Wóʼałchozhii - Wikiibíídiiya\nWóʼałchozhii éí wódaʼatsʼǫǫsii dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pentatomomorpha" deiłníigo dayózhí. Wóʼałchozhii éí nahasdzáán bikáaʼgi 15,000 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.\nDíí chʼosh éí tsinyiʼ dóó hodíłchʼiltah dahiná. Chʼil bijeeh dóó binááʼ éí bichʼiyąʼ łeh.


Chooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ hasbídí ałchozhí - Wikiibíídiiya\nChooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ hasbídí ałchozhí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ptilinopus perlatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí hasbídí éí 10–11di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dóó łitsogo dootłʼizh; bizééʼ éí łigai; bitʼaʼ éí dinilchíiʼgo łikizh.\nChooyééł Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ hasbídí ałchozhí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh.


Tsídii dah naʼasolí bítááʼ łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii dah naʼasolí bítááʼ łigaaígíí\nTsídii dah naʼasolí bítááʼ łigaaígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Monasa morphoeus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 8–11di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bítááʼ éí łigai; bidaaʼ éí łichííʼ.\nTsídii dah naʼasolí bítááʼ łigaaígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł; naʼashǫ́ʼii yázhí dóó chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tábąąh chʼééh digháhii binááʼ dį́įʼii - Wikiibíídiiya\nTábąąh chʼééh digháhii binááʼ dį́įʼii éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sacalia quadriocellata" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼééh digháhii éí 6–7di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí łitso dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí diłhił dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nTábąąh chʼééh digháhii binááʼ dį́įʼii éí tąądee naagháhii dóó chʼał yázhí yilghał; chʼil bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tseeyidiłtazii bizééʼ łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nTseeyidiłtazii bizééʼ łitsooígíí\nTseeyidiłtazii bizééʼ łitsooígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Macronyx croceus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–8di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bizééʼ dóó bitłʼaaʼ dóó binátsʼiin éí łitso; bitéél éí halzhin; bidaaʼ éí doo nineez da. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yił aheełtʼé.\nTseeyidiłtazii bizééʼ łitsooígíí éí tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł.


Chʼil bijeeh yidlání bizééʼ chʼilgo dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nChʼil bijeeh yidlání bizééʼ chʼilgo dootłʼizhígíí\nChʼil bijeeh yidlání\nbizééʼ chʼilgo dootłʼizhígíí\nChʼil bijeeh yidlání bizééʼ chʼilgo dootłʼizhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chalcomitra rubescens" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís dinilzhin; bizééʼ dóó bitsiitʼáád éí chʼilgo dootłʼizh dóó disxǫs; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish. Baʼáádígíí éí bitsʼíís łibá dóó bitéél łikizh.\nChʼil bijeeh yidlání bizééʼ chʼilgo dootłʼizhígíí éí doo chʼil bijeeh tʼéiyá yidlą́ą da; naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.


Tsétah dǫ́ʼiiyiyiitsahí bitʼaʼ dinilbáhígíí - Wikiibíídiiya\nTsétah dǫ́ʼiiyiyiitsahí bitʼaʼ dinilbáhígíí\nTsétah dǫ́ʼiiyiyiitsahí bitʼaʼ dinilbáhígíí éí tó wónaanídę́ę́ʼ dǫ́ʼiideiyiitsahí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Naakaii Łizhinii Bikéyah Shádiʼááhjí Siʼánígíí bikááʼgóó dóó Séí Dah Daaskʼidtah Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Halchíítah Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Monticola brevipes" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–8di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís diłhiłgo łitsxo; bitsiiʼ éí dootłʼizhgo łibá; bitʼaʼ éí dootłʼizhgo dinilbá; bidaaʼ éí łizhin. Baʼáádígíí éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nTsétah dǫ́ʼiiyiyiitsahí bitʼaʼ dinilbáhígíí éí chʼosh yázhí dóó dzidzé deildeeł.


Chʼał dichʼízhítsoh dinilzhinígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał dichʼízhítsoh dinilzhinígíí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rhinella macrorhina" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 2–3di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dinilzhin; binághah éí dah dzígai łeh; bíchį́į́h éí deekį́; binááʼ éí diłhiłgo diniltso.\nChʼał dichʼízhítsoh dinilzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Tó wónaanídę́ę́ʼ dilchʼóshii bitsiitʼáád diłhiłgo halchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ dilchʼóshii bitsiitʼáád diłhiłgo halchíʼígíí\nTó wónaanídę́ę́ʼ dilchʼóshii bitsiitʼáád diłhiłgo halchíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Neochmia modesta" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá dóó łizhingo noodǫ́ǫ́z; bitsiitʼáád éí diłhiłgo halchííʼ; bitʼaʼ dóó binághah éí dibéłchíʼí; bizééʼ dóó binákʼee éí halzhin; bidaaʼ éí diłhił.\nTó wónaanídę́ę́ʼ dilchʼóshii bitsiitʼáád diłhiłgo halchíʼígíí éí chʼil binááʼ yildeeł.


Chʼał binááłgaaí dichʼízhígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał binááłgaaí dichʼízhígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Magí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Boophis lichenoides" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá dóó dichʼíízh; bitéél éí dinilgai; binááʼ éí ntsaa dóó łigai.\nChʼał binááłgaaí dichʼízhígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; chʼil bitʼąąʼ łaʼ dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Chʼah Diʼilii Bikéyahdę́ę́ʼ tábąądijádíłbáhí - Wikiibíídiiya\nChʼah Diʼilii Bikéyahdę́ę́ʼ tábąądijádíłbáhí éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chʼah Diʼilii Bikéyahdi dóó Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Charadrius veredus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 8–10di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bitłʼaaʼ dóó bizééʼ éí łigai; bijáád éí nineez; bidaaʼ dóó binááʼ éí łizhin.\nChʼah Diʼilii Bikéyahdę́ę́ʼ tábąądijádíłbáhí éí chʼosh deildeełgo naakai.


Góóhníinii - Wikiibíídiiya\nNaaki ałʼąąh átʼéego azhíʼ:\nEastern Navajo dialectjiʼ éí Havasupai Dineʼé (Supai) dóó Hualapai Dineʼé, Góóhníinii deiłní (Tʼáá ałaʼiʼ azhíʼ choʼdaʼyoołʼį́ʼ).\nNaaná Western Navajo dialectjiʼ éí Havasupai Dineʼé Góóhníinii deiłní, áádóó Hualapai Dineʼé éí Waalibéí Dineʼé deiłní.\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí Góóhníinii yaa halneʼ dooleeł. Waalibéí Dineʼé ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nGóóhníinii atʼéedi siizíʼgo éélkid, 1900 yihah yę́ędą́ą́ʼ\nGóóhníinii Dineʼé éí bitsį́ʼ yishtłizhii Dineʼé átʼé. HavasuʼBaaja éí yééʼadaʼdooʼjiʼ (Tó dootlʼizh Dineʼé), díí bitsį́ʼ yishtłizhii éí Hoozdo Hahoodzodi kédaʼhatʼiʼ (36°12′10.01″ NHK dóó 112°42′11.02″ EʼE). Bidaʼháʼaaztʼiʼ tsékohgoʼyá (Tsékoh hatsoh) daʼbiighan áádóó akwiiyá kéídaʼhatʼííhgo tseebidi neeznadiin doo biʼaah naháí akwiiyáʼ daʼbiighango. Góóhníinii Bikindi éí naaltsoos ninádaʼhajééʼiʼdi tʼáádi łį́į́ beeʼnagééh.\nDiishjįʼdi éí akwííshį́įdi mííl bílaʼashdlaʼí (chʼá niidaʼkaiígíí) tsékohgoya adaʼdakáá, díí éí aadi táágo adahiilį́ʼ déínééłʼį́ʼ yiiniiyéíʼ.\n2 Góóhníinii biWááshindoon\n3 Góóhníinii bizaad\n4 Kin daʼshijááígíí\nGóóhníinii Dineʼé éí Bidaʼháʼaaztʼiʼ tsékohgoyá dóó bidaʼgo kéídaʼhatʼííhgo tseebidi neeznadiin doo biʼah naaháí, táʼdaʼdinééhgo. Shį́go dóó dąąʼgo éí bidaʼháʼaaztʼiʼ tsékohgoyá kʼéʼdaʼdidlééhgo daʼbighan, áádóó haigo éí tsé biidaʼgo daʼbighan dóó aadi nidaalzhéégo nidaʼbeehaiʼ. 1882 yihah yę́ędą́ą́ʼ éí Wááshindoondę́ę́ʼ kéyah yaʼhadéízdzoʼ "Havasupai Indian Reservation" wolyéego, díí kéyah éí 518 acres (2.10 km²) aniiłtsohgo. Díí éí bidaʼháʼaaztʼiʼ tsékohgoyáʼ, áádóó 1975 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí 185,000 acres (750 km²) aniiłtsohgo kéyah baʼnadéídzoʼ (akóʼgo kéyah nitsá silį́į́ʼ). Kʼadi éí Góóhníinii Dineʼé kʼéʼdadilééhgo daʼbighan áádóó chʼáʼ niidaʼkaiígíí ałdóʼ bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ béeso alʼį́ʼ. Bílaʼashdlaʼí daaltáʼ yę́ędą́ą́ʼ éí 639 aneelʼą́ą́h Góóhníinii kédaʼahtʼį́ʼlá, áádóó naakidi neeznaadiin anééląąhgo éí Góóhníinii yéíʼadaʼdoojiʼ.\nGóóhníinii biWááshindoon[łahgo áshłééh | łahgo áshłééh]\nGóóhníinii biWááshindoon éí baʼandaʼiiniiłgo daʼnaʼhaaztʼą́ʼ, naaná Naatʼáániishchíín (Bureau of Indian Affairs / BIA) éí siláo biłdaʼiinishjiʼ yikʼiʼ déízʼį́į́h, áádóó Indian Health Service wolyégiʼ éí azéé ą́lį́ʼjiʼ yiiłnidaalnish. Áádóó Góóhníinii biWááshindoon éí atʼiisgo baʼnidaʼanish, naaná Wááshindoon biprograms ałdóʼ daʼyiyééł yéédi. Áádóó chʼá nidaʼkaiígíí (tourist), biłnidaʼanishjiʼ tʼáá nitsʼaaʼgo baʼnidaʼanish.\nGóóhníinii bizaad[łahgo áshłééh | łahgo áshłééh]\nGóóhníinii bizaad éí "Upland Yuman" dialect wolyéígíí átʼé; áádóó hastʼąądi neesnaadiin bílaʼashdlaʼí yééyaʼdaałtʼiʼ, díí éí Góóhníinii bikéyahdi daʼbighan. Áádóó tʼáá ałtsoʼ Góóhníinii bizaad yééyaʼdaałtʼiʼ. Naaná Góóhníinii bizaad éí Waalibéí Dineʼé bizaad asdą́ą́ bił ałhééłtʼéʼ áádóó Dilzhíʼí Dineʼé bizaad ałdóʼ asdą́ą́ bił ałhééłtʼéʼ akó ndi tʼáá ałʼąąh átʼé. Áádóó Góóhníinii bizaad éí naaltsoos bikáaʼgi naʼhashjáá áádóó naaltsoos bikáá adaalyáʼgo beenidaʼniidéí. Akó ndi Góóhníinii, Waalibéí, dóó Dilzhíʼí Dineʼé tʼáá ałʼąąh daʼhiikááʼ.\nKin daʼshijááígíí[łahgo áshłééh | łahgo áshłééh]\nTsé "The Watchers" wolyéego iiʼah Góóhníinii Bikin biigháʼdi.\nGóóhníinii Bikin éí "Havasuuw" wolyé, Góóhníinii bizaadjí. Díí kin daʼshijááígíí éí Bidaʼháʼaaztʼiʼ tsékohgoyáʼ shijáá. Áádóó Góóhníinii Bikindi éí Góóhníinii biWááshindoon bikin naazniil áádóó aadi éí 500 bílaʼashdlaʼí daʼbighan. Góóhníinii Bikin bichʼíʼ atiinígíí éí atiin iildeezh Route 66 bikáá doohółdaʼ adiilwóʼ, áádóó atiin iildleezh BIA 18 (Indian Road 18) wolyéígíí bikáá hółʼoolwołgo 60 tsin sitʼąʼ anzaadi hółnaʼalwóʼ. Áádóó éí tsé daʼjiʼ hółnaʼalwóʼ (Aadi éí Hualapai hill top hólyéʼ), áádóó éí tʼáániʼ atiin éí doodaiiʼ éí łį́į́ beeʼgo téiyá (8 tsin sitʼąʼ anzaadi / 13 km). Naaná bikáá naʼoobaałiʼ beeʼgo ałdóʼ adaʼjiigáá Góóhníinii Bikinjiʼ. Góóhníinii Bikindi éí 136 kin siniil áádóó chʼiyaan daʼdąʼ bahoghanígíí aadiłaʼ siʼąąh, díí éí "Café" wolyé. Áádóó naalyéʼiʼ bahooghan ałdóʼ aadiłá hólǫ́, áádóó Oodlaani bichurch ałdóʼ aadi akwiishíí siniil. Naaná oltáʼ ałdóʼ hólǫ́ aadiʼ.\nAdahiilį́ʼ[łahgo áshłééh | łahgo áshłééh]\nAdahiilį́ʼ "Navajo" wolyéígíí\nAdahiilį́ʼ "Navajo Falls" wolyéígíí éí Góóhníinii binatʼaanii beeʼwojíʼ, adoo díí éí ałtse adahiilį́ʼ. Díí adahiilį́ biyaagiʼ tó daʼnaazyįįh, áádóó chʼá niidaʼkaiígíí biłdaʼnizhóniʼgo yiinidaʼałkǫ́ʼ łééh. Díí adahiilį́ʼ éí 70 adeesʼééz ąnzaagoyáʼ adahiilį́ʼ (20 m).\nBiʼąntʼąątsózí 2008 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí doodahgo nidaʼhostʼąąʼgo tó chʼéélwod, áádóó adahiilį́ʼ "Navajo" wolyéígíí ałtso yideijiizh. Naaki tsʼahdah ałhééʼiilkidjiʼ, tó ałtso hołchxʼǫ́ʼ. Díí éí naaltsoos bee nidaʼneezdei; Niiyoodi naaltsoos bee nidaʼneezdei (New York Times wolyéígíí).\nAdahiilį́ʼ "Havasu" wolyéígíí.\nAdahiilį́ "Havasu Falls" wolyéígíí éí naaki góneʼ adahiilį́ áádóó díí adahiilį́ʼígíí éí chʼá niidaʼkaiígíí yichʼį́ʼ ałnaadaʼkah. Áádóó 120 adeisʼééz ąnzaagoʼyáʼ adahiilį́ (37 m). Díí adahiilį́ʼ biyaadi éí tó daʼnaazyįįh, áádóó díí tó daʼnaazyįįhígíí binaago łezh mineralize adaʼdzah. 1990 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí yéigo nidaʼhostʼąąʼgo łézh mineralize adahdzáyę́ę́ bił iiléél. Áádóó daʼdéístłʼin yazhiʼ daʼniilį́į́hgo andaalyá tó daʼnaazyįįh biniiyéʼ. Naaná chʼá niidaʼkaiígííłáʼ adahiilį́ʼ yiinéʼ andaʼałkóh, aad ałtsʼiisigo daʼnaʼhastʼąʼ.\nTʼáá ayiidiʼgi éí bikaa adáániʼ naalniil adoo camp ground ałdoʼ hólǫ́ biighádi. Díí éí tsʼiis biyáágiʼ.\nAdahiilį́ʼ "Mooney" wolyéígíí.\nAdahiilį́ʼ "Mooney Falls" wolyéígíí éí táá góneʼ adahiilį́ áádóó díí adahiilį́ʼ éí D.W. "James" Mooney bee wojiʼ. Díí hastiin éí 1882 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí minerals héígéédigo binaanish iiłʼį́į́hgo naalnish nitʼééh. Áádóó akwiishííh yiiltʼéʼgo mineral hadeigéédigo binidaanishgo nahónaadi, áádóó naas hodeishjiizhgo daʼnaadiiná díí éí adahiilį́ʼ Mooney Fallsjigo. Áádóó éí aadi minerals hadeigéédigo bininaadaʼnishgo nahónaadi, áádóó nitʼééhłá nidaalnishígííłá atiidzá. Áádóó éí hastiin James Mooney wolyéígíí, hastiin atiidzáígíí bigáádę́ę́ yiʼyiistʼóʼ áádóó déídiiłjiidi tsé bąąhgodéʼ, nitʼééh tsé yąądę́ę́ yiił adahchʼéé tłiizh.\nAdahiilį́ "Mooney Falls" wolyéígíí éí 2.25 tsin sitʼąʼ (3.6 km) ąnzaad Góóhníinii Bikindę́ę́, áádóó 210 adeisʼééz anzáádgoyáʼ adahiilį́ (64 m). Adahiilį́ biighágoyáʼ, tsé bąąhgoyá adaʼhótʼiʼ (adajinééhgo) éí tʼáá bichʼiʼ nahwiintłʼáh dóó tʼáá bajiistʼiʼgo tʼéiyá.\nDíí naaltsoos yídííłtah shį́į́\n"I Am the Grand Canyon: The Story of the Havasupai People" Hirst, Stephen, Arizona Press 2007\nGóóhníinii Dineʼé biníłchʼi naaltsoos (Bilagáanakʼehjí)


Tábąąh níłtsą́ chʼał łitsxooígíí - Wikiibíídiiya\nTábąąh níłtsą́ chʼał łitsxooígíí\nTábąąh níłtsą́ chʼał łitsxooígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah naaʼeełí léiʼ bikáaʼgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Eleutherodactylus juanariveroi" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.5–0.9di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łitsxogo naashchʼąąʼ; binááʼ éí ntsaa.\nTábąąh níłtsą́ chʼał łitsxooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yázhí yildeeł.\nLast edited on 5 Yaʼiishjáástsoh 2020, at 19:29


Chʼizhaazhii bidaaʼ nineezígíí - Wikiibíídiiya\nChʼizhaazhii bidaaʼ nineezígíí\nChʼizhaazhii bidaaʼ nineezígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rimator malacoptilus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél éí dinilgaigo łikizh; bidaaʼ éí łibá dóó nineez dóó tʼóó bíyó shiyish.\nChʼizhaazhii bidaaʼ nineezígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Ahééháshį́į́hdę́ę́ʼ tsídiiłbáhí - Wikiibíídiiya\nAhééháshį́į́hdę́ę́ʼ tsídiiłbáhí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chʼódeeníniitah Nílį́ Hahoodzodi dóó Ahééháshį́įhdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Melozone crissalis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 8–10di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bidaaʼ éí diłhił.\nAhééháshį́į́hdę́ę́ʼ tsídiiłbáhí éí chʼil binááʼ yildeeł; chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ déélgééd - Wikiibíídiiya\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ déélgééd éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rhinoceros sondaicus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 10–12di adéesʼeez[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bideeʼ éí tʼááłáʼí.\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ déélgééd éí tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh.


Tsinyiʼ ńdiitsʼį́įhiiłbáí bitʼaʼ dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTsinyiʼ ńdiitsʼį́įhiiłbáí bitʼaʼ dibéłchíʼígíí\nTsinyiʼ ńdiitsʼį́įhiiłbáí bitʼaʼ dibéłchíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Prinia rufescens" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitʼaʼ éí dibéłchíʼí; bitsiitʼáád dóó binághah éí łibá; bidaaʼ éí diłhił.\nTsinyiʼ ńdiitsʼį́įhiiłbáí bitʼaʼ dibéłchíʼígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ tsįyaalzhahí bitéél łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nMágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ tsįyaalzhahí bitéél łigaaígíí\nMágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ tsįyaalzhahí bitéél łigaaígíí éí atsá dóó giní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Accipiter francesiae" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 11–14di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitéél éí łigai dóó bíyó noodǫ́ǫ́z; bijáád dóó bináá éí łitso; bidaaʼ éí łitso dóó kʼíjíjin.\nMágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdę́ę́ʼ tsįyaalzhahí bitéél łigaaígíí éí tsídii yázhí dóó naʼastsʼǫǫsí dóó łéʼétsoh dóó naʼashǫ́ʼii haalzheehgo naatʼá.


Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ táyiʼ chʼał - Wikiibíídiiya\nTsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ táyiʼ chʼał\nTsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ táyiʼ chʼał éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pelophylax fukienensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 2–4di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó diłhiłgo łikizh dóó diniltsogo noodǫ́ǫ́z; bijáád éí noodǫ́ǫ́z; binááʼ éí ntsaa.\nTsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ táyiʼ chʼał éí chʼosh dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Naalʼeełítsoh łizhin dóó łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nNaalʼeełítsoh łizhin dóó łigaaígíí éí táłkááʼ naalʼeełí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Radjah radjah" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá tsídii "Radjah"-jí atah yisdzoh.\nDíí naalʼeełí éí 17–18di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łigai; bitʼaʼ éí łizhin dóó łigai; binághah éí diłhiłgo dibéłchíʼí; bidaaʼ éí dinilgai. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yił aheełtʼé.\nNaalʼeełítsoh łizhin dóó łigaaígíí éí chʼosh dóó wóʼałtaasʼéí dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ jiinííhí - Wikiibíídiiya\nÁsáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ jiinííhí\nÁsáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ jiinííhí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Carpodacus synoicus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó dinilchíiʼgo naashchʼąąʼ; bidaaʼ éí łibá.\nÁsáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ jiinííhí éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Bee Haʼídéesʼį́įʼii | No. 3 2018\nREAD IN Acholi Afrikaans Albanian American Sign Language Amharic Arabic Armenian Aukan Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Toba) Bengali Biak Bicol Bislama Boulou Brazilian Sign Language Bulgarian Cambodian Catalan Cebuano Changana (Mozambique) Chichewa Chin (Hakha) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chuukese Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Czech Dangme Danish Digor Diné Bizaad Drehu Dutch Efik English Estonian Ewe Fijian Finnish Fon French Ga Georgian German Greek Greenlandic Guarani Gujarati Gun Haitian Creole Hausa Hebrew Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Iban Ibanag Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Italian Sign Language Japanese Javanese Kabiye Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisonge Kongo Korean Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Luganda Lunda Luo Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marathi Marshallese Mauritian Creole Maya Mbunda Mizo Moore Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nepali Ngangela Nias Niuean Norwegian Nyaneka Nzema Oromo Ossetian Otetela Pangasinan Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Persian Polish Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Punjabi Quebec Sign Language Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Runyankore Russian Rutoro Samoan Sango Saramaccan Sepedi Serbian Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovak Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Swahili Swahili (Congo) Swati Swedish Tagalog Tahitian Tamil Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Ukrainian Umbundu Urhobo Uruund Uzbek Venda Vietnamese Wallisian Waray-Waray Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yoruba Zande Zapotec (Isthmus) Zulu\nJesus kóhootʼée doo nínę́ęgi átʼéego nahasdzáán nidahoneesʼą́ą́góó God biNahatʼaʼ nizhónígo baa náhaneʼgo hazʼą́. (Matthew 24:14) Naaltsoos Daniel áníigo díí Nahatʼaʼ God bitsʼą́ą́dóó hootʼáałii átʼé. Daniel wóltaʼ 2 ání bílaʼashdlaʼii ayóó átʼéego dziilii yee dahwéeʼaah dooleeł ní. Tʼáá ałkʼidą́ą́ʼ Bábilan yę́ę bee hahoolzhiizh dííshjı̨́įjįʼ. Áádóó verse 44 ání:\nYáʼąąshiidę́ę́ʼ God éí bee óhólníihgo bił hazʼáanii niidooʼáałgo tsʼídá doo wóchxǫǫh átʼée da doo. “Tsʼídá doo łaʼda bee hóhólníih da doo; díí bee óhólníihgo bił dah nidahazʼáanii ałtso bił nihoníyáa doo, nidi éí [God] bee óhólníihgo bił hazʼáanii hoolʼáágóó hólǫ́ǫ doo.”\nDiyin Bizaad áníigo God biNahatʼaʼ éí bílaʼashdlaʼii binahatʼaʼ bitséskʼeh nidootʼáałgo nahasdzáán bikáaʼgi bohoníłdzilgo hashtʼehodítʼéego hazʼą́ą doo. Áko haitʼéego hazʼą́ą doo? Kodóó łaʼ bee ádee haʼoodzíiʼii tʼáá aaníí ádooníłígíí:\nANAAʼ ÁDIN DOO\nPsalm 46:9: “[God éí] nahasdzáán nidaneesʼą́ąjįʼ anaaʼ dahólóonii ánéísįįd. Ałtı̨́ı̨́ʼ yiyiitííh; tsiidétáán yiyiiłneʼ. Tsinaabąąs bijáád naakiígíí iidiyiiłkʼą́ą́h.”\nTsʼídá tʼáá átʼé béeso anaaʼ biniyé chooʼínígíí éí łahjįʼgo diné bee bíká aʼdoowołgo ályaago haadash hootʼée doo! Díí éí God biNahatʼaʼ tʼéiyá biyaadóó kótʼéego bohodoolnííł.\nNAAŁNIIH ÁDIN DOO\nIsaiah 33:24: “Ákwii kééhatʼínígíí doo łaʼ daastsaah didooniił da.”\nDoo łaʼda bijéí bąą dahazʼą́ą da, cancer, diabetes, doodaiiʼ haʼátʼíí shı̨́ı̨́ naałniih ádaatʼéii ádaadingo kééhwiitʼı̨́įgo baa nitsíníkees. Azeeʼálʼı̨́ índa azeeʼ ádaadin doo. Nahasdzáán yikááʼ kéédahatʼı̨́į dooleełígíí bitsʼíís hadadíłtʼée doo.\nCHʼIYÁÁN TʼÓÓ AHAYÓÍ DOO\nPsalm 72:16: “Dziłghą́ąʼdi álástsiiʼ tʼóó ahayóigo kʼidoolyáhígíí hanootʼą́ągo” dahólǫ́ǫ doo.\nNahasdzáán éí chʼiyáán hááhinootʼı̨́įłgo ííłʼı̨́į doo. Diné tʼáá ałtso chʼiyáán bá dahólǫ́ǫgo doo nantłʼagóó nishóhootʼeeh doo. Doo łaʼda dichin nízin da doo. Chʼiyáán yáʼádaatʼéehii yidą́ą doo.\nADINIIH, CHA, ANINÉ ÁDIN DOO\nRevelation 21:4: “[God éí diné] dabinákʼeeshtoʼ tʼáá ałtso yá yidootʼoł, aniné ádin doo, áádóó atínáhodinidleeh ádin doo, áádóó cha ádin doo índa adiniih ádin doo, háálá áłtséédą́ą́ʼ dahólóonii bił yóóʼahóóyá.”\nNahasdzáán ayóó ánóolingo atsʼíís hadíłtʼéego iiná doo ninítʼiʼ da doodleeł! Ánihiilaii ayóóʼánihóʼníinii Jiihóvah díí nihichʼįʼ yee ádee haadzííʼ.\nTʼÁÁ AANÍÍ “YÁʼÁTʼÉEHGO ÁDOONÍÍŁ”\nDíísh éí tʼáá átʼé áhodoonííł nínízin? Diyin Bizaad éí kóhootʼéego dooleeł níigi ląʼí tʼáá aaníí laanaa deinízin. Ndi kótʼéego hoolʼáágóó iiná dooleełgi éí tʼáá aaníí ákódooníił hwiindzingo baa nitsáhákeesgo tʼáá nantłʼa. Díí éí tʼáá aaníí ákótʼé, háálá diné łaʼda kótʼéego hináanii yee nihił hodoolnihgi tʼáá ádin.\nBílaʼashdlaʼii éí niʼiidzííh dóó anoonééł áádóó adinííh, achʼįʼ nahwiiʼná, atíʼoolnííł ádaatʼéii yinaalteʼ nilı̨́įgo hoolzhish. Áko díí átʼéego yeeʼ iiná nihá niilyá danízin. Ndi Ánihiilaii Diyin Jiihóvah éí bílaʼashdlaʼii kótʼéego hináa dooleełgo, doo yiniyé áyiilaa da.\nGod ádee hadoodzíiʼgi tʼáá aaníí áhodoonííł niidzin doo biniyégo éí kóní: “Shizaad shizééʼdóó hahwiileehígíí éí . . . doo tʼáadoo biniyéhígóó shichʼįʼ tʼą́ą́ʼ kónídooʼníił da, nidi tʼáá shił hóshónígíí łaʼyidoolííł áádóó tʼáá biniyé bee haasdzíʼíjigo éí yáʼátʼéehgo ádoonííł.”—Isaiah 55:11.\nDiyin Bizaad éí Jiihóvah Diyin nilíinii “tsʼídá doo biyoochʼíidii” nilı̨́, biłní. (Titus 1:2) Jiihóvah éí díí tʼáá átʼé baa hózhóonii bee nihá ił chohooʼı̨́įgo nihá áyiilaago díí baa nitsíikees doo: Tʼáásh aaníí bohónéedzą́ągo bílaʼashdlaʼii éí nahasdzáán bikááʼ honóoshónígo hoolʼáágóó kéédahatʼı̨́į dooleełgo átʼé? Haʼátʼíí íidzaago éí God tʼáá aaníí kótʼéego áhodeeshłííł níigi bee nihikʼihozhdoodliił? Díí bikéédóó baa haneʼígíí díí naʼídíkid yee nił hodoolnih.\nNo. 3 2018 | Náasdishąʼ Haa Hootʼée Doo?\nBEE HAʼÍDÉESʼĮ́ĮʼII No. 3 2018 | Náasdishąʼ Haa Hootʼée Doo?


Wóbitsʼaʼíchilí bikʼos dichʼízhígíí - Wikiibíídiiya\nWóbitsʼaʼíchilí bikʼos dichʼízhígíí éí chéłchaaʼ dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Derodontidae" deiłníigo deiyózhí. Wóbitsʼaʼíchilí bikʼos dichʼízhígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi 42 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.\nDíí chʼosh éí 2–6 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí nímaz, áádóó éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh. Dííłdzid bikáaʼgi éí dahiná. Chʼil bitʼąąʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.


Naʼashǫ́ʼiitah chʼééh digháhiitsoh - Wikiibíídiiya\nNaʼashǫ́ʼiitah chʼééh digháhiitsoh\nNaʼashǫ́ʼiitah chʼééh digháhiitsoh éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikáaʼdi kéyah dah ndaaʼeełí bikáaʼgi teʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chelonoidis vicina" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼééh digháhii éí 25–60di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bikʼos éí nineez; bitsʼaʼ éí dinilbá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nNaʼashǫ́ʼiitah chʼééh digháhiitsoh éí chʼil bitʼąąʼ dóó dzidzé dóó tłʼoh yiłchozh.


Naalnoodí dichʼízhí bibid dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nNaalnoodí dichʼízhí bibid dootłʼizhígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sceloporus occidentalis" deiłníigo dayózhí.\nDíí naalnoodí dichʼízhí éí 4–8di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ; bizééʼ dóó bibid éí yágo dootłʼizh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nNaalnoodí dichʼízhí bibid dootłʼizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ taahilnoodii - Wikiibíídiiya\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ taahilnoodii éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Łeesdísí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Morus serrator" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 33–36di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bitsiiʼ éí diniltsxo; bidaaʼ éí dinilgai; bikeeʼ éí łibá.\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ taahilnoodii éí łóóʼ hadaalzheehgo ndaatʼá.


Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bitłʼaakááʼ łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nDahtsʼaaʼ yiłchozhii bitłʼaakááʼ łitsooígíí\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Tsídii Tsídii ndaatʼáʼii Yótʼáahdi tsídii Tsídii tsídígíí Dahtsʼaaʼ deiłchozhii\nDahtsʼaaʼ yiłchozhii bitłʼaakááʼ łitsooígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dicaeum chrysorrheum" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 3–5di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó diłhiłgo łitso; bitłʼaakááʼ éí łitso; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bitéél éí łigai dóó diłhiłgo łikizh; bidaaʼ éí doo nineez da. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yił aheełtʼé.\nDahtsʼaaʼ yiłchozhii bitłʼaakááʼ łitsooígíí éí dahtsʼaaʼ bidzidzé dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh; chʼil bijeeh éí yidlą́ ałdóʼ. Łahda naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł.\nDahtsʼaaʼ yiłchozhii bitéél halchíʼígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bitéél łitsooígíí · Kéyah Dańlínídę́ę́ʼ dahtsʼaaʼ yiłchozhii\nDahtsʼaaʼ yiłchozhii binághah halchxíʼígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bítááʼ łigaaígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bitéél dah dzílchiiʼígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bitéél halchxíʼígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bitéél łigaaígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bitéél łitsxooígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bitéél naʼíjinígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bitłʼaakááʼ łitsooígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bitłʼaaʼ łigaaígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bitłʼaaʼ łitsooígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bitsiitʼáád łitsxooígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bitsiiyah halchíʼígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bitsiiʼ łichxíʼígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bizééʼ łigaaígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii dinilbáhígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii łibáhígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhii łizhin dóó łigaaígíí · Dahtsʼaaʼ yiłchozhiichilí · Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ dahtsʼaaʼ yiłchozhii


Hodiłchʼiltah tłʼiish báhádzidí łichíʼígíí - Wikiibíídiiya\nHodiłchʼiltah tłʼiish báhádzidí łichíʼígíí éí tłʼiish íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Atheris squamigera" deiłníigo dayózhí.\nDíí tłʼiish éí 25–30di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ.\nHodiłchʼiltah tłʼiish báhádzidí łichíʼígíí éí naʼastsʼǫǫsí dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼał yilghał łeh.


Chʼiltaalzhahii binághah halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nChʼiltaalzhahii binághah halzhinígíí\nChʼiltaalzhahii binághah halzhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dryoscopus cubla" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–8di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitsiiʼ dóó binághah éí łizhin; bitʼaʼ éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ; binááʼ éí łichííʼ; bidaaʼ éí diłhił.\nChʼiltaalzhahii binághah halzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Naʼatłʼoʼii (chʼosh) - Wikiibíídiiya\nNaʼatłʼoʼii éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Embioptera" deiłníigo dayózhí.\nNaʼatłʼoʼii bitłʼóól yiiʼ sidáago éélkid\nDíí chʼosh éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ — tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin; deesdoigi dóó honeezílígi éí tʼóó ahayóí, áádóó éí naakidi dimíilgo daatsʼí ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé.\nNaʼatłʼoʼii éí 0.1–1di asdzoh[?] ádaníłtso; bitsʼíís éí níyiz dóó dibełchíʼíigo naashchʼąąʼ; bideeʼ éí naaki. Bikąʼígíí éí bitʼaʼ dį́įʼgo dahólǫ́, baʼáádígíí éí bitʼaʼ ádin.\nDíí chʼosh baʼáádígíí dóó biyáázh éí dííłdzid dóó chʼil dóó tsįdláád deiłchozh.


Tó wónaanídę́ę́ʼ hasbídí bitéél yistłʼinígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ hasbídí bitéél yistłʼinígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Náhookǫsjí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Columba hodgsonii" deiłníigo dayózhí.\nDíí hasbídí éí 14–15di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo łibá; bitsiiʼ éí łibá; bitéél dóó bikʼos éí łibá dóó łizhingo yistłʼin.\nTó wónaanídę́ę́ʼ hasbídí bitéél yistłʼinígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ deildeeł.


Náátsʼózídę́ę́ʼ téél halzhiní - Wikiibíídiiya\nNáátsʼózídę́ę́ʼ téél halzhiní éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Turdus kessleri" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 8–9di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís łizhin; binághah éí łigai; bitłʼaaʼ éí łigai dóó halchííʼ; bidaaʼ éí łitso.\nNáátsʼózídę́ę́ʼ téél halzhiní éí chʼosh yázhí dóó tąądee naagháhii dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Hashkʼaan yildeełí bidaaʼ łitsxooígíí - Wikiibíídiiya\nHashkʼaan yildeełí bidaaʼ łitsxooígíí\nHashkʼaan yildeełí bidaaʼ łitsxooígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Tauraco leucotis" deiłníigo dayózhí.\nDíí hashkʼaan yildeełí éí 15–17di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí diłhił; bitʼaʼ éí kʼíjíłchííʼ; bidaaʼ éí łitsxo.\nHashkʼaan yildeełí bidaaʼ łitsxooígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh; łahda chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł ałdóʼ.


Chʼosh bitsʼaʼłáaʼii - Wikiibíídiiya\nChʼosh bitsʼaʼłáaʼii éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Azhą́ éí chʼosh bitsʼaʼígíí ndahalin ndi, díí naaldeehii doo "Bivalvia"-jí atah daasdzoh dah; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Monoplacophora" deiłníigo deiyózhí.\nNdaʼałkaahí ádaaníigo ałkʼidą́ą́ʼ chʼosh bitsʼaʼłáaʼii tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ daaní; dííshjį́į́góó éí tʼóó 27 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí naaldeehii éí tónteel biyiʼdi, táłtłʼáahdi tʼéiyá dahólǫ́; tónteel bibąąhgi éí ádaadin. Łaʼ éí chʼosh chʼééh digháhii bitsʼaʼ dahólóní ndahalin; bitsʼaʼ éí chʼah yázhí nahalin łeh.


Jáádtsʼósí łizhinígíí - Wikiibíídiiya\nJáádtsʼósí łizhinígíí éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Himantopus mexicanus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 13–14di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bitéél dóó bizééʼ éí łigai; bijáád éí dinilchííʼ dóó nineez; bidaaʼ éí nineez dóó łizhin.\nJáádtsʼósí łizhinígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł.


Tséʼą́ąyiʼ naʼashjéʼii - Wikiibíídiiya\nDíí kweʼé naaltsoos bikáaʼgi saad shijaaʼígíí éí tséʼą́ąyiʼ naʼashjéʼii yaa halneʼ dooleeł. Tséʼą́ąyiʼ naʼashjéʼii jáádnézí ałdóʼ baa yídíiłtah shį́į́.\nTséʼą́ąyiʼ naʼashjéʼii éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Nesticidae" deiłníigo deiyózhí. Tséʼą́ąyiʼ naʼashjéʼii éí nahasdzáán bikáaʼgi 276 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí naʼashjéʼii bitsʼíís éí 1–5 mm ádaníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizh dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh. Binááʼ éí ádaałtsʼíísí; bijáád éí danineez. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.


Wóláchííʼ yildeełí bikágí ntłʼizí éí naaldlooshii daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pholidota" deiłníigo dayózhí, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi tseebíí ałʼąą ádaatʼé.\nWóláchííʼ deildeełí bikágí dantłʼizí éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́. Ńléidi éí tłʼéeʼgo yikááʼ naakai łeh, áádóó éí nihookááʼ dóó tsinlátah ndaaldeeh.\nDíí naaldlooshii éí bikágí yikááʼ dah dichʼíízh, áádóó éí ńdíshchííʼ bitsíítsʼiil nahalin.\nWóláchííʼ yildeełí bikágí ntłʼizí éí 10–40di asdzoh[?] ádaníłtso łeh, áádóó éí yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh. Nááná éí bichįįh dóó bitseeʼ dóó bikéshgaan danineez; bijáád éí doo danineez da.\nWóláchííʼ yiyání bikágí ntłʼizí éí bitsooʼ nineez dóó biwooʼ ádin, áádóó éí wóláchííʼ dóó tsinaʼayąʼii tʼéiyá deildeełgo naakai.


Beehai - Wikiibíídiiya\nBeehai bizaad dóó Bilagáana bizaad yee yádaałtiʼ\nBeehai Bikéyah dóó Yootó Hahoodzo kéédahatį́\nBeehai dinéʼiʼ éí Bitsįʼ yishtłizhii atʼéí áádóó Yootó Hahoodzoji kédaʼhatʼįʼ, áádóó bizaad éí Southern Athabaskan wolyéígíí yeeʼyaʼdaałtiʼ. Saad jicarilla éí Naakai bizaad átʼé, díí saad éí "Tsʼaaʼ yazhíʼ" jinį́į́hgo oolyéʼ. Tʼaa biʼadaʼdoojíʼgo éí Ndee; éí doodaiiʼ éí, Dineʼé daʼnį́ʼ. Naaná Naashgalí dinéʼiʼ dóó Tsétah chíshí éí Beehai "Kinya-Inde" deiłnigo daʼyoozhí.\nBeehai dinéʼiʼ bikéyah éí 2,365.046 dikʼą́ʼ tsin sitʼą́ʼ aniiłtsoh (3,532.864 km²), áádóó 2,755 aneehląąh Beehai dinéʼiʼ daʼbighan (díí éí 2000 biyihah yę́ędą́ą́ʼ bílaʼashdlaʼí daltá yę́ędą́ą́ʼ) . Beehai bikéyah éí 36°33′16″ NHK dóó 107°4′26″ EʼE-gi bił hazʼą́. Beehai dinéʼiʼ biWááshindoon éí Beehaidi bikin siniil. Tʼáádiʼ ayiisí Beehai daʼbighan.\nBeehai bikéyah bikáaʼgo éí Naʼazhǫǫshłá daʼyiiłyeediʼ, Naʼazhǫǫsh éí Apache Nugget Casino wolyé.\nBee Hai éí tʼáá Diné nidahalingo yádaałtiʼ, dóó tʼáá Dinéjí ahodíílá.\nBeehai dinéʼiʼ bikéyah éí Dibé Ntsaa Hahoodzo, Yootó Hahoodzoji, Halgai Hóteel Hahoodzoji, Akałii Bikéyahji áádóó Kansas dóó Nebraska hoolyéeji nidaʼdi nééh nitʼę́ę́h. Áádóó díí éí tʼáá doo Naakaii dóó bilagáana nidaʼhanééh yę́ędą́ą́ʼ. Beehai dinéʼiʼ kʼédaʼdlééhgo daʼbighan nitʼééh. Áádóó nidaʼdilzháʼgoʼ éí jádí, bįįh áádóó ayání yiikáá nidaʼdilzhá nitʼę́ę́h.\n1750 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Beehai dinéʼiʼ Naałání daʼbiłjiizhgo halgai hóteeldę́ę́ chʼiʼdaʼhazná, áádóó éí dził yiidahiiná Yootó Hahoodzojiʼ (Kiisʼáanii bikéyah bitsį́į́hgo dził naaznilígíí yiidaʼhiiná). Naałání kéyah yééʼadiʼdaʼhoosnį́į́hgo biniiná, Beehai dinéʼiʼ chʼiʼ biʼiiljiizh (kéyah bikʼiʼ daʼijiʼ néézhchʼą́ą́ʼ). Tʼáá kweeʼéʼ naʼhalzhiishgo Naałání dinéʼiʼ tʼáá yéigo adéídaʼhóldzííłgo bikéyahdę́ę́ʼ ʼą́ą́h déískai, íidą́ą́ Naałání diné bikéyah Comancheria wolyéego woojíʼ. Naaná Nóódaʼí ałdóʼ łáhdę́ę́ʼgo daʼałjiizhgo kéyah haʼtsą́ą́h nidei diʼą́ą́h; tʼáá doo biʼ dazlį́į́h. Íidą́ą́ tʼáá akweeʼéʼ naʼhalzhiishgo Beehai dinéʼiʼ bikʼíʼjįʼ yéigo anaaʼ hóslį́į́h, áádóó ákwiigo shį́į́h Beehai dinéʼiʼ nidaztsééd; díí éí Naałání adaʼtʼį́ʼ. Áádóó éí Beehai dinéʼiʼ dóó Kiisʼáanii chidaʼhólį́į́hgo kédaʼhatʼį́ʼ. Naaná dį́įgo tooh daʼnilį́į́hiʼniʼígíí éí beeʼhodzoʼgo daʼyóóʼį́į́ʼ. Díí éí Tooh Áákinsoo, Tooh Deetéél Bikéyah, Tooh Baʼáadii, áádóó Tooh Pecos wolyéígíí \nBeehai dinéʼiʼ chʼiʼdaʼbiʼdishjiish doo bikʼiʼjįʼ éí naakigo ałtsá daʼhazná: Łaʼ Beehai dinéʼiʼ dził yiidaʼhiináʼígíí éí Ollero wolyéego beeʼbidoozhí (Naakaii bizaadjí éí "ashtłish asaa" adéíłį́į́hniʼígíí jinį́į́hgo oolyé). Beehai bizaadjí éí Sai Tʼinde wolyéego daʼbizhí, díí éí "séi dinéʼiʼ"; éí doodaiiʼ éí, "dził dinéʼiʼ" jinį́į́hgo oolyé. Áádóó łaʼ Naakaii tʼáá díí dziłjiʼ Beehai dinéʼiʼ daʼbighanígíí éí Hoyeros deiłnį́į́hgo daʼyoozhí. Saad Hoyeros éí "dził biyiidi teeh diné" jinį́į́hgo oolyé. Beehai dinéʼiʼ dziłdiʼ daʼbighanígíí éí kʼéʼdaʼdidlééhgo daʼbighan áádóó ashtłish asaa adéíłį́į́hgo daʼbighan, naaná bikin naaznilígíí éí Kiisʼáanii bikin naʼhalingo naazniilgo adéíłį́ʼ nitʼę́ę́h. Hastą́ą́go ákwii tʼéigo siniil nitʼę́ę́h. Naaná łaʼ Beehai dinéʼiʼ éí tʼáá níbaal yiidaʼbighan áádóó halgaigo táádaʼdi nééh. Díí Beehai dinéʼiʼ éí Kozhan daalyé Beehai bizaadjí. Naaná Naakaii bizaadjí éí Llanero wolyéego daʼyoozhí. Díí éí tʼaadiʼ ayání haʼdaalzhééhgo táádaʼdi nééh. Tséébiigo ákwii tʼéigo táádaʼdi nééh nitʼę́ę́h.\nBeehai dinéʼiʼ kʼéhgoʼEdit\nBeehai dinéʼiʼ éí Kiisʼáanii kʼéhgoʼ (asdą́ą́) yéídaʼałį́ʼ. Tsʼaaʼ alį́į́hgiʼ éí ayoo beeʼ beeʼdaʼhódolzin. Naaná yoo tsózí yee nidaʼachʼą́ą́hígíí ałdóʼ beeʼ beeʼdaʼhódolzin. Naaná agaanstsiin bikʼi naʼatinígíílé ałdóʼ adéíłį́ áádóó tʼáádiʼ yee nidaʼnéigoʼ yéí beeʼ daʼhódoolzin, díí dilní éí bilagáana bizaadjí "Apache fiddle" wolyé (Dilní Dziłghą́ʼiʼ adéíłį́į́hniʼígíí: Dziłghą́ʼiʼ bizaadjí éí "tsii edoʼaʼtl" (tsin adooʼááł wolyéego daʼyoozhí) \nBeehai bizaad éí Athabaskan Languagesjí atah yiisdzo, áádóó biyaagiʼ ałtsá naanásdzo. Díí éí Apachean Languages wolyéego ałtsá naanásdzo. Táaʼgo dasdzo, díí Western Apache, Eastern Apache, áádóó Naabeehó bizaad (éí doodaiiʼ éí Southern Athabaskan ałdóʼ wolyé). Beehai bizaad éí Eastern Apache bizaadjí atah yiisdzo (táaʼgo Eastern Apachejiʼ dasdzo; díí éí Beehai, Tsétah chíshí, áádóó Halgai hóteelji chíshí). Dziłghą́ʼiʼ, Naashgalí, áádóó Chíshí bizaad éí Western Apachejiʼ bizaadjí yiisdzo. Díí saad yee yaʼdaałtíʼígíí éí asdą́ą́ ałyeełtʼéíʼgo daʼdiitsʼáʼ áádóó łágo éí saad dooʼałhééłtʼéígo daʼdiitsʼáʼdaʼ.\ngóshé łééchąąʼí łįįʼ łį́į́ʼ chaa Chaaʼ\nbįįh bįįh tsétʼsoyé shash ndołkah náshdóí\ngah gah itsá atsá diłhił łizhin\nłigai łigaii łichíí łichíʼí dotłʼizhihíí dinootłʼizh\ndotłʼizhihíí dootłʼizh dełichíʼé dinilchííʼ dałaa tʼááłáʼiʼ\nnaki naaki táági tááʼ dįįʼi dį́į́ʼ\nashdlaʼi ashdlaʼ gostán hastʼąą gotsʼidi tsostsʼid\ntsebíí tseebíí ngóstʼáí náhástʼéí goneznán neeznáá\nDíí éí Beehai dinéʼiʼ biweb site: http://jicarillaonline.com/\nBeehai bizaad yidééstsʼįį́ł jinizingo éí KCIE 90.5 FM radiodę́ę́ʼ łaʼ báyaʼiiʼáh (online listen KCIE (FM)).\n^ Pritzker, 12. Woozhchʼiid 21, 2011.\n^ Jicarilla Reservation, New Mexico. United States Census Bureau. Woozhchʼiid 21, 2011.\n^ Spanish Relations with the Apache Nations east of the Rio Grande, Jeffrey D. Carlisle, B.S., M.A., University of North Texas, May 2001, page 5. Woozhchʼiid 21, 2011.\n^ Pritzker, 14. Woozhchʼiid 23, 2011.\n^ http://www.native-languages.org/apache.htm#language. Woozhchʼiid 24, 2011.


Deeyisdiz łichíʼígíí - Wikiibíídiiya\nDeeyisdiz łichíʼígíí éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí dóó Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aepyceros melampus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí chʼil dóó tłʼoh naazkaadgi naakai.\nDeeyisdiz łichíʼígíí éí táaʼgo da adéesʼeez[?] áníłtso, áádóó éí yishtłʼizh dóó łichíiʼgo naashchʼąąʼ; biteeldę́ę́ʼ éí łigai; bikeeʼ dóó bideeʼ łizhin (bikaʼígíí tʼéiyá bideeʼ hólǫ́). Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso łeh.\nDeeyisdiz łichíʼígíí éí daʼałcozhgo naakai; shį́įgo éí tłʼoh deiłchozh, haigo éí chʼil binááʼ dóó chʼil bikétłʼóól deildeeł.


Dahiitį́hii disxǫsí dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nDahiitį́hii disxǫsí dootłʼizhígíí éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Heliodoxa jacula" deiłníigo dayózhí.\nDíí dahiitį́hii éí 4.5–5.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bikąʼígíí éí bizééʼ yágo dootłʼizh; baʼáádígíí éí bitéél dinilbáago łikizh.\nDahiitį́hii disxǫsí dootłʼizhígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.


Naałʼaashii bikétłʼááh dadinilchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nNaałʼaashii bikétłʼááh dadinilchíʼígíí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Avicularia merianae" deiłníigo deiyózhí. Díí naałʼaashii éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Naałʼaashii bikétłʼááh dadinilchíʼígíí éí 12 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí chʼosh éí 2–4di asdzoh[?] ádaníłtso łeh; adóó éí bitsʼíís diłhił dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ; bikétłʼááh éí dadinilchííʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.


Tsiitsʼiintání łibáhígíí - Wikiibíídiiya\nTsiitsʼiintání łibáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pachycephala simplex" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–8di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitłʼaaʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin.\nTsiitsʼiintání łibáhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł.


Naakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ séítah naʼashǫ́ʼii dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ séítah naʼashǫ́ʼii dibéłchíʼígíí\nséítah naʼashǫ́ʼii dibéłchíʼígíí\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ séítah naʼashǫ́ʼii dibéłchíʼígíí éí tó wónaanídę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pedioplanis lineoocellata" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 3–5di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ dóó łigaigo łikizh; bizééʼ dóó bitéél éí łigai; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nNaakaii Łizhiní Bikéyahdę́ę́ʼ séítah naʼashǫ́ʼii dibéłchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Tsintah dǫ́ʼiiyiyiitsahí dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nTsintah dǫ́ʼiiyiyiitsahí dootłʼizhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cyornis turcosus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yágo dootłʼizh; bitéél éí łitsxo; bitłʼaaʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin.\nTsintah dǫ́ʼiiyiyiitsahí dootłʼizhígíí éí chʼosh yázhí deildeeł.


Hoshtah naʼashǫ́ʼiitsoh bitseeʼ diwozhígíí - Wikiibíídiiya\nHoshtah naʼashǫ́ʼiitsoh bitseeʼ diwozhígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tsinłánítah Dineʼé Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ctenosaura palearis" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼiitsoh éí 25–40di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhił dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí dinilgai.\nHoshtah naʼashǫ́ʼiitsoh bitseeʼ diwozhígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó hosh bineestʼąʼ dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh; łahda chʼosh yázhí yildeeł ałdóʼ.


Tónteel tłʼiish bizábąąh łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nTónteel tłʼiish bizábąąh łitsooígíí\nTónteel tłʼiish bizábąąh łitsooígíí éí tłʼiish íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel dóó Bitsįʼ Yishtłizhii Tónteel biyiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Laticauda colubrina" deiłníigo dayózhí.\nDíí tłʼiish éí 2–4di adéesʼeez[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dootłʼizh dóó diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; bizábąąh éí łitso.\nTónteel tłʼiish bizábąąh łitsooígíí éí łóóʼ dóó chʼoshłóóʼ yilghał łeh.


Tábąąh naalzheehii bidaanézí - Wikiibíídiiya\nTábąąh naalzheehii bidaanézí\nTábąąh naalzheehii bidaanézí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pelargopsis capensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tábąąh naalzheehii éí 13–14di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diniltso; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí dootłʼizh; bitsiiʼ éí dinilzhin; bidaaʼ éí łichííʼ; binááʼ éí diłhił.\nTábąąh naalzheehii bidaanézí éí łóóʼ dóó chʼał deilghał; chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tsʼahtah naalnoodí - Wikiibíídiiya\nTsʼahtah naalnoodí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sceloporus graciosus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naalnoodí dichʼízhí éí 4–6di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilgai dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nTsétah naalnoodí dichʼízhí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Tsídiiłtsooí naʼatłʼoʼí bidaaʼ diłhiłígíí - Wikiibíídiiya\nTsídiiłtsooí naʼatłʼoʼí bidaaʼ diłhiłígíí\nTsídiiłtsooí naʼatłʼoʼí bidaaʼ diłhiłígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ploceus subaureus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–7di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łitso; bidaaʼ éí diłhił dóó doo nineez da. Baʼáádígíí éí bikąʼígíí yił aheełtʼé.\nTsídiiłtsooí naʼatłʼoʼí bidaaʼ diłhiłígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł; chʼil bijeeh éí yidlą́ ałdóʼ; łahda dzidzé yiłchozh.


Mąʼii naatʼáʼii bijaaʼ łizhinígíí - Wikiibíídiiya\nMąʼii naatʼáʼii bijaaʼ łizhinígíí éí jaaʼabaní dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Bitsįʼ Yishtłizhii Tónteel bikáaʼdi kéyah dah naaʼeełí léiʼ bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pteropus melanotus" deiłníigo dayózhí.\nDíí mąʼii naatʼáʼii bitsʼíís éí 7–9di asdzoh[?] áníłnééz; bitʼaʼ éí 35–45di asdzoh áníłnééz. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitʼaʼ dóó bijaaʼ éí łizhin; binááʼ éí łichííʼ.\nMąʼii naatʼáʼii bijaaʼ łizhinígíí éí tsin bineestʼąʼ dóó hashkʼaan dóó atʼaʼ yiltʼąąʼí bineestʼąʼ yiłchozh.


Tłʼiishkʼaaʼchilí yistłʼinígíí - Wikiibíídiiya\nTłʼiishkʼaaʼchilí yistłʼinígíí éí nihookááʼ tłʼiish dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Eirenis punctatolineatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tłʼiish éí 10–15di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó dinilzhingo yistłʼin.\nTłʼiishkʼaaʼchilí yistłʼinígíí éí chʼosh yázhí dóó jááłánii yildeeł.


Hasbídí bitʼaʼ łikizhígíí - Wikiibíídiiya\nHasbídí bitʼaʼ łikizhígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Patagioenas maculosa" deiłníigo dayózhí.\nDíí hasbídí éí 12–13di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ éí diłhił dóó łigaigo łikizh. Bidaaʼ éí doo nineez da.\nHasbídí bitʼaʼ łikizhígíí éí tsin bineestʼąʼ deiłchozh dóó chʼil binááʼ deildeeł.


Dahiitį́hii dibéłchíʼí bizééʼ diłhiłígíí - Wikiibíídiiya\nDahiitį́hii dibéłchíʼí bizééʼ diłhiłígíí éí yótʼáahdi tsídii dóó dahiitį́hii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Coeligena wilsoni" deiłníigo dayózhí.\nDíí dahiitį́hii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dibéłchíʼí; bizééʼ diłhiłgo dootłʼizh; bidaaʼ éí áłtsʼíísí.\nDahiitį́hii dibéłchíʼí bizééʼ diłhiłígíí éí chʼil bijeeh deidlą́.


Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii - Wikiibíídiiya\nGhą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii\nGhą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii éí naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ghą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdi dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí Naakaii Łibáhí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chamaeleo chamaeleon" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 8–16di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó łibáago naashchʼąąʼ łeh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí ntsxaa.\nGhą́ą́ʼaskʼidii Biłikahii Bikéyahdę́ę́ʼ naʼashǫ́ʼii łahgo aníʼdoolníiłii éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Naalnoodí dichʼízhí bikʼos halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nNaalnoodí dichʼízhí bikʼos halzhinígíí éí naʼashǫ́ʼii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sceloporus torquatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naalnoodí dichʼízhí éí 4–8di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí diłhiłgo naashchʼąąʼ; bikʼos éí halzhin; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nNaalnoodí dichʼízhí bikʼos halzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Chʼizhaazhii dibéłchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nChʼizhaazhii dibéłchíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Macronus striaticeps" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bizééʼ éí dinilgai; bitsiitʼáád éí halzhin dóó łigaigo yistłʼin; bidaaʼ éí łibá.\nChʼizhaazhii dibéłchíʼígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii yádíłtiihí łitso dóó yishtłizhígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii yádíłtiihí łitso dóó yishtłizhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Thlypopsis ruficeps" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łitso; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsiitʼáád éí halchííʼ; bidaaʼ éí diłhił.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii yádíłtiihí łitso dóó yishtłizhígíí éí chʼosh yázhí yildeeł; tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Nahachagii alghałígíí - Wikiibíídiiya\nNahachagii * alghałígíí\nNahachagii alghałígíí éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Saginae" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá nahachagii daʼalghałgo naakai.\nDíí nahachagii éí hodíłchʼiltah dahináa łeh. Bitsʼíís éí nineez dóó ditą́ą łeh; áádóó éí dootłʼizh dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ. Bijáád éí naakaii náásééł bigaan ndahalin.


Tłʼohtah tsídiiłtsooí naʼatłʼoʼí - Wikiibíídiiya\nTłʼohtah tsídiiłtsooí naʼatłʼoʼí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ploceus castaneiceps" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 7–9di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís łitso; bitʼaʼ éí tʼóó bíyó diłhił; bidaaʼ éí doo nineez da. Baʼáádígíí éí bitsʼíís yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó bitéél dinilbá.\nTłʼohtah tsídiiłtsooí naʼatłʼoʼí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł; chʼil bijeeh éí yidlą́ ałdóʼ; łahda dzidzé yiłchozh.


Łóóʼyiniʼįįhí diłhiłígíí - Wikiibíídiiya\nŁóóʼyiniʼįįhí diłhiłígíí éí tónteel dóó tábąąh tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Deeteel Bikéyah dóó Haʼaʼaahjí Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Stercorarius pomarinus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 18–26di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dibéłchíʼí; bitłʼaaʼ éí dinilgai; bizééʼ éí łigai; bidaaʼ éí łizhin.\nŁóóʼyiniʼįįhí diłhiłígíí éí łóóʼ dóó dííłdzid deilghał.


Tééh jeeshóóʼ - Wikiibíídiiya\nTééh jeeshóóʼ éí tó wónaanídę́ę́ʼ jeeshóóʼ dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gyps africanus" deiłníigo dayózhí.\nTééh jeeshóóʼ éí ndahóółtseiigóó dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi dah náʼásoł; bitsʼíís éí 37di asdzoh[?] áníłtso, áádóó łibá dóó łiagigo naashchʼąąʼ. Nááná éí bikʼos nineez.\nTééh jeeshóóʼ éí dííłdzid tʼéiyá deilghał.


Táłtłʼááh chʼosh bikágí ntłʼizí - Wikiibíídiiya\nTáłtłʼááh chʼosh bikágí ntłʼizí\nTáłtłʼááh chʼosh bikágí ntłʼizí *\nTáłtłʼááh chʼosh bikágí ntłʼizí éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Geryonidae" deiłníigo deiyózhí. Táłtłʼááh chʼosh bikágí ntłʼizí éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́; adóó éí 38 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí chʼosh éí bijáád neeznáá. Bíláshgaan éí ntsaa. Binááʼ éí áłtsʼíísí. Dííłdzid dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.


Tsídii yáłtiʼíchilí bitsiiʼ dinilchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTsídii yáłtiʼíchilí bitsiiʼ dinilchíʼ éí tsídii yádaałtiʼí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Agapornis roseicollis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitéél dóó bitsiiʼ éí dinilchííʼ; bitłʼaakááʼ éí diłhiłgo dootłʼizh; bidaaʼ éí dinilbá dóó tʼóó bíyó ditą́ dóó shiyish; bitseeʼ éí doo nineez da.\nTsídii yáłtiʼíchilí bitsiiʼ dinilchíʼígíí éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí deildeeł.


Biʼééʼ Łigaaí Bikéyahdę́ę́ʼ naalʼeełí - Wikiibíídiiya\nBiʼééʼ Łigaaí Bikéyahdę́ę́ʼ naalʼeełí\nBiʼééʼ Łigaaí Bikéyahdę́ę́ʼ naalʼeełí éí táłkááʼ naalʼeełí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Anas poecilorhyncha" deiłníigo dayózhí.\nBiʼééʼ Łigaaí Bikéyahdę́ę́ʼ naalʼeełí éí nahoditsʼǫʼ dóó beʼekʼid bibąąhgi naakai.\nDíí naalʼeełí éí bitsʼíís dinilbá dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ; bidaaʼ éí łizhin dóó kʼíjíłtso. Bitsʼíís éí 1.8–2 adéesʼeez[?] áníłtso, 2–3 dahidídloʼ áníłdáas łeh.\nBiʼééʼ Łigaaí Bikéyahdę́ę́ʼ naalʼeełí éí chʼil bitʼąąʼ deiłchozh dóó chʼosh yázhí deildeeł.


Tsídiiłtsooí daachʼį́dí ntsaaígíí - Wikiibíídiiya\nTsídiiłtsooí daachʼį́dí ntsaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sicalis auriventris" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łitso; bitʼaʼ éí łibá dóó diłhił; bidaaʼ éí łibá dóó doo nineez da.\nTsídiiłtsooí daachʼį́dí ntsaaígíí éí chʼil binááʼ yildeeł.


Haltsooítah ńdiitsʼį́įhii yázhí tsídígíí - Wikiibíídiiya\nHaltsooítah ńdiitsʼį́įhii yázhí tsídígíí\nHaltsooítah ńdiitsʼį́įhii yázhí tsídígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cisticola pipiens" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 3–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí dibełchíʼí dóó łizhingo noodǫ́ǫ́z; bitsiitʼáád éí yishtłizhgo halchííʼ; bidaaʼ éí diłhił.\nHaltsooítah ńdiitsʼį́įhii yázhí tsídígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Jááłánii bitsiitsʼiin nteelígíí - Wikiibíídiiya\nJááłánii bitsiitsʼiin nteelígíí\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bíígháán Ádaadinígíí Chʼosh Bikágí yiiʼ Hańdaaʼnahii Chʼosh bijáád dahólónígíí Jááłánii\nJááłánii bitsiitsʼiin nteelígíí éí chʼosh bijáád dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chilopoda" deiłníigo deiyózhí; adóó éí 8,000 ałʼąą ádaatʼé.\nJááłánii bizééʼ éélkid\nDíí jááłánii éí łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh (łaʼ éí daalzhin dóó dadootłʼizh ałdóʼ); łaʼ éí tʼáá díkwíí mm tʼéiyá ádaníłnééz, náánáłaʼ éí 12di asdzoh[?] ádaníłnééz.\nDíí jááłánii éí daʼalghałgo naakai łeh; bizééʼ éí bee ótsagí nahalin, áádóó éí kʼaasdá biyiʼí. Naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh dóó naʼashjéʼii éí haalzheehgo naakai łeh; jááłánii ntsaaígíí éí gah dóó tsídii deilghał ałdóʼ.\n^ Díí bízhiʼ éí 1950 yę́ędą́ą́ʼ naaltsoos ályaaígíí bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ; éí naaltsoos bikáaʼgi éí kótʼéego akʼeʼeeshchį́: ȝidiłxáši· [?]


Chʼiyíítʼogii yił aheełtʼéhé - Wikiibíídiiya\nChʼiyíítʼogii yił aheełtʼéhé éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Akałii Bikéyahdi dóó Naakaii Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pitangus sulphuratus" deiłníigo dayózhí (tʼáá díí tʼéiyá tsídii "Pitangus"-jí atah yisdzoh).\nDíí tsídii éí 10–11di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łitso; bitsiiʼ éí łizhin; bizééʼ dóó binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí diłhił.\nChʼiyíítʼogii yił aheełtʼéhé éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Náshdóí bizaʼazis hólóní - Wikiibíídiiya\nNáshdóí bizaʼazis hólóní éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ, áko ndi éí kʼad ádin; akéédę́ʼígíí éí 1936 biyihaah yę́ędą́ą́ʼ daaztsą́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii díí naaldlooshii "Thylacinus cynocephalus" deiłníigo dayózhí; áádóó éí bizaʼazis dahólóníjiʼ atah yisdzoh.\nNáshdóí bizaʼazis hólóní yę́ę éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ dóó łizhingo noodǫ́ǫ́z ńtʼę́ę́ʼ; 40–70 dahidídloʼ áníłdáasgo náshdóítsohgi áníłtso ńtʼę́ę́ʼ. Bikąʼígíí dóó biʼáádígíí tʼáá áła bizaʼazis hólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ.\nNáshdóí bizaʼazis hólóní yę́ę éí Tasmania hoolyéedi dahodíłchʼilgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi tłʼéeʼgo naagháá ńtʼę́ę́ʼ; nahatʼeʼiitsoh dóó shash naʼazísí haalzheehgo naagháá ńtʼę́ę́ʼ.\nNáshdóí bizaʼazis hólóní akéédę́ʼígíí (1933 yę́ędą́ą́ʼ Hobert naaldlooshii danélʼínídi éélkid).\nDíí naaltsoos 28 Tʼą́ą́tsoh 2022 yoołkáłę́ędą́ą́ʼ łahgo ályaa.


Dahtsʼaaʼ yiłchozhii bizééʼ łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nDahtsʼaaʼ yiłchozhii bizééʼ łigaaígíí\nDahtsʼaaʼ yiłchozhii bizééʼ łigaaígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dicaeum vincens" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 3–5di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís diłhił; bizééʼ éí łigai; bitłʼaaʼ éí diniltso; bidaaʼ éí doo nineez da. Baʼáádígíí éí bitsʼíís łibá; bizééʼ éí łigai; bitłʼaaʼ éí diniltso.\nDahtsʼaaʼ yiłchozhii bizééʼ łigaaígíí éí dahtsʼaaʼ bidzidzé dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh; chʼil bijeeh éí yidlą́ ałdóʼ. Łahda naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł.


Tʼáyaałtso bitéél łikizhígíí - Wikiibíídiiya\nTʼáyaałtso bitéél łikizhígíí\nTʼáyaałtso bitéél łikizhígíí éí tsin deiłkaałii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Colaptes punctigula" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsįįłkaałii éí 8–9di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó łizhingo łikizh; bitʼaʼ dóó binághah éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ dóó łizhingo noodǫ́ǫ́z; bitʼayaa éí łitso; binákʼee éí łigai; bizééʼ éí diłhiłgo łibá; bítááʼ éí halzhin; bitsiiyah éí halchííʼ; bidaaʼ éí łizhin.\nTʼáyaałtso bitéél łikizhígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł.


Tó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłbáhí bitéél diniltsooígíí - Wikiibíídiiya\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłbáhí bitéél diniltsooígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Emberiza flaviventris" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łibá; bitʼaʼ dóó binághah éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí diniltso; bitsiiʼ éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; bidaaʼ éí diłhił.\nTó wónaanídę́ę́ʼ tsídiiłbáhí bitéél diniltsooígíí éí chʼil binááʼ yildeeł; łahda naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł ałdóʼ.


Ásáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ séítah naʼashǫ́ʼii dichʼízhii niłhinígíí - Wikiibíídiiya\nÁsáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ séítah naʼashǫ́ʼii dichʼízhii niłhinígíí éí naʼashǫ́ʼii ndaashchʼąąʼígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Haʼaʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Trapelus flavimaculatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 4–8di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí niłhingo naashchʼąąʼ dóó diniltsogo łikizh; bitseeʼ éí nineez; binááʼ éí diłhił.\nÁsáí Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ séítah naʼashǫ́ʼii dichʼízhii niłhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii yildeeł.


Chʼał naalkʼįhí bitéél łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał naalkʼįhí bitéél łitsooígíí\nChʼał naalkʼįhí bitéél łitsooígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Haʼaʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rhacophorus bipunctatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1–2.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łitso; binááʼ éí ntsaa.\nChʼał naalkʼįhí bitéél łitsooígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.


Hosh Łání - Wikiibíídiiya\nHosh Łání *\nHosh Łání éí Hoozdo Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tó Oostsʼąʼ Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.\nHosh Łání éí 19.45 tsinsitą́ dikʼą́ągo[?] áníłtso, áádóó áadi 27,749 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ\nHosh Łání éí 32°08′34″ NHK dóó 111°01′36″ EʼE-gi bił hazʼą́. Hosh Łání éí tónteel bikááʼdóó deigo 2,526 adéesʼeez.GNIS


Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii jáádnézí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii jáádnézí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Áshįįh Biiʼtó Hahoodzodi dóó Béésh Bichʼahii Bikéyahdi éí hólǫ́ ałdóʼ. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Phoenicopterus chilensis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 3.5–4di adéesʼeez[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai dóó dinilchííʼ; bitseeʼ éí łizhin; bikʼos dóó bijáád éí nineez; bidaaʼ éí shiyish dóó ditą́ dóó kʼíjíjin.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ tsídii jáádnézí éí táłtʼááh chʼil doo yitʼíinii deiyą́.


Toohjįʼ noołnahii bitsiitʼáád halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nToohjįʼ noołnahii bitsiitʼáád halzhinígíí éí tsídii deílʼésígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pilherodius pileatus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 20–23di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diniltso; bitʼaʼ éí dinilbá; binákʼee éí dootłʼizh; bitsiitʼáád éí halzhin; bidaaʼ éí dootłʼizh dóó kʼídzíbá.\nToohjįʼ noołnahii bitsiitʼáád halzhinígíí éí chʼosh deildeeł; łóóʼ yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ biniiʼdootłʼizh - Wikiibíídiiya\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ biniiʼdootłʼizh éí yótʼáahdi tsídii dóó néʼéshjaaʼ dah yikahjí atah yisdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Glaucidium cuculoides" deiłníigo dayózhí. Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ biniiʼdootłʼizh éí Dziłgaiitsoh Honeezkʼaziitah dóó Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi hólǫ́.\nDíí biniiʼdootłʼizh éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhingo naashchʼąąʼ dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; bítááʼ dóó bitsiitʼáád éí łigaigo yistłʼin; bitéél dóó bitłʼaaʼ éí łigai dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binááʼ éí łitso; bidaaʼ éí łitso ałdóʼ.\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ biniiʼdootłʼizh éí naʼastsʼǫǫsí dóó łeeyiʼ bitiiní dóó hazéí yázhí deilghał; chʼosh dóó naʼashjéʼii éí deildeeł ałdóʼ.


Tsétah bįįhchilí - Wikiibíídiiya\nTsétah bįįhchilí éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Béésh Łigaii Bikéyahdi hólǫ́; áadi éí dził Andes wolyéhígi hiná. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pudu puda" deiłníigo dayózhí.\nDíí bįįh éí tʼóó 13–17di asdzoh[?] (gahgi) áníłtso; 7–30 dahidídloʼ áníłdáás. Bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ, binááʼ dóó bíchį́į́h éí łizhin. Bikąʼígíí éí bideeʼ hólǫ́; díí éí ałtsʼíísíí dóó doo nineez da; baʼáádígíí éí bideeʼ ádin.\nDíí bįįhchilí éí daʼałchozhgo naakai: chʼil naʼatłʼoʼii dóó tsin bineestʼą́ dóó chʼil bikétłʼóól deiłchozh. Tó doo ayóo deidlą́ą da łeh.


Naalʼeełii keelóól doo naatʼáʼii - Wikiibíídiiya\n(Keelóól doo naatʼáʼii)\nNaalʼeełii keelóól doo naatʼáʼii (éí doodaiiʼ Keelóól doo naatʼáʼii) éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ałhidadiikʼą́ Dineʼé Bikéyahdi dóó Dibénééz Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rollandia microptera" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 15–17di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bizééʼ éí łigai; binááʼ éí łizhin.\nNaalʼeełii keelóól doo naatʼáʼii éí łóóʼ yázhí deilghał; chʼosh bikágí dantłʼizí dóó tąądee naagháhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Tábąąh tsinlátah yádíłtihii - Wikiibíídiiya\nTábąąh tsinlátah yádíłtihii\nTábąąh tsinlátah yádíłtihii éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Myiothlypis rivularis" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí dinilzhin; bitsiitʼáád dóó binákʼee éí halzhin; bitsiiyah dóó binághah éí halbá; bidaaʼ éí diłhił.\nTábąąh tsinlátah yádíłtihii éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Tónteel Łichíʼídę́ę́ʼ tónteel tsídii binákʼee łigaaígíí - Wikiibíídiiya\nTónteel Łichíʼídę́ę́ʼ tónteel tsídii binákʼee łigaaígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tónteel Łichííʼí bibąąhdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Ichthyaetus leucophthalmus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 14–15di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitsiiʼ éí halzhin; bitʼaʼ éí dinilbá dóó kʼíjíjin; binághah éí dinilbá ałdóʼ; bidaaʼ éí diłhił; bikeeʼ éí łitso.\nTónteel Łichíʼídę́ę́ʼ tónteel tsídii binákʼee łigaaígíí éí łóóʼ deilghał dóó chʼosh deildeeł; tsídii biyęęzhii éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.\nTónteel tsídii binákʼee łigaaígíí


Haltsooítah ńdiitsʼį́įhii yázhí binákʼee dinilchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nHaltsooítah ńdiitsʼį́įhii yázhí binákʼee dinilchíʼígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cisticola erythrops" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 3–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binákʼee éí dinilchííʼ dóó łitsxogo naashchʼąąʼ łeh; bidaaʼ éí diłhił.\nHaltsooítah ńdiitsʼį́įhii yázhí binákʼee dinilchíʼígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Hodíłchʼiltah gahtsoh - Wikiibíídiiya\nHodíłchʼiltah gahtsoh éí gah dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Naakaii Łizhinii Bikéyah Shádiʼááhjí Siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Lepus saxatilis" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 15–26di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bijaaʼ éí nineez dóó kʼíjíjin łeh.\nHodíłchʼiltah gahtsoh éí tłʼoh dóó chʼil bitʼąąʼ yiłchozh.


Kʼaiʼ Siʼání - Wikiibíídiiya\nDíí kin dah naazhjaaʼígíí bízhiʼ éí 1912 yę́ędą́ą́ʼ naaltsoos ályaaígíí bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ; éí naaltsoos bikáaʼgi éí kótʼéego akʼeʼeeshchį́: kʼaĭ sâ'ăˊni [?]\nKʼaiʼ Siʼání *\nKʼaiʼ Siʼání éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.\nKʼaiʼ Siʼání éí 35°17′18.07″ NHK dóó 109°41′8.41″ EʼE-gi bił hazʼą́. Kʼaiʼ Siʼání éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,787 adéesʼeez.GNIS


Tsįįłkaałii diłhiłgo łichxíʼígíí - Wikiibíídiiya\nTsįįłkaałii diłhiłgo łichxíʼígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chrysophlegma miniaceum" (éí doodaiiʼ "Picus mineaceus") deiłníigo dayózhí.\nDíí tsįįłkaałii éí 11–14di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łichxííʼ; binaghah éí halbá; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bitłʼaaʼ éí łigai dóó łizhingo yistłʼin; bidaaʼ éí diłhiłgo łibá.\nTsįįłkaałii diłhiłgo łichxíʼígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł.


Náátsʼózídę́ę́ʼ bįįh bítááʼ diʼilígíí - Wikiibíídiiya\nbįįh bítááʼ diʼilígíí\nNáátsʼózídę́ę́ʼ bįįh bítááʼ diʼilígíí éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Muntiacus crinifrons" deiłníigo dayózhí.\nDíí naaldlooshii éí 1–2di adéesʼeez[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó dinilzhingo naashshchʼąąʼ; bítááʼ éí diʼil; bitłʼaaʼ éí łigai.\nNáátsʼózídę́ę́ʼ bįįh bítááʼ diʼilígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh dóó náʼátʼaał.


Jiinííhí - Wikiibíídiiya\nJiinííhí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Haemorhous" deiłníigo deiyózhí. Jiinííhí éí tááʼ alʼąą ádaatʼé.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] ádaníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó dinilgaigo noodǫ́ǫ́z; bikąʼígíí éí bitéél dóó bitsiiʼ dinilchííʼ; bidaaʼ éí łibá.\nJiinííhí éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí deildeeł.


Naʼashǫ́ʼii bideewozhii - Wikiibíídiiya\nNaʼashǫ́ʼii bideewozhii éí Náhookǫsjí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi dahólǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Uromastyx" deiłníigo deiyózhí.\nDíí naʼashǫ́ʼii éí 10–36di asdzoh[?] ádaníłtso łeh; biyáázh éí tʼóó 3–4di asdzoh[?] ádaníłtso. Hooneezkʼazgo díí naʼashǫ́ʼii bikágí éí diłhiłgo naashʼąąʼ, deesdoigóó éí doo diłhił da.\nNaʼashǫ́ʼii bideewozhii éí ndahóółtseiigóó dóó tsé dahólǫ́ǫgi dahiná, áádóó éí daʼałchozhgo naakai łeh, áádóó éí tó doo ayóo deidlą́ą da — chʼil dóó naniseʼ biyiʼ tó hólónígíí éí tʼáá bíighah łeh. Łahda chʼosh yázhí deildeeł ałdóʼ.


Tónteel Łichíʼídę́ę́ʼ tónteel táshchozhii - Wikiibíídiiya\nTónteel Łichíʼídę́ę́ʼ tónteel táshchozhii éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tónteel Łichííʼí bibąąhgi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sterna repressa" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 13–14di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilbá; bitʼayaa éí łigai; bitsiitʼáád éí halzhin; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łichííʼ dóó kʼíjíjin dóó deekį́.\nTónteel Łichíʼídę́ę́ʼ tónteel táshchozhii éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.


Wóónaalzheehí łichíʼígíí - Wikiibíídiiya\nWóónaalzheehí łichíʼígíí éí wóónaalzheehí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rhynocoris" deiłníigo dayózhí. Wóónaalzheehí łichíʼígíí éí nahasdzáán bikáaʼgi 11 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.\nDíí chʼosh éí 5–20 mm ádaníłtso. Bitsʼíís éí tʼóó bíyó nteel, áádóó éí łichííʼ dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ dóó łizhingo daalkizh łeh. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ hakázítah chʼał dootłʼizhígíí - Wikiibíídiiya\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Biyáázh Tsʼǫʼasánígíí Chʼał Tsinlátah chʼał dóó bikʼéí Shádiʼááhdę́ę́ʼ hakázítah chʼał\nShádiʼááhdę́ę́ʼ hakázítah chʼał dootłʼizhígíí éí tsinlátah chʼał dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hylorina sylvatica" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 2–2.6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; binááʼ éí diłhił.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ hakázítah chʼał dootłʼizhígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Kéyah Dańlínídę́ę́ʼ kwaʼii késhgaaní - Wikiibíídiiya\nKéyah Dańlínídę́ę́ʼ kwaʼii késhgaaní\nKéyah Dańlínídę́ę́ʼ kwaʼii késhgaaní éí naatsédlózii dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dańlíinii bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Centropus viridis" deiłníigo dayózhí. Díí tsídii bikąʼígíí éí biyázhí yaa áhályą́.\nDíí kwaʼii késhgaaní éí 16–18di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; binááʼ éí łichííʼ; bikéshgaan dóó bitseeʼ éí danineez.\nKéyah Dańlínídę́ę́ʼ kwaʼii késhgaaní éí chʼosh yázhí dóó chʼil binááʼ deildeeł; chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Kénya - Wikiibíídiiya\nKénya Bi-Shíling (KES)\nKénya hoolyéhígíí éí Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi siʼą́. Swahíílii bizaadjígo éí Jamhuri ya Kenya wolyé, áádóó éí "republic" wolyéego yeedaʼhótʼąąʼ. Kénya éí 0°24′0″S 37°51′0″E-gi bił hazʼą́.\nTsin yilátah ayání Naiwóobii hoolyéedi kin dashijaaʼí yidáahgi éélkid.\nDíí kéyah éí 224,080 tsinsitą́ dikʼą́ągo (580,367 km2) hahoodzo, áádóó biwááshindoon éí Naiwóobii hoolyéedi kin dashijaaʼíidi bił hazʼą́. Kénya hoolyéedi 45,010,056 diné anéélʼąąʼ kéédahatʼį́ (díí éí 2014 yę́ędą́ą́ʼ diné daaltá).\nKénya bibéeso éí "Shíling" wolyé. Kénya hoolyéedi kéédahatínígíí bizaad akwíí shį́į́ áłʼąą átʼé; bee hazʼą́ąnii ádeiłʼíní éí Bilagáana Bizaad dóó Swahíílii Bizaad yee yádaałtiʼ.\nKénya éí Nahasdzáán Bikáaʼgi Kéyah Naaznilgo Ałhidadiidzooígíí bee atah átʼé (1963dóó wóshdę́ę́ʼ), nááná éí Naakaii Łizhiní Bikéyah Ałhidadiidzooígíí bee atah átʼé ałdóʼ (1963dóó wóshdę́ę́ʼ).\nEnglishEspañolAcèhАдыгабзэAfrikaansAlemannischአማርኛÆngliscالعربيةAragonésArpetanAsturianuAzərbaycancaتۆرکجهBamanankanবাংলাBahasa BanjarBân-lâm-gúБашҡортсаБеларускаяБеларуская (тарашкевіца)भोजपुरीBikol CentralБългарскиབོད་ཡིགBosanskiBrezhonegБуряадCatalàЧӑвашлаCebuanoČeštinaChiShonaCymraegDanskDeutschދިވެހިބަސްDolnoserbskiཇོང་ཁEestiΕλληνικάEsperantoEstremeñuEuskaraEʋegbeفارسیFiji HindiFøroysktFrançaisFryskFulfuldeGaeilgeGaelgGagauzGàidhligGalegoGĩkũyũગુજરાતીगोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni客家語/Hak-kâ-ngîХальмг한국어HausaHawaiʻiՀայերենहिन्दीHornjoserbsceHrvatskiIdoIgboIlokanoবিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরীBahasa IndonesiaInterlinguaInterlingueИронIsiZuluÍslenskaItalianoעבריתBasa JawaKalaallisutಕನ್ನಡKapampanganქართულიҚазақшаKernowekKinyarwandaKiswahiliKongoKreyòl ayisyenKurdîКыргызчаКырык марыLadinoЛезгиلۊری شومالیLatgaļuLatinaLatviešuLëtzebuergeschLietuviųLigureLimburgsLingálaLivvinkarjalaLa .lojban.LugandaLumbaartMagyarМакедонскиMalagasyമലയാളംMaltiMāoriमराठीმარგალურიمصرىمازِرونیBahasa MelayuBaso MinangkabauMìng-dĕ̤ng-ngṳ̄Монголမြန်မာဘာသာNāhuatlDorerin NaoeroNederlandsनेपालीनेपाल भाषा日本語NapulitanoНохчийнNordfriiskNorfuk / PitkernNorsk bokmålNorsk nynorskNovialOccitanଓଡ଼ିଆOromooOʻzbekcha/ўзбекчаਪੰਜਾਬੀपालिPangasinanپنجابیPapiamentuپښتوPatoisPiemontèisPlattdüütschPolskiPortuguêsQaraqalpaqshaQırımtatarcaRomânăRuna SimiРусскийСаха тылаSámegiellaसंस्कृतम्SängöSarduScotsSeelterskSesothoSesotho sa LeboaShqipSicilianuSimple EnglishSiSwatiSlovenčinaSlovenščinaŚlůnskiSoomaaligaکوردیی ناوەندیСрпски / srpskiSrpskohrvatski / српскохрватскиBasa SundaSuomiSvenskaTagalogதமிழ்TaqbaylitТатарча/tatarçaతెలుగుไทยትግርኛТоҷикӣTürkçeTürkmençeУкраїнськаاردوئۇيغۇرچە / UyghurcheVahcuenghVènetoVepsän kel’Tiếng ViệtVolapükVõro文言WinarayWolof吴语XitsongaייִדישYorùbá粵語ZazakiŽemaitėška中文\tyitsʼádaanítiʼí łahgo áshłééh\tDíí naaltsoos 21 Atsá Biyáázh 2017 yoołkáłę́ędą́ą́ʼ łahgo ályaa.


Teełtah chʼał íiyisígíí - Wikiibíídiiya\nTeełtah chʼał íiyisígíí\nTeełtah chʼał íiyisígíí éí chʼał íiyisígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Hyperolius viridiflavus" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.8–1.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí ałʼąą áátʼeełii; bikeeʼ éí daalchííʼ; bitéél éí diniltso; binááʼ éí ntsaa.\nTeełtah chʼał íiyisígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dláád yiłchozh; chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.


Tsinłánítah Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ séigołbáhí - Wikiibíídiiya\nTsinłánítah Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ séigołbáhí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Centruroides fallassisimus" deiłníigo dayózhí. Díí séigołbáhí éí Tsinłánítah Dineʼé Bikéyahdi dóó Tééhnii Bikéyahdi hólǫ́.\nDíí séigoʼ éí 3–4di asdzoh[?] ádaníłtso; adóó éí diłhiłgo łibá dóó diniltsogo naashchʼąąʼ łeh. Naaldlooshi yázhí dóó chʼosh éí bichʼiyąʼ.


Tsʼánídílzhiʼí - Wikiibíídiiya\nTsʼánídílzhiʼí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aphelocoma" deiłníigo deiyózhí. Tsʼánídílzhiʼí éí tsostsʼid ałʼąą ádaatʼé.\nDíí tsídii éí 9–12di asdzoh[?] ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí dootłʼizh dóó dinilbáago naashchʼąąʼ łeh.\nTsʼánídílzhiʼí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii deildeeł; dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ éí deiłchozh; chʼał dóó naʼashǫ́ʼii dóó naʼastsʼǫǫsí éí deilghał ałdóʼ.


Gáagii dóó Zhį́ʼii - Wikiibíídiiya\n(saad "Gáagii" hasínítą́ą́ʼ)\nKéyah Ałkééʼ Naaznilgo Dah Ndaaʼeełídę́ę́ʼ gáagii\nZhį́ʼii bidaaʼ ditání\nZhį́ʼii bitsiiyah łigaaígíí\nNaakaii Bikéyahdę́ę́ʼ zhį́ʼii\nGáagii łizhin dóó łigaaígíí\nZhį́ʼii bitseeʼ nteelígíí\nGáagii bikʼos łigaaígíí\nHakʼaz Dineʼé Bikéyahdę́ę́ʼ gáagii\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ gáagii\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ gáagii\nNahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ zhį́ʼii\nGáagii bidaaʼ áłtsʼózígíí\nGáagii bitéél łigaaígíí\nKéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídę́ę́ʼ gáagii\nNáátsʼózídę́ę́ʼ hodíłchʼiltah gáagii\nNáátsʼózídę́ę́ʼ gáagii bitsiiyah halbáhígíí\nGáagii dóó Zhį́ʼii éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii "Corvus" deiłníigo deiyózhí, áádóó éí nahasdzáán bikááʼgóó 42 ałʼąą ádaatʼé.\nGáagii dóó zhį́ʼii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ — tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí, ńléidi éí ádaadin. Łaʼ éí hasbídíigi ádaníłtso, náánáłaʼ (zhį́ʼii da, gáagii bidaaʼ ditání da) éí daantsaa. Gáagii dóó zhį́ʼii éí łizhingo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daalbá. Ndaʼałkaahí ádaaníigo gáagii dóó zhį́ʼii éí Binááʼádaałtsʼózíidi hadahóólįįd daaní.\nDíí tsídii éí 14–25di asdzoh[?] ádaníłtso łeh; bitsʼíís éí łizhin, łaʼ éí bitsʼíís daalbá dóó daalgai.\nGáagii dóó zhį́ʼii éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai; chʼosh dóó neeshchʼííʼ deildeeł, dííłdzid dóó tsídii biyęęzhii deilghał. Tábąąhgi gáagii dahinánígíí éí łóóʼ deilghał ałdóʼ. Nihookááʼ haalzheehgo naakai łeh (doo ndaatʼáa da).


Séigoʼ áníní nahashchʼidígíí - Wikiibíídiiya\nSéigoʼ áníní nahashchʼidígíí\nSéigoʼ áníní nahashchʼidígíí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Opistophthalmus carinatus" deiłníigo dayózhí. Díí séigoʼ éí Kéyah Naakaii Łizhinii Bikéyah Shádiʼááhjí Siʼánígíí bikááʼgóó dóó Séí Dah Daaskʼidtah Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Halchíítah Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Tsé Bee Bighan Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Tééhoołtsódii Bikéyahdi hólǫ́.\nDíí séigoʼ éí 2–3.5di asdzoh[?] ádaníłtso; adóó éí łibá dóó dinilzhingo naashchʼąąʼ; bijáád dóó bitseeʼ éí dadiniltsxo. Naaldlooshi yázhí dóó chʼosh éí bichʼiyąʼ.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ lókʼaatah noołnahii bikʼos łibáhígíí - Wikiibíídiiya\nShádiʼááhdę́ę́ʼ lókʼaatah noołnahii bikʼos łibáhígíí éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Aramides cajaneus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 13–16di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bikʼos dóó bitsiiʼ éí łibá; binááʼ éí łichííʼ; bidaaʼ éí łitso; bijáád éí nineez.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ lókʼaatah noołnahii bikʼos łibáhígíí éí chʼil binááʼ dóó dzidzé dóó chʼosh deildeeł; chʼał dóó naʼashǫ́ʼii yázhí deilghał ałdóʼ.\nLókʼaatah noołnahii bikʼos łibáhígíí


Tó wónaanídę́ę́ʼ chʼagii bidaaʼ ditání - Wikiibíídiiya\nchʼagii bidaaʼ ditání\nTó wónaanídę́ę́ʼ chʼagii bidaaʼ ditání éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Scissirostrum dubium" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–7di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitʼaʼ éí kʼíjíchíiʼ łeh; bidaaʼ éí łitso dóó ditą́.\nTó wónaanídę́ę́ʼ chʼagii bidaaʼ ditání éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł; łahda chʼał dóó naʼashǫ́ʼii éí yilghał ałdóʼ.


Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał bibid halchíʼígíí - Wikiibíídiiya\nchʼał bibid halchíʼígíí\nShádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał bibid halchíʼígíí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Melanophryniscus atroluteus" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.5–1di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bibid dóó bitłʼaaʼ éí halchííʼ; binááʼ éí diłhił.\nShádiʼááhdę́ę́ʼ chʼał bibid halchíʼígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Daakʼį́į́ʼ - Wikiibíídiiya\nDíí tsídii bízhiʼ éí 1910 yę́ędą́ą́ʼ naaltsoos ályaaígíí bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ; éí naaltsoos bikáaʼgi éí kótʼéego akʼeʼeeshchį́: dāk̓îʻ [?]\nDaakʼį́į́ʼ éí tábąąsdísí dayikahjįʼ atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi tseebíí ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Numenius" deiłníigo deiyózhí.\nDaakʼį́į́ʼ éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí áadi éí ádaadin ndi.\nDaakʼį́į́ʼ éí bidaaʼ nineez dóó shiyish; bitsʼíís éí łikizhgo naashchʼąąʼ.\nDaakʼį́į́ʼ éí łeeyiʼ chʼosh dóó chʼosh bikágí ntłʼizí yildeełgo tábąąhgi naakai.


Chʼah Diʼilii Bikéyahdę́ę́ʼ jiinííhí - Wikiibíídiiya\nChʼah Diʼilii Bikéyahdę́ę́ʼ jiinííhí\nChʼah Diʼilii Bikéyahdę́ę́ʼ jiinííhí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Chʼah Diʼilii Bikéyahdi dóó Bilį́į́ʼ Ńdeiltihii Dineʼé Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Carpodacus rhodochlamys" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó dinilchíiʼgo naashchʼąąʼ; bitʼaʼ éí dinilzhin łeh; bidaaʼ éí łibá.\nChʼah Diʼilii Bikéyahdę́ę́ʼ jiinííhí éí chʼil binááʼ dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Chʼał bikézhoozhnézí dinilzhinígíí - Wikiibíídiiya\nChʼał bikézhoozhnézí dinilzhinígíí\nChʼał bikézhoozhnézí dinilzhinígíí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Kintaaʼanéhé Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Amazophrynella manaos" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.9–1di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dinilzhin; bizábąąh éí dinilbá; binááʼ éí diłhił.\nChʼał bikézhoozhnézí dinilzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Tsintah chʼałtʼą́ʼí diłhiłgo łitsooígíí - Wikiibíídiiya\nTsintah chʼałtʼą́ʼí diłhiłgo łitsooígíí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Bikéyahdi dóó kéyah dah siʼánígíí beʼałníiʼdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Dendropsophus robertmertensi" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 0.7–1.5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łitso; bitéél éí łigai; binááʼ éí dinilbá.\nTsintah chʼałtʼą́ʼí diłhiłgo łitsooígíí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Tsįįłkaałii dootłʼizhí bizééʼ łikizhígíí - Wikiibíídiiya\nTsįįłkaałii dootłʼizhí bizééʼ łikizhígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Chrysophlegma mentale" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsįįłkaałii éí 11–14di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí chʼilgo dootłʼizh; bitsiiyah éí łitso; bitʼaʼ éí dibéłchíʼí; bitseeʼ éí kʼíjíjin; bizééʼ éí łigai dóó łizhingo łikizh; bidaaʼ éí łibá.\nTsįįłkaałii dootłʼizhí bizééʼ łikizhígíí éí chʼosh dóó naʼashjéʼii deildeeł.


Tábąąh ayáásh bizééʼ halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nTábąąh ayáásh bizééʼ halzhinígíí\nTábąąh ayáásh bizééʼ halzhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Gerygone palpebrosa" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo łibá; bitéél éí dinilzhin; bizééʼ éí halzhin; bikąʼígíí éí bináyaah łigai; bidaaʼ éí diłhił.\nTábąąh ayáásh bizééʼ halzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Hazéí naatʼáʼii łichíʼígíí - Wikiibíídiiya\nHazéí naatʼáʼii łichíʼígíí\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Bidił Daazdoígíí dóó Daʼałtʼoʼígíí Biishchʼid Dahólónígíí Náhookǫs biyaadi Hadahóólįįdígíí Tsin Deigházhígíí Hazéí Hazéí naatʼáʼii\nHazéí naatʼáʼii łichíʼígíí éí Tsin Deigházhígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Petaurista petaurista" deiłníigo dayózhí.\nDíí hazéí éí 20–40di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitéél éí halbá; bijaaʼ éí áłtsʼíísí.\nHazéí naatʼáʼii łichíʼígíí éí neeshchʼííʼ dóó dzidzé dóó tsin bineestʼąʼ yildeeł.


Dibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ łeetʼoh ííłʼíní - Wikiibíídiiya\nDibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ łeetʼoh ííłʼíní éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Dibénééz Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Furnarius cinnamomeus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 6–8di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bizééʼ dóó bitéél dóó binátsʼiin éí łigai; bidaaʼ éí łibá.\nDibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ łeetʼoh ííłʼíní éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.


Hodíłchʼiltah dǫ́ʼiiyiyiitsahí bitʼaʼ dinilzhinígíí - Wikiibíídiiya\nHodíłchʼiltah dǫ́ʼiiyiyiitsahí bitʼaʼ dinilzhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sublegatus obscurior" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łibá; bitʼaʼ dóó bitseeʼ éí dinilzhin; bizééʼ dóó bitéél éí dinilgai; bidaaʼ éí łibá dóó doo nineez da.\nHodíłchʼiltah dǫ́ʼiiyiyiitsahí bitʼaʼ dinilzhinígíí éí chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł.


Dibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ noolchʼóshii - Wikiibíídiiya\nDibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ noolchʼóshii\nDibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ noolchʼóshii éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cinnycerthia olivascens" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 3–4di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí; bitʼaʼ éí diłhiłgo noodǫ́ǫ́z; bizééʼ éí dinilbá; bidaaʼ éí diłhił.\nDibénééz Bikéyahdę́ę́ʼ noolchʼóshii éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí dóó wóʼałtaasʼéí yildeeł; dzidzé dóó chʼil binááʼ éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.


Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí - Wikiibíídiiya\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí\nDahináanii Naaldeehii Bidoh Dahólónígíí Bikʼiiz Naakiígíí Bííghą́ą́stsʼǫǫd Dahólónígíí Bitsiitsʼiin Dahólónígíí Bíígháán Dahólónígíí Biyaatsʼiin Dahólónígíí Biyáázh Tsʼǫʼasánígíí Chʼał Tsinlátah chʼał dóó bikʼéí Chʼał dichʼízhí Naakaii Dootłʼizhii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí éí tsinlátah chʼał dóó bikʼéí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Duttaphrynus beddomii" deiłníigo dayózhí.\nDíí chʼał éí 1.5–2di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dinilzhin dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; binááʼ éí diłhił.\nBiʼééʼ Łigaii Bikéyahdę́ę́ʼ chʼał dichʼízhí éí chʼosh yázhí dóó naʼashjéʼii dóó tąądee naagháhii yildeeł.\nLast edited on 5 Yaʼiishjáástsoh 2020, at 21:40


Jááłánii bikágí ntłʼizígíí - Wikiibíídiiya\nJááłánii bikágí ntłʼizígíí éí chʼosh bijáád dahólónígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Diplopoda" deiłníigo deiyózhí. Jááłánii bikágí ntłʼizígíí éí 12,000 ałʼąą ádaatʼé.\nDíí jááłánii éí łizhin dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh (łaʼ éí daalchííʼ dóó łitsogo daalkizh ałdóʼ), áádóó éí daʼałchozhgo naakai. Łaʼ éí tʼáá díkwíí mm tʼéiyá ádaníłnééz, náánáłaʼ éí 11di asdzoh[?] ádaníłnééz. Dííłdzid dóó tsin bitʼąąʼ éí deiłchozh.


Chʼééh digháhii łikizhígíí - Wikiibíídiiya\nChʼééh digháhii łikizhígíí éí chʼééh digháhii dóó tsisteeł dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Stigmochelys pardalis" deiłníigo dayózhí. Tʼáá díí tʼéiyá chʼééh digháhii "Stigmochelys"-jí atah yisdzoh.\nDíí chʼééh digháhii éí 10–16di asdzoh[?] áníłnééz. Bitsʼíís éí diniltso dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitsʼaʼ éí diniltso dóó diłhiłgo łikizh.\nChʼééh digháhii łikizhígíí éí chʼil bitʼąąʼ dóó dzidzé dóó tłʼoh yiłchozh.\nDíí naaltsoos 28 Níłchʼitsoh 2020 yoołkáłę́ędą́ą́ʼ łahgo ályaa.


Azis ííłʼíní binákʼee halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nAzis ííłʼíní binákʼee halzhinígíí\nAzis ííłʼíní binákʼee halzhinígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah dóó Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Remiz pendulinus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–5di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ binághah éí dibélchíʼí; bitsiiʼ éí dinilgai; binákʼee éí halzhin; bidaaʼ éí diłhił.\nAzis ííłʼíní binákʼee halzhinígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh ałʼąą átʼéego yildeeł.\nChʼíshiibeezhii dóó bikʼéí\nAzis ííłʼíní binákʼee halzhinígíí · Azis ííłʼíní bitéél diniltsooígíí · Azis ííłʼíní bitsiitʼáád łigaaígíí · Azis ííłʼíní łibáhígíí · Náátsʼózídę́ę́ʼ azis ííłʼíní\nTsídii dishooí binághah dootłʼizhígíí\nTó wónnanídę́ę́ʼ dǫ́ʼiidayiitsahíchilí\nDǫ́ʼiiyiyiitsahíchilí binákʼee halzhinígíí · Dǫ́ʼiiyiyiitsahíchilí bitéél łitsooígíí · Dǫ́ʼiiyiyiitsahíchilí bitłʼaaʼ łigaaígíí · Dǫ́ʼiiyiyiitsahíchilí bitseeʼ łigaaígíí · Dǫ́ʼiiyiyiitsahíchilí bitsiiʼ łibáhígíí · Dǫ́ʼiiyiyiitsahíchilí dootłʼizhígíí · Dǫ́ʼiiyiyiitsahíchilí łitsooígíí


Tónteel táshchozhii bitsiiyah halzhinígíí - Wikiibíídiiya\nTónteel táshchozhii bitsiiyah halzhiníg éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Bitsįʼ Yishtłizhii dóó Eʼeʼaahjí Tónteel bikááʼgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Sterna sumatrana" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 10–12di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ dóó binághah éí dinilbá; bitsiiyah éí halzhin; bitseeʼ éí deeshgizh; bidaaʼ éí łizhin dóó deekį́.\nTónteel táshchozhii bitsiiyah halzhinígíí éí łóóʼ dóó naaldlooshi yázhí deilghał dóó chʼosh deildeeł.


Ayáásh chʼizhaazhii bitsiitʼáád halbáhígíí - Wikiibíídiiya\nAyáásh chʼizhaazhii bitsiitʼáád halbáhígíí\nAyáásh chʼizhaazhii bitsiitʼáád halbáhígíí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pteruthius xanthochlorus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 4–6di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí yishtłizhgo łitso; bitsiitʼáád éí halbá; bidaaʼ éí diłhił.\nAyáásh chʼizhaazhii bitsiitʼáád halbáhígíí éí naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí yildeeł; dzídzé dóó tsin bineestʼąʼ yiłchozh ałdóʼ.


Ahééháshį́į́hdę́ę́ʼ lókʼaatah noołnahii - Wikiibíídiiya\nAhééháshį́į́hdę́ę́ʼ lókʼaatah noołnahii éí dééł dóó tóidoozohii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Ahééháshį́įhdi tʼéiyá holǫ́; ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Rallus obsoletus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 14–16di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitłʼaaʼ éí dinilgai; bidaaʼ éí nineez; bijáád éí nineez ałdóʼ.\nAhééháshį́į́hdę́ę́ʼ lókʼaatah noołnahii éí chʼosh yázhí deildeeł; łóóʼ deilghał ałdóʼ.


Tótsʼózí (Yootó Hahoodzo) - Wikiibíídiiya\nTótsʼózí (Yootó Hahoodzo)\nTótsʼózí éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tówoł Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.\nTótsʼózí éí 1.31 tsinsitą́ dikʼą́ągo[?] áníłtso, áádóó áadi 778 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010góó yihah yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ\nTótsʼózí éí 36°20′32″ NHK dóó 105°35′32″ EʼE-gi bił hazʼą́. Tótsʼózí éí tónteel bikááʼdóó deigo 7,090 adéesʼeez.GNIS


Chʼil bijeeh yidlání yázhí - Wikiibíídiiya\nChʼil bijeeh yidlání yázhí éí tsídii tsídígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Cinnyris minullus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 3–5di asdzoh[?] áníłtso. Bikąʼígíí éí bitsʼíís chʼilgo dootłʼizh dóó disxǫs; bitʼaʼ éí dinilzhin; bitłʼaakááʼ éí yágo dootłʼizh; bidaaʼ éí tʼóó bíyó shiyish. Baʼáádígíí éí yishtłizhgo naashchʼąąʼ; bitéél éí diniltso.\nChʼil bijeeh yidlání yázhí éí doo chʼil bijeeh tʼéiyá yidlą́ą da; naʼashjéʼii dóó chʼosh yázhí éí yildeeł ałdóʼ.


Tsídiidaatsohí ntsaaígíí - Wikiibíídiiya\nTsídiidaatsohí ntsaaígíí éí yótʼáahdi tsídii dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Pelecanus crispus" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 5–6.5di adéesʼeez[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łigai; bitʼaʼ éí kʼíjíjin; bidaaʼ éí łibá dóó łitsxo.\nTsídiidaatsohí ntsaaígíí éí łóóʼ deilghał.


Łeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ níyol yiiʼ naalkʼįhii łizhinígíí - Wikiibíídiiya\nŁeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ níyol yiiʼ naalkʼįhii łizhinígíí éí tónteel tsídii bínííʼtsohígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí Eʼeʼaahjí Tónteel bikááʼgóó dóó Łeesdísí Bikéyah bibąąhgóó hólǫ́. Ndaʼałkaahí dóó ééʼdeetįįhii éí "Procellaria parkinsoni" deiłníigo dayózhí.\nDíí tsídii éí 16–18di asdzoh[?] áníłtso. Bitsʼíís éí łizhin; bidaaʼ éí dinilbá.\nŁeesdísí Bikéyahdę́ę́ʼ níyol yiiʼ naalkʼįhii łizhinígíí éí táyiʼ chʼosh bikágí dantłʼizí yázhí deildeeł; łóóʼ yázhí éí bichʼiyąʼ ałdóʼ.