Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídiiłtsooí binááʼ łichíʼígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídiiłtsooí binááʼ łichíʼígíí\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídiiłtsooí binááʼ łichíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dacnis flaviventer" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łitso; binákʼee dóó bizééʼ dóó bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí łizhin; binááʼ éí łichííʼ; bitsiitʼáád éí halbá; bidaaʼ éí diłhił. Baʼáádígíí éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídiiłtsooí binááʼ łichíʼígíí éí chʼosh yázhí yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Jeeh Deezʼá/Tʼáá Sahdii Dah Azkání - Wikiibíídiiya\nJeeh Deezʼá/Tʼáá Sahdii Dah Azkání\nTʼáá Sahdii Dah Azkání *\nAlą́ąjįʼ dah Sidáhígíí: Sampson Begay\nAłkééʼ dah Sidáhígíí: Roger B. George\nNaaltsoos Ííłʼíní: Edgerton Gene\nJeeh Deezʼá éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́. Dziłíjiin bikáaʼdi éí siʼą́.\nJeeh Deezʼáadi 757 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ\nJeeh Deezʼá éí 35°56′24″ NHK dóó 110°06′47″ EʼE-gi bił hazʼą́. Jeeh Deezʼá éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,165 adéesʼeez.GNIS\nJeeh Deezʼági éí óltaʼ sinil; díí éí Jeeh Deez’a Academy wolyé.\nJeeh Deezʼáadi tááʼ naaznilí biniłchʼi naaltsoos (Bilagáanakʼehjí)


Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał - Wikiibíídiiya\nNaakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Biyáázh Tsʼǫʼasánígíí Chʼał Chʼał íiyisígíí dóó bikʼéí Hodíłchʼiltah chʼał Náátsʼózídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał yishtłizhígíí\nNaakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełídę́ę́ʼ\nNaakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Polypedates cruciger" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1.5–3di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bijáád éí noodǫ́ǫz łeh; bitéél éí łitso; binááʼ éí ntsaa.\nNaakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.\nNáátsʼózídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał yishtłizhígíí


Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdę́ę́ʼ magí - Wikiibíídiiya\nGhą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdę́ę́ʼ magí éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Macaca sylvanus" deiłníigo dayózhí.\nDíí magí éí 20–25di asdzoh[?] áníłnééz; bitseeʼ éí ádin łeh. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilgai; biniiʼ éí tʼáá halchííʼ.\nGhą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdę́ę́ʼ magí éí tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh; chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tééh łééchąąʼí ditsʼozígíí éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hyaena brunnea" deiłníigo dayózhí.\nTééh łééchąąʼí ditsʼozígíí éí dibéłchíʼígo naashchʼąąʼ; bitsiiʼ éí łibá; bijáád éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z. Nááná éí tááłáʼígo da ádéesʼeez[?] áníłtso, dóó 80–110 dahidídloʼ áníłdáas łeh.\nTééh łééchąąʼí ditsʼozígíí éí doo naaldlooshii haalzheehgo nagháa da łeh — dííłdzid yilghał. Łahda naaldlooshii yázhí (naʼastsʼǫǫsí da, chʼał da) yilghał ałdóʼ.


Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał łibáhígíí - Wikiibíídiiya\nBinááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał łibáhígíí\nhodíłchʼiltah chʼał łibáhígíí\nBinááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał łibáhígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Buergeria buergeri" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1.5–3di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bitéél éí diniltso; binááʼ éí ntsaa.\nBinááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ hodíłchʼiltah chʼał łibáhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.


Tsinyiʼ néʼéshjaaʼ bitéél noodǫ́zígíí - Wikiibíídiiya\nTsinyiʼ néʼéshjaaʼ bitéél noodǫ́zígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Strix rufipes" deiłníigo dayózhí. Tsinyiʼ néʼéshjaaʼ bitéél noodǫ́zígíí éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́.\nDíí néʼéshjaaʼ éí 13–15di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitéél éí łigaigo noodǫ́ǫ́z; binááʼ éí diłhił.\nTsinyiʼ néʼéshjaaʼ bitéél noodǫ́zígíí éí naʼashǫ́ʼii dóó łeeyiʼ bitiiní deilghał; tsídii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii diniltsxooígíí - Wikiibíídiiya\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii diniltsxooígíí\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii diniltsxooígíí éí naʼashǫ́ʼii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ctenophorus decresii" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 6–8di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó diniltsxogo naashchʼąąʼ; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii diniltsxooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Zghǫzii - Wikiibíídiiya\nZghǫzii éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Psophodes olivaceus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 10–12di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łitsogo dinilzhin; bizééʼ éí łigai; bítááʼ dóó bitsiitʼáád dóó bitéél éí halzhin; bidaaʼ éí diłhił.\nZghǫzii éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł.


Dziłgaiitsoh Honeezkʼaziidę́ę́ʼ dibé dootłʼizhí - Wikiibíídiiya\nDziłgaiitsoh Honeezkʼaziidę́ę́ʼ dibé dootłʼizhí éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi dóó Eʼaʼaahjí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́; Dziłgaiitsoh Honeezkʼaziitah éí tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pseudois nayaur" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 2–3di adéesʼeez[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dootłʼizhgo łibá; bitéél éí łigai; bitseeʼ dóó bijáád éí diłhił łeh.\nDziłgaiitsoh Honeezkʼaziidę́ę́ʼ dibé dootłʼizhí éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh dóó náʼátʼaał.


Náátsʼózídę́ę́ʼ tłʼohtah biibii - Wikiibíídiiya\nNáátsʼózídę́ę́ʼ tłʼohtah biibii\nNáátsʼózídę́ę́ʼ tłʼohtah biibii éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dóó Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anthus rufulus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–7di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél dóó bitłʼaaʼ dóó binátsʼiin éí dinilgai; bitéél éí tʼóó bíyó łikizh; bidaaʼ éí łibá. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yił aheełtʼé.\nNáátsʼózídę́ę́ʼ tłʼohtah biibii éí tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł.


Tónteel tsídiichilí łikizhígíí - Wikiibíídiiya\nTónteel tsídiichilí łikizhígíí éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Brachyramphus marmoratus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 9–10di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí łizhin dóó łigaigo łikizh; bitsiitʼáád éí halzhin; bidaaʼ éí łizhin.\nTónteel tsídiichilí łikizhígíí éí chʼosh bikágí dantłʼizí deildeeł dóó łóóʼ deilghał.


Nahatʼeʼiitsohchilí - Wikiibíídiiya\nNahatʼeʼiitsohchilí bitseeʼ kʼíjíjinígíí\nNahatʼeʼiitsohchilí bitseeʼ ditłʼooígíí\nNahatʼeʼiitsohchilí bikeeʼ nineezígíí\nNahatʼeʼiitsohchilí éí Bizaʼazis Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Potoroidae" deiłníigo dayózhí. Nahatʼeʼiitsohchilí éí tseebíí ałʼąą ádaatʼé.\nNahatʼeʼiitsohchilí éí tsintahgi naakai, áádóó éí tłʼéeʼgo tʼéiyá yikááʼ naakai.\nNahatʼeʼiitsohchilí éí łibá dóó łigaigo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí dibéłchííʼí ałdóʼ. Díí naaldlooshii éí tʼáá ałtso bijáád nineez dóó bigaan áłtsʼíísí; laʼ éí gahgi ádaníłtso, náánáłaʼ éí łéʼétsoh yił ahidanoolin.\nNahatʼeʼiitsohchilí éí daʼałchozhgo naakai; náʼádįįh dóó ábishjaaʼ ayóo deiłchozh. Tó doo deidlą́ą da łeh.


Naʼashjéʼii dijoolí - Wikiibíídiiya\nNaʼashjéʼii dijoolí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Araneus" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii dijoolí éí nahasdzáán bikáaʼgi 650 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí naʼashjéʼii baʼáádígíí éí 10–25 mm ádaníłtso; bikąʼígíí éí tʼóó 5–10 mm ádaníłtso. Bijáád éí danineez. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.


Dziłlátah łeeyiʼ bitiiní - Wikiibíídiiya\nDziłlátah łeeyiʼ bitiiní éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdi dóó Bichʼah Łichíiʼii Bikéyahdi dóó Dził Daantsaaítah Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chionomys nivalis" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 3–5di asdzoh[?] áníłnééz; bitseeʼ éí 2–3di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bijaaʼ éí áłtsʼíísí; bitéél éí halbá.\nDziłlátah łeeyiʼ bitiiní éí chʼil binááʼ dóó tłʼoh yiłchozh.


Naaʼahóóhaiłbáhí bitéél halchíʼí - Wikiibíídiiya\nNaaʼahóóhaiłbáhí bitéél halchíʼí éí tązhii dóó naaʼahóóhai dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Arborophila mandellii" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaʼahóóhaiłbáhí éí bitsʼíís łibá dóó binághah diłhił; bikʼiiz éí łigaigo łikizh; bizééʼ éí łitsxo. Bitsʼíís éí 0.8–1.2 adéesʼeez[?] áníłtso.\nNaaʼahóóhaiłbáhí bitéél halchíʼí éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł.


Tábąąh mąʼii (íiyisígíí) - Wikiibíídiiya\nTábąąh mąʼii (íiyisígíí)\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí tábąąh mąʼii (íiyisígíí) yaa halneʼ dooleeł. Tooh łéʼétsoh ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼalghałígíí Mąʼii Deinoolinígíí Mąʼii yił Ałhidanoolinígíí Yázhí Tábąąh mąʼii\nTábąąh mąʼii *\nTábąąh mąʼii éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hahóólįįd jiní; dííshjį́į́góó éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́ ałdóʼ; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Procyon lotor" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 16–28di asdzoh[?] áníłnééz; bitseeʼ éí 15–21di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí łibáago naashchʼąąʼ; bíchį́į́h dóó bítááʼ éí łigai; binákʼee éí halzhin; bitseeʼ éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z.\nTábąąh mąʼii éí naʼashǫ́ʼii cóó chʼał dóó łóóʼ yilghał; chéłchaaʼ dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.\nTábąąh mąʼii bíchį́į́h nineezí · Shádiʼááhdę́ę́ʼ tábąąh mąʼii bíchį́į́h nineezí\nMąʼii dootłʼizhí · Shádiʼááhdę́ę́ʼ mąʼii dootłʼizhí\nTsinlátah mąʼii bitseeʼ yee adilohígíí\nTábąąh mąʼii (íiyisígíí) · Shádiʼááhdę́ę́ʼ tábąąh mąʼii · Tábąąh mąʼii yázhí\nDziłtsį́įdi tsinlátah mąʼii · Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsinlátah mąʼii · Tsinlátah mąʼii bitseeʼ ditłʼooígíí · Tsinlátah mąʼii yázhí


Tsin bigaan yąąh dzootʼihí ntsaaígíí - Wikiibíídiiya\nTsin bigaan yąąh dzootʼihí ntsaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Megaxenops parnaguae" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí łibá dóó tʼóó bíyó shiyish.\nTsin bigaan yąąh dzootʼihí ntsaaígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Táłkáaʼgi Tsídii - Wikiibíídiiya\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí Táłkáaʼgi Tsídii yaa halneʼ dooleeł. Tónteel dóó Tábąąh Tsídii ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nTáłkáaʼgi Tsídii éí nahasdzáán bikáaʼgi 150 ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anseriformes" deiłníigo deiyózhí.\nTáłkáaʼgi Tsídii bikeeʼ\nDíí tsídii éí tʼáá ałtso bikʼos nineez dóó bikeeʼ nteel, áádóó éí beʼekʼid dóó tó ńlínígíí bikáaʼgi ndaaʼeeł łeh — tʼáá hozhóʼó zééjíjinii, díí éí tábąąhgi naagháa łeh. Táłkáaʼgi Tsídii bitsʼos dóó bitʼaʼ éí akʼah bee haltłah.\nTáłkáaʼgi Tsísii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Eʼeʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyah, ńléidi éí ádaadin.\nTáłkáaʼgi Tsídii éí daʼałchozhgo naakai łeh; łaʼ éí naʼashǫ́ʼii yázhí dóó chʼał deilghał ałdóʼ.


Tábąąh naalzheehii binághah halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nTábąąh naalzheehii binághah halzhinígíí\nTábąąh naalzheehii binághah halzhinígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Todiramphus funebris" deiłníigo dayózhí.\nDíí tábąąh naalzheehii éí 10–11di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; binághah dóó bitsiitʼáád éí halzhin; bitʼaʼ dóó binákʼee éí halzhin ałdóʼ; binááʼ éí diłhił.\nTábąąh naalzheehii binághah halzhinígíí éí łóóʼ dóó chʼał deilghał; chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Akałii Bikéyahdę́ę́ʼ naalnoodí łikizhígíí - Wikiibíídiiya\nAkałii Bikéyahdę́ę́ʼ naalnoodí łikizhígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Akałii Bikéyahdi dóó Halgai Hóteeldi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aspidoscelis gularis" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 8–12di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilgai dóó diłhiłgo łikizh; binághah éí dibélchíʼíigo noodǫ́ǫ́z; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nAkałii Bikéyahdę́ę́ʼ naalnoodí łikizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Tseekʼíjíjinii bitsiitʼáád halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nTseekʼíjíjinii bitsiitʼáád halzhinígíí\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Tsídii Tsídii ndaatʼáʼii Yótʼáahdi tsídii Tsídii tsídígíí Chʼiyíítʼogii dóó bikʼéí Chʼiyíítʼogii dóó Wódayiitsahí dóó bikʼéí Tseekʼíjíjinii\nTseekʼíjíjinii bitsiitʼáád halzhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Béésh Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Xolmis coronatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–8di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; binághah éí halbá; bitsiitʼáád éí halzhin; bitʼaʼ éí dinilzhin; bitłʼaakááʼ éí łigai; bitseeʼ dóó bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí diłhił.\nTseekʼíjíjinii bitsiitʼáád halzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil binááʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Dáʼákʼehtah chʼał bizéétsʼósí yishtłizhgo diniltsooígíí - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Biyáázh Tsʼǫʼasánígíí Chʼał Chʼał íiyisígíí dóó bikʼéí Chʼał bizéétsʼósí Dáʼákʼehtah chʼał bizéétsʼósí\nDáʼákʼehtah chʼał bizéétsʼósí yishtłizhgo diniltsooígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah Yázhí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Micryletta steinegeri" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.8–1di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo diniltso; bikʼiiz éí dah dzítso; bitéél éí łibá; binááʼ éí diłhił.\nDáʼákʼehtah chʼał bizéétsʼósí yishtłizhgo diniltsooígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tóidoozohii bidaaʼ łichíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTóidoozohii bidaaʼ łichíʼígíí éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gallinula galeata" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 13–16di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ; bikʼos éí łizhin; bitéél éí łibá; bidaaʼ dóó bítááʼ éí łichííʼ; bijáád éí diniltso łeh.


Atʼąątah chʼał bíchį́į́h deekínígíí - Wikiibíídiiya\nAtʼąątah chʼał bíchį́į́h deekínígíí\nAtʼąątah chʼał bíchį́į́h deekínígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah Dah Naaʼeełígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pseudophilautus cuspis" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łigai; bíchį́į́h éí deekį́; bikeeʼ éí tʼóó bíyó niłtólí; bílalátah éí daditą́; binááʼ éí ntsaa.\nAtʼąątah chʼał bíchį́į́h deekínígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.


Náátsʼózídę́ę́ʼ chʼał haalzheehii - Wikiibíídiiya\nNáátsʼózídę́ę́ʼ chʼał haalzheehii\nNáátsʼózídę́ę́ʼ chʼał haalzheehii éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Binááʼádaałtsʼózí dóó Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Oocatochus rufodorsatus" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá tłʼiish "Oocatochus"-jí atah yisdzoh.\nDíí tłʼiish éí 25–35di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nNáátsʼózídę́ę́ʼ chʼał haalzheehii éí chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yilghał.


Tsįįłkaałiistłʼiní - Wikiibíídiiya\nTsįįłkaałiistłʼiní éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Campethera" deiłníigo deiyózhí. Tsįįłkaałiistłʼiní éí 12 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí tsįįłkaałii éí 6–8di asdzoh[?] ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí łigaigo naashchʼąąʼ dóó łizhingo yistłʼin; bitʼaʼ éí yishtłizh dóó łigaigo yistłʼin łeh; bidaaʼ éí diłhił.\nTsįįłkaałiistłʼiní bitseeʼ łitsooígíí éí chʼosh (wáláchííʼ dóó tsinaʼayąʼii) dóó naʼashjéʼii deildeeł.


Hasbídí ałchozhí chʼilgo dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nHasbídí ałchozhí chʼilgo dootłʼizhígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah ndaaʼeełí léiʼ bikáaʼgi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ptilinopus purpuratus" deiłníigo dayózhí.\nDíí hasbídí éí 8–9di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitéél dóó bitsiiʼ éí dootłʼizhgo dinilgai; bitłʼaaʼ éí łitsxo łeh.\nHasbídí ałchozhí chʼilgo dootłʼizhígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh.


Táyiʼ chʼał diłhiłígíí - Wikiibíídiiya\nTáyiʼ chʼał diłhiłígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááh dóó Haʼaʼaahjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pelophylax shqipericus" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 2–3di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ; binághah éí dinilzhingo halkizh dóó dah dzítso łeh; bijáád éí diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; bitéél éí łigai; binááʼ éí ntsaa.\nTáyiʼ chʼał diłhiłígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Chʼééh digháhii łichíʼígíí - Wikiibíídiiya\nChʼééh digháhii łichíʼígíí éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Manouria impressa" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼééh digháhii éí 10–15di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí łichííʼ dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ.\nChʼééh digháhii łichíʼígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dzidzé dóó tłʼoh yiłchozh.


Tsin yąąh dzootʼihí naashchʼąąʼígíí - Wikiibíídiiya\nTsin yąąh dzootʼihí naashchʼąąʼígíí\nTsin yąąh dzootʼihí naashchʼąąʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sitta formosa" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí halchííʼ; bizééʼ éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí diłhiłgo dóó dootłʼizhgo naashchʼąąʼ dóó kʼídzígai; bitsiitʼáád éí łizhin dóó dootłʼizhgo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí łibá.\nTsin yąąh dzootʼihí naashchʼąąʼígíí éí chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ yildeeł — shį́įgo éí chʼosh yildeeł, haigo éí tʼóó chʼil binááʼ (neeshchʼíiʼ da) yildeeł łeh.\nLast edited on 5 Yaʼiishjáástsoh 2020, at 21:16


Dziłtah naʼastsʼǫǫsíchilí bizaʼazis hólóní - Wikiibíídiiya\nDziłtah naʼastsʼǫǫsíchilí bizaʼazis éí Bizaʼazis Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Béésh Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dromiciops gliroides" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá naaldlooshii "Dromiciops"-jí atah yisdzoh.\nDíí naaldlooshii éí 3–6di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łigai; bijaaʼ éí doo nineez da..\nDziłtah naʼastsʼǫǫsíchilí bizaʼazis hólóní éí naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł łeh.


Tsídiidą́ą́ʼ - Wikiibíídiiya\nTsídiidą́ą́ʼ éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo "Phlox" wolyé; Bilagáana bizaadjí díí saad choozhʼį́ ałdóʼ. Díí chʼil éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi 66 ałʼąą átʼé; nááná éí Haʼaʼaahjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah bikáaʼgi sikaad ałdóʼ.\nTsídiidą́ą́ʼ; Shádiʼááhjí Naʼazhǫǫsh Hahoodzodi éélkid\nDiné Bikéyah bikáaʼgi tsídiidą́ą́ʼ dahólónígííEdit\nDiné Bikéyahdi tsídiidą́ą́ʼ dahólónígíí éí dził bikáaʼgi dóó tsʼah dóó ńdíshchííʼ dahólǫ́ǫgi ndaazkaad łeh; tʼááłáʼígo da adéesʼeez ádaníłtso. Dąągo bílátaʼiigááh.\nTsídiidą́ą́ʼ @ plants.usda.gov\nLast edited on 5 Yaʼiishjáástsoh 2020, at 21:58


Tseełchiiʼí bizééʼ dah dzílgaaígíí - Wikiibíídiiya\nTseełchiiʼí bizééʼ dah dzílgaaígíí\nTseełchiiʼí bizééʼ dah dzílgaaígíí éí tó wónaanídę́ę́ʼ dǫ́ʼiideiyiitsahí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dóó Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phoenicurus schisticeps" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łizhin; bitsiiʼ éí diʼhiʼgo dootłʼizh; bizééʼ dah dzílgai; bitseeʼ dóó bitéél éí halchííʼ; bitʼaʼ éí łizhin dóó łigai; bidaaʼ éí łizhin. Baʼáádígíí éí bitsʼíís łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nTseełchiiʼí bizééʼ dah dzílgaaígíí éí chʼosh yázhí dóó dzidzé deildeeł.


Dahiitį́hii łizhinígíí - Wikiibíídiiya\nDahiitį́hii łizhinígíí éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Florisuga fusca" deiłníigo dayózhí.\nDíí dahiitį́hii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitseeʼ éí łizhin dóó łigai; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish.\nDahiitį́hii łizhinígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.


Haʼaʼaahdę́ę́ʼ nahoditsʼǫʼtah chʼał - Wikiibíídiiya\nHaʼaʼaahdę́ę́ʼ nahoditsʼǫʼtah chʼał\nHaʼaʼaahdę́ę́ʼ nahoditsʼǫʼtah chʼał éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫs dóó Haʼaʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dryophytes andersonii" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1.5–3di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; binákʼee éí dinilzhin; bitéél éí łigai; binááʼ éí diłhił.\nHaʼaʼaahdę́ę́ʼ nahoditsʼǫʼtah chʼał éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Hasbídí ałchozhí bitsiiʼ dinilchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nHasbídí ałchozhí bitsiiʼ dinilchíʼígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ptilinopus porphyreus" deiłníigo dayózhí.\nDíí hasbídí éí 10–11di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitsiiʼ éí dinilchíí; bizééʼ éí łichííʼ; bitéél éí dah jíjin dóó dzígai; bitłʼaaʼ éí dinilbá dóó łitsxo.\nHasbídí ałchozhí bitsiiʼ dinilchíʼígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh.


Łóóʼyiniʼįįhí yishtłizhígíí - Wikiibíídiiya\nŁóóʼyiniʼįįhí yishtłizhígíí éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bibąąhgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Stercorarius chilensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 20–22di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bizééʼ éí dinilbáago yistłʼin łeh; bidaaʼ éí łizhin.\nŁóóʼyiniʼįįhí yishtłizhígíí éí łóóʼ dóó dííłdzid deilghał.


Náhookǫs biyaadę́ę́ʼ jiinííhí - Wikiibíídiiya\nNáhookǫs biyaadę́ę́ʼ jiinííhí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Haemorhous purpureus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó dinilgaigo noodǫ́ǫ́z; bikąʼígíí éí bitéél dóó bitsiiʼ dinilchííʼ; baʼáádígíí éí binátsʼiin łigai; bidaaʼ éí łibá.\nNáhookǫs biyaadę́ę́ʼ jiinííhí éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Tsídii yáłtiʼí bitłʼaaʼ łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii yáłtiʼí bitłʼaaʼ łitsooígíí éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Poicephalus senegalus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 9–10di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitsiiʼ éí łibá; bitłʼaaʼ éí łitso; bidaaʼ éí łibá dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.\nTsídii yáłtiʼí bitłʼaaʼ łitsooígíí éí chʼil binááʼ deildeeł dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh.


Wónitłʼizí dichʼízhígíí - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bíígháán Ádaadinígíí Chʼosh Bikágí yiiʼ Hańdaaʼnahii Chʼosh bijáád dahólónígíí Chʼosh bikágí dantłʼizí Wónitłʼizí Nihookááʼ wónitłʼizí\nWónitłʼizí dichʼízhígíí éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Porcellionidae" deiłníigo dayózhí. Wónitłʼizí dichʼízhígíí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; adóó éí 530 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí wónitłʼizí éí bijáád 14, áádóó éí 2–15 mm ádaníłnéez łeh; bideeʼ éí naaki. Bitsʼíís éí łibáago ndaashchʼąąʼ, áádó éí bikágí tʼóó bíyó dadichʼíízh. Díí wónitłʼizí éí nihookááʼ naakai. Dííłdzid éí bichʼiyąʼ.\nAhééhałtį́į́hdę́ę́ʼ wónitłʼizí · Táłtłʼááh wónitłʼizí · Tó sidooíyiʼ wónitłʼizí · Wónitłʼizí bitseetʼą́hí\nÁsáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ wónitłʼizí · Tsétah wónitłʼizí · Wónitłʼizí dichʼízhígíí · Wónitłʼizí dilwoʼígíí · Wónitłʼizí łigaaígíí · Wónitłʼizí niimaasí · Wónitłʼizítʼą́hí\nŁóóʼ biyaʼ · Táłtłʼááh chʼosh biyaʼ · Táłtłʼááh yilcháazhiitah wónitłʼizí · Tónteel wónitłʼizí · Wónitłʼizí áłtsʼózígíí · Wónitłʼizí ntsxaaígíí


Téél halbáhí bijáád łichíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTéél halbáhí bijáád łichíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah ndaaʼeełí léiʼ bikáaʼgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Turdus plumbeus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 9–11di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitłʼaaʼ éí halchííʼ; bizééʼ éí łigai dóó halzhin; bitʼaʼ éí diłhił; bijáád éí łichííʼ; bidaaʼ éí łizhin.\nTéél halbáhí bijáád łichíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsídii yáłtiʼí yázhí bítááʼ halchxíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii yáłtiʼí yázhí bítááʼ halchxíʼígíí éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Psitteuteles iris" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–8di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bítááʼ éí halchxííʼ; binákʼee éí tsédídéehgo dootłʼizh; bitsiiyah éí łitso; bidaaʼ éí łitsxo dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish.\nTsídii yáłtiʼí yázhí bítááʼ halchxíʼígíí éí chʼil bijééh deidlą́ dóó tsin bineestʼąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ deildeeł.


The New Testament of our Lord and Saviour Jesus Christ MARK 12\n1 Jesus iłch’ígót’aahgo na’goṉi’íí bee bich’į’ yádaałti’ nkegonyaa. Ła’ nṉee dahts’aa k’eidnláádá’ yiṉaayú ná’nezṉil, dahts’aa hahigęęs doleełgee yá ogogéed, biká’dí’ idést’iiníí ágólaa, ła’íí bá yiṉádaadéz’íni yá ch’ígohet’ąądá’ ńzaadyú ni’ goz’ąąyú óyáá. 2 Da’nest’ąągee ngonyáágo bána’iziidi bidahts’aa bá yiṉádaadéz’íni yich’į’ oyił’a’, binest’ą’ ła’ bá náyíné’go. 3 Áídá’ bił ndaazdeelgo nyída’eshtłizhdá’ dádílkǫǫhgo onádais’a’. 4 Áídí’ bána’iziidíí ła’ihi onaayíł’a’; áń bitsits’in yiṉída’desṉih, ła’íí nchǫ’go ánádaabił’įįdá’ áń ałdó’ onádais’a’. 5 Áídí’ ła’ onaayíł’a’; áń daizes‐hį́į́; áídí’ da’áík’ehgo łą́ą́go odaihes’a’, ła’ nyída’eshtłizh, ła’ihíí nadaistseed. 6 Áídá’ dała’á ná’godzii lę́k’e, biye’ bił nzhóni, áń da’iké’yú oyił’a’, Shiye’ daidnłsį doleeł, ṉiigo. 7 Áídá’ bidahts’aa yiṉádaadéz’íni gádaałiłdi’ṉii, Díí dahts’aa hentííníí bíyéé doleełíí át’éé, yushdé’, daazoldee, áík’ehgo bíyéé doleeł n’íí daanohwíyéé doleeł. 8 Áík’ehgo yił ndaazdeelgo daizes‐hį́į́dá’ dahts’aa hentį́į́dí’ ch’ídaist’e’. 9 Áídá’ dahts’aa hentííníí bíyééhíí hago ádaabile’shą’? Áń nádáhgo dahts’aa bá yiṉádaadéz’į́į́ n’íí naiłtseedá’ dahts’aa hentííníí ła’ihi yá ch’ínágohet’aah. 10 Díínko Bik’ehgo’ihi’ṉań biyati’ bek’e’ eshchiiníí doo hwahá daahohshiih da née: Tséé kįh ádaagole’íí yó’odaisṉe’i n’íí, hagon’áágee dantsé si’aaníí silįį; 11 Díí nohweBik’ehń bik’ehgo ánágot’įįł, áí daanéel’įįgo nohwił díyadaagot’ee, ṉiihíí daahohshíí née? 12 Áídí’ Jesus ha’ádaiłt’e’ hádaat’įį ndi nṉee łáni yédaaldzid, iłch’ígót’aahgo na’goṉi’íí bíí ádaabiłṉiigo yídaagołsį lę́k’ehíí bighą; áík’ehgo bits’ą́’ okai.\n13 Áídí’ ła’ Phárisees daanlíni, ła’ Hérod yił daagot’íni biłgo Jesus bich’į’ odaach’is’a’, yałti’gee daabihiljizh, daabich’o’ṉíígo. 14 Áí baa hikaigo gádaabiłṉii, Iłch’ígó’aahíí, da’aṉii ánṉiigo, nṉee doo béníldzid dago yáńłti’go bídaagonlzį; nṉee doo ła’ itisgo síńłtįį da, áídá’ Bik’ehgo’ihi’ṉań bich’į’zhiṉéégo goz’aaníí da’aṉiigo baa iłch’ígóń’aah. Ya’ Caesar bich’į’ tax nadaach’iṉiiłgo begoz’ąą née? Née dah née? 15 Bich’į’ nadaahii’ṉiił née, née doo bich’į’ nadaahii’ṉiił da née? Áídá’ daazhógo ádaaṉiigo Jesus yígółsįgo gádaabiłṉii, Nt’é bighą yashti’íí bee daashołjizhgo ádaashiłdohṉii? Zhaali ła’, penny holzéhi, shaa noh’aahgo nesh’į́į́. 16 Áík’ehgo ła’ baa daiz’ąą. Jesus gádaabiłṉii, Hadíń be’ilzaa, hadíń bizhi’ biká’ dahgoz’ąą? Caesar bíyéhi ląą, daabiłṉii. 17 Áík’ehgo Jesus gádaabiłṉii, Caesar bíyééhíí Caesar baa daanohṉiił, áídá’ Bik’ehgo’ihi’ṉań bíyééhíí Bik’ehgo’ihi’ṉań baa daanohṉiił. Áígee nṉeehíí bił díyadaagot’ee lę́k’e.\n18 Áídí’ ła’ Sádducees daanlíni, nanezna’ n’íí doo naadikáh da daaṉihi, Jesus yaa hikaigo nayídaadiłkidgo gádaaṉii, 19 Iłch’ígó’aahíí, Moses gáṉíígo nohwá k’e’eshchįį lę́k’e. Ła’ nṉee bik’isn bi’aa yits’ą́’ daztsąąyúgo, bichągháshé doo ła’ dayúgo, nṉeehíí bik’isn n’íí bi’aa yił nnádo’ṉeełgo bik’isn n’íí chągháshé bá ágodolṉiił, ṉiigo. 20 Łah nṉee iłk’isn gosts’idi daanlįį lę́k’e, áí dantséhíí nṉáágo bichągháshé doo ła’ dago daztsąą. 21 Bik’isn nakigeehíí yił nnaná’ṉáágo dananástsą́ą́, bichągháshé doo ła’ dago; taagigeehíí da’ágánánádzaa. 22 Iłk’isyú gosts’idíí dawa nanezna’, bichągháshé doo ła’ dago. Dá’iké’yú isdzánhíí ałdó’ daztsąą. 23 Áík’ehgo nanezna’dí’ naach’idikáhgee hadíí bi’aa doleeł? Iłk’isyú gosts’idihíí dawa yił nadaazṉaadá’. 24 Jesus gádaabiłṉii, Bik’ehgo’ihi’ṉań biyati’ bek’e’eshchiiníí dagohíí Bik’ehgo’ihi’ṉań binawodíí doo bídaagonołsį dahíí bighą da’ołsiih shį ya’? 25 Naach’idikáhgee doo nnádaach’iłse’ da, doo ndaagoch’ihiṉiiłgo nnádaach’iłse’ da; áídá’ Bik’ehgo’ihi’ṉań binal’a’á yaaká’yú daagolííníí k’ehgo daagoch’ilį́į́. 26 Áídá’ ya’ Moses binaltsoos biyi’dí’ áṉííhíí k’ehgo nanezna’íí naadikáhíí doo hwahá baa daahohshiih da née? Ch’il biyi’dí’ Bik’ehgo’ihi’ṉań Moses gáyiłṉii, Shíí Abraham yokąąhíí nshłįį, Isaac, Jacob ałdó’ yokąąhíí nshłįį. 27 Bik’ehgo’ihi’ṉań doo nanezna’íí yokąąhń nlįį da, daahiṉaahíí zhą́: áígee nohwíí dázhǫ́ da’ołsiih.\n28 Begoz’aaníí ye’ik’eda’iłchíhi dała’á nṉeehíí Jesus yił łahadaadit’áhgo yidezts’ąądá’ Jesus goyą́ą́go t’ąązhį’ yich’į’ hadziigo yígołsįįdá’ nayídiłkid gáṉíígo, Bik’ehgo’ihi’ṉań yegos’aaníí hadíí itisgo at’éé? 29 Jesus gábiłṉii, Dantsé begoz’aaníí díínko, Israel hat’i’íí daanohłíni, ídaayesółts’ąą; Bik’ehgo’ihi’ṉań nohweBik’ehń Nant’án dała’á nlįį; 30 Bik’ehgo’ihi’ṉań neBik’ehń nijíí dawa bee nił nzhǫǫ le’, niyi’siziiníí dawa bee, ninatsekeesíí ła’íí ninawodíí dawa bee; áí dantségee begoz’aaníí át’éé. 31 Nakigeehíí ágánánát’éé, Nit’ahdí’ gólííníí nił nzhǫǫ le’, dáni ídił njǫ́ǫ́híí k’ehgo. Díí begoz’aaníí bitisgo at’ééhíí doo ła’ da. 32 K’e’iłchiihíí gábiłṉii, Bik’ehgo’ihi’ṉań dała’á nlįį, nṉiihíí da’aṉii ánṉii, Iłch’ígó’aahíí, ba’ashhahíí doo ła’ da, dabíí zhą́: 33 Áń kojíí dawa bee koł nzhǫǫgo, konatsekeesíí dawa bee, koyi’siziiníí ła’íí konawodíí dawa bee, ła’íí kot’ahdí’ gólííníí koł nzhǫǫgo, dakó ídił ch’ijǫ́ǫ́híí k’ehgo, áí okąąhgo Bik’ehgo’ihi’ṉań bich’į’ nch’ihiṉiiłíí dawa didlidíí, ła’íí natseedíí Bik’ehgo’ihi’ṉań bich’į’ nch’ihiṉiiłíí dawa bitisgo at’éé. 34 K’e’iłchiihíí góyą́ą́go hadziigo Jesus yígołsįįdá’ gábiłṉii, Bik’ehgo’ihi’ṉań bilałtł’áhgee daanliiníí k’azhą́ itah nleeh ląą. Áí bikédí’go nṉee daaste’go doo hadíń nabínáńłkid da.\n35 Jesus da’ch’okąąh goz’ąą yuṉe’ iłch’ígó’aahgo gáṉíí, Hagot’éégoshą’ begoz’aaníí ye’ik’eda’iłchíhi Christ David biye’ nlįį, daaṉii? 36 David dabíí Holy Spirit yábiyiłti’go gáṉíí, Bik’ehgo’ihi’ṉań sheBik’ehń gáyiłnṉiid, Shigan dihe’nazhiṉéégo síńdaa, ni’ina’ ni’isna’ ashłe’go nikełtł’ááhyú niṉílzhį’. 37 David dabíí sheBik’ehń biłṉiigo bozhíí; hagot’éégoshą’ biye’ nlįį áídá’? Áígee nṉee łą́ą́go bił daagozhǫ́ǫ́go daidezts’ąą lę́k’e.\n38 Jesus iłch’ígó’aahgee gáṉíí, Begoz’aaníí ye’ik’eda’iłchíhi baa daagonohsąą, áí bidiyágé daanṉeezihi daagolį́į́go nakaigo, ła’íí na’hiṉiih nadaagoz’ąąyú bich’į’ ádaach’iṉiigo bił daanzhǫǫ, 39 Jews ha’ánáłséh nagozṉil yuṉe’ nṉee yánazíni dahnádinbįhyú itah dahnanáztąągo, ła’íí da’idąągee nṉee ízisgo ádaat’eehíí dahnádinbįhyú itah dahnaháztąągo ałdó’ bił daanzhǫǫ: 40 Áí isdzáné itsaa daanlíni bigową́ yits’ą́’ nádaagohi’aa, ła’íí daazhógo ádaaṉiigo ńzaad gont’i’go da’okąąh: áí itisgo biniigonłt’éégo bándaagodot’aał.\n41 Jesus zhaali biyi’ ohilkaadíí bit’ahgee dahnezdaa, nṉee áí biyi’ yuyaa bizhaali odaayihiłkaadgo yineł’į́į́go: nṉee łą́ą́go hádaałdzilíí bizhaali doo ałch’ídé odaayihiłkaad da lę́k’e. 42 Áídá’ isdzán itsaa nlíni tét’iyéhi ákú ńyáágo zhaali naki doo ílínihi da oyiłkaad, áí nakigo zhaaliłché’é ílį́į́. 43 Áík’ehgo Jesus bitsiłke’yu yiká ánṉiidgo gádaayiłṉii, Da’aṉii gádaanohwiłdishṉii, Áí itsaa tét’iyéhíí nṉee dawa zhaali odaiheskaadíí bitisgo zhaali oyiłkáad: 44 Nṉee hádaałdzilíí bizhaali dáłahzhį́’ zhą́ odaiheskaad, áídá’ bííhíí tét’iyé ndi bizhaali da’áí zhą́ yee golíni n’íí oyiłkáad.


Ahééháshį́į́hdę́ę́ʼ tsxilghááh dichʼízhí - Wikiibíídiiya\nAhééháshį́į́hdę́ę́ʼ tsxilghááh dichʼízhí éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ahééháshį́įhdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Taricha torosa" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsxilghááh éí 5–8di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél dóó bibid éí łitsxo; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nAhééháshį́į́hdę́ę́ʼ tsxilghááh dichʼízhí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Atʼaʼ yiltʼąąʼítah tsídii bitsiitʼáád halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nAtʼaʼ yiltʼąąʼítah tsídii bitsiitʼáád halzhinígíí\nAtʼaʼ yiltʼąąʼítah tsídii bitsiitʼáád halzhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah naaʼeełí léiʼ bikáaʼgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phaenicophilus palmarum" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bikʼiiz éí dinilbá; bitsiitʼáád dóó bítłʼah éí halzhin; bitʼaʼ éí łitso; bidaaʼ éí diłhił.\nAtʼaʼ yiltʼąąʼítah tsídii bitsiitʼáád halzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsįįłkaałiizhiin bitsiiʼ łichíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTsįįłkaałiizhiin bitsiiʼ łichíʼígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Campephilus robustus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsįįłkaałii éí 12–14di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitsiiʼ éí łichííʼ; bitéél éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; binááʼ éí diniltso; bidaaʼ éí dinilbá.\nTsįįłkaałiizhiin bitsiiʼ łichíʼígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł.


Tseeyidiłtazii bizééʼ halchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTseeyidiłtazii bizééʼ halchíʼígíí\nTseeyidiłtazii bizééʼ halchíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Macronyx ameliae" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–8di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bizééʼ dóó bitłʼaaʼ éí halchííʼ; bitéél éí halzhin; bidaaʼ éí doo nineez da. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yił aheełtʼé.\nTseeyidiłtazii bizééʼ halchíʼígíí éí tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł.


Hodíłchʼiltah dǫ́ʼiiyiyiitsahí dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nHodíłchʼiltah dǫ́ʼiiyiyiitsahí dibéłchíʼígíí éí tó wónaanídę́ę́ʼ dǫ́ʼiideiyiitsahí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cercotrichas signata" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; binátsʼiin dóó bizééʼ éí łigai; bitłʼaaʼ éí dinilbá; bidaaʼ éí łizhin.\nHodíłchʼiltah dǫ́ʼiiyiyiitsahí dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó dzidzé deildeeł.


Chʼał bílátsohtsahí łibáhígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał bílátsohtsahí łibáhígíí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Plectrohyla dasypusa" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 2–3di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí diłhił.\nChʼał bílátsohtsahí łibáhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Atʼąątah ayáásh dinilbáhígíí - Wikiibíídiiya\nAtʼąątah ayáásh dinilbáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́ (łahda éí Ahééháshį́įhdi yitʼį́ ałdóʼ). Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phylloscopus fuscatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 3–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitʼaʼ dóó binághah éí łibá; bizééʼ dóó binátsʼiin éí diniltao; bidaaʼ éí diłhił.\nAtʼąątah ayáásh dinilbáhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Tiníléí - Wikiibíídiiya\nTiníléí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Bikéyahdi dóó kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Heloderma" deiłníigo deiyózhí. Tiníléí éí ashdlaʼ ałʼąą ádaatʼé.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 20–35di asdzoh[?] ádaníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó dinilgaigo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nTiníléí éí tsídii biyęęzhii dóó naʼashǫ́ʼii biyęęzhii deiyą́ą łeh.


Náátsʼózídę́ę́ʼ tłʼiishkʼaaʼ niłhinígíí - Wikiibíídiiya\nNáátsʼózídę́ę́ʼ tłʼiishkʼaaʼ niłhinígíí éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Sádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Oligodon huahin" deiłníigo dayózhí.\nDíí tłʼiish éí 25–30di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilbá dóó niłhingo naashchʼąąʼ.\nNáátsʼózídę́ę́ʼ tłʼiishkʼaaʼ niłhinígíí éí ayęęzhii yiyą́ą łeh; chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yázhí éí yilghał ałdóʼ.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí nizhónígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí nizhónígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tangara chilensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí dootłʼizh; bitłʼaakááʼ éí łitsxo; łaʼ éí bitsiiʼ łitso, náánáłaʼ éí bitsiiʼ chʼilgo dootłʼizh; bidaaʼ éí diłhił.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dichiłí nizhónígíí éí chʼil binááʼ yildeeł dóó tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsisteeł bikʼosnézí yishtłizhígíí - Wikiibíídiiya\nTsisteeł bikʼosnézí yishtłizhígíí éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rheodytes leukops" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá tsisteeł "Rheodytes"-jí atah yisdzoh.\nDíí chʼééh digháhii éí 8–11di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilbá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí diłhił dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nTsisteeł bikʼosnézí yishtłizhígíí éí łóóʼ dóó tąądee naagháhii dóó chʼał yázhí yilghał; chʼil bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Chʼał binááłtsooí yishtłizhígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał binááłtsooí yishtłizhígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Boophis madagascariensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.9–1.2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí dinilbá; binááʼ éí ntsaa dóó diłhiłgo łitso.\nChʼał binááłtsooí yishtłizhígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Naʼashjéʼiitsoh łibáhígíí - Wikiibíídiiya\nNaʼashjéʼiitsoh łibáhígíí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Alopecosa" deiłníigo dayózhí. Naʼashjéʼiitsoh łibáhígíí éí 140 ałʼąą ádaatʼé. Doo ndahałtingóó éí tʼóó ahayóí.\nDíí naʼashjéʼii bitsʼíís éí 10–20 mm ádaníłtso. Bitsʼíís éí diłhił dóó łibáago ndaashchʼąąʼ. Binááʼ éí tseebíí. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.


Biʼééʼ dootłʼizhgo disxǫsí nizhónígíí - Wikiibíídiiya\nBiʼééʼ dootłʼizhgo disxǫsí nizhónígíí éí tsídii daʼíígházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tsinłánítah Dineʼé Bikéyahdi dóó Tééhnii Bikéyahdi dóó Naakaii Tábąąhí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pharomachrus mocinno" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 14–16di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó tʼóó bíyó disxǫs; bikąʼígíí éí bitłʼaaʼ halchííʼ; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí łitso.\nBiʼééʼ dootłʼizhgo disxǫsí nizhónígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii deildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ éí deiłchozh ałdóʼ.


Chʼał ndahakʼízígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał ndahakʼízígíí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Acris" deiłníigo deiyózhí. Chʼał ndahakʼízígíí éí tááʼ ałʼąą ádaatʼé.\nDíí chʼał éí 0.7–1.5di asdzoh[?] ádaníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; binááʼ éí diłhił.\nChʼał ndahakʼízígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii deildeeł.


Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ séigoʼtsoh łizhinígíí - Wikiibíídiiya\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ séigoʼtsoh łizhinígíí\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ tsinyiʼ séigoʼtsoh łizhinígíí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Heterometrus bengalensis" deiłníigo dayózhí. Díí séigoʼtsoh éí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́.\nDíí séigoʼ éí 4–5di asdzoh[?] ádaníłtso; adóó éí łizhingo naashchʼąąʼ; bijáád éí daalzhin ałdóʼ. Naaldlooshi yázhí dóó chʼosh éí bichʼiyąʼ.


Chʼał kʼaasdáhí binátsʼiin dinilgaaígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał kʼaasdáhí binátsʼiin dinilgaaígíí\nChʼał kʼaasdáhí binátsʼiin dinilgaaígíí éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Dibénééz Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ameerega shihuemoy" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.6–1di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; binátsʼiin dóó bizábąąh éí dinilgai; bitéél éí yágo dootłʼizh dóó diłhiłgo yistłʼin; binááʼ éí diłhił.\nChʼał kʼaasdáhí binátsʼiin dinilgaaígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Tsinlátah tónteel tsídii diłhiłígíí - Wikiibíídiiya\nTsinlátah tónteel tsídii diłhiłígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tónteel Łichííʼí dóó Bitsįʼ Yishtłizhii Tónteel dóó Eʼeʼaahjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anous stolidus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 15–18di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bítááʼ éí dinilgai łeh; bidaaʼ éí łizhin dóó deekį́.\nTsinlátah tónteel tsídii diłhiłígíí éí łóóʼ dóó łóóʼ bigaan dahólónígíí deilghał.


Tó wónaanídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah tsídiiłbáhí naashchʼąąʼígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah tsídiiłbáhí naashchʼąąʼígíí\nTó wónaanídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah tsídiiłbáhí naashchʼąąʼí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Emberiza impetuani" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bitʼaʼ dóó binághah éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bidaaʼ éí diłhił.\nTó wónaanídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah tsídiiłbáhí naashchʼąąʼígíí éí chʼil binááʼ yildeeł; łahda naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł ałdóʼ.\nHodíłchʼiltah tsídiiłbáhí naashchʼąąʼígíí


Chʼał naabaahii yishtłizhgo noodǫ́zígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał naabaahii yishtłizhgo noodǫ́zígíí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikáágóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hypsiboas guentheri" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1.5–2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilgai dóó yishtłizgo noodǫ́ǫ́z; binááʼ éí dinilgai.\nChʼał naabaahii yishtłizhgo noodǫ́zígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Jaaʼabaní diltłish yilchį́į́hí - Wikiibíídiiya\nJaaʼabaní diltłish yilchį́į́hí éí jaaʼabaní dóó jaaʼniłtsʼílí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lonchorhina aurita" deiłníigo dayózhí.\nDíí jaaʼabaní bitʼaʼ éí 8–10di asdzoh[?] áníłnééz; bitsʼíís éí 1–2di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél éí halbá; bitʼaʼ dóó bijaaʼ éí dinilzhin.\nJaaʼabaní diltłish yilchį́į́hí éí chéłchaaʼ dóó tséʼédǫ́ʼii dóó wóʼałtaasʼéí haalzheehgo naatʼá.


Choozhghalii biyááyaah halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nChoozhghalii biyááyaah halzhinígíí\nDahináanii → Naaldeehii→ Bidoh Dahólónígíí→ Bikʼiiz Naakiígíí→ Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí→ Bitsiitsʼiin Dahólónígíí→ Bíígháán Dahólónígíí→ Biyaatsʼiin Dahólónígíí→ Tsídii→ Tsídii ndaatʼáʼii→ Yótʼáahdi tsídii→ Tsídii tsídígíí→ Chʼagii dóó bikʼéí→ Choozhghalii ↓\nChoozhghalii biyááyaah halzhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Bikéyahdi dóó kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Icterus gularis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 8–10di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łitsxo; bitseeʼ éí łizhin; bitʼaʼ éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ; binákʼee dóó biyááyaah éí halzhin; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.\nChoozhghalii biyááyaah halzhinígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.\nChoozhghalii (íiyisígíí) · Choozhghalii binághah łitsooígíí · Choozhghalii binághah łitsxooígíí · Choozhghalii binághah noodǫ́zígíí · Choozhghalii bitéél halkizhígíí · Choozhghalii bitéél halzhinígíí · Choozhghalii bitłʼaaʼ halzhinígíí · Choozhghalii bitseeʼ łitsooígíí · Choozhghalii bitsiitʼáád łitsxooígíí · Choozhghalii bitsiiyah łitsooígíí · Choozhghalii bitsiiʼ łizhinígíí · Choozhghalii bitʼaʼ noodǫ́zígíí · Choozhghalii biyááyaah halzhinígíí · Choozhghalii diłhiłígíí · Choozhghalii łitsooígíí · Choozhghalii łitsxooígíí · Choozhghalii łizhinígíí · Choozhghalii yázhí · Dibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ choozhghalii · Haʼaʼaahdę́ę́ʼ choozhghalii · Táłkááʼ Bighan Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ choozhghalii\nDíí naaltsoos 9 Biniʼantʼą́ą́tsʼózí 2019 yoołkáłę́ędą́ą́ʼ łahgo ályaa.


Atsáłchííʼ dóó bikʼéí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ atsáłchííʼ\nNaakaii Bikéyahdę́ę́ʼ giní łibáhígíí\nMagí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ atsáłchííʼ\nGiní bijáád łichíʼígíí\nSéíbąąh Hatsohdę́ę́ʼ nahachagii haalzheehii\nGiní diłhiłí bidaaʼ łichíʼígíí\nDziłtah giní diłhiłí\nGiní bitsiiʼ łigaaígíí\nNaakaii Nátʼohí Bikéyahdę́ę́ʼ ginítsoh diłhiłí\nBéésh Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ ginítsoh\nGiní bitéél halzhinígíí\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ giní tsįyaalzhahígíí\nGiní binákʼee halzhinígíí\nGiní bitseeʼ noodǫ́zígíí\nAtsáłchííʼ dóó bikʼéí éí atsá dóó giní dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Buteoninae" deiłníigo deiyózhí. Atsáłchííʼ dóó bikʼéí éí 50 ałʼąą ádaaʼté.\nDíí tsídii éí 15–25di asdzoh[?] ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ łeh (łaʼ éí daalbá); łaʼ éí bitéél łigai; binááʼ dóó bijáád éí łitso łeh; bidaaʼ éí łibá.\nAtsáłchííʼ dóó bikʼéí éí naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá. Łaʼ éí łóóʼ deilghał.


Chééwokii Dineʼé - Wikiibíídiiya\nChééwokii Dineʼé (Chééwokii Dineʼé bizaadjí éí Tsalagi (ᏣᎳᎩ); éí doodaiiʼ éí, Aniyąwiyaʼį (ᎠᏂᏴᏫᏯᎢ) wolyéego yééʼadaʼdoojiʼ). Chééwokii Dineʼé éí bitsįʼ yishtłizhii átʼé. Tʼáá doo bilagáana nidaʼhanééhdaʼ yę́ędą́ą́ʼ éí Chééwokii Dineʼé Georgia hoolyéeji, Carolina hoolyéeji, áádóó haʼaʼaahjigo Tennessee hoolyéeji kéédahatʼį́ nitʼę́ę́h. Áádóó Chééwokii Dineʼé bizaad éí Iroquoian bizaadjí ataah yiisdzo. Naaná tʼáá Chééwokii kʼéhji nitʼąąʼ nahané, yaʼdahalnéʼígíí éí "ashdlaʼgo tó daʼsiyę́ę́ʼ"dę́ę́ʼgo nidaʼhazná daʼnį́į́hgo baʼdahané áádóó aadi éí bílaʼashdlaʼí Iroquoianji yaʼdałtí.\nChééwokii Kentucky hoolyéedi kéédahatʼínígíí.\nChééwokii North Carolina hoolyéedi kéédahatʼínígíí.\n1801 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí bilagáana, Chééwokii adéíłní "Five Civilized Tribes". Biniináʼígíí éí Chééwokii Dineʼé bilagáana binaalyéʼí dóó bilagáana kéíhgo nitsá hakʼéésígíí bitáá niłnį́į́hgo áádóó chódaʼwoołį́ʼígíí biniiná akwii tʼéigo daʼbidoozhí. 2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼí daltá yę́ędą́ą́ʼ éí Chééwokii Dineʼé 300,000 anééhlą́goʼ wooltá, díí éí nitságo bitsį́ yishtłizhii daʼyiikáá Wááshindoon Bikéyah Ałhidadiidzooígíí bikáaʼgi.\nWááshindoondę́ę́ʼ éí táaʼgo Chééwokii biWááshindoon yííłchʼį́ daʼnidin bį́į́h (bilagáana bizaadjí éí federally recognized wolyéego yoozhí). Díí Chééwokii táaʼgo daʼshijááʼígíí éí Cherokee Nation Halgai Hóteel Hahoodzojiʼígíí (éí 35°54′46″ NHK dóó 94°58′17″ EʼE-gi), Chééwokii Kentucky hoolyéedi áádóó Chééwokii North Carolina hoolyéedi kéédahatʼínígíí (éí 35°31′49″ NHK dóó 83°16′31″ EʼE-gi).\nNaakigo hané silá, łaʼ éí Chééwokii adaʼnį́: díí éí Ashdlago Tó Daʼhidéíyį́ʼ dę́ę́go iidlééh, áádóó aadi bílaʼashdlaʼí/bitsįʼ yishtłizhii kédaʼhatʼį́ʼígíí Iroquoian bizaadjí yéí yadałtí bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ ooldaʼ daʼnį́į́hgo baʼdahané. Naaná ndaʼałkaahí nitʼąąʼ ninadaʼałkááhgo ałdóʼ Ashdlago Tó Daʼhidéíyį́ʼ dę́ę́go iildéí daʼnį́į́hgo baʼdahané; díí éí Chééwokii Sáanii dóó hastóí naasdazlį́į́hígíí nidéídiłkidgo akwii tʼéigo naaltsoos bikáaʼgi bikʼéʼashchį́go aalyá. Áádóó łaʼ éí łahgo átʼégo naʼhané; díí éí Chééwokii Dineʼé doo hádę́ę́hgo yiikáídaʼ, tʼaa kwiidoo hósiidlį́į́hdaʼ nį́į́h daʼnį́į́hgo baʼdahané.\nŁaʼ ndaʼałkaahí adaʼnį́į́hgo Cherokee dineʼé 1201–1300 biyihah yę́ędą́ą́ʼ iindaʼ dził Ábaʼléícháájiʼ chʼí daʼhazná. Nahókʼǫsdę́ę́ʼgo nidaʼhanę́ę́hgo kéyah Moiskogii tóoh (Muscogee Creek) hólyéíjiʼ nidaʼhazná. Akwéíʼiʼ dah yiskʼid naazniiligii bitáági nidaʼiizná (díí dah yiskʼid naaznilígíí éí kįtsiilí daʼnilį́į́hgo naaznííl; bílaʼashdlaʼí adaʼyiilá bitsįʼ yishtłizhii Moiskogii dinéʼiʼ bizási adaʼyiilá. Díí kįtsiil naaznilígíí éí bitsįʼ yishtłizhii adaʼyiilá, Mísísípiian culture (Mississippian culture) wolyéego beeʼwoozhí.\nDíí kįtsiil naaznilígíí tʼoh áłtsé hadéílį́į́h yę́ędą́ą́ʼ ndaʼałkaahíʼ adaʼnį́į́hgo, díí Chééwokii Dineʼé bizási adaʼyiilá daʼnį́į́hgo naaltsoos beeʼnidaʼnéízdéí. Áádóó 1901 biyihah doo kwiishdę́ę́ díí kįtsiil naaznilígíí nidaalkáágo bitsą́ą́doo beeʼdéítʼą́, díí éí Moiskogii dineʼé bizási adaʼyiilá hadoonį́į́hdiʼ.\n1540 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakáí łíbáʼiʼ Hastiin Hernando de Soto Chééwokii bikéyahgo táʼdii ʼeezh. Íidą́ą́ akwiigo shį́į́h Bitsįʼ yishtłizhii bikin naazniilgo yitaayáʼ, áádóó díí kin daʼnaazhjááʼiʼgiʼ éí Coosa daalyéʼgo bidaʼhoolnį́į́h (Mísísípiian culture). Chééwokii Dineʼé éí 1700’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ iindaʼ nidaʼhazné. Naakáí łíbáʼiʼ naaltsoos bikáaʼgi akʼeʼ eshchį́įgo éí anį́į́h; Bitsįʼ yishtłizhii Chalaque daalyéʼígíí éí Tooh Keowee wolyéígíí yiitsį́į́hgo kéʼdahatʼį́ʼ (Dííshjį́di éí North Carolina, South Carolina, áádóó Georgia hoolyéegi tʼáá yiiłniʼ). Bilagáana bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ naałnį́į́h/tahoniigááh bitsįʼ yishtłizhii daʼbigáá.\n1567 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naakáí łíbáʼiʼ Hastiin Juan Pardo wolyéego, táá diʼeezh. Éí bikʼíjįʼ éí, Naakáí łíbáʼiʼ siláołtsooí bikin hastąąʼgo naazniilgo adaʼyiilá. Łaʼ siláołtsooí bikin éí Joara (bitsįʼ yishtłizhii Mísísípiian bikin oolyé) biigáágiʼ łaʼ aalyá, díí siláołtsooí bikinígíí éí Fort San Juan wolyéego aalyá (Bilaaganá bizaadjí éí Fort Saint John wolyé). Díí áłtsé kwii tʼéigo siláołtsooí bikin aalyá Amééwika bikáaʼgi. Áádóó Chééwokii bikin Nikwasi, Estatoe, Tugaloo, Conasauga, dóó Kituwa ałdóʼ yiitáá naaskáí. Naas nahódéísh zhiizhgo éí siláołtsooí bikin adaalyáʼ yééhgiʼ taa dashchxóʼ, díí éí bitsįʼ yishtłizhii Naakáí łibáʼiʼ bisiláołtsooí bikéyahdę́ę́ʼ chʼiʼ déíneeskáádi. Éí bikʼíjį́ʼ éí Naakáí łíbáʼiʼ bisiláołtsooí ałtsó daʼjigáá, áádóó tónteel bibąąhjiʼ iindaʼ hineeshchą́ą́ʼ.\n1654 biyihah yę́ędą́ą́ʼ bilagáana Virginia hoolyéejiʼ nidaʼhanééhígíí bikʼiʼ daʼazná, díí éí Richmond hoolyéegoʼnaʼ akwii hótʼį́į́hdiʼ. Bitsį yishtłizhii Rechahecrians/Rickahockans daʼyéíʼígíí daʼhoołchį́į́hdiʼ; Naaná Bitsįʼ yishtłizhii Siouan Manahoac, dóó Nahyssan ałdóʼ daʼhoołchį́į́hdiʼ, bilagáana nidaʼhanééhígíí yiikʼiʼ neijááhgóʼ. 1655 biyihahgo bilagáana Tótaʼ Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼígíí áádóó bitsį yishtłizhii Pamunkey ałhiikáígoʼ daʼhoołchį́į́hdiʼígíí yiikʼé daʼdéísdlį́į́h. Dííshjį́ʼgo Bitsį yishtłizhii Rechahecrians/Rickahockans daalyéʼígíí háíʼadaʼtʼį́į́h haʼnįįhgo naʼbiyaʼtiʼ.\nNitʼąąʼ nahané ndaʼałkaahí adaʼnį́į́hgo éí azhí Rechahecrians/Rickahockans éí bitsįʼ yishtłizhii bizaad Eriechronon/Erielhonan asdą́ą́ biłʼałhééłté (Bitsį yishtłizhii Erie tribe daalyéʼígíí). Nitʼąą ninaalkááʼgoʼ éí bitsį yishtłizhii Rechahecrians/Rickahockans daalyéʼígíí Tooh Ííwii (Lake Erie) wolyédę́ę́ʼ nidaʼhazná. Aadi bitsįʼ yishtłizhii Iroquois Five Nation agháá daʼhódéístʼąąʼ, 1654 biyihah yę́ędą́ą́ʼ akwii daʼhotʼį́į́hdiʼ. Nitʼąąʼ ndaʼałkaahí Hastiin Martin Smith anį́į́hgoʼ, Bitsįʼ yishtłizhii chʼiʼ daʼbiʼiizhiiʼígíí Virginia hoolyéejiʼ nidaʼhazná (1986: 131–32). Łaʼ ndaʼałkaahí adaʼnį́į́hgoʼ éí díí bitsįʼ yishtłizhii chʼiʼ daʼbiʼiizhiiʼígíí éí Chééwokii akwii daʼbidiilyáʼ.\nBilagáana Virginia hoolyéegi nidaʼhaznáʼígíí éí Chééwokii yiił ałhiidiʼnináʼ adooléʼ ałgháádaʼ yiinííł áádóó choʼdaʼ hoolį́į́hgoʼ haʼhoolzhiizh 1690s doo. 1690 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí bilagáana Virginia doo nidaʼkáíʼígíí Chééwokii yitááyaʼ, aadi Chééwokii naalté bitsįʼ yishtłizhii daʼnilį́į́hígíí bilagáana biichʼį́ʼ nidaʼhaaznį́į́h.\nChééwokii Dineʼé bikéyah 1771 biyihah yę́ędą́ą́ʼ.\nHastiin Sequoyah Chééwokii bizaad yikʼéʼashchíʼ, áłtsé akwii tʼéigo ayiilá.\nChééwokii biWááshindoon biníłchʼi naaltsoos\nChééwokii Kentucky hoolyéedi dabighanígíí biníłchʼi naaltsoos\nChééwokii North Carolina hoolyéedi dabighanígíí biníłchʼi naaltsoos


Łeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ jáádtsʼósí - Wikiibíídiiya\nŁeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ jáádtsʼósí éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Łeesdísí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Himantopus novaezelandiae" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 14–16di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bijáád éí dinilchííʼ dóó nineez; bidaaʼ éí nineez dóó łizhin.\nŁeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ jáádtsʼósí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł.


Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼagii disxǫsí diłhiłígíí - Wikiibíídiiya\nchʼagii disxǫsí diłhiłígíí\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼagii disxǫsí diłhiłígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lamprotornis mevesii" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–8di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dootłʼizh dóó disxǫs; binákʼee éí halzhin; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí diłhił.\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ chʼagii disxǫsí diłhiłígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł; chʼał dóó naʼashǫ́ʼii éí yilghał ałdóʼ.


Tábąąstííntsoh łikizhígíí - Wikiibíídiiya\nTábąąstííntsoh łikizhígíí éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi dóó Tónteel Náátsʼósí dóó Tónteel Łitsooí bibąąhgi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phoca largha" deiłníigo dayózhí.\nTábąąstííntsoh łikizhígíí, naaldeehii danílʼínídi éélkid\nDíí tábąąstííntsoh éí łibáago ndaashchʼąąʼ dóó dibéłchíʼíigo daalkizh; bitsʼíís éí 5–7di adéesʼeez[?] áníłnééz; 180–240 dahidídloʼ ádaníłdáas łeh; bijaaʼ éí ádin.\nTábąąstííntsoh łikizhígíí éí łóóʼ haalzheehgo naʼałkǫ́ǫ́ʼ; biyáázh éí chʼosh bikágí ntłʼizí deildeeł łeh.


Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ néʼéshjaaʼ łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ néʼéshjaaʼ łigaaígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ptilopsis leucotis" deiłníigo dayózhí. Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ néʼéshjaaʼ łigaaígíí éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́.\nDíí néʼéshjaaʼ éí 9–11di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai dóó łibáago naashchʼąąʼ; biniiʼ éí łigai; binááʼ éí łitsxo.\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ néʼéshjaaʼ łigaaígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii éí deildeeł; hazéí yázhí dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼał éí deilghał ałdóʼ.


Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ nákʼeejilchíiʼii binághah noodǫ́zígíí - Wikiibíídiiya\nTsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ nákʼeejilchíiʼii binághah noodǫ́zígíí\nTsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ nákʼeejilchíiʼii binághah noodǫ́zígíí éí tązhii dóó zéédzísgaii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Syrmaticus ellioti" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 25–30di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí łizhin dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; bitéél éí halchííʼ; bitseeʼ dóó binághah éí dinilzhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; bikʼos dóó bitłʼaaʼ éí łigai; binákʼee éí dah jilchííʼ.\nTsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ nákʼeejilchíiʼii binághah noodǫ́zígíí éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł.


Chʼał naabaahii dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał naabaahii dibéłchíʼígíí\nChʼał naabaahii dibéłchíʼígíí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hypsiboas boans" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1.2–2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél éí łigai; binááʼ éí diłhił.\nChʼał naabaahii dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ naalnoodí naashchʼąąʼígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ naalnoodí naashchʼąąʼígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi dóó Haʼaʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah naaʼeełí léiʼ bikáaʼgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cnemidophorus lemniscatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 8–12di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí diniltso dóó yistłizhgo naashchʼąąʼ; bikʼiiz éí łigaigo halkizh; bitsiíʼ éí yágo dootłʼizh; bitseeʼ éí nineez dóó yágo dootłʼizh; binááʼ éí diłhił.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ naalnoodí naashchʼąąʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Yéigo ałhoshii bijaaʼ ntsaaígíí\nYéigo ałhoshii naashchʼąąʼígíí\nNahatʼeʼii jáádnézí ntsaaígíí\nTsintah naʼastsʼǫǫsí nahachaʼígíí\nkʼishchíitah naʼastsʼǫǫsí nahatʼeʼígíí\n(→ Naʼastsʼǫǫsí dóó Łéʼétsoh)\nTsin Deigházhígíí éí Biishchʼid Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 2,200go daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rodentia" deiłníigo deiyózhí.\nDíí naaldlooshii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Tsin Deigházhígíí éí tʼáá ałtso nihookááʼ dóó tsin yilátahgi tʼéiyá ndaaldeeh — tónteel biyiʼdi éí doo ndaakai da, áádóó éí doo ndaatʼáa da (łaʼ éí tsinlátahgi ndaalkʼįh ndi).\nTsin Deigházhígíí éí bitsʼíís ádaałtsʼíísíi łeh (naʼastsʼǫǫsígi ádaníłtso łeh), áko ndi Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó Tsin Deigházhígíí dahinánígíí łaʼ éí yéigo daantsxaa (Dlǫ́ǫ́ʼ ntsxaaígíí da, gahniiʼí ntsxaaígíí da).\nLast edited on 15 Níłchʼitsoh 2021, at 21:24


Chʼosh ditłʼooí haalzheehii łitsxooígíí - Wikiibíídiiya\nChʼosh ditłʼooí haalzheehii łitsxooígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dóó Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pericrocotus flammeus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–9di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łizhin; bitéél éí łitsxo; bitʼaʼ éí łizhin dóó łitsxogo naashchʼąąʼ; bidaaʼ éí łizhin. Baʼáádígíí éí bitéél łitso; bitʼaʼ éí łizhin dóó łitso.\nChʼosh ditłʼooí haalzheehii łitsxooígíí éí chʼosh yázhí yildeeł; chʼosh ditłʼooí ayóo yildeeł.


Gógooʼii tsįyaalzhahí diłhiłígíí - Wikiibíídiiya\nGógooʼii tsįyaalzhahí diłhiłígíí\nGógooʼii tsįyaalzhahí diłhiłígíí éí naatsédlózii dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hierococcyx bocki" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 12–13di asdzoh[?] áníłtso, adóó éí tsįyaalzhahí nahalin dóó tsįyaalzhahígi átʼéego naatʼá. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitéél éí łigai dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ; binákʼee éí łitso.\nGógooʼii tsįyaalzhahí diłhiłígíí éí chʼosh ditłʼooí dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł.


Tsinyiʼ naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii yázhí - Wikiibíídiiya\nTsinyiʼ naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii yázhí éí naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Naakaii Łizhinii Bikéyah Shádiʼááhjí Siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Bradypodion caffer" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 2–3di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó dinilgaigo naashchʼąąʼ łeh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí ntsxaa.\nTsinyiʼ naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii yázhí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Tsísʼnáłtsooí - Wikiibíídiiya\nTsísʼnáłtsooí éí ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii bikʼehgo "Vespula" daolyé.\nTsísʼnáłtsooí bitsiiʼ éélkid\nDíí chʼosh éí łizhin dóó łitsogo danéesdǫ́ǫz łeh; łaʼ éí łizhin dóó łigai ałdóʼ. Bitsʼíís éí 12–19 millimeters áníłnééz, áádóó éí doo daditłʼoʼ da. Bizhééʼ éí bee ótsagí nahalin.\nTsísʼnáłtsooí éí tsin bitáshtʼóózh dóó tsehégod biyiʼ dóó łeyiʼdi dóó naaldlooshii baʼáán yiyiʼ bighan ádeilééh; bighan éí tsin dóó naaltsoos yee ályaa.\nTsísʼnáłtsooí éí chʼosh yázhí hadaalzheeh.


Naʼashǫ́ʼii chį́į́shkį́hí łibáago dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nNaʼashǫ́ʼii chį́į́shkį́hí łibáago dootłʼizhígíí\nNaʼashǫ́ʼii chį́į́shkį́hí łibáago dootłʼizhígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah naaʼeełí léiʼ bikáaʼgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anolis grahami" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 4–8di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí łibáago dootłʼizh; bíchį́į́h éí deekį́; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nNaʼashǫ́ʼii chį́į́shkį́hí łibáago dootłʼizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Chʼil bitʼaʼítah yádíłtihii - Wikiibíídiiya\nChʼil bitʼaʼítah yádíłtihii\nChʼil bitʼaʼítah yádíłtihii éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Oreoscopus gutturalis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bizééʼ dóó binátsʼiin éí łigai; bitéél éí halzhin; bidaaʼ éí diłhił.\nChʼil bitʼaʼítah yádíłtihii éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii bijáád ádiní nineezígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii bijáád ádiní nineezígíí\nShádiʼááhdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii bijáád ádiní nineezígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Amphisbaena trachura" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 10–15di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí łibáago yishtłizh; bijáád éí ádin; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí áłtsʼíísí.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii bijáád ádiní nineezígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Łééchʼąąʼí biyaʼ - Wikiibíídiiya\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí łééchʼąąʼí biyaʼ yaa halneʼ dooleeł. Łééchʼąąʼí biyaʼ yishtłizhígíí ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nŁééchʼąąʼí biyaʼ éí yaaʼ bikágí ntłʼizígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dermacentor variabilis" deiłníigo dayózhí. Łééchʼąąʼí biyaʼ éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá hólǫ́.\nDíí yaaʼ éí bijáád tseebíí. Bitsʼíís éí nímaz dóó tʼóó bíyó nteel; adóó éí dibéłchíʼí dóó łigaigo naashchʼąąʼ. Bijáád éí doo danineez da. Naaldlooshii dóó bílaʼashdlaʼii bidił éí bichʼiyąʼ.


Náátsʼózídę́ę́ʼ tłʼiish bikágíneeskʼání yistłʼinígíí - Wikiibíídiiya\nNáátsʼózídę́ę́ʼ tłʼiish bikágíneeskʼání yistłʼinígíí éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hebius boulengeri" deiłníigo dayózhí.\nDíí tłʼiish éí 20–25di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilbá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bizábąąh éí dinilgai.\nNáátsʼózídę́ę́ʼ tłʼiish bikágíneeskʼání yistłʼinígíí éí tąądee naagháhii dóó chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yilghał.


Tó wónaanídę́ę́ʼ chʼagiishzhiin bitʼayaa halchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ chʼagiishzhiin bitʼayaa halchíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Onychognathus morio" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 8–9di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitʼayaa éí halchííʼ; bidaaʼ éí diłhił.\nTó wónaanídę́ę́ʼ chʼagiishzhiin bitʼayaa halchíʼígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł; łahda chʼał dóó naʼashǫ́ʼii éí yilghał ałdóʼ.\nChʼagiishzhiin bitʼayaa halchíʼígíí


Náátsʼózídę́ę́ʼ tsiiłtsooí - Wikiibíídiiya\nNáátsʼózídę́ę́ʼ tsiiłtsooí éí zéédzísgaii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah beʼałníiʼdi hahóólįįd; áadi éí tsintahgi dóó dziłtahgi naagháa łeh. Dííshjį́į́góó éí Tótaʼ Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́ ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chrysolophus pictus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí naaʼahóóhaigi daatsʼí áníłtso: bitsʼíís éí tʼááłáʼí adéesʼeez[?] áníłtso, bitseeʼ éí naaki adéesʼeez áníłnééz; 1.5 dahidídloʼ áníłdáas łeh. Tsiiłtsooí bikąʼígíí éí bitʼaʼ diłhiłgo dootłʼizh; bitéél éí halchííʼ; bitseeʼ éí łibá dóó dibéłchíʼíigo łikizh. Baʼáádígíí éí tʼóó daalbá.\nTsiiłtsooí éí chʼosh dóó chʼil binááʼ yildeełgo naaghá.


Náhookǫs biyaadę́ę́ʼ chʼíshiibeezhii - Wikiibíídiiya\nNáhookǫs biyaadę́ę́ʼ chʼíshiibeezhii\nNáhookǫs biyaadę́ę́ʼ chʼíshiibeezhii éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Deeteel Bikéyahdi dóó Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Poecile hudsonicus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitsiitʼáád éí dinilzhin; bikʼiiz éí halchííʼ; bizééʼ éí halzhin; bináyaah éí łigai; bitʼaʼ éí diłhiłgo łibá; bidaaʼ éí łizhin.\nNáhookǫs biyaadę́ę́ʼ chʼíshiibeezhii éí chʼil binááʼ yildeeł; naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł ałdóʼ.


Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ naakʼidoolwoshii - Wikiibíídiiya\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ naakʼidoolwoshii éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dóó Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Caprimulgus affinis" deiłníigo dayózhí.\nDíí naakʼidoolwoshii éí 8–10di asdzoh[?] áníłtso; bitsʼíís éí łibá dóó dinilzhin dóó yishtłizhgo łikizh; bitseeʼ éí noodǫ́ǫ́z. Bijáád dóó bidaaʼ éí doo nineez da.\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ naakʼidoolwoshii éí tłʼéeʼgo naatʼáa łeh; tsinyaagi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi chʼosh haalzheehgo naatʼá; jį́įgo éí ałhosh.


Naakaii Bikéyahdę́ę́ʼ chéchʼiltah tłʼéeʼgo naʼashǫ́ʼii - Wikiibíídiiya\nNaakaii Bikéyahdę́ę́ʼ chéchʼiltah tłʼéeʼgo naʼashǫ́ʼii\nchéchʼiltah tłʼéeʼgo naʼashǫ́ʼii\nNaakaii Bikéyahdę́ę́ʼ chéchʼiltah tłʼéeʼgo naʼashǫ́ʼii éí tłʼéeʼgo naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Bikéyahdi dóó kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lepidophyma sylvaticum" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 2–4di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ dóó dinilchíiʼgo yistłʼin; bitseeʼ éí nineez.\nNaakaii Bikéyahdę́ę́ʼ chéchʼiltah tłʼéeʼgo naʼashǫ́ʼii éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Tónteel tsídiitsoh binághah łibáhígíí - Wikiibíídiiya\nTónteel tsídiitsoh binághah łibáhígíí éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bibąąhgi dóó Shádiʼááhjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phoebetria palpebrata" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 31–35di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhił; binághah éí łibá; binááʼ dóó bidaaʼ éí łizhin.\nTónteel tsídiitsoh binághah łibáhígíí éí łóóʼ deilghał dóó chʼosh bikágí dantłʼizí deildeeł.


Chʼagiidaakíní łizhinígíí - Wikiibíídiiya\nChʼagiidaakíní łizhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cacicus solitarius" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 9–10di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bidaaʼ éí dinilgai dóó deekį́.\nChʼagiidaakíní łizhinígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Nákʼeehiłii łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nNákʼeehiłii łigaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Batis fratrum" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí diłhił dóó łigaigo naashchʼąąʼ; binákʼee éí diłhił; binááʼ éí łitso; bidaaʼ éí diłhił.\nNákʼeehiłii łigaaígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Chʼałchxííʼ íiyisígíí - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Biyáázh Tsʼǫʼasánígíí Chʼał Chʼał íiyisígíí dóó bikʼéí Chʼał bizéétsʼósí Chʼałchxííʼ\nChʼałchxííʼ íiyisígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dyscophus antongilii" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 2–4di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łichxííʼ; bitéél éí łigai; binááʼ éí ntsaa.\nChʼałchxííʼ íiyisígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Hodíłchʼiltaalzhahii bitéél halbáhígíí - Wikiibíídiiya\nHodíłchʼiltaalzhahii bitéél halbáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tchagra tchagra" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–8di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél dóó bizééʼ éí halbá; binátsʼiin eí łigai; bidaaʼ éí diłhił.\nHodíłchʼiltaalzhahii bitéél halbáhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Tábąąh chʼał bitéél dichʼízhí - Wikiibíídiiya\nTábąąh chʼał bitéél dichʼízhí éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Béésh Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Alsodes pehuenche" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1.5–2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo yishtłizh dóó dinilzhingo łibá; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; binááʼ éí diłhił.\nTábąąh chʼał bitéél dichʼízhí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Tó wónaanídę́ę́ʼ chʼagii bitʼaʼ łikizhígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ chʼagii bitʼaʼ łikizhígíí\nchʼagii bitʼaʼ łikizhígíí\nTó wónaanídę́ę́ʼ chʼagii bitʼaʼ łikizhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Saroglossa spilopterus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–8di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís diłhił; bitʼaʼ éí dootłʼizhgo łikizh; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí diniltsxo; bizééʼ éí dibéłchíʼí; bdaaʼ éí diłhił. Baʼáádígíí éí bitsʼíís łibá; bitʼaʼ éí yishtłizhgo naaschchʼąąʼ; bidaaʼ éí diłhił.\nTó wónaanídę́ę́ʼ chʼagii bitʼaʼ łikizhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł; łahda chʼał dóó naʼashǫ́ʼii éí yilghał ałdóʼ.


Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dah náníljį́į́hí dinilbáhígíí - Wikiibíídiiya\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dah náníljį́į́hí dinilbáhígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Indirana chiravasi" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.8–1.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; binákʼee éí dinilzhin; binááʼ éí ntsaa.\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dah náníljį́į́hí dinilbáhígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.\nChʼał dah náníljį́į́hí dinilbáhígíí


Wóhaalzheehí - Wikiibíídiiya\nWóhaalzheehí éí atsáłchííʼ dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Buteo swainsoni" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 17–22di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél éí łigai dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; bitʼaʼ éí dinilzhin; bijáád éí łitso; bidaaʼ éí diłhił.\nWóhaalzheehí éí nahachagii dóó wóʼałtaasʼéí haalzheehgo naatʼá.


Ayááshiłbá bítááʼ dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nAyááshiłbá bítááʼ dibéłchíʼígíí\nAyááshiłbá bítááʼ dibéłchíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Newtonia archboldi" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitłʼaaʼ éí dinilgai; bítááʼ éí dibéłchíʼí; bidaaʼ éí diłhił.\nAyááshiłbá bítááʼ dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Dǫ́ʼiiyiyiitsahí binághah łitsxooígíí - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Tsídii Tsídii ndaatʼáʼii Yótʼáahdi tsídii Tsídii tsídígíí Chʼiyíítʼogii dóó bikʼéí Chʼiyíítʼogii dóó Wódayiitsahí dóó bikʼéí Dǫ́ʼiidayiitsahí daaltsxooígíí\nDǫ́ʼiiyiyiitsahí binághah łitsxooígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Attila spadiceus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; binághah éí diłhiłgo łitsxo; bitłʼaaʼ éí diniltso; binákʼee éí dinilbá; bidaaʼ éí łibá.\nDǫ́ʼiiyiyiitsahí binághah łitsxooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil binááʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídiiłtsooí bitsiiyah halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídiiłtsooí bitsiiyah halzhinígíí\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídiiłtsooí bitsiiyah halzhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Spinus magellanica" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łichííʼ; bitsiiyah dóó bitsiiʼ éí halzhin; bitʼaʼ éí łizhin dóó łitso; bidaaʼ éí łibá.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídiiłtsooí bitsiiyah halzhinígíí éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Tó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłbáhí bitéél łitsxooígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłbáhí bitéél łitsxooígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Beʼekʼid Honeezítsoh Bibąąhgi Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Dził Dah Gai Biyaagi Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Bilį́į́łání Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Emberiza poliopleura" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ dóó binághah éí łizhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí łitsxo; bizééʼ éí łitso; binátsʼiin éí łigai łeh; bidaaʼ éí dinilbá.\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłbáhí bitéél łitsxooígíí éí chʼil binááʼ yildeeł; łahda naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł ałdóʼ.\nTsídiiłbáhí bitéél łitsxooígíí


Tsin bineestʼąʼ yiłchozhii bitʼaʼ łibáhígíí - Wikiibíídiiya\nTsin bineestʼąʼ yiłchozhii bitʼaʼ łibáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tijuca condita" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łitso; bitʼaʼ dóó bitseeʼ dóó binákʼee éí łibá; bidaaʼ éí łibá ałdóʼ.\nTsin bineestʼąʼ yiłchozhii bitʼaʼ łibáhígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsídii íígházhí bitłʼaaʼ łitsxooígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii íígházhí bitłʼaaʼ łitsxooígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Trogon aurantiiventris" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 9–12di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhił dóó chʼilgo dootłʼizh; bitłʼaaʼ éí łitsxo; bitseeʼ éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí łitso.\nTsídii íígházhí bitłʼaaʼ łitsxooígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh; chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Toohjįʼ noołnahii bidaaʼ ntsaaígíí - Wikiibíídiiya\nToohjįʼ noołnahii bidaaʼ ntsaaígíí\nToohjįʼ noołnahii bidaaʼ ntsaaígíí éí tsídii deílʼésígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ardea sumatrana" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 40–45di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá dóó łizhingo naashchʼąąʼ; binááʼ éí łitso.\nToohjįʼ noołnahii bidaaʼ ntsaaígíí éí chʼosh deildeeł; łóóʼ yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


(Télii nodǫ́zí, Łį́į́ʼ noodǫ́ǫzii)\nTééh łį́į́ʼ éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Equus/Hippotigris" deiłníigo deiyózhí. Télii nodǫ́zí dóó Łį́į́ʼ noodǫ́ǫzii bee wójí ałdóʼ. Tééh łį́į́ʼ éí tááʼ ałʼąą ádaatʼé.\nDíí naaldlooshii éí 3–6di adéesʼeez[?] ádaníłtso. Bitsʼíís éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; bitéél éí łigai łeh.\nTééh łį́į́ʼ éí tłʼoh deiłchozh.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsidiłdǫǫhii - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsidiłdǫǫhii éí yótʼáahdi tsídii dóó néʼéshjaaʼ dah yikahjí atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Megascops cooperi" deiłníigo dayózhí. Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsidiłdǫǫhii éí Naakaii Bikéyahdi dóó Tsinłánítah Dineʼé Bikéyahdi dóó Tééhnii Bikéyahdi dóó Naakaii Tábąąhí Bikéyahdi hólǫ́.\nDíí tsidiłdǫǫhii éí 9–11di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó tʼóó bíyó yistłʼin; binááʼ éí łitso.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsidiłdǫǫhii éí chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł; naaldlooshii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Dlǫ́ʼii yił aheełtʼéhii yázhí - Wikiibíídiiya\nDlǫ́ʼii yił aheełtʼéhii yázhí éí naaldlooshii daʼalghałígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́; áadi éí ndahóółtseiigóó dóó tłʼoh naazkaadgi naaghá, áádóó éí jį́įgo naagháa łeh. Tsinaʼayąʼii dahólǫ́ǫgi éí tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Helogale parvula" deiłníigo dayózhí.\nDíí dlǫ́ʼii yił aheełtʼéhii éí 7–11di asdzoh[?] áníłtso; bitseeʼ éí 5–7di asdzoh[?] áníłnééz; tʼááláʼígo da dahidídloʼ áníłdáás. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłʼizhgo naashchʼąąʼ; nááná éí binááʼ áłtsʼíísí dóó bíchį́į́h nineez.\nDíí naaldlooshii éí tsinaʼayąʼii dóó nahakʼízii dóó naʼashjéʼii yildeeł; naʼashǫ́ʼii yázhí dóó tsídii haalzheeh ałdóʼ.


Annie Dodge Wauneka - Wikiibíídiiya\nAnnie Dodge Wauneka (Tʼąąchil 11, 1910 – Niłchʼiʼtsózí 10, 1997). Tsé níjikiní dinéʼiʼ nilį́ʼ nitʼę́ę́h, Łeeyiʼtó doo nagáá nitʼę́ę́h. Naabeehó bikéyah bikáaʼgoʼ binaanish ayiilyá, díí éí Diné yiiłnaalnishgoʼ naʼhashzhiizh áádóó béésh bąąh dah siʼání nilį́į́hgoʼ ałdóʼ binaanish ayiilá. Naaná atsiis bił daʼiinishjí ałdóʼ binaanish ayiilá áádóó binaanishígíí beeʼbeehódoosingoʼ bilá kʼéʼ iisyá. 1963 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí nitságoʼ oosbąąh, díí éí Presidential Medal of Freedom award wolyéego yoosbąąh; díí éí Hastiin alą́ąjįʼ dahsidáhígíí Lyndon B. Johnson aalá kʼéʼ iilá.\nAnnie D. Wauneka tseebii binahah yę́ędą́ą́ʼ éí oltágoʼ naʼbidéíltʼiʼ áádóó éí Tséhootsooídi iiłtá. Aadi oltádi tahoniigááh naasníí, iidą́ą́ akwii daʼmiil Naabeehó bitsą́ą́ doo adein daslį́į́h áádóó daʼoołtáʼiʼ ałdóʼ bitsą́ą́ doo adein daslį́į́h. Aadi Annie D. Wauneka oołtágo tahoniigááh beeʼnistʼį́diʼ, akóndiʼ naʼdiidzá; naʼdiizá doo bikʼiʼjį́ʼ éí azéí neikááʼiʼ yiikáá anaalwóʼgoʼ ałchiníʼniʼ bitáʼdaʼhónéízgáíʼígíí yiiłnaalnishgoʼ binaanish ayiilá. Naas naʼhódéíshzhíízhgoʼ éí George Wauneka baʼbidéíltʼį́ʼ áádóó éí yiił iiná ayiilá.\nAnnie D. Wauneka bizhéʼiʼ éí Hastiin Henry Chee Dodge wolyé nitʼę́ę́h. Chee Dodge éí iidą́ą́ Naabeehó binaatʼáanii nilį́ʼgo binaanish naʼtʼiʼ nitʼę́ę́h. Íidą́ą́ Annie D. Wauneka bizhéʼiʼ binaanish háísiidigoʼ bizhéʼiʼ binaanish yooʼhoołʼááh (Diné biłnaʼansih áádóó naatʼáanii iidlį́į́hgoʼjí naanishígíí). Áádóó tááʼ naaznilí bighango ałdóʼ binaanishgoʼ naʼhónaad, akóh éí atáʼhólnéʼgoʼ binaanish ayiilá áádóó Naaltsoos ííłíniʼ nilį́į́hgoʼ binaanish ayiilá tááʼ naaznilí bighangi.\n1951 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí béésh bąąh dah siʼání yaʼnidiilwod áádóó baʼagááʼniidéí (Naakí hastóí yaʼhóneesná; George Wauneka ałdóʼ atah yiilwooł nitʼę́ę́h, beʼasdzą́ą́ baʼhónéísná). Áádóó éí Annie D. Wauneka tʼáá béésh bąąh dah siʼání nadlééhgo 1980jí iindá beeʼnaʼhoolzhiizh (tsostʼidiʼdi baʼandaʼiisniil, áádóó naadiin tséebii nahai béésh bąąh dah siʼání nilį́į́hgoʼ). 1951 biyihah yę́ędą́ą́ʼ béésh bąąh dah siʼání silį́goʼ, Annie D. Wauneka Chairman of the Tribal Council’s Health and Welfare Committee abidiilyá áádóó éí binaanishgo naʼhónaad.\n1956 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Surgeon General of the United States, Annie D. Wauneka yiikʼiʼ diilniʼ (member abidiilyá). Díí éí Jéíʼ ádįįh Naabeehó bikéyah bikáaʼgo Diné bidaʼdéísnáʼígíí yííłnaalnishgoʼ binaanish ayiilyá, atʼiis bikʼiʼ adéístʼį́ʼjiʼ. 1950’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ jéíʼádįįh tʼáá yéigo hólǫ́ Naabeehó bikéyah bikáaʼgo áádóó naalkáágoʼ díí tʼáá yéigo Naabeehó bitsʼiis beeʼbichʼiʼ ąąndaʼaztʼiʼ áádóó atsʼiis naayiidlá. Díí binaanishgoʼ beeʼbeehódoosin, áádóó 1962 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Naʼazhǫǫsh Hatsohdi ałahʼáálééhgoʼ akǫǫh naayá, aadi bilá kʼéʼ oolyá adó beeʼhódoolzin binaanishígíí biniiná (Díí éí Western Tuberculosis Association aadi ałah daʼaslį́ʼ).\nNaabeehó bikéyah bikáágoʼ éí Diné bighan beeʼdaʼdi dootsíʼ, chʼéí daʼaldah hooghan bigáájįʼ adaʼdoolnį́į́łígíí binaanish ayiilá áádóó kin adaʼdoolnį́į́łígíí ałdóʼ binaanish ayiilá (biidaʼhooghan doolééł biniiyé). Naaná hooghan biiyíʼ góneʼ tsé nadlééhiʼ niʼgoʼ naastłʼééʼ adaʼ doolnį́į́ł nį́į́hgoʼ, akwii tʼéígoʼ beeʼnidaʼazhnish. Áádóó hooghan góneʼ tó yaʼadaazlį́į́h doolééł nį́į́hgoʼ binaanish ayillá, áádóó béeso baʼchʼiʼdaʼhadéís tʼą́ʼ (Díí éí bitsįʼ yishtłizhii bikéyah bikáágoʼ beeʼhazʼáanii Public Law 86-121 / Indian Sanitation Facilities Act wolyéego beeʼdaʼiinish).\n1960 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Atsʼiis yiikʼiʼ daʼdéízį́ʼígíí nidaʼałkáágoʼ adaʼnį́ʼ; Naabeehó bikéyah bikáágoʼ awééʼ adein nidaʼhálééhígíí yaʼkwiidzá (25% beeʼyaʼkwiidzá) áádóó Jéíʼ ádį́į́h Diné bidaʼhádlnééhígíí ałdóʼ yaʼkwiidzá (35% beeʼyaʼkwiidzá).\n1960–61 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Annie D. Wauneka niłchʼi halneʼé baʼyaʼiiʼááhi (KGAK 1330 AM) Naʼnízhoozhí doo baʼnidiʼ tʼáágoʼ Diné bizaadjí diné yiichʼiʼ yaałtíʼ łééh nitʼééh. Annie D. Wauneka Diné yiiłnaalnishgoʼ áádóó University of Arizonadę́ę́ʼ biBachelor’s Degree in Public Health yoosbąąh (Naaltsoos yoosbąąh).\nAnnie D. Wauneka éí tʼáá yéigo Naabeehó yiikáʼalwod áádóó yéigo yiiłnaashnish.\nNiethammer, Carolyn. I’ll Go and Do More: Annie Dodge Wauneka, Navajo Leader and Activists. Lincoln: University of Nebraska Press, 2001.\nAnnie D. Wauneka, National Women’s Hall of Famejí bizhí yiistsoʼ\nOltá Annie Wauneka College wolyéígíí


Tsídiidlohí binákʼee naashchʼąąʼígíí - Wikiibíídiiya\nTsídiidlohí binákʼee naashchʼąąʼígíí\nTsídiidlohí binákʼee naashchʼąąʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Garrulax canorus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–9di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; binákʼee éí dootłʼizh dóó dinilgaigo naashchʼąąʼ; bidaaʼ éí diniltso.\nTsídiidlohí binákʼee naashchʼąąʼígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; łahda chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yázhí yilghał; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsídiiłtsxooí naʼatłʼoʼí - Wikiibíídiiya\nTsídiiłtsxooí naʼatłʼoʼí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ploceus aurantius" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łitsxo; binákʼee éí halzhin; bitʼaʼ dóó binághah éí diłhił; bidaaʼ éí doo nineez da. Baʼáádígíí éí bitsʼíís yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nTsídiiłtsxooí naʼatłʼoʼí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł; chʼil bijeeh éí yidlą́ ałdóʼ; łahda dzidzé yiłchozh.


Tsįyaalzhahí - Wikiibíídiiya\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí tsįyaalzhahí yaa halneʼ dooleeł. Dzílí ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nDahináanii → Naaldeehii→ Bidoh Dahólónígíí→ Bikʼiiz Naakiígíí→ Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí→ Bíígháán Dahólónígíí→ Biyaatsʼiin Dahólónígíí→ Tsídii→ Tsídii ndaatʼáʼii→ Yótʼáahdi tsídii→ Atsá dóó Giní Ndahalinígíí ↓\nTsįyaalzhahí éí Atsá dóó Giní Ndahalinígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí éí "Accipiter striatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́; yas dóó tin dahólǫ́ǫgi éí ádin łeh. Łaʼ ndaʼałkaahí adaaníigo tsįyaalzhahí éí dį́į́ʼ ałʼąą átʼéego hólǫ́ daaní.\nTsįyaalzhahí éí ńdíshchííʼ dóó tséchʼil bił hadahasdzogi tʼóó ahayóí.\nTsįyaalzhahí bikąʼígíí éí 9.5–12di asdzoh[?] áníłtso, 3–4 oz áníłdáás; baʼáádígíí éí bikąʼígíí yilááh áníłtso łeh — 12–14di asdzoh[?] áníłtso, 5–8 oz áníłdáás. Nááná éí bitʼaʼ łibá; biteeldę́ę́ʼ éí łigai dóó dibéłchíʼíigo noodǫ́ǫ́z. Binááʼ éí łitso.


Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ chį́į́shnézí - Wikiibíídiiya\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ chį́į́shnézí\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ chį́į́shnézí éí Chʼosh Deildeełii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Crocidura monticola" deiłníigo dayózhí.\nDíí chį́į́shnézí éí 1–4di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin; binááʼ dóó bijaaʼ éí áłtsʼíísí.\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ chį́į́shnézí éí łeeyiʼ chʼosh dóó tąądee naagháhii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dootłʼizhí bítááʼ halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dootłʼizhí bítááʼ halzhinígíí\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dootłʼizhí bítááʼ halzhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Stephanophorus diadematus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dootłʼizh; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí łizhin; bitsiitʼáád éí łigai dóó dah dzílchiiʼ; bítááʼ éí halzhin; bidaaʼ éí diłhił.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii dootłʼizhí bítááʼ halzhinígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé yiłchozh; chʼil binááʼ dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Chʼiltaalzhahii bidaaʼ łichíʼígíí - Wikiibíídiiya\nChʼiltaalzhahii bidaaʼ łichíʼígíí\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Tsídii Tsídii ndaatʼáʼii Yótʼáahdi tsídii Tsídii tsídígíí Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ tsintaalzhahii dóó bikʼéí\nChʼiltaalzhahii bidaaʼ łichíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Prionops caniceps" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–9di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhił; bitéél éí dinilgai; bítááʼ éí halbá; bidaaʼ éí łichííʼ.\nChʼiltaalzhahii bidaaʼ łichíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.\nMágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ tsintaalzhahii dóó bikʼéí


Tsintah chʼałtʼą́ʼí łitso dóó yishtłizhígíí - Wikiibíídiiya\nTsintah chʼałtʼą́ʼí łitso dóó yishtłizhígíí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dendropsophus sarayacuensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.7–1.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łitso dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binááʼ éí diłhił.\nTsintah chʼałtʼą́ʼí łitso dóó yishtłizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Tsin yisdisítah chʼał yistłʼinígíí - Wikiibíídiiya\nTsin yisdisítah chʼał yistłʼinígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Guibemantis punctatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.8–1di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó yishtłizhgo yistłʼin; binááʼ éí ntsaa.\nTsin yisdisítah chʼał yistłʼinígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsinyiʼ wóláchííʼ neiłkaahii łikizhígíí - Wikiibíídiiya\nTsinyiʼ wóláchííʼ neiłkaahii łikizhígíí\nTsinyiʼ wóláchííʼ neiłkaahii łikizhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Drymophila squamata" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łibá dóó łigaigo łikizh, binákʼee éí halzhin; baʼáádígíí éí bitsʼíís dinilbá, bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí dibélchíʼí dóó łibáago naashchʼąąʼ; bidaaʼ éí łiba.\nTsinyiʼ wóláchííʼ neiłkaahii łikizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Naʼashǫ́ʼii chį́į́shkį́hí bijáád noodǫ́zígíí - Wikiibíídiiya\nNaʼashǫ́ʼii chį́į́shkį́hí bijáád noodǫ́zígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anolis aequatorialis" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 4–8di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó łibáago naashchʼąąʼ; bijáád éí dinilzhingo noodǫ́ǫ́z; bíchį́į́h éí deekį́; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nNaʼashǫ́ʼii chį́į́shkį́hí bijáád noodǫ́zígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Dáághahii Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish báhádzidígíí - Wikiibíídiiya\nDáághahii Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish báhádzidígíí\nDáághahii Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ\nDáághahii Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish báhádzidígíí éí tłʼiish íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Dáághahii Dineʼé Bikéyahdi dóó Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Vipera aspis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tłʼiish éí 25–30di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ.\nDáághahii Bikéyahdę́ę́ʼ tłʼiish báhádzidígíí éí naʼastsʼǫǫsí dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼał yilghał łeh.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał yázhí noodǫ́zígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał yázhí noodǫ́zígíí\nShádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał yázhí noodǫ́zígíí éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anomaloglossus meansi" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.6–1di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó dibéłchíʼíigo noodǫ́ǫ́z; bikʼiiz éí halbá; binááʼ éí diłhił.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał yázhí noodǫ́zígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Tsin bigaan yąąh dzootʼihí łibáhígíí - Wikiibíídiiya\nTsin bigaan yąąh dzootʼihí łibáhígíí\nTsin bigaan yąąh dzootʼihí łibáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Xenops minutus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí ; bitʼaʼ éí dinilzhin; bizééʼ dóó bitéél dóó binátsʼiin éí dinilbá; bidaaʼ éí łiba dóó de shiyish.\nTsin bigaan yąąh dzootʼihí łibáhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Tsintah wóyiyiitsahí łibáhígíí - Wikiibíídiiya\nTsintah wóyiyiitsahí łibáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phyllomyias fasciatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bitʼaʼ éí dinilzhin dóó łigai; bizééʼ dóó bitéél dóó bitłʼaaʼ éí diniltso; binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí diłhił.\nTsintah wóyiyiitsahí łibáhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil binááʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tónteel tsídii biyaʼ - Wikiibíídiiya\nTónteel tsídii biyaʼ\nTónteel tsídii biyaʼ éí yaaʼ bikágí ntłʼizígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ixodes uriae" deiłníigo dayózhí. Tónteel tsídii biyaʼ éí tónteel bibąąhgi tʼéiyá hólǫ́.\nDíí yaaʼ éí bijáád tseebíí. Bitsʼíís éí nímaz dóó tʼóó bíyó nteel. Bijáád éí doo danineez da. Tónteel tsídii dóó tsídii naʼałkʼaiʼí bidił éí bichʼiyąʼ.


Téél halkizhii - Wikiibíídiiya\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí téél halkizhii yaa halneʼ dooleeł. Téél halkizhii náánáłaʼígíí ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nTéél halkizhii éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Seiurus aurocapilla" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łigai; bitéél éí diłhiłgo halkizh; bidaaʼ éí łibá.\nTéél halkizhii éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Dahiitį́hii dootłʼizhí bizééʼ łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nDahiitį́hii dootłʼizhí bizééʼ łigaaígíí éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Táłkááʼ Bighan Dineʼé Bikéyahdi dóó Tółáníinii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Amazilia brevirostris" deiłníigo dayózhí.\nDíí dahiitį́hii éí 3–4di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ éí diłhiłgo dootłʼizh; bitéél dóó bizééʼ éí łigai.\nDahiitį́hii dootłʼizhí bizééʼ łigaaígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.


Tó wónaanídę́ę́ʼ tóńlį́įyiʼ tsxilghááh łikizhígíí - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Biyáázh Tsʼǫʼasánígíí Tsxilghááh Tsxilghááh íiyisígíí dóó bikʼéí Tsxilghááh dadichʼízhígíí dóó bikʼéí Tó wónaanídę́ę́ʼ tóńlį́įyiʼ tsxilghááh\nTó wónaanídę́ę́ʼ tóńlį́įyiʼ tsxilghááh łikizhígíí éí tsxilghááh íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Euproctus platycephalus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsxilghááh éí 4–6di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó dinilgaigo łikizh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nTó wónaanídę́ę́ʼ tóńlį́įyiʼ tsxilghááh łikizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.\nTó wónaanídę́ę́ʼ tóńlį́įyiʼ tsxilghááh


Tó wónaanídę́ę́ʼ dilchʼóshii bikʼiiz łikizhígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ dilchʼóshii bikʼiiz łikizhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hypargos margaritatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitłʼaaʼ éí łizhin; bikʼiiz éí łizhin dóó łigaigo łikizh; bidaaʼ éí łibá.\nTó wónaanídę́ę́ʼ dilchʼóshii bikʼiiz łikizhígíí éí chʼil binááʼ yildeeł.


Chʼil bijeeh yidlání bizééʼ diłhiłgo halchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nChʼil bijeeh yidlání bizééʼ diłhiłgo halchíʼígíí\nbizééʼ diłhiłgo halchíʼígíí\nChʼil bijeeh yidlání bizééʼ diłhiłgo halchíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Leptocoma calcostetha" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís diłhiłgo dootłʼizh; bizééʼ éí diłhiłgo halchííʼ; bitsiitʼáád éí chʼilgo dootłʼizh dóó disxǫs; binákʼee éí halzhin; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish. Baʼáádígíí éí bitsʼíís łibá dóó bitéél diniltso.\nChʼil bijeeh yidlání bizééʼ diłhiłgo halchíʼígíí éí doo chʼil bijeeh tʼéiyá yidlą́ą da; naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.


Tániilʼáí dóó Tániilʼáítsʼóóz - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bíígháán Ádaadinígíí Chʼosh bijáád dahólónígíí Chʼosh bijáád hastání Chʼosh bitʼaʼ dahólónígíí\nAniłtʼánii bitseeʼ hólóní\nTániilʼáítsʼóóz bitʼaʼ ntsaaígíí\nTániilʼáítsʼóóz bijáád daalgaaígíí\nTániilʼáí bitseeʼ ditání\nTániilʼáí dóó Tániilʼáítsʼóóz éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Odonata" deiłníigo deiyózhí.\nDíí chʼosh éí bitsʼíís áłtsʼóózí dóó nineez; áádóó éí bitsiitsʼiin dóó bináá dantsaa łeh. Bitʼaʼ éí dį́į́ʼ; adóó éí bitʼaʼ doo dayiidis da.\nTániilʼáí dóó tániilʼáítsʼóóz nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikááʼgóó dhólǫ́. Tábąąhgi éí tʼóó ahayóí; biyázhí éí tayiʼdi dahiná. Chʼosh yázhí éí hadaalzheehgo ndaatʼá.\nChʼosh bijáád hastání\nŁeʼesoołii nahachaʼígíí (Archaeognatha) · Łeʼesoołii bitseeʼ táʼígíí (Thysanura)\nChʼosh bitʼaʼ dahólónígíí (Pterygota)\nAniłtʼánii bitseeʼ hólóní (Ephemeroptera) · Tániilʼáí dóó Tániilʼáítsʼóóz (Odonata)\nChʼosh bitʼaʼ dayiidisígíí (Neoptera)\nAkáshtʼóózh biyaʼ (Psocoptera) · Chʼoshtsoh dóó Chʼoshzhiin (Blattodea) · Iiʼniʼ bichʼosh (Thysanoptera) · Jeeʼiigháhítsʼóóz (Dermaptera) · Naakaii náásééł (Mantodea) · Nahachagii dóó Nahakʼízii (Orthoptera) · Ndaʼatłʼoʼii (Embioptera) · Tsékááʼgóó dóó Tinkááʼgóó naakaiígíí (Notoptera) · Tábąąh dǫ́ʼtsʼósí (Plecoptera) · Tsinaʼayąʼii biyázhí (Zoraptera) · Tsinaʼayąʼii (Isoptera) · Wóʼatsʼǫǫsii Ádaatʼéhígíí (Hemiptera) · Wónikǫsí (Phasmatodea) · Yaaʼ bijáád hastánígíí (Phthiraptera)\nChʼosh łahgo ádaanéhígíí (Holometabola)\nAniłtʼánii Ádaatʼéhígíí (Neuropterida) · Chéłchaaʼ (Coleoptera) · Chʼosh biyaʼ (Strepsiptera) · Iichʼąhiitsʼósí (Trichoptera) · Kʼaalógii dóó Iichʼąhii (Lepidoptera) · Tséʼédǫ́ʼii bitsiinézí (Mecoptera) · Tsʼíʼii dóó Tséʼédǫ́ʼii (Diptera) · Tsísʼná dóó Wáláchííʼ (Apocrita) · Tsísʼnáłtsooí oozhníítání (Symphyta) · Yaaʼ nahachagiígíí (Siphonaptera)


Deeshiyish dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nDeeshiyish dibéłchíʼígíí éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hippotragus equinus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 3–5di adéesʼeez[?] áníłtso. Bitsʼíís dibéłchíʼí; bitsiitsʼiin éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ; bideeʼ éí shiyish.\nDeeshiyish dibéłchíʼígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh dóó náʼátʼaał.


Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí yázhí - Wikiibíídiiya\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí yázhí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi dóó Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ingerophrynus parvus" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–1.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó dibéłchíʼí; binááʼ éí diłhił.\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí yázhí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ goditání - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Tsídii Tsídii ndaatʼáʼii Yótʼáahdi tsídii Tónteel dóó Tábąąh Tsídii Goditání\nShádiʼááhdę́ę́ʼ goditání éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Burhinus bistriatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 18–20di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitłʼaaʼ dóó bizééʼ éí łigai; bitsiitʼáád éí diłhił; binááʼ éí łitso; bijáád éí nineez.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ goditání éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł.\nGoditání dóó bikʼéí\nBeʼekʼidbąąh goditání · Dibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ goditání · Goditání łikizhígíí · Goditání ntsaaígíí · Hodíłchʼiltah goditání · Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ goditání · Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ goditání · Shádiʼááhdę́ę́ʼ goditání · Tábąąh goditání · Tó wónaanídę́ę́ʼ goditání\nHatinídę́ę́ʼ tsídiiłgaii · Tábąąsdísí daachʼį́dígíí


Tsídii yáłtiʼíłgaaí dinilchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii yáłtiʼíłgaaí dinilchíʼígíí\nTsídii yáłtiʼíłgaaí dinilchíʼígíí éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lophochroa leadbeateri" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 13–14di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitéél dóó bizééʼ dóó bitsiitʼáád éí dinilchííʼ; bidaaʼ éí dinilbá dóó ntsaa dóó shiyish.\nTsídii yáłtiʼíłgaaí dinilchíʼígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ deildeeł.