John 1 The New Testament of our Lord and Saviour Jesus Christ | The New Bible.com\n1 1Dantsé godeyaadá’ Yati’ golį́į́ lę́k’e, Yati’ Bik’ehgo’ihi’ṉań yił nlįį, Yati’íí Bik’ehgo’ihi’ṉań nlįį. 2Yati’íí dantsé godeyaadá’ Bik’ehgo’ihi’ṉań yił nlįį. 3Áń dawahá áyíílaa; áń doo hak’i dayúgo dawahá álzaahíí doo álzaa le’at’éé da. 4Ihi’ṉaahíí biyi’ golį́į́; áí ihi’ṉaahíí nṉee yee daago’įį. 5Got’iiníí godiłhiłyú idindláád; godiłhiłíí got’iiníí doo yitis nlįį da. 6Bik’ehgo’ihi’ṉań nṉee John holzéhi yides’a’. 7Áń Begot’ínihíí nṉee yił nagolṉi’go nyáá, bíí bee nṉee dawa da’odląą doleełgo. 8John doo Begot’iiníí nlįį da, áídá’ Begot’iiníí yaa nagolṉi’go nyáá. 9Da’aṉii Begot’ínihíí nṉee ni’gosdzáń biká’ daagolííníí dawa bee daayo’įį. 10Áń ni’gosdzáń nṉeehíí yitah silįį, áń ni’gosdzáń áyíílaa, ndi ni’gosdzáń biká’ nṉeehíí doo bídaagołsį da lę́k’e. 11Dabíí áyíílaahíí yaa nyáá, áídá’ dabíí hat’i’ihíí doo hádaabit’įį da. 12Áídá’ hadíí hádaabit’iiníí, daabosdląądíí, Bik’ehgo’ihi’ṉań bichągháshé daaleehgo yaa goden’ą́ą́: 13Áí nádaagosdliiníí doo nṉee hadaazt’i’íí bee da, doo kots’íhíí bee da, doo nṉee bits’ą́’dí’go da, áídá’ Bik’ehgo’ihi’ṉań bits’ą́’dí’ nádaagosdlįį. 14Yati’íí nṉee silįįgo nohwitahyú gólį́į́ lę́k’e, dawahá ye’at’éhihi biłgoch’oba’íí ła’íí da’aṉii ágot’éhi nlįį, (Bik’ehgo’ihi’ṉań biYe’ dała’áhi nlįįhíí bighą ízisgo at’éégo bits’ą́’idindláád, áí bits’ą́’idindláádíí daahihiiltsąą ni’.) 15John baa nagolṉi’go nádidilghaazh lę́k’e gáṉíígo, Díń áłdishṉii ni’, ágádéṉiid n’dá’, Shiké’dí’ hígháhíí dashíntsé golį́į́híí bighą shitisgo at’éé. 16Dawahá yegoyiłííníí nohwaa hi’né’, biłgoch’oba’íí dałiké’go nohwaa hi’ṉiił. 17Bik’ehgo’ihi’ṉań yegos’aaníí Moses biláhyú ngot’ąą lę́k’e, áídá’ biłgoch’oba’íí hik’e da’aṉii ágot’éhi Jesus Christ yił nyáá. 18Doo hadíń Bik’ehgo’ihi’ṉań yo’įį da; biYe’ dała’áhi Bik’ehgo’ihi’ṉań ádíbóltą’ihi, áń zhą́ ch’í’ṉah áyíílaa. 19Jerúsalem golzeedí’ okąąh yedaabik’ehi hik’e Lévites daanlínihi Jews daanlíni odaabis’a’, Hadíń lą́ą́ áńt’ee? daabiłṉiigo nabídaadiłkidá’ John gáṉíí lę́k’e, 20Shíí doo Christ ánsht’ee da, doo nayił’į’go da da’aṉiigo ádaa nagolṉi’. 21Áídí’ nayínádaadiłkid, Hadíń ánt’éé gá? Elías ńlį́į́ née? Dah, doo áń nshłįį da, ṉii lę́k’e. Bik’ehgo’ihi’ṉań binkááyú na’iziidihíí, ya’ áí ńlį́į́ née? Dah, ṉiigo hadzii. 22Gánádaayiłdo’ṉiid, Áídá’ hadíń áńt’éé gá? Nohwił nagolṉí’go hadíń daanohwides’a’íí bił nadaagohiilṉi’. Hant’é nṉiigo ádaa nagolṉí’? 23Áídí’ gáṉíí, NohweBik’ehń bádįhyú iłch’ígodezdǫhgo ádaahłe’, dishṉiigo shíí da’igolį́į́yú dilwoshi nshłįį, Esáias, Bik’ehgo’ihi’ṉań binkááyú nada’iziidi áṉíí n’íí k’ehgo. 24Nṉee na’ídaadiłkidihíí Phárisees daanlíni daabinł’a’. 25Nabídaadiłkidgo, Doo Christ ńlį́į́ dadá’, ła’íí doo Elías dagohíí Bik’ehgo’ihi’ṉań binkááyú na’iziidihíí ńlį́į́ dadá’, nt’é bighą baptize ánł’įį? daaṉii. 26John bich’į’ hadzii, Shihíí tú bee baptize ash’įį: áídá’ ła’ nohwitahyú sizįį, doo bídaagonołsį dahi; 27Da’áń shikédí’ hígháhíí shitisgo at’éhi, biketł’óól k’e’ish’adgo ndi doo bik’eh sítį́į́ da. 28Áí Bethábara golzeeyú Jórdan túńlííníí hanaayú ágodzaa, John baptize ágole’gee. 29Iskąą hik’e John Jesus bich’į’ higaałgo yo’įįgo gáṉíí, Daadeh’į́į́, dibełį́į́ biZhaazhé Bik’ehgo’ihi’ṉań bíyéhi áídí’ higaał! Áń ni’gosdzáń biká’ nṉee binchǫ’íí da’ílį́į́ yiłchiih. 30Díń áłdishṉii ni’ gádéṉiid n’dá’, Nṉee ła’ shikédí’ hígháh, áń dashíntsé gólį́į́híí bighą shitisgo at’éé. 31Dashíí ndi doo bígonsį da ni’: áídá’ Israel hat’i’i bił ch’í’ṉah ágolṉe’híí bighą tú bee baptize ádaagoshłe’go niyáá. 32John yaa nagolṉi’go gáṉíí, Holy Spirit yaaká’dí’ hawú k’ehgo Jesus yich’į’ nke’eṉíihgo biká’ dahnezdaago hish’įį. 33Shíí ndi doo bígonsį da ni’: áídá’ hadíń tú bee baptize ádaagoshłe’go shides’a’ń shich’į’ gánṉiid ni’, Hadíń Holy Spirit yaaká’dí’ bich’į’ nke’eṉíihgo biká’ dahnezdaago hí’ííníí, áń Holy Spirit bee baptize ádaagole’íí át’éé. 34Díí hiłtsąą hik’e baa nagosisṉi’, Díń da’aṉii Bik’ehgo’ihi’ṉań biYe’ ląą, dishṉiigo. 35Iskąą hik’e John bitsiłke’yu naki yił nadaazį’; 36Jesus higaałyú ndaineł’į́į́’go gánṉiid, Daadeh’į́į́, dibełį́į́ biZhaazhé, Bik’ehgo’ihi’ṉań bíyéhi! 37John bitsiłke’yu nakihíí ágáṉíígo daabidezts’ąągo Jesus yiké’ dahizh’aazh. 38Jesus t’ąązhį’ déz’įįgo biké’ hi’ashgo yiłtsąągo gáyiłṉii, Hant’é biká hanohtaago aht’į́į́? Áík’ehgo gádaaṉii, Rábbi, (Iłch’ígó’aahíí golzeego ágolzee,) hayú gonlį́į́? 39Jesus gádaabiłṉii, Yushdé’ ákú dokáhgo bígonołsįįh. Áík’ehgo yił okaigo hayú sidaahíí yídaagołsįįd, t’ahbįdí’ gonenádn łedihikęęzyú nákaigo, ákú dá yił naháztąą lę́k’e. 40Nṉee nakihíí John áṉííhíí daidezts’aaníí, Jesus yiké’ ó’áázhíí dała’á Andrew holzee, Simon Peter bik’isnhi. 41Andrewhíí ntsé bik’isn Simon holzéhi yaa nyáágo gáyiłṉii, Messías baa nt’áázh, áí Christ golzeego ágolzee. 42Áídí’ Simon Jesus yaa yił n’áázh. Jesus Simon yineł’į́į́ hik’e gáyiłṉii, Simon, Jona biye’ ńlíni, Céphas honlzéé doleeł, tséé golzeego ágolzee. 43Iskąą hik’e Jesus Gálileeyú deyaago, Philip yaa nyáágo, Shiké’ híṉááł, yiłṉii. 44Andrew ła’íí Peter Bethsáida golzeedí’ na’aash, ła’íí Philip ałdó’ áídí’ naghaa. 45Philip Nathánael yaa nyáágo gáyiłṉii, Jesus, Joseph biye’, Názarethdí’ gólíni baa nkai, Bik’ehgo’ihi’ṉań yegos’aaníí biyi’ Moses bak’e’eshchįį lę́k’ehi, Bik’ehgo’ihi’ṉań binkááyú nada’iziidi n’íí ałdó’ bak’eda’ashchįį lę́k’ehi. 46Nathánael gábiłṉii, Hant’é nzhooníí Názarethdí’ behagowáhshą’? Philip gánábiłdo’ṉiid, Ákú dot’aashgo bígonłsį́įh. 47Jesus Nathánael bich’į’ higaałgo yo’įįgo gáṉíí, Da’aṉii Israel hat’i’íí nlíni kudí’ higaał, doo k’izé’át’éhi da. 48Nathánael gábiłṉii, Hagot’éégo shígonłsį́? Jesus gábiłṉii, Philip doo hwahá niká áṉíí dadá’, fig ch’il bitł’ááhyú síńdaago nish’įį ni’. 49Nathánael gábiłṉii, Ni iłch’ígó’aahííńlíni, Bik’ehgo’ihi’ṉań biYe’ ńlį́į́ lą́ą́; Israel hat’i’ihi ízisgo biNant’a’ ńlį́į́ lą́ą́. 50Jesus gábiłṉii, Fig ch’il bitł’ááhyú síńdaago nish’įį niłdishṉii n’íí bighą shondląą née? Díí bitisgo ágot’éhi hí’į́į́ doleeł. 51Jesus gánábiłdo’ṉiid, Da’aṉii, da’aṉiigo gánohwiłdishṉii, Shíí, nṉee k’ehgo Niyááhíí, yáá iłts’ą́’álṉéhgo shik’ehdí’ Bik’ehgo’ihi’ṉań binal’a’á yaaká’yú daagolííníí hadagodí’ hayaago iłdenánádikahgo daah’įį doleeł.


Naʼashjéʼii haalzheehii dinilbáhígíí - Wikiibíídiiya\nNaʼashjéʼii haalzheehii dinilbáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Arachnothera dilutior" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitʼaʼ dóó bitsiitʼáád dóó bitseeʼ éí diłhiłgo łitso dóó chʼilgo dootłʼizh; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish.\nNaʼashjéʼii haalzheehii dinilbáhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł; chʼil bijeeh éí yidlą́ ałdóʼ.


Tsídiidlohí binááʼ dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nTsídiidlohí binááʼ dootłʼizhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah Yázhí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Garrulax taewanus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–9di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilgai; bitseeʼ éí dinilzhin; bidaaʼ éí łitso.\nTsídiidlohí binááʼ dootłʼizhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; łahda chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yázhí yilghał; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Dziłtah hazéí - Wikiibíídiiya\nDziłtah hazéí éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Syntheosciurus brochus" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá hazéí "Syntheosciurus"-jí atah yisdzoh.\nDíí hazéí éí 10–12di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó dinilzhin; bitéél dóó bizééʼ éí diniltso; bitseeʼ éí nineez dóó ditłʼo.\nDziłtah hazéí éí neeshchʼííʼ dóó chʼil binááʼ yildeeł łeh; dzidzé dóó ábíshjaaʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Jádídlǫ́ʼii dóó Tsé noolchʼóshii dóó bikʼéí - Wikiibíídiiya\nNaakaii Nátʼohí Bikéyahdę́ę́ʼ dahoditłééʼgóó jádídlǫ́ʼii\nJádídlǫ́ʼii dóó Tsé noolchʼóshii dóó bikʼéí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́ (tʼááłáʼí éí tó wónaanídi yitʼį́ ałdóʼ). Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Troglodytidae" deiłníigo deiyózhí. Jádídlǫ́ʼii dóó tsé noolchʼóshii dóó bikʼéí éí 88 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí tsídii éí 3–10di asdzoh[?] ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí łibá dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ.\nJádídlǫ́ʼii dóó tsé noolchʼóshii dóó bikʼéí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł; dzidzé dóó chʼil binááʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Díí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí nahashchʼidí (naaldeehii) yaa halneʼ dooleeł. Nahashchʼidí (Yootó Hahoodzo) ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nNahashchʼidí éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Taxidea taxus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 24–30di asdzoh[?] áníłnééz; bitseeʼ éí 6–9di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá; biniiʼ éí łigai dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ.\nNahashchʼidí éí dlǫ́ǫ́ʼ dóó naʼastsʼǫǫsí dóó naʼazísí dóó łéʼétsoh yilghał łeh; chéłchaaʼ dóó tsin bineestʼąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tábąąstsiiłgaii binákʼee halbáhígíí - Wikiibíídiiya\nTábąąstsiiłgaii binákʼee halbáhígíí\nTábąąstsiiłgaii binákʼee halbáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Fluvicola nengeta" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí dinilzhin; binákʼee éí halbáa łeh; bidaaʼ éí diłhił.\nTábąąstsiiłgaii binákʼee halbáhígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ tóńlį́ bibąąh chʼał diłhiłígíí - Wikiibíídiiya\ntóńlį́ bibąąh chʼał diłhiłígíí\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tóńlį́ bibąąh chʼał diłhiłígíí éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ptychohyla salvadorensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.5–1.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dinilzhin; bitéél éí łigai; binááʼ éí diłhiłgo łitso.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tóńlį́ bibąąh chʼał diłhiłígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Chʼilátah hózhóón náyiishishí ntsaaígíí - Wikiibíídiiya\nChʼilátah hózhóón náyiishishí ntsaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Táłkááʼ Bighan Dineʼé Bikéyahdi dóó Tółáníinii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Diglossa major" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; binákʼee éí halzhin; bidaaʼ éí diłhił.\nChʼilátah hózhóón náyiishishí ntsaaígíí éí chʼilátah hózhóón bijeeh yidlą́.


Gáagii naashchʼąąʼí dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nGáagii naashchʼąąʼí dootłʼizhígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdi dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Coracias garrulus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 10–12di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dootʼłizh; biwos éí dibéłchíʼí; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí diłhił.\nGáagii naashchʼąąʼí dootłʼizhígíí éí naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh deilghał; chʼosh dóó naʼashjéʼii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Akałii Bikéyahdę́ę́ʼ jaaʼabaní niłhinígíí - Wikiibíídiiya\nAkałii Bikéyahdę́ę́ʼ jaaʼabaní niłhinígíí éí jaaʼabaní dóó jaaʼniłtsʼílí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Akałii Bikéyahdi dóó Naakaii Bikéyahdi dóó kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Mormoops megalophylla" deiłníigo dayózhí.\nDíí jaaʼabaní bitʼaʼ éí 10–12di asdzoh[?] áníłnééz; bitsʼíís éí 3–4di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí niłhin; bitʼaʼ dóó bijaaʼ éí dinilzhin.\nAkałii Bikéyahdę́ę́ʼ jaaʼabaní niłhinígíí éí chéłchaaʼ dóó nahachagii dóó nahakʼízii dóó kʼaalógii dóó iichʼąhii haalzheehgo naatʼá.


Tó wónaanídę́ę́ʼ tłʼohtah tsídiiłbáhí naashchʼąąʼígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ tłʼohtah tsídiiłbáhí naashchʼąąʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Emberiza hortulana" deiłníigo dayózhí.\nTó wónaanídę́ę́ʼ tłʼohtah tsídiiłbáhí naashchʼąąʼígíí éí chʼil binááʼ yildeeł; łahda naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł ałdóʼ.\nTłʼohtah tsídiiłbáhí naashchʼąąʼígíí


Tó wónaanídę́ę́ʼ tábąąh naalzheehii dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ tábąąh naalzheehii dootłʼizhígíí\nTó wónaanídę́ę́ʼ tábąąh naalzheehii dootłʼizhígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dóó Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Alcedo atthis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tábąąh naalzheehii éí 6–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dootłʼizhgo naashchʼąąʼ dóó łigaigo yistłʼin; bitéél éí halchííʼ; binááʼ éí diłhił.\nTó wónaanídę́ę́ʼ tábąąh naalzheehii dootłʼizhígíí éí łóóʼ dóó chʼał deilghał; chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.\nLast edited on 30 Yas Niłtʼees 2022, at 00:05


(saad "WBA" hasínítą́ą́ʼ)\nWááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí (Bilagáana kʼehjígo United States of America dóó USA wolyé) éí 3,794,101 tsinsitą́ dikʼą́ (9,826,630 square kilometres) anííłtsoʼ.[?] Ashdlaʼdiin kéyah biłháʼdaʼháásdzoʼ áádóó éí federation wolyéego yéédaʼhótʼąąʼ. Wááshindoon bikéyah ałhidadiidzooígííʼ biwaashindóón éí Wááshindoon; 672,228 diné anéélʼąąʼ kéédahatʼį́ (2015góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daaltáʼ).\nWááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíidi diné 324,720,797 dabighan. Díí diné anéélʼąąʼigíí éí ashdlaʼ[tʼáásh aaníí?] góneʼ yiisdzoʼ diné anéélʼąąʼigíí kéyah tʼáá átʼé siʼąąʼnitʼę́ęʼ.\nWááshindoondi alą́ąjįʼ dahsidáhígíí bikin siʼánígíí éí alą́ąjįʼ hastiin dahsidáhígíí yiiʼ bighan dóó binaanish ałdóʼ ííłʼį́. Kin éí 1600 Pénsówéíniyah ave NW bąąh siʼąąh, Wááshindoondi. Kinígíí éí 1792–1800góó yihahgóó yihah yę́ędą́ą́ʼ alyáá, áádóó łigaiigoʼ yiishdléézh tłʼóoʼdę́ę́ʼgo. Áádóó tsé éí bee ályaa. Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí John Adams áłtsé yiiʼ yáʼiináʼ áádóó kwiishdę́ę́ʼ hodeishzhiizh dóó éí tʼáá ałtso Hastóí alą́ąjįʼ daʼdineezbiinígíí yiiʼ dabighango ałnaahoká. 1801góó yihahgóó yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Thomas Jefferson kin yéédintsí (Hastiin Benjamin Henry Latrobe architect nilį́į́hgo bíká aalwod).\nWááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní[łahgo áshłééh | łahgo áshłééh]\nWááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní bikin siʼááh.


Hasbídí íiyisígíí - Wikiibíídiiya\nHasbídí íiyisígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Patagioenas" deiłníigo deiyózhí. Díí hasbídí éí 17 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí tsídii éí bitsʼíís łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; áádóó 10–16di asdzoh[?] ádaníłtso łeh.


Tónteel tsídii bitseeʼ noodǫ́zígíí - Wikiibíídiiya\nTónteel tsídii bitseeʼ noodǫ́zígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Larus belcheri" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 19–20di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí łizhin; bitseeʼ éí łigai dóó łizhingo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí łitso dóó kʼíjíjin; bikeeʼ éí łitso.\nTónteel tsídii bitseeʼ noodǫ́zígíí éí łóóʼ deilghał dóó chʼosh deildeeł; tsídii biyęęzhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Zahalániiłkizhí łibáhígíí - Wikiibíídiiya\nZahalániiłkizhí łibáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ayaaí Ahééháshį́įhdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Toxostoma cinereum" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 9–12di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitéél dóó bizééʼ éí łigai dóó dinilzhingo łikizh; bidaaʼ éí łizhin.\nZahalániiłkizhí łibáhígíí éí chʼosh yázhí dóó dzidzé dóó chʼil binááʼ deildeeł; łahda naʼashǫ́ʼii dóó chʼał deilghał ałdóʼ.


Séigołbáhí noodǫ́zígíí - Wikiibíídiiya\nSéigołbáhí noodǫ́zígíí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Centruroides vittatus" deiłníigo dayózhí. Séigołbáhí noodǫ́zígíí éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́.\nDíí séigoʼ éí 2–2.5di asdzoh[?] ádaníłtso; adóó éí yishtłizh dóó łibáago naashchʼąąʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.


Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼagii bitsiitʼáád łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nchʼagii bitsiitʼáád łigaaígíí\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼagii bitsiitʼáád łigaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lamprotornis albicapillus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 8–10di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitsiitʼáád dóó bitłʼaaʼ éí łigai; bidaaʼ éí diłhił.\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼagii bitsiitʼáád łigaaígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł; chʼał dóó naʼashǫ́ʼii éí yilghał ałdóʼ.


Nǫ̀htsı̨̨ Nı̨̨htł'è 2 Tımothy 2\n1 Eyıt'à nı̨ seza lanet'ee sìı, Zezì-Krı wesǫnıwǫ t'à nànetsoò adı̨ı̨le. 2 Eyıts'ǫ dǫ łǫ gıdaà ayìı dàehsı̨ı̨ sı̨į̀kw'oo sìı dǫ gıgha dìì-le laneewǫǫ sìı, eyıts'ǫ dǫ hoghàgeetǫ ha dìì-le sìı seyatıì gıtł'aà wheɂǫǫ̀ anele. 3 Zezì-Krı wets'ǫ eghǫǫ-dǫǫ̀ nezı̨ı̨ nelı̨, nexè hoìla nı̨dè goxèht'eè nınì nàtso anehwhǫ. 4 Dǫ eghǫǫ-dǫǫ̀ elı̨ı̨ sìı edets'ǫ k'àowo wınì k'ę̀ę̀ eghàlaeda ha nıwǫ hǫt'e, eyıt'à la eyıì-le k'alawo ha nıwǫ-le. 5 Eyı xèht'eè dǫ ehdaàtı̨mǫedaa sìı sǫnàts'edèe nàowoò k'ę̀ę̀ at'į̀ lenǫsıı t'asìı sǫǫ̀mbaekwo t'à hòèlı̨ı̨ dehnè ha nıìle. 6 Dǫ t'asìı dehshee k'è hòtł'ò eghàlaedaa sìı t'asìı dıìdì ajà nı̨dè ededı̨ t'akwełǫ̀ǫ̀ yeghǫ shètı̨ ha hǫt'e. 7 Jǫ ayìı dànèehsı̨ı̨ sìı hotıì wedaànınewo, gots'ǫ̀ K'àowo eyı nezı̨į̀ wenıı̨dì anııle.\n8 Zezì-Krı wenaądì: k'àowocho Davıd wets'ıhɂǫ̀ǫ-dǫǫ̀ elı̨ eyıts'ǫ ełaı̨wo gots'ǫ naìdà. Eyı godı nezı̨ı̨ sìı wet'à dǫ hoghàehtǫ, 9 eyı gha daıhɂa hǫt'e eyıts'ǫ dǫjıı lanì satsǫ̀tł'ıì t'à daseetł'ı̨. Hanìkò Nǫ̀htsı̨ weyatıì sìı dǫ wı̨ı̨zìı dayeezà ha nıìle. 10 Eyıt'à Nǫ̀htsı̨ dǫ gòį̀hchìı sìı gıgha daıhɂa kò dehwhǫ. Hanì-ı̨dè ededı̨ sı Zezì-Krı edaxàgole welì, eyıts'ǫ welǫ whìle ts'ǫ̀ enıìyah k'ę̀ę̀ geeda welì.\n11 Dıı yatı sìı hotıì ehkw'ı hǫt'e:\nWexè ełaàts'ı̨ı̨dè nı̨dè\nwexè ts'eeda ha hǫt'e.\n12 Dats'ı̨ı̨ɂa kò weghǫ goınì nàtso ats'ı̨ı̨hwhǫ nı̨dè,\nwexè k'ahots'edè ha hǫt'e.\nWek'èts'eezǫ-le ts'edı nı̨dè\nededı̨ sı gok'èezǫ-le hadı ha.\n13 Wets'ǫ̀ goyatıì nàts'eezhì sǫnı kò\nededı̨ edeyatıì nàezhì ha nıìle,\nedınì k'èch'a ade ha hòɂǫ nıìle t'à.\nNǫ̀htsı̨ wınì k'ę̀ę̀ hòtł'ò eghàlaı̨da\n14 Eyı yatı hazǫǫ̀ t'aats'ǫǫ̀ gınadì agı̨ı̨le. Nǫ̀htsı̨ nadąą̀ gıghǫnatı̨ı̨ɂà, yatı wet'àaɂà-le ghǫ ełek'èch'a agııdì-le. Eyı nezı̨ nıìle, dǫ gogeèhkw'ǫǫ sìı wet'à gınì nàtso-le at'į̀ zǫ hǫt'e. 15 Nǫ̀htsı̨ wınì k'ę̀ę̀ eghàlaı̨da gha hòtł'ò edı̨į̀hdzà. Dǫ yegha nezı̨į̀ eghàlaı̨dàa sìı edeghǫ į̀į̀zhaelı̨ nıìle, eyıts'ǫ yatı ehkw'ıı sìı nezı̨į̀ dǫ hoghàehtǫ hǫt'e. 16 Nǫ̀htsı̨ k'èch'a t'asìı ghǫ-le gots'edee sìı wedę anele. Dǫ hagedıı sìı Nǫ̀htsı̨ ts'ǫ̀ nezı̨į̀ nageɂa nıìle eyıts'ǫ denahk'e Nǫ̀htsı̨ gı̨ı̨wǫ-le aget'į̀. 17 Ayìı dǫ hoghàgogeehtǫǫ sìı tàda lanì dǫ ta ts'ǫ̀ ade ha. Hymenaeus eyıts'ǫ Phıletus eyı nàke sìı hanì dǫ hoghàgogeehtǫ. 18 Nàowo ehkw'ıı k'ę̀ę̀ dǫ hoghàgogeehtǫ-le agejà. Dǫ ełaı̨dèe hòt'a nagìdà ı̨lè gedıì hoghàgogeehtǫ t'à dǫ mǫ̀hdaa gıgha ehkw'ı-ahodı-le agogehɂı̨. 19 Hanìkò Nǫ̀htsı̨ wenàowoò sìı yìetł'aà nàtsoo whetǫ lanì hǫt'e. Wek'e dıı hanì dek'eèhtł'è: “Gots'ǫ̀ K'àowo amìı wets'ǫ agı̨ı̨t'ee sìı gok'èezǫ hǫt'e,” dek'eèhtł'è. Eyıts'ǫ dıı hanì dek'eèhtł'è: “Amìı gots'ǫ̀ K'àowo wegha ehkw'ı-ahodıı sìı hołı̨ı̨ nàowoò wedę ayele ha hǫt'e,” dek'eèhtł'è.\n20 Dǫ ahxee wekǫ̀ goyìı sìı kw'à mǫ̀hdaa sǫǫ̀mbaekwo eyıts'ǫ sǫǫ̀mba degoo t'à hòèlı̨ı̨ whela hǫt'e. Eyıts'ǫ mǫ̀hdaa dechı̨ eyıts'ǫ kwe t'à hòèlı̨. Kw'à dètìı sìı t'asìı wet'àaɂà gha gıt'à-at'ı̨, ekò kw'à dètì-le sìı t'asìı-ts'ıì gha gıt'à-at'ı̨. 21 Dǫ hołı̨ı̨ wedę ayį̀į̀là nı̨dè kw'à wet'àaɂàa lanì hǫt'e. Wets'ǫ̀ K'àowo gha degaı xè wet'àhoòɂà at'į̀, eyıts'ǫ la nezı̨ı̨ ghàlaeda gha sınìwheda ha.\n22 Cheko gınàowołı̨ı̨ ch'à edek'ènedì. Ehkw'ı zǫ k'ę̀ę̀ k'ehoı̨ɂa, t'aats'ǫǫ̀ Nǫ̀htsı̨ gha nınì nàtso anehwhǫ, dǫ ghǫneètǫ eyıts'ǫ ts'èwhı̨į̀ k'ehoı̨ɂa. Dǫ hazǫǫ̀ gıdzeè degaı xè Nǫ̀htsı̨ ghǫ gınì nàtsoo agı̨ı̨t'ee sìı hanì geeda hǫt'e. 23 Dǫ ezhı̨ne k'ę̀ę̀ ełets'ǫ̀ nàyagehtıı sìı gıxè anet'ı̨-le. Eyı hagedı t'à dǫ ełets'ǫ̀ gìch'e wek'èı̨zǫ hǫt'e. 24 Gots'ǫ̀ K'àowo wecheekeè sìı dǫ xè nàyaehtı ha nıìle. Dǫ hazǫǫ̀ ts'ǫ̀ wedzeè eteèɂı̨ ha hǫt'e, dǫ hoghàgoehtǫ ha dìì-le, eyıts'ǫ dǫ dzaı̨hwhǫ ha-le. 25 Dǫ gık'èch'a agedıı sìı edek'egı̨ı̨lı̨ gha Nǫ̀htsı̨ goghàhòɂà ha t'à ts'èwhı̨į̀ hoghàgoehtǫ ha hǫt'e. Hanì-ı̨dè nàowo ehkw'ıı sìı gık'èezǫǫ̀ agede ha, 26 ehkw'ı nànıgedè agede ha, wehłı̨ı̨ gok'èchıìtła ch'à eyıts'ǫ wenàowoò k'ę̀ę̀ geeda ch'à kwı̨geehdè ha.


Chʼał bikʼos ádinígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał bikʼos ádinígíí éí táyiʼ dóó niʼkáágóó ndaakaaígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nasikabatrachus sahyadrensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–2.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibáago yishtłizh dóó dijool; binááʼ éí áłtsʼíísí dóó diłhił.\nBitsįʼ Yishtłizhii Tónteeldę́ę́ʼ chʼał yishtłizhígíí éí tsinaʼayąʼii yildeeł.


Chʼizhiiʼí (íiyisígíí) - Wikiibíídiiya\nChʼizhiiʼí éí tłʼiish íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Bidiltłish Shizhahí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bitis arietans" deiłníigo dayózhí.\nDíí tłʼiish éí 35–40di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nChʼizhiiʼí éí naʼastsʼǫǫsí dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼał yilghał łeh.


Chʼóyáázh Díílid (naalyéhé bá hooghan) - Wikiibíídiiya\nChʼóyáázh Díílid (naalyéhé bá hooghan)\n(Béésh Dichʼízhii, Tsin Yii’ Kin) *\nChʼóyáázh Díílid éí Diné Bikéyah bikáaʼdi (Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi) áhootʼéego bił hazʼą́. Béésh Dichʼízhii dóó Tsin Yii’ Kin ałdóʼ bee wojíí ńtʼę́ę́.\nChʼóyáázh Díílid éí 35°43′07″ NHK dóó 109°23′58″ EʼE-gi bił hazʼą́. Chʼóyáázh Díílid éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,949 adéesʼeez.GNIS\nNaalyéhé bá hooghan áadi siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ. Hastiin Nii’ Dich’ahí naalyéhé yá sidáá ńtʼę́ę́ʼ.


Nǫ̀htsı̨̨ Nı̨̨htł'è John Wenazhıı 20\n☰ John Wenazhıı 20 ◀ ▶\n1 Eyı tł'axǫǫ̀ yak'e gots'ǫ yak'eet'ı̨į̀ hodàetłe wègoèht'į̀. Įzhıì dèè goyìı gǫǫ̀ɂàa gha ladlì k'eɂa, eyıts'ǫ satsǫ̀tł'ıì nechàa k'ele. 2 Eyı yak'eet'ı̨į̀ tıts'aàdìıcho dek'oo daachì. Eyı tıts'aàdìıcho sìı ı̨nę̀ę whaà gots'ǫ gòocho hǫt'e eyıts'ǫ wehłı̨ı̨ hǫt'e. Įłè-lemì xo gots'ǫ̀ wek'èhodì ha t'à yak'eet'ı̨į̀ dayeèzà. 3 Įzhıì dèè goyìı gǫǫ̀ɂàa ekǫ goyìı yı̨ı̨hxà gà wets'ǫdaàdoò ayį̀į̀là. Dǫ wı̨ı̨zìı yets'ǫ̀ enìxàechı ha-le ayį̀į̀là. Eyıt'à ı̨łè-lemì xo gots'ǫ̀ eyı tıts'aàdìıcho dek'oo sìı dǫ hazǫǫ̀ xàɂaa ts'ıɂǫ̀ geedè agole ha-le. Eyı tł'axǫǫ̀ nı̨dè whaà-lea ts'ǫ̀ xàetłaà agele ha.\n4 Eyı tł'axǫǫ̀ daèhchı̨cho łǫ wègoèht'į̀, dǫ sınìyagehtı ha gıghàhòt'ǫǫ sìı gık'e dèhkw'e. Eyıts'ǫ dǫ łǫ gıdą̀ązhį̀ı̨ senadąą̀ wègoèht'į̀. Zezì wegodıì eyıts'ǫ Nǫ̀htsı̨ weyatıì t'à gogede k'èxa gıkwì k'egı̨ı̨hkàa sìı agı̨ı̨t'e. Tıts'aàdìı nechàa eyıts'ǫ kwe wek'ę̀ę̀ hòèlı̨ ts'ǫ̀ nàgògı̨ı̨hgè-le eyıts'ǫ gıts'abeè eyıts'ǫ gılà k'e tıts'aàdìı nechàa wıızì dek'eèhtł'è-le agı̨ı̨t'e. Eyı dǫ hazǫǫ̀ nagìdà, eyıts'ǫ ı̨łè-lemì xo gots'ǫ̀ Chrıst wexè k'aodèe gı̨ı̨lı̨. 5 (Dǫ eyıì-le ełaı̨dèe sìı ı̨łè-lemì xo wek'ehowı gots'ǫ̀ nagìdà-le.) Eyı sìı t'akwełǫ̀ǫ̀ dǫ nagìdà agı̨ı̨t'e. 6 Eyı t'akwełǫ̀ǫ̀ dǫ nagìdàa sìı degaı agı̨ı̨t'e eyıts'ǫ gıxè sìghà agǫ̀ht'e. K'achı̨ ełaàgııde ha nıìle, hanìkò Nǫ̀htsı̨ wets'ǫ yahtıı gı̨ı̨lı̨ ha eyıts'ǫ ı̨łè-lemì xo gots'ǫ̀ wexè k'àowo gı̨ı̨lı̨ ha.\nWehłı̨ı̨ wegha hoìla nechà ha\n7 Įłè-lemì xo k'ehǫǫwo nı̨dè wehłı̨ı̨ sìı wedaànìı̨tǫ ts'ǫ xàetłaà agele ha. 8 Dıı nèk'e hazǫǫ̀ ts'ǫ̀ wek'eèhoowo ha, dǫ hazǫǫ̀ xàɂaa goghǫyaeɂà t'à ełegegǫ gha ełègoowa ha. Eyı dǫ xàɂaa agole ha sìı Gog eyıts'ǫ Magog gìyeh. Tabàa ewaà dàtłǫǫ sìı dǫ wexètłǫ hǫt'e. 9 Dǫ ełèwhedee sìı dıı nèk'e hazǫǫ̀ ts'ǫ̀ geède. Kǫ̀godeè Nǫ̀htsı̨ wets'ǫ dǫ nàgedèe sìı, eyı kǫ̀godeè Nǫ̀htsı̨ yeghǫneètǫǫ sìı, wemǫǫ̀ nègı̨ı̨de, hanìkò yak'e gots'ǫ kǫ̀ hodàetł'ì t'à eyı dǫ xàɂaa hazǫǫ̀ gık'enı̨ı̨k'ǫ. 10 Eyıts'ǫ wehłı̨ı̨ goghǫyaàɂǫǫ sìı kwe dèk'ǫ̀ǫ ta ts'ǫ̀ geèhxà. Ekǫ tıts'aàdìı nechàa eyıts'ǫ wets'ǫ nakwenàoɂǫǫ ehkw'ı gode-le sìı ekǫ gogeèhde ı̨lè. Welǫ whìle ts'ǫ̀ dzę eyıts'ǫ to hòtł'ò dagı̨ı̨ɂa ha.\nDǫ ełaı̨dèe sìı gısınìyaetı ha\n11 Eyı tł'axǫǫ̀ daèhchı̨cho degoo eyıts'ǫ amìı yek'e whedaa sìı wègoèht'į̀. Dèè eyıts'ǫ yat'a wech'à kwı̨geèhdeè lagejà, gıgha gòɂǫ-le t'à. 12 Eyıts'ǫ dǫ ełaı̨dèe sìı gìgoèht'į̀. Dǫ wet'àaɂàa eyıts'ǫ dǫ wet'àaɂà-le hazǫǫ̀ eyı daèhchı̨cho degoo gà nàgeèhza. Enı̨htł'ècho mǫ̀hdaa ts'ǫdaà xàaza wègaat'ı̨, eyıts'ǫ k'achı̨ enı̨htł'è ı̨łè wets'ǫdaà xàatǫ. Eyı enı̨htł'è wek'e dǫ welǫ whìle ts'ǫ̀ geeda gha gıızì dek'eèhtł'è. T'akwełǫ̀ǫ̀ enı̨htł'è whelaa wek'e ayìı dek'eèhtł'èe sìı eyı weghàà dǫ ełaı̨dèe sìı gısınìyaetı hǫt'e. 13 Tıcho yìı ts'ǫ eyıts'ǫ dǫ ełaı̨dèe k'èhodìı gots'ǫ dǫ hazǫǫ̀ ełaı̨dèe sìı xàgı̨ı̨de. Dǫ hazǫǫ̀ ayìı hogèhtsı̨ı̨ sìı weghàà gısınìyaetı hǫt'e. 14 Eyı tł'axǫǫ̀ ełaàts'edee eyıts'ǫ dǫ ełaı̨dèe k'èhodìı k'è gòɂǫǫ sìı kwe dèk'ǫ̀ǫ ta ts'ǫ̀ gogeèhde. Eyı kwe dèk'ǫ̀ǫ whehtǫǫ sìı nàekeè t'à ełaàts'ewı gha hǫt'e. 15 Amìı eyı enı̨htł'è wek'e dǫ welǫ whìle ts'ǫ̀ geeda gha gıızì dek'eèhtł'è-le sìı kwe dèk'ǫ̀ǫ ta ts'ǫ̀ gogeèhde hǫt'e.


Wónikǫsí nahachaʼígíí - Wikiibíídiiya\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí wónikǫsí nahachaʼígíí yaa halneʼ dooleeł. Wónikǫsí ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nWónikǫsí nahachaʼígíí éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼdi dahólǫ́, áádóó éí 225 ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Proscopiidae" deiłníigo dayózhí.\nDíí nahachagii éí wónikǫsí ndahalingo bitsʼíís nineez dóó áłtsʼóósí, áádóó dootłʼizh dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh. Bitʼaʼ doo hólǫ́ǫ da łeh; bideeʼ doo nineez da.


Dilchʼóshiiłchííʼ - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Tsídii Tsídii ndaatʼáʼii Yótʼáahdi tsídii Tsídii tsídígíí Tó wónaanídę́ę́ʼ dilchʼóshii ndaashchʼąąʼígíí\nDilchʼóshiiłchííʼ bidaaʼ łichíʼígíí\nDilchʼóshiiłchííʼ bitłʼaaʼ halzhinígíí\nDilchʼóshiiłchííʼ bitsiitʼáád halbáhígíí\nDilchʼóshiiłchííʼ binákʼee halzhinígíí\nDilchʼóshiiłchííʼ bitsiiʼ łibáhígíí\nDilchʼóshiiłchííʼ éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lagonosticta" deiłníigo deiyózhí. Dilchʼóshiiłchííʼ éí 11 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí diłhiłgo łichííʼ; bitʼaʼ éí dibéłchíʼíi łeh.\nDilchʼóshiiłchííʼ éí chʼil binááʼ deildeeł.


Tó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłtsooí bitsiiyah dinilbáhígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłtsooí bitsiiyah dinilbáhígíí\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłtsooí bitsiiyah dinilbáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Carduelis citrinella" (éí doodaiiʼ "Serinus citrinella") deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łitso; bitsiiyah éí dinilbá; bitʼaʼ éí dinilzhin dóó łitso; bidaaʼ éí łibá.\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłtsooí bitsiiyah dinilbáhígíí éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Tsídii dinoodí bitéél diniltsooígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii dinoodí bitéél diniltsooígíí\nTsídii dinoodí bitéél diniltsooígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah naaʼeełí léiʼ bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Myzomela jugularis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitéél éí diniltso; bitłʼaaʼ éí łigai; bitsiitʼáád dóó bitsiiyah éí halchxííʼ; bidaaʼ éí łizhin.\nTsídii dinoodí bitéél diniltsooígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Bideeʼtsʼinígíí - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Bikéshgaan Naaki dóó Bikéshgaan Dį́įʼii Ńdaʼatʼaałii bideeʼ dahólónígíí\n(→ Ayání dóó Béégashii)\n(→ Jádítsoh dóó bikʼéí)\n(→ Dibé dóó Tłʼízí)\nJádí dághaaʼí diłhiłígíí\n(→ Tó wónaanídę́ę́ʼ jádígi ádaatʼéhígíí)\nÁsáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ deenééz\nÁsáí Dineʼé Daalzhiní Bikéyahdę́ę́ʼ tábąąh jádí\nLókʼaatah jádí ntsaaígíí\nDziłtsį́įdi lókʼaatah jádí\nLókʼaatah jádí íiyisígíí\nHaltsooítah bįįh łibáhígíí\nNaaldlooshii bideeʼtsʼinígíí éí nahasdzáán bikááʼgóó 143 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bovidae" deiłníigo dayózhí; ndaʼałkaahí ádaaníigo díí naaldlooshii éí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hadahóólįįd daaní; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó naakai, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí doo tʼóó ahayói da.\nDíí naaldlooshii éí tʼáá ałtso bikéshgaan dahólǫ́, áádóó éí daʼałchozhgo naakai (hoolʼáágóó doo atsįʼ deilghał da) — éí biniinaa éí biwózhah dóó biwódiníbiní ádaadin.\nDíí naaldlooshii bikąʼígíí éí bideeʼ naaki łeh (łaʼ éí bideeʼ dį́į́ʼ); baʼáádígíí éí bideeʼ ádaadin łeh.


Atsáłbáí - Wikiibíídiiya\nAtsáłbáí éí chʼilhaatʼaʼii dóó giní dootłʼizhí dahyikahjįʼ atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Falco mexicanus" deiłníigo dayózhí.\nAtsáłbáí, Deeteel Bikéyahdi éélkid\nDíí tsídii éí gáagiigi áníłtso: bitsʼíís éí 16di asdzoh[?] áníłnééz; 1.6 dahidídloʼ áníłdáás (baʼáádígíí éí bikąʼígíí yilááh áníłtso łeh). Bitʼaʼ éí łibá; biteel éí łigai dóó łizhingo łikizh; bidaaʼ éí łizhin.\nAtsáłbáí éí halgaiigi dóó dziłtahgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi hólǫ́; áadi éí daʼalghałgo naaghá: naʼastsʼǫǫsí dóó nahatʼeʼii dóó tsídii yázhí haalzheehgo naatʼá.\nAtsáłbáí éí shį́įgo biyęęzhii tsédáaʼdi deiłchí.


Nákʼeʼnáʼijiní - Wikiibíídiiya\nDíí tsídii bízhiʼ éí 1912 yę́ędą́ą́ʼ naaltsoos ályaaígíí bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ; díí naaltsoos bikáaʼgi éí kótʼéego akʼeʼeeshchį́: năkʼæ̆ˊnăʼˊijĭni [?]\nNákʼeʼnáʼijiní éí tsin yąąh dzootʼihí dah yikahjiʼ atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sitta canadensis" deiłníigo dayózhí.\nNákʼeʼnáʼijiní éí bitʼaʼ dootłʼizh dóó łibá; biteeldę́ę́ʼ éí łitsxogo naashchʼąąʼ; bitsiiʼ éí łigai dóó łizhingo noodǫ́ǫ́z. Bitsʼíís éí dį́įʼdi asdzoh[?] áníłtso łeh.\nNákʼeʼnáʼijiní éí chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł — shį́įgo éí chʼosh yildeeł, haigo éí tʼóó chʼil binááʼ (neeshchʼíiʼ da) yildeeł łeh.\nChʼagii · Chʼagiiłbáhí · Chʼagiitsoh · Choozhghalii · Chíshii Kʼíneeshbizhii · Chʼíshiibeezhii · Chʼiyíítʼogii · Dahtooʼ yinooghałii · Dibéʼniiʼí · Dijádídlǫ́ʼí · Dilchʼóshii · Diltʼóshii (Chʼíshiisháshii) · Dólii · Dóliiłchííʼ · Jádídlǫ́ʼii · Kʼaiʼbisii · Táshchozhii · Táshchozhii dootłʼizhí · Táshchozhiizhiin · Táshchozhii ndiilkʼísii · Táshchozhiiłchííʼ · Téél halchíʼí · Tááʼyaʼniiltʼóshii · Tááʼyaʼniiltʼóshiiłbáhígíí · Tsé noolchʼóshii · Tsé noolchʼóshiiłbáhí · Tsídii bitʼaʼ hózhóón · Tsídiiłbáhí · Tsídiiłtsooí · Tsídiiłtsooiiłkizhígíí · Tsídiiłtsooí bitʼaʼ łizhinígíí · Tsídiiłtsooí (tó wónaanídę́ę́ʼígíí) · Tsídiisháshii · Tsilhazésii · Tsineeshbízhii · Tsin yąąh dzootʼihí (Chį́į́shghą́ʼiiłgaii · Nákʼeʼnáʼijiní · Tsiishgaii) · Tsįyaatsiiłchííʼ · Tsiiyah wozhii · Yaayááhalzhiin\n[Gáagii dóó Joogii Ndahalinígíí] · [Zahalánii]


Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ wóláchííʼ yildeełí łizhin dóó łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nNaakaii Bikéyahdę́ę́ʼ wóláchííʼ yildeełí łizhin dóó łigaaígíí\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Biwooʼ Ádaałtsʼíísígíí Wóláchííʼ deildeełí Wóláchííʼ yildeełí łizhin dóó łigaaígíí\nNaakaii Bikéyahdę́ę́ʼ wóláchííʼ yildeełí łizhin dóó łigaaígíí éí Biwooʼ Ádaałtsʼíísígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Bikéyahdi dóó kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tamandua mexicana" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 40–50di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ.\nNaakaii Bikéyahdę́ę́ʼ wóláchííʼ yildeełí łizhin dóó łigaaígíí éí wóláchííʼ dóó tsinaʼayąʼii yildeeł łeh; tsin bineestʼąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał łikizhígíí - Wikiibíídiiya\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał łikizhígíí\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał łikizhígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Zakerana kudremukhensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo dootłʼizh dóó diłhiłgo łikizh; bitsiitʼáád dóó binághah éí dah dzígai; bijáád éí noodǫ́ǫ́z; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał łikizhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.


Dáʼákʼehtah yádíłtihii noodǫ́zígíí - Wikiibíídiiya\nDáʼákʼehtah yádíłtihii noodǫ́zígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Calamanthus fuliginosus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diniltso dóó diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; bitéél éí dinilgai dóó diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí diłhił.\nDáʼákʼehtah yádíłtihii noodǫ́zígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ dlǫ́ʼii yił aheełtʼéhii - Wikiibíídiiya\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ dlǫ́ʼii yił aheełtʼéhii\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ dlǫ́ʼii yił aheełtʼéhii éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Urva brachyura" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 24–26di asdzoh[?] áníłtso; bitseeʼ éí 8–10di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin; bizééʼ éí halbá.\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ dlǫ́ʼii yił aheełtʼéhii éí hazéí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó tsídii dóó naʼashǫ́ʼii haalzheeh; tsin bineestʼąʼ dóó tsídii biyęęzhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.\nLast edited on 27 Yas Niłtʼees 2022, at 17:22


Zhį́ʼii táshchozhí disxǫsígíí - Wikiibíídiiya\nZhį́ʼii táshchozhí disxǫsígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dicrurus aeneus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 10–12di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin dóó tʼóó bíyó disxǫs; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí diłhił.\nZhį́ʼii táshchozhí disxǫsígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł; łahda dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh.


Haʼałtsédii Ndeeltʼąʼdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi - Wikiibíídiiya\nHaʼałtsédii Ndeeltʼąʼdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi\nTsé Yázhí Haʼałtsédii Ndeeltʼąʼ Tsédááʼgóó Tʼiisgaií\n36°04′03″ NHK dóó 90°57′24″ EʼE-gi bił hazʼą́\nHaʼałtsédii Ndeeltʼąʼ biwááshindoon\nHaʼałtsédii Ndeeltʼąʼdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi éí Dził Biiʼ Dzígaii Hahoodzodi bił hazʼą́.\nDíí kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi éí 1908góó yihah yę́ędą́ą́ʼ ályaa; dah náhástʼánígi éí tʼááłáʼí. Haʼałtsédii Ndeeltʼąʼ biwááshindoon éí yaa áhályą́.\n2015góó yihah yę́ędą́ą́ʼ 3,738 bílaʼashdlaʼii Haʼałtsédii Ndeeltʼąʼdę́ę́ʼ Tsé Yázhíígóó dóó Tsédááʼgóó Tʼiisgaiígóó kǫ́ naʼałbąąsii bił naaswod.\nHaʼałtsédii Ndeeltʼąʼdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi (trainweb.org) (Bilagáanakʼehjí)


Tsídii dinoodí bizéédzísgaaígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii dinoodí bizéédzísgaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ptilotula penicillata" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łiba; bitʼaʼ éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsiiʼ éí diniltso; bidaaʼ éí łizhin.\nTsídii dinoodí bizéédzísgaaígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsídii disxǫsí bidaaʼ łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii disxǫsí bidaaʼ łitsooígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Galbula albirostris" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–8di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitéél éí dibéłchíʼí; bizééʼ éí łigai; bítááʼ éí łizhin; bidaaʼ éí nineez dóó tʼóó bíyó ditą́.\nTsídii disxǫsí bidaaʼ łitsooígíí éí chʼosh haalzheehgo naatʼá.


Tsįįłkaałii tááʼyaʼniiltʼóshí dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTsįįłkaałii tááʼyaʼniiltʼóshí dibéłchíʼígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Celeus loricatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsįįłkaałii éí 8–12di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél éí łigai dóó łizhingo yistłʼin; bitseeʼ éí łizhin; bidaaʼ éí dinilbá.\nTsįįłkaałii tááʼyaʼniiltʼóshí dibéłchíʼígíí éí chʼosh (wáláchííʼ dóó tsinaʼayąʼii) deildeeł; tsin dóó chʼil bijééh dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsísʼnáłtsooí oozhníítání bikʼostʼą́ʼí - Wikiibíídiiya\nTsísʼnáłtsooí oozhníítání bikʼostʼą́ʼí éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Xiphydriidae" deiłníigo deiyózhí. Díí tsísʼnáłtsooí oozhníítání éí nahasdzáán bikáaʼgi 120 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí chʼosh éí 6–21 mm ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí diłhił dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh. Tsintah éí dahiná. Chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyąʼ.


Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish dilkǫǫhí - Wikiibíídiiya\nGhą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish dilkǫǫhí\nGhą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish dilkǫǫhí éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdi dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Macroprotodon cucullatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tłʼiish éí 20–25di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsiitʼáád éí halzhin.\nGhą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish dilkǫǫhí éí naʼashǫ́ʼii yilghał łeh; chʼał dóó naʼatsʼǫǫsí dóó tsídii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsídiidaantsxaaí binákʼee łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nTsídiidaantsxaaí binákʼee łitsooígíí éí tsídii bichʼahtsohí dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rhabdotorrhinus exarhatus" deiłníigo dayózhí.\nBikąʼígíí dóó báʼáádígíí\nDíí tsídii éí 16–18di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bikąʼígíí éí binákʼee dóó bizééʼ łitso; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish.\nTsídiidaantsxaaí binákʼee łitsooígíí éí tsin bineestʼąʼ (hashkʼaan dijéʼé da) dóó dzidzé deiłchozh.


Halchíítah (Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo) - Wikiibíídiiya\nHalchíítah (Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo)\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí Halchíítah (Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo) yaa halneʼ dooleeł. Halchíítah ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nHalchíítah éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tó Naneesdizí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tsé Biiʼ Ndzisgaii Náhookǫsjígo éí sinil.\nHalchíítah éí 17.1 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso, áádóó áadi 270 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ\nHalchíítah éí 37°7′32″ NHK dóó 109°55′49″ EʼE-gi bił hazʼą́. Halchíítah éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,380 adéesʼeez.GNIS


Chʼah Diʼilii Bikéyahdę́ę́ʼ dǫ́ʼiiyiyiitsahí bitʼaʼ dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nChʼah Diʼilii Bikéyahdę́ę́ʼ dǫ́ʼiiyiyiitsahí bitʼaʼ dootłʼizhígíí éí tó wónaanídę́ę́ʼ dǫ́ʼiideiyiitsahí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Larvivora cyane" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–7di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łigai; bitʼaʼ dóó binághah dóó bitsiitʼáád éí dootłʼizh; bidaaʼ éí łizhin. Baʼáádígíí éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nChʼah Diʼilii Bikéyahdę́ę́ʼ dǫ́ʼiiyiyiitsahí bitʼaʼ dootłʼizhígíí éí chʼosh yázhí dóó dzidzé deildeeł.


Tsinyiʼ tábąąh naalzheehii - Wikiibíídiiya\nTsinyiʼ tábąąh naalzheehii éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Halcyon senegaloides" deiłníigo dayózhí.\nDíí tábąąh naalzheehii éí 9–10di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ éí łizhin dóó dootłʼizhgo naashchʼąąʼ; binákʼee éí halzhin; bidaaʼ éí ditą́; binááʼ éí diłhił.\nTsinyiʼ tábąąh naalzheehii éí łóóʼ dóó chʼał deilghał; chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Nahatʼeʼii jáádnézí éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdi dóó Eʼeʼaahjí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dipodidae" deiłníigo deiyózhí. Nahatʼeʼii jáádnézí éí 33 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí naaldlooshii éí 4–6di asdzoh[?] ádaníłnéez łeh; bitseeʼ éí 6–7di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó niłhingo naashchʼąąʼ łeh; bitéél éí łigai; binááʼ éí ntsxaa; bijáád éí nineez.\nNahatʼeʼii jáádnézí éí chʼil bikétłʼóól dóó bitʼąąʼ dóó dzidzé deiłchozh łeh; chéłchaaʼ dóó naʼashjéʼii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał áłtsʼíísí bítááʼ halchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał áłtsʼíísí bítááʼ halchíʼígíí éí táyiʼ chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pseudophryne australis" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–1.4di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó dinilzhin; bítááʼ éí halchííʼ; bibid éí łigaigo halkizh; binááʼ éí diłhił.\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał áłtsʼíísí bítááʼ halchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.\nChʼał áłtsʼíísí bítááʼ halchíʼígíí


Naałʼaashii yázhí - Wikiibíídiiya\nNaałʼaashii yázhí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Microstigmatidae" deiłníigo deiyózhí. Naałʼaashii yázhí éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́; adóó éí 15 alʼąą ádaatʼé.\nDíí naałʼaashii éí 4–13 mm ádaníłtso. Bitsʼíís dóó bijáád éí yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ. Binááʼ éí tseebíí. Chʼosh dóó naaldlooshii yázhí éí bichʼiyąʼ.


Tsídii disxǫsí bílaʼ táaʼii - Wikiibíídiiya\nTsídii disxǫsí bílaʼ táaʼii\nTsídii disxǫsí bílaʼ táaʼii éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Jacamaralcyon tridactyla" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–8di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; binághah éí dootłʼizhgo disxǫs; bitéél éí łigai; bidaaʼ éí nineez.\nTsídii disxǫsí bílaʼ táaʼii éí chʼosh haalzheehgo naatʼá.


Tsin yąąh dzootʼihí binághah diniltsooígíí - Wikiibíídiiya\nTsin yąąh dzootʼihí binághah diniltsooígíí\nTsin yąąh dzootʼihí binághah diniltsooígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Xiphorhynchus triangularis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 11–14di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; binághah éí diłhiłgo diniltso; bitéél éí łigaigo halkizh; bizééʼ dóó binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.\nTsin yąąh dzootʼihí binághah diniltsooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Tó wónaanídę́ę́ʼ tsintah dįʼ - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsintah dįʼ éí tązhii dóó naaʼahóóhai dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tetrao urogallus" deiłníigo dayózhí.\nDíí dįʼ bikąʼígíí éí bitsʼíís łizhin; bitʼaʼ éí dibéłchíʼí; bitéél éí diłhiłgo dootłʼizh; bidaaʼ éí łigai. Bitsʼíís éí 2.2–3 adéesʼeez[?] áníłtso. Baʼáádígíí éí dinilbá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsintah dįʼ éí chʼil bineestʼąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ deildeeł.


Nǫ̀htsı̨̨ Nı̨̨htł'è John Wenazhıı 8\n☰ John Wenazhıı 8 ◀ ▶\n1 Sahzǫ̀ą eyı enı̨htł'èyeè wedaàdzeh łǫ̀hdı̨ t'à wheɂǫǫ sìı nàyı̨ı̨zhì ekò hazǫǫ̀ yak'e geèhkw'ee sìı tanı sadzeè ts'ǫ̀ gıxè t'asagodı-le agòjà.\n2 Eyı tł'axǫǫ̀ yak'eet'ı̨į̀ łǫ̀hdı̨ Nǫ̀htsı̨ nadąą̀ nàgeèhza gìgaat'ı̨. Dechı̨shì łǫ̀hdı̨ gıghǫ̀zha.\n3 Yak'eet'ı̨į̀ eyıì-le ı̨łè sǫǫ̀mbaekwo kw'àyį̀ą k'ehtı̨ xè sǫǫ̀mbaekwo ladà ts'ǫ̀ èhtła. Dzèh-łekǫǫ dèk'ǫ̀ǫ łǫ kw'àyį̀ą yìı adlà. Eyı sìı Nǫ̀htsı̨ wets'ǫ dǫ degaı ayìı gha yagehtıı sìı wexè sǫǫ̀mbaekwo ladà k'e Nǫ̀htsı̨ ts'ǫ̀ yek'eehk'ǫ̀. Eyı ladà daèhchı̨cho wenadąą̀ wheɂǫ hǫt'e. 4 Yak'eet'ı̨į̀ wılà gots'ǫ dzèh weloò, Nǫ̀htsı̨ wets'ǫ dǫ yagehtıı xè ı̨dòo Nǫ̀htsı̨ wenadąą̀ ts'ǫ̀ ajà. 5 Eyı tł'axǫǫ̀ yak'eet'ı̨į̀ eyı sǫǫ̀mbaekwo kw'à neyıìchı gà sǫǫ̀mbaekwo ladà k'e gots'ǫ kǫ̀ dèk'ǫ̀ǫ yeyìı ayı̨į̀là, eyıts'ǫ dıı nèk'e ts'ǫ̀ xàyeèhtł'ı. Eyı hayı̨į̀là ts'ıhɂǫ̀ eèzhıı, hòtł'ò agodı, kǫ̀ naìtł'ı̨ eyıts'ǫ dèè hòtł'ò nàèhdǫ.\n6 Eyı tł'axǫǫ̀ yak'eet'ı̨į̀ łǫ̀hdı̨ dechı̨shì łǫ̀hdı̨ geehdı ha sınìgı̨ı̨de.\n7 Yak'eet'ı̨į̀ t'akwełǫ̀ǫ̀ whedaa sìı edets'ǫ dechı̨shì yeèhdı ekò, kǫ̀, ı̨lı eyıts'ǫ edoò ełeta dèè k'e ts'ǫ̀ hodàètł'ı. Dèè tanı k'aɂį̀ı̨ ts'ǫ̀ wek'enık'ǫ, wexètłǫ ts'ı k'enık'ǫ eyıts'ǫ tł'oh hazǫǫ̀ wek'enık'ǫ.\n8 Yak'eet'ı̨į̀ nàke t'à whedaa sìı edets'ǫ dechı̨shì yeèhdı ekò shìh nechàa dèk'ǫ̀ǫ xè tį̀ts'eèhk'a wègoèht'į̀. Tıcho tanı k'aɂį̀ı̨ ts'ǫ̀ edoò whelı̨. 9 Tı yìı t'asìı nàdèe sìı hazǫǫ̀ tanı k'aɂį̀ı̨ ts'ǫ̀ ełaàgı̨ı̨dè eyıts'ǫ wexètłǫ elàcho wedıhòłı̨.\n10 Yak'eet'ı̨į̀ taı t'à whedaa sìı edets'ǫ dechı̨shì yeèhdı. Yat'a ts'ǫ whǫ̀ nechàa dechı̨-dèk'ǫ̀ǫ lanıı hodàdeèwò. Deh nechàa hazǫǫ̀ eyıts'ǫ dehtsoa hazǫǫ̀ tanı k'aɂį̀ı̨ ts'ǫ̀ k'e nàekw'o. 11 Eyı whǫ̀ “Nàèdıłı̨ı̨” wìyeh hǫt'e. Tı hazǫǫ̀ gǫ̀hłı̨ı̨ sìı tanı k'aɂį̀ı̨ ts'ǫ̀ tı nàèdıłı̨ı̨ whelı̨ t'à dǫ łǫ ełaı̨dè.\n12 Yak'eet'ı̨į̀ dı̨ t'à whedaa sìı edets'ǫ dechı̨shì yeèhdı. Sadeè, adzęzah, eyıts'ǫ whǫ̀ hazǫǫ̀ tanı k'aɂį̀ı̨ ts'ǫ̀ gıxèɂeèhdı t'à tanı k'aɂį̀ı̨ ts'ǫ̀ gıxè togoòtł'ò agòjà. Dzę eyıts'ǫ to dı̨ sadzeè haı̨wa ts'ǫ̀ togoòtł'ò agòjà.\n13 Eyı tł'axǫǫ̀ det'ǫcho yat'a k'et'a wègaat'ı̨. Hòtł'ò ezeh xè hadı, “Hoìla ha, hoìla ha, hoìla nechàa agode ha. Įłaà yak'eet'ı̨į̀ taı dechı̨shì geehdı ha t'à dıı nèk'e dǫ hazǫǫ̀ sıì gıxè hoìla agode ha!” hadıì ezeh.


Chʼał chį́į́shchohí łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał chį́į́shchohí łitsooígíí\nChʼał chį́į́shchohí łitsooígíí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Scinax fuscomarginatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.5–1.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łitso; binághah eí yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; binááʼ éí diłhiłgo łitso.\nChʼał chį́į́shchohí łitsooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Tsídii Toʼí - Wikiibíídiiya\nTsídii Toʼí *\nAlą́ąjįʼ dah Sidáhígíí: Verna Yazzie\nAłkééʼ dah Sidáhígíí: Bessie McCabe\nNaaltsoos Ííłʼíní: Betty S. Begay\nTsídii Toʼí éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tó Naneesdizí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.\nTsídii Toʼí éí 35°18′22.68″ NHK dóó 110°46′2.41″ EʼE-gi bił hazʼą́.\nTsídii Toʼíidi 795 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ Tsídii Toʼí éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,793 adéesʼeez.\nTsídii Toʼíidi tááʼ naaznilí biníłchʼi naaltsoos (Bilagáanakʼehjí)


Táłtłʼááh tłʼiish noodǫ́ǫzii - Wikiibíídiiya\nTáłtłʼááh tłʼiish noodǫ́ǫzii\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Naaldlooshii dadichʼízhii Ndaaʼnaʼii Tłʼiish Tłʼiish íiyisígíí Nihookááʼ tłʼiish dóó bikʼéí Tłʼiish noodǫ́ǫzii\nTáłtłʼááh tłʼiish noodǫ́ǫzii éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaah dóó Ahééháshį́įhdi dóó Chʼódeeníniitah Nílį́ Hahoodzodi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thamnophis atratus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tłʼiish éí 18–40di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhił dóó diniltsogo noodǫ́ǫ́z.\nTáłtłʼááh tłʼiish noodǫ́ǫzii éí tąądee naagháhii dóó chʼał dóó naʼashǫ́ʼii dóó łóóʼ dóó naʼastsʼǫǫsí dóó hazéí yázhí yilghał.\nDíí naaltsoos 13 Yas Niłtʼees 2021 yoołkáłę́ędą́ą́ʼ łahgo ályaa.


Naakaii Nátʼohí Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii chį́į́shkį́hí noodǫ́zígíí - Wikiibíídiiya\nNaakaii Nátʼohí Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii chį́į́shkį́hí noodǫ́zígíí\nNaakaii Nátʼohí Bikéyahdę́ę́ʼ\nNaakaii Nátʼohí Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii chį́į́shkį́hí noodǫ́zígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Nátʼohí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anolis rubribarbus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 2–3di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo noodǫ́ǫ́z; bizééʼ éí łigai; bíchį́į́h éí deekį́; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nNaakaii Nátʼohí Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii chį́į́shkį́hí noodǫ́zígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.\nNaʼashǫ́ʼii chį́į́shkį́hí noodǫ́zígíí


Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ gógooʼii disxǫsí - Wikiibíídiiya\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ gógooʼii disxǫsí\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ gógooʼii disxǫsí éí naatsédlózii dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chrysococcyx cupreus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 8–9di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó disxǫs. Bikąʼígíí éí bitéél łitso, baʼáádígíí éí bitéél łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z.\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ gógooʼii disxǫsí éí chʼosh ditłʼooí dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł.


Náátsʼózídę́ę́ʼ táyiʼ chʼał ntsaaígíí - Wikiibíídiiya\nNáátsʼózídę́ę́ʼ táyiʼ chʼał ntsaaígíí\ntáyiʼ chʼał ntsaaígíí\nNáátsʼózídę́ę́ʼ táyiʼ chʼał ntsaaígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pelophylax plancyi" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 2–2.6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bijáád éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binááʼ éí ntsaa.\nNáátsʼózídę́ę́ʼ táyiʼ chʼał ntsaaígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Náátsʼózídę́ę́ʼ béégashii tłʼízígíí - Wikiibíídiiya\nNáátsʼózídę́ę́ʼ béégashii tłʼízígíí\nNáátsʼózídę́ę́ʼ béégashii tłʼízígíí éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi dóó Iiʼniʼ Tłʼiishtsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Budorcas taxicolor" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 38–55di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diʼil dóó dibéłchíʼí dóó niłhin dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ łeh.\nNáátsʼózídę́ę́ʼ béégashii tłʼízígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh dóó náʼátʼaał.


Tábąąh níłtsą́ gáagii - Wikiibíídiiya\nTábąąh níłtsą́ gáagii\nTábąąh níłtsą́ gáagii éí naatsédlózii dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Coccyzus minor" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 11–13di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitéél éí diniltso; bizééʼ éí dinilgai; bidaaʼ éí łizhin dóó łitso.\nTábąąh níłtsą́ gáagii éí chʼosh deildeeł; łahda naʼashǫ́ʼii yázhí deilghał ałdóʼ.


Séí dah daaskʼistah jádí yił aheełtʼéhígíí - Wikiibíídiiya\nSéí dah daaskʼistah jádí yił aheełtʼéhígíí éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Bidiltłish Shizhahí Bikéyahdi dóó Ásáí Dineʼé Bikéyah Yázhí Ałhidadiidzooígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gazella marica" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 1.5–2di adéesʼeez[?] áníłtso. Bitsʼíís éí niłhingo naashchʼąąʼ; bitéél éí łigai; bitseeʼ éí łizhin.\nSéí dah daaskʼistah jádí yił aheełtʼéhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh dóó náʼátʼaał.


Séítah niʼgóó naʼashjéʼii - Wikiibíídiiya\nSéítah niʼgóó naʼashjéʼii éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Callilepis" deiłníigo deiyózhí. Séítah niʼgóó naʼashjéʼii éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́; adóó éí 20 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí naʼashjéʼii bitsʼíís éí 25–70 mm ádaníłtso. Bitsʼíís éí nímaz dóó diłhiłgo łibá; łaʼ éí dah łigai. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.


Halgaiitah dǫ́ʼiiyiyiitsahí bitłʼaaʼ dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nHalgaiitah dǫ́ʼiiyiyiitsahí bitłʼaaʼ dibéłchíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Muscisaxicola capistratus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–8di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitłʼaaʼ dóó bitsiitʼáád éí dibéłchíʼí; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhiłgo łibá; bizééʼ dóó bitéél éí dinilbá; bidaaʼ éí diłhił.\nHalgaiitah dǫ́ʼiiyiyiitsahí bitłʼaaʼ dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil binááʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Bííwiiʼii bizééʼ łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nBííwiiʼii bizééʼ łigaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Contopus albogularis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí diłhił.\nBííwiiʼii bizééʼ łigaaígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Cháʼoł Ląʼí biyaadi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi - Wikiibíídiiya\nCháʼoł Ląʼí biyaadi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi\nCháʼoł Ląʼí biyaadi\nDził Ííʼáhí Kinłání Tsin Béelʼáhí\n35°11′17.52″ NHK dóó 114°03′9.36″ EʼE-gi bił hazʼą́\nCháʼoł Ląʼí biyaadi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi éí Hoozdo Hahoodzodi bił hazʼą́.\nDíí kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi éí 1907góó yihah yę́ędą́ą́ʼ ályaa; dah náhástʼánígi éí tʼááłáʼí.\n2015góó yihah yę́ędą́ą́ʼ 10,794 bílaʼashdlaʼii Kinłánídę́ę́ʼ Tsin Béelʼáhíígóó dóó Dził Ííʼáhíígóó kǫ́ naʼałbąąsii bił naaswod.\nCháʼoł Ląʼí biyaadi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi (trainweb.org) (Bilagáanakʼehjí)


Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii łikizhígíí - Wikiibíídiiya\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii łikizhígíí\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii łikizhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Salpornis spilonota" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai dóó yishtłizhgo łikizh; binákʼee éí halzhin; binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish.\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsineeshbízhii łikizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Tsídii yáłtiʼíłbáí bitsiiʼ łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii yáłtiʼíłbáí bitsiiʼ łitsooígíí\nTsídii yáłtiʼíłbáí bitsiiʼ łitsooígíí éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nymphicus hollandicus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 12–13di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bikąʼígíí éí bitsiiʼ łitso; bítłʼah éí dah dzílchííʼ; bitʼaʼ éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí áłtsʼóózí dóó nineez; bidaaʼ éí łibá dóó ntsaa dóó shiyish.\nTsídii yáłtiʼíłbáí bitsiiʼ łitsooígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh.


Tóchʼilgi átʼéhígíí - Wikiibíídiiya\nTóchʼilgi átʼéhígíí éí Chʼosh Bikágí Daalzhólígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bryozoa" deiłníigo deiyózhí. Tóchʼilgi átʼéhígíí éí beʼekʼid dóó tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́; adóó éí 5,000 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí éí doo tóchʼilgi átʼéhígíí tʼááłáʼí átʼée da; tóchʼilgi átʼéhígíí ląʼí ádaatʼé\nDíí chʼosh éí tʼóó 0.5 mm ádaníłtso łeh. Tóchʼil yázhí éí ndahalin łeh. Táłtłʼáahdi, tóchʼil halánítahgi éí naháaztą́. Chʼosh doo yitʼíinii éí bichʼiyąʼ.


Kwaʼii késhgaaní dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nKwaʼii késhgaaní dibéłchíʼígíí\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Tsídii Tsídii ndaatʼáʼii Yótʼáahdi tsídii Naatsédlózii dóó bikʼéí Kwaʼii késhgaaní\nKwaʼii késhgaaní dibéłchíʼígíí éí naatsédlózii dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Centropus unirufus" deiłníigo dayózhí. Díí tsídii bikąʼígíí éí biyázhí yaa áhályą́.\nDíí kwaʼii késhgaaní éí 14–16di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; binákʼee éí łitso; bikéshgaan dóó bitseeʼ éí danineez.\nKwaʼii késhgaaní dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ deildeeł; chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsídii íígházhí bizééʼ halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii íígházhí bizééʼ halzhinígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Trogon rufus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 9–12di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhił dóó chʼilgo dootłʼizh; bitłʼaaʼ éí łitso; bitseeʼ éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; baʼáádígíí éí bitsiiʼ dóó bitéél dinilzhin; bidaaʼ éí łitso.\nTsídii íígházhí bizééʼ halzhinígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh; chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ chʼał yistłʼinígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ chʼał yistłʼinígíí éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kintaaʼanéhé Dineʼé Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Adenomera thomei" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.5–1di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin dóó yishtłizhgo yistłʼin; binááʼ éí diłhił.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ chʼał yistłʼinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Chʼiltaatʼagii (íiyisígíí) - Wikiibíídiiya\nChʼiltaatʼagii éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Circus hudsonius" deiłníigo dayózhí.\nChʼiltaatʼagii naʼastsʼǫǫsí haalzheehgo naatʼá\nDíí tsídii éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; shį́įgo éí Deeteel Bikéyahdi hiná (áadi éí biyęęzhii deiłchí); haigo éí Shádiʼááhjí W.B.A. dóó Naakaii Bikéyahgóó naatʼá. Tłʼoh dahólǫ́ǫgi dóó tábąąhgi naagháa łeh; tsídii yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí haalzheehgo naatʼá.\nChʼiltaatʼagii éí 1.5–1.6di adéesʼeez[?] áníłtso dóó 0.8–1.2 dahidídloʼ áníłdáás (baʼáádígíí éí bikąʼígíí yilááh áníłtso łeh); bitsʼíís éí łibá dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; bijáád dóó biteeldę́ę́ʼ éí łigai.


Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsisteeł hashkéhé yishtłizhígíí - Wikiibíídiiya\nChooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsisteeł hashkéhé yishtłizhígíí\nChooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsisteeł hashkéhé yishtłizhígíí éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dóó Haʼaʼaahjí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Elseya branderhorsti" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼééh digháhii éí 8–15di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí diniltso dóó dinilbáago naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nChooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsisteeł hashkéhé yishtłizhígíí éí łóóʼ dóó tąądee naagháhii dóó chʼał yázhí yilghał; chʼil bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Dzidzé yiyiitsahii bizééʼ łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nDzidzé yiyiitsahii bizééʼ łigaaígíí\nDzidzé yiyiitsahii bizééʼ łigaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Corapipo altera" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí diłhił.\nDzidzé yiyiitsahii bizééʼ łigaaígíí éí dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ yázhí yiłchozh.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii diłhił dóó łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii diłhił dóó łitsooígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bangsia arcaei" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhił; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łitso; bidaaʼ éí diłhił dóó dinilgai.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsinyiʼ tsídii diłhił dóó łitsooígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼil binááʼ dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Chʼał niłtólí - Wikiibíídiiya\nChʼał niłtólí dah daaltsooígíí\nChʼał niłtólí yistłʼinígíí\nChʼał niłtólí łitsogo łikizhígíí\nDziłtah tábąąh chʼał niłtólí\nChʼał niłtólí niłhinígíí\nChʼał niłtólí binááʼ łibáhígíí\nHodíłchʼiltah chʼał niłtólí binááʼ dinilbáhígíí\nChʼał niłtólí bikʼiiz dinilgaaígíí\nChʼał niłtólí nahakʼízígíí\nChʼał bijéí niłtólígíí\nTsįyaa chʼał niłtólí\nChʼał niłtólí łitsogo yistłʼinígíí\nHodíłchʼiltah tábąąh chʼał niłtólí\nChʼał niłtólí éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Centrolenidae" deiłníigo deiyózhí. Chʼał niłtólí éí 150 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí chʼał éí 0.7–1.5di asdzoh[?] ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bibid dóó bitéél niłtólí (bigháhootʼį́), áko bijéí yitʼį́į łeh.\nChʼał niłtólí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii deildeeł.


Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsinlátah chʼał dichʼízhí - Wikiibíídiiya\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsinlátah chʼał dichʼízhí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pedostibes tuberculosus" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá chʼał dichʼízhí "Pedostibes"-jí atah yisdzoh.\nDíí chʼał éí 0.8–1.4di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bikʼiiz éí diłhił dóó łigai; bitéél éí dinilbá; binááʼ éí diłhił.\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsinlátah chʼał dichʼízhí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Chʼil binááʼ yildeełí binághah halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nChʼil binááʼ yildeełí binághah halzhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sporophila lineola" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łigai; binághah dóó bizééʼ dóó bitsiitʼáád dóó bitʼaʼ éí łizhin; bidaaʼ éí łizhin dóó ntsaa. Baʼáádígíí éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh.\nChʼil binááʼ yildeełí binághah halzhinígíí éí chʼil binááʼ dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Chʼééh digháhii bitsʼaʼ yilzhólí dóó łizhinígíí - Wikiibíídiiya\nbitsʼaʼ yilzhólí dóó łizhinígíí\nChʼééh digháhii bitsʼaʼ yilzhólí dóó łizhinígíí éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nilssonia nigricans" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼééh digháhii éí 15–30di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilgai dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí łizhin.\nChʼééh digháhii bitsʼaʼ yilzhólí dóó łizhinígíí éí łóóʼ dóó tąądee naagháhii dóó chʼał yázhí yilghał; chʼil bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Chʼil ditsʼozíłchííʼ - Wikiibíídiiya\nChʼil ditsʼozíłchííʼ *\nChʼil ditsʼozíłchííʼ éí Kéyah Dańlíinii dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ tsin bineestʼąʼ átʼé. Díí tsin éí 40–60di adéesʼeez yáʼííʼáa łeh; bitʼąąʼ éí 1–2.5di adéesʼeez ádaníłnééz; bineestʼąʼ éí 1–2di asdzoh[?] ádaníłtso dóó dadijool; bitahígíí éí łigai. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nephelium lappaceum" deiłníigo dayózhí.\ntó 78 g\nbee díkʼǫ́zhígíí 10.9 mg\nA 3 μg B1 0.013 mg B2 0.022 mg B3 1.352 mg B9 8 μg C 4.9 mg\nLast edited on 5 Yaʼiishjáástsoh 2020, at 21:56


Béeso - Wikiibíídiiya\nBéeso (Naakaii bizaad: "peso" = béésh/dah adidloh), Bilagáana bizaadjí éí money wolyé. Béeso éí tʼáá hatʼíí shį́į́h beeʼnidool yééł, nidoonishgo beeʼnidool yééł, áádóó ʼąąh hááʼáʼgo beeʼ nidool yééłígíí ʼoolyé. Béeso chʼooʼį́į́hígíí éí: medium of exchange, a unit of account, a store of value, áádóó standard of deferred payment.\nWááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí bibéeso éélkid (U.S. Dollar wolyé).\nBéeso naaltsoos nilį́į́hgo haʼniidę́ę́hígíí éí "Fiat money" átʼé. Fiat money éí doobą́ą́h ilį́go oolyé, wááshindoondę́ę́ʼ beehazʼą́ąnii ayiiłʼį́į́hgo iindaʼ fiat money ilį́ʼ yiilééh. Áádóó éí kéyah biłhaʼdahaasdzoʼgo fiat money béeso nilį́į́hgo chʼooʼį́į́h łééh. Díí béesoʼígíí éí "tʼáá ałtsó ʼąąh hááʼáʼígíí beeʼnidool yééł", haʼnį́į́hgo beehazʼąʼąnii alį́į́h.\nNahasdzáán bikáaʼgo kéyah ałhidadiidzoogo béeso chʼooʼdayóółʼį́į́hígíí éí currency wolyé, díí éí Béeso bá hooghango béeso naazniil (Naaltsoos bikáaʼgi béeso print adaalyáʼígíí áádóó béeso biyázhí naazniil). Béeso, béeso báhooghan góneʼ naaznilígíí, checking account dóó savings account góneʼ béeso siniilígíí currency átʼé.\n2 Bilagáana bizaadjí béeso bizhíʼígíí\n3 Diné bizaadjí béeso bizhíʼígíí\n4 Béeso beeʼilį́ʼígíí\n100,000 naháí dookwiishdę́ę́ bílaʼashdlaʼii ałhidinágo ałʼááh nidaʼayiilnį́į́hgo hoolzhiish, áádóó ałʼááh dineʼé hátʼííʼ shį́į́h íílį́į́hgo yáʼnitséíkéésígíí yééʼałʼááh nidaʼiilnį́į́h.\nÁádóó łágo bílaʼashdlaʼii éí beesh daʼiilį́į́hígíí, bikʼiʼ nidasnégo daʼbibéeso (béeso biyázhi naʼhalingo); bilagáana bizaadji éí commodity money wolyé. Díí beesh daʼiilį́į́hʼígíí éí óola áádóó béésh łigaii bikʼiʼ nidaʼasnégo béeso daʼnilį́į́h. 650–600 BC biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí ákwii tʼéigo beesh daʼiilį́į́hígíí áłtsé ákwii tʼéigo aalyá. Béeso "shekel" (Hííbwoo Bizaad: שקל) wolyéego áłtsé bą́ą́h ilį́ʼígíí anéélʼąąhígíí dóó ʼąąłdasʼígíí, ałhééłtʼééhgo banitsá haʼkéés. Saad "shekel" éí Mesopotamiadę́ę́ʼ saadígíí átʼé. Áádóó łágo ałʼááh dineʼé éí diichiłí dóó yoołgáí daʼbibéesogo yéénidaʼiiłnį́į́h.\nÁádóó naas naahódéíshjíízhgo éí commondity béesoʼígíí representative béeso nilį́į́hgo aalyá, biniináʼígíí éí óola dóó beesh łigaii béeso ba hooghandi yáʼaʼííniiłgo bikʼehgo naʼiinííhí beeltsoos, áádóó naasdiʼ bikʼéhgo naʼiinį́į́hiʼ béeso ba hooghandi yaʼanééłtsoos áádóó éí aadi óola, éí doodaiiʼ éí béésh łigaii baʼnanííł. Honaas doo bílaʼashdlaʼii bikʼéhgo naʼiinį́į́hi binaaltsoos béeso nilį́į́hgo yaʼnitsíʼdakéés daazlį́į́h áádóó éí wááshindoondę́ę́ʼ łágo átʼéego adaʼyiilá. Naaltsoos bikáaʼgi béeso bikáá aalyáʼígíí éí Song Dynasty yę́ędą́ą́ʼ, díí éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi. Díí béeso éí "jiaozi" wolyéego beeʼwoojí, 601–700 BC biyihah yę́ędą́ą́ʼ ákwii tʼéigo Tsiiʼyiishbizhí Dineʼé daʼbibéeso. Tó hónaanidiʼ bilagáana bikéyahdi (Europe hoolyéedi) éí 1661 biyiʼyiihah yéédę́ę́ béeso naaltsoos bikáaʼgi áłtsé aalyá, áádóó díí éí Stockholms Banco wolyéego ákwii tʼéigo ayiilá. Áádóó aadi bilagáana bikéyahdi Gold standard wolyéego chʼooʼį́į́hgo haʼhoolzhiizh, díí éí medium of exchange naaltsoos bikáaʼgi bikʼéʼ ashchį́į́h, áádóó tʼáá iidą́ą́ naʼaadiʼyoonį́į́hígíí bikʼéh adaʼhoolyá, áádóó óola beeʼnaʼhiidoonį́į́hígíí ałdóʼ tʼáá iidą́ą́ bikʼéʼ adaʼhoolyá. Gold Standard chʼooʼį́į́h doo kwiishdę́ę́ éí béeso óola beeʼadaalyáʼígíí dooʼayooʼchʼooʼį́į́hgo aalyá. 1900–1909 biyihah dookwiishdę́ę́ kéyah ałhidadiidzoogo Gold standard chʼooʼdaʼyoołʼį́į́hgo haʼhoolzhiizh.\nNaaki góneʼ yéigo daʼahijoogą́ą́ʼ doo bikʼiʼjį́ʼ éí Bretton Woods Conference wolyéego ałááh azlį́į́h, iidą́ą́ kéyah ałhidadiidzoogo fiat currencies wolyéígíí chʼooʼdaʼyoołʼį́į́hgo haʼhoolzhiizh. Fiat currency bąąh hilį́į́hígíí éí Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí bibéeso bił ałhééł tʼéigo aalyá. Áádóó Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí bibéeso bąąh hilį́į́hígíí éí óola bikʼiʼjį́ bił ałhééł tʼéigo aalyá. 1971 biyiʼyiihah yéédę́ę́ éí Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí bibéeso bąąh hilį́į́hígíí doo óola biłʼááłnáʼ dooniiłgo aalyá.\nBilagáana bizaadjí béeso bizhíʼígííEdit\nSaad "money" éí Greek Dineʼé bizaad daʼtsʼiʼ átʼé, éí doodaiiʼ éí Roman dineʼé daʼtsʼiʼ bizaad átʼé, ákwiiʼiʼ doo beeʼhózindaʼ. Saadígíí éí Hera bichʼį́ʼ sodiszin biniiyé kin aalyáʼígíí éí ʼaadą́ą́ saadígíí átʼé. Díí kin éí Capitoline hólyéʼdiʼ siʼááh (Roman dineʼé éí Tsostsʼid Dah yiskʼid yiiłnį́į́hgo yoozhí). Áádóó naas náhodéíshzhiizh doo éí saadígíí béeso biyazhiʼ aalį́ʼígíí beeʼwoojíʼ.\nDiné bizaadjí béeso bizhíʼígííEdit\nSaad "béeso" éí Naakaii bizaad peso bitsʼááhdę́ę́ʼ yiiltsʼííłígíí átʼé ("peso"), Naabeehó dooházhóʼiʼ saad yoozhígo tʼóóh béeso nį́į́hgo yiʼyiizhí. Áádóó díí saadígíí éí "dah adidloh" óolyé. Nááná béeso biyázhí "real de a ocho" wolyéhígíí ałdóʼ "peso" dabijiníí ńtʼę́ę́ʼ. Díí béeso biyázhí éí béésh łigaii bee ályaa ńtʼę́ę́ʼ.\nTsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́go áłtsé béeso naaltsoos bikáá aalyá. Song Dynasty yéédę́ę́ béesoʼígíí "Jiaozi" wolyé.\nBéeso biniináʼilį́ʼígíí éí dį́į́go ałtsádzo: medium of exchange, a unit of account, a store of value, áádóó standard of deferred payment.\nMedium of exchange éí díí béesoʼígíí atʼá naagá naʼhalingo baʼnitsáʼhakéés, niʼdoonishígíí dóó naʼiiniʼígíí. Ákwii tʼéigo doo łaʼ binaʼadloʼ daʼ, áádóó bą́ą́h ilį́ʼígíí ałhééłtʼééhgo naʼiiniʼ. "Coincidence of wants" bitsʼąąʼ ahániʼ (Coincidence of wants haalyégo éí saah hoolé). Coincidence of wants éí łáléʼ bibéeso biʼoohgo naagágo, doo barter ʼééʼaalééhdaʼ (áłnaʼaalyé). Naaná barter adaʼááłʼį́į́hgo ałdóʼ bitsʼááh doo saah hoolé, áádóó saah hólǫ́ǫgo éí bílaʼashdlaʼii ałchʼį́ʼ ba hachįįh. Saah hoʼdoolééłígíí bitsʼááʼ medium of exchange hólǫ́.\nA unit of account éí ałhééł tʼéigo iiʼneelʼááhgo oolyé, díí éí adooléʼé naʼiiniʼgo, niʼdoonishgo éí doodaiiʼ éí adooléʼé ałnaaʼ dooyéełgo bee a unit of account nilį́. Áádóó ąąh hááʼá ałdóʼ beeʼnidoolyééł, naasdiʼ baʼnáhotʼááʼgo. A unit of account hólǫ́ǫgo éí bináʼjį́ʼ ąąh hááʼá hólǫ́, áádóó doo hólǫ́ǫgo éí łaʼ biʼdidloʼ. A unit of account chʼooʼį́į́hgo éí:\nAłʼááh ʼéʼéélnééhgo béeso bą́ą́h ilį́ʼígíí doo yáʼdiilkéédaʼ, beesh daʼiilį́į́hʼígíí bitsʼáádę́ę́ʼ béeso biyazhi alnééhgo beeʼhaazʼááh, áádóó diilyį́į́hgo ałdóʼ beeʼhaazʼááh.\nFungible, díí saad éí "Adóóléʼ ałhééłtʼééhgo bą́ą́h ilį́, ałnaaniilgo ałdóʼ ałhééłtʼééhgo bą́ą́h ilį́" oolyé (Bilagáana bizaadjí éí exchange for equal value). Example: Walmartdę́ę́ʼ adooléʼé naʼhaaznį́į́hgo, áádóó nitʼą́ą́h yaʼąąnjiʼjáágo, adoolé biʼnidiʼná nináájiʼdiʼ doojíʼgo átʼé (Bą́ą́h ilínígíí ałhééł tʼééhgo).\nBéeso biyazhi bą́ą́h ilį́ʼígíí tʼáá ałhééłtʼééhgo ąąłdas, iiʼneelʼááh, wootágiʼígíí ałhééłtʼééhgo bą́ą́h ilį́ʼ. Example: éí naaki yaal biʼbąąhgo diwool, díí éí ákwii tʼéigo naalkáágo beeʼeeʼhózin.\nA store of value éí béesoʼígíí ashtʼéʼ niniiłgo bigáá, áádóó béeso yaʼayiiniilígíí béeso ninéídííłgo bigáá, áádóó béeso yáʼaniil dóó naasdiʼ béeso ninaʼdiiníílgo béeso bą́ą́h ilį́ʼígíí ałdóʼ dooyáʼhódoonííłdaʼ (Inflation holééhgo béeso bą́ą́h ilį́ʼígíí yáʼhótʼį́ʼ, áádóó éí béeso dooʼilį́ʼdaʼ yiilééh).\nStandard of deferred payment éí béeso ąąh hááʼá beeʼnidoolyééł—ʼąąh hááʼá bikʼéʼ naʼalyééhgo tʼááłáʼ bikʼéʼ naʼalyééh, unit nilį́į́hgo. Áádóó béeso beeʼnaʼiilyéʼígíí éí legal tender átʼé. Naanish nitságo déíʼjééhígíí, éí doodaiiʼ éí kéyah ałhidadiidzoígíí bąąh hááʼdazʼaʼígíí, háshį́į́h néílį́į́h bąąh hááʼá łáhdiʼ inflation éí doodaiiʼ éí deflation hólǫ́ǫgo ʼąąh hááʼá dooʼílį́ʼda yiilééh, akǫndiʼ anéélʼąąhígíí tʼáádiʼ ąąh hááʼá łééh.\n^ Mankiw, N. Gregory. Macroeconomics. Worth Publishers, Nííyóó Hahoodzo. 2007. ISBN 0-7167-6213-7\n^ 2.0 2.1 T.H. Greco. Money: Understanding and Creating Alternatives to Legal Tender. Chelsea Green Publishing. White River Junction, Vermont: 2001. ISBN 1-890132-37-3\n^ Goldsborough, Reid. "World’s First Coin" Rg.ancients.info. 2 Ghąąjįʼ 2003.\n^ Kramer, History Begins at Sumer, nn. 52–55.\n^ navajocentral.org 12 Yas Niłtʼees 2010.


Tó wónaanídę́ę́ʼ daakʼį́į́ʼ - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ daakʼį́į́ʼ éí tábąąsdísí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Numenius arquata" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 20–24di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ dóó dinilgaigo łikizh; bidaaʼ éí ayóo nineez dóó shiyish; binááʼ éí łizhin.\nTó wónaanídę́ę́ʼ daakʼį́į́ʼ éí chʼosh dóó tąądee naagháhii deildeeł.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí azhééʼ bitʼohígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí azhééʼ bitʼohígíí\nchʼał dichʼízhí azhééʼ bitʼohígíí\nShádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí azhééʼ bitʼohígíí éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Physalaemus erikae" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.8–2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbáago naashchʼąąʼ dóó dichʼíízh; binááʼ éí diłhił.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí azhééʼ bitʼohígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Chʼosh ditłʼooí yildeełí biwos halchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nChʼosh ditłʼooí yildeełí biwos halchíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Campephaga phoenicea" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 10–12di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; biwos éí halchííʼ; bidaaʼ éí łizhin.\nChʼosh ditłʼooí yildeełí biwos halchíʼígíí éí chʼosh yázhí yildeeł; chʼosh ditłʼooí ayóo yildeeł.


Dǫ́ʼiiyiyiitsahí nizhóonii dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nDǫ́ʼiiyiyiitsahí nizhóonii dootłʼizhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Terpsiphone cyanescens" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibáago dootłʼizh; bidaaʼ éí diłhił.\nDǫ́ʼiiyiyiitsahí nizhóonii dootłʼizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł; łahda dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí binághah halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí binághah halzhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tangara peruviana" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; binághah éí halzhin; bitsiiʼ éí łichííʼ; biwos éí diniltso; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí yágo dootłʼizh dóó łizhin; bidaaʼ éí łibá.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí binághah halzhinígíí éí chʼil binááʼ yildeeł dóó tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.\nDíí naaltsoos 5 Ghąąjįʼ 2020 yoołkáłę́ędą́ą́ʼ łahgo ályaa.


Łóóʼ hashkéhé éí tónteel biyiʼ dahólǫ́ áádóó bitsʼíístsʼin éí ooshgę́ę́zh tʼéiya bee ályaa; nááná éí bitsą́ą́ʼtsʼin ádin. Łóóʼ hashkéhé dį́įdi neeznádiin dóó baʼąą dį́zdiin áłʼąą átʼéego dahólǫ́. Ndaʼałkaahí éí "Selachimorpha" deiłníigo deiyózhí; nááná ndaʼałkaahí ádaaníigo éí łóóʼ hashkéhé naayééʼ tʼah bítséedi dahólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ daaníigo ndeiłkááh.


Tsídii dinoodí łizhinígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii dinoodí łizhinígíí\nTsídii dinoodí łizhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sugomel nigrum" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin.\nTsídii dinoodí łizhinígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał diłhił dóó łitsooígíí - Wikiibíídiiya\ndiłhił dóó łitsooígíí\nShádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał diłhił dóó łitsooígíí éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lithodytes lineatus" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá chʼał "Lithodytes"-jí atah yisdzoh.\nDíí chʼał éí 0.5–1di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhingo naashchʼąąʼ dóó łitsogo noodǫ́ǫ́z; bigaan éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; binááʼ éí diłhił.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał diłhił dóó łitsooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Naʼashjéʼii bitłʼóól názbąsígíí - Wikiibíídiiya\nNaʼashjéʼii bitłʼóól názbąsígíí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Oecobiidae" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii bitłʼóól názbąsígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi 102 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí naʼashjéʼii bitsʼíís éí 2–20 mm ádaníłtso; áádóó éí bitsʼíís daalkizh łeh. Łaʼ éí tʼóó bíyó daditłʼo. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.


Nákʼeehgaii bitsiiyah halbáhígíí - Wikiibíídiiya\nNákʼeehgaii bitsiiyah halbáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lophozosterops pinaiae" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhił dóó yishtłizhgo łibá; bitsiiyah dóó bitééléí halbá; binákʼee éí łigai; bidaaʼ éí diłhił.\nNákʼeehgaii bitsiiyah halbáhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé dóó chʼil binááʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tábąąsdísítsoh bikeenézí - Wikiibíídiiya\nTábąąsdísítsoh bikeenézí éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Vanellus crassirostris" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 10–11di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí yishtłizhgo łibá; bitsiiyah dóó bitéél éí halzhin; bidaaʼ éí łichííʼ dóó kʼíjíjin; bijáád éí nineez dóó łichííʼ.\nTábąąsdísítsoh bikeenézí éí chʼosh dóó tąądee naagháhii deildeeł.


Tsídii dinoodí bizééʼ łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii dinoodí bizééʼ łigaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Melithreptus albogularis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; binátsʼiin éí łigai ałdóʼ; binághah éí łitso; bitsiiyah éí dah dzílgai; bidaaʼ éí łizhin.\nTsídii dinoodí bizééʼ łigaaígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ sǫʼ tsisteeł - Wikiibíídiiya\nNaakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ sǫʼ tsisteeł\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ sǫʼ tsisteeł yaa halneʼ dooleeł. Sǫʼ tsisteeł náánáłaʼígíí ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nNaakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ sǫʼ tsisteeł éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Geochelone elegans" deiłníigo dayózhí.\nNaakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ sǫʼ tsisteeł éí chʼil bitʼąąʼ dóó dzidzé dóó tłʼoh yiłchozh.


Chʼał bikéshgaan hólóní dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał bikéshgaan hólóní dibéłchíʼígíí\nChʼał bikéshgaan hólóní dibéłchíʼígíí éí chʼał bitsooʼ ádaadinígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Silurana epitropicalis" (éí doodaiiʼ "Xenopus epitropicalis") deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitsooʼ doo hólǫ́ǫ da; binááʼ éí áłtsʼíísí dóó diłhił.\nChʼał bikéshgaan hólóní dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó łóóʼ yázhí dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ naʼastsʼǫǫsíchilí - Wikiibíídiiya\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ naʼastsʼǫǫsíchilí\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ naʼastsʼǫǫsíchilí éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Mus minutoides" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 1–3di asdzoh[?] áníłnééz; bitseeʼ éí 1–2di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí niłhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łigai.\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ naʼastsʼǫǫsíchilí éí chʼil binááʼ dóó bitʼąąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chéłchaaʼ dóó naʼashjéʼii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tónteel táshchozhii tsiiyahwozhí yázhí - Wikiibíídiiya\nTónteel táshchozhii tsiiyahwozhí yázhí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tónteel Łichííʼí bibąąhdi dóó Bitsįʼ Yishtłizhii Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thalasseus bengalensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 14–16di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí dinilbá; bitsiitʼáád éí halzhin; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łitsxo dóó deekį́.\nTónteel táshchozhii tsiiyahwozhí yázhí éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.


Tsinyiʼ tsídii yádíłtiihí bitsiiʼ łibáhígíí - Wikiibíídiiya\nTsinyiʼ tsídii yádíłtiihí bitsiiʼ łibáhígíí\nTsinyiʼ tsídii yádíłtiihí\nTsinyiʼ tsídii yádíłtiihí bitsiiʼ łibáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah naaʼeełí léiʼ bikáaʼgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Xenoligea montana" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí ligai; bitsiiʼ dóó binághah dóó bitseeʼ éí łibá; bidaaʼ éí łibá dóó áłtsʼóózí.\nTsinyiʼ tsídii yádíłtiihí bitsiiʼ łibáhígíí éí chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ dóó naʼashjéʼii dóó jááłánii yildeeł.


Kʼaiʼbisii - Wikiibíídiiya\nKʼaiʼbisii éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikaáʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Catharus guttatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bizééʼ dóó bitéél éí łigaigo naashchʼąąʼ dóó diłhiłgo halkizh; bidaaʼ éí łibá.\nKʼaiʼbisii éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó chʼil binááʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.\nLast edited on 22 Yas Niłtʼees 2020, at 17:05


Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdę́ę́ʼ dziłghą́ąʼdi chʼał nahakʼízígíí - Wikiibíídiiya\ndziłghą́ąʼdi chʼał nahakʼízígíí\nNaakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ dziłghą́ąʼdi chʼał nahakʼízígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Zakerana nepalensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–3di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; binághah éí dah dzígai; binááʼ éí ntsaa.\nNaakaii Dootłʼizhí Bikéyahdę́ę́ʼ dziłghą́ąʼdi chʼał nahakʼízígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.


Hodíłchʼiltah chʼał naabaahii dinilgaigo naashchʼąąʼígíí - Wikiibíídiiya\nHodíłchʼiltah chʼał naabaahii dinilgaigo naashchʼąąʼígíí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kintaaʼanéhé Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hypsiboas semilineatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1.5–2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó dinilgaigo naashchʼąąʼ; bikeeʼ éí diniltsxo; binááʼ éí diłhił.\nHodíłchʼiltah chʼał naabaahii dinilgaigo naashchʼąąʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Dzidzé yiyiitsahii bitsiitʼáád łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nDzidzé yiyiitsahii bitsiitʼáád łigaaígíí\nDzidzé yiyiitsahii bitsiitʼáád łigaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pseudopipra pipra" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łizhin; bitsiitʼáád éí łigai; bidaaʼ éí diłhił. Baʼáádígíí éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nDzidzé yiyiitsahii bitsiitʼáád łigaaígíí éí dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ yázhí yiłchozh.


Shą́ą́ʼnahalghałí (naaldeehii) - Wikiibíídiiya\n"Dlǫ́ʼiigi átʼéhígíí" níigo díí kweʼé naaltsoosjigo dah atsih. Dlǫ́ʼii ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nShą́ą́ʼnahalghałí éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi Hadahóólįįdígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dahólǫ́, aádóó éí dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hyracoidea" deiłníigo dayózhí.\nAzhą́ éí tʼóó mósígi ádaníłtso ndi, díí naaldlooshii éí chį́į́h yee adilohii dah yikahjí atah daasdzoh.\nShą́ą́ʼnahalghałí éí doo ndahałtingóó dóó dziłtaʼgi naakai; áádóó éí naʼashǫ́ʼiigi átʼéego tsénáaʼgi shą́ą́ʼ ndahaghał. Łaʼ éí tsinlátahgi ndaaldeeh ałdóʼ.\nShą́ą́ʼnahalghałí éí dilchaʼ nahalin; bitsʼíís éí 1–2di adéesʼeez[?] áníłnééz. Bighaaʼ éí łibá dóó yishtłʼizhgo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí doo nineez da, bijaaʼ éí áłtsʼíísí.\nDíí naaldlooshii éí daʼałchozhgo naakai; tó éí doo ayóo deidlą́ą da.\n^ Diyin God Bizaad, Lev11:5, Deut14:7


Béésh Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ ginítsoh - Wikiibíídiiya\nBéésh Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ ginítsoh éí atsáłchííʼ dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Béésh Łigaii Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí Kintaaʼanéhé Dineʼé Bikéyahdi dóó Ałhidadiikʼą́ Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Buteogallus coronatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 29–31di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bijáád éí łitso; bidaaʼ éí łitso dóó kʼídzíbá.\nBéésh Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ ginítsoh éí naʼastsʼǫǫsí dóó łeeyiʼ bitiiní dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.


Bolbolii yishtłizhígíí - Wikiibíídiiya\nBolbolii yishtłizhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phyllastrephus strepitans" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–9di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilbáa łeh; bidaaʼ éí diłhił.\nBolbolii yishtłizhígíí éí dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh łeh; łahda chʼil binááʼ yildeeł; naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Náátsʼózídę́ę́ʼ naalʼeełí táłtłʼááh nálnoʼígíí - Wikiibíídiiya\nNáátsʼózídę́ę́ʼ naalʼeełí táłtłʼááh nálnoʼígíí éí táłkááʼ naalʼeełí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Binááʼádaałtsʼózíidi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aythya baeri" deiłníigo dayózhí.\nNáátsʼózídę́ę́ʼ naalʼeełí táłtłʼááh nálnoʼígíí éí beʼekʼid bibąąhgi naakai.\nDíí naalʼeełí éí bitsʼíís dibéłchíʼí dóó łigai; bitʼaʼ dóó bitsiiʼ éí diłhił; bidaaʼ éí łibá. Bitsʼíís éí 1.2–1.3 adéesʼeez[?] áníłtso, 1.3–1.5 dahidídloʼ áníłdáas łeh.\nNáátsʼózídę́ę́ʼ naalʼeełí táłtłʼááh nálnoʼígíí éí chʼil bitʼąąʼ deiłchozh dóó chʼosh yázhí deildeeł.\nLast edited on 8 Níłchʼitsoh 2020, at 20:21


Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ teełtah ayáásh - Wikiibíídiiya\nMágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ teełtah ayáásh\nMágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ teełtah ayáásh éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Acrocephalus newtoni" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitʼaʼ éí dibéłchíʼí; bitéél dóó bizééʼ dóó bitłʼaaʼ éí dinilbá; bitéél éí łibáago noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí łibá.\nMágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ teełtah ayáásh éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Tsiitsʼiinabaní - Wikiibíídiiya\nTsiitsʼiinabaní éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Philemon" deiłníigo deiyózhí. Tsiitsʼiinabaní éí 15 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí tsídii éí 9–14di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo naashchąąʼ; łaʼ éí bitéél łigai; bitsiiʼ éí łizhin; binááʼ éí łichííʼ.\nTsiitsʼiinabaní éí chʼil bijeeh deidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ deildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Wóyiyiitsahí bizééʼ diniltsooígíí - Wikiibíídiiya\nWóyiyiitsahí bizééʼ diniltsooígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Camptostoma obsoletum" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí libá; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí dibéłchíʼí; bizééʼ dóó bitéél dóó bitłʼaaʼ éí diniltso; bidaaʼ éí diłhił.\nWóyiyiitsahí bizééʼ diniltsooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil binááʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsídii naʼatłʼoʼí bidaaʼ ditání - Wikiibíídiiya\nTsídii naʼatłʼoʼí bidaaʼ ditání éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Amblyospiza albifrons" deiłníigo dayózhí.\nBikąʼígíí dóó bitʼoh\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łizhin; bítááʼ éí łigai; bidaaʼ éí ditą́ dóó doo nineez da. Baʼáádígíí éí bitsʼíís diłhiłgo łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nTsídii naʼatłʼoʼí bidaaʼ ditání éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł; chʼil bijeeh éí yidlą́ ałdóʼ; łahda dzidzé yiłchozh.


Tsintaalzhahii yił aheełtʼéhé - Wikiibíídiiya\nTsintaalzhahii yił aheełtʼéhé éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Neothraupis fasciata" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bítłʼah éí halzhin; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí łibá dóó dinilgai.\nTsintaalzhahii yił aheełtʼéhé éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼil binááʼ dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsintah noolchʼóshii łichíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTsintah noolchʼóshii łichíʼígíí\nTsintah noolchʼóshii łichíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cantorchilus nigricapillus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai dóó łizhingo noodǫ́ǫ́z; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí dibéłchíʼí dóó diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; binághah éí diłhiłgo halchííʼ; binátsʼiin éí łigai; bitsiitʼáád éí halzhin; bidaaʼ éí diłhił.\nTsintah noolchʼóshii łichíʼígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé dóó chʼil binááʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Dziłtah tsídii daachʼį́dí bitseeʼ noodǫ́zígíí - Wikiibíídiiya\nDziłtah tsídii daachʼį́dí bitseeʼ noodǫ́zígíí\nDziłtah tsídii daachʼį́dí bitseeʼ noodǫ́zígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phrygilus alaudinus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitseeʼ éí diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí łitso dóó kʼíjíjin.\nDziłtah tsídii daachʼį́dí bitseeʼ noodǫ́zígíí éí chʼil binááʼ yildeeł.


Tó éí háájiʼjin dóó niłchʼi bee ályaa (Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "H2O" déíłnį́, áádóó díí átʼé yikʼéʼ daʼałchʼiʼ), áádóó tʼáá ałtsó nosééłígíí tó chooʼyoołį́ʼ.\nTintsoh tónteelkááʼ dah naaʼeeł\nNahasdzáán bikáaʼgi éí 71% anéélʼąąh tó hólǫ́. 97% éí tónteel éí atiisgo tó bihólǫ́ʼ, nahasdzáán bikáaʼgi. Áádóó 1.6% éí nahasdzáán biyíʼdiʼ hólǫ́ (tsé biyíʼdę́ę́ tó halį́į́hígíí). 0.001% éí siil nilį́į́hgo niłchʼiʼ bihólǫ́ʼ, díí éí bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ kʼos hólǫ́ áádóó nidaʼhałtin. Nahasdzáán bikáaʼgi tintsoh daʼhólǫ́ʼnigo éí 2.4% tó biyíʼ daʼhólǫ́ʼ. Áádóó nahasdzáán bikáago tooh daʼnilį́į́hiʼígíí áádóó daʼdeistłʼin binéʼdęęh tó daʼnaazyį́į́hígíí éí 0.6% anéélʼąąʼ.\nLast edited on 5 Yaʼiishjáástsoh 2020, at 02:51


Lókʼaatah noołnahii yázhí - Wikiibíídiiya\nLókʼaatah noołnahii yázhí\nLókʼaatah noołnahii yázhí éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Porzana parva" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6.5–7.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó łigai dóó lizhingo łikizh; bidaaʼ éí łitso; bijáád éí nineez. Bikąʼígíí éí bitéél dóó bitsiiʼ łibá.\nLókʼaatah noołnahii yázhí éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł.


Tó wónaanídę́ę́ʼ náshdóí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ náshdóí\nTó wónaanídę́ę́ʼ náshdóí éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó Dził Daantsaaítah Bilagáana Bikéyahdi dóó Chʼah Diʼilii Bikéyahdi dóó Atsá Yee Ndaalzheehii Bikéyahdi dóó Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lynx lynx" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 30–42di asdzoh[?] áníłnééz; bitseeʼ éí 5–10di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó dinilzhing łikizh; bitéél dóó bizééʼ éí dinilgai.\nTó wónaanídę́ę́ʼ náshdóí éí hazéí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼał haalzheehgo naaghá; tsídii biyęęzhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Naʼastsʼǫǫsítsoh (chʼosh yildeełígíí) - Wikiibíídiiya\nNaʼastsʼǫǫsítsoh (chʼosh yildeełígíí)\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí naʼastsʼǫǫsítsoh (chʼosh yildeełígíí) yaa halneʼ dooleeł. Naʼastsʼǫǫsí ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nNaʼastsʼǫǫsítsoh éí naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh ndahalin, áko ndi éí doo Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah daasdzoh da. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Solenodon paradoxus" deiłníigo deiyózhí.\nNaʼastsʼǫǫsítsoh éí tłʼéeʼgo naagháa łeh\nNaʼastsʼǫǫsítsoh éí tsintahgi dóó hodíłchʼilgi dahólǫ́, áádóó éí tłʼéeʼgo tʼéiyá yikááʼ naakai. Jį́įgo niʼtátʼah daʼałhosh.\nAłkʼidą́ą́ʼ naʼastsʼǫǫsítsoh tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ jiní; kʼad éí noonééł.\nDíí naaldlooshii éí gahgi áníłtso (1di adéesʼeez), áádóó éí bitseeʼ dóó bíchį́į́h nineez. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó łigaigo naashchʼąąʼ, áádóó éí binááʼ dóó bijaaʼ ádaałtsʼíísí.\nNaʼastsʼǫǫsítsoh éí jááłánii dóó łeeyiʼ chʼosh haalzheehgo naakai; łahda naʼashǫ́ʼii yázhí deilghał ałdóʼ.


Tsídii dinoodí binátsįʼgoʼ łitsxooígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii dinoodí binátsįʼgoʼ łitsxooígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah ndaaʼeełí léiʼ bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Foulehaio carunculatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binátsįʼgoʼ éí łitsxo łeh; bidaaʼ éí łizhin.\nTsídii dinoodí binátsįʼgoʼ łitsxooígíí éí chʼil bijeeh yidlą́; chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tábąądijádí bitéél dah jíchiiʼígíí - Wikiibíídiiya\nTábąądijádí bitéél dah jíchiiʼígíí éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Charadrius pallidus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitłʼaaʼ dóó bizééʼ éí łigai; bijáád éí nineez; binááʼ éí łizhin; bidaaʼ éí łizhin.\nTábąądijádí bitéél dah jíchiiʼígíí éí chʼosh deildeełgo naakai.


Hodíłchʼiltah naʼashǫ́ʼii chį́į́shkį́hí dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nHodíłchʼiltah naʼashǫ́ʼii chį́į́shkį́hí dootłʼizhígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Polychrus marmoratus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 12–20di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dootłʼizh dóó niłhingo naashchʼąąʼ; bíchį́į́h éí deekį́; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí łitso.\nHodíłchʼiltah naʼashǫ́ʼii chį́į́shkį́hí dootłʼizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Tsídii bitʼatah hózhóón łitso dóó łizhinígíí - Wikiibíídiiya\nłitso dóó łizhinígíí\nTsídii bitʼatah hózhóón łitso dóó łizhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Seleucidis melanoleucus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 11–13di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łizhin; bitłʼaaʼ éí łitso; binááʼ éí łichííʼ; bidaaʼ éí diłhił. Baʼáádígíí éí bitsʼíís dibéłchíʼí.\nTsídii bitʼatah hózhóón łitso dóó łizhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł; dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ éí yiłchozh ałdóʼ.


Tsídiiłtsooí binákʼee halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nTsídiiłtsooí binákʼee halzhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Setophaga townsendi" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łitso; bizééʼ dóó binátsʼiin éí łitso; binákʼee dóó bitsiitʼáád éí halzhin; bitʼaʼ éí łibá dóó łigaigo naashchʼąąʼ; bidaaʼ éí diłhił.\nTsídiiłtsooí binákʼee halzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Tábąąh jádí - Wikiibíídiiya\nTábąąh jádí éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Kobus ellipsiprymnus" deiłníigo dayózhí.\nDíí jádí éí chʼil dóó tłʼoh naazkaadgi dahólǫ́, áádóó éí tábąąhgi naakai łeh.\nTábąąh jádí éí dį́įʼgo da adéesʼeez[?] áníłtso, áádóó éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ. Bikąʼígíí éí bideeʼ hólǫ́; baʼáádígíí éí bideeʼ ádin.\nTábąąh jádí éí tłʼoh deiłchozhgo naakai.


Tábąąh ńdiitsʼį́įhii - Wikiibíídiiya\nTábąąh ńdiitsʼį́įhii éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hypergerus atriceps" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél éí łitso; bizééʼ éí halzhin; bitsiiʼ eí łizhin dóółigaigo yistłʼin ; bidaaʼ éí diłhił.\nTábąąh ńdiitsʼį́įhii éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Zahalánii łizhinígíí - Wikiibíídiiya\nZahalánii łizhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Bikéyahdi dóó kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Melanoptila glabrirostris" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–8di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bidaaʼ éí diłhił.\nZahalánii łizhinígíí éí chʼosh yázhí dóó dzidzé dóó chʼil binááʼ deildeeł; łahda naʼashǫ́ʼii dóó chʼał deilghał ałdóʼ.


Haltsooítah chʼał naalkʼįhí dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nHaltsooítah chʼał naalkʼįhí dootłʼizhígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Zhangixalus burmanus" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–2.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bikʼiiz éí dibéłchíʼíigo halkizh; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa.\nHaltsooítah chʼał naalkʼįhí dootłʼizhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.


Tsinlátah chʼał bíchį́į́htsahí niłhinígíí - Wikiibíídiiya\nTsinlátah chʼał bíchį́į́htsahí niłhinígíí\nTsinlátah chʼał bíchį́į́htsahí niłhinígíí éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hemiphractus fasciatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–2.2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí niłhingo naashchʼąąʼ; binááʼ éí diłhiłgo łitso.\nTsinlátah chʼał bíchį́į́htsahí niłhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Kʼįįshzhíníńlį́įdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi - Wikiibíídiiya\nKʼįįshzhíníńlį́įdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi\nHoozkʼazí Kʼįįshzhíníńlį́ (Fort Morgan)\n39°45′11″ NHK dóó 105°00′00″ EʼE-gi bił hazʼą́\nKʼįįshzhíníńlį́įdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi éí Dibé Ntsaa Hahoodzodi bił hazʼą́.\nDíí kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi éí 1881góó yihah yę́ędą́ą́ʼ ályaa; dah náhástʼánígi éí ashdlaʼ.\n2016góó yihah yę́ędą́ą́ʼ 139,652 bílaʼashdlaʼii Kʼįįshzhíníńlį́į́dę́ę́ʼ Hoozkʼazíígóó dóó Fort Morgan hoolyéégóó kǫ́ naʼałbąąsii bił naaswod.\nKʼįįshzhíníńlį́įdi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi (trainweb.org) (Bilagáanakʼehjí)\nDibé Ntsaa Hahoodzodi kǫʼ naʼałbąąsii ninádaaltłiʼígi


Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ tábąąh naalzheehii - Wikiibíídiiya\nChooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ tábąąh naalzheehii\nChooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ tábąąh naalzheehii éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Todiramphus macleayii" deiłníigo dayózhí.\nDíí tábąąh naalzheehii éí 8.5–10di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dootłʼizh; bitéél dóó bizééʼ éí łigai; bikʼos éí łigai ałdóʼ; binákʼee éí halzhin; binááʼ éí diłhił.\nChooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ tábąąh naalzheehii éí łóóʼ dóó chʼał deilghał; chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.\nTsinyiʼ tábąąh naalzheehii


Chʼał niłtólí ánínígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał niłtólí ánínígíí\nChʼał niłtólí ánínígíí éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Teratohyla spinosa" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.7–1di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bikʼiiz éí dinilgai; binááʼ éí dinilbá.\nChʼał niłtólí ánínígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.