KAPITAŁ SPOŁECZNY I JEGO UŻYTKOWNICY *** - PDF\nKAPITAŁ SPOŁECZNY I JEGO UŻYTKOWNICY ***\nDownload "KAPITAŁ SPOŁECZNY I JEGO UŻYTKOWNICY ***"\n1 MACIEJ FRYKOWSKI Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy w Kielcach, filia w Piotrkowie Trybunalskim PAWEŁ STAROSTA ** Uniwersytet Łódzki KAPITAŁ SPOŁECZNY I JEGO UŻYTKOWNICY *** STRESZCZENIE Celem artykułu jest określenie kryteriów klasyfikacji teoretycznych ujęć kapitału społecznego oraz metody identyfikacji poszczególnych jego rodzajów. Liczne teorie dotyczące kapitału społecznego w rozmaity sposób określają jego kluczowe elementy i w konsekwencji metody pomiaru zasobów, oraz funkcje, jakie pełni na różnych poziomach życia zbiorowego. Koncepcje strukturalne i normatywne odmiennie określają jego strukturę i funkcje. W ramach pierwszego z tych ujęć kapitał społeczny tworzą zasoby istniejące w sieci, wykorzystywane dla jednostkowych lub grupowych korzyści. Drugie z nich zakłada, że niezbędnym atrybutem kapitału społecznego są korzystne jego efekty w wymiarze ponadjednostkowym, a źródłem podzielane wartości i normy. Powyższe założenia stwarzają określone konsekwencje metodologiczne. Ujęcie strukturalne redukuje kapitał społeczny do sieci relacji, podczas gdy normatywne uwzględnią dwa inne komponenty: zaufania oraz wartości i norm. Zdaniem autorów poszczególne funkcje kapitału społecznego są w istocie realizowane przez rozmaite jego odmiany, istniejące na różnych poziomach życia zbiorowego, a kluczem umożliwiającym identyfikację tych odmian jest ustalenie dysponenta kapitału społecznego lub jego właściciela. Poszczególne rodzaje kapitału społecznego różnią się liczbą i rodzajem elementów składowych, co pozwala na określenie ich zasobów metodą pomiaru wartości poszczególnych komponentów: sieci, zaufania oraz wartości i norm. Słowa kluczowe: kapitał społeczny, podejścia teoretyczne, funkcje kapitału. * ** *** Podstawowa wersja tekstu powstała w ramach projektu badawczego 1H02E06027 Kapitał społeczny i partycypacja obywatelska a rozwój gospodarczy gmin na obszarach wiejskich woj. łódzkiego.\n2 32 MACIEJ FRYKOWSKI, PAWEŁ STAROSTA 1. HISTORIA POJĘCIA Od początku lat dziewięćdziesiątych ogólna koncepcja kapitału społecznego, związana z zaufaniem jako jego specyficzną formą, wzbudza coraz większe zainteresowanie wśród badaczy społeczności lokalnych. Termin kapitał społeczny stosowny był znacznie wcześniej. Jako pierwszy, w 1916 r. użył tego pojęcia praktyk wizytator wiejskich szkół w Wirginii, L. J. Hanifan. Oznaczało ono dla niego te rzeczywiste dobra, które liczą się najbardziej w życiu codziennym ludzi: dobra wola, partnerstwo, sympatia i społeczna więź między jednostkami i rodzinami, która stwarza społeczną jedność. W miarę zwiększania się liczby kontaktów samotnej jednostki z innymi osobami, rosną zasoby społecznego kapitału. Jednostka zostawiona samej sobie jest bezradna. Dopiero kontakt z sąsiadami i sąsiadami sąsiadów przynosi akumulację społecznego kapitału, który natychmiast zaspokaja jej społeczne potrzeby [Hanifan, za Putnam 2000:19]. Idea ta, początkowo zapomniana, powróciła w 1950, użyta przez socjologów kanadyjskich dla charakterystyki członków klubu podmiejskiego, a w 1960 przez urbanistkę Jane Jacobs  dla określenia relacji sąsiedzkich we współczesnej metropolii. Opisywała ona gęstą sieć społecznych stosunków, które istniały w starych dzielnicach miejskich, tworzącą formę społecznego kapitału, który wzmacniał publiczne bezpieczeństwo. Zaginął on w nowoczesnych dzielnicach o rozrzedzonej zabudowie, w których większemu dystansowi przestrzennemu między budynkami towarzyszy anonimowość relacji społecznych. W 1970 r. ekonomista Glenn Loury zastosował ten termin do analizy społecznej spuścizny niewolnictwa. Autor ten traktował kapitał społeczny nie jako komponent społecznej struktury, lecz jako jeden z zasobów określających potencjał jednostki, związanych z tymi relacjami w obrębie rodziny i społeczności, które sprzyjają jej edukacji i socjalizacji w dzieciństwie i w okresie dorastania [za: Coleman 1988]. W latach dziewięćdziesiątych termin staje się coraz bardziej popularny i po 1995 roku, jak zauważa D. Halpren , mamy do czynienia z eksplozją jego popularności w socjologii i politologii. Lata te przynoszą nie tylko próby analiz pojęciowych i teoretycznych, ale również ogrom badań empirycznych. W Polsce jeszcze w latach dziewięćdziesiątych pojęcia tego używano sporadycznie. Na przykład J. Wnuk-Lipiński określał kapitał społeczny jako cechę wyłącznie indywidualną, czyli ogół nieformalnych powiązań społecznych, czyli znajomości, dzięki którym jednostka podwyższa prawdopodobieństwo wejścia do elity lub utrzymania się w elicie [Wnuk-Lipiński 1996: 151]. Również inni autorzy [Giza-Poleszczuk, Marody, Rychard 2000] traktowali kapitał społeczny jako jeden z jednostkowych zasobów modyfikujących strategię działania.\n3 KAPITAŁ SPOŁECZNY I JEGO UŻYTKOWNICY 33 Wzrost zainteresowania kapitałem społecznym w ostatniej dekadzie XX wieku wynika z kilku przesłanek natury teoretycznej, jak i praktycznej. Po pierwsze, należy podkreślić, iż w dobie światowego kryzysu w drugiej połowie lat siedemdziesiątych przedstawiciele nauk ekonomicznych zaczęli poszukiwać tzw. externolities czyli pozaekonomicznych czynników wzrostu. Po wprowadzeniu do analizy pojęcia kapitału ludzkiego, jako zbioru właściwości jednostkowych przyczyniających się do wzrostu zasobności społeczeństw, na Uniwersytecie w Chicago kontynuowano współpracę pomiędzy ekonomistami i socjologami, w celu zbadania wpływu organizacji społecznej na efektywność funkcjonowania grup społecznych oraz wpływu sytuacji społecznych na przebieg i wzory decyzji podejmowanych w strukturach biurokratycznych. Robert Putnam , na podstawie badań z lat siedemdziesiątych nad funkcjonowaniem instytucji lokalnych i partycypacją obywatelską mieszkańców północnych i południowych regionów Włoch, sformułował tezę, w myśl której kapitał społeczny jest czynnikiem stymulującym wzrost gospodarczy. Odmienny pogląd wyraził Mancur Olson , przedstawiając koncepcje logiki działania zbiorowego, zgodnie z którą jednostki działają na rzecz grupy jedynie we własnym interesie, nie zaś na rzecz dobra wspólnego. Teorię tę rozwinął w The Rise and Decline of Nations, gdzie przedstawił rozwój ugrupowań i stowarzyszeń o charakterze ekonomicznym zarówno karteli producentów, jak i związków zawodowych i korporacji jako czynnika hamującego wzrost gospodarczy [Olson 1982: 20]. Po drugie, koncepcja kapitału społecznego była reakcją części środowiska socjologicznego na polityczną i intelektualną dominację liberalizmu w latach osiemdziesiątych. Najbardziej wymownym przykładem owej dominacji w polityce było oświadczenie ówczesnej premier W. Brytanii, która w jednym z wywiadów ogłosiła iż nie ma takiej rzeczy jak społeczeństwo. Poglądy skrajnie indywidualistyczne zaczęły również wywierać znaczący wpływ w kręgach socjologicznych. Zaczęły się pojawiać koncepcje głoszące koniec społeczeństwa. Koncepcja kapitału społecznego była zatem intelektualną kontrpropozycją ostro krytykującą wizję społeczeństwa jako zbioru oddzielnych i w dużej mierze niezależnych od siebie jednostek. Jak podkreślał Coleman [1994: 300], fikcją jest społeczeństwo składające się ze zbioru niezależnych jednostek, z których każda działa dla osiągnięcia celów, które są również ustanowione niezależnie od siebie oraz, że na funkcjonowanie systemu społecznego składa się kombinacja działań niezależnych od siebie jednostek. Propozycje klasyków kapitału nie ograniczały się jednak wyłącznie do krytyki czy dyskredytacji indywidualistycznego punktu widzenia. Była to krytyka połączona z próbą przerzucenia pomostu pomiędzy ściśle indywidualistyczną i normatywistyczną koncepcją społeczeństwa\n4 34 MACIEJ FRYKOWSKI, PAWEŁ STAROSTA zakorzenioną w strukturalnym funkcjonaliźmie. Najpełniej znalazło to wyraz w całościowej koncepcji wyłożonej przez Colemana , dla którego kapitał społeczny zawiera się w strukturze relacji wewnątrz i zewnątrz grupowych; jest sposobem, w jaki struktura społeczna grupy może stanowić potencjał wspomagający działania jej członków. Jego zdaniem rodzi się on w strukturze relacji pomiędzy aktorami, jest zatem wyłącznie właściwością grupy, nie istnieje na poziomie indywidualnym. Jednostki mogą natomiast osiągać korzyści dzięki tej grupowej właściwości. Coleman postrzega obecność kapitału społecznego w zaufaniu, informacji, normach i efektywnych sankcjach, relacjach władzy i autorytetu i stopniu zobowiązań w ramach grupy. Jego wartość wzrasta w grupach zwartych, o domkniętej sieci wzajemnych relacji i kontaktów. Po trzecie, kapitał społeczny stawał się coraz bardziej użytecznym i nośnym sloganem mobilizacji różnych środowisk społecznych w celu realizacji przez grupy społeczne zadań, które nie mogą być lub też nie są realizowane przez instytucję państwa. Jest zatem instrumentem mobilizacji społecznej i praktycznym narzędziem realizacji założeń ideologicznych zawartych w koncepcjach społeczeństwa obywatelskiego. Z czasem jednak zaczęto dostrzegać również pozytywny wpływ, jaki to zjawisko, zdaniem badaczy, wywiera na takie kluczowe elementy życia społecznego jak: poziom rozwoju ekonomicznego, poziom zdrowia i jakości życia obywateli, poziom edukacji, bezpieczeństwo publiczne oraz jakość funkcjonowania państwa i demokracji w ramach społeczeństwa obywatelskiego [Field 2003]. 2. STRUKTURALNE, NORMATYWNE I SYNTETYZUJĄCE UJĘCIE KAPITAŁU SPOŁECZNEGO Przegląd koncepcji i opracowań teoretycznych skłania do wyodrębnienia trzech zasadniczych tradycji intelektualnych w ujmowaniu kapitału społecznego. Pierwszą jest tradycja strukturalna, drugą normatywna a trzecią tradycja syntetyzująca pierwsze dwa podejścia. Warto podkreślić, że w przypadku niektórych autorów różnica pomiędzy perspektywą strukturalną i normatywną jest bardzo trudna do uchwycenia i czasami sprowadza się do odmiennego rozłożenia akcentów, a nie eksponowania zasadniczych różnic. W podejściach syntetyzujących, autorzy starają się pogodzić zarówno jedną, jak i drugą opcję. Klasyk przedmiotu, Bourdieu  uważał, że kapitał społeczny zawiera się w strukturze relacji wewnątrz i zewnątrz grupowych; jest sposobem, w jaki struktura społeczna grupy może stwarzać potencjał wspomagający działania jej\n5 KAPITAŁ SPOŁECZNY I JEGO UŻYTKOWNICY 35 członków. W tym ujęciu kapitał, podobnie jak inne elementy struktury społecznej, nie jest zjawiskiem bezpośrednio obserwowalnym. Dla Bourdieu  kapitał społeczny jest zbiorem aktualnych i potencjalnych zasobów, które są połączone w mniej lub bardziej trwałą sieć zinstytucjonalizowanych stosunków społecznych wzajemnej znajomości i uznania. Ponadto relacje te powinny mieć pozytywny charakter, kształtując rodzaj trwałych postaw wzajemnego uznania, szacunku i przyjaźni. Traktowanie kapitału społecznego jako zasobu indywidualnego wiąże się ściśle z ujęciem strukturalnym. Jego zwolennicy wychodzą z założenia, zgodnie z którym istnieją dwa typy zasobów, którymi może dysponować jednostka: zasoby osobiste oraz zasoby społeczne. Zasoby osobiste są to będące w posiadaniu jednostki dobra materialne bądź symboliczne, natomiast zasoby społeczne jednostka uzyskuje dzięki swoim relacjom z innymi zależnie od rozległości i różnorodności tych relacji, jednostki mają odmienne rodzaje zasobów społecznych [Lin Nan 2001: 21]. Przykładem podejścia strukturalnego jest definicja Wallace a [Wallace, Shmulyar, Bedzir 1999]. Pod pojęciem kapitału społecznego rozumie on stosowaną przez jednostki strategię zabezpieczenia ekonomicznych korzyści. Również Lin [2001: 43] ujmuje kapitał w ujęciu strukturalnym pisząc, iż definiuje to pojęcie jako te zasoby, które są dostępne jednostce poprzez społeczna strukturę. Zasobami społecznymi są zatem zarówno przedmioty materialne, które nie stanowią własności jednostki, ale są dla niej dostępne z racji przyzwolenia danej grupy, jak również systemy organizacji społecznej i międzyjednostkowych powiązań, dzięki którym jednostka może osiągać indywidualne korzyści. Zasobem jest również władza, jaką posiada jednostka dzięki zajmowaniu określonej pozycji w strukturze społecznej, jak i reputacja, jaką osiąga poprzez przynależność do danej grupy. Zasoby zawarte w sieciach społecznych mają tak duże znaczenie z kilku powodów. Po pierwsze, sieci ułatwiają przepływ informacji. Po drugie, wszelkie więzi łączące jednostki z innymi uczestnikami sieci, nawet tzw. słabe więzi, wzmacniają społeczną kontrolę jednostkowych działań. Po trzecie, sieci społeczne, w których jednostka uczestniczy, stanowią świadectwo jej wiarygodności, stwarzając gwarancję dostępu do dodatkowych zasobów. Te trzy rodzaje uzyskiwanych korzyści: informacja, wpływ na decyzje i społeczna wiarygodność, przysparzają dodatkowych korzyści niedostępnych przy wykorzystaniu jedynie zasobów indywidualnych. Spośród trzech form kapitału, czyli kapitału fizycznego, kapitału ludzkiego i kapitału społecznego, ten ostatni jest najmniej dostępny obserwacji i pomiarowi, gdyż jest właściwością relacji międzyjednostkowych. Według Portesa kapitał\n6 36 MACIEJ FRYKOWSKI, PAWEŁ STAROSTA ekonomiczny widoczny jest na rachunkach bankowych, kapitał ludzki znajduje się w głowach jednostek, kapitał społeczny zaś jest czymś, co zawiera się jedynie w strukturze relacji między jednostkami. By posiadać kapitał społeczny, jednostka musi pozostawać w relacji z innymi, i to właśnie ci inni, nie ona sama, są prawdziwym źródłem posiadanych przez nią przewag i zasobów [Portes 1998: 7]. Zdaniem Lina , autora jednej z bardziej konsekwentnych koncepcji strukturalistycznych, sieć społecznych relacji stanowi nie tylko atrybut, ale także warunek wystarczający dla zaistnienia kapitału społecznego, a uwzględnianie innych jego właściwości stanowi zbędna komplikację. W związku z tym dostęp do kapitału społecznego warunkowany jest strukturalnymi wymiarami położenia jednostki. Zależy on bowiem od 1) siły pozycji ego w hierarchicznych strukturach, 2) od siły więzi łączącej ego i innymi oraz 3) od lokacji więzi w sieciach [Lin Nan 2001: 63]. Pogląd, iż kapitału społeczny istnieje wyłącznie w ramach sieci społecznych relacji i społecznego kontekstu, jest akceptowany także przez przedstawicieli koncepcji normatywnych [Sztompka 2000,Fukuyama 1999; Bolin, Lindgren i in. 2003]. Takie ujęcie umożliwia wyraźne odróżnienie kapitału ludzkiego od społecznego [Bourdieu 1986; Baker 2000; Coleman 1994; Field 2003] Odmienność stanowiska przedstawicieli ujęcia normatywnego, z Robertem Putnamem i Francisem Fukuyamą na czele, polega w pierwszym rzędzie na odniesieniu jego funkcji do szerszych całości społecznych w wymiarze makro. Koncepcja kapitału społecznego Putnama  została zarysowana w jego wcześniejszych studiach, ukazujących różnice we wzorach zaangażowania społecznego mieszkańców różnych regionów Włoch. Dla wyjaśnienia owych odmienności odwołuje się on do pojęcia kapitału społecznego jako odmiennych, kulturowo uwarunkowanych, tradycji obywatelstwa. Pojęcie kapitału społecznego odnosi on zatem do czynników społecznej organizacji takich jak zaufanie, normy i sieci, które mogą poprawić efektywność społeczeństwa poprzez podejmowanie skoordynowanych działań [Putnam 1993: 167]. Innymi słowy, kapitał społeczny jest taką formą organizacji, która obniża potencjalne koszty jednostkowe prowadzące do sukcesu. W późniejszej pracy Bowling Alone  stwierdza on, że [...] rdzeniem pojęcia kapitał społeczny są takie sieci, które mają wartość i dalej dodaje, że kapitał społeczny odnosi się do powiązań pomiędzy jednostkami czyli sieci oraz norm wzajemności i zaufania [Putnam 2000: 19]. W odróżnieniu od niektórych strukturalistów (z wyłączeniem Colemana) dla Putnama sieci powiązań nie są redukowane do styczności społecznych. Jego związek z orientacją normatywną wyraża się również w eksponowaniu woluntaryzmu i spontaniczności w działa-\n7 KAPITAŁ SPOŁECZNY I JEGO UŻYTKOWNICY 37 niach jednostkowych na rzecz dobra publicznego, które wywodzą się z kulturowej tradycji danej grupy czy społeczeństwa. W myśl koncepcji Francisa Fukuyamy kapitał społeczny jest ustaloną nieformalną normą, która umożliwia współpracę pomiędzy przynajmniej dwiema jednostkami. Normy, które tworzą kapitał społeczny, mają szeroki zakres; poczynając od zasady wzajemności między dwojgiem przyjaciół, a kończąc na złożonych i szczegółowo określonych doktrynach takich jak chrześcijaństwo lub konfucjanizm. Muszą być realizowane w rzeczywistych ludzkich relacjach. Norma wzajemności istnieje In potentia w układach z wszystkimi ludźmi, ale aktualizuje się tylko w relacjach z moimi przyjaciółmi. Według tej definicji zaufanie, sieć zależności, społeczeństwo obywatelskie i podobne zjawiska związane ze społecznym kapitałem są jego korelatami, powstałymi jako rezultat kapitału społecznego, lecz nie jego elementami [Fukuyama 1999] W ramach tej orientacji Portes i Stensenbrenner  identyfikują cztery różne rodzaje kapitału społecznego, który przynosi pozytywne efekty zwłaszcza w odniesieniu do jednolitych grup etnicznych: 1. Internalizacja wartości nakazujących zachowania wykraczające poza czystą zachłanność; 2. Transakcje oparte na wzajemności; 3. Solidarność zobowiązań; 4. Wymuszone zaufanie, rodzaj moralnej presji na dokonywanie uczciwych transakcji. Trzecią tradycję tworzą autorzy próbujący połączyć stanowisko strukturalistyczne z normatywistycznym. Jak podkreśla Coleman [1994: 302] kapitał społeczny jest definiowany przez jego funkcję. Nie jest to jednak pojedyncza jednostka analizy, ale wielość różnych jednostek (komponentów), które posiadają dwie cechy wspólne. Wszystkie one konstytuują pewien aspekt struktury społecznej i wyznaczają pewne działania jednostek tkwiących w obrębie struktury. Grupa stwarza kapitał społeczny, który umożliwia osiąganie celów, które bez niego byłyby niedostępne, lub osiągalne wyższym kosztem. W pewnych warunkach dochodzi do konwersji kapitału społecznego na kapitał finansowy. Pomimo, że u podstaw koncepcji Colemana leży teoria racjonalnego wyboru, to trzeba podkreślić, że przyznaje on co prawda prymat struktury w stosunku do norm, to jednak uwzględnia również aspekty normatywne. Inni znaczący autorzy jak [Paxton 1999; Cohen i Prusak 2001; Offe i Fuchs 2002; Halpren 2005; Trutkowski i Mandes 2005] traktują kapitał społeczny bardziej eklektycznie, uznając za niemożliwe wyeksponowanie dominującej podstawy znaczeniowej. Starają się zatem prowadzić do ujęć syntetyzujących, obejmujących możliwie\n8 38 MACIEJ FRYKOWSKI, PAWEŁ STAROSTA wszystkie elementy kapitału społecznego. Przykładowo dla P. Paxton  kapitał społeczny występuje tylko wówczas gdy subiektywne więzi pomiędzy jednostkami współwystępują z wysokim stopniem obiektywnych powiązań sieciowych. Co więcej, zdaniem Autorki kapitały społeczne różnych grup nie muszą być względem siebie koherentne. Innymi słowy zasoby przynoszące korzyści członkom grupy X nie muszą prowadzić do takich samych rezultatów w przypadku grupy y. Przykładem definicji najszerszej jest propozycja zbiorowego autorstwa ekspertów Banku Światowego, w myśl której pojęcie to odnosi się do instytucji, relacji i norm, które kształtują zakres i charakter społecznych interakcji. Nie jest on sumą instytucji spajających społeczeństwo, ale raczej spoiwem, które utrzymuje je w całości [World Bank 1999]. Offe i Fuchs  podkreślają równoprawne znaczenie trzech komponentów takich jak: postawy, dyspozycje do zachowań i wzory strukturalne. Bardziej szczegółowa jest równie szeroka definicja Jacka Sztaudyngera, w myśl której jest to stopień zorganizowania społeczeństwa charakteryzowany przez sieć organizacji, zbiór norm oraz zaufanie, które służy współpracy, dobru wspólnemu i tworzą potencjał rozwiązywania problemów społecznych [Sztaudynger 2003: 74]. 3. KOMPONENTY KAPITAŁU SPOŁECZNEGO Podstawowa trudność zastosowania koncepcji kapitału społecznego w analizie i praktyce badawczej wynika z wieloznaczności terminu. Elementy składające się na ów potencjał ułatwiający współpracę i osiąganie wspólnych celów są przez różnych autorów dobierane i szeregowane w rozmaitych konfiguracjach. Należą one, najogólniej ujmując, do trzech kategorii: sieci komunikacji i uczestnictwa (network), zaufania (trust) i podzielanych wartości i norm (values). Zgodnie z terminologią Pameli Paxton  można je określić mianem komponentów kapitału społecznego. Jeżeli przyjmiemy, że istnieje wiele typów kapitału społecznego, to ich empiryczna identyfikacja wymaga określenia udziału każdego z tych komponentów. Teoria kapitału społecznego dotyczy zasobów umiejscowionych w sieci kontaktów i relacji społecznych oraz sposobów udostępniania i wykorzystania tych zasobów. Dysponowanie nimi utrzymuje zatem i poszerza zdolności i możliwości jednostek przetrwania i rozwoju. W ujęciu Lina  wartości są normatywnymi ocenami tych zasobów. W większości społeczeństw takie pozytywne oceny dotyczą zamożności, prestiżu i władzy. Teoria kapitału społecznego dotyczy\n9 KAPITAŁ SPOŁECZNY I JEGO UŻYTKOWNICY 39 zatem tych działań, które są podejmowane dla utrzymania lub zwiększenia stanu posiadania tak ocenianych dóbr. Teoria kapitału społecznego w ujęciu strukturalnym opiera się na założeniach dotyczących struktury społecznej na poziomie makro, mezo i mikro. W odniesieniu do makrostruktury teoria zakłada, że poszczególne wymiary statusu społecznego: zamożność, władza i prestiż, tworzą koherentny układ w kształcie piramidy. W konsekwencji osoby o wyższych pozycjach, dysponują nie tylko większymi zasobami własnymi, ale również korzystają z zasobów jednostek zajmujących niższe pozycje. W odniesieniu do poziomów mezo i mikro teoria sieciowa przyjmuje dwa założenia dotyczące interakcji i działań. Po pierwsze, zakłada, że interakcje społeczne zachodzą z większym prawdopodobieństwem między jednostkami o zbliżonych pozycjach (zasada homofilii). Korzyści uzyskane dzięki takim działaniom pozwalają na utrzymanie zasobów dotychczas osiągniętych oraz na potwierdzenie własnej wartości. Działania te określane są jako ekspresyjne. Z olei kontakty utrzymywane z osobami stojącymi wyżej w hierarchii statusu (zasada heterofilii) mają na celu pozyskanie nowych zasobów i określane są jako instrumentalne. Odrębne zagadnienie stanowi relacja zachodząca między funkcjonowaniem układów sieciowych, a kapitałem społecznym w skali mezo i makro. Pierwsze rozwiązanie odwołuje się do liberalnej koncepcji ładu samorzutnego, zgodnie z którą suma działań podejmowanych z egoistycznych pobudek przyczynia się do rozbudowy sieci relacji nieformalnych, a ich instytucjonalizacja buduje społeczeństwo obywatelskie. W drugim ujęciu decyduje kontekst strukturalny, który określa funkcjonowanie sieci w danym społeczeństwie. Należy podkreślić, że na poziomie indywidualnym komponent sieci, istniejący choćby w minimalnym wymiarze, jest nieodzownym atrybutem kapitału społecznego. Brak kontaktów i społecznych relacji sprawia, że podzielane wartości i normy, a także zaufanie wobec innych mają charakter czysto werbalny. Innym kluczowymi elementami kapitału społecznego jest zaufanie (zarówno do ludzi, jak i instytucji publicznych) oraz uczestnictwo w grupach, stowarzyszeniach i organizacjach. Wzajemne zaufanie w sposób oczywisty jest zarówno warunkiem, jak i efektem grupowej współpracy. Jest ono metaforycznie określane jako ułatwiający je katalizator, a sieci wzajemnego zaufania tworzą emocjonalną podstawę dla osiągnięcia wspólnego sukcesu. W efekcie przyczynia się do umocnienia tzw. team spirit, czyli morale grupy [Sztompka 1999, 2007]. Zdaniem Putnama, kapitał społeczny i zaufanie stanowią nierozłączną całość: Krótko mówiąc, ludzie ufający innym są lepszymi obywatelami, a ci zaangażo-\n10 40 MACIEJ FRYKOWSKI, PAWEŁ STAROSTA wani w życie społeczności są zarazem bardziej ufni i godni zaufania. Przeciwnie, ludzie nieaktywni jako obywatele wierzą, że otoczeni są przez niegodziwców i czują się mniej zobligowani do uczciwego postępowania. Cechy te stanowią tak ścisły syndrom, że ich wzajemne relacje mogą być rozwikłane w drodze eksperymentalnej [Putnam 2000: 137]. Jednak relacja między kapitałem społecznym, a zaufaniem nie jest tak jednoznaczna. Jeżeli kapitał stanowi potencjał społecznego uczestnictwa i współdziałania w oparciu o podzielane wartości i normy oraz wzajemne zaufanie, wówczas członkowie grupy oczekujący od innych uczciwego postępowania, muszą ufać sobie nawzajem. W tym ujęciu kapitał społeczny jest pochodną zaufania bazującego na wspólnych wartościach. Zależność tę można przedstawić graficznie: Kultura Zaufanie Kapitał społeczny Odmienna sekwencja zależności wynika z koncepcji Fukuyamy, definiującej kapitał społeczny jako nieformalną normę, która ułatwia współpracę między ludźmi. W myśl tej koncepcji zaufanie, sieci powiązań, społeczeństwo obywatelskie są epifenomenami, powstałymi jako rezultat narastania kapitału społecznego, lecz nie są jego częścią składową [Fukuyama 1999]. Schemat zależności przybiera wówczas odmienny kształt: Kultura Kapitał społeczny Zaufanie Relacje między zaufaniem a kapitałem społecznym wyraża również przedstawiona przez Fukuyamę koncepcja promienia zaufania (radius of trust). Jak już wspomniano, zaufanie społeczne przekracza swym zasięgiem grupę macierzystą. Wszystkie grupy dysponujące kapitałem społecznym posiadają pewien zasięg zaufania, czyli krąg ludzi, w obrębie którego funkcjonują zasady współpracy. Jeżeli grupowy kapitał społeczny wytwarza wartości pozytywne, wówczas zasięg zaufania wykracza poza tę grupę. Oczywiście promień zaufania może być również mniejszy i obejmować wewnętrzne kręgi wtajemniczonych. Społeczeństwo współczesne może być przedstawione w postaci sieci koncentrycznych lub krzyżujących się kręgów zaufania. Im większa gęstość i złożoność sieci kręgów zaufania, tym większe zasoby kapitału społecznego pozostają w dyspozycji danego społeczeństwa. Ponieważ kapitał jest kategorią wyrażającą możliwość posiadania lub dysponowania zasobami przez członków jakiejś grupy społecznej ze względu na jej wewnętrzny stan organizacji i więzi oraz ze względu na jej relacje z innymi całościami społecznymi, przeto możemy uznać, że koncepcje kapitału społecznego\n11 KAPITAŁ SPOŁECZNY I JEGO UŻYTKOWNICY 41 dotykają kwestii solidarności grupowej oraz relacji międzygrupowych. Innymi słowy, problematyka kapitału jest mniej lub bardziej bezpośrednio związana z istotą porządku społecznego oraz jego efektywnością jako czynnikiem rozwoju grup i zbiorowości na różnych poziomach życia społecznego. Rozważanie porządku grupowego czy szerzej społecznego nie jest zatem możliwe bez uwzględnienia systemu normatywnego. Nawet jeśli normatywistyczną tradycję w socjologii uznamy za jednostronną i uwzględnimy uwagi krytyków formułowane zwłaszcza przez przedstawicieli strukturalizmu i zwolenników teorii wyboru racjonalnego, to i tak kwestia norm jako podstawy solidarności społecznej jawi się jako pierwszoplanowa. Nie dziwi zatem fakt, że w wielu koncepcjach kapitału społecznego elementy systemu aksjonormatywnego traktowane są jako komponenty, formy lub podstawy formowania się kapitału społecznego. Tak jest w przypadku koncepcji Colemana , który chociaż reprezentował opcję strukturalną, to jednak uznawał normy jako formy kapitału społecznego i doceniał ich rolę w kreacji tego zjawiska. Jego zdaniem, normy nie istnieją tak długo, jak długo jednostka ma zarezerwowane prawa do podejmowania i realizacji jej własnych działań oraz jeśli prawo nie istnieje. Normy istnieją tylko wówczas kiedy inni zakładają prawo do wpływu na kierunek działania podejmowanego przez aktora [Coleman 1994: 243]. Normy istnieją zatem w sytuacji wzajemnych relacji społecznych pomiędzy jednostkami, kiedy istnieje potrzeba wykreowania kolektywnego interesu różnego od interesu poszczególnych jednostek. Nie ulega zatem wątpliwości, że treści normatywnych zasad funkcjonujących w grupach czy zbiorowościach społecznych różnią się w zależności od tego, czy uwaga skupiona jest na reakcjach podmiotu w stosunku do działań innego, czy na negocjacjach pomiędzy podmiotem a innym [Horne 2001]. Ponieważ kapitał społeczny jest dla Colemana [1994: 304] taką wartością struktury, która może być wykorzystana przez aktorów jako zasoby dla realizacji ich interesów, przeto same normy mogą kreować kapitał społeczny. Jak pisze dalej jeśli efektywne normy istnieją, mogą stanowić znaczącą, ale czasami kruchą formę kapitału społecznego [1994: 310]. Ważną rolę kapitałotwórczą odgrywają, zdaniem Colemana, normy nakazu podporządkowujące interes indywidualny, interesowi zbiorowości. Normy tego rodzaju, niezależnie czy utrzymują się poprzez internalizację czy zewnętrzne instytucjonalne wsparcie, odgrywają istotną rolę w rozwiązywaniu problemu dobra wspólnego, które istnieje w powiązanych ze sobą zbiorowościach [Coleman 1994: 311]. Offe i Fuchs  wymieniają trzy komponenty składowe kapitału uwagę, zaufanie i stowarzyszeniowość. Normy lokują w ramach pierwszego z nich. Przez skupianie uwagi rozumieją oni dyspozycję poznawczą jednostki pozostającą w opozycji do oportunizmu,\n12 42 MACIEJ FRYKOWSKI, PAWEŁ STAROSTA ignorancji i obojętności. Jest to zatem dyspozycja nacechowana aktywizmem i troską. Bycie uważnym i dbałym zakłada zatem nakaz respektowania określonych norm. Również w modelu pojęciowym Paxton  normy nie są rozpatrywane jako odrębne komponenty kapitału. Są one raczej traktowane jako podstawa dla funkcjonowania zaufania społecznego jako jednego z dwóch podstawowych składników kapitału. Z kolei w koncepcji Halprena  normy stanowią jeden z trzech podstawowych komponentów kapitału obok sieci i sankcji. Na normy składają się [...] zasady, wartości i oczekiwania, które charakteryzują społeczność lub sieć społeczną [Halpren 2005: 10]. Ich spektrum może być, zdaniem autora, bardzo szerokie: od pomocy sąsiedzkiej poprzez postawy patriotyzmu lokalnego charakteryzujące mieszkańców danej zbiorowości. W pierwszych pracach Putnama  normy pojawiają się raczej jako efekt funkcjonowania kapitału społecznego, czyli partycypacji społecznej i aktywności zrzeszeniowej. Nie wchodzą one również w skład indeksu kapitału społecznego. Co prawda, zarówno w Bowling Alone, jak i w późniejszym tekście przygotowanym wspólnie z Goss, wskazuje na sieci społeczne i związane z nimi normy wzajemności jako komponenty kapitału społecznego [Putnam, Goss 2002], jednak jego koncepcje należy zaliczyć do perspektywy normatywnej. Nie ulega zatem wątpliwości, że bezpośrednio lub pośrednio normy społeczne jako istotny składnik struktury grupy wchodzą w zakres kapitału społecznego jako zbioru zasobów, z których korzysta jednostka za przyzwoleniem grupy, w celu osiągnięcia zarówno grupowych jak i indywidualnych korzyści. Respektowanie norm jest warunkiem korzystania z zasobów grupowych, a kontrola zachowań zwiększa wiarygodność i w konsekwencji ogólny poziom zaufania. Należy tu również podkreślić, że dla większości cytowanych autorów normy społeczne traktowane są jako zjawiska odrębne od zaufania społecznego. Normy bowiem traktowane są jako dyrektywa do zachowania i podstawa do stosowania sankcji, podczas gdy zaufanie jest najczęściej ujmowane jako typ relacji psychicznej i emocjonalnej pomiędzy aktorami społecznymi, niekoniecznie natomiast przyjmuje postać normy kulturowej o charakterze powinnościowym. Z punktu widzenia teorii kapitału społecznego dwie normy odgrywają kluczowe znaczenie. Pierwszą z nich jest zasada wzajemności oznaczająca obligację jednostki do podtrzymywania procesu wymiany poprzez faktyczne lub symboliczne nagradzanie osób, od których uprzednio otrzymaliśmy nagrody. Norma wzajemności tworzy podstawę współdziałania społecznego poprzez gotowość ponoszenia pewnych indywidualnych kosztów na rzecz uzyskania wspólnego dobra, w którego podziale jednostka ma prawo uczestniczyć. Drugą jest norma podmiotowości działania oznaczająca możliwość dokonywania przez jednostkę\n13 KAPITAŁ SPOŁECZNY I JEGO UŻYTKOWNICY 43 wyborów w sytuacji konfliktu wartości. Z tą norma wiąże się ściśle zasada tolerancji wobec innych, o ile ich działania nie naruszają dobra publicznego. Trzecią, kluczową normą jest norma odpowiedzialności [Etzioni 2003] wobec innych i za innych. Oznacza ona, że działająca jednostka podporządkowuje swój egoistyczny interes interesowi społecznemu oraz, że jest skłonna działać w pewnych sytuacjach na rzecz innych jednostek bez oczekiwania od nich bezpośredniego wynagrodzenia. 4. TYPY KAPITAŁU SPOŁECZNEGO Putnam  wyróżnia dwa podstawowe typy kapitału społecznego: integracyjny i pomostowy (bonding and bridging social capital). Woolcock  wyróżnił typ trzeci, kapitał łączący (linking). Pierwszy z wymienionych typów ma charakter ekskluzywny i wzmacnia więzi wewnątrzgrupowe. Ten typ kapitału odnosi się do więzi międzyludzkich nacechowanych silnym ładunkiem emocjonalnym jako podstawą związku. Jak pisze Putnam [2001: 22] jest to dobro służące podtrzymywaniu głównie wzajemności i mobilizowaniu solidarności. Służy pomocy, i potwierdza tożsamość społeczną i społeczne pozycje jednostek. Występuje w małych strukturach społecznych, jak rodzina, grupa rówieśnicza, sąsiedzka lub przyjaciół. Ułatwia współpracę, ale utrudnia wymianę informacji z otoczeniem zewnętrznym, a niekiedy prowadzi do ksenofobii; drugi, oparty na uogólnionym zaufaniu do innych, ma charakter inkluzywny i umożliwia współdziałanie międzygrupowe [Putnam 2000]. Kapitał wewnątrzgrupowy lub integracyjny służy w pierwszym rzędzie realizacji partykularnych celów. Należy zauważyć, że potencjał tego typu może mieć szkodliwe skutki w wymiarze ponadgrupowym, gdyż treść podzielanych wartości i norm pozostaje nieokreślona; mogą mieć one aspołeczny bądź nawet antyspołeczny charakter. Stąd też efekty kapitału integracyjnego mogą być destrukcyjne w skali makro. Jako przykład mogą służyć nie tylko grupy przestępcze, ale także ugrupowania korporacyjne. Przejawem osłabienia kapitału społecznego na poziomie makro jest przy wzroście zasobów wewnątrzgrupowych silna więź korporacyjna w naszych organizacjach zawodowych: lekarskich, sędziowskich, adwokackich, ale także rolniczych [por. Paxton 1999: 97]. Przypadek Polski pokazuje, że wysoki poziom kapitału społecznego w ramach tych ugrupowań służy realizacji interesów partykularnych gdyż nie ma godnego zaufania arbitra, który mógłby rozstrzygnąć spory. Takim arbitrem nie jest Sejm, który w opinii społecznej reprezentuje przede wszystkim interes partyjny oraz osobisty, a dobro wspólne nie ma swoich lobbystów.\n14 44 MACIEJ FRYKOWSKI, PAWEŁ STAROSTA Drugim typem kapitału jest kapitał pomostowy (bridging). Kapitał pomostowy, jak podkreśla Putnam , odnosi się nie do najbliższego kręgu społecznego, ale do dalszego grona osób, z którymi wchodzimy w interakcję. Putnam odwołuje się tutaj do koncepcji słabych więzi Marka Granovettera . Są to zatem związki o mniejszym stopniu ładunku emocjonalnego, nacechowane znacznym stopniem instrumentalności podtrzymywane i rozwijane do generowania bardziej zróżnicowanych pakietów zasobów w celu realizacji interesów i osiągania aspiracji [Woolcocok 2003: 1259]. Pozwalają one na szersze korzystanie z zasobów innych grup, a zatem przekraczanie możliwości płynących z uczestnictwa w jednej grupie społecznej. Tego typu kapitał możliwy jest zatem do analizy w zbiorowościach złożonych składających się najczęściej z grup pierwotnych jako podstawowych elementów składowych. Kapitał pomostowy jest zatem instrumentem międzygrupowej komunikacji i równocześnie ponadgrupowej socjalizacji. Wzmacnia poczucie tolerancji i otwartości w relacjach z innymi. Przykładem struktury, w ramach której pojawia się kapitał pomostowy jest społeczność lokalna. Na poziomie mezo, zmienia się rodzaj sieci tworzącej kapitał społeczny. Główną rolę zaczynają odgrywać relacje między władzą lokalną, a mieszkańcami oraz pomiędzy poszczególnymi grupami interesów. Wymaga to zaufania, którego promień przekracza ramy grupy macierzystej, natomiast zaufanie wewnątrzgrupowe traci na znaczeniu. Podstawowym kryterium klasyfikacji Putnama jest promień zaufania. Kapitał integracyjny (bonding) może występować zarówno wśród grup tworzonych na podstawie układu rodzinnych powiązań jak i w organizacjach formalnych. Odmienne stanowisko zajmuje Fabio Sabatini, (2005), który zakłada, ze nie promień zaufania, lecz skład grupy wyznacza rodzaj kapitału społecznego. Koncepcja, zgodnie z którą kapitał wiążący (integracyjny) występuje jedynie wśród grup krewniaczych, natomiast nieformalne grupy przyjaciół oraz grupy formalne tworzą kapitał pomostowy, wydaje się trudna do obrony. Wśród tych ostatnich bez trudu znaleźć można przykłady kapitału integracyjnego, bazującego na silnie zinternalizowanych wspólnych wartościach, zaufaniu do swoich oraz wykluczaniu obcych. Jest to ilustracja trudności, jakie stwarza strukturalistyczna koncepcja redukującą kapitał społeczny do sieci powiązań i relacji. Określenie typu kapitału społecznego wymaga uwzględnienia komponentów zaufania i wartości jako czynników modyfikujących jego charakter. Akceptowane wartości jako celów organizacji formalnych uwzględnił Bartkowski  określając rodzaj kapitału w organizacjach na podstawie ich statutowych celów lub nazw. Jako stowarzyszenia kapitału wiążącego (integracyjnego) wymienił m. in. tradycyjne stowarzyszenia miejscowe, stowarzyszenia parafialne, związki zawodowe i korporacje,\n15 KAPITAŁ SPOŁECZNY I JEGO UŻYTKOWNICY 45 natomiast jako stowarzyszenia kapitału pomostowego zrzeszenia sportowe, partie polityczne, organizacje ekologiczne lub organizacje dobroczynne. Autor podkreśla jednak, że jest to klasyfikacja umowna i nieostra. Klasyfikacja Putnama, w której podstawowym kryterium jest promień zaufania i wyróżnienie kapitału wewnątrzgrupowego i pomostowego, nie obejmuje tych typów kapitału społecznego, które wyróżnić można na podstawie innych kryteriów. Rozszerzająca propozycja została przedstawiona przez Woolcocka i Szretera [2001; za Woolcock 2003], którzy wyróżnili poza kapitałem wewnątrzgrupowym i pomostowym tzw. kapitał łączący (linking). Odnosi się on do jeszcze szerszych i dalszych relacji społecznych, jakie mogą wystąpić poza poziomem społeczności lokalnej. Jednakże koncepcja kapitału łączącego nie sprowadza się wyłącznie do rozszerzenia promienia zaufania, który został wykorzystany przez Putnama do jego klasyfikacji. Woolcock odnosi pojęcie (linking capital) do, które łączą jednostki lub grupy społeczne w systemy nierównych zasobów władzy. Innymi słowy jest to kapitał, jakim dysponuje jednostka z racji jej bezpośrednich powiązań z osobami zajmującymi ważne pozycje w strukturach władzy, zarówno na poziomie mezo, jak i makro. Jak podkreśla Woolcock , potrzeba wyróżnienia tego typu kapitału wynikała z dwóch przesłanek. Pierwszą była potrzeba zwrócenia uwagi, iż kapitał pomostowy w terminologii Putnama bardziej odnosi się do powiązań horyzontalnych i pomija znaczenie różnych pozycji władzy w układzie wertykalnym, a po drugie, koncepcja relacji pomostowych zbyt mało uwypukla (rolę państwowych pozycji władzy w kreowaniu określonych zasobów kapitału [Woolcock 2003]. Jak z powyższych uwag wynika, kapitał społeczny istnieje na różnych poziomach. Jego zasoby w poszczególnych grupach nie zawsze przynoszą korzyści ogółowi, choć niewątpliwie są korzystne dla swoich. Sieć kontaktów i relacji wraz z zawartymi w niej zasobami stanowi warunek wystarczający dla kreacji dobra jednostkowego. Korzyści z kapitału czerpie w tej sytuacji jednostka zajmująca w tej sieci możliwie korzystną pozycję. Jednak, zdaniem Nan Lina, suma jednostkowych działań wynikających z egoistycznych pobudek przyczynia się do powstawania zrzeszeń i organizacji oraz umacniania społeczeństwa obywatelskiego [Son, Lin 2006]. Jeśli nawet przyjmiemy to wywodzące się liberalnej tradycji założenie, to ten typ możemy określić jako indywidualny kapitał społeczny. Zdaniem Pameli Paxton, na poziomie jednostkowym mamy do czynienia raczej z zaufaniem, jako indywidualną postawą, natomiast dopiero w odniesieniu do szerszych zbiorowości możemy mówić o kapitale społecznym, jako właściwości kolektywnej.\n16 46 MACIEJ FRYKOWSKI, PAWEŁ STAROSTA Na poziomie grupy, oprócz sieci kontaktów wewnętrznych i zewnętrznych, warunkiem powodzenia wspólnych przedsięwzięć jest zaufanie, przynajmniej do pozostałych jej członków. Ponadto, w tym przypadku ważnym warunkiem jest wspólny cel stanowiący wartość podzielaną w obrębie grupy. Ten typ opisywał Coleman , dla którego kapitał społeczny zawiera się w strukturze relacji wewnątrz i zewnątrz grupowych; jest sposobem, w jaki struktura społeczna grupy może stanowić potencjał wspomagający działania jej członków. Jego zdaniem, rodzi się on w strukturze relacji pomiędzy aktorami, jest zatem wyłącznie właściwością grupy, nie istnieje na poziomie indywidualnym. Jednostki mogą natomiast osiągać korzyści dzięki tej grupowej właściwości. Również wspomniany wcześniej kapitał wewnątrzgrupowyy (bonding) Putnama  można zaliczyć do tej kategorii. Na poziomie grupowym, kapitał społeczny narasta w obrębie niektórych grup etnicznych, zawodowych, a także przestępczych, takich jak mafia. Na poziomie mezo, (community level) kapitał społeczny przysparza korzyści w relacjach międzygrupowych [Paxton 1999: 94]. W sumie jednak kapitał postrzega się w tym przypadku jako kombinację zaufania i różnego rodzaju związków, w jakie wchodzą ludzie w trakcie realizacji swoich zadań. Zaufanie ponadgrupowe ułatwia komunikację między różnymi grupami interesu oraz ich współpracę. Według Pameli Paxton  istotnymi elementami kapitału lokalnego (community level) są ponadto: zaufanie pionowe dotyczące instytucji oraz więź z miejscowością zamieszkania, a zwłaszcza lokalny patriotyzm. Traktowanie dobra wspólnego jako cenionej wartości nawiązuje do republikańskiej tradycji społeczeństwa obywatelskiego, która akcentowała nieegoistyczne pobudki podejmowanych działań, mających na celu dobro wspólnoty, a w tym przypadku lokalnej społeczności. Oprócz wymienionych trzech poziomów określonych w skali mikro i mezo, należy wymienić także poziom ogólnospołeczny. W makroskali społeczeństwa dysponują różnymi zasobami kapitału społecznego. Różnice te wyznaczane są nie tylko przez obecny potencjał, ale również historyczne doświadczenia. Zdaniem Fukuyamy, każdy kraj o niskim poziomie kapitału społecznego ma za sobą okres silnej centralizacji politycznej i celowych działań monarchy lub państwa w kierunku całkowitego wyeliminowania konkurentów do władzy. W takich krajach kapitał społeczny, który istniał przed nadejściem władzy absolutnej, został zniszczony, struktury społeczne (np. francuskie cechy) zostały zaś zaprzęgnięte do służby na rzecz państwa. Z kolei, kraje o wysokim poziomie zaufania społecznego, takie jak Japonia, Niemcy czy USA, nigdy nie działały w warunkach przedłużających się tendencji centralistycznych. Gdy władza polityczna jest rozproszona, grupy społeczne maja szanse rozwijać się spontanicznie i bez ograniczeń [Fukuyama 1997: 380]. Kapitał społeczny w krajach monocentrycznych staje się zatem dobrem\n17 KAPITAŁ SPOŁECZNY I JEGO UŻYTKOWNICY 47 reglamentowanym, a celem władzy jest poddanie jego zasobów maksymalnej kontroli; jedną z form takiej kontroli jest monopolizacja obiegu informacji, która zdaniem Colemana jest jedną z postaci kapitału społecznego [Coleman 1988]. Według P. Rotengrubera, we wspólnocie zdominowanej przez związki zawodowe bądź partię o charakterze masowym, na przykład, wszechobecną w niedawnym Bloku Wschodnim partię komunistyczną, władza symboliczna konstytuuje się przede wszystkim przez wytworzenie kapitału politycznego (społecznego) elit władzy, przy równoczesnej kontroli dostępu do środków umożliwiających jego wytworzenie przez grupy zdominowane [Rotengruber 2003: 46]. Na poziomie makro, zdaniem takich autorów jak Knack  i Krishna [Kriszna, Uphoff 2002], podstawowym czynnikiem budowy kapitału społecznego stają się podzielane wartości i normy określane jako cnoty obywatelskie, przy czym dobro wspólne ulega przedefiniowaniu. W tej postaci jest nim dobro ogólnospołeczne kraju (lub narodu). Zmianie ulega sieć relacji, która w tym wypadku oznacza w głównej mierze system instytucji tworzących określony kontekst strukturalny. W myśl teorii Sztompki ów kontekst strukturalny stanowi podstawowy warunek budowy kultury zaufania, a zarazem zwiększa kapitał podmiotowości społeczeństwa, czyli kapitał społeczny w skali makro [Sztompka 2000, 1997]. Istotną cechą tego typu, określanego niekiedy jako obywatelski, jest charakter podzielanych wartości i norm. Oprócz norm obywatelskiej kooperacji, są to takie normy, jak współczucie, altruizm i tolerancja, a także: solidarność, współpraca, hojność, szczodrość, wspaniałomyślność oraz jako postaci dodatkowe: uczciwość, egalitaryzm, sprawiedliwość, bezstronność, uczestniczenie, demokratyczne kierowanie [Krishna, Uphoff 2001: 11 12]. 5. FUNKCJE KAPITAŁU SPOŁECZNEGO Istotne pole kontrowersji teoretycznych dotyczy funkcji kapitału społecznego. Można tu wyróżnić dwa najważniejsze stanowiska. W myśl pierwszego jest on wyłącznie narzędziem pomnażania zasobów. Dla ekonomistów externalities, które się do tego przyczyniają stanowią istotę kapitału społecznego, gdyż kumuluje on zasoby istniejące w społecznych relacjach. W myśl tej koncepcji rozpatrywany wyżej dylemat dotyczący jednostkowego bądź grupowego charakteru kapitału społecznego jest nieistotny, bowiem korzyści odnosi zarówno grupa jak i jednostka 1. Według Ronalda S. Burta, kapitał społeczny jest kreowany przez 1 Pojęcie jednostka jest w ujęciu ekonomicznym często zastępowane terminem aktor, jako uczestnik wymiany lub gry. Dla ekonomistów aktorem jest zarówno jednostka jak i firma,\n18 48 MACIEJ FRYKOWSKI, PAWEŁ STAROSTA sieci silnie powiązanych elementów. W myśl argumentu strukturalnej dziury jest generowany przez sieć, w której ramach ludzie mogą pośredniczyć w powiązaniach pomiędzy skądinąd niepowiązanymi segmentami. Społeczeństwo jest tu postrzegane jako rynek, na którym ludzie zgodnie ze swymi celami i interesami dokonują wymiany różnorodnych dóbr oraz idei. Niektórzy ludzie bądź niektóre grupy czynią to lepiej w sensie uzyskiwania wyższych zysków w stosunku do poniesionego wysiłku [Burt 2004]. Podobnie dla Nan Lina , kapitał społeczny to atut (lub majątek) sieci społecznych. Struktura społeczna jest rodzajem kapitału, który wytwarza dla określonych jednostek lub grup konkurencyjną przewagę w osiąganiu ich celów, zatem decydują zasoby lub atuty posiadane przez jednostki ze względu na usytuowanie ich w strukturze relacji społecznych. Choć w ramach tego typu koncepcji akcentuje się niekiedy ograniczenia stwarzane w ramach struktury i sieci przez ustanowione role określone regułami, procedurami i precedensami, to jednak skuteczność w osiąganiu korzyści stanowi tu główny atrybut kapitału społecznego. Podobnie, jak każda inna forma kapitału, jest on aksjologicznie neutralny. Oznacza to, że może być użyty dla osiągnięcia dowolnych z moralnego punktu widzenia celów przynoszących korzyść jednostce lub grupie. W odniesieniu do grup społecznych o niskim statusie ten właśnie typ kapitału tworzy potencjalnie sieć wsparcia. Znaczenie kapitału społecznego w problematyce wykluczenia społecznego dostrzegają zarówno teoretycy [Phillipson, Allan, Morgan 2004], jak i działacze realizujący programy pomocy społecznej. Powiązania sieciowe mogą być określone zasadą wzajemności, lub przeciwnie, mogą przyjmować postać relacji asymetrycznej. W tym drugim przypadku, gdy mamy do czynienia z donatorem i adresatem pomocy w różnych postaciach, przyjmują one postać sieci wsparcia. Adresatami wsparcia mogą być osoby o różnym statusie społecznym. Stąd szczególne znacznie sieci wsparcia dla kategorii marginalizowanych. Ludzie izolowani, znajdujący się w sytuacji społecznego wykluczenia, pozbawieni są poczucia kontroli nad swym losem. Pod wpływem doświadczeń obwiniają siebie za swą sytuację. Sieć może tworzyć nową przestrzeń interakcji, w ramach której mogą oni dzielić się doświadczeniami oraz przekształcać te doświadczenia w przedmiot publicznej debaty [Bauman 2000]. Według Crowa , mniejszy zakres sieci kontaktów jest czynnikiem pogarszającym nie tylko status materialny, ale również jakość życia, w tym stan zdrowia. Marylin Taylor  uzasadnia tę tezę w oparciu o wyniki badań Gilchrist Argyle wskazujących na lepsze samopoczucie i stan zdrowia osób dysponujących czyli podmioty działania.\n19 KAPITAŁ SPOŁECZNY I JEGO UŻYTKOWNICY 49 rozległą siecią kontaktów. Nie wynika to z ich wyższego statusu. W tym wypadku kapitał społeczny umożliwia łatwiejsze wyzwolenie fizjologicznego mechanizmu stymulującego system immunologiczny zwalczający choroby i zwiększający odporność na stres. Powyższe koncepcje dotyczą skali mikro. W skali mezo kapitał społeczny przybiera bardziej złożoną postać. W koncepcji Pameli Paxton  kluczowe jego elementy to zaufanie (zarówno do ludzi jak i instytucji publicznych) oraz uczestnictwo w grupach, stowarzyszeniach i organizacjach, a także więź z lokalna społecznością. Opcja ta wynika z konsekwentnego traktowania przez autorkę kapitału jako potencjału wytwarzanego w relacjach międzyludzkich dzięki określonym postawom i grupowej przynależności, potencjału, który zwiększa szanse społecznego współdziałania oraz aktywności w sferze publicznej. Rzeczywiste związki zachodzące między tak rozumianym kapitałem społecznym a jego rezultatem w postaci udziału w wyborach, jak również w innych działaniach na rzecz środowiska lokalnego, mogą być ustalone w drodze empirycznej. Zdaniem autorki, kapitał społeczny składa się z dwóch komponentów: 1. Obiektywnych związków między jednostkami a ich otoczeniem społecznym (komponent associations). 2. Subiektywnych więzi łączących jednostkę z otoczeniem. Muszą one być szczególnego typu: posiadać cechy wzajemności, zaufania i pozytywnych emocji (komponent trust). Wartość kapitału społecznego jest tym większa, im większa łączna wartość obu tych komponentów. Komponent associations obejmuje, poza organizacjami, również grupy nieformalne, a także więź z miejscem zamieszkania. Komponent trust składa się, oprócz zaufania społecznego, z zaufania do instytucji, czyli zaufania pionowego Każdy z dwu wymienionych komponentów składa się z kilku parametrów, a łącznie pomiarowi podlega 10 zmiennych. Ten typ kapitału społecznego, który przynosi korzyści lokalnej społeczności, możemy określić jako istniejący w danej zbiorowości potencjał społecznego uczestnictwa i współdziałania w oparciu o podzielane wartości i normy, sieć kontaktów oraz wzajemne zaufanie. Takie zdefiniowanie lokalnego kapitału społecznego nawiązuje do koncepcji Paxton , która wychodzi z założenia, że różne czynniki prowadzą do podejmowania działań w celu rozwiązania problemów lokalnej społeczności. Może to być zaufanie do współmieszkańców lub do władz lokalnych, określane mianem pionowego, silna więź z własną miejscowością, a także gęsta sieć kontaktów, ułatwiająca m.in. wymianę informacji lub wysoki stopień uczestnictwa społecznego. Kapitał społeczny lokalnej zbiorowości przybiera zatem szczególną postać. Jego potencjał wzrasta, gdy rośnie łączna\n20 50 MACIEJ FRYKOWSKI, PAWEŁ STAROSTA wartość, suma jego części składowych. Przyjmując powyższe założenie, można przedstawić potencjał kapitału społecznego jako sumę wartości wskaźnikowych poszczególnych składników. W konsekwencji, na poziomie jednostkowym decydujące znaczenie dla określenia zasobów kapitału społecznego ma koncentracja cech uważanych za wskaźnikowe dla jego poszczególnych komponentów. Odmienną postać przybiera kapitał społeczny na poziomie makro. Powinien posiadać właściwości przynoszące pozytywne skutki w wymiarze ogólnospołecznym. W koncepcjach dotyczących tego poziomu zasadniczą funkcję kapitału społecznego ich autorzy dostrzegają w tworzeniu i rozwijaniu społeczeństwa obywatelskiego. Ich definicje eksponują instytucje i jakość oraz ilość zrzeszeniowego życia (associational life); kapitał społeczny jest rodzajem spoiwa, które utrzymuje społeczeństwo jako całość i bez którego ekonomiczny wzrost bądź dobrobyt ludzki może nie zaistnieć. Zwiększa zarazem możliwość samoprzekształcania się społeczeństwa, podobnie jak kapitał podmiotowości Piotra Sztompki . Kapitał społeczny odnosi się tu do właściwości społecznej organizacji, takich jak zaufanie, normy i relacje, które mogą doskonalić skuteczność działań społeczeństwa przez umożliwianie i ułatwianie koordynacji działań [Putnam 2000: 20]. Ów obywatelski kapitał społeczny obejmuje wspólne wartości, normy, nieformalne sieci i uczestnictwo w stowarzyszeniach, które wpływają na zdolność jednostek do zbiorowego działania na rzecz osiągania wspólnych celów [Knack 2002: 15]. Jest także definiowany w terminach zaufania i norm obywatelskiej kooperacji bądź wartości kulturowych, takich jak poziom współczucia, altruizmu i tolerancji. Należące do pierwszego nurtu koncepcje strukturalne, traktujące kapitał społeczny wyłącznie jako narzędzie pomnażania zasobów, uznawały sieć powiązań i komunikacji za jego podstawowy element. Decydującą rolę w jego zdefiniowaniu odgrywa sieć obiektywnych powiązań. Drugi nurt eksponuje świadomościowy aspekt kapitału społecznego, który obejmuje podzielane normy, wartości, postawy, przekonania i wierzenia, wytwarza u ludzi skłonności w kierunku podejmowania wzajemnie korzystnych działań zbiorowych. Podstawowe ich rodzaje to zaufanie, solidarność, współpraca, hojność, szczodrość, wspaniałomyślność oraz jako postaci dodatkowe: uczciwość, egalitaryzm, sprawiedliwość, bezstronność, uczestniczenie, demokratyczne kierowanie [Kriszna; Uphoff 2002:11 12]. Budowie twego typu potencjału, zgodnie z teorią budowy kultury zaufania [Sztompka 1999] sprzyja określony kontekst strukturalny, określany niekiedy jako rządowy kapitał społeczny. Są to instytucje rządowe, które wpływają na zdolność ludzi do kooperacji w imię wspólnych korzyści,\nZarządzanie kapitałem społecznym jako wyzwanie dla bibliotek\nZarządzanie kapitałem społecznym jako wyzwanie dla bibliotek Małgorzata Kowalska Instytut Informacji Naukowej i Bibliologii UMK Koncepcje kapitału społecznego 1916 r. Lyda Judson Hanifan lata 80. i 90.\nRola liderów w dopasowaniu pracowników do organizacji, pracy i zespołu. dr Agnieszka Wojtczuk-Turek Instytut Kapitału Ludzkiego, SGH\nRola liderów w dopasowaniu pracowników do organizacji, pracy i zespołu dr Agnieszka Wojtczuk-Turek Instytut Kapitału Ludzkiego, SGH LIDER A DOPASOWANIE Prawdziwy lider to nie jest ktoś wyjątkowy, lecz\nPOZIOMY RZECZYWISTOŚCI SPOŁECZNEJ I KAPITAŁ SPOŁECZNY\nPOZIOMY RZECZYWISTOŚCI SPOŁECZNEJ I KAPITAŁ SPOŁECZNY 1 POZIOMY RZECZYWISTOŚCI SPOŁECZNEJ DR JAGODA MRZYGŁOCKA-CHOJNACKA 2 DR JAGODA MRZYGŁOCKA-CHOJNACKA 2 GŁÓWNE PARADYGMATY: MIKRO-MAKRO MAKRO I. Makrobiektywne\nGrupy społeczne. Społeczeństwo. Tomasz A. Winiarczyk\nGrupy społeczne. Społeczeństwo Tomasz A. Winiarczyk zagadnienia 1) zbiorowość 2) społeczność 3) społeczeństwo 4) grupa społeczna 5) więź społeczna 6) struktura i cechy grupy społecznej 7) klasyfikacja\nSpołeczeństwo lokalne. 1dr Jagoda Mrzygłocka-Chojnacka\nSpołeczeństwo lokalne 1dr Jagoda Mrzygłocka-Chojnacka Poziomy rzeczywistości społecznej 2dr Jagoda Mrzygłocka-Chojnacka Główne paradygmaty: mikro-makro MAKRO OBIEKTYWNE I. Makrobiektywne Przykłady: społeczeństwo,\nKapitał społeczny. mgr Zofia Mockałło 2016 r.\nKapitał społeczny mgr Zofia Mockałło 2016 r. Kapitał społeczny jest kapitałem, którego wartość opiera się na wzajemnych stosunkach społecznych i zaufaniu między ludźmi. Jeden z autorów koncepcji kapitału\nKapitał społeczny. Fakty i mity. Dr Anna Giza-Poleszczuk\nKapitał społeczny Fakty i mity Dr Anna Giza-Poleszczuk Spis treści Fakty Nieporozumienia Mity Zatem, co to jest kapitał społeczny? Fakty Fakty (1 ) Dylematy społeczne Współuzależnienie działań jednostek:\nCO SPRAWIA, ŻE JESTEŚMY RAZEM? ZBIOROWOŚCI SPOŁECZNE\ndr Alicja Raciniewska Zakład Badao Kultury Materialnej i Wizualnej Instytut Socjologii UAM, Poznao alicjar@amu.edu.pl CO SPRAWIA, ŻE JESTEŚMY RAZEM? ZBIOROWOŚCI SPOŁECZNE PODSTAWY SOCJOLOGII. WYKŁAD 13\nINSTYTUCJE GOSPODARKI RYNKOWEJ. dr Andrzej Pieczewski Konsultacje: wtorki, godz pok. A 410\nINSTYTUCJE GOSPODARKI RYNKOWEJ dr Andrzej Pieczewski apieczewski@uni.lodz.pl Konsultacje: wtorki, godz. 18.00-19.30 pok. A 410 Literatura Janina Godłów-Legiędź, Współczesna ekonomia. Ku nowemu paradygmatowi,\nGrupy społeczne i ich rodzaje\nGrupy społeczne i ich rodzaje Zbiorowość społeczna grupa ludzi, między którymi powstaje i, choćby przez krótki czas, utrzymuje się więź społeczna Więzi społeczne relacje i zależności wiążące jednostkę\nSPIS TREŚCI Rozdział 1 Wstęp, czyli o zarządzaniu przez rozwój Rozdział 2 Rozwój organizacyjny szkół\nSPIS TREŚCI Rozdział 1 Wstęp, czyli o zarządzaniu przez rozwój... 7 Rozdział 2 Rozwój organizacyjny szkół... 13 Rozdział 3 Sposoby pozyskiwania osób uczestniczących w procesie rozwoju organizacji... 34\nROLA SZKOŁY W BUDOWANIU\nAlicja Pacewicz ROLA SZKOŁY W BUDOWANIU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO Warszawa 2015 Creative Commons - Uznanie autorstwa-użycie niekomercyjne-na tych samych warunkach 3.0 Polska Dlaczego warto rozwijać kapitał


Bardzo tani Travelodge Nottingham Central jest 3-gwiazdkowym obiektem ulokowanym w 28 km od Rodzinny Park Rozrywki Twinlakes. Oferując zakwaterowanie w 10-piętrowym budynku, hotel jest połączeniem współczesnej architektury architektury oraz współczesnych udogodnień.\nZ myślą o dobrym samopoczuciu odwiedzających, Travelodge Nottingham Central przygotował 114 pokoi. Takie udogodnienia jak centralne ogrzewanie, bezprzewodowy internet, TV, urządzenie do parzenia kawy/herbaty i miejsce do jedzenia zapewnią pełen komfort pobytu w Nottingham. Wyposażenie łazienek obejmuje prysznic, suszarkę do włosów i ręczniki.\nZ lotniska East Midlands do Travelodge Nottingham Central można spokojnie dojechać w 25 minut.\nTravelodge Nottingham Central, Wielka Brytania\nSmart Russell Sq w Londynie\nKarolina Park w Wilnie\nAdagio City w Wiedniu\nKensal Green Backpackers w Londynie\nAriston w Rzymie\nSiviglia w Rzymie\nZurigo w Mediolanie\nElide w Rzymie\nFairway w Londynie\nCity w Kijowie\nMontecarlo w Mediolanie\nResidencial Estoril w Lisboa\nIbis Centre w Tuluzie\nZurich w Luksemburgu\nNeumarkt w Dreźnie\nBuelow Residenz w Dreźnie\nCapsule Kamata w Tokio\nCentral Youth w Tokio\nManufactura w Kijowie\nSignor Colosseo w Rzymie


Uczę (się) w szkole - Biblioteka CEO\nPublikacja pod redakcją Danuty Sterny, nauczycielki matematyki, ekspertki merytorycznej Centrum Edukacji Obywatelskiej i prekursorki oceniania kształtującego w Polsce. Autorka opisuje pięc strategii oceniania kształtującego w kontekście wspierania i organizowania procesu uczenia się. Porusza w niej między innymi takie kwestie jak uczenie się we współpracy, udzielanie informacji zwrotnej, budowanie autonomii i poczucia sprawstwa, budowanie świadomego uczenia się. Publikacja stanowi praktyczną pomoc w pracy dydaktycznej. Rozważania na temat skutecznej edukacji zostały wzbogacone o przykłady dobrych praktyk nauczycielskich.\nPublikacja uczę się w szkole Danuta Sterna\nwielkość: 7,08 MB


Jarosław Kaja - zbiórka charytatywna | Siepomaga.pl\n77 747,00 zł ( 100% )\nWsparło 2617 osób\nZakończenie: 6 Kwietnia 2016\nDziekuję wszystkim z całego serca za to, że jesteście, że trzymaliście za mnie kciuki, za wszystkie ciepłe słowa. Jestem po operacji, lekarz prowadzący powiedział, że poszło lepiej niż się spodziewał i że to był dla mnie ostatni dzwonek. Teraz czeka mnie długa rehabilitacja.\nChciałbym wszystkim i każdemu z osobna podziękować za każdą wpłaconą złotóweczkę :) Wasza pomoc jest bezcenna! Bez tak dużego wsparcia nie dałbym rady sam zebrać takiej sumy.\nDo Barcelony lecę 9 maja 2016, zabieg planowany jest na 12 maja. Na bieżąco będę Was informował, jak się czuję :) Jarek\nOd czego chcemy uwolnić uśmiechniętego 35-latka, który ma niemal wszystko, o czym marzył? Cudowną żonę, dzieci, dom, pracę. Gdy siedzi, wygląda na zdrowego faceta, wszystko zmienia się, gdy próbuje wstać.\nPrzez wiele lat Jarek starał się uwolnić od lekarzy, którzy twierdzili, że symuluje i z pożałowaniem patrzyli i prosili, żeby przestał już udawać. Przez 5 lat szukał lekarza, który w końcu mu uwierzy. Ten lekarz zrobił o wiele więcej – odkleił od Jarka łatkę stwardnienia rozsianego (SM), które w końcu wpisali mu lekarze dla świętego spokoju, żeby móc zacząć go leczyć. A objawy najbardziej przypominały właśnie SM – chodził jak pijany, nogi mu się plątały. Jarek nie przejął się diagnozą, ponieważ już po pierwszym turnusie dla osób z SM wiedział, że on SM na pewno nie ma. Był jeszcze nastolatkiem, najmłodszy w grupie. Na kolejnym turnusie wszystkie osoby były w gorszym stanie, choroba postępowała, a u Jarka – bez zmian. Nikt nie miał pomysłu, na co choruje, więc łatka SM została mu na kilka lat.\nRodzice Jarka nie mieli pieniędzy, żeby opłacać dodatkowe badania, lekarz prowadząca też nie widziała konieczności drążenia tematu, skoro stan się nie pogarszał. Gdy Jarek skończył 18 lat, zaczął odkładać pieniądze na badania. - Gdy uzbierałem na badania, wybrałem się do Warszawy i wykonałem prywatnie rezonans całego ciała. – wspomina. - W trybie pilnym skierowano mnie na oddział neurologii przy ul. Sobieskiego, spędziłem tam miesiąc, wykonano wszystkie możliwe badania, zebrało się też sympozjum lekarskie, niestety, nikt nie potrafił określić, co mi dolega. Wszystkie wyniki miałem prawidłowe, wykluczono SM i skierowano mnie od razu na oddział neurochirurgii przy ul. Banacha, gdzie powtórzono wszystkie badania i wykonano kilka dodatkowych, jednak nic nie wykryto. Jedynie mój lekarz prowadzący stwierdził, że mam niepokojąco cienki rdzeń. U zdrowych osób rdzeń jest grubości zapałki, u mnie był cienki jak nitka…\nZe wzrastającą spastyką i niedowładem kończyn dolnych wypisano Jarka do domu. Zalecono wszczepienie pompy baklofenowej, która podaje lek bezpośrednio do rdzenia, niejako „upijając” zakończenia nerwów. Na pompę Jarek czekał kilka lat, a gdy już doszło do zabiegu wszczepienia, została uszkodzona. Naprawianie zajęło kolejnych 10 zabiegów, a pompa musiała działać bez zarzutów, ponieważ lek, który jest podawany do pompy ma bardzo silne działanie – jedna ampułka załatwiłaby 20 zdrowych osób. Dwa lata temu pompa popsuła się na amen. Jeśli ktoś wierzy, że w życiu nie ma przypadków, to historia Jarka to potwierdza. Z zepsutą pompą trafił do szpitala w Olsztynie. I to jak trafił – na młodego, ambitnego lekarza, który powiedział, że nie wypuści Jarka bez diagnozy. Po wykonaniu szczegółowych badań, znalazł przyczynę – za wszystkie dolegliwości, które nie pozwalały Jarkowi normalnie żyć, odpowiadał zakotwiczony rdzeń kręgowy.\nUpragniona operacja w grudniu 2013 roku miała zakończyć problemy Jarka. Widmo paraliżu i kalectwa oddalało się, wszystko było na dobrej drodze. W swoim życiu Jarek był wiele razy usypiany do zabiegów, ale tym razem był pewien, że wraz z ustaniem narkozy obudzi się do nowego życia. Jednak gdy się wybudził, nie czuł się lepiej. Lekarz przyszedł, przeprosił, powiedział, że nie podejmie się. Podczas próby operacji ktoś podotykał nitek w rdzeniu, więc potem było tylko gorzej. Jarek zaczynał tracić nadzieję, przez lata miał jej dużo, bo ciągle szukał diagnozy i ratunku. A gdy miał diagnozę, okazało się, że operacja się nie udała.\nChoroba Jarka postępowała powoli, starał się czerpać z życia tyle, ile mógł. Ból na szczęście czuł tylko on - przy rodzinie starał się być zawsze uśmiechnięty. Może w tym momencie jego historia walki o zdrowie zakończyłaby się. Jednak przerzucając kanały w telewizji, któregoś dnia trafił na program o chłopaku z rozsypanym kręgosłupem, który po operacji zaczął chodzić. To też nie mógł być przypadek. Teraz albo nigdy – pomyślał Jarek. Z pomocą lekarza z Wrocławia znalazł klinikę w Barcelonie, która specjalizuje się w operacjach odkotwiczania rdzenia. Kosztorys go nie przeraził, od razu wypełnił wnioski do NFZ i wysłał do wszystkich lekarzy, których znał, a których podpis mógłby otworzyć mu drogę do operacji. Odpowiedzi przyszły, wszystkie mniej więcej w stylu „postaramy się pomóc”, ale wszelkie próby kontaktu pozostały bez odzewu.\nJarek nie ma wielu swoich zdjęć, poprosił znajomego, żeby zrobił mu kilka do zbiórki. Przeglądając zdjęcia, które zrobił dzieciom, zaczął zastanawiać się, czy za kilka lat będzie w stanie wziąć je na ręce. Teraz gdy wchodzą do domu, od progu krzyczą „tata”. Najmłodsza Gabrysia wyprzedza brata, wtula się w nogę taty i czeka na buziaka. Jarek wie, że jego rdzeń kiedyś nie wytrzyma i pęknie. Napina się od 20 lat, pęknie znienacka, jak naciągnięta nitka. – Wiem, że nadejdzie taki dzień, że już nie wstanę. – mówi. – Operacja to dla mnie jedyna szansa, żeby uwolnić się od bólu, od przyszłości na wózku inwalidzkim, od perspektywy bycia ciężarem dla bliskich. Termin operacji zostanie wyznaczony po zebraniu pieniędzy. Próbowałem już wszystkich sposobów, żeby mieć tę operację, to jest już ostatni raz, kiedy może się udać. Każda podarowana złotówka to dla mnie nadzieja, na którą czekam od 15 lat, z różnymi perypetiami. I nadal wierzę, że nic nie dzieje się bez przyczyny – chociaż ostatecznie okazało się, nie mam SM, na turnusie SM poznałem moją ukochaną żonę. Wierzę, że tutaj też nie trafiłem bez przyczyny i kiedyś będę mógł nauczyć syna grać w piłkę, a córkę jeździć na łyżwach – kiedyś całkiem dobrze mi to wychodziło.


Home Artykuły Kompetencje w Biznesie Negocjacje & Zarządzanie 7 błędów rekrutacyjnych, które skutecznie odstraszą kandydata do pracy\nBusiness & Prestige | 08.08.2018 | 4 min, 9 s\nNiskie bezrobocie, konkurencja między firmami i RODO utrudniają HR-owcom skuteczne poszukiwanie kandydatów do pracy (zobacz jakich danych nie mogą już żądać rekruterzy). Tym bardziej, gdy potencjalny pracownik pojawi się na rozmowie kwalifikacyjnej, warto go zachęcić do podjęcia oferty. Niestety rekruterzy zapominają często, że są wizytówką firmy i muszą działać według najwyższych standardów. Oto top 7 błędów, które sprawiły, że rekrutacja okazała się nieskuteczna.\n1. Nadmierna szczerość: „Muszę znaleźć kogoś na to stanowisko, szef dał mi miesiąc albo mnie zwolni”\n2. Brak dyplomacji: „Co za rekrutacja! Ostatni kandydat był fatalny, spróbujmy z Panem”\n– Często źle pojmowany luz jest nienaturalny, nawet dla przedstawicieli najmłodszego pokolenia, które dopiero wchodzi na rynek pracy i ceni nieformalne formy rekrutacji. Nie należy jednak mylić tego ze spoufalaniem się – radzi Aleksandra Pocheć, ekspertka serwisu rekrutacyjnego Monster Polska.\n3. HR-owiec kameleon: „Miejmy za sobą ten small talk”\n4. Brak tolerancji: „Dziwnie brzmi to Pana nazwisko”\n5. Zbędna ironia: „Chyba zbyt wysoko wycenia Pani swoje kompetencje”\n– Obraźliwa forma komentarza przekreśliła szansę HR-owca na zatrudnienie dobrego pracownika. Chcąc negocjować pieniądze, nie można zaniżać kompetencji przyszłego pracownika – podkreśla Aleksandra Pocheć, ekspertka serwisu rekrutacyjnego Monster Polska.\n6. Pytanie z automatu: „Dlaczego chciałby Pan u nas pracować?”\n7. Nieprzemyślane wypowiedzi: „Rekrutacja ma dwa etapy. Kolejne spotkanie poprowadzi najpiękniejsza osoba w firmie”\nZobacz także: „Jak wykryć kłamstwo podczas rekrutacji?”


- Deklaracja – 16 czerwca 2017\nXXXI Międzynarodowe Mistrzostwa Ustronia w Skoku o Tyczce\nW najbliższą sobotę 29 kwietnia zapraszamy serdecznie na obiekty sportowe naszej szkoły na XXXI Międzynarodowe Mistrzostwa Ustronia w Skoku o Tyczce o Puchar Burmistrza Miasta Ustroń. Swój udział w zawodach zgłosiło wielu znakomitych sportowców, mistrzów i rekordzistów Polski, Czech i Słowacji.\nWięcej „XXXI Międzynarodowe Mistrzostwa Ustronia w Skoku o Tyczce”\n„Czterej przyjaciele i wyspa” – lekcja otwarta w klasie 6\n28 marca w sali nr 0.03 o godzinie 8.00 odbyła się lekcja otwarta dla rodziców z języka polskiego. Przeprowadził ją Pan Marcin Rokosz, a udział wzięli uczniowie klasy 6.\nTematem lekcji były relacje jakie zachodziły między bohaterami lektury Ireny Jurgielewiczowej pt: „Ten obcy” oraz wyspa, miejsca ich spotkań.\nWięcej „„Czterej przyjaciele i wyspa” – lekcja otwarta w klasie 6″\nwe wtorek 2 maja 2017 szkoła będzie nieczynna.\nAutor: adminOpublikowano w dniu 21 kwietnia 2017\nWięcej „Przyroda w malarstwie – lekcja otwarta w klasie 2”\nInformujemy, że zbiórka makulatury\npotrwa do piątku 21 kwietnia 2017.\nDyrektor szkoły uprzejmie informuje, że w Wielki Czwartek oraz Wielki Piątek tj. 13 i 14 kwietnia 2017 szkoła będzie nieczynna.\nAutor: adminOpublikowano w dniu 4 kwietnia 2017\nDyrektor szkoły informuje, że 2 maja 2017 jest dniem wolnym od zajęć dydaktyczno–wychowawczych. Prosimy rodziców o zgłoszenie wychowawcy najpóźniej do piątku 7 kwietnia 2017 ewentualnej potrzeby zapewnienia przez szkołę opieki w tym dniu.\ndeklaracja maj 2017\nAutor: adminOpublikowano w dniu 31 marca 2017


Apteka w twojej kuchni / Harmonia duszy i ciała / Jesteś tym co jesz / Leki z sadu i ogrodu / odporność / Porady\nprzez redakcja · Opublikowane 18 marca 2016 · Zaktualizowane 17 stycznia 2019\nKortyzol to hormon wytwarzany przez nadnercza. Jest porównywalny do adrenaliny ponieważ trzyma organizm non stop w gotowości „walcz lub uciekaj”.\nKortyzol przyspiesza akcję serca, pamięć przełącza na tryb roboczy.\nZwiększa poziom cukru we krwi, podnosi ciśnienie.\nDługotrwale nadmiernie wydzielany degeneruje mózg i rozkłada metabolizm\nOdpowiada za odkładanie się tłuszczu zwłaszcza na brzuchu , zatrzymuje sól w organizmie.\nZaburza nastrój, powoduje depresje, bezsenność.\nKortyzol działa przeciwzapalne i antyhistaminowo. Jest stosowany w niektórych lekach sterydowych przeciwzapalnych i przeciwalergicznych. Powodują one nadmierne tycie i obrzęki. Utrudnia pracę układowi limfatycznemu.\nKortyzol wydzielany w nadmiernej ilości to zabójca\nPrzy stale podwyższonym kortyzolu nie jest możliwe normalne funkcjonowanie. Nie osiągniemy spokoju, relaksu. Będziemy mieć problemy ze snem i utrzymaniem optymalnej wagi ciała Badania dowiodły, że osoby będące w stanie permanentnego stresu szybko przybierają na wadze z powodu wysokiego poziomu kortyzolu. Czasami dochodzi do tego niekontrolowanie jedzenie „zajadanie stresu”. Bez obniżenia poziomu kortyzolu praktycznie nie jest możliwe zmniejszenie wagi ciała, spalenie tłuszczu.\nStres jest w dzisiejszych czasach wszechobecny. Generuje go praktycznie wszystko. Nie tylko traumatyczne przeżycia i zagrożenia jak to miało miejsce dawniej. Powodują go zwykłe codzienne sprawy, które teoretycznie nie powinny być przyczyną włączania się trybu „walcz lub uciekaj”. Dlaczego tak się dzieje przeczytasz TUTAJ\nLekarstwem na stres i nadmiar kortyzolu jest obcowanie z naturą i aktywność fizyczna. Medytacja, muzyka relaksacyjna, pływanie, taniec, joga. Unikanie nadmiaru bodźców, umacnianie więzi międzyludzkich. Odpowiednia dieta pomaga zachować równowagę.\nŻywność obniżająca poziom kortyzolu\n1. Dobre tłuszcze\nŻywność bogata w kwasy Omega 3 i 6, EPH, DHA, ALA. Ryby zimnowodne: sieja, sardynki, sardela i anchois, łosoś, glony, niektóre oleje roślinne, np. olej lniany, olej z konopi.\nUnikać: ryby hodowlane, tłuszcze trans, oleje rafinowane\n2. Nasiona lnu i orzechy włoskie\n3. Warzywa we wszystkich kolorach tęczy\nOd buraka po pietruszkę, również w niewielkich ilościach owoce w całości np. morele, jabłka, gruszki, śliwki, owoce jagodowe.\nCiemnozielone i fioletowe warzywa liściaste: boćwina, karczochy, szpinak, niektóre odmiany sałaty, jarmuż.\nZawierają przeciwutleniacze, mają zdolność efektywnego metabolizowania węglowodanów zapobiegających skokom glukozy. Skoki cukru we krwi wpływają na poziom kortyzolu. Np. W Turcji boćwina jest stosowana w leczeniu cukrzycy.\nUwaga: Unikać soków owocowych\nDoskonałe źródło białka i aminokwasów i choliny, która m.in redukuje stres i są skarbnica najlepiej przyswajalnych składników odżywczych. Z rezultatów jakie pokazały badania, wynika że spożywanie dużej ilości jaj przy zmniejszeniu spożycia węglowodanów powoduje redukcję wagi i szybsze spalanie tłuszczu.\n5. Gorzka czekolada, szczególnie nieodtłuszczone kakao – zawiera ponad 700 związków korzystnych dla organizmu, jest m.in najlepszym źródłem magnezu, ma wpływ na polepszenie nastroju, Uwaga: Unikać czekolad mlecznych, z dodatkami smakowymi i sztucznymi substancjami słodzącymi, ciast i ciastek czekoladowych\n6. Wątróbka wołowa\nJest bogata we wszystkie łatwo przyswajalne składniki odżywcze zwłaszcza w biodostępny cynk, który likwiduje stany zapalne i równoważy poziom kortyzolu.\nJest idealnym produktem do utrzymania równowagi hormonalnej, co najważniejsze jest znakomitym źródłem łatwo przyswajalnej witaminy A, której organizm nie musi przekształcać z beta-karotenu pozyskanego z w warzyw, a przy nierównowadze hormonalnej jej konwersja jest tak niska, że niemal niezauważalna.\nW wątrobie odbywa się proces neutralizacji (rozkładu) substancji toksycznych na substancje łatwe do wydalenia lub nieszkodliwe. To dlatego wątroba nazywana jest najlepszą fabryką chemiczną. Gdyby więc wątroba była tylko magazynem toksyn bardzo szybko by się „wypełniła” śmieciami, przestała funkcjonować i spowodowałoby to śmierć.\nDla osób odchudzających się to idealne danie na śniadanie – ma mało kalorii ale nasyca i dostarcza energii na cały dzień w przeciwieństwie do węglowodanów, pozwala na stopniowy, powolny, bardziej umiarkowany wzrost poziomu glukozy we krwi.\nUwaga: Unikać wołowiny z dużych farm, zawiera antybiotyki i hormony\n7. Kiszonki, produkty sfermentowane\nZawierają korzystne bakterie probiotyczne i niezbędny kwas mlekowy, obniżają stres oksydacyjny, poprawiają pracę hormonów, nadnerczy, poprawiają pracę jelit, które są kluczem zdrowia przyczyną większości chorób. Sfermentowane, najlepiej domowe kiszonki z warzyw, mleka, zupa miso, która szczególnie reguluje równowagę hormonalna\nUwaga: Unikać jogurtów odtłuszczonych i aromatyzowanych, z dodatkami, produktów kwaszonych nie kiszonych bo to zasadnicza różnica.\n8. Owoce cytrusowe i papaja\n9. Nasiona dyni\n10. Przyprawy i zioła obniżające kortyzol\nimbir, kurkuma, sól kamienna lub morska z miodem, czosnek, rozmaryn, kozieradka, chia, sezam oraz niektóre zioła np. dziurawiec, pokrzywa, ostropest\nZobacz również: Naturalny środek na depresję, który obniży poziom kortyzolu z kurkumą\npół życia zajęło mi dotarcie do tych zasad, Wygodnictwo i ignorancja jedzenia przetworoznej i pustej żywności to jest nominacja do ‚nagrody Darwina’. Szkoda że żejemy w tyak zakłamaym świecie, tego chyba nie da się nprawić, pozostaje żywić siebie i swoich bliskich wg dobrej wiedzy, ale największy szacun tym co proagują te zasady.\nKortyzol – jak wyrównać poziom – mniej chemii – więcej zdrowia\nNastępny post Remedium na układ oddechowy, serce, detoks i wzmocnienie\nPoprzedni post Najprostsza mikstura odchudzająca


Rodzina Zdrowia Vitabella 90 kapsułek - cena, opinie - Wapteka.pl\nRodzina Zdrowia Vitabella to suplement diety przeznaczony dla dorosłych kobiet, który kompleksowo wspiera skórę, włosy i paznokcie. Zawiera cztery grupy składników: aminokwasy, witaminy, składniki mineralne oraz wyciągi (roślinne oraz z drożdży).\nL-cystyna 100 mg ---\nKwas pantotenowy 89,25 mg\nEkstrakt z pędów bambusa,w tym krzemionka\nEkstrakt z drożdży(Saccharomyces cerevisiae)\nMiedź i cynk pomagają w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym, który jest jednym z powodów starzenia się skóry.\nWitamina B6 pomaga w prawidłowej syntezie cysteiny (aminokwasu siarkowego) oraz przyczynia się do regulacji aktywności hormonalnej.\nKwas pantotenowy przyczynia się do prawidłowej syntezy i metabolizmu hormonów steroidowych i witaminy D.\nSuplement diety Rodzina Zdrowia Vitabella został dodatkowo wzbogacony o kwas p-aminobenzoesowy (PABA), ekstrakty z ziaren prosa, kiełków pszenicy oraz drożdży, metioninę i cystynę (aminokwasy siarkowe) oraz o krzemionkę pochodzącą z pędów bambusa.\nna moje paznokcie nie działał praktycznie żaden lakier do paznokci, myślałam że taka moja uroda i muszę się pogodzić z ich ciągłym łamaniem się i tym, że nie mogę ich zapuścić aż siostra poleciła mi Vitabellę - tez miała podobny problem ale te tabletki jej pomogły. Już teraz wiem, że paznokcie, a także włosy i skóra regenerują się też od środka i odpowiednie WITAMINY i minerały są niezbędne\nPo menopauzie zobaczyłam, że szybko moja skóra i włosy są coraz gorsze, nie byłam z siebie zadowolona. W aptece polecili mi , żeby brać Vitabella. Włosy znowu nabrały blasku i skóra też jest bardziej jędrna, może nawet bardziej niż wcześniej : - )\nkupiłam drugie opakowanie suplementu vitabella. efekt wzmocnienia jak na razie zauważyłam na paznokciach, czekam jeszcze na włosy, które niestety po zabiegach farbowania są bardzo osłabione. do zakupu vitabella przyczyniły się opinie innych osób. Cena jak za 90 tab bardzo dobra, dawkowanie 1-2 tab na dobę. polecam


Przekaźniki w naszym życiu, czyli o automatyce, która trafia pod strzechy | AutomatykaOnline.pl\nChoć obecnie funkcje sterownicze, poza odosobnionymi przypadkami, przejęły przekaźniki programowalne, jak np. produkowane przez Relpol przekaźniki NEED, okazuje się, że wraz z prostotą tworzenia układów sterowania, która jest dzięki nim możliwa, znacząco wzrosła ich liczba. Powoduje to ogromny wzrost zastosowania przekaźników jako elementów separacyjnych i wykonawczych. Zmiana, jaka dokonuje się w automatyce przemysłowej, wywołana dążeniem do tworzenia nowoczesnych układów oraz chęcią uzyskania większej konkurencyjności, skłania automatyków do szukania rozwiązań, które odbiegają od utartych standardów. Coraz częściej do zasilania niewielkich silników, grzałek i obwodów jednofazowych zamiast styczników stosowane są wysokoprądowe przekaźniki. Wielu automatyków zaczyna zadawać sobie uzasadnione pytanie, czy oszczędność związana z wielkością, prostotą wymiany oraz ceną, przy zachowaniu parametrów elektrycznych, nie jest warta tego, aby spróbować nowego podejścia.\nOkazuje się również, że zgodnie z naszą naturą, która dąży do ułatwienia życia i przyśpieszenia procesów, które nas otaczają, elementy sterujące coraz częściej trafiają do naszych mieszkań i domów, stając się tak powszechne, jak kontakt czy włącznik światła. Choć i tu możemy spotkać pewne bariery, jak to, że już sama nazwa „przekaźnik przemysłowy” kieruje nasze myślenie na określone zastosowanie produktu. To właśnie systemy sterowania budynkami stały się nowym motorem dla produktów tak mocno przecież kojarzonych z automatyką zawodową.\nPrzekaźniki znalazły swoje zastosowanie w centralach klimatyzacyjnych i wentylacyjnych, szafach sterowania oświetleniem czy rozdzielniach głównych, stając się niezastąpionym elementem wykonawczym. Spowodowało to konieczność stworzenia produktów, które będą dostosowane do wymogów rynku – takich jak wysokie parametry prądowe, odporność na obciążania o charakterze indukcyjnym i pojemnościowym oraz dostosowanie do szybkiego montażu dużej liczby komponentów. Stąd zrodził się pomysł rozwoju linii przekaźników interfejsowych oraz przekaźników serii w technologii Inrush.\nW większości sytuacji kłopoty z obciążeniami indukcyjnymi lub pojemnościowymi rozwiąże zmiana materiału zestyku. W sytuacji, w której dochodzi do załączania większych obciążeń może dojść do „sklejania się przekaźnika”, więc pierwszym krokiem, jaki należy podjąć podczas projektowania układu jest sprawdzenie, jaki jest charakter obciążenia. W katalogu firmy Relpol dokładnie opisane są rodzaje obciążeń oraz materiały zestyków, jakimi dysponuje firma. Jeśli ten krok nie jest wystarczający, z pomocą przychodzą przekaźniki wysokoprądowe.\nJedną z flagowych pozycji, która doskonale zakorzeniła się w sterowaniu oświetleniem lub małymi silnikami jest przekaźnik firmy Relpol – RM85 Inrush. Przekaźnik o prądzie znamionowym 16 A przy 250 V AC1 w szczycie przez 20 ms możemy przeciążyć aż do 80 A, co powoduje, że nawet duże zasilacze lamp ledowych i inne źródła światła o ciężkim starcie przestają być kłopotem. Przekaźnik możemy zamocować na szynie TH za pomocą podstawek GZT80, GZM80 i GZ80. Dodatkowo do zastosowanych podstawek możemy dobrać dodatkowe akcesoria, takie jak: szyny grzebieniowe, moduły sterujące, płytki opisowe czy wyrzutniki, co pozwoli stworzyć profesjonalny i czytelny układ sterowania.\nW sytuacji, gdy 80 A w szczytowym momencie poboru mocy okaże się niewystarczające, Relpol przygotował specjalne wykonanie przekaźnika RM83. Produkt również cechuje się obciążeniem znamionowym 16 A przy 250 V AC1, ale jego zdolności przeciążeniowe są zdecydowanie większe. Przez 20 ms RM83 może przenieść obciążenie 120 A. Przekaźnik w wykonaniu specjalnym, tak samo jak przekaźnik RM85 Inrush, ma jedynie styki zwierne.\nPrzekaźniki serii R…N\nZwiększenie wymogów stawianych przekaźnikom w nowych realiach spowodowało udoskonalenie konstrukcji powszechnie uznanej serii przekaźników R2, R3, R4. Stąd przy konstruowaniu unowocześnionej serii przekaźników R2N, R3N, R4N wzięto pod uwagę wiele uwag specjalistów z zakresu automatyki. Wzmocniono całą konstrukcję przekaźnika i zwiększono funkcjonalność wskaźnika mechanicznego. Do wykonania płytki stykowej i przegrody izolacyjnej zastosowano najnowszej generacji tworzywo izolacyjne Poliamid PA66. W elektromagnesie wprowadzono innowacyjną technologię łączenia elementów, która gwarantuje pewniejsze działanie przekaźnika. Dzięki temu, bez zmiany sposobu wyprowadzenia czy gabarytów, w ręce automatyków oddany został jeszcze doskonalszy produkt.\nKolejny produkt oferowany jako element wykonawczy, to przekaźnik RUC. Przekaźnik o obciążalności prądowej stałej zestyków 16 A przy 250 V oraz 10 A przy 400 V w kategorii obciążenia AC1 może w szczytowym momencie poboru załączać nawet 40 A. Bardzo często znajduje on zastosowanie w miejscach, gdzie powszechnie stosowane były styczniki. Gabaryty oraz możliwość ekspresowej wymiany dzięki gniazdu GUC11 powodują, że w wielu miejscach wypiera on tradycyjne rozwiązania. Wieloletnia jego obecność w ofercie firmy Relpol, podobnie jak i certyfikaty oraz uznania, to potwierdzenie, że ten produkt cechuje się świetnymi parametrami elektrycznymi oraz mechanicznymi. RUC jest coraz częściej spotykany w projektach i znajduje powszechne zastosowanie w automatyce budynkowej oraz systemach klimatyzacji i wentylacji. Posiadany certyfikat kolejowy sprawia z kolei, że jest to jedno z najczęściej wybieranych rozwiązań w wagonach oraz lokomotywach.\nPrzekaźniki coraz częściej przestają pełnić proste funkcje. Stawia się im coraz większe wymagania. Dzięki unikalnym cechom są powszechnie wybierane jako elementy wykonawcze. Coraz częściej mamy z nimi do czynienia w naszych domach i mieszkaniach, gdzie bez konieczności stawiania wielkiej rozdzielnicy chcemy zapewnić sobie możliwie największy stopień zautomatyzowania. Stają się też niezastąpionym elementem w automatyce przemysłowej, mając przed sobą nowe, ambitne zadania.\nprzekaźnik programowalny, przekaźniki, Relpol


Konkurs Poezji Śpiewanej - Silesia Kultura - Informator kulturalny. Śląsk bogaty w wydarzenia, imprezy, wystawy\ntermin zgłoszeń: 12.10.2020\ntermin konkursu: 20.10.2020, godz. 11.00\nRegionalny Ośrodek Kultury w Częstochowie zaprasza do udziału w Regionalnym Konkursie Poezji Śpiewanej towarzyszącemu 41. Ogólnopolskiemu Konkursowi Poetyckiemu im. Haliny Poświatowskiej.\nKonkurs Poezji Śpiewanej „***żyje się tylko chwilę…” towarzyszy 41. Ogólnopolskiemu Konkursowi Poetyckiemu im. Haliny Poświatowskiej. Jest imprezą otwartą, adresowaną do osób niezwiązanych zawodowo z działalnością muzyczną, nie będących studentami wydziałów muzycznych uczelni wyższych lub akademii muzycznych.\nW konkursie mogą brać udział soliści i duety wokalne. Uczestnicy będą zobowiązani do wykonania dwóch utworów śpiewanych, z dowolnymi tekstami poetyckimi, publikowanymi w książkach, prasie literackiej bądź wydawnictwach pokonkursowych konkursów poetyckich. Organizator zachęca do korzystania z akompaniamentu na żywo. Do akompaniamentu może być stosowany dowolny instrument, można wystąpić z towarzyszeniem małego zespołu muzycznego (do trzech osób). Łączny czas prezentacji obu utworów nie powinien przekroczyć 10 minut.\nPrzesłuchania konkursowe odbędą się 20 października br., od godz. 11.00 w Regionalnym Ośrodku Kultury w Częstochowie. Na zgłoszenia organizatorzy czekają do dnia 12 października br.\ndata aktualizacji: 19.10.2020\t/ [bm]