamiętam było coś takiego ze pytano się mnie czy zainstalować super su noi rzeczywiście mam chodź teraz pojawia mi się komunikat i w żaden sposób nie idzie tego ominąć\nNie mam TWRP, nie da rady podłączyć telefonu pod komputer i jakoś prosto zainstalować tego roota jak było to w LG gdzie ogarnąłem sytuację . Możecie podać jakiś poradnik ?\nWitajcie . Nie mogę znaleźć ani w uprawnieniach ani nigdzie , ustawień do roota, jestem dosyć zielony , jakoś sam tego miui eu wgrałem , według poradnika. . . ale nie wiem jak z tym rootem W załączniku przesyłam zdjęcie ^^\n[email protected] replied to Jull's topic in Dyskusja ogólna\nJest to rom chiński global, jak masz podane w ustawieniach. To co pisze w aktualizacjach to zwykła ściema, miałem tak samo w swoim note 2 primie !\nNaklejałem folie tydzień temu na mojego xiaomi redmi note 2 prime. W zestawie otrzymałem szmatkę namoczoną alkoholem, suchą szmatkę i kawałek papierku z klejem do usuwania drobinek kurzu z ekranu. Należy zdjąć folie zabezpieczającą z szkła hartowanego i jak najdokładniej przymierzyć na telefon... Mi akurat za pierwszym razem nie wyszło, także musiałem odkleić i jeszcze raz przykleić. Ku mojemu ździwieniu zrobił się pęcherzyk powietrza mniej więcej na środku ekranu... Ale po 24h zszedł Pozdrawiam ! p.s wyczyść ekran, przy idealnym świetle do tego ;p\nNo to masz racje, nie będę się przecież kłócić. Sam z ciekawości sprawdzę w szkole, na pomiarach elektrycznych i elektronicznych , ponieważ uczę się na elektryka !\nNie zauważyłem różnicy, a przecież telefon podłączam na noc zawsze Może to tylko twoje indywidualne odczucie. Powiem wam po następnym tygodniu jak bateria trzyma Ładuje się krócej niż 3h 25 min , na pewno\nWitajcie, kochani wczoraj instalacja poszła wyśmienicie ! Wydawało mi się że będzie to trudniejsze jednakże wcale aż tak źle nie było ! Odpowiadając na pytanie "czy nadal warto" odpowiadam tak! Za 710zł otrzymałem telefon z szybkością ferrari ;D Zero przycieć, miód malina. Co do prędkości działania nie mam się co kłócić jest to telefon "z wyższej półki". Aparat robi dobre zdjęcia, przy dobrym świetle ;), zaś przy gorszym (wieczór) zdjęcia wychodzą ciemne. Telefon po dłuższej chwili używania, potrafi zrobić się odrobinkę ciepły pod aparatem. Jak dla mnie jednym mankamentem w tym modelu j\nPo prostu ździwiłem się No dobrze ;3 no to zabieram się do wgrywania... mam nadzieje że nic się nie zwali