Shádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼiish bináátsohí dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼiish bináátsohí dootłʼizhígíí\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Naaldlooshii dadichʼízhii Ndaaʼnaʼii Tłʼiish Tłʼiish íiyisígíí Nihookááʼ tłʼiish dóó bikʼéí Nihookááʼ tłʼiish Nihookááʼ tłʼiish íiyisígíí Shádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼiish bináátsohígíí\ntłʼiish bináátsohí dootłʼizhígíí\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼiish bináátsohí dootłʼizhígíí éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Leptophis ahaetulla" deiłníigo dayózhí.\nDíí tłʼiish éí 40–60di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ łeh.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼiish bináátsohí dootłʼizhígíí éí chʼał dóó naʼashǫ́ʼii dóó tsídii yázhí yilghał łeh.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼiish bináátsohígíí


Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ hodiłchʼiltah ayáásh yishtłizhígíí - Wikiibíídiiya\nMágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ hodiłchʼiltah ayáásh yishtłizhígíí\nhodiłchʼiltah ayáásh yishtłizhígíí\nMágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ hodiłchʼiltah ayáásh yishtłizhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nesillas lantzii" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí dibéłchíʼí; bidaaʼ éí łibá.\nMágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ hodiłchʼiltah ayáásh yishtłizhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Naalʼeełí łizhinígíí - Wikiibíídiiya\nNaalʼeełí łizhinígíí éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dahólǫ́, áádóó éí ashdlaʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Melanitta" deiłníigo deiyózhí. Díí naalʼeełí éí tónteel bibąąhgi naakai.\nDíí naalʼeełí éí naaki adéesʼeez[?] áníłtso; bikąʼígíí éí łizhingo naashchʼąąʼ adóó éí bidaaʼ łitso; bidaaʼ éí yiskʼid łeh. Baʼáádígíí éí daalbá.\nDíí tsídii éí chʼosh bikágí dantłʼizí dóó chʼosh bitsʼaʼígíí deildeeł.


Tsídiidaantsxaaí bitłʼaaʼ łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nTsídiidaantsxaaí bitłʼaaʼ łigaaígíí éí tsídii bichʼahtsohí dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lophoceros alboterminatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 20–21di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitłʼaaʼ éí łigai; bitsiiyah éí łigaigo noodǫ́ǫz łeh; bidaaʼ éí łichííʼ dóó tʼóó bíyó shiyish.\nTsídiidaantsxaaí bitłʼaaʼ łigaaígíí éí tsin bineestʼąʼ (hashkʼaan dijéʼé da) dóó dzidzé deiłchozh.


Séítah chʼééh digháhii yishtłizhígíí - Wikiibíídiiya\nSéítah chʼééh digháhii yishtłizhígíí\nSéítah chʼééh digháhii yishtłizhígíí éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Naakaii Łizhinii Bikéyah Shádiʼááhjí Siʼánígíí bikááʼgóó dóó Halchíítah Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Psammobates oculifer" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼééh digháhii éí 5–7di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilbá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí diniltso dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ.\nSéítah chʼééh digháhii yishtłizhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dzidzé dóó tłʼoh yiłchozh.


Biizhii - Wikiibíídiiya\nBiizhii éí naakʼidoolwoshii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chordeiles" deiłníigo deiyózhi. Biizhii éí 6 ałʼąą átʼé.\nBiizhii éí bitsʼíís yishtłizh dóó łibáago yistłʼin łeh; bitéél éí łigai dóó łibá; bitʼaʼ éí kʼíjíjin łeh. Bijáád dóó bidaaʼ éí doo nineez da.\nBiizhii éí hiłiijį́įhgo dóó haiłkáahgo chʼosh hadaalzheehgo ndaatʼá.


Tłʼiish chį́į́shtłʼizí łibáhígíí - Wikiibíídiiya\nTłʼiish chį́į́shtłʼizí łibáhígíí\nTłʼiish chį́į́shtłʼizí łibáhígíí éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi dóó Akałii Bikéyahdi dóó Yootó Hahoodzodi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Salvadora deserticola" deiłníigo dayózhí.\nDíí tłʼiish éí 20–45di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó diniltsogo noodǫ́ǫ́z.\nTłʼiish chį́į́shtłʼizí łibáhígíí éí naʼashǫ́ʼii dóó chʼał dóó naʼatsʼǫǫsí yilghał; chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii kááʼchʼízhí noodǫ́zígíí - Wikiibíídiiya\nNaakaii Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii kááʼchʼízhí noodǫ́zígíí\nnaʼashǫ́ʼii kááʼchʼízhí noodǫ́zígíí\nNaakaii Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii kááʼchʼízhí noodǫ́zígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gerrhonotus lugoi" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 15–20di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nNaakaii Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii kááʼchʼízhí noodǫ́zígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł łeh.


Nástą́ąyiʼ chʼał dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nNástą́ąyiʼ chʼał dibéłchíʼígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Metaphrynella sundana" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.7–1di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binááʼ éí diłhił.\nNástą́ąyiʼ chʼał dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Łeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼiilkǫǫhí niłhinígíí - Wikiibíídiiya\nŁeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼiilkǫǫhí niłhinígíí éí naʼashǫ́ʼiilkǫǫhí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Łeesdísí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Oligosoma homalonotum" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 6–10di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí niłhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nŁeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼiilkǫǫhí niłhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Dǫ́ʼiiyiyiitsahíłbáhí dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nDǫ́ʼiiyiyiitsahíłbáhí dibéłchíʼígíí éí tó wónaanídę́ę́ʼ dǫ́ʼiideiyiitsahí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Muscicapa adusta" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; bidaaʼ éí łizhin.\nDǫ́ʼiiyiyiitsahíłbáhí dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó dzidzé deildeeł.


Shádiʼááh biyaadę́ę́ʼ táłtłʼááh chʼoshchilítah łóóʼtsoh yázhí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááh biyaadę́ę́ʼ táłtłʼááh chʼoshchilítah łóóʼtsoh yázhí\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí Bikéshgaan Naaki dóó Bikéshgaan Dį́įʼii Łóóʼtsoh dóó Tééh hóyáanii Łóóʼtsoh biwooʼ daditsʼózígíí\nShádiʼááh biyaadę́ę́ʼ táłtłʼááh chʼoshchilítah łóóʼtsoh yázhí éí łóóʼtsoh biwooʼ daditsʼózígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Tónteel dóó Eʼeʼaahjí Tónteel dóó Shádiʼááhjí Tónteel biyiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Balaenoptera bonaerensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí łóóʼtsoh éí 30–35di adéesʼeez[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhił; bizééʼ éí łigai. Ndilnaʼgo éí naʼałkǫ́ǫ́ʼ.\nShádiʼááh biyaadę́ę́ʼ táłtłʼááh chʼoshchilítah łóóʼtsoh yázhí éí táłtłʼááh chʼoshchilí yildeełgo naʼałkǫ́ǫ́ʼ.


Chʼał naabaahii łitsxooígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał naabaahii łitsxooígíí\nChʼał naabaahii łitsxooígíí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikáágóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hypsiboas bischoffi" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1.5–2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łitsxo; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí diłhił.\nChʼał naabaahii łitsxooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Ahééháshį́į́hdę́ę́ʼ naalnoodí dichʼízhí - Wikiibíídiiya\nAhééháshį́į́hdę́ę́ʼ naalnoodí dichʼízhí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ahééháshį́įhdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sceloporus orcutti" deiłníigo dayózhí.\nDíí naalnoodí dichʼízhí éí 10–12di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhił dóó dinilbáago naashchʼąąʼ; bikąʼígíí éí bizééʼ dóó bitéél yágo dootłʼizh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nAhééháshį́į́hdę́ę́ʼ naalnoodí dichʼízhí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Séítah naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii - Wikiibíídiiya\nSéítah naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii éí naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Naakaii Łizhinii Bikéyah Shádiʼááhjí Siʼánígíí bikááʼgóó dóó Séí Dah Daaskʼidtah Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chamaeleo namaquensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 8–10di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizh dóó dóó dinilbáago naashchʼąąʼ łeh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí ntsxaa.\nSéítah naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Tábąąstíín éí Dlǫ́ʼii Ndahaliníjįʼ atah daasdzoh, áádóó éí 13 ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lutrinae" deiłníigo dayózhí.\nTábąąstíín éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah — ńléidi éí ádaadin; Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Naakaii Łizhiní Bikéyah yeʼałníiʼgi éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da.\nDíí naaldlooshii éí bitsʼíís nineez dóó bijaaʼ áłtsʼíísí; bijáád éí doo danineez da. Náánáá éí 2–6di adéesʼeez[?] ádaníłtso łeh; 10–100 dahidídloʼ ádaníłdáás.\nTábąąstíín éí łóóʼ dóó táłtłʼááh chʼosh dahólónígíí deildeeł.


Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ haltsooítah ńdiitsʼį́įhii - Wikiibíídiiya\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ haltsooítah ńdiitsʼį́įhii\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ haltsooítah ńdiitsʼį́įhii éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cisticola juncidis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 3–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitʼaʼ éí dinilzhingo noodǫ́ǫ́z; bitsiitʼáád dóó bitsiiyah éí dibéłchíʼí; bidaaʼ éí diłhił.\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ haltsooítah ńdiitsʼį́įhii éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Daaheetsʼózí binátsʼiin łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nDaaheetsʼózí binátsʼiin łigaaígíí\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Tsídii Tsídii ndaatʼáʼii Yótʼáahdi tsídii Tsídii tsídígíí Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii ndaashchʼąąʼígíí dóó bikʼéí Daaheetsʼózí dóó Chʼilátah hózhóón ńdayiishishí Daaheetsʼózí íiyisígíí\nDaaheetsʼózí binátsʼiin łigaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Conirostrum ferrugineiventre" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łitsxo; binátsʼiin éí łigai; bitsiiʼ dóó bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhiłgo łibá; bidaaʼ éí diłhił dóó heetsʼóóz.\nDaaheetsʼózí binátsʼiin łigaaígíí éí chʼil binááʼ dóó tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Naaʼahóóhai biyaʼ - Wikiibíídiiya\nNaaʼahóóhai biyaʼ *\nNaaʼahóóhai biyaʼ éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Argas" deiłníigo deiyózhí. Naaʼahóóhai biyaʼ éí 60 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé.\nDíí yaaʼ éí 5–10 mm ádaníłtso; łaʼ éí bitsʼíís nímaz, náánáłaʼ éí bitsʼíís nteel.


Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii haalzheehii noodǫ́zígíí - Wikiibíídiiya\nÁsáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii haalzheehii noodǫ́zígíí\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Naaldlooshii dadichʼízhii Ndaaʼnaʼii Tłʼiish Tłʼiish íiyisígíí Nihookááʼ tłʼiish dóó bikʼéí Nihookááʼ tłʼiish Nihookááʼ tłʼiish íiyisígíí Naʼashǫ́ʼii hadaalzheehii\nnaʼashǫ́ʼii haalzheehii noodǫ́zígíí\nÁsáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii haalzheehii noodǫ́zígíí éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Bidiltłish Shizhahí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Platyceps thomasi" deiłníigo dayózhí.\nDíí tłʼiish éí 10–20di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhił dóó dinilgaigo noodǫ́ǫ́z.\nÁsáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii haalzheehii noodǫ́zígíí éí naʼashǫ́ʼii yilghał łeh; chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdę́ę́ʼ séítah naalnoodí - Wikiibíídiiya\nGhą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdę́ę́ʼ séítah naalnoodí éí tó wónaanídę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdi dóó Naakaii Łibáhí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Psammodromus algirus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 4–8di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łiba dóó diłhił dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nGhą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdę́ę́ʼ séítah naalnoodí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Chʼizhiiʼí dinilzhinígíí - Wikiibíídiiya\nChʼizhiiʼí dinilzhinígíí éí tłʼiish íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Naakaii Łizhinii Bikéyah Shádiʼááhjí Siʼánígíí bikááʼgóó dóó Séí Dah Daaskʼidtah Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bitis xeropaga" deiłníigo dayózhí.\nDíí tłʼiish éí 15–25di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ.\nChʼizhiiʼí dinilzhinígíí éí naʼastsʼǫǫsí dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼał yilghał łeh.


Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ chʼééh digháhii bitsʼaʼ yilzhólí - Wikiibíídiiya\nTsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ chʼééh digháhii bitsʼaʼ yilzhólí\nTsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ chʼééh digháhii bitsʼaʼ yilzhólí éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pelodiscus sinensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼééh digháhii éí 10–14di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilgai dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nTsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ chʼééh digháhii bitsʼaʼ yilzhólí éí łóóʼ dóó tąądee naagháhii dóó chʼał yázhí yilghał; chʼil bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tónteel bibąąh dahiitį́hii - Wikiibíídiiya\nTónteel bibąąh dahiitį́hii éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rhodopis vesper" deiłníigo dayózhí.\nDíí dahiitį́hii éí 4–5.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbáago dootłʼizh; bitʼaʼ éí diłhił; bitéél dóó bizééʼ éí dinilgai; bidaaʼ éí łizhin.\nTónteel bibąąh dahiitį́hii éí chʼil bijeeh deidlą́.


Hakʼaz chʼíshiibeezhii - Wikiibíídiiya\nHakʼaz chʼíshiibeezhii éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Poecile cinctus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitéél dóó bináyaah dóó bitsiiyah éí łigai; bitsiitʼáád éí dinilzhin; bizééʼ éí halzhin; bitʼaʼ éí diłhiłgo łibá; bidaaʼ éí łizhin.\nHakʼaz chʼíshiibeezhii éí chʼil binááʼ yildeeł; naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł ałdóʼ.


Haʼaʼaahdę́ę́ʼ chį́į́shnézí jaachʼį́dígíí - Wikiibíídiiya\nHaʼaʼaahdę́ę́ʼ chį́į́shnézí jaachʼį́dígíí éí Chʼosh Deildeełii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cryptotis parva" deiłníigo dayózhí.\nDíí chį́į́shnézí éí 1–3di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá; binááʼ dóó bijaaʼ éí áłtsʼíísí.\nHaʼaʼaahdę́ę́ʼ chį́į́shnézí jaachʼį́dígíí éí łeeyiʼ chʼosh dóó tąądee naagháhii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii - Wikiibíídiiya\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii yaa halneʼ dooleeł. Tsineeshbízhii ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\ntsineeshbízhii binátsʼiin halchíʼígíí\ntsineeshbízhii bizééʼ łigaaígíí\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí tó wónaanídi tʼéiyá dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Climacteridae" deiłníigo deiyózhí. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii éí 7 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí tsídii éí 6–7di asdzoh[?] ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh.\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii éí tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí deildeeł.


Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí ntsxaaígíí - Wikiibíídiiya\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí ntsxaaígíí\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí ntsxaaígíí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sclerophrys superciliaris" (éí doodaiiʼ "Amietophrynus superciliaris") deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó diniltsogo yistłʼin; bikʼiiz éí dinilzhin; binááʼ éí diłhił.\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí ntsxaaígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Tsídii disxǫsí dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii disxǫsí dibéłchíʼígíí\nTsídii disxǫsí dibéłchíʼígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Brachygalba lugubris" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó disxǫs; bitʼaʼ éí diłhił; bizééʼ dóó bitłʼaaʼ éí łigai; bidaaʼ éí nineez dóó áłtsʼóózí.\nTsídii disxǫsí dibéłchíʼígíí éí chʼosh haalzheehgo naatʼá.


Tábąąh chʼał binááłgaaí yistłʼinígíí - Wikiibíídiiya\nchʼał binááłgaaí yistłʼinígíí\nTábąąh chʼał binááłgaaí yistłʼinígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Boophis elenae" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.7–1.2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó łigaigo yistłʼin; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa dóó łigai.\nTábąąh chʼał binááłgaaí yistłʼinígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tó yiiyeʼíyiʼ chʼał bijáád noodǫ́zígíí - Wikiibíídiiya\nTó yiiyeʼíyiʼ chʼał bijáád noodǫ́zígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhinii Biłeeyootʼį́ʼí Bikéyahdi dóó Beʼekʼid Honeezítsoh Bibąąhgi Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Ásáí Dineʼé Daalzhiní Bikéyahdi dóó Tééhoołtsódii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phrynobatrachus perpalmatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–1.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bitéél éí dinilgai; bijáád éí dinilzhingo noodǫ́ǫ́z; binááʼ éí ntsaa.\nTó yiiyeʼíyiʼ chʼał bijáád noodǫ́zígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Tsídiizhiin bidaatsoh naashchʼąąʼí dóó binákʼee chʼilgo dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nTsídiizhiin bidaatsoh naashchʼąąʼí dóó binákʼee chʼilgo dootłʼizhígíí\nTsídiizhiin bidaatsoh naashchʼąąʼí dóó binákʼee chʼilgo dootłʼizhígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Selenidera maculirostris" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 12–14di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dootłʼizhgo łizhin; bitłʼaaʼ éí łitsxo; binákʼee éí chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ dóó binághah éí yishtłizhgo dootłʼizh; bidaaʼ éí łizhin dóó dootłʼizhgo naashchʼąąʼ.\nTsídiizhiin bidaatsoh naashchʼąąʼí dóó binákʼee chʼilgo dootłʼizhígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh.


Chʼał dichʼízhítʼą́ʼí łizhinígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał dichʼízhítʼą́ʼí łizhinígíí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ansonia ornata" (éí doodaiiʼ "Ghatophryne ornata") deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–1.2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhingo naashchʼąąʼ dóó dichʼíízh; binááʼ éí diłhił.\nChʼał dichʼízhítʼą́ʼí łizhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Tsídii yáłtiʼí yázhí binákʼee tsédídéhígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii yáłtiʼí yázhí binákʼee tsédídéhígíí éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Psitteuteles goldiei" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–8di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; binákʼee éí tsédídéehgo dootłʼizh; bitsiitʼáád éí halchxííʼ; bitéél éí łitsogo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí łizhin dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.\nTsídii yáłtiʼí yázhí binákʼee tsédídéhígíí éí chʼil bijééh deidlą́ dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ deildeeł.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼiishkʼosí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼiishkʼosí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Naakaii Bikéyahdi dóó Gah Bikeeʼ Taah Yíʼáhí hoolyéedi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anhinga anhinga" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 25–35di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitʼaʼ éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí nineez dóó deekį́; bikʼos éí ayóo nineez.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼiishkʼosí éí łóóʼ dóó chʼééh digháhii deilghał.


Nahachagii dóó Nahakʼízii - Wikiibíídiiya\nNahachagii dóó Nahakʼízii éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Orthoptera" deiłníigo deiyózhí\nDíí chʼosh éí bitsʼíís dóó bijáád nineez; áádóó éí bitsiitsʼiin ntsaa łeh. Hódíłchʼiltah dóó tsintah éí tʼóó ahayóí; łaʼ éí doo ndahałtingóó dahólǫ́ ałdóʼ.\nNahachagii dóó nahakʼízii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí), áádóó éí 20,000 ałʼąą ádaatʼé. Łaʼ éí daʼałchozh, náánáłaʼ éí daʼalghałgo naaldeeh.


Tsinyiʼ béégashii biyaʼ - Wikiibíídiiya\nTsinyiʼ béégashii biyaʼ\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí tsinyiʼ béégashii biyaʼ yaa halneʼ dooleeł. Béégashii biyaʼ ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nTsinyiʼ béégashii biyaʼ éí yaaʼ bikágí ntłʼizígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dermacentor reticulatus" deiłníigo dayózhí. Tsinyiʼ béégashii biyaʼ éí tó wónaanídi tʼéiyá hólǫ́.\nDíí yaaʼ éí bijáád tseebíí. Bitsʼíís éí nímaz dóó tʼóó bíyó nteel; adóó éí dibéłchíʼí dóó łigaiigo naashchʼąąʼ. Bijáád éí daalzhin dóó doo danineez da. Naaldlooshii dóó bílaʼashdlaʼii bidił éí bichʼiyąʼ.


Zahalániitsoh binághah halbáhígíí - Wikiibíídiiya\nZahalániitsoh binághah halbáhígíí\nZahalániitsoh binághah halbáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi dóó Dziłghą́ąʼdi Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lanius tephronotus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 8–9di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diniltsxo; bizééʼ éí łigai; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhił; binákʼee éí halzhin; binághah dóó bitsiitʼáád éí halbá; bidaaʼ éí diłhił.\nZahalániitsoh binághah halbáhígíí éí wóʼałtaasʼéí dóó chʼosh ntsaaígíí yildeeł; naʼashǫ́ʼii dóó chʼał dóó tsídii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsinyiʼ dahiitį́hii bitéél łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nTsinyiʼ dahiitį́hii bitéél łigaaígíí éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chaetocercus mulsant" deiłníigo dayózhí.\nDíí dahiitį́hii éí 3–4di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís chʼilgo dootłʼizh; bizééʼ éí tsédídéehgo dootłʼizh; bitéél éí łigai. Baʼáádígíí éí bikʼiiz łitsxo; bikąʼígíí éí bikʼiiz chʼilgo dootłʼizh.\nTsinyiʼ dahiitį́hii bitéél łigaaígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.


Tó wónaanídę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii bijáád ádiní łibáhígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii bijáád ádiní łibáhígíí\nnaʼashǫ́ʼii bijáád ádiní łibáhígíí\nTó wónaanídę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii bijáád ádiní łibáhígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh (tłʼiish éí nahalin, áko ndi doo tłʼiish átʼée da; binááʼ doo tłʼiish binááʼ aheełtʼée da), áádóó éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pseudopus apodus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 40–50di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilbá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; bijáád doo hólǫ́ǫ da; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí dinilgai.\nTó wónaanídę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii bijáád ádiní łibáhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł łeh.


Ayáásh nizhóonii biyaayááh halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nAyáásh nizhóonii biyaayááh halzhinígíí\nAyáásh nizhóonii biyaayááh halzhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Symposiachrus boanensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitsiiʼ dóó biyaayááh dóó bitʼaʼ éí łizhin; bidaaʼ éí diłhił.\nAyáásh nizhóonii biyaayááh halzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł; łahda dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh.


Tseewoshí bitłʼaaʼ łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nTseewoshí bitłʼaaʼ łigaaígíí\nTseewoshí bitłʼaaʼ łigaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Mazaria propinqua" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitłʼaaʼ éí łigai; bizééʼ éí halzhin; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí łibá.\nTseewoshí bitłʼaaʼ łigaaígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tązhii - Wikiibíídiiya\nChooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tązhii\nChooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tązhii éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́, áádóó éí tązhii dóó zéédzísgaii dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aepypodius arfakianus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 15–20di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitsiiʼ éí dootłʼizh.\nChooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tązhii éí chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł.


Daatsohí bitʼaʼ łizhinígíí - Wikiibíídiiya\nDaatsohí bitʼaʼ łizhinígíí\nDaatsohí bitʼaʼ łizhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pheucticus tibialis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–8di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łitsxo; bitʼaʼ dóó bitseeʼ dóó binákʼee éí łizhin; bidaaʼ éí łibá. Baʼáádígíí éí bitsʼíís diniltso.\nDaatsohí bitʼaʼ łizhinígíí éí dzidzé dóó chʼil binááʼ yildeeł dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh; chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tábąąh dzootʼihí - Wikiibíídiiya\nTábąąh dzootʼihí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lochmias nematura" deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá tsídii "Lochmias"-jí atah yisdzoh).\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitʼaʼ éí dinilzhin; bizééʼ dóó bitéél éí łizhin dóó łigaigo łikizh; binátsʼiin éí dinilgai; bidaaʼ éí diłhił.\nTábąąh dzootʼihí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Béʼézhóotah bįįh yił aheełtʼéhígíí - Wikiibíídiiya\nBéʼézhóotah bįįh yił aheełtʼéhígíí\nbįįh yił aheełtʼéhígíí\nBéʼézhóotah bįįh yił aheełtʼéhígíí éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tragelaphus scriptus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 2.5–3di adéesʼeez[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bikąʼígíí éí bikʼos dinilzhin; bizééʼ éí łigai.\nBéʼézhóotah bįįh yił aheełtʼéhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh dóó náʼátʼaał.


Naalnoodí dichʼízhí dah dzíltsooígíí - Wikiibíídiiya\nNaalnoodí dichʼízhí dah dzíltsooígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sceloporus chrysostictus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naalnoodí dichʼízhí éí 6–8di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó dinilzhingo noodǫ́ǫ́z dóó dah dzíltso; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nNaalnoodí dichʼízhí dah dzíltsooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Ahééháshį́į́hdę́ę́ʼ tłʼéeʼgo naʼashǫ́ʼii yistłʼinígíí - Wikiibíídiiya\nAhééháshį́į́hdę́ę́ʼ tłʼéeʼgo naʼashǫ́ʼii yistłʼinígíí\ntłʼéeʼgo naʼashǫ́ʼii yistłʼinígíí\nAhééháshį́į́hdę́ę́ʼ tłʼéeʼgo naʼashǫ́ʼii yistłʼinígíí éí tłʼéeʼgo naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ahééháshį́įhdi dóó Naʼazhǫǫsh Hahoodzodi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Xantusia vigilis" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 2–4di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó diłhiłgo yistłʼin; bitseeʼ éí nineez.\nAhééháshį́į́hdę́ę́ʼ tłʼéeʼgo naʼashǫ́ʼii yistłʼinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Nephi Binaaltsoos Táʼígíí\nDíí Nephi Éí Nephi Biyeʼ, Dóó Nááná Nephi Éí Helaman Biyeʼ\nDóó Helaman éí Helaman biyeʼ, dóó Helaman éí Alma biyeʼ, dóó Alma éí Lehi biyeʼ Nephi bitsʼą́ą́dóó ánooséłígíí łaʼ átʼį́įgo, éí Jerusalemdóó dah diiná tsʼídá áłtsé yihahgo Zedekiah, naatʼáanii silį́ʼę́ędą́ą́, Judah beʼaláahdi naatʼáanii.\nNephi, Helaman biyeʼ, éí kéyahdóó dah diiyá, dóó biyeʼ Nephi béésh łitsoii bikááʼ haneʼ ályaaígíí tʼáá neiʼá—Azhą́ bee ééhózinii dóó álílee hólǫ́ǫ ndi, bąąhági ádaatʼéii binahatʼá yáʼátʼéehgo dahinánę́ę ndeidoołtsił—Tłʼééʼ biyiʼ Christ doochíłę́ę baa hoolzhish—Bee ééhózinii éí ííshjání ályaa, dóó sǫʼ ániidígíí hááyá—Yoochʼííd dóó naʼadloʼ haníichaad, dóó Gadianton bidaʼniʼįįhii tʼóó ahayóí diné ndeistseed. Díí éiyá Jesus náádiidzá dóó bikééʼdóó 1–4gi nahalzhiishgo yihahą́ądą́ą́ʼ ádahóótʼįįd.\n1 Áádóó kʼad náhástʼédiin dóó baʼaan tʼááłáʼí ałtso nááhai dóó Lehi Jerusalemdóó dah diinánę́ędą́ą́ʼ éí kojįʼ hastą́ądi neeznádiin nááhai; dóó ákweʼé yihahgo éí Lachoneus alą́ąjįʼ ánihwiiʼaahii dóó éí kéyah dah siʼánídóó naatʼáanii nilį́į́ ńtʼę́ęʼgo.\n2 Dóó Nephi, Helaman biyeʼ, Zarahemladóó dah diiyá, biyeʼ Nephi, alą́ąjįʼ naagháhígíí, béésh łitsoii bikááʼ haneʼę́ę, dóó tʼáá ałtso haneʼ ndaajaahą́ą yaa yinínil, dóó tʼáadoo leʼé Lehi Jerusalemdóó dah diinánę́ędą́ą́ʼ diyingo baa ntsáhákees yę́ę ałdóʼ yeinínil.\n3 Índa éí kéyahdóó dah diiyá, dóó ííyájígo, tʼáadoo bééhoozin da; dóó biyeʼ Nephi éí haneʼę́ę bitsáskʼeh góneʼ yaa ánááhályą́, aooʼ, bidineʼé baa haneʼgo.\n4 Áádóó náhástʼédiin dóó baʼaan naaki náháahgo, jó, Diyin God yá dahalneʼii náásgóó yaa dahalneʼę́ę hózhǫ́ bidaʼalnééh silį́į́ʼ, háálá diné bitahgóó binahjįʼ éédahózinii dóó álílee naʼanish konishghánígo áhoonííł silį́į́ʼ.\n5 Ndi łaʼ éiyá Samuel, Laman bidineʼé nilíinii, saad kóhodoonííł níigo yee haadzíʼę́ę bilááhgóó ahoolzhiizh daaní.\n6 Dóó bikʼisóó yaa bił dahózhǫ́, kódaaníigo: Jó kʼad éí Samuel bizaad kóhodoonííł níigo yee haadzíʼę́ę, bilááhgóó ahoolzhiizh, dóó tʼáadoo beʼelyaa da, éí bąą, nihił dahózhónígíí dóó díí deinohdlánígíí tʼáadoo biniiyéhé da silį́į́ʼ.\n7 Áádóó tʼóó ahayóígo kéyah bikááʼgóó hahodiidláád; dóó daʼoodlánę́ę, éí díí áhodoonííł hodooʼniidę́ę shąʼ tʼáadoo ádzaagóó daniizį́įʼgo, yaa yínííł yíkai daazlį́į́ʼ.\n8 Jó ndi, Samuel bizaad dayoosdląądę́ę éí tʼáá áłahjįʼ ńléí łaʼ ajį́ dóó łaʼ atłʼééʼ dóó łaʼ nááná jį́ tʼááłaʼajį́ dooleeł tłʼééʼ éí ádin haʼnínę́ę hádeidéezʼį́į́ʼ, áko éí binahjįʼ bił béédahodoozįįł beʼoodląʼ éí doo tʼáá ádzaago da.\n9 Áádóó kʼad éí doo daʼoodlánígíí łaʼ ajį́ yee ndahazʼą́, ákóneʼ tʼáá ałkʼidą́ą́ʼ sodizin yitʼihę́ę dayoodlánígíí ałtso ndootsił, tʼáá hazhóʼó Samuel Diyin God yá halneʼii kóhodoonííł níigo, bee éédahózinii yee haadzíʼę́ę beʼelyaago tʼéiyá doodzih deidííniid.\n10 Áádóó kʼad Nephi, Nephi biyeʼ, díí bidineʼé bąąhági átʼéii yaa ńdiikaigo, tʼáá íiyisíí yaa yínííł niizį́į́ʼ.\n11 Áádóó dah diiyá dóó nahasdzáán bikáaʼjįʼ nitsidinígoʼ, dóó tsʼídá yéigo biDiyin God bidineʼé yaa náʼooskan, aooʼ, ńléí bizhéʼé yę́ę bisodizin dayoodlą́ągo ndadootsił hodooʼniidę́ę.\n12 Áádóó tsʼídá yéigo Bóhólníihii yichʼįʼ sodilzingo łaʼ ajį́ azlį́į́ʼ; jó áádóó, Bóhólníihii binééʼ disétsʼą́ą́ʼ, kóníigo:\n13 Nitsiitsʼiin de ánínééh dóó nił hózhǫ́; jó háálá, ádahodoonííł hodooʼniidę́ę éí baa hoolzhish, díí tłʼééʼ éí bee éédahózinii ńdoolyééł, dóó yiską́ągo éí nahasdzáán bikáaʼjįʼ nishááh, áko nihookááʼ dineʼé bił ííshją́ą́ ádeeshłííł tʼáá ałtso diyingo shá dahalneʼii yee hadahaasdzíʼę́ę éí bidaʼdeeshłííł.\n14 Jó, shí éí shidineʼé baa níyá, tsʼídá ałtso hodeeyáádą́ą́ʼ diné bił ííshją́ą́ ádaashłaa yę́ę tʼáá ałtso biʼdeeshłííł biniiyé, dóó aTaaʼ dóó aYeʼ nilíinii tʼáá áła, bíniʼ biʼdeeshłííł—shí shiniinaa aTaaʼ binaanishígíí biʼdeeshłííł dóó shitsʼíís hólónígíí biniinaa aYeʼ binaanishígíí ałdóʼ biʼdeeshłííł. Jó áádóó, bíiníłką́, dóó díí tłʼééʼ éí bee éédahózinii ííshją́ą́ ádoolnííł.\n15 Áádóó Nephi saad yidiiztsʼą́ʼą́ą beʼelyaa, tʼáá bee haʼoodzíʼę́ęgi átʼéego, jó háálá, iʼííʼą́ągo tʼáadoo tłʼééʼ hazlį́įʼ da; dóó diné tʼóó bił ádahóóyóí chadahałheełę́ę ádingo biniinaa.\n16 Dóó tʼóó ahayóí diné, Diyin God yá dahalneʼii dabizaad doo dayoodlánę́ę, nahasdzáán bikáaʼjįʼ naaʼaníídeeʼ daneezná nahalingo, háálá yéédaalniih Diyin God yá dahalneʼii dabizaad dayoodlánę́ę ndadiiltsił daaníigo yidahodeezánę́ę bitsʼą́ą́ʼ yíchxǫʼgo; háálá bee ééhózinii ííshją́ą́ ádoolnííł haʼnínę́ę éí baa hoolzhiizh.\n17 Dóó doo daʼoodlánę́ę éí Diyin God biYeʼ hodíinaʼgo ííshją́ą́ ábidiʼdoolníłígíí yaa ákodaniizį́į́ʼ; aooʼ, diné tʼáá ałtso ndi eʼeʼaah doo haʼaʼaahjįʼ, náhookǫsjígo dóó shádiʼááhjígo kéédahatʼínígíí, tʼóó báhádzidgo yikʼee dadeesyizgo biniinaa nahasdzáán bikáaʼjįʼ naaʼahineezdeeʼ.\n18 Háálá éí bił béédahózin Diyin God yá dahalneʼii, áhodooníłígíí tʼáá aaníinii yaa dahalneʼgo ląʼída nááhai, dóó bee ééhózinii baa hóóneʼę́ę éí tʼáá íídą́ą́ʼ baa hoolzhiizh; dóó ńdaasdzííd bąąhági átʼéii yaa naakai yę́ę dóó doo daʼoodlánę́ę biniinaa.\n19 Áádóó éí bitłʼééʼ tʼáadoo chahóółhéel da, tʼóó ałníʼníʼą́ągo adinídínígi átʼéego adinídíín. Áádóó abínígo jóhonaaʼéí, tʼáá hanádáhági átʼéego, hanáánáádzá, áádóó éí bił béédahózin éí bijį́ éí Bóhólníihii adoochíłígíí, háálá bee ééhózinígíí éí ííshją́ą́ ályaa.\n20 Áádóó, aooʼ, tsʼídá, tʼáá ałtsoní, Diyin God yá dahalneʼii yaa dahoolneʼę́ę bidaʼalyaa.\n21 Áádóó ałdóʼ saad yę́ę bikʼehgo, sǫʼ ániidí léiʼ hááyá.\n22 Áádóó kóhoodzaa dóó bikʼijįʼ Satan beʼiiníziinii, diné bitahgóó yoochʼííd yiʼníłniiʼ, bijéí dooltłʼis, áko díí bee ééhózinii dóó álílee naʼanish deiniłʼínę́ę doo deidoodląął da biniiyé; ndi azhą́ yoochʼííd dóó naʼadloʼ hólǫ́ǫ ndi tʼóó ahayóí diné daʼoosdląąd, dóó Bóhólníihii binahatʼá yikééʼ dadiikai.\n23 Áádóó Nephi, dóó ląʼída ałdóʼ, diné yitahgóó nikidiikai, beʼiinaʼ łahgo áńdayiidlaaígíí tó yee deisį́įhgo, áko tʼóó ahayóí bąąhági átʼéii yóó ádeidiyizʼą́. Dóó ákótʼáo diné kéédahatʼį́įgo nááhodiiyeel.\n24 Dóó doo saad ahétʼááh dahólǫ́ǫ da, tʼáá hazhóʼó tʼáá díkwíhígo diné łaʼ ndaʼdiniitą́ą́ʼ, Diyin God bizaad binahjįʼ Moses bibeehazʼáanii bee óólzinę́ę éí ninítʼiʼ daaníigo. Kʼad díí éí doo ákódaʼiilaa da, tʼáadoo Diyin God bizaad yikʼidaʼdiitą́ą da.\n25 Ndi áádóó díí doo ákótʼéégóó dahalneʼę́ę hazhóʼó ninádabiʼdiʼneestą́ąʼgo yaa ákodaniizį́į́ʼ, dóó íhidiikai, háálá beehazʼáanii tʼah doo ałtso beʼelnéeh da bééhoozingo ályaa, dóó tsʼídá ałtso ndaaztʼiʼjįʼ biʼdoolnííł biʼdooʼniid; aooʼ, saad díí biʼdoolnííł bidííniid; aooʼ, tsʼídá ndaaztʼiʼjįʼ dóó ndaneesʼą́ąjįʼ ałtso biʼdoolnííł doo éí bił yóó ahodoogáał da; éí bąą díí yihahígíí biyiʼ éí doo ákódaʼiilaa yę́ę bił ííshją́ą́ ádaalyaa dóó yee ádaa dahoolneʼ.\n26 Dóó ákótʼéego náhástʼédiin dóó baʼaan naaki ałtso nááhaigo, díí bee ééhózinii Diyin God yá dahalneʼii náásgóó ádahodoonííł daanínę́ę éí bidaʼalyaago biniinaa, diné yaa bił dahóózhǫǫd.\n27 Áádóó náhástʼédiin doo baʼaan tááʼ éí ałdóʼ ahodeezyeelgo ałtso nínáánááhai, tʼáá hazhóʼó Gadianton bidaʼniʼįįhii, dziłyiʼgo kéédahatʼínígíí tʼéiyá diné yitahgóó nikidadiikai, tsʼídá ndahonitłʼahgo ńdanitʼingo kéédahatʼį́įgo biniinaa chʼééh bikʼeh daazhdidleeh; éí bąą diné ndeistseed, dóó tʼóó ahayóí diné dayíígą́ą́ʼ.\n28 Áádóó, náhástʼédiin dóó baʼaan dį́į́ʼ yihah góneʼ díí daʼniʼįįhii tʼóó ahayóí silį́į́ʼ, Nephi bidineʼé yitsʼą́ą́jí daazlį́ʼígíí yihidiikaigo biniinaa, áko Nephi bidineʼé ákǫ́ǫ́ kéédahatʼínígíí ayóó átʼáo yaa yinííł danízin.\n29 Dóó Laman bidineʼé bitahgóó yéigo yínííł hazlį́į́ʼ, jó háálá, tʼóó ahayóí haʼáłchíní dabidziilgo daneeyánígíí, tʼáá bí ádaa ntsídaakees daazlį́ʼígíí, éí Zoram bidineʼé, yoochʼííd dóó łikango bá ndahaʼáago, Gadianton bidaʼniʼįįhii yihidiikai.\n30 Dóó ákótʼáo Laman bidineʼé ałdóʼ bichʼįʼ dahodiisnááʼ, dóó beʼoodląʼ dóó yáʼátʼéehgo dahinánę́ę yaa kódzaa, háálá ániid hanáánootʼánígíí bąąhági átʼéego deeskaigo biniinaa.


Eʼeʼaahjí Tónteeldę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼiitsoh bizábąąh łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nEʼeʼaahjí Tónteeldę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼiitsoh bizábąąh łitsooígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Táłkááʼ Diłhiłii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Brachylophus gau" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼiitsoh éí 20–30di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bizábąąh éí łitso łeh; bikąʼígíí éí bitseeʼ łizhingo noodǫ́ǫ́z; binááʼ éí dinilgai.\nEʼeʼaahjí Tónteeldę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼiitsoh bizábąąh łitsooígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh; łahda chʼosh yázhí yildeeł ałdóʼ.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsintah chʼał dinilzhinígíí - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Biyáázh Tsʼǫʼasánígíí Chʼał Tsinlátah chʼał dóó bikʼéí Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsintah chʼał\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsintah chʼał dinilzhinígíí éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Engystomops coloradorum" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.7–1.2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; binááʼ éí diłhiłgo łitso.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsintah chʼał dinilzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Chʼil bijeeh yidlání binághah dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nChʼil bijeeh yidlání binághah dootłʼizhígíí\nChʼil bijeeh yidlání binághah dootłʼizhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anthreptes longuemarei" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–7di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís dinilzhin; binághah éí tsédídéehgo dootłʼizh; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí diniltso; bizééʼ éí halzhin; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish. Baʼáádígíí éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binátsʼiin éí łigai; bitéél éí diniltso.\nChʼil bijeeh yidlání binághah dootłʼizhígíí éí doo chʼil bijeeh tʼéiyá yidlą́ą da; naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.


Chʼał bideeʼ hólóní (íiyisígíí) - Wikiibíídiiya\nChʼał bideeʼ hólóní éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ceratophrys cornuta" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 7–8di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ dóó dijool; bizábąąh dóó bitéél éí łigai; binááʼ éí diłhił.\nChʼał bideeʼ hólóní éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Hodíłchʼiltah dlǫ́ʼiitsoh - Wikiibíídiiya\nHodíłchʼiltah dlǫ́ʼiitsoh éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dóó Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Paradoxurus hermaphroditus" deiłníigo dayózhí.\nHodíłchʼiltah dlǫ́ʼiitsoh éí tsinlátah naaghá (Kéyah Dańlíinii bikáaʼgi éélkid)\nDíí dlǫ́ʼiitsoh éí diłhiłgo łibá dóó łizhingo łikizh łeh. Bitsʼíís éí 17–28di asdzoh[?] áníłtso, áádóó éí bighaaʼ ditsʼoz; bitseeʼ éí bitsʼíís aheeníłnééz, áádóó éí doo noodǫ́ǫz da. Hodíłchʼiltah dlǫ́ʼiitsoh éí 3–10 dahidídloʼ áníłdáas łeh.


Biibii tseechʼį́dígíí - Wikiibíídiiya\nBiibii tseechʼį́dígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anthus brachyurus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–7di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łibá dóó diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; bitʼaʼ éí dibéłchíʼí dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí doo nineez da; bidaaʼ éí łibá. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yił aheełtʼé.\nBiibii tseechʼį́dígíí éí tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł.


Nǫ̀htsı̨̨ Nı̨̨htł'è John Wenazhıı 5\n☰ John Wenazhıı 5 ◀ ▶\nEnı̨htł'èyeè eyıts'ǫ sahzǫ̀ą\n1 Eyı daèhchı̨cho k'e whedaa sìı nàgòts'ehnèe ts'ǫ enı̨htł'èyeè dayeɂa. Eyı enı̨htł'è į̀ła-ts'ǫ̀ wek'e aatł'èe eyıts'ǫ łǫ̀hdı̨ ts'ǫ̀ wedaàdzeh. 2 Yak'eet'ı̨į̀ nàtsoo ı̨łè hòtł'ò dıı hadı, “Amìı eyı enı̨htł'èyeè łǫ̀hdı̨ ts'ǫ̀ wedaàdzeh sìı yets'ǫdaà xàehdlà ha edegha hoèhnǫ?” hadı. 3 Hanìkò yak'e, dıı nèk'e eyıts'ǫ dèè gotł'a ts'ǫ t'asìı godìı wı̨ı̨zìı eyı enı̨htł'èyeè yets'ǫdaà xàehdlà gà yek'eyahtı ha gǫ̀hłı̨-le. 4 T'asìı godìı degaı elı̨ı̨ sìı eyı enı̨htł'èyeè ts'ǫdaà xàehdlà gà yek'eyahtı ha sìı gogìhɂà ha dìì t'à, sıì ııtsè. 5 Eyıt'à ǫhdah naènǫ-daats'ǫ̀-dı̨ gots'ǫ ı̨łè sets'ǫ̀ hadı, “Netse-le. ‘Judah got'ı̨į̀ ts'ǫ goìjìıcho’ wìyeh sìı eyıts'ǫ ‘Davıd wets'ǫ ts'ıghòochı̨į̀’ wìyeh sìı hoèhnǫ hǫt'e. Ededı̨ sìı eyı enı̨htł'èyeè łǫ̀hdı̨ ts'ǫ̀ wedaàdzeh sìı yets'ǫdaà xàehdlà ha weghàhòt'ǫ hǫt'e,” sèhdı.\n6 Eyı tł'axǫǫ̀ Sahzǫ̀ą ełaàwìgwo lanì wègaat'ı̨, eyı daèhchı̨cho gà tanı nàwo. Wemǫǫ̀ t'asìı dı̨ godìı eyıts'ǫ ǫhdah naènǫ-daats'ǫ̀-dı̨ nàgeèhza. Eyı sahzǫ̀ą wek'e edè łǫ̀hdı̨ gǫ̀hłı̨ eyıts'ǫ wedaà łǫ̀hdı̨ gǫ̀hłı̨. Eyı sìı Nǫ̀htsı̨ wets'ǫ ınì degaı łǫ̀hdı̨ dıı nèk'e hazǫǫ̀ ts'ǫ̀ adlàa sìı agı̨ı̨t'e. 7 Eyı sahzǫ̀ą amìı daèhchı̨cho k'e whedaa sìı ts'ǫ̀ ehtła gà eyı enı̨htł'èyeè nàgòts'ehnèe ts'ǫ dayeɂaa sìı neyıìchì. 8 Sahzǫ̀ą eyı enı̨htł'èyeè neyıìchı tł'axǫǫ̀ t'asìı dı̨ godìı eyıts'ǫ ǫhdah naènǫ-daats'ǫ̀-dı̨ sìı gıts'ǫ̀ nàgògı̨ı̨hgè. Hazǫǫ̀ tł'ık'eetı̨ı̨ lanıı k'egele eyıts'ǫ sǫǫ̀mbaekwo kw'àyį̀ą weyìı dzèh-łekǫǫ dèk'ǫ̀ǫ dagıale. Eyı dzèh-łekǫǫ dèk'ǫ̀ǫ sìı Nǫ̀htsı̨ wets'ǫ dǫ degaı xàyageetı lanì hǫt'e. 9 Shı̨ wegòò t'à dıı hagedıì gejı̨,\n“Eyı enı̨htł'èyeè nı̨į̀chı gà wets'ǫdaà xàı̨hdlà ha neghàhòt'ǫ.\nEłaànìgwo ı̨lè eyıts'ǫ nedoò t'à Nǫ̀htsı̨ gha dǫ nàgıneèhdì.\nDǫ hazǫǫ̀ xàɂaa, yatı hazǫǫ̀ xàɂaa eyıts'ǫ dıı nèè hazǫǫ̀ gots'ǫ agı̨ı̨t'e.\n10 Dǫ ı̨łè zǫ lagı̨ı̨t'e agìnelà, Gonǫ̀htsı̨ gha eghàlageeda gha yahtıı gı̨ı̨lı̨į̀ agìnelà,\neyıts'ǫ dıı nèk'e k'àowocho gı̨ı̨lı̨ ha,” hagedıì gejı̨.\n11 Eyı tł'axǫǫ̀ ı̨dòo k'eeht'į̀ ekò yak'eet'ı̨į̀ łǫ gejį̀ hǫt'e. Yak'eet'ı̨į̀ lemìıyǫǫ̀ łǫ t'à gıts'ıhtà ha dìì. Daèhchı̨cho, t'asìı dı̨ godìı eyıts'ǫ ǫhdah naènǫ-daats'ǫ̀-dı̨ gımǫǫ̀ yak'eet'ı̨į̀ łǫ ełèwhede. 12 Hòtł'ò gejı̨, hagedı,\n“Sahzǫ̀ą ełaı̨wo ı̨lèe sìı nezı̨į̀ weghàhòt'ǫ hǫt'e!\nEdedı̨ sìı t'asìı hazǫǫ̀ gha K'àowocho welè, t'asìı hazǫǫ̀ weghǫ̀zhe welè,\ngǫǫzǫǫ̀ weghàhòt'à welè, nàtsoò awedle, eyıts'ǫ enıìyah xè weghàsǫts'eedı welè!” hagedıì gejı̨.\n13 Eyı tł'axǫǫ̀ yak'e gots'ǫ, dıı nèk'e gots'ǫ, dèè wetł'a gots'ǫ eyıts'ǫ tı yìı gots'ǫ, t'asìı hazǫǫ̀ dıı hagedıì gejı̨,\n“Amìı daèhchı̨cho k'e whedaa eyıts'ǫ eyı sahzǫ̀ą sı enıìyah xè gıghàsǫhoedı welè.\nWelǫ whìle ts'ǫ̀ t'asìı hazǫǫ̀ ts'ǫ̀ k'agewo welè!” hagedıì gejı̨.\n14 T'asìı dı̨ godìı sìı “Amen,” gedı, eyıts'ǫ ǫhdah naènǫ-daats'ǫ̀-dı̨ nàgògı̨ı̨hgè gà eyı daèhchı̨cho k'e whedaa eyıts'ǫ eyı sahzǫ̀ą sı ghàsǫgeedı.


Naalnoodí yistłʼinígíí - Wikiibíídiiya\nNaalnoodí yistłʼinígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Yootó Hahoodzodi dóó Akałii Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aspidoscelis exsanguis" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 8–12di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilgai dóó dinilzhingo yistłʼin dóó noodǫ́ǫ́z; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nNaalnoodí yistłʼinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Chʼiltaatʼagii dinilbáhígíí - Wikiibíídiiya\nChʼiltaatʼagii dinilbáhígíí éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Circus macrourus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 16–19di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí dinilbá; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bijáád dóó binááʼ éí łitso; bidaaʼ éí łitso dóó kʼídzíbá. Baʼáádígíí éí bitsʼíís dinilzhin.\nChʼiltaatʼagii dinilbáhígíí éí naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.


Béésh náábałí atsiniltłʼish ííłʼínígíí - Wikiibíídiiya\nBéésh náábałí (atsiniltłʼish ííłʼínígíí) éí niyol bitsą́ą́dę́ę́ atsiniltłʼish alį́ʼ, akwii shį́į́h ałą́ą́h átʼéego béésh náábałí chooʼį́į́h. Łahgo éí tsin beeʼnaháchʼíísh, áádóó beeʼdaʼakʼáʼ ałdóʼ, áádóó łééyiʼdę́ę́ ałdóʼ tó ałdóʼ haʼyiilééh. Díí béésh náábałí atsiniltłish ííłínígíí éí akwiigo shį́į́h bizhí hólǫ́ bilagáana bizaadjí: wind generator, wind turbine, wind turbine generator (WTG), wind power unit (WPU), wind energy converter (WEC), or aerogenerator.\nBéésh náábałí atsiniltłʼish ííłʼínígííEdit\nBéésh náábałí atsiniltłʼish ííłʼínígíí éí daʼakʼéh naʼhólingo baʼaʼhayąąh. Kʼiʼdóólyá naʼhalingo ałkéʼnaaztʼíʼgo aaʼdalį́ʼ. Béésh náábałí éí táágo bigaan bitsʼáá dazʼááhgo adaalyáʼ. Béésh bee akʼeʼelchíhí tʼáá bí nitsékeesígíí bąąh daʼnaazniilgo béésh náábałí neelóʼ. Béésh náábałí niyol biyii nabaałgo 200 miles per hourgo nabaał łééh (320 km/h), áádóó béésh náábałí biyiidiʼ béésh nidéíjééʼígíí dooʼnidaʼhiilzhááhdaʼ (nizhóʼnigo nidéíjééh łééh). Béésh náábałí bigaan éí łibaʼgo déídlish, kʼos beełtʼéíʼgo. Naaná béésh náábałí éí bigaan 60–130 adéísʼééz ádaníłnééz (20–40 meter áníłnéez łééh), naaná łaʼ éí tʼáá yéigo daʼnineez. Béésh náábałí niyol biyii náábałgo 10–22 revolutions per minute náábał łééh. Naadiin naaki rotation per minute náábał yiilééhgo, béésh náábałí bigaan bitsá niʼáhídiʼ yéigo náábał łééh (300 ft per second náábał łééh)\nÁádóó béésh náábałí déígo anį́į́łneezígíí éí 200–300 adéísʼééz ádaníłnééz (60–90 metres adaʼniłneez). Béésh náábałí bikáádiʼ éí atsiniltłʼish ííłʼín daʼsiʼááh, áádóó tʼáá aadi ałdóʼ beeʼanaalkʼíʼ aadi daʼsiʼąąh ałdóʼ. Díí éí náábałígíí neelóʼ, áádóó yéigo niyolgo beeʼanaalkʼíʼ tʼóh yiiniiłtsíís.\nBéésh náábałí atsiniltłʼish ííłʼínígíí 1888 yę́ędą́ą́ʼ Cleveland, Ohio hoolyéedi éélkid.\nBéésh náábałí bigaan táaʼii\n^ 1.5 MW Wind Turbine Technical Specifications. Yaʼiishjaashtsoh 31, 2010.\n^ Size specifications of common industrial wind turbines. Yaʼiishjaashtsoh 31, 2010.\nLast edited on 5 Yaʼiishjáástsoh 2020, at 21:37


Tsinyiʼ yéigo ałhoshii - Wikiibíídiiya\nTsinyiʼ yéigo ałhoshii\nTsinyiʼ yéigo ałhoshii éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Graphiurus murinus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 4–7di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; binákʼee éí halzhin; bitseeʼ éí ditłʼo.\nTsinyiʼ yéigo ałhoshii éí chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł łeh; dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Atʼąątah chʼał binághah dinilzhinígíí - Wikiibíídiiya\nAtʼąątah chʼał binághah dinilzhinígíí\nAtʼąątah chʼał binághah dinilzhinígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pseudophilautus puranappu" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitéél dóó bikʼiiz éí diniltsxo; bijáád éí noodǫ́ǫ́z; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.\nAtʼąątah chʼał binághah dinilzhinígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.


Hodíłchʼiltah naakʼidoolwoshii bizééʼ łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nHodíłchʼiltah naakʼidoolwoshii * bizééʼ łigaaígíí\nHodíłchʼiltah naakʼidoolwoshii bizééʼ łigaaígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Eurostopodus mystacalis" deiłníigo dayózhí.\nDíí naakʼidoolwoshii éí 9–9.5di asdzoh[?] áníłtso; bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ dóó łigaigo yistłʼin. Bijáád dóó bidaaʼ éí doo nineez da.\nHodíłchʼiltah naakʼidoolwoshii bizééʼ łigaaígíí éí tłʼéeʼgo naatʼáa łeh; tsinyaagi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi chʼosh haalzheehgo naatʼá; jį́įgo éí ałhosh.


Dibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ dahiitį́hii bidághaaʼ hólóní - Wikiibíídiiya\nDahiitį́hii bidághaaʼ hólóní\nDibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ dahiitį́hii bidághaaʼ hólóní éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Oreonympha nobilis" deiłníigo dayózhí.\nDíí dahiitį́hii éí 6–6.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dibéłchíʼí; bitéél éí dinilgai; bizééʼ dóó bitsiiʼ éí łizhin.\nDibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ dahiitį́hii bidághaaʼ hólóní éí chʼil bijeeh deidlą́.


Bááh Háálį́ - Wikiibíídiiya\nBááh Háálį́ *\nAlą́ąjįʼ dah Sidáhígíí: Lee C. Jim\nAłkééʼ dah Sidáhígíí: Benjamin Livingston\nNaaltsoos Ííłʼíní: Anne Descheny\nBááh Háálį́ éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́. Naashtʼézhí Dził bitsį́įdi, Naʼnízhoozhí Shádiʼááhjigo éí siʼą́.\nBááh Háálį́įdi 990 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ\nBááh Háálį́ éí 35°23′52.8″ NHK dóó 108°40′1.2″ EʼE-gi bił hazʼą́. Bááh Háálį́ éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,149 adéesʼeez.GNIS\nBááh Háálį́įdi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos (Bilagáanakʼehjí)


Naʼashjéʼii nímazí diłhiłígíí - Wikiibíídiiya\nNaʼashjéʼii nímazí diłhiłígíí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Latrodectus" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii nímazí diłhiłígíí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; adóó éí 31 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí naʼashjéʼii éí 3–12 mm ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí łizhingo ndaashchʼąąʼ; adóó éí bitsʼíís dah łichííʼ dóó łitsxo łeh. Chʼosh dóó naaldlooshii yázhí éí bichʼiyąʼ.


Dééłjáád - Wikiibíídiiya\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí dééłjáád yaa halneʼ dooleeł. Dééłdą́ą́ʼ ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\n(Dééłdą́ą́ʼ, Dził nátʼoh) *\nDééłjáád éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdę́ę́ʼ chʼil átʼé; dííshjį́į́góó éí kéyah dah siʼánígíí dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah bikáaʼgi sikaad ałdóʼ. Dééłdą́ą́ʼ jiní ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rumex crispus" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼil éí táaʼgo da adéesʼeez yaʼííʼá; tábąąhgi dóó daʼakʼeh bikáaʼgi sikaad łeh. Shį́įgo bílátah náʼiigah.\nDééłjáád éí dibé dóó béégashii bá báhádzid; áłchíní yázhí bá báhádzid ałdóʼ.\nDééłjáád @ plants.usda.gov


Zahalchíʼii diłhiłígíí - Wikiibíídiiya\nZahalchíʼii * diłhiłígíí\nZahalchíʼii diłhiłígíí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Daesiidae" deiłníigo dayózhí. Zahalchíʼii diłhiłígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi 200 ałʼąą ádaatʼé. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí doo dahólǫ́ǫ da.\nDíí zahalchíʼii bitsʼíís éí tʼáá díkwíí mm ádaníłtso; adóó éí diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.


Tsídii jáádnézí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii jáádnézí\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii jáádnézí\nTsídii jáádnézí łichíʼígíí\nDziłtah tsídii jáádnézí\nDibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii jáádnézí\nTsídii jáádnézí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phoenicopterus" deiłníigo deiyózhí.\nTsídii jáádnézí éí tábąąhgi dah náʼásoł. Bikʼos éí nineez dóó bidaaʼ shiyish. Díí tsídii biyáázh éí łigaigo ndaashchʼąąʼ, áko ndi chʼil łichíʼígíí deiyą́ągo biniinaa bitsʼíís dinilchíiʼ łeh. Tsídii jáádnézí éí 2.5–5di adéesʼeez[?] ádaníłtso.


Dził Daantsaaítah Bilagáana Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ naʼashǫ́ʼii dinilzhinígíí - Wikiibíídiiya\nDził Daantsaaítah Bilagáana Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ naʼashǫ́ʼii dinilzhinígíí\nDził Daantsaaítah Bilagáana Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ naʼashǫ́ʼii dinilzhinígíí éí tó wónaanídę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Dził Daantsaaítah Bilagáana Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Darevskia caucasica" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 6–10di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nDził Daantsaaítah Bilagáana Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ naʼashǫ́ʼii dinilzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Chʼiyíítʼogii bidaaʼ ditání - Wikiibíídiiya\nChʼiyíítʼogii bidaaʼ ditání éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Yootó Hahoodzodi dóó Naakaii Bikéyahdi dóó Tsinłánítah Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tyrannus crassirostris" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 8–9di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ éí dinilzhin; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bitłʼaaʼ éí diniltso; bidaaʼ éí diłhił.\nChʼiyíítʼogii bidaaʼ ditání éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Chʼał kʼaasdáhí łizhin dóó diniltsooígíí - Wikiibíídiiya\nłizhin dóó diniltsooígíí\nChʼał kʼaasdáhí łizhin dóó diniltsooígíí éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Adelphobates castaneoticus" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.6–1di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; binághah éí dah diniltso łeh; biwos dóó bikʼaashtʼah éí dah dzíltsxo; binááʼ éí diłhił.\nChʼał kʼaasdáhí łizhin dóó diniltsooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał binááʼ łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał binááʼ łitsooígíí\nchʼał binááʼ łitsooígíí\nShádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał binááʼ łitsooígíí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kintaaʼanéhé Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Frostius pernambucensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–1.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí łitso.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał binááʼ łitsooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Tsxį́į́łnaalkʼįhii bizééʼ łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nTsxį́į́łnaalkʼįhii bizééʼ łigaaígíí éí yótʼáahdi tsídii dóó tsxį́į́łnaalkʼįhii íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aeronautes saxatalis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsxį́į́łnaalkʼįhii éí 6–6.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitéél dóó bizééʼ éí łigai; bitłʼaakááʼ éí łigai ałdóʼ łeh; bikeeʼ éí ayóo áłtsʼíísí.\nTsxį́į́łnaalkʼįhii bizééʼ łigaaígíí éí chʼosh yázhí hadaalzheehgo ndaatʼá.\nDíí naaltsoos 19 Atsá Biyáázh 2022 yoołkáłę́ędą́ą́ʼ łahgo ályaa.


Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ tłʼiish bikágíneeskʼání yistłʼinígíí - Wikiibíídiiya\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ tłʼiish bikágíneeskʼání yistłʼinígíí\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ tłʼiish bikágíneeskʼání yistłʼinígíí éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dóó Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rhabdophis chrysargos" deiłníigo dayózhí.\nDíí tłʼiish éí 40–45di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ dóó diłhiłgo yistlłin; bizééʼ dóó bibid éí łitso.\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ tłʼiish bikágíneeskʼání yistłʼinígíí éí tąądee naagháhii dóó chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yilghał.


Tó Sido (Yootó Hahoodzo) - Wikiibíídiiya\nTó Sido (Yootó Hahoodzo)\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí Tó Sido (Yootó Hahoodzo) yaa halneʼ dooleeł. Tó Sido ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nTó Sido éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tó Sido Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó Tó Sido Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́. Tooh Baʼáadii bibąąhgi éí kin sinil.\nTó Sido éí 12.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo[?] áníłtso, áádóó áadi 6,475 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ\nTó Sido éí 33°08′01″ NHK dóó 107°15′10″ EʼE-gi bił hazʼą́. Tó Sido éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,245 adéesʼeez.GNIS\nTó Sidodi kin dah naazhjaaʼígíí biníłchʼi naaltsoos (Bilagáanakʼehjí)


Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tábąąh łéʼétsoh - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tábąąh łéʼétsoh\nShádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tábąąh łéʼétsoh éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Otomys irroratus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 5–6di asdzoh[?] áníłnééz; bitseeʼ éí 3–5di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilgai.\nShádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tábąąh łéʼétsoh éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chéłchaaʼ dóó naʼashjéʼii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Dziłghą́ąʼdi Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdę́ę́ʼ tsin yąąh dzootʼihí - Wikiibíídiiya\nDziłghą́ąʼdi Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdę́ę́ʼ tsin yąąh dzootʼihí\nDziłghą́ąʼdi Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdę́ę́ʼ tsin yąąh dzootʼihí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Dziłghą́ąʼdi Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sitta cashmirensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitéél éí diniltsxo; binákʼee éí halzhin; bináyaah dóó bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin.\nDziłghą́ąʼdi Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdę́ę́ʼ tsin yąąh dzootʼihí éí chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł — shį́įgo éí chʼosh yildeeł, haigo éí tʼóó chʼil binááʼ (neeshchʼíiʼ da) yildeeł łeh.\nDíí naaltsoos 12 Ghąąjįʼ 2020 yoołkáłę́ędą́ą́ʼ łahgo ályaa.


Tó wónaanídę́ę́ʼ tsintah chʼał yishtłizhígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsintah chʼał yishtłizhígíí\ntsintah chʼał yishtłizhígíí\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsintah chʼał yishtłizhígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááh dóó Haʼaʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rana graeca" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 2–3.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binákʼee éí diłhił łeh; bijáád éí noodǫ́ǫz łeh; bitéél éí łigai; binááʼ éí ntsaa.\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsintah chʼał yishtłizhígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Tó wónaanídę́ę́ʼ tsinyiʼ naʼashǫ́ʼii diniltsooígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsinyiʼ naʼashǫ́ʼii diniltsooígíí\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsinyiʼ naʼashǫ́ʼii diniltsooígíí éí tó wónaanídę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Darevskia lindholmi" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 6–10di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí diniltsogo dootłʼizh dóó dinilzhingo łikizh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsinyiʼ naʼashǫ́ʼii diniltsooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Tó wónaanídę́ę́ʼ tsétah naʼashǫ́ʼii yázhí - Wikiibíídiiya\ntsétah naʼashǫ́ʼii yázhí\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsétah naʼashǫ́ʼii yázhí éí tó wónaanídę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Algyroides fitzingeri" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 2–3di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsétah naʼashǫ́ʼii yázhí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Tsin yąąh dzootʼihí biyaayááh łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nTsin yąąh dzootʼihí biyaayááh łigaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lepidocolaptes duidae" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–9di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; biyaayááh éí łigai; bizééʼ éí łigaigo halkizh; bidaaʼ éí dinilgai.\nTsin yąąh dzootʼihí biyaayááh łigaaígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Naʼashǫ́ʼii kááʼtsʼiní yázhí bizééʼ łitsxooígíí - Wikiibíídiiya\nNaʼashǫ́ʼii kááʼtsʼiní yázhí\nNaʼashǫ́ʼii kááʼtsʼiní yázhí bizééʼ łitsxooígíí éí naʼashǫ́ʼii diwozhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Naakaii Łizhinii Bikéyah Shádiʼááhjí Siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ninurta coeruleopunctatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 4–8di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ; bizééʼ éí łitsxo; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nNaʼashǫ́ʼii kááʼtsʼiní yázhí bizééʼ łitsxooígíí éí chéłchaaʼ dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Tsįįłkaałii binághah halchxíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTsįįłkaałii binághah halchxíʼígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikáaʼgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dinopium psarodes" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsįįłkaałii éí 11–13di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; binághah dóó bitʼaʼ éí diłhiłgo halchxííʼ; bitsiiʼ éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; bitéél éí łizhingo yistłʼin łeh; bikąʼígíí éí bitsiitʼáád halchxííʼ; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.\nTsįįłkaałii binághah halchxíʼígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł.


Daakʼíjíjinii binághah halbáhígíí - Wikiibíídiiya\nDaakʼíjíjinii binághah halbáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cracticus argenteus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 14–17di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; binághah éí diłhiłgo halbá; bitsiiʼ éí łizhin; bidaaʼ éí dinilbá dóó kʼíjíjin.\nDaakʼíjíjinii binághah halbáhígíí éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼał dóó naʼashǫ́ʼii dóó naʼatsʼǫǫsí dóó tsin bineestʼąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Díilii bidághaaʼ hólóní - Wikiibíídiiya\nDíilii bidághaaʼ hólóní\nDíilii bidághaaʼ hólóní éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Procnias averano" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 10–11di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí łizhin; bitsiiʼ éí łichííʼ; bidághaaʼ éí diłhił; bidaaʼ éí łizhin.\nDíilii bidághaaʼ hólóní éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh.


Tó Hahadleeh - Wikiibíídiiya\nTó Hahadleeh *\nAlą́ąjįʼ dah Sidáhígíí: Benson Stewart\nAłkééʼ dah Sidáhígíí: Henry Haskie\nNaaltsoos Ííłʼíní: Nora John\nTó Hahadleeh éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́. Halchíítahgi éí siʼą́.\nTó Hahadleehdi 2,445 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ\nTó Hahadleeh éí 35°24′20″ NHK dóó 110°5′5″ EʼE-gi bił hazʼą́.GNIS\nTó Hahadleehgi éí óltaʼ sinil; díí éí Indian Wells Elementary wolyé.\nTó Hahadleehdi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos (Bilagáanakʼehjí)


Téél halkizhii diniltsooígíí - Wikiibíídiiya\nTéél halkizhii diniltsooígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Zoothera imbricata" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 10–12di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diniltso dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; bizééʼ dóó bitéél dóó binághah dóó bitʼaʼ éí diłhiłgo łikizh; bidaaʼ éí łizhin.\nTéél halkizhii diniltsooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó chʼil binááʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsídii dinoodí bitéél dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii dinoodí bitéél dibéłchíʼígíí\nTsídii dinoodí bitéél dibéłchíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Conopophila albogularis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–8di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitéél éí dibéłchíʼí; bitłʼaaʼ dóó bizééʼ éí łigai; bitʼaʼ éí kʼídzítso; bidaaʼ éí łibá.\nTsídii dinoodí bitéél dibéłchíʼígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsinlátah biyázhí neiyéhétsʼósí - Wikiibíídiiya\nTsinlátah biyázhí neiyéhétsʼósí\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Bizaʼazis Dahólónígíí Shádiʼááhdę́ę́ʼ bizaʼazis dahólónígíí Biyázhí neiyéhé dóó bikʼéí Biyázhí neiyéhétsʼósí\nTsinlátah biyázhí neiyéhétsʼósí éí Bizaʼazis Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gracilinanus agilis" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 30–50di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilbá dóó niłhingo naashchʼąąʼ; bibid dóó bizééʼ éí dinilgai; bitseeʼ éí tʼáá łichííʼ.\nTsinlátah biyázhí neiyéhétsʼósí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh łeh; naʼashjéʼii dóó chʼosh dóó naʼashǫ́ʼii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Wóyiyiitsahí bitéél łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nWóyiyiitsahí bitéél łitsooígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Bikéyahdi dóó kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ornithion semiflavum" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí dinilzhin; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łitso; binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí diłhił.\nWóyiyiitsahí bitéél łitsooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil binááʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ atʼaʼ yiltseeʼí - Wikiibíídiiya\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ atʼaʼ yiltseeʼí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Menuridae" deiłníigo dayózhí. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ atʼaʼ yiltseeʼí éí naaki ałʼąą átʼé.\nDíí tsídii éí 25–35di asdzoh[?] áníłtso łeh. Bitsʼíís éí dinilzhin; bidaaʼ éí diłhił. Bikąʼígíí éí bitseeʼ ayóo nineez; bitsiiʼ dóó bitʼaʼ éí dootłʼizhgo łibá.\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ atʼaʼ yiltseeʼí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Wóyiyiitsahíłbáí bitłʼaaʼ łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nWóyiyiitsahíłbáí bitłʼaaʼ łigaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Serpophaga munda" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bizééʼ éí dinilbá; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łigai; bidaaʼ éí diłhił.\nWóyiyiitsahíłbáí bitłʼaaʼ łigaaígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Hodíłchʼiltah naaʼahóóhai łichíʼígíí - Wikiibíídiiya\nHodíłchʼiltah naaʼahóóhai łichíʼígíí éí tsídii doo ndaatʼáʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rhynchotus" deiłníigo dayózhí. Hodíłchʼiltah naaʼahóóhai łichíʼígíí éí 2 ałʼąą átʼé.\nDíí tsídii éí 15–17di asdzoh[?] áníłtso łeh. Bitsʼíís éí dinilbá dóó łichíiʼgo naashchʼąąʼ łeh; bitsiiʼ éí áłtsʼíísí, áádóó éí bitseeʼ ádin.\nHodíłchʼiltah naaʼahóóhai łichíʼígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil binááʼ yildeeł. Łahda chʼosh chʼééh digháhii dóó naʼashǫ́ʼii yázhí yilghał ałdóʼ.


Nǫ̀htsı̨̨ Nı̨̨htł'è 1 Tımothy 2\nDànì ełexè nezı̨į̀ yats'ehtı\n1 Eyıt'à t'akwełǫ̀ǫ̀ dǫ hazǫǫ̀ gha hòtł'ò yaahtı: gıgha Nǫ̀htsı̨ weahkè, gıgha nàdaahtì, eyıts'ǫ gıgha masì dahdı. 2 K'àowocho hazǫǫ̀, eyıts'ǫ dıı nèk'e gogha k'aodèe gı̨ı̨lı̨ı̨ hazǫǫ̀ gıgha yaahtı, hanì-ı̨dè ts'èwhı̨į̀ ts'eeda xè ts'èwhı̨į̀ goxè hòɂǫ ha, eyıts'ǫ Nǫ̀htsı̨ wegha degaı k'ę̀ę̀ ts'eeda ha. 3 Hats'et'ı̨ı̨ sìı nezı̨ hǫt'e eyıts'ǫ Nǫ̀htsı̨ Edaxàgolee elı̨ı̨ sìı yeghǫ sìghà anıwǫ hǫt'e. 4 Dǫ hazǫǫ̀ edaxàgeedè ha nıwǫ, eyıts'ǫ nàowo ehkw'ıı k'ègeezǫ xè gınıedì ha nıwǫ. 5 Nǫ̀htsı̨ ı̨łè zǫ gǫ̀hłı̨, eyıts'ǫ dǫ ı̨łè zǫ Nǫ̀htsı̨ eyıts'ǫ dǫ gogha tanı wheda hǫt'e, eyı dǫ sìı Zezì-Krı hǫt'e. 6 Dǫ hazǫǫ̀ gıhołı̨į̀ gıghǫ nahoezhe gha ełaı̨wo. Ehkw'ı nìhǫǫwo ekò Nǫ̀htsı̨ dǫ ts'ǫ̀ wek'èhoedzǫǫ̀ ayį̀į̀là. 7 Eyı weghǫ gohde ha t'à wecheekeèdeè ehłı̨ ha sìhchì, eyıts'ǫ dǫ Israel got'ı̨į̀ agı̨ı̨t'e-le sìı nàowo ehkw'ıı k'ę̀ę̀ Nǫ̀htsı̨ gıgha ehkw'ı-ahodı ha hoghàgeehtǫ. Ehkw'ı naxıts'ǫ̀ haehsı̨, hohts'ì gohde nıìle.\n8 Hazǫǫ̀ ts'ǫ̀ dǫ edılà degaı ı̨dòo agı̨ı̨hwhǫ xè yagehtı ha geehwhǫ. Ełets'ǫ̀ gìch'ee eyıts'ǫ ełets'ǫ̀ nàyagehtıı sìı wedę agııle.\n9 Ts'èko sìı ehkw'ı k'ę̀ę̀ nàgehtł'ı̨ ha hǫt'e. Deɂǫ̀ǫ̀ edekwìghà degehtł'ı̨-le kò, t'asìı sǫǫ̀mbaekwo eyıts'ǫ sǫǫ̀mbakweè t'à hòèlı̨ı̨ sìı t'à-aget'ı̨-le kò, eyıts'ǫ goht'ǫ dètìı t'à-aget'ı̨-le kò. 10 Hanìkò ts'èko Nǫ̀htsı̨ gha ts'eeda gedıı sìı yek'ę̀ę̀ geeda ha hǫt'e eyıts'ǫ nezı̨į̀ k'ehogeɂa ha hǫt'e.\n11 Ts'èko sìı ts'èwhı̨į̀ t'asìı hoghàdııtǫ eyıts'ǫ t'aats'ǫǫ̀ ıìkw'o ha. 12 Ts'èko sìı dǫzhìı hoghàgeehtǫ ha-le eyıts'ǫ dǫzhìı gha k'àowo gı̨ı̨lı̨ ha geehwhǫ-le, hanìkò ts'èwhı̨į̀ agı̨ı̨t'e ha hǫt'e. 13 Adǫ̀ t'akwełǫ̀ǫ̀ wehòèlı̨ ne wek'èts'eezǫ, eyı tł'axǫǫ̀ Eve wehòèlı̨. 14 Eyıts'ǫ Adǫ̀ ededı̨ weghǫyahoòɂǫ nıìle. Ts'èko sìı weghǫyahoòɂǫ t'à Nǫ̀htsı̨ k'èch'a hołı̨ı̨ hòèhtsı̨ hǫt'e. 15 Hanìkò ts'èko gızaa gǫ̀hłı̨ t'à dagı̨ı̨ɂa xè t'aats'ǫǫ̀ gıgha ehkw'ı-ahodı nı̨dè, dǫ ghǫnegeètǫ nı̨dè, degaı nàowoò k'ę̀ę̀ geeda nı̨dè, eyıts'ǫ edeghǫ xàdahogedì-le nı̨dè, edaxàgeedè ha hǫt'e.


Teełtah chʼał dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTeełtah chʼał dibéłchíʼígíí\nTeełtah chʼał dibéłchíʼígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hyperolius tuberculatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.8–1.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.\nTeełtah chʼał dibéłchíʼígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.


Tsídiiłtsooí daachʼį́dí bitsiitʼáád łitsxooígíí - Wikiibíídiiya\nTsídiiłtsooí daachʼį́dí bitsiitʼáád łitsxooígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sicalis flaveola" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łitso; bitʼaʼ éí łibá dóó dinilzhin; bitsiitʼáád éí łitsxo; bidaaʼ éí łibá dóó doo nineez da.\nTsídiiłtsooí daachʼį́dí bitsiitʼáád łitsxooígíí éí chʼil binááʼ yildeeł.


Tó wónaanídę́ę́ʼ chʼagii yáłtiʼí ntsaaígíí - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Tsídii Tsídii ndaatʼáʼii Yótʼáahdi tsídii Tsídii tsídígíí Tó wónaanídę́ę́ʼ chʼagiiłkizhí dóó bikʼéí Tó wónaanídę́ę́ʼ chʼagii yádaałtiʼí\nchʼagii yáłtiʼí ntsaaígíí\nTó wónaanídę́ę́ʼ chʼagii yáłtiʼí ntsaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gracula religiosa" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 8–10di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitsiiyah dóó bináyaah éí łitso; bidaaʼ éí łichííʼ dóó kʼídzítso.\nTó wónaanídę́ę́ʼ chʼagii yáłtiʼí ntsaaígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł; łahda chʼał dóó naʼashǫ́ʼii éí yilghał ałdóʼ.


Iichʼąhii noodǫ́zí - Wikiibíídiiya\nIichʼąhii noodǫ́zí *\nIichʼąhii noodǫ́zí éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóío tʼéiyá hólǫ́; Naakaii Bikéyahdi éí tʼóó ahayóí; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hyles lineata" deiłníigo dayózhí.\nDíí iichʼąhii éí 2–3di asdzoh[?] áníłtso, áádóó éí dibéłchíʼí dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z.\nIichʼąhii noodǫ́zí biyáázh (chʼosh ditłʼooí) éí łitso dóó łizhingo ndaashchʼąąʼ, áádóó éí tsédédééh dóó tłʼééʼ yiigáhii dóó chʼil naʼatłʼoʼii bitʼąąʼ deiłchozh.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ tábąąh zhį́ʼii - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tábąąh zhį́ʼii éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Naakaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phalacrocorax brasilianus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 30–35di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bikʼos éí nineez; bikeeʼ éí diłhił.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tábąąh zhį́ʼii éí łóóʼ hadaalzheehgo ndaatʼá.


Biniiʼnoodǫ́zí (tsin yigázhígíí) - Wikiibíídiiya\nBiniiʼnoodǫ́zí (tsin yigázhígíí)\nBiniiʼnoodǫ́zí éí Tsin Deigházhíjįʼ atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lagostomus maximus" deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá naaldlooshii "Lagostomus" atah yisdzoh).\nBiniiʼnoodǫ́zí éí halgaiigi dahiná; áadi éí ńdaʼagééd dóó jį́įgo niʼtátʼah naaldeeh; tłʼéeʼgo éí nihookááʼ naakai.\nDíí naaldlooshii éí 1–2di adéesʼeez ádaníłnééz, áádóó éí łibáago ndaashchʼąąʼ; biteeldę́ę́ʼ éí daalgai; biniiʼ éí łizhin dóó łigaigo danéedǫ́ǫ́z. Nááná éí bitseeʼ nineez dóó ditłʼoʼ.\nBiniiʼnoodǫ́zí éí tłʼoh dóó azeeʼ deiłchozhgo naakai.


Tó wónaanídę́ę́ʼ tsidiiłbáhí bitéél halchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsidiiłbáhí bitéél halchíʼígíí\ntsidiiłbáhí bitéél halchíʼígíí\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsidiiłbáhí bitéél halchíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Linaria cannabina" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitéél éí halchííʼ; bitʼaʼ éí dinilzhin łeh; bidaaʼ éí łibá.\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsidiiłbáhí bitéél halchíʼígíí éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Anádiz biyaʼ - Wikiibíídiiya\nAnádiz biyaʼ éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Demodex" deiłníigo deiyózhí. Anádiz biyaʼ éí 65 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé.\nDíí yaaʼ éí tʼóó 0.3–0.4 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí bigháhootʼį́; bijáád éí doo nineez da. Binááʼ éí ádin. Bílaʼashdlaʼii binázis dóó naaldlooshii bighaaʼ yitahgi éí dahiná.


Tsinlátah naʼashǫ́ʼii bitʼaʼ hólóní niłhinígíí - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Naaldlooshii dadichʼízhii Ndaaʼnaʼii Naʼashǫ́ʼii Naʼashǫ́ʼii íiyisígíí Naʼashǫ́ʼii bitʼaʼ dahólóní dóó bikʼéí\nTsinltah naʼashǫ́ʼii bitʼaʼ hólóní niłhinígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Bikéyahdi dóó kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Corytophanes percarinatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 4–10di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí diniltsxogo niłhin; bitłʼaaʼ éí dinilgai; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí łitso.\nTsinlátah naʼashǫ́ʼii bitʼaʼ hólóní niłhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł; chʼał dóó łóóʼ yázhí dóó dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Ąąʼąʼiitseenézí bitsiiyah łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nĄąʼąʼiitseenézí bitsiiyah łigaaígíí\nĄąʼąʼiitseenézí bitsiiyah łigaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Crypsirina cucullata" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 18–19di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitsiiʼ éí łizhin; bitsiiyah éí łigai; bitseeʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí diłhił.\nĄąʼąʼiitseenézí bitsiiyah łigaaígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł; dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ éí yiłchozh; chʼał dóó naʼashǫ́ʼii dóó naʼastsʼǫǫsí éí yilghał ałdóʼ.


Tłʼézhii bidaaʼ nineezí - Wikiibíídiiya\nTłʼézhii * bidaaʼ nineezí\nTłʼézhii bidaaʼ nineezí éí tsʼíʼii dóó tséʼédǫ́ʼii dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rhagionidae" deiłníigo deiyózhí. Tłʼézhii bidaaʼ nineezí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí); áádóó éí 500 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí chʼosh éí bitsʼíís nineez dóó bijáád ádaałtsʼózí; áádóó éí łibá dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daalzhin ałdóʼ. Tsintah éí dahiná; chʼosh yázhí dóó chʼil bitʼąąʼ dóó dííłdzid éí bichʼiyąʼ.


Tsé Ntsaa Deezʼáhí - Wikiibíídiiya\nTsé Ntsaa Deezʼáhí éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Naatʼáanii Nééz Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tsé Łichííʼ Deezʼáhí dóó Tséłchíiʼtah ałdóʼ bee wójí; Béésh Ííʼáhí wolyéé ńtʼę́ę́ʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.\nTsé Ntsaa Deezʼáhí éí 13.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso,[?] áádóó áadi 642 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ\nTsé Ntsaa Deezʼáhí éí 36°43′10″ NHK dóó 109°37′30″ EʼE-gi bił hazʼą́. Tsé Ntsaa Deezʼáhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,003 adéesʼeez.GNIS\nTsé Ntsaa Deezʼáhígi éí óltaʼ sinil; díí éí Rock Point Community School wolyé.\nTsé Ntsaa Deezʼáhídi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos (Bilagáanakʼehjí)


Náátsʼózídę́ę́ʼ atʼąątah chʼał łitsxooígíí - Wikiibíídiiya\nNáátsʼózídę́ę́ʼ atʼąątah chʼał łitsxooígíí\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Biyáázh Tsʼǫʼasánígíí Chʼał Chʼał íiyisígíí dóó bikʼéí Hodíłchʼiltah chʼał Náátsʼózídę́ę́ʼ atʼąątah chʼał\natʼąątah chʼał łitsxooígíí\nNáátsʼózídę́ę́ʼ atʼąątah chʼał łitsxooígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah Yázhí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Kurixalus wangi" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–1.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łitsxo dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.\nNáátsʼózídę́ę́ʼ atʼąątah chʼał łitsxooígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.\nNáátsʼózídę́ę́ʼ atʼąątah chʼał


Shádiʼááhdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah tsídii dichiłígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah tsídii dichiłígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tangara vitriolina" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ éí diłhiłgo łibá; binákʼee éí halzhin; bitsiitʼáád éí łtsxo; bidaaʼ éí łibá.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah tsídii dichiłígíí éí chʼil binááʼ yildeeł dóó tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tó wónaanídę́ę́ʼ haltsooítah tsídiiłbáhí naashchʼąąʼígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ haltsooítah tsídiiłbáhí naashchʼąąʼígíí\nTó wónaanídę́ę́ʼ haltsooítah tsídiiłbáhí naashchʼąąʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdi dóó Chʼah Diʼilii Bikéyahdi dóó Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Emberiza cioides" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bitʼaʼ dóó binághah dóó bitsiitʼáád éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsiiʼ éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí diłhił.\nTó wónaanídę́ę́ʼ haltsooítah tsídiiłbáhí naashchʼąąʼígíí éí chʼil binááʼ yildeeł; łahda naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł ałdóʼ.\nHaltsooítah tsídiiłbáhí naashchʼąąʼígíí


Naalʼeełii keelóól - Wikiibíídiiya\n(saad "Keelóól" hasínítą́ą́ʼ)\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí naalʼeełii keelóól yaa halneʼ dooleeł. Naalʼeełí ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Tsídii Tsídii ndaatʼáʼii Yótʼáahdi tsídii Tsídii jáádnézí dóó Naalʼeełí keelóól\nNaalʼeełii keelóól bitsiiʼ łibáhígíí\nŁeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ naalʼeełii keelóól\nShádiʼááhdę́ę́ʼ naalʼeełii keelóól\nNaalʼeełii keelóól doo naatʼáʼii\nNaalʼeełii keelóól bikʼos halchíʼígíí\nTó wónaanídę́ę́ʼ naalʼeełii keelóóltsoh\nNaalʼeełii keelóól łibáhígíí\nNaalʼeełii keelóól bitsiitʼáád halchíʼígíí\nNaalʼeełii keelóól diłhiłígíí\nNáhookǫs biyaadę́ę́ʼ naalʼeełii keelóól diłhiłígíí\nNaalʼeełii keelóóltsoh biniiʼ łizhinígíí\nNaalʼeełii keelóóltsoh bitsiitʼáád halzhinígíí\nNaalʼeełii keelóól ntsaaígíí\nNaalʼeełii keelóól yázhí\nTsinłánítah Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ naalʼeełii keelóól\nNaalʼeełii keelóól áłtsʼíísígíí\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ naalʼeełii keelóól\nNaalʼeełii keelóól (éí doodaiiʼ Keelóól) éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí 20 daatsʼí ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Podicipedidae" deiłníigo deiyózhí.\nNaalʼeełii keelóól éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Azhą́ éí naalʼeełí ndahalin ndi, doo Táłkáaʼgi Tsídii dah yikahjí atah daasdzoh da; łaʼ ndaʼałkaahí ádaaníigo naalʼeełii keelóól éí tsídii jáádnézíjí atah daasdzoh.\nNaalʼeełii keelóól éí 10–28di asdzoh[?] ádaníłtso łeh; 1–4 dahidídloʼ ádaníłdáás. Beʼekʼid dóó tó ńlį́ yikááʼ éí ndaʼałkǫ́ǫʼ łeh; łáháda ndaatʼá.\nDíí tsídii éí łóóʼ deilghał dóó chʼosh deildeeł łeh.\nKeelóóltsoh bitsiitʼáád halzhinígíí\nTsídii jáádnézí dóó Naalʼeełii keelóól\nDibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii jáádnézí · Dziłtah tsídii jáádnézí · Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsídii jáádnézí\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii jáádnézí · Tsídii jáádnézí łichíʼígíí · Tsídii jáádnézí yázhí\nŁeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ naalʼeełii keelóól · Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ naalʼeełii keelóól · Náhookǫs biyaadę́ę́ʼ naalʼeełii keelóól diłhiłígíí · Naalʼeełii keelóól áłtsʼíísígíí · Naalʼeełii keelóól bikʼos halchíʼígíí · Naalʼeełii keelóól bitsiitʼáád halchíʼígíí · Naalʼeełii keelóól bitsiiʼ łibáhígíí · Naalʼeełii keelóól diłhiłígíí · Naalʼeełii keelóól doo naatʼáʼii · Naalʼeełii keelóól łibáhígíí · Naalʼeełii keelóól ntsaaígíí · Naalʼeełii keelóól yázhí · Naalʼeełii keelóólchilí · Naalʼeełii keelóóltsoh biniiʼ łizhinígíí · Naalʼeełii keelóóltsoh bitsiitʼáád halzhinígíí · Shádiʼááhdę́ę́ʼ naalʼeełii keelóól · Tó wónaanídę́ę́ʼ naalʼeełii keelóóltsoh · Tsinłánítah Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ naalʼeełii keelóól


Łóóʼ haalzheehii (dlǫ́ʼii) - Wikiibíídiiya\nŁóóʼ haalzheehii (dlǫ́ʼii)\nŁóóʼ haalzheehii éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pekania pennanti" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá dlǫ́ʼii "Pekania"-jí atah yisdzoh.\nDíí naaldlooshii éí 30–47di asdzoh[?] áníłnééz; bitseeʼ éí 6–9di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin.\nŁóóʼ haalzheehii éí gah dóó dahsání dóó łóóʼ yilghał łeh; chéłchaaʼ dóó tsin bineestʼąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Nǫ̀htsı̨̨ Nı̨̨htł'è Dànì Kèhoį̀wo 50\n1 Joseph sıì wegha dìì t'à edetà k'e ts'ǫ̀ edeèghà, yeghǫ etse xè yets'į̀. 2 Eyı tł'axǫǫ̀ Joseph weyatıì k'è nàèdı-k'èezǫǫ Israel wekw'ǫǫ̀ k'e yìk'eetł'òo agį̀į̀là gà sınìgı̨ı̨htı̨. 3 Gınàowoò k'ę̀ę̀ dı̨ènǫ dzęę̀ ts'ǫ̀ yìk'eetł'òo t'à dǫkw'ǫǫ̀ sıìgehɂı̨. Hazǫǫ̀ t'à Egypt got'ı̨į̀ łǫ̀hdı̨ènǫ dzęę̀ ts'ǫ̀ gıghǫ ts'ǫǫ̀gı̨ı̨wǫ.\n4 Ts'ǫǫ̀gı̨ı̨wǫǫ wetehoòwo tł'axǫǫ̀ Joseph k'àowocho Faraoh wecheekeèdeè gots'ǫ̀ hadı, “Eteseahɂı̨ nı̨dè segha k'àowocho Faraoh ts'ǫ̀ goahde, dıı hawèahdı: 5 ‘Setà eładaawı ekò wexè yatı nàtsoo whıhtsı̨į̀ asį̀į̀là ı̨lè, sets'ǫ̀ hadı, “Kanan nèk'e edegha dǫkw'ǫǫ̀ k'è gòɂǫǫ whıhtsı̨ ı̨lèe sìı ekǫ sekw'ǫǫ̀ whetǫ ha,” sèhdı ı̨lè. Eyıt'à ekǫ ası̨ı̨le, ekǫ setà wekw'ǫǫ̀ nèehtį̀ ha, eyı tł'axǫǫ̀-ı̨dè jǫ nǫǫ̀ehtła ha,’ hawèahdı,” Joseph gòhdı.\n6 K'àowocho Faraoh yets'ǫ̀ hadı, “Netà wexè yatı nàtsoo wheęhtsı̨ k'ę̀ę̀ ekǫ wekw'ǫǫ̀ whetǫ anele,” yèhdı.\n7 Eyıt'à Joseph edetà wekw'ǫǫ̀ nìtį̀ ha ekǫ ehtła. K'àowocho Faraoh wecheekeèdeè eyıts'ǫ Egypt gots'ǫ k'aodèe hazǫǫ̀ wexè agejà. 8 Joseph wekǫ̀ gots'ǫ wèot'ı̨, wı̨ı̨de, eyıts'ǫ wetà wekǫ̀ ts'ǫ dǫ gıxè agejà. Gıza eyıts'ǫ gıts'ǫ tıts'aàdìı zǫ Goshen nèk'e ageèhkw'e. 9 Tłı̨cho-behchı̨į̀ łǫ eyıts'ǫ dǫ tłı̨cho t'à k'egedèe goxè agejà. Sıì dǫ łǫ gok'ègeède.\n10 Deh Jordan gà dǫ Atad wìyeh wedèè k'e tł'olà sıìgehɂı̨ı̨ k'è nègı̨ı̨de. Eyı nègı̨ı̨de ekò hòtł'ò getse. Joseph, łǫ̀hdı̨ dzęę̀ ts'ǫ̀ wetà ghǫ ts'ǫǫ̀gı̨ı̨wǫ gha dzęę̀ wheɂǫǫ̀ ayį̀į̀là. 11 Kanan got'ı̨į̀ eyı nàgedèe sìı Atad wedèè k'e tł'olà sıìgehɂı̨ı̨ k'è dǫ getse gogıaɂı̨ ekò hagedı, “Egypt got'ı̨į̀ gınàowoò k'ę̀ę̀ dǫ ełaı̨wo gha ts'ǫǫ̀gı̨ı̨wǫ,” gedı. Eyıt'à deh Jordan gà eyı nèk'e Abel-Mızram gòyeh hǫt'e.\n12 Eyıt'à Jacob weyatıì k'ę̀ę̀ weza eghàlagı̨ı̨dà. 13 Kanan nèk'e ts'ǫ̀ wekw'ǫǫ̀ geèhchì. Mamer nèk'e gà dèè Makpelah k'e kwe-yìı-gòɂǫǫ yìı wekw'ǫǫ̀ nègı̨į̀tǫ. Abraham eyı kwe-yìı-gòɂǫǫ dèè xè Het got'ı̨į̀ Efron ghǫnàyeèhdì ı̨lè. 14 Joseph edetà wekw'ǫǫ̀ nìı̨htǫ tł'axǫǫ̀ Egypt nèk'e ts'ǫ̀ anajà. Wı̨ı̨de eyıts'ǫ dǫ łǫ wetà wekw'ǫǫ̀ nìtį̀ ha goxè aget'ı̨ı̨ sìı gıxè naèhde.\nJoseph edı̨ı̨de ts'ǫ̀ nezı̨į̀ gode\n15 Gıtà ełaı̨wo tł'axǫǫ̀ Joseph wı̨ı̨de hagedı, “Joseph gots'ǫ̀ wınì-le nı̨dè wets'ǫ̀ hoìla eghàlats'ı̨ı̨dà k'èxa ek'èt'à gots'ǫ̀ hoìla eghàlaeda ha sǫnı,” gedı. 16 Eyıt'à Joseph danatıgı̨ı̨ɂǫ, hagıìhdı, “Gotà ełaàwı kwe dıı hagòhdı ı̨lè: 17 ‘Joseph wets'ǫ̀ dıı haahdı nǫǫ̀, gòhdı ı̨lè: Nı̨ı̨de dànì nets'ǫ̀ hoìla eghàlagı̨ı̨dàa sìı gıhołı̨į̀ gıghǫ nahoı̨le,’ hanèts'edı ha gòhdı ı̨lè. Eyıt'à goxı̨ netà Wenǫ̀htsı̨ wecheekeè ats'ı̨ı̨t'ee sìı gohołı̨į̀ goghǫ nahoı̨le gha neghǫnàdats'eetì,” gıìhdı. Yatı hanıı Joseph danègı̨ı̨ɂǫ ekò Joseph wegha dìì agòjà t'à ı̨ı̨tsè.\n18 Wı̨ı̨de Joseph ts'ǫ̀ nègı̨ı̨de ekò wets'ǫ̀ nàgògı̨ı̨hgè xè hagedı, “T'aats'ǫǫ̀ negha eghàlats'eedaa-dǫǫ̀ ts'ı̨ı̨lı̨ ha,” gıìhdı.\n19 Hanìkò Joseph gots'ǫ̀ hadı, “Sets'àahjı̨-le. Nǫ̀htsı̨ wetł'axǫǫ̀ whıhda nıìle. 20 Sets'ǫ̀ hoìla eghàlaahda gha aaht'ı̨ ı̨lè, hanìkò wet'à gogha nezı̨į̀ hòɂǫ gha Nǫ̀htsı̨ ayį̀į̀là, dǫ łǫ edaxàgole gha ayį̀į̀là. 21 Eyıt'à t'asìı ghǫ dahjı̨-le. Naxık'èhdì ha eyıts'ǫ naxıza sı gık'èhdì ha,” gòhdı. Joseph hanì yatı nezı̨ı̨ t'à gıdzeè nàtsoò agǫ̀ǫ̀là.\n22 Joseph, wetà wèot'ı̨ xè Egypt nèk'e nàgı̨ı̨dè. Įłèakw'eènǫ-daats'ǫ̀-hoònǫ xo ts'ǫ̀ ı̨ı̨dà. 23 Efrayım wets'ıhɂǫ̀ǫ-dǫǫ̀ taı ts'ǫ̀ ełek'èdaà gı̨ı̨de goaɂı̨. Eyıts'ǫ Manaseh weza Makır weza gıgǫ̀hłı̨ ekò eyı sı dagoehte ı̨lè.\n24 Eyı tł'axǫǫ̀ Joseph edı̨ı̨de gots'ǫ̀ hadı, “Hòt'a ełaehwhı ha nìkw'o. Hanìkò Nǫ̀htsı̨ naxıts'àdı ha hǫt'e. Jǫ nèk'e ts'ǫ xànaxeewa ha, Kanan nèk'e ts'ǫ̀ anaxele ha. Abraham, Isaac eyıts'ǫ Jacob xè yatı nàtsoo whehtsı̨ı̨ sìı k'ę̀ę̀ eghàlaeda ha,” gòhdı. 25 Joseph, Israel weza yatı nàtsoo gèhtsı̨į̀ agǫ̀ǫ̀là, hadı, “Nǫ̀htsı̨ ekǫ nèk'e ts'ǫ̀ xànaxeèwa nı̨dè sekw'ǫǫ̀ jǫ nèk'e gots'ǫ edexè ahłe gha naxıyatıì seghàahɂà,” gòhdı.\n26 Eyıt'à Joseph ı̨łèakw'eènǫ-daats'ǫ̀-hoònǫ (110) weghoò ekò ełaı̨wo. Yìk'eetł'òo t'à wekw'ǫǫ̀ segı̨į̀la gà Egypt nèk'e wekw'ǫǫ̀ whetǫ agı̨į̀là.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ zééhaltsoii - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ zééhaltsoii éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Orthogonys chloricterus" deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá tsídii "Rhodinocichlidae" atah yisdzoh).\nDíí tsídii éí 7–8di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łitso; bizééʼ dóó bitéél éí haltso; bidaaʼ éí diłhił.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ zééhaltsoii éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó jááłánii yildeeł; chʼil bitʼąąʼ dóó tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Atʼąątah chʼałchilí dootłʼizhgo łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nAtʼąątah chʼałchilí dootłʼizhgo łitsooígíí\nAtʼąątah chʼałchilí dootłʼizhgo łitsooígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Raorchestes akroparallagi" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.7–1di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dootłʼizhgo łitso; bináyaah éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilgai; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.\nAtʼąątah chʼałchilí dootłʼizhgo łitsooígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.


Naalʼeełí bitseenézí - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Tsídii Tsídii ndaatʼáʼii Táłkáaʼgi Tsídii Naalʼeełí Táłkááʼ naalʼeełí Tónteeldę́ę́ʼ naalʼeełí\nNaalʼeełí bitseenézí éí Tónteeldę́ę́ʼ naalʼeełí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah bibąąhgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Clangula hyemalis" deiłníigo dayózhí.\nDíí naalʼeełí bikąʼígíí éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ; bidaaʼ éí łizhin dóó dinilchííʼ; binááʼ éí łichííʼ. Bitsʼíís éí 1–1.5 adéesʼeez[?] áníłtso, 1–1.5 dahidídloʼ áníłdáas łeh. Baʼáádígíí éí dibéłchíʼí.\nNaalʼeełí bitseenézí éí chʼosh bitsʼaʼígíí dóó chʼosh bikágí ntłʼizí deildeeł; łóóʼ yázhí deilghał ałdóʼ.\nLast edited on 5 Yaʼiishjáástsoh 2020, at 21:02


Gáagii Dineʼé - Wikiibíídiiya\nGáagii Dineʼé naʼhaaztʼąʼ, bighan bidaʼgi nibaal\nPauline Small łį́į́ bił yiigááł, áádóó daʼnaatʼáʼiʼ yootį́į́ł (Crow fairdi éélkid). Áłtsé asdzání nilį́į́hgo naatʼaanii abidiilyá.\nGáagii Dineʼé biTribal Council Chairperson Carl Venne dóó Barack Obama abiʼdoolkid, Obama Rally baʼnaʼaaldéí. Díí éí Gáagii Dineʼé bikéyahdi baʼnaʼaldééh, Tʼąąchil 19, 2008 yihah yę́ędą́ą́ʼ. Obama éí áłtsé díí átʼéego Gáagii Dineʼé yiikéyahdi niiyá, adáʼiiniił bichʼįʼ hoolzhiishgo. Doołá kwiinéídaʼ nitʼééh.\nGáagii Dineʼé biníłchʼi naaltsoos


Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ łéʼétsoh tsʼiʼmah yiitsʼaʼígíí - Wikiibíídiiya\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ łéʼétsoh tsʼiʼmah yiitsʼaʼígíí\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ łéʼétsoh tsʼiʼmah yiitsʼaʼígíí éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bandicota bengalensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 6–8di asdzoh[?] áníłnééz; bitseeʼ éí 5–6di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łigai.\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ łéʼétsoh tsʼiʼmah yiitsʼaʼígíí éí chʼil bikétłʼóól dóó azeeʼ yiłchozh.


Tsé Nitsaa Deezʼáhí - Wikiibíídiiya\nTsé Nitsaa Deezʼáhí\n(Tsé Łichííʼ Deezʼáhí, Tséłchíiʼtah) *\nAlą́ąjįʼ dah Sidáhígíí: Jennie M. Harvey\nAłkééʼ dah Sidáhígíí: Janice Lee Jim\nNaaltsoos Ííłʼíní: Nancy J.Harvey\nTsé Nitsaa Deezʼáhí éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Naatʼáanii Nééz Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tsé Łichííʼ Deezʼáhí dóó Tséłchíiʼtah ałdóʼ bee wójí; Béésh Ííʼáhí wolyéé ńtʼę́ę́ʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.\nTsé Nitsaa Deezʼáhí éí 13.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso,[?] áádóó áadi 642 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ\nTsé Nitsaa Deezʼáhí éí 36°43′10″N 109°37′30″W-gi bił hazʼą́. Tsé Nitsaa Deezʼáhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,003 adéesʼeez.GNIS\nTsé Nitsaa Deezʼáhígi éí óltaʼ sinil; díí éí Rock Point Community School wolyé.\nTsé Nitsaa Deezʼáhídi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos (Bilagáanakʼehjí)


Tsídii dághaaʼí bitsiiyah łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii dághaaʼí bitsiiyah łitsooígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Psilopogon pulcherrimus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 8–9di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitsiitʼáád dóó bizééʼ éí yágo dootłʼizh; bitsiiyah éí łitso; binákʼee éí łizhin; bidaaʼ éí diłhił.\nTsídii dághaaʼí bitsiiyah łitsooígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé deiłchozh; łahda chʼosh deildeeł ałdóʼ.


Dibé Ííjééʼ - Wikiibíídiiya\n"Beʼekʼid Bináʼáztʼiʼ" níigo díí kweʼé naaltsoosjigo dah atsih.\nDibé Ííjééʼ *\nDibé Ííjééʼ éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Naatoohí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Beʼekʼid Bináʼáztʼiʼ ałdóʼ bee wójí.\nDibé Ííjéeʼdi 42 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ\nDibé Ííjééʼ éí 34°39′12″ NHK dóó 108°40′36″ EʼE-gi bił hazʼą́. Dibé Ííjééʼ éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,073 adéesʼeez.GNIS


Ahééháshį́į́hdę́ę́ʼ dibéʼniiʼí yił aheełtʼéhé - Wikiibíídiiya\nAhééháshį́į́hdę́ę́ʼ dibéʼniiʼí yił aheełtʼéhé éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Empidonax difficilis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diniltsogo łibá; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí dinilzhin; bidaaʼ éí łibá.\nAhééháshį́į́hdę́ę́ʼ dibéʼniiʼí yił aheełtʼéhé éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Náátsʼózídę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼiilkǫǫhí bitseenézí - Wikiibíídiiya\nNáátsʼózídę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼiilkǫǫhí bitseenézí éí naʼashǫ́ʼiilkǫǫhí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózí dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Eutropis longicaudata" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 6–10di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; binákʼee dóó bikʼiiz éí dinilzhin; bizééʼ éí łigai; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nNáátsʼózídę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼiilkǫǫhí bitseenézí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Eʼeʼaahjí Tónteeldę́ę́ʼ tsídii yádíłtiihí dinilbáhígíí - Wikiibíídiiya\ntsídii yádíłtiihí dinilbáhígíí\nEʼeʼaahjí Tónteeldę́ę́ʼ tsídii yádíłtiihí dinilbáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah ndaaʼeełí léiʼ bikáaʼgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Certhidea olivacea" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 3–4di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí dinilbá; bidaaʼ éí łibá dóó áłtsʼóózí.\nEʼeʼaahjí Tónteeldę́ę́ʼ tsídii yádíłtiihí dinilbáhígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé dóó chʼilátah hózhóón bitʼąąʼ yiłchozh.


Tsídii bichʼahtsxooígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii bichʼahtsxooígíí éí tsídii bichʼahtsohí dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Buceros rhinoceros" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 31–35di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitseeʼ éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; bitłʼaaʼ éí łigai; bidaaʼ éí łigai dóó tʼóó bíyó shiyish.\nTsídii bichʼahtsxooígíí éí tsin bineestʼąʼ (hashkʼaan dijéʼé da) dóó dzidzé deiłchozh.


Biibii noodǫ́zígíí - Wikiibíídiiya\nBiibii noodǫ́zígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anthus lineiventris" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–7di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łibá dóó diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; bitʼaʼ éí dibéłchíʼí dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ; bidaaʼ éí łibá. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yił aheełtʼé.\nBiibii noodǫ́zígíí éí tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał áłtsʼíísí dinilzhingo naashchʼąąʼígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał áłtsʼíísí dinilzhingo naashchʼąąʼígíí éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pristimantis katoptroides" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.6–1di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ; binááʼ éí diłhił.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał áłtsʼíísí dinilzhingo naashchʼąąʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsinlátah chʼał dichʼízhí - Wikiibíídiiya\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsinlátah chʼał dichʼízhí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nectophryne afra" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.8–1.2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó dinilgaigo naashchʼąąʼ; binááʼ éí diłhił.\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tsinlátah chʼał dichʼízhí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał łikizhígíí - Wikiibíídiiya\nMágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał łikizhígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Mantidactylus betsileanus" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó dinilzhingo łikizh; bizábąąh dóó bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.\nMágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał łikizhígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tłʼiish wooʼłánígíí - Wikiibíídiiya\nTłʼiish wooʼłánígíí éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Binááʼádaałtsʼózí dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sibynophis" deiłníigo deiyózhí. Tłʼiish wooʼłánígíí éí náhástʼéí ałʼąą ádaatʼé.\nDíí tłʼiish éí 20–30di asdzoh[?] ádaníłnéez łeh. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nTłʼiish wooʼłánígíí éí tąądee naagháhii dóó chʼał dóó naʼashǫ́ʼii deilghał.


Hasbídí łibáhígíí - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Tsídii Tsídii ndaatʼáʼii Yótʼáahdi tsídii Hasbídí Hasbídíłbáhí\nHasbídí łibáhígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Zenaida macroura" deiłníigo dayózhí.\nDíí hasbídí éí 10–12di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ éí łizhingo łikizh. Bidaaʼ éí doo nineez da.\nHasbídí łibáhígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ deildeeł.


Tsísʼnáłtsooí bideeʼ ditání - Wikiibíídiiya\nTsísʼnáłtsooí bideeʼ ditání éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sapygidae" deiłníigo deiyózhí. Díí tsísʼná éí nahasdzáán bikáaʼgi 80 ałʼąą ádaatʼé.\nTsísʼnáłtsooí bideeʼ ditání éí 8–15 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí łizhin dóó łitsogo naashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí tʼóó daalzhin. Tsísʼná biyázhí éí bichʼiyąʼ.


Hodíłchʼiltah naʼashǫ́ʼii łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nHodíłchʼiltah naʼashǫ́ʼii łitsooígíí éí naʼashǫ́ʼii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Calotes nemoricola" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 8–12di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí chʼilgo dóó łitsogo dootłʼizh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nHodíłchʼiltah naʼashǫ́ʼii łitsooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Shash bitéél łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nShash bitéél łigaaígíí (éí doodaiiʼ éí Náátsʼózídę́ę́ʼ shash) éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Dziłghą́ąʼdi Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ursus thibetanus" deiłníigo dayózhí.\nDíí shash éí tsintah dahólǫ́, áádóó éí tsinlátah naaldeeh łeh.\nShash bitéél łigaaígíí éí chʼosh (wáláchííʼ da, tsinaʼayąʼii da, chéłchaaʼ da) yildeełgo naaghá; nááná éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bikétłʼóól yiłchozh ałdóʼ. Nááná éí bįįh dóó tábąąh béégashii dóó bisóodi daʼałchiní haalzheeh.


Táłtłʼááh yilcháazhii - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Ádaadinígíí\nTáłtłʼááh yilcháazhii éí Bidoh Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Porifera" deiłníigo deiyózhí. Táłtłʼááh yilcháazhii éí Eʼeʼaaʼhjí dóó Haʼaʼaahjí tónteel biyiʼ dahólǫ́; łaʼ éí tó ńlínígíí biyiʼ dahólǫ́ ałdóʼ; adóó éí 5,000–10,000 ałʼąą ádaatʼé.\nTáłtłʼááh yilcháazhii éí bidił ádin; bijéí dóó bichʼííʼ ałdóʼ doo hólǫ́ǫ da. Łaʼ éí bitsʼíístsʼin dahólǫ́ǫ ndi. Azhą́ táłtłʼááh yilcháazhii doo naaldeeh da łeh ndi, łaʼ éí ndadilnaʼgo niʼgóó naakai. Táłtłʼááh chʼosh doo yitʼínii éí bichʼiyąʼ.\n^ Disney/Pixar. Nemo Háʼdéístʼį́į́ʼ. Dinékʼehjí Ńdiilkidí. 2016.\nTáłtłʼááh yilcháazhii · Táyiʼ naatʼiʼí danteelígíí


Niʼiijíhí - Wikiibíídiiya\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí Niʼiijíhí yaa halneʼ dooleeł. Niʼiijííh Hasání ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nNiʼiijíhí éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Chʼóshgai bitłʼáahdi, Beʼekʼid Halchííʼ Shádiʼááhjígo éí sinil.\nNiʼiijíhí éí 2.3 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 2,097 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ\nNiʼiijíhí éí 35°54′20″ NHK dóó 109°01′43″ EʼE-gi bił hazʼą́. Niʼiijíhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,113 adéesʼeez.GNIS