Озгъан ёмюрню хапарлары бла назмулары by eventusgl - issuu\n(ООО «Полиграфсервис и Т») Нальчик 2013\nОт сОставителя В разное время мне передали несколько тетрадей, в которые собственноручно записали стихи и прозу Темукуева Шахидат Аскеровна и Темукуева Келимат Мухажировна. Поскольку тетради обнаружили после их смерти, то никто из детей, как первой, так и второй, не смог определенно сказать, когда были сделаны записи, которым не менее тридцати лет, и какими источниками они при этом пользовались. Точно известно, что тексты, написанные на основе арабской графики, обе женщины читать не умели. Они родились после революции и учились в советских школах. Если в их распоряжении и были какие-то книги, изданные до революции, то самостоятельно прочитать тексты они не могли. Возможно, что некоторые стихотворения кто-то знал наизусть и продиктовал им. В тетрадях не указаны авторы стихов и прозы. Некоторые стихотворения принадлежат основоположнику балкарской литературы Кязиму Мечиеву и исследователями его творчества в последние два десятилетия уже опубликованы. Они почти идентичны тем, что в тетрадях. После бесед с заинтересованными лицами, было решено тексты, содержащиеся в тетрадях, издать в полном объеме без изменений отдельной книгой, полагая, что при необходимости специалисты во всем разберутся. Борис Темукуев 03.12.2012\nI. Хусейнни Куфагъа баргъаныны хапары Бисмиллях бла башлап, Бу сёзлени мен тиздим. Хусейинни хапарын Назму бла мен жаздым. Жюреклеге балхамды Кёргенлеге палахны. Окъуй туруп эшитсенг, Хапарын Кербалакъны. Мен айтайым, тынгылагъыз, Хусейинни хапарын. Ахлусуна дунияда Келген къыйынлыкъларын. Атасы Алий ёлюп, Халифалыкъ битгенде, Бары да халкъгъа ханлыкъ Муавия этгенде, Зулмуну кери ургъан, Адыл низам жюрютген, Расулну ахлусуна Кёп ашхылыкъла этген. Хасукъда Хусейиннге Кёп хурмет этип болгъан – Ахлусу бла элтип Арбазында сакълагъан. Шу кюйде тадбир бла Бир аз заман кетип, Муавия ауругъанд – Ёлюр заманы жетип.\nСонг уланы Язидни Ол кесине чакъыргъанд, Айтхан: «Сенсе менден сора Хан халифа болагъан. Зулмуланы кери ур! Адыл болсун муратынгда. Ашхы бол Хусейиннге, Бары да ахлусуна». Шулай осуят этип, Муавия ёлгенди. Язид тахтада олтуруп, Хан халифа болгъанды. Язид зулмула этгенд, Фасыкъ ишле жюрютгенд, Магъанасыз адамланы Ёлтюрюп, къанла тёкгенд, Аракъы, чагъыр ичгенд, Эсирген, зийна этгенд, Аманлыкъларын къоймай Бек ахырына жетгенд. Атасы этип кетген Осуятын тутмагъанд. Досуна, къардашына Тюз кёзден къарамагъанд. Хусейин шу Язидден Бир ашхылыкъ кёрмегенд, Ахлусуна тийишли Бир хайырын бермегенд. Язидни зулмуларын Болмагъанд кётюрюрге. Эгечи Сакинатха Баргъанды билдирирге:\n«Хей, Сакинат, кетейик Маккагъа – Мадинагъа, Язидни зулмусуна Болалмайма чыдаргъа». Чыгъып андан тебирегенд, Мадинагъа жетишгенд, Къардашы Мухаммадул Халифагъа тюшгенд. Язид ёзюне этген Зулмуланы, зарын да, Къардашы Мухаммадха Айтханд, къоймай барын да. Мадинада тохтамай, Макка шахаргъа кетгенд. Макканы ахлулары Мынга кёп хурмет этгенд. Шу заман Макка халкъы, Ибн Зубайыр экен Хусейин келлигине Кёп сюйюнюп той этгенд. Ариу ашап, тынч жашап, Тура болгъанд Маккада. Язидни зулмулары Ачыкъ болгъанд халкъгъа да. Гъиракъ ахлу жыйылып, Уллу-гитче ойлашханд: «Хусейин – халифа», – деп, Барысы да жарашханд. Хусейиннге бегим этип, Шу жыйынны тиздиле, Ишни, халны билдирип, Кёп къагъыт жибердиле.\nЖюз кере къагъыт келгенд Хусейиннге Куфадан: «Кел, бизге халифа бол, Чыкъ, жюрю деп Маккадан». Хусейин къабыл этмей, Жазып жууап жибергенд: «Халифалыкъ айырыр Ахыратымдан», – дегенд. Чинг артда къагъыт келгенд Аллахны атын салып: «Язидни зулмуларын Сен тайдырырса, барып. Биз тилеген тилеуню Къабыл этсенг, этерсе, Этмесенг – къыямат кюн Сен жууабын берирсе». Ол заманда Хусейин Аллахдан кёп уялгъанд, Уллу атасы Мухаммадны Юмметин да ойлагъанд. Хусейин къабыл этип, Къагъыт жазып билдиргенд, Къагъыт бла Куфагъа Муслимни да жибергенд: «Мен келгинчиннге сизге, Муслим намаз къылдырыр, Нугъман хакимигизди, Хукмуланы билдирир». Бу къагъытны да алып, Муслим Куфагъа баргъанд, Куфаны ахлусуна Бу къагъытны окъугъанд.\nКъууанчны ачыкъ этген, Кёп сюйюннген адамла, Сонг Нугъманны Куфада Хаким этип къойдула. Хусейин жюрюп баргъанд Сакинатны жанына. Къагъыт жазгъанын айтханд Эгечи Сакинатха: «Халибиз барыргъады Барыбыз да Куфагъа. Керек затланы алып, Сен болуш къуралыргъа». Сакинат бу хапарны Сюймегенин билдиргенд: «Мухаррам ай кетгинчи Сабыр эт, – деп тилегенд. Уллу атам Мухаммад, Эшитгенме, айтхан эди: – Мухаррамда тёгюлюр Хусейини къаны, – деп. Къардашым Хусейин, Бир къоркъуу салдынг манга. Къоркъама, бу душманла Заран этерле деп, санга». «Хей, Сакинат, къадаргъа Ыразы болургъа керек. Ыразы болмагъан киши Болур Аллахдан кери. Сен къадаргъа ыразы бол, Ишни Аллахдан кёрюп. Киши къадардан къутулмаз Сабыр болуп, сакъ туруп».\nЖиляй туруп, Сакинат Эшикге чыгъып кетгенд, Бир къызыл топуракъны Алып келип кёргюзтгенд: «Бу балчыкъны Жабраил Келтирип мында салгъанд. Ол келтирген заманда, Къагъыт кибик, акъ болгъанд. Сени атанг Ахматха Жабраилни айтханы: – Шу топуракъда болур Хусейинни ажалы. Хыйсап этип къарасанг, Шуну бир белгиси бар. Шу балчыкъ къызыл болур, Ёлсе, къызыл къан тамар». Къызыл болуп кёргенде Сакинат шу балчыкъны, Таууш этип жилягъанд, Билип къадар жетгенни. «Илляллахны» да окъуп, Хусейин ёрге туруп Айтхан эди: «Къадардан Киши болмаз къутулуп, Азал кюн артха тюшмез, Такъыйкъа алышынмаз. Къадарымдан мен къоркъуп, Юйде туруп жарамаз. Хусейин юйде турса, Къоркъуп, бугъуп къадардан, Юммет мени уялтыр Къыямат кюн Аллахдан».\nДагъыда жиляй туруп, Сакинат айтханд кирип, Абдуллахны жанына: «Хей, бизни Макка шериф, Къардашым Хусейин Куфагъа бара турад, Мени айтханымы этмей, Жюрегими жара турад». Абдуллах туруп баргъан, Кёзжашлары да агъа. Тилеген Хусейинден: «Сен барма, – деп, – Куфагъа». Хусейин тынгыламагъан, Маккадан чыгъып жолгъа, Жетмиш жети жан бла Жетишгенд Мадинагъа. Мухаммадул халифа Къардашына баргъанда, Ауруп тёшекде жатып Мухаммадны тапдыла. Мухаммад къарап айтханд: «Бу къатынла, бу жашла, Бу не иш, бу не хапарла? Битеу нёгер, къардашла». Хусейин айтды: «Куфадан Къагъытла келди манга, Мени халифа этип, Чакъырдыла Куфагъа». Мухаммад кёп жилягъанд. Барма деп, бек тилегенд, «Мени бла тур», – дегенд. Шугъа жууап бермегенд.\nСонг Мадинаны халкъы Барысы да келдиле. «Бизни бла мында тур, Биз сакъларбыз», – дедиле. «Сен бизни бийибизсе, Сюйсенг – уруш, сюйсенг – ур, Кёзюбюзге нюр болуб, Бизни ичибизде тур. Халифа болургъа сюйсенг, Биз халифа этербиз. Язид, келип, дау этсе, Сени ючюн жан берирбиз. Куфа Гъиракъ ахлусу Ышаннгылы халкъ тюйюлдю, Санга этген бегим да Керти тюйюлдю – алдауду. Атанг арслан Алийге, Къардашынг Хасаннга Шула не этмедиле, Бары да ачыкъ санга. Энди сен турмай эсенг, Ары бармай, бийибиз, Сен изну бер бизге да – Сени бла келирбиз». Биргесине барыргъа Хусейин изну бермегенд: «Сау болугъуз, къайтыгъыз, Келмегиз», – деп тилегенд. Мухаррамны тёрт кюнюн Мадинада жиберип, Бешинчи кюн раудагъа, Зияратха да кирип.\nЖетмиш жети жан бла Хусейин минип жюрюгенд, Кёкдеги мёлекле, Тюшюп, аллына келгенд: «Аллах бизни жиберди Санга болушлукъ этерге, Сен баргъан Куфагъа Сени бла кетерге». Хусейин айтханд: «Сизге Мен керекли тюйюлме. Бир Аллахдан ёзгеден Мен болушлукъ излемен. Манга киши дау этмез, Мен да бармайма даугъа. Топуракъ тартып барама Манга жазгъан къабыргъа». Мадинаны ахлусу Жиляй-жиляй къайтдыла: «Сен Аллахха аманат. Ахшы жол», – деп айтдыла.\nII. Куфа ахлу къагъытла жазып Хусейин жолгъа чыкъгъаныны Язид билгенини хапары Хусейинни хапары Шу Язидге эшитилгенд, Олсагъат къагъыт жазып, Болушчусуна ийгенд: «Куфаны жамауаты, Къагъытла да жиберип,\nХусейинден тилегенд: „Халифа бол бизге“, – деп. Хусейин жолгъа чыкъды, Барыргъа деп Куфагъа, Бизни тайдырып, кеси Хан халифа болургъа. Аскер бла аллына Чыкъ, буюрама санга! Хусейинни башын кесип, Терк жибер сен манга». Ибн Зият Язидни Къагъытына къарагъанд, Аскерлерин да алып, Алгъын Куфагъа баргъанд. Куфаны ахлусуна Уллу къоркъуула бергенд. «Хусейиннге сиз этген Бегимни бузугъуз», – дегенд. Шу кюн жигитле болуп Бегим къагъыт жазгъанла, Ибн Зиятдан къоркъуп, Шу бегимни буздула. Мынафыкъ ибн Зият Кёп адамла жибергенд: «Бусагъат ёлтюрюгюз Муслимни!» – деп билдиргенд. Этеклерин да чалып, Билеклерин чюйюрюп, Муслим шу адамлагъа Чапханд, сюнгю суууруп.\nДушманларын ёлтюрюп, Шуладан къанын алгъанд, Сонг кесин да ёлтюртюп, Шу жерде шейит болгъанд. Сонг ибн Зият Хусейинни Жолун кесерге баргъанд, Мынафыкъладан жыйып, Уллу аскер къурагъанд, Жашагъан жерлерине Къагъытла айландыргъанд, Куфаны журтларыны Чауушлары къычыргъанд: «Хусейинни башын кесип Ким алып келсе манга, Он жылгъа башчы этерме Ол кишини мухафазгъа». Сагъитни уланы Умар: «Мен келирме», – деп тургъанд. Атасы жаннет ахлу, Уланын Аллах ургъан. Жети минг аскер бла Къолайсыз Умар чыкъгъанд, Хусейиннге Фурат деген Ёзенни жолун къыркъгъанд. Ажашхан ибн Хасин, Шаммар ибн Жаушин – Экиси да чыкъдыла Кесерге Хусейинни башын. Мынафыкъланы башы Чекден озуп ажашханд. Минг атлыгъа баш болуп, Ибнурабигъи да баргъанд.\nХуррудан туугъан Хажар Эки минг атлы бла Минип, чыгъып жюрюгенд Шуланы ызы бла. Сайидуна Хусейин Мадинадан тебирегенд, Фуратны жагъасында Бир журтха келип киргенд. Бу журтну ахлусуна: «Шу не жер?» – деп сурагъанд. «Кербалакъ», – деп айтханда, Хусейин тохтап къарагъанд. Хусейин ийисгегенд Шу жерден балчыкъ алып. Дагъыда балчыкъ алгъанд, Бир адырдан чыгъарып. Эки да балчыкъны ийиси Бирге ушаш болгъанда, Шу топуракъда къабыры Боллугъун ангылагъанда, Атылып, атдан тюшгенд, Сёлешгенд адамлагъа: «Шу жерде ёллюгюмю Хали билинди манга, – Ёзюню ахлусуна Этгенд кёп насихатла, – Чархыбыздан чыгъарла Шу жерде сыйлы жанла. Бизни жигит уланла Бу жерде къырылырла. Къолу-аягъы къысхала Шунда жесир болурла.\nШунда боярла къаныма Сакъалымы, къашымы. Къой кибик, жыгъып, мени Кесип алырла башымы». Къатынлагъа, жашлагъа Шунда чатыр къургъандыла, Чатырны тёгерегин Ёзлери алып тургъандыла. Хусейин, кирип чатыргъа, Сёлешгенд Фатиматха, Умукюлсюннге, Сакинатха, Уркъуятха, Гъатийкъатха: «Мени сыйлы эгечлерим, Файгъамбарны къызлары, Мен ёлгенде чыкъмасын Сарнауну тауушлары. Бетигизни жыртмагъыз, Тобукъланы урмагъыз, Аллахыгъызгъа ассы Мени ючюн болмагъыз». Къатынла жилядыла Уллу тауушла этип: «Не эте тураса? – деп, – Бизге шулай да айтып. Сен ёлюп, биз дунияда Не кюн кёрюп турайыкъ? Багъалы юй ахлунга Не бет бла къарайыкъ? Бу ууакъ жашларынга Жазыкъсынып ким къарар? Къыйыныбыз-тынчыбызны, Бизге, келип, ким сурар?»\nХусейин сёлеше туруп, Сауутларын байлагъанд. Къаршы аллына келип, Аскерле ёрге тургъанд. Суууруп къылычын да, Хусейин алгъа чыкъгъанд, Аскерлеге да къарап, Къылычына таяннганд. Айтханд: «Хейле, мен кимме? Билмеймисиз мени сиз? Не гюнахымы билип, Къанымы халал этесиз?» Шула айтханд: «Биз сени Ким эсенг да билебиз. Билсек да, къайгъырыу жокъ, Биз сени ёлтюребиз». Сонг Хусейин бурулуп, Къайтып чатыргъа кирген, Мынафыкъланы сёзюн Ахлусуна билдиргенд. Жюреклери ол заман Суусапдан хали битгенд. Ол заманда къатынла Жиляп, тауушла этгенд. «Кёп сюйюлген юй ахлум, Сыйлы да эгечлерим, Бек керекли кюнюмде Болдугъуз жолдашларым. Шёндю заман тюйюлдю Сизге манга жиляргъа. Мен бир сёзле айтайым, Ахшы тынгылагъыз манга.\nБитеу аламны бийи Файгъамбарны ахлусу, Фатимат Захраны Сыйлы болгъан ахлусу. Аллахны къадарына Керти ыразы болугъуз. Уллу атагъыз Мухаммадны Сюннетинде туругъуз. Биз кёрген къыйынлыкъла, Бизге келген зулмула Къыямат кюн болурла Бизге кёп ахшылыкъла. Аллах ючюн дунияда Чархын къыйнап, жан къойгъан – Олду хыйсап соруусуз Жаннетлеге баралгъан». Убейдуллах ибн Зият, Мынафыкъ итден туугъан: «Не эте турасыз? – деп, Умаргъа къагъыт жазгъанд. – Не ючюн дау этмейсиз, Хусейинни нек ёлтюрмейсиз? Башын да кесип манга Терк неге жибермейсиз?» Умар туруп аскерни Хусейин таба бургъанд. Шу кюн Мухаррам айны Алтынчы кюню болгъанд. Хусейин атха миннгенд, Сауутларын да тагъып, Къылычын да суууруп Чапханд, аскерге къарап.\nКъозу сюрюуге кирген Бёрю этерик ишни Жангыз Хусейин этгенд Аскерлеге шу ишни. Душманла шуну кёрюп, Аскерге жангыз кирип, Айта болгъанд: «Алийден, Туугъаны белгили», – деп. Хусейин къылыч уруп, Минг аскерни да къырып, Ахлуларына къайтханд Талып, суусапдан жанып. Сонг уланладан бири Чыгъып шулагъа чапханд, Кёп аскерни да къырып, Кеси да шейит болгъанд. Сонг дагъыда Хусейин Чыгъып чапханд шулагъа. Ала да мынга чабып Жууукъ келгенд чатыргъа. Хусейин шу кезиуде Беш жюз киши ёлтюргенд. Сонг Хусейиннге къарап Шуладан биреу келгенд. Сонг аскер барысы да Хусейиннге чапдыла, Мынафыкъла айланып, Араларына алдыла. Хусейин тёрт да жаннга Къылыч урду талгъынчы, Къырды Шаммарны халкъын, Хар жерде бири къалгъынчы.\nСонг къылычын да къоюп, Къоллары бла тутуп Экеуню бир-бирине, Ёлтюре болгъанд, уруп. Сонг Хусейин суусапдан Жанып халы битгенди: «Жандынг, кюйдюнг», – деп айтып, Ахлусу жарсыу этгенди. Хусейин айтханд Аббасха: «Мени багъалы ахлум! Тур, бир аз суу мадар эт». «Этейим, этейим, хазырма, – Деп, жууап берип, Аббас аллына келгенд, – Мени жаным Хусейиннге Къурман», – деп, атха миннгенд. Аскер чыгъып Аббасны Аллын алып тохтагъанд. Аскерни эки жарып, Аббас Фуратха баргъанд. Аббас атындан тюшюп, Шу Фуратдан суу ичгенд, Хусейиннге суу алыргъа Тулукъну ауузун тешгенд. «Суу алыргъа къоймайбыз», – деп, Аскер юсюне келгенд. Шула бла тюйюшюрге Аббас атына миннгенд. Аббас анда тюйюшюп, Душманларын ёлтюргенд. Шу майданда тёгюлюп, Къан ёзенле кёрюннгенд.\nМарид деген бир душман, Аббас аскерге салгъан Халгъа къарап, бир жерде Тёзалмай тура болгъанд. Аскерге ачыуланнганд, Уллу тауушла этгенд. Аббас бла тюйюшюр Мураты болуп келгенд. Такъыя, кюбе кийип, Ала атха да минип, Марид чыгъып сёлешгенд, Аббасха жууукъ келип: «Хей, жаш, бизге дау этме, Сауутларынгы тайдыр! Санга даугъа келгенле, Сен жашса деп, аяйдыр. Мени жюрегим къаты, Мен санга жазыкъсынмам. Ёзгеле къойгъан сени, Шула кибик мен къоймам». Аббас айтханд: «Хей, душман, Керти, мен кичи жашма, Бу ауур сёзлени айтып, Мени ачыуландырма. Файдасыз кёп сёлешип, Керексизле айтаса, Самали жерни сюрюп, Къызгъан урлукъ чачаса. Мени кичи жаш кёрюп, Ауузунга женгил алма. Бу жаш манга не этер деп, Асыры бек къууанма.\nСен эшитмегенмисе, Алий атам болгъанны? Аталаны ызларын Балала эталлыкъны». Марид Аббасха чапханд, Жууукъ келмеге къойгъанд. Аббас тутуп сюнгюсюн Тартып, чыгъарып алгъанд. Марид малгъун бек къоркъгъанд, Тамам сыфаты битгенд, Тюртгенд Аббас Маридни – Ол, тёнгереп, атдан тюшгенд. Марид семизлигинден Туруп онгарылмагъанд. Шаммар кёрюп, аскерге Къычырып, къуугъун салгъанд. Хабашили бир улан, Кёп ахшы аты бла, Шу атына да минип, Жетишип келе болгъанд. Марид кёрюп къычыргъанд: «Атны манга келтир, терк! Атны да манга берип, Сен Аббасны ёлтюр», – деп. Аббас келмеге къойгъанд, Уруп атдан тюшюргенд, Кесини атын къоюп, Муну атына миннгенд. Аббас къамичи уруп Шу атны тебиндиргенд, Аскерни эки жарып, Жан Хусейиннге келгенд.\nАскерле жан-жанындан Хусейиннге жюрюгенд. Шу арада Маридни Аббас барып ёлтюргенд. Шуну башын да кесип, Аббас аскерге чапхан, Кёп мынафыкъны къырып, Юй ахлусуна къайтханд. Къатынына, жашына Аббас сёлеше болгъанд. «Терк бол, Аббас», – деген Бир тауушну эшитгенд. «Хазырма», – деп жууап берип, Атына минип чапханд. Жап-жангыз Хусейинни Тюйюше туруп тапханд. Хусейин бла бирча Аббас шунда тюйюшгенд, Аббасны онг билегин Зарарат уруп кесгенд. Билегим кесилди деп, Хали алышынмагъанд – Солакай къолу бла Кёп адамланы къыргъанд. Сонг келгенд бир мынафыкъ Аты Абдуллах деген. Шу да кесип ташлагъанд Аббасны сол билегин. Сонг Хусейин Аббасны Тёммегин да кётюрюп Ахлусуна келтиргенд, Кёп адамны ёлтюрюп.\nБири айтып, бири тынгылап Шугъа кёп жилядыла. Сонг жиляуну да къоюп, Туруп, намаз къылдыла. Аллахха махтау бла Шу кечеде танг атханд. Эрттен Хусейин Аббасны Дагъы эсгертип жилятханд. Сонг Хусейин дау этгенд, Чыгъып, шу душманлагъа: «Бир Аллахымдан башха Болушлукъ жокъду манга». Ахырында бары да Чыгъып къазауат этгенд, Хусейинден ёзгеси, Бары да къалмай, битгенд. Бары да шейит болуп, Хусейин жангыз къалгъанд. Сонг барып кичи жашын Хусейин къолуна алгъанд. Къойнундагъы жаш бла Хусейин чыкъгъанд къыргъа. «Хей, адам, – деп, Хусейин Къычыргъанд душманлагъа, – Бу жаш суусапдан жанып, Битип барады иши, Шугъа уртлам суу берирге Жокъмуду шунда киши?» Бир мынафыкъ жаясын Хусейиннге марап атханд, Окъ келип шу жашчыкъны Кёкюрегине батханд.\nСонг Хусейин къарагъанд – Къойнундагъы жаш ёлгенд. Ёлген жашны келтирип Умукюлсюннге бергенд. Умукюлсюн Хусейинден Жашны къолуна алгъанд, Араларына да салып, Барысы да жилягъанд. Фатимат бийим тапхан, Арслан Алийден туугъан, Мухаммад файгъамбарны Кёзюню нюрю болгъан Хусейин къалды жангыз, Къардашлары къырылып, Мынафыкъла чархына Онгсуз жарала салып. Халына къарап айтхан: «Мени мудах этдиле Къардашларым, бары да Мени ючюн жан бердиле». Къарады – сёлеширге Бир кишини тапмады, Сонг башын да кётюрюп, Къатынлагъа къарады. Къолларын да кётюрюп, Алгъа барып, дууа этип Хусейин кёп жилягъанд, Мудах назмула айтып. Сыйлы жаны чархындан Айырыллыгъын билгенде, Бир гитче улан жашны Кёзю кёрюрге сюйгенде,\nЭгечине Зайнафха айтды: «Жашны келтир деп, Бюгюнден сора кёрюшюр Мадар бизге жокъду деп. Фатимат бийим тапхан Бек сыйлы эгечлерим, Кёп сюйюлген юй ахлум, Ахырат жолдашларым. Артда кёргенимди деп, Сизге сюйюп къарайма. Мен халими айтыргъа Кюнюгюзню аяйма. Уллу атабыз Хабийбуллах Манга тюшюмде келди. Мен дуниядан кетерни Айтып манга билдирди. Анам Фатимат келди Сени сагъыннганма деп, Жаннетни эшиклери Сени ючюн ачылгъанды деп. Узакъ къалмай, терк кел Деп, осуят этдиле. Манга шулай да айтып, Экиси да кетдиле. Баям, заман жетишди Мен сизден айырылыргъа. Сау-саламат туругъуз, Ассы болмай Аллахха». Сонг бары да къатынла Таууш этип жилягъанд, Кёкдеги мёлекле да Тамашагъа къарагъанд.\n«Я Аллах!» – деп къычырып, Аллахына ышанып Хусейин атха миннгенд, Жан къылычын да тагъып, Билеклерин чюйюрюп, Этеклерин да чалып. Салауат сала туруп, Душманлагъа къычырып: «Мен кимни уланыма? Кимди мени тапхан ана? Аллахны да къылычы, Динни да чигинжиси, – Аллахны арсланы, – деп, Расул ёзюне айтханд. Ёзюню хукъмусуна Асхаплары да къайтханд. Темирден къуюп этген Жети эшиги болгъан, Бир сагъатны ичинде Хайбар къаланы алгъан. Шуну темир эшигин Бир къолу бла алып Ташлагъанд. Сонг болалмагъан Шуну къыркъ киши салып. Аллай арслан Алийни Уланыма, билигиз!» Суууруп къылычын да, Айтханд: «Бери келигиз!» Уллу таууш да этип Айгъырын тебиндиргенд. Душманланы ичине Къыртчыгъа кибик киргенд.\nТюшге дери тюйюшгенд, Душманланы да къыргъанд. Кёп жарала да тийип, Талып, суусапдан жаннганд. Эрттеден жауун жаууп, Татымлы да акъмагъанд, Кербалакъны майданы Къан ёзенледен толгъанд. Бир минг беш жюз кишини Хусейин бюгюн ёлтюргенд. Анда къарыусуз болуп, Къайтып, чатыргъа келгенд. Къаны кетип, хали битип, Хусейин чатырда жатханд, Солуу тапмай, жукъламай Шу кечеде танг атханд. Танг болгъанда, Хусейин, Туруп, намазын къылып, Кёп аманатла этгенд Юй ахлусуна къарап. Сонг атына да минип, Къылыч уруп, жол салып, Фуратны жагъасында Тюшгенд, суусапдан жанып. Кеси да, айгъыры да Суу ичерге деп келгенд. Адамлыгъын тас этген Умар шуну эшитгенд, Аскерлеге буюргъанд: «Терк-терк ары жетигиз! Айгъырына, кесине да Суу уртлам ичирмегиз,\nШула анда суу ичип – Суусаплары къанарла, Жанлы, къууатлы болуп, Бизге бир хал салырла». Шулай да айтып, Умар Хусейиннге къычыргъанд. Ашыгъып суу ичмез деп, Шу алдауну ойлагъанд: «Ичинде ахлунг бла Чатыргъа от салдыла, Къызланы, къатынланы Жесир этип алдыла. Алийни уланыса, Жашырыргъа жараймыд, Юй ахлунгдан жашырын Суу ичгенинг къолаймыд?» Шу Умар айтхан затны Керти сунуп, элгеннгенд, Секирип, ёрге туруп, Алгъан сууу тёгюлгенд. Хусейин алгъасаннган, Суусапны да унутханд, Айгъырына да минип Чатыргъа къарап чапханд. Къараса – къатынла да, Жашла да сау-саламат. Айтханд: «Мени алдады Умар ахлу далалат». Жан Хусейин келди деп, Къатынлары сюйюннгенд. Суу алып келгенди деп, Бары да умут этгенд.\nХусейин кёп къыйналып Умар алдагъанына, Барыргъа деп, ант этгенд, Дагъыда шу суулукъгъа. Аллахны душманлары Аллын алгъа чыкъдыла, Хусейинни аралап, Тёгерегин алдыла. Къылычын да суууруп, Дау этерге къарагъанд. Суусапдан хали битип, Къарыуу да болмагъанд. Шу жерде Хусейинни Душман ортагъа алгъанд, Тёрт жанындан айланып, Бары да бирден ургъанд. Окъла келип Хусейинни Кюбесине чанчылгъанд, Кирпини юсюндеги Тегенек кибик болгъанд. Сонг юч айры окъ келип Жюрегине чанчылгъанд, Тартып, окъну чыгъарып, Темири ичинде къалгъанд. Мынафыкъла шу жерде Тёрт жанындан киришген, Хали битип Хусейин Бютюнлей жерге тюшген. Синанун малгъун келип, Арт желкесине ургъанд, Башы да, сакъалы да Къызыл къаннга боялгъанд.\nХусейин айтханд къарап Сакъалдагъы къанына: «Шу кюйюнлей барырма Мен Аллахны аллына». Шу заман Умар айтханд: «Не этесиз сёлешдирип? Терк манга жиберигиз, Алыгъыз башын кесип». Ибнузайдил асхабы Башын кесерге баргъанд. Буту-къолу къалтырап Жууукъ барып болмагъанд. Дагъыда бир малгъун Жууукъ юсюне баргъанд, Сакъалындан да тутуп, Къылычын да сууургъанд: «Мен шуну башын кесип, Алмай къоймам», – деп, айтханд. «Кимди шу?» – деп, Хусейин Кёзюн ачып къарагъанд. Шу мынафыкъ кёргенде Хусейинни кёзлерин, Къачып юсюнден тюшген, Сёлешалмай сёзлерин. Хусейинден къоркъдунг деп, Айып этдиле адамла. Ол айтды: «Айып этмегиз Мен башыма къоркъгъаннга».\nIII. Хусейинни башын кесген малгъун Шаммар Жаушинни жашы Мынафыкъ малгъун Шаммар Барып атындан тюшюп, Халы битген Хусейинни Кёкюрегинде олтуруп, Сакъалындан да тутханд, Бойнуна шашка салгъанд: «Башынгы кесейимми, Хей, Хусейин?» – деп, айтханд. Жаны-чархыны халын Хусейин тергеп къарагъанд, Башын кётюрюр чакълы Чархында хал тапмагъанд: «Мени сояр умутда Шу юсюмде олтургъан, Бети, уяты битген, ким Болду? – деп, сурагъанд. – Хей, мынафыкъ, иймансыз! Мен кимме, билмеймисе? Кесерге уялмаймыса Ёлген кишини башын? Башынгы кесейим деп, Бюгюн манга сурайса, Тамбла файгъамбаргъа Не бет бла къарарса? Къыямат кюн хар жан да Файгъамбаргъа баргъанда, Шафауатын умутлап Бары да халкъ тургъанда.\nШафауатланы иеси – Атабыз Мухаммадха Къарай ёзлю барырса, Шафауат этмез санга!» «Керек тюйюл, тынгыла, Атангы шафауаты! Бюгюн манга керекди Язидни берлик саугъасы. Язидни ыразы этип Уллу саугъа алама, Мухафизледен бирине Барып, башчы болама». «Хали билдим – сен мени Къоймазынгы ёлтюрмей. Санга къаршы турургъа Мени къолумдан келмейд. Бир ичер суу берсенг а, Сен мени ёлтюргюнчю, Жаннган кёкюрегими Сууутайым ёлгюнчю». Жарсыуу жокъ мынафыкъ Бир ичер суу бермегенд. «Кёзжашынг сууду санга, Шуну ичип тур», – дегенд. Хусейин этген насихат Къулагъына кирмеген, Язид берлик саугъаны Шафауатха бермеген. Хусейин айтханд Шаммаргъа: «Бетинги бир кёргюзт деп, Къарайым, файгъамбарны Сёзю нечик кертиди», – деп.\nКъарагъанды сыфатына Хусейин хыйсап этип, Шаммар шугъа кёрюнеди Ит сыфатха да кирип. Чачы – тонгузну тюгю, Онг кёзю да сытылгъанд, Къарагъан къоркъур кибик Аман тюрсюнлю болгъанд. Хусейин сейир этип: «Аллаху акбар! – дегенд, – Атам файгъамбар манга Бу кюнню айтханды, – дегенд. – Мени балам, Хусейин, Сен адамдан ёллюксе. Тонгузгъа, итге ушап, Ол адамны кёрлюксе». Ол малгъун ачыуланнганд, Къылычын да сууургъанд, Сояргъа деп Хусейинни Жыгъып, бойнуна салгъанд. Эки-юч кере тартханд Кючюн-къарыуун салып, Тамагъындан кесерге Кюрешип – болалмагъанд. Хусейин айтханд: «Аллахны Кёп эсгерген тамакъды, Мынафыкъны къылычы Шу мени кесалмазды». Хусейин шу малгъуннга Желке жанын бургъанд. Артындан таба союп, Ауал къанын акъдыргъанд.\nСюнгюсюне да чанчып, Байракъ этип кётюргенд, Элтип Хусейинни башын Ибн Зиятха бергенд. Кёкле къаты кюкюреп Жерге къызыл къан жаугъанд, Кюнню жарыгъы кетип, Дуния къарангы болгъанд. Шу кюнде Хусейиннге Элли сегиз жыл толгъанд. Мухаррамны онунчу кюню – Итни кюню болгъанд. Кёкден бир таууш келгенд: «Хейле! – деп къычыргъанд, – Бир ийманны ёлтюрдю Уллу иймандан туугъан. Жаннет ахлуну бийин – Хусейинни сойгъанды, Шуну ахлусун жайып, Къум аулакъда къойгъанды!» Шу тауушну эшитип, Руха ниятла, жанла, Къуугъун чыгъып бары да Хауада тохтамагъандыла. Къарагъанд – не таууш деп, Кёклеге кётюрюлюп, Кёрюндюле асхапла Расул бла жыйылып. «Хей, аман!» – деп файгъамбар, Бармакъларын да къабып, Алий къылыч суууруп, Айлана болгъанд, чабып.\nФатимат жиляй туруп, Кёзжашлары да агъып, Урушуп айта болгъанд Мынафыкълагъа къарап: «Хей, къызбай мынафыкъла! Алгъасанмай туругъуз, Къыямат кюн болгъанда, Сиз манга жолугъугъуз. Хусейинни ёлтюрюп Сиз халифа болдугъуз, Къатынларын, къызларын Жесир этип къойдугъуз. Уарисни сюйюнмекни Хан халифа болдукъ деп, Хусейинни ёлтюрюп, Биз дунияда къалдыкъ деп. Магъанасыз дунияда Кёп узакъ жашамазсыз, Халал татыулу кюйде Ашыгъызны ашамазсыз. Ненчасы арсланы бар Сизни хатагъыздан ёлген, Сизге къазауат этерге Бичакъларын билеген. Суусаплары къанмазла Ичмей туруп къаныгъызны, Ырахатланып жатмазла Алмай туруп жаныгъызны. Тынгыла, къыямат кюн Гюнах-сууап сюзерле, Хусейин ючюн дертин Алып манга берирле».\nБу хапарны эшитгенде Мынафыкъла бек къоркъгъанд. Къалтырап, бир-бирине Сёлешалмайын болгъанд. Хур къызлары Хауадан Хусейиннге эс къойгъанд, Мёлекле жыйылып Тагъызиятха олтургъанд. Жер юсюндеги жинле Къуугъун этип чапдыла, Хусейинни ёлюгюн Башы кесилип тапдыла. Аллахдан тиледиле: «Шуланы биз къырайыкъ, Биз шулардан Хусейинни Дертин-ачыуун алайыкъ». Хусейинни чархындан Кёкге ариу нюр чыкъгъанд, Мынафыкъла, шу нюрню Кёрюп, тамаша болгъанд.\nIV. Хусейинни айгъырыны хапары Хусейинни айгъыры Шу майданнга да келип, Къычыра, кишней туруп, Айлана болгъанд жюрюп. Хусейинни тёммегин Излей туруп къыдыргъан, Эси бла шундагъы Тёммеклеге къарагъан.\nСонг бир башсыз тёммекни Айгъыр юсюне баргъанд, Уллу тауушла этип Хусейинни таныгъанд. Кёп кишнегенд, къычыргъанд, Жерге жатып аунагъанд, Хусейинни къанына Бетин-башын боягъанд. Умар, къарап шу атха, Къычыргъанд адамлагъа: «Барып, тутуп шу атны Келтиригиз, деп, манга». Сонг адамла жюрюген Атларына да минип, Тёгерегин алгъандыла Айгъырны тутаргъа деп. Айгъыр шулагъа чапханд, Малтагъанд, къапханд, тепгенд, Жыйырма беш атлыны, Тогъуз атны ёлтюргенд. Сонг Умар къарап айтханд: «Айгъырны алай къояйыкъ. Къоюгъуз, не этер энди, Биз шугъа бир къарайыкъ». Къычырып, кишней туруп, Айгъыр чапханд чатыргъа. Ол тауушну эшитгенде, Къатынла чыкъгъанд къараргъа. Къарасала – ат жангызлай, Хусейин жокъ, кёрюнмей. Балчыкъда къаннга батхан Атны юсю билинмей.\nАт къарап къатынлагъа Жаман тауушла этгенд. Шу заманда къатынла Хусейин ёлгенин билгенд. Айгъыр да, къатынла да Жиляп, бушуулу болгъанд. Кёкдеги мёлекле Тамашагъа къарагъанд. Хусейинни жанына Айгъыр дагъыда барып, Уллу тауушла этип, Чапханд, Фуратха къарап. Фуратны жагъасында Айгъыр шу кюн кёрюннгенд. Шу кюнден сонг айгъыры Не болгъанын билмегенд. Къатынла да айталла: «Айгъыр дунияда барды, Ахырзаманда Махти Шугъа минип чыгъар», – деп.\nV. Къатынланы, жашланы жесир этгенлерини хапары Шу заманда къатынла Чатыргъа киргенд, къайтып, Жиляй туруп болгъанла, Бири тохтап, бири айтып. Сонг тышындан къатынла Аякъ тауушла эшитгенд. Къарасала – мынафыкъла Чатаргъа кирип келген.\nЭриши сыфатлары, Къынгыр къарай кёзлери, Жарсыусуз жюреклери, Ангыланмагъан сёзлери. Къатынланы тутдула, Юсюн-башын жыртдыла, Кийимлерин да алып, Этин-бутун ачдыла. Бууунлукъларын алгъанд, Билеклерин сыдырып. Сыргъаларын сыйыргъанд, Къулакъларын да жыртып. Жарала тийип жатхан Хусейинни кичи жашын – Тартып, жастыгъын алып, Жатаргъа салгъан башын. Хусейинни къызы болгъанд, – Фатимат деп, ат къоюп, Шуну сыргъасын алгъанд Бир мынафыкъ, суууруп. Сонг Фатимат къарагъанд, Аллахына ышаннганд: «Къолларынг кесилсин!» – деп, Мынафыкъны къаргъагъанд. Фатиматны дууасын Аллах да къабыл этгенд. Мухтар келип малгъунну Эки къолун да кесгенд. Аякъларын да кесип, Кюйдюргенд, отха салып. Муридле къарап болгъанд, Шугъа не этсе да къанып.\nЖалан аякъ, жалан баш, Къатынланы жюрютгенд. Хусейинни жанына Аскер шуланы элтгенд. Багъалы бийче къызла, Къурейшли къатынла, Шу кюн мынафыкълагъа Къул-къарауаш болгъандыла. Сонг къатынла кёргенде Башсыз тёммек санларын, Душманла уруп салгъан Жюз къыркъ жерде жарасын. Къатынла жилядыла, Жумушап жыгъылдыла, Зайнаф бир назму айтып, Бары да тынгыладыла. Къызы Фатимат барып Хусейинни къучакълады, Союлгъан тамагъына Элтип башын къаплады. «Уо, бизни атабыз!» – деп, Къычырды, атын айтып, Хусейинни къанына Бетин-башын боятып. Ажашхан Умар туруп Аскерлеге буюргъанд – Шу ёлюкню юсюнден Къатынланы тайдыргъанд. Аскер келип, шуланы Ары-бери да тюртюп, Жюрютгенд, хыны къарап, Тюелеге миндирип.\nКуфа шахаргъа буруп Тюелени бардыргъанд, Суу табылгъан жерде да, Тюшюп, ичме къоймагъанд. Кербалакъда къырылгъан Шейитлени ёлюклерин Къабыр къазып кёмерге Умар эркин этмеген.\nVI. Кесилген башланы Кербалакъдан Куфагъа алып баргъанларыны хапары Хусейин бла бирге Онжети шейит болгъанд. Онжети шейитни да Кесип башларын алгъанд. Хусейинни башы бла Онсегиз башны салып, Аскер бла жюрюгенд Умар Куфагъа барып. Насыпсыз Умар туруп Аскерге буйрукъ этгенд. Къурукълагъа да чанчып Байракъ этип жюрютгенд. Куфаны эшигине Жетгенде башла бла. Шугъа къарап жилягъанд Къатынла, жашла бла. Куфа ахлу жыйылып Эшигинде табылгъанд. Къарап, шуланы кёрюп, Къатынлары жилягъанд.\nКелип гитче жашлагъа Садакъа бере болгъанд. Сонг Умукюлсюн туруп Адамлагъа къычыргъанд: «Бизге жарсыу этгенни Юйю-эшиги аусун, Садакъа бергенлени Башларындан таш жаусун». Жашланы къолларына Берген затланы алып, Ташлагъан Умукюлсюн Къыргъай орамгъа атып: «Аталарын ёлтюрюп, Жашларын ёксюз этип, Садакъала бергенле Хали шунда келтирип. Азап болсун, шу, сизге! Эрлеригиз ёлтюре, Сонг къатынлары келип, Жиляй, садакъа бере. Намысы жокъ, къызбайла, Мынафыкъла, душманла. Кимден туугъан, кимиди, Сиз ёлтюрген уланла? Аллахны балахына Жолугъурсуз, малгъунла! Файгъамбарны ахлусун Ёлтюргенле, къыргъанла. Файгъамбарны къызыны Уланын сиз сойдугъуз, Кербалакъ майданында Сиз тёммегин къойдугъуз.\nЧыгъарсыз къыямат кюн Махшарны аулагъына, Къарай ёзлю барырсыз Файгъамбарны жанына. Расул къууалар сизни Юмметим тюйюлсюз деп, Хыйсапсыз жаханимни Азабын кёрюрсюз деп». Шу заман Куфа ахлу Жиляп, бушуулу болгъан, Жарсыуу бар адамла Эсден тайып, жыгъылгъанд. Талайсыз болгъанбыз деп, Бир-бирине сёлешген. Сонг шу жесир жашланы Тутмакъ юйге кийиргенд. Къатынланы жанына Ибн Зият да баргъанд, Урушуп, жаман айтып, Шу жюреклерин жаргъанд. Хусейинни ауузуна Таягъы бла тюртгенд: «Шулай ушай санга», – деп, Шу башын тёнгеретгенд. «Умукюлсюн къайсы?» – деп, Къатынлагъа сурагъанд. «Не этесе, менме?!» – деп, Атылып ёрге тургъан. «Бары да къардашларынг Кербалакъда къырылгъан, Мен шугъа кёп сюйюндюм, Неге да яхшы болгъан.\nЖюрегим ырахат болду Хусейинни башын кесип, Жесир болуп, тутулуп, Аллыма сиз да келип…» Сонг Умукюлсюн айтханд: «Хей, мынафыкъ, хей, душман, Бюгюн сюйюнсенг да сен, Тамблагъа сен сокъуран». Умукюлсюн урушуп, Айтмагъаны къалмагъанд. Ибн Зият тутулуп Сёлеширге болмагъанд. Зайнаф айтханд: «Тамбла Аллах низамны къурар, Даучу болуп жагъангдан Расул файгъамбар тутар, Битеу мёлеклени Шагъатлыкъгъа келтирир. Жаханим ахлусу деп, Санга оноу этилир. Шу кюн санга къарарма, Сюйюнюрме, къанарма, Мен кёрген къыйынлыкъланы Ахшылыкъ болуб табарма». Мынафыкъ ибн Зият Ол заман кёп бузулгъанд, Шулагъа хал билдирмей, Къайтып, юйюне баргъанд. Сонг чауушха буюргъанд: «Сен къычырып билдир терк, Куфа ахлу бары да Межгитге жыйылсын», – деп.\nУллу жума межгитге Куфа ахлу жыйылгъанд. Ибн Зият ауаз айтханд, Минарада олтургъанд. Чинг аллын бир Аллахха Махтау этип сёлешгенд, Экинчи да Язидге Кюч, болушлукъ тилегенд. Сонг фасыкъ ибн Зият Арслан Алийни сёкгенд, Хусейинни да сёгюп Халкъгъа насихат этгенд: «Хусейинни ёлтюрюп, Биз ырахат болгъанбыз, Ахлусун жесир этип, Къолубузгъа алгъанбыз. Аллахха махтау болсун! – Язидге онгла этген, Жалгъанчыны уланы Хусейинни халек этген».\nVII. Абудуллах деген эки да кёзю сокъур киши ибн Зиятха къаршылыкъ этгенини хапары Эки да кёзю сокъур, Жигитлиги айтылгъан, Ибн Зиятха тынгылап Абуллах деген болгъанд. Ибн Зиятны сёзюн Шу Абдуллах ангылагъанд, Кёп ачыуу да чыгъып, Секирип, ёрге тургъанд.\nАйтханд: «Хей, ибн Зият, Сени айтханынг не хапар? Хусейинни да, сени да, Танымаймыд адамла? Сен кесинг да жалгъанчы, Жалгъанчыдан да туугъан, Хакъ Хусейинни къоюп, Жалгъан Язидге аугъан. Файгъамбарны ахлусун Сен сёгесе, хорлайса, Жалгъан хапарла айтып, Минараны бокълайса». Ибн Зият эшитип Абдуллахны сёзлерин, Ачыуланды, жандырды Ибн Зият кёзлерин. Къычырды адамлагъа: «Абдуллахны тутугъуз, Алып манга келигиз, Терк болугъуз, туругъуз!» Бирле тургъанд тутаргъа, Бирле арагъа киргенд. Къардашлары жыйылып, Абдуллахны бермегенд. Абдуллахны юйюне Кёп адамлала жибергенд. «Аны тутмай келсегиз, Сизге дуния жокъ!» – дегенд. Сонг Абдуллахны къызы Келип айтхан: «Хей, атам! Сени тутар умут бла Келедиле кёп адам».\nКъабыргъагъа тыянып, Абдуллах ёрге тургъанд, Къылычын да суууруп, Келе-келгенни ургъанд. Элли беш мынафыкъны Абуллах да ёлтюргенд. Сонг Абдуллахны тутуп Шу малгъуннга келтиргенд. Аллында ёрге тургъанд, Ибн Зиятха бурулуп. Ибн Зият сёлешгенд, Аякъларын да къагъып. Абдуллах бюсюремегенд, Къаршы туруп сёлешгенд: «Сен уруп ёлтюресе деп, Мен къайгъырмайма, – дегенд. – Хусейин бир болмагъан, Бу дунияда не этейим? – Керти сёзюмю айта, Ахыратха кетейим. Дайым дууа этгенем, Бир Аллахымдан тилеп: „Мени ажалым болсун Чинг аман кишиден“, – деп. Жокъду хали дунияда Сенден жаман болуп жан, Аллахны да ассысы, Файгъамбаргъа да душман. Мынга кёп ачыу этдим – Къалдым шейит болмай деп, Мени кибик сокъурла Къазаутха бармай деп.\nХали мен сенден ёлсем, Керти шейит боллукъма, Хусейин бла бирге Махшаргъа чыгъарыкъма». Сонг мынафыкъла тутуп, Абдуллахны ёлтюргенд. Шу сагъатда хур къызла, Эрише туруп, келгенд. «Бу манга эр болур», – деп, Хар бири айта болгъанд. Шу хур къызла бла аны Жаны жаннетге баргъанд. Сонг малгъун ибн Зият Къычырып таууш этгенд, Хусейинни башын алып, Орамлада жюрютгенд. Умарны уланы Махзум Башны алып жюрюгенд, Эки да къолу тюшгенд, Билеклери чиригенд. Бары саулай чархына Чириген ауруу жайылгъанд, Бармакъ басаргъа чакълы Жарасыз жер къалмагъанд. Сонг малгъун ибн Зият Шакъы, къаламын алгъанд, Шамгъа фасыкъ Язидге Сюйюнчю къагъыт жазгъанд: «Биз душман Хусейинни Башын кесип алгъанбыз, Бары да къардашларын Бирда къоймай къыргъанбыз.\nКуфагъа келтиргенме Барыны да башларын. Жесир, жазыкъ этгенме Къатынларын, жашларын». Шу къагъытны да алып, Келечи Шамгъа келгенди, Язид къагъытны окъуп Ичиндегин билгенди. Фасыкъ Язид сюйюннгенд, Атылып, ёрге тургъанд, Жыр айтыргъа жанына Къарауашын чакъыргъанд. Сонг Дымышкъы шахаргъа Сюйюнч байракъла такъгъанд. Ол малгъун бу малгъуннга, Къайтарып, жауап жазгъанд: «Мени жаныма – Шамгъа, Терк жибер сен башланы, Шу башла бла бирге – Къатынланы, жашланы». Хаулу бла Шаммарны Ибн Зият чакъыргъанд: «Башланы алып, Шамгъа Барыгъыз», – деп буюргъанд. Куфадан чыгъып, жюрюп, Бир къолгъа жетишдиле, Шунда кече къалыргъа Атларындан тюшдюле. Сонг шу жерде олтуруп, Ашадыла, ичдиле, Хауадан бир къычыргъан Тауушланы эшитдиле.\nНе тауушладыла деп, Къулакъ салып тынгылагъанд. Мукъмин жинле Хусейиннге Жан аурутуп жилягъанд. Шула къычыра болгъанд Мухаммад файгъамбаргъа, Фатимат Захрагъа, Арслан Алий, Хайдаргъа. Мынафыкъла бек къоркъгъанд, Кече мында къалмагъанд, Андан чыгъып, жюрюгенд, Мосул, Ширазгъа баргъанд. Бу эки да шахаргъа Аллын къагъыт жибергенд: «Атларыбызгъа ашны Хазырлап турсун», – дегенд. Шу эки да шахаргъа Шулай къагъыт жетишгенд. Алып къагъытын жыртханд, Келечини тутмакъ этгенд. Хусейинни ёлтюргенле Бизге да душмандыла. Шулагъа дау этерге Чыкъдыла кёп адамла. Былайда уруш этип Алтмыш мынафыкъ ёлгенд. Ёзлеринден беш киши Шейит болуп жан бергенд. Эки да журт ахлугъа Ыразы болгъанд къатынла. Сонг Зайнаф дууа этгенд. «Амин», – дегенд къалгъанла.\nКъолларын да кётюрюп, Аллахдан кёп тилегенд: «Эки да журт ахлуну Сакъла палахдан», – дегенд. Бу эки да журт ахлу Зайнаф этген дууадан, Къыямат кюн болгъунчу, Сакъланырла палахдан.\nVIII. Халап деген журтда бир киши бусурман болгъаныны хапары Шундан чыгъып малгъунла, Хумайгъа жюрюгендиле, Жол юсюнде бир жерде Кече къалыргъа тюшгендиле. Бир киши келе-келип, Тауушха тынгылагъанд – Зикир тауушла эшитип, Терезеден къарагъанд. Бу киши бир нюр кёрген – Бир жерден кёкге жетип. Къайдан келди шу нюр деп, Къарагъанд, хыйсап этип. Къарап, нюрню тюбюнде Бир кесилген баш кёргенд. Кёкдеги мёлекле Башгъа къараргъа келгенд. Киши къарап шулагъа Тамаша-хайран болгъанд, Кече юйюнден чыгъып Башны жанына баргъанд.\nКъараса – шу баш бла Кёп уллу аскер болгъанд. «Бу аскерни башчысы Къайсыды?» – деп сурагъанд. Барып айтханд башчыгъа: «Сиз не адамласыз, – деп, – Бу баш кимни башыды, Сиз къайры барасыз?» – деп. «Бу – бир къачакъны башы, Алгъанбыз тутуп, кесип, Шамгъа алып барабыз, Язидге саугъа этип». «Къачакъны аты кимди, Аталары кимледир? Сенден мен кёп тилейме, Шуланы манга билдир». Башчы айтханд: «Къачакъны Аты Хусейин болгъанд, Мухаммад файгъамбарны Къызы Фатимат Захрадан туугъанд». Шу баш Хусейинни башы Болмакъны ангылагъанд, Киши акъылдан тайып, Шу жеринде жыгъылгъанд. Эсин тапмай, жайыкъмай, Эки-юч сагъат къалгъанд, Сонг жайыгъып, эс табып, Башны жанына баргъанд. Шу киши кёп жилягъанд, Кёзжашларын да тёгюп: «Инжилде кёргеними Мен тапдым, керти болуп.\nМен кёргенем Инжилде – Сени башынгы кесерин, Ахлуларынгы кёбюн Къырып, жесир этерин». Сонг киши, алгъа барып, Шу башчыдан тилегенд: «Бир аз заман сакълайым, Башны манга бер», – дегенд. Башчы кишиге айтханд: «Он минг алтынны берсенг, Бир аз заман сакъларгъа Сен шу башны элтирсе». Туруп, барып, келтирип, Он минг алтын да бергенд. Къолуна башны алып – Къайтып юйюне келгенд. Киши шу башны жуугъанд, Кёп ариу тазалагъанд, Ариу ийисле бла Кебинлеге чырмагъанд. Башны аллына салгъанд, Шугъа къарап жилягъанд, Мангылайын уппа этип, Бетин-башын сылагъанд: «Сегиз да жаннетдеги Ахлуланы бийисе, Мухаммад файгъамбарны Сен жаннетде кёрюрсе. Хусейин, сен айтырса Менден шугъа кёп салам, Жалгъан диннге арт бердим, Керти диним – дин ислам.\nКъыйынлы, къыямат кюн Этсин манга шафауат, Хусейин, сен унутма, Мен да санга аманат». Шунда башны да алып, Жюрюгенд мынафыкъла, Тюш заманда солургъа Бир жер сайлап тюшдюле. Сонг шу башчы мынафыкъ Алтынлагъа къарагъанд. Къап-къара ташла болуп Шу алтынланы тапханд. Къып-къызыл алтынланы Къара таш болуп кёргенд: «Эриши болдукъ, айтмагъыз, Шуну кишиге», – дегенд. Сонг шундан къагъыт жазып, Язидге жибердиле, Дымышкъы журтха жууукъ Болгъанын билдирдиле: «Душманны башын алып, Ахлусун жесир этип, Дымышкъы деген журтха Келе турабыз, жетип». Язидге къагъыт жетгенд, Алып, ачып окъугъанд. Аллына жиберирге Он минг аскер къурагъанд. Аскер чабып жюрюгенд, Байракъларын да алып, Бусурманлагъа ушап, Къычырып, «ля иляха» салып.\nКелген малгъунлагъа Баргъанд мынафыкъла, Жолугъуп, бир-бирине Хурмет-салам этгендиле. Была аланы махтап, Ала быланы махтап, Жырлап, той этгендиле, Шунда кёп заман тохтап. Арап назмула айтып, Бири-бирин сыйлагъанд, Къатынла къарап кёргенд, Жюреклери жарылгъанд. Шу кюйде къууанч бла Дымышкъыгъа баргъандыла – Дымышкъыны ахлусун Журтдан чыгъып тапхандыла, Къарап, кёрюп жашланы, Къызланы, къатынланы, Айтдыла: «Кёрмегенбиз Шулай ариу жанланы. Айып санга тюйюлмю Шуланы тутмакъ этип, Кийимсизлей, жалан баш, Жалан аякъ жюрютюп?» Шунда жюрюп Язидни Арбазына жетишгенд. Хаулу барып Язидге Жетишгенин билдиргенд. Язид айтханд Хаулугъа: «Юйге кийир башланы, Къатынланы, къызланы, Ёксюз болгъан жашланы».\nСора Хусейинни башын Хаулу къолуна алгъанд. Шаммар юзюк башланы Элтип аллына баргъанд. Алий да, къатынла да Биринчи ичине киргенд. Язид фасыкъ барын да Элтип аллына тизгенд. Язид шуланы кёрюп, Болду жазыкъсынаракъ. Хусейинни уланы Айтханд, Язидге къарап: «Атабыз Хабийбуллах Бизни халибизге къарап, Сен не жауап берирсе, Сюелсе санга, сурап?» Алий шулай айтханда, Фасыкъ Язид уялгъанд. Алийни бутларындан Тешип бугъоуун алгъанд. Кийимле да келтирип Къатынлагъа кийдиргенд, Шунда олтуругъуз деп, Барына да билдиргенд. Сонг Хусейинни башын Сыйлаучугъа салдыргъанд, Шугъа къарап къатынла Барысы да жилягъанд. Жаман, эриши сёлешгенд, Хусейинни сансыз этгенд. Шу башны тишлерине Таягъы бла тюртгенд.\nАбузар айтханд Язидге, Таягъын тюрте кёрюп: «Кёп кердюм бу ауузну Файгъамбар уппа этип. Эшитдим айта туруп: – Сен жаннетни ханыса, Хабийбуллах атангы Жаныса, рахматыса». Язид шуну эшитип, Ачыуланып къарагъанд, Абузаргъа урушуп, Юйюнден къууалагъанд. Шу арада бир къаргъа Келип, къалкъыргъа къоннганд, Язидге къарап жаман Тауушла эте болгъанд. Шу къаргъаны таууушун Фасыкъ Язид сюймегенд, Хар саны къалтырагъанд, Тамам сыфаты кетгенд. Шу сагъатда Язидни Юсюне кирип келгенд Чюйютлю бир доктору, Аты да Жалут деген. «Бу баш кимни башы?», – деп, Жалут шугъа сурагъанд. «Бир къачакъны башы», – деп, Язид Жалутха айтханд. Билирге сюйюп Жалут: «Шуну аты ким?» – дегенд. «Сайид Хусейинди», – деп, Жалутха жууап бергенд.\n«Сылтауу неди, Язид, – Шуну башын кесмекни?» «Алыргъа сюйген эди Менден халифалыкъны». Фасыкъ Язидге Жалут Къаршы туруп сёлешгенд. «Халифалыкъ сенден эсе, Хусейиннге тийишли, – дегенд. – Халифалыкъ Хусейинни Аталарындан къалгъанд. Ёзюне тийишли хакъын Хусейин излей болгъан. Чюйютлени адети Ачыкъ тюйюлмюд санга? – Дауут файгъамбар ючюн Хурмет этдиле манга. Мени аталарымы Къыркъынчысы Дауут деп, Аякъларымы уппа Этдиле мени, келип. Тюню-кюню ичигизде Игиликлени этгенд, Аламгъа рахмат этип Аллах ёзюн жибергенд. Бары да файгъамбарла: «Кесим, уо кесим», – дегенд, Кеси ахлусун къоюп, Бир юмметин тилегенд. Мухаммад Хабийбуллах – Сизни файгъамбарыгъыз – Дуниядан кетген бла Адамларын къырдыгъыз.\nУллу сансыз этдигиз, Кесип алып башларын, Жесир этип сюрдюгюз Къатынларын, жашларын». Къылычын да суууруп Жалут Язидге чапханд, Адамла келип, тутуп, Жетиширге къоймагъанд. Сонг Жалут барып башны Алып уппа да этгенд, Шуну ёлтюргенлеге Уллу налатла бергенд: «Шафауатла келтирип Дин-исламгъа киреме, Сени ючюн мен бюгюн Сыйлы жанымы береме. Сени атанг – Мухаммад Файгъамбар Хайрул Агълам, Шугъа менден айтырсан Кёпден-кёп уллу салам». Язид айтханд Жалутха: «Сени ёлтюрюр эдим, Сен докторум болмасанг, Башынгы кесер эдим». Жалут айтханд: «Мен сени Халифа деп тура эдим, Аурууларынга дарман Шуну ючюн бере эдим. Эндиден сонг мен санга Ёлтюрюр от берирме. Дарман берип сау этсем, Файгъамбаргъа не дерме?»\nФасыкъ Язид Жалутну: «Бери кел», – деп, чакъыргъанд. Жалутну тутуп шунда Башын кесип алдыргъанд.\nIX. Къайсар патчах Язидге жиберген келечини хапары Сонг Язид жыйын этгенд, Ханланы да чакъыргъанд, Бир аш къанганы юсюне Хусейинни башын салгъанд. Къайсар патчах жиберип, Язидге келечи келгенд, Къайсар жазгъан къагъытны Келип Язидге бергенд. Къайсарны Язид бла Аралыгъы тюз болгъанд. Саламлашхан да этип, Язид къагъытны алгъанд. Келечини сыйлагъанд, Сурашып, къолун алгъанд. Аш къанганы къатында Келечи да олтургъанд. Келечи аш къангада Кесилген башны кёргенд. Язидге къарап, келечи Айып этип, сёлешгенд: «Кёп сейирлик-тамаша, Аш къангада – кесилген баш. Шу къангада олтуруп Нечик ашайд киши аш?\nСизни шу халигизни Къайсар да менден сорур, Сиз къууанчлы болгъан ишге Къайсар къууанчлы болур. Бу баш кимни башыды? – Баям этигиз манга. Къайсар патчах сураса, Мен анга не айтырма?» Келечи сурагъан сёзню Фасыкъ Язид сюймегенд. Сюймесе да, келечиге Шу кюйде жууап берегенд: «Шу бир къачакъны башы, Тутуп, кесип алгъанбыз, Шулай кёрюп турургъа, Аллыбызгъа салгъанбыз». Келечи айтды: «Ким эди? – Атын айтыгъыз манга. Бу сизге не этгенди – Шуну былай къыйнаргъа?» «Аты – сайид Хусейин, Атасы – арслан Алий. Мени тайдырып, кеси Болургъа сюйгенди уалий». Келечи айтханд Язидге: «Не жаман иш этгенсиз, Биз гяуурла тюйюлбюз, Сиз гяуурла, экенсиз. Сизни жолгъа тюзетген, Керти динни билдирген, Аллах халкъындан сайлап Ёзюне Къуран берген.\nИнжилде да ёзюне Махтау этип эсгерген, Къыйынлы, къыямат кюн Шафауатла да этген, – Мухаммад файгъамбарны Адеп-хурметин къоюп, Шуну кёзюню нюрю – Хусейинни да союп, Шуну башын келтирип, Аш къангагъызгъа салып, Сыра, чагъыр ичесиз, Тёгерегин да алып. Шугъа ушагъан ишни Болуп киши кёрмегенд. Шулай эриши хапарны Бир киши эшитмегенд. Бизге динни билдирген – Нух, Иса файгъамбаргъа Биз этеген хурметни Хыйсабы жокъду санга. Эшитмедингми, Язид, Айта туруп адамла, – Туякъ ючюн этилген Килисадан хапарла? Кюн тууушда Сийн деген, Бир къырал бла чекде, Алтыны кёп бир шахар Бар айрыкамда, тенгизде. Шахарны арасында Бир килиса – алтындан, Михирапны ичинде уа – Бир кюбюр бар накъутдан.\nШу кюбюрню ичинде – Бир хайыуанны аягъы, Аякъ да тюйюлдю ол – Бир эшекни туягъы. Шу туякъны, шу кюйде Адеби, хурмети бар: „Шу эшекге миннгенди деп, Бизни Иса файгъамбар“. Инжил ахлу келедиле Зияратха хар жанындан, Берекет умут этедиле Ол мен айтхан туякъдан. Шундан умут этедиле, Садакъала бередиле, Туякъ бард деп ичинде, Кюбюрню уппа этедиле. Алгъан болсанг сен, Язид, Къуран, келям да окъуп, Мухаммад файгъамбарны Халифасы да болуп. Бек багъалы уланын Ёлтюрюп, башын кесип, Аллыгъызгъа да салып, Ашап, ичип, эсирип. Шу сайид Хусейинни Жаннет ахлуну бийин, Болмагъанд арагъызда Туякъны чакълы сыйы. Шуну ёлтюргенлеге, Башын кесип алгъаннга, Жюз минг налатла болсун Шугъа ыразы болгъаннга».\nШу заман Язид айтханд: «Ёлтюрюгюз келечини! Ёлтюрмей жиберсегиз – Эриш этесиз мени». Келечи айтханд: «Ёлтюрмей Мени къоймай болсагъыз – Манга тюшде кёрюндю Сизни файгъамбарыгъыз, Айтды манга: – Жаннетде Мени бла болурса, Хур къызладан кесинге Сюйген чакълы алырса». Сонг шафауат келтирип Толу бусурман болгъанд, Узалып аш къангадан Башны къолуна алгъанд. Къучакълагъанд, жилягъанд, Мангылайын уппа этгенд. Сонг мынафыкъла тутуп, Шу жеринде ёлтюргенд. Жан алгъан заманында Айтханд, Аллахдан тилеп: «Шу динни душманларын Сен иймансыз ёлтюр!» – деп.\nX. Язидни къардашларындан бир ашхы къатынны хапары Бир ашхы акъыллы къатын Жукълагъанда тюш кёргенд. Кёрген тюшюн айтыргъа Фасыкъ Язидге келгенд:\n«Кече тюшюмде кёрдюм Мухаммад файгъамбарны, Фатимат Захраны, Арслан Алий, Хайдарны. Бары да ачыуланып, Бармакъларын да къабып, Санга палах салыргъа Айланадыла, чабып: „Хусейинни сойгъан, Къардашларын къыргъан, Жашларын, къатынларын Жесир этип алгъан“, – деп. Жети да кёкню кёрдюм Эшиклери ачылып, Мёлекле да тюшюп, Жер башына ийилип. Хар бирини ауузундан Бир жаннган отла чыкъгъанд, Къолларында кесеуле Чыракъла кибик жаннганд: – Аллах бизге буюрду Кёкледен жерге жетерге, Юйюн, эшигин бузуп, Язидни халек этерге». Бу къатынны тюшюнден Язид фасыкъ бек къоркъгъанд, Къоркъгъанын да билдирмей, Шу къатыннга урушханд: «Мени ашымы ашап, Манга аманлыкъ ойлап, Мен сени ёлтюрюрем, Бу жерингде санлап!»\n«Мени не гюнахым бар, Жатып тураем жукълап, Кёрмегенимми айтмайма Санга аманлыкъ ойлап». Язид айтханд: «Хей, къатын! Сен керти айта болсанг, Ийнанырма сёзюнге – Мен айт дегенни айтсанг. Минарагъа да минип Къычырырса, айтырса, Алийни, Хусейинни Сёгюп, мени махтарса». Сонг минарагъа минип, Шу къатын ёрге тургъанд. Шам шахарны ахлусу Тынгыларгъа жыйылгъанд. Къатын айтып, къычыргъан Жыйылгъан адамлагъа: «Арслан Алийни Язид Сёк деп, буюрду манга. Сёгюп, ауузуму бокъламам, Расулну юмметин. Мен эриши этип болмам Аллахны сыйлы затын. Аллахны арсланлары, Ёзлери да сыйлы бийле, Мен шуланы сёксем да, Ийнанырмысыз, хейле? Мукъмин къулланы алып, Сыйратдан кёчюрген, Кяусар кезлеуню сууун Юмметге ичирген,\nСыйлыланы тахтасында Салкъынына элтеген, Кяраматны байрагъын Шу жерде кётюреген Арслан Алийни сёгюп, Язид берлик ёмюрден Мен ажалны сюеме, Атлам этмей, шу жерден. Сен, Язид, тийишлисе Аллахны налатына, Сен бир да умут этме Аллахны рахматына. Мен сени махтамайма, Махтаргъа да жарамай, Сен – жаханим ахлусу, Хыйсап соруугъа бармай. Къыямат кюн болгъанда Санга даучу – файгъамбар, Фатимат Захра да Келип жагъангдан тутар». Сонг къатынны ёлтюргенд Ачыуланып сёзюне. Асият да, Мариям да Жолдаш болсун ёзюне.\nXI. Алий да, къатынлары да Язидге къаршы туруп сёлешгенни хапары Язид айтханд Алийге: «Хусейинни уланы, Алхамдулиллях, Алий, – Ёлтюргенбиз атангы».\nАлий айтханд: «Хусейин – Атам жаннетге кирир, Сен этген зулмуланы Жауабын санга берир». Алийге ачыуланып: «Ёлтюрюгюз!» – деп айтханд. Къатынла: «Ёлтюрме!» – деп, Барып, Алийни тутханд. Умюгюлсюн сёлешгенд, Язидге ачыуланып: «Сен бизни къолубузда Неге къалдынг, къаст къылып. Ант этгененг сен, малгъун, Юсюгюзден таймазгъа, Расулну юмметин сен Бу дунияда къоймазгъа». Анда болгъан адамла Барысы да жилягъанд, Ол заманда Язидни Жюреги жумушагъанд. Сонг Алийни къойгъанд, Къатынла да жибергенд. «Зайнаф къайда, шугъа да, Сёлешип къарайым, – дегенд. – Хей, Зайнаф, сиз келдигиз Хан халифа болургъа, Мени тахтадан тюшюрюп Сиз тахтада олтурургъа». Зайнаф туруп сёлешгенд, Язидге жууап бергенд: «Халифалыкъ сенде да Узакъ бармасын, – дегенд. –\nБир да къууанып турма Мен ханлыкъны алдым деп, Хусейинни ёлтюрюп, Мен дунияда къалдым деп. Мени арсланларым бар Санга къаршы турургъа, Сен этген зулмуланы Эки этип къайтарыргъа». Сонг Язид буйрукъ этгенд Биреуге хутба эт деп, Арслан Алийни сёгюп Хусейинни эски эт деп. Сонг Язидни хатиби Минарагъа да миннгенд, Хусейинни сансыз этип, Арслан Алийни сёкгенд. Алий айтханд хатибге: «Налат болсун кесинге, Минарагъа да минип, Айтып тюшген сёзюнге. Хей, Язид, бу хатибинг Ахшы хутба этмеди, Мен хутба этер эдим, Манга изну бер», – деди. Межгит толу бир адам, Барысы да тилегенд: «Алий бир хутба этсин, Сен эркинлик бер», – дегенд. Язид айтханд: «Къоюгъуз, Бу ашхы хутба этмез. Бу аман ауузун ачса, Тохтар жерин да билмез».\nНечик да шу адамла Тилеп, эркинлик бергенд. «Кёп ашхы айтырма», – деп, Алий минарагъа миннгенд. Чинг аллын бир Аллахха Махтау этип сёлешгенд. Экинчиде халкъгъа да, Кёп насихатла этгенд. Ачыкъ, ариу тил бла Ёзю хутба окъугъан, Уллу аталарыны Тарихлерин санагъан. Хусейинни ёлтюрмекни, Башын кесип алмакъны, Айтханд, бирин да къоймай, Жесир этип тутмакъны. Озгъан къыйынлыкъланы Барысын да эсгергенд, Язидни зулмуларын Баям этип билдиргенд. Шуланы да эсгерип, Къаты насихат этгенд. Кёп жиляп, адамланы, Къалмай, къарыуу битгенд. Язид шу халны кёрюп, Не этерге билмегенд: «Хусейинни ёлтюрген Мен тюйюл эдим, – дегенд. – Ибн Зият буюруп, Умар барып, аралап, Шаммар деген ёлтюргенд, Башын да кесип, санлап.\nМен эркин этмегенме, Билмегенме бирин да, Ибн Зият буюруп Умар этгенд барын да». Язид шунда бек къоркъгъанд, Билмегенд не этерге, Нечик да амал этгенди Шундан къачып кетерге. Къачып юйюне баргъанд, Башны къолуна алгъанд. Язид, башха да къарап, Бир тюрлюле жилягъанд. Язид кече тюшюнде Кёп аман тюшле кёргенд, Къоркъуп, тёшекден туруп, Башны жанына келгенд. Язидни къатыны да Жанында шу кечеде Бир сейир тюшле кёрюп, Бек къоркъгъанды кеси да. Къатын кёрдю – кёкледен Мёлекле келдиле, Башха зиярат этип, Шугъа салам бердиле. Бирлери келе, бирлери Мудахсынып къайтдыла, Келе-келгени Язидге Налат деп, айтдыла. Мухаммад файгъамбар да, Арслан Алий, Хайдар да, Хасан да, Фатимат да, Хадижат да, Жагъафар да –\nБарысы да тебине, Фасыкъ Язидге къарап: «Хей, аман!» – деп, къычырып, Бармакъларын да къабып. Къатын шулай тюш кёрюп, Къоркъуп тургъанд, батылып, Тёшегине къарагъанд, Язидге узатылып. Тёшегинде Язид жокъ – Бир таууш, бир жилягъан. Кимди бу жилягъан деп, Къатын туруп къарагъанд. Къараса – эри Язид, Тёшегинден да туруп, Башны жанына барып, Жиляй, бетине уруп. Язидни шулай кёрюп, Къатыны да жилягъанд. Жиляй туруп шу кече, Алай бла танг атханд. Эрттен Язид Алийни: «Бери кел», – деп чакъыргъанд. Алий да, къатынла да, Бары да бирге баргъанд. «Сиз не затны сюесиз, Не затды муратыгъыз. Малым-мюлкюм – бары да, Не десегиз – сайлагъыз. Юй ахлум кибик, сизни Маккагъа жиберирме, Ёмюрюгюзге боллукъ Керегигизни берирме.\nНе да, сюе болсагъыз Мадинагъа барыргъа, Атагъыз Мухаммадны Раудасы бар шахаргъа. Бусагъатда берирме Хар биригизге бир тюе, Айтыгъыз, мен этерме, Кесигиз нени сюе?» Зайнаф къарап, Язидни Сокъураннганын билип, Ариу тап-тап сёлешди Язидге ёрге туруп: «Шу ибн Зият бизни Нечик да кёп къыйнады, Саныбызны солутургъа Жарым сагъат къоймады. Палахлы Кербалакъда Аш кирмей ичибизге, Олтуруп, аш ашаргъа Бир онг бермеди бизге. Жандыкъ, суу жолну кесип, Болмадыкъ жетиширге, Жолда суу табылса да, Къоймадыла ичерге. Палах басхан, жан чыкъгъан, Ууатылгъан чархыбыз, Тёшек да къайда бизге? – Тынчайып жатмагъанбыз. Аталары къырылып, Къарыусуз къалгъан къызла, Эрлери шейит болуп, Тул къалгъан жаш къатынла,\nЭри, къардашлары ёлген, Къайгъылы эгечлери, Жазыкъсыныр адамсыз Жилягъан ёксюз жашлары. Юсюбюзге келдиле Шулай уллу палахла, Бир жерде да олтуруп Жиляргъа къоймадыла. Бизге берсенг бош арбаз – Ичинде адамы жокъ, Тынчайып жатар эдик, Къаушалгъан чархыбыз жокъ. Бир жерде да олтуруп, Къаннгынчы жиляр эдик, Тюйюлген жюреклени Жыйылып чачар эдик». Язид Зайнафха къарап Тилеуюн къабыл этгенд, Юйлеринден, жарашдырып, Былагъа арбаз бергенд. Ашаргъа аш да бергенд, Салып жатар тёшекле, Жууургъанла, жастыкъла, Жашларына – бешикле. Жыйылып жилядыла, Жиляу-сарнау этдиле, Къыйынлыкъларын айтып Жюреклерин тешдиле. Дымышкъы шахардагъы Къурейшли къатынла Шула бла жиляргъа Барысы да бардыла.\nБир жума жетгинчинге, Шу арбазда олтуруп Турдула барысы да, Жиляй, тарала туруп. Язидни къатыны да Шулагъа жиляй баргъанд. Язид кеси да къарап, Шулагъа кёп жилягъанд. Хусейинден къалгъан эки Кичи улан жаш болгъанд: Алий деген – уллусу, Умар – чинг артда туугъан. Шуланы экисин да Язид жанына элтип, Хар кюн ойната болгъанд, Ашаргъа ашла берип. Бир кюн шуланы Язид Ойната тура болгъанд, Умарны биргесине жаш Улан кирип баргъанд. Язид масхара этип, Умар бла сёлешгенд: «Халид бла сермеширге Къоркъамыса сен?» – дегенд. Хусейинни уланы Язидге жууап бергенд: «Бизни тыпырда къоркъуу Болгъан зат тюйюл, – дегенд. – Сынаргъа сюе болсанг, Сал бизни сермеширге, Халидге бер бир бичакъ, Бир бичакъны да – манга.\nБиз чыгъайыкъ майданнга, Сен да кел бизни бла, Мен шугъа этгенни Кёрюрге кёзюнг бла». Язид Умарны сёзюн, Эшитип, кёп сюймегенд, Быланы сёлешдирген Яхшы да тюйюлдю дегенд. Язид кёп хал билдирмей, Узалып, къолун тутханд: «Арсланымды мени», – деп, Умарны къучакълагъанд. Сонг Баширни уланы Нугъманны да чакъырып, Язид айтханд: «Жарагъан Минг атлы да хазырлап, Хусейинни ахлусун Сен тюзетирсен жолгъа, Атлыла алып барыр, Жетгинчи, Мадинагъа». Язид келип, Зайнафны Кюн-кюн алып сёлешгенд, Убейдуллах ибн Зиятха Урушуп, налат бергенд. Къатынлагъа киерге Дарий, омакъ кийимле, Хар бирине алтындан – Боюнчакъла, бууунлукъла. Барына да минерге Бирер тюе келтиргенд, Ёмюрлерине боллукъ, Алтын ахча да бергенд.\nСонг Хусейинни башын, Бары да башланы да, Ариу ийисле этдирип Хазырлап шуланы да. Аскер тебиреди, алып Къатынланы, жашланы, Арасына да салып Шу кесилген башланы. Язид кеси да, чыгъып, Узакъ жолгъа ашыргъанд, Шулагъа къарап жиляп, Ахшы жол тилеп къайтханд. Кёкдеги мёлекле, Жанла да къарадыла, Шуланы халин кёрюп, Бары да жилядыла. Шула бла жюрюген Аскердеги адамла Эте болгъанд, эринмей, Не айтса да, къатынла. Шула жюрюп Фуратны Жагъасына жетдиле, Кербалакъгъа да къарап, Къатынла жиляу этдиле. Сонг бары да башланы Бирча шунда кёмдюле. Шундан жюрюп бары да Мадинагъа келдиле. Мадинаны ахлусу Шуланы келе кёрюп, Алларына да барып, Жилядыла, ёкюрюп.\nXII. Файгъамбарла, мёлекле Хусейиннге тагъызиятха келгенлерини хапары Хусейинни башы Шамгъа – Язидге жетишгенде, Язид шуну ауузуна Таягъы бла тюртгенде, Кёп уллу аламатла Шу Язидге кёрюннгенд, Хар иши ачыкъ болуп, Бары да халкъда билгенд. Уллу аламатланы Шу фасыкъ Язид кёрюп, Башны юйде къоймагъанд, Къыргъа чыгъаргъанд, къоркъуп. Абзарда чатыр къурагъанд, Башны ичине салгъанд, Башха къалауур этип, Жетмиш кишини къойгъанд. Быладан сайлап бирин, Шулагъа башчы этгенд, Ашаргъа ашла бергенд, Ичерге ичгиле бергенд. Жетмиши да олтуруп, Ашай-иче болгъанда, Юч сагъат ётгюнчюнге, Къалауурда тургъанда. Сонг чатыргъа айланып, Барысы да жукълагъанд. Алай башчы Хусейинни Ишин ойлаша болгъанд.\nБашчы сыртындан тюшюп Сагъыш эте тургъанд. Кёкден шу жерге тюшюп, Бир чиммакъ булут келгенд. Сонг шу булутдан башчы Зикир таууш эшитгенд, Шуну ичинден чыгъып, Уллу мёлек келгенд. Къолунда раф-раф бла, Алтын, кюмюшден сокъгъанд. Мёлек шу раф-рафны Бир таза жерге жайгъанд. Сонг шу булутдан чыгъып, Беш да мёлек келгенд. Хар бирини къолунда Бир алтын тах кётюргенд. Шу раф-рафны юсюне Беш да мёлек келип, Беш да тахны салгъандыла Шуну юсюнде тизип. Сонг раф-рафны кётюрюп Келген мёлек тургъанд. «Хей, Адам Абдул-Башар, Тюшюп кел, – деп къычыргъанд. – Фуратны жагъасында Мынафыкъла ёлтюрген, Кербалакъда суусапдан Ёпке-баууру кюйген Уланынг Хусейиннге Сен хурмет этерге. Хурмет этип келгенле Сени кёрюп кетерле».\nЖашил халат да кийип, Чара чалма да чалып, Атабыз Адам тюшюп, Жюрюгенд, башха къарап: «Хей, талайлы уланым, Менден санга кёп салам, Сыйлы ата-анадан Туугъан багъалы балам. Ёмюрюнгю кюнлерин Жибермединг бошуна, Дунияда не да келир Эркеклени башына. Сени бла дау этип, Санга къаршы турдула, Суу ичме къоймай сени, Суусапдан жандырдыла, Ёлтюрюп, башын кесип, Бу ишлени этгенле Бизден къутулуп шула Къайры дери кетерле?» Сонг Адам башны алып, Мангылайын уппа этди, Кёп жиляп, кёзжаш тёгюп, Барып, жерине минди. Адамны ызы бла Нух файгъамбар да келип, Муса, Иса да келгенд, Ибрагимге жетишип. Сонг была барысы да Башха къарап бардыла, Мангылайын уппа этип, Башны къучакъладыла.\nХар бири Хусейинни Махтап, жаннет тилегенд, Шугъа салам да берип, Барып, тахына миннгенд. Сонг мынга тюшюп келип Кёкден кёп мёлекле, Къолларында сауутлары, Чюйюрюлген билекле. Ызы бла жаханимни Жумушчулары келгенд, Ачыуу чыкъгъан халкъгъа Ёзлери жиберилгенд. Ачыуланып сёлеше, Кёк кибик кюкюрейле: «Бары да халкъны къырмай Бир да къоймабыз!» – дейле. Дагъыда кёк кюкюреп Бир дагъы булут чыкъгъанд. Шу булутха да къарап Бир мёлек къычыргъанд: «Я Мухаммад файгъамбар, Я арслан Алий, Хайдар, Я Фатимат Захра, Я Хасан, я Жагъафар, Келигиз, терк болугъуз, Жер жюзюне тюшюгюз, Хусейинни башын кесген Душманланы кёрюгюз. Кербалакъ майданында Ташлагъан тёммегин, Душманла уруп салгъан Санауу жокъ жарасын».\nСонг Мухаммад файгъамбар Тюшюп келген шу сагъат, Онг жанында – Алий да, Сол жанында – Фатимат. Нюрден халат да кийген, Башына таж да салгъанд, Сонг жюрюп Хабийбуллах Башны жанына баргъанд: «Ассаламу алейкум, Хей, талайлы уланым, Илму хикматны акъгъан Тюгенмеген кезлеуюм, Кербалакъ майданында Сени кёп къыйнадыла, Фуратны жолун кесип, Суусапдан жандырдыла. Сени башынгы кесип, Къардашларынгы къырдыла, Башынгы, байракъ этип, Журтда айландырдыла. Не этерле бу душманла, Мен шулагъа къарарма, Шула бла Махшарда Мен соруугъа турурма». Хабийбуллах былай да Айтып, къолуна алгъанд Башны къысып, къучакълап, Уппа этип, жилягъанд. Сонг Хабибден шу башны Атасы Алий алгъанд. Шундан Фатимат алып Къучакълагъанд, жилягъанд.\nФатиматны къолундан Къардашы Хасан алгъанд, Хасан башха да къарап, Эсден тайып, жыгъылгъанд. Сонг шу беш да файгъамбар Тахларындан тюшдюле, Адам аллына тюшюп, Файгъамбаргъа келдиле. Сонг Хабибни юсюне Салам берип кирдиле, Къолун алып, сурашып, Шугъа хурмет этдиле. Сонг Адам туруп: «Балам, Файгъамбар, – деп сёлешгенд. – Сабыр бол палахха», – деп, Шугъа насихат этгенд. Сонг Хабиб да сёлешгенд Шу башда файгъамбаргъа: «Къарагъыз, мени ахлум, Бизге келген халлагъа. Я Ибрагим, уо я Нух, Я мени атам – Адам, Я Муса ибн Гъимран, Я Иса ибн Мариям. Бары да халкъдан сайлап Жиберген келечилесиз, Бизни бий уланлагъа Этген сыйны кёресиз. Къыямат кюн Махшарда, Халкъ жыйылып болгъанда, Шу душманларым бла Мен да бирге тургъанда,\nБолушлукъ керекли болсам, Шагъатлыкъгъа келирсиз, Ауурсунмай, мени ючюн Айтырсыз, сёлеширсиз». Сонг шула бешиси да Жилядыла, ёкюрюп. Файгъамбар да жилягъанд Шулагъа да къошулуп. Олсагъат кёкден тюшюп Уллу мёлек келгенд: «Аллахым буйрукъ этип, Мен санга келдим, – дегенд. – Саулай мёлеклени Юсюндеги башчыма, Не айтсанг да этерге Шула бла хазырма. Сен буюр, шула бла Дунияда айланайым, Бары да халкъны къырып Ачыуунгу алайым». Дагъыда бир мёлек Хабийбуллахха келгенд: «Дуниядагъы тенгизле Мени къолумда, – деген. – Бары да тенгизлеге, Эркин эт, буюрайым, – Толкъун тёгюп барына да Халкъны къоймай бууайым». Дагъыда келгенд кёкден Аллахны аскерлери, Дуниягъа таууш этип, Къолларында сауутлары.\nБары да къайгъырышып Айтханд Хабибден тилеп: «Саулай халкъны къырайыкъ, Эркинлик бер бизге», – деп. Хабиб айтханд шулагъа: «Сау болугъуз, къоюугъуз, Аллах берир жууабын, Сабыр бола туругъуз». Дагъыда тиледиле: «Биз даугъа барайыкъ, Санга дау этгенлени Къоймайыкъ, къырайыкъ». Дагъыда Хабийбуллах Шулагъа жууап бергенд: «Къыямат кюн болургъа Узакъ тюйюлдю, – дегенд. – Шулагъа да, манга да Бир кюн келир, къарайыкъ, Биз шуланы дертин Шу кюн алма къояйыкъ». Сонг файгъамбарла туруп Хабийбуллахха келгенд, Хабибни къолун алып: «Аллахха махтау, – дегенд. – Ачыуланмай юмметге, Жазыкъсына дагъыда, Бир багъалы уланынгы Шула ёлтюргенде да». Сонг Хасан туруп айтханд, Хабийбуллахха барып: «Хусейинни Кербалакъда Къыйнап, жюрегин жарып,\nКесип, башын да алып, Язидге баргъанланы, Ахлусун жалан аякъ, Жаланнгач къойгъанланы, Шуланы, жесир этип, Шамгъа ашыргъанланы, Суу табылгъан жерде да Ичме къоймагъанланы, Болмаймы эди шулагъа Аллай бир азап этип, Шуланы ёлтюрмеймелле, Башларын алмай кесип?» Хасан айтхан сёзню Адам да ариу кёргенд. Сонг Мухаммад файгъамбар: «Барып къырыгъыз», – дегенд. Шу сагъат мёлекле Шу душманлагъа чапханд, Барып шуланы къырып, Кесип башларын алгъанд. Башчы ант этип айтханд: «Болуп дауда шу кюйде Кёзлерим бла кёрдюм, Жукъу тюйюл – кертиди».\nXIII. Къыямат кюн Фатимат Захраны Махшаргъа чыкъгъаныны хапары Китаплада кёп айтхан Фатиматны хапарын, Къыямат кюн болгъанда Махшаргъа чыкъгъанын.\nМахшарны ахлусуна Бир уллу таууш келир. Битеу халкъгъа бир кибик Шу таууш эшитилир: «Хей, Махшарны ахлусу! Жумугъуз кёзлеригизни, Аллахха табыныргъа Келе тура бийигиз». Жаннетден чыгъып, жюрюп, Бир боракъгъа да минип, Къандан толгъан Хусейинни Кёлегин да кийип. Аллы бла жаннетден Хур къызла да жюрюгенд, Эки да жанын алып Мёлекле тизилгенд. Жашил жашнагъан кибик, Фатимат келир, жетип, Аршны тюбюне барып, Жыгъылыр, сежде этип. Сеждесинде тилерик, Бир Аллахха табынып: «Мени душманларымдан Дертин бер манга, алып». Сеждесинде шу кюйде, Тилей туруп Аллахдан, Фатимат бир тауушну Эшитир бир узакъдан. Хусейинни тауушуна Ушагъан не таууш деп, Къарар, дей, тёрт жанына Фатимат кётюрюлюп.\nХусейинни тёммеги – Башы жокъ – къандан толуп, Фатиматны артында Табылыр, ёрге туруп. Кербалакъда душманла Кесип алгъан халында Баш да болур, туруп Хусейинни къолунда. Фатимат къарап кёрюп, Башы болмай – тёммегин, Душманла уруп салгъан Санауу жокъ жарасын. «Аллах», – деп, таууш этип, Эсден тайып жыгъылыр, Арасатны ахлусу кёрюп, Хайраннга къалыр. Нюрден жаратылыннган Бары да мёлекле, Гюнахдан сакъланнганла Файгъамбарла, келечиле Фатиматны жилягъан Тауушун эшитирле, Эсден тайып, жыгъылып, Тобукъларындан тюшерле. Сонг Фатимат Захра Сеждесинден турур дей, Толгъан айгъа да ушап, Хусейинни кёрюр дей. Хусейинни ёлтюрюрге Жыйылып ойлашханла, Шуну бла тюйюшюрге Аскер бла баргъанла,\nКъараргъа къоркъур кибик Эриши суратха кирирле, Махшарны ахлусундан Башха болуп, билинирле. Сонг жаханимден чыгъып Келирле жумушчула, Фатиматны душманларын Излеп, чёплеп алырла. Тутуп шу душманланы, Сюйреп, алып барырла, Къайнагъан жаханимни Баш тизгининден салырла. Сонг дагъыда Фатимат Аллахына берилген, Хусейиннге жилягъан Мукъминлени тилегенд. Шу сагъат таууш келир Аллахдан Фатиматха: «Шугъа жилягъанланы Сен ал деп, шафауатха». Шуланы сюйгенлени Шафауатха алырла, Ким кимни сюйсе анда, Аны бла болурла. Шуланы сюйген бла Къажар боллукъ болсам, хей, Сюйюп къажар болурма, Шуланы болмазма сюймей. Бизни иймам Шафигъи Кёп уллу иймамыбыз, Шуда айтхан, шу кюйде, Сууаплыкъгъа къарагъыз.\nФайгъамбар ахлуларын Аманат этип кетгенд, Шуланы сюймекликни Аллах бизге борч этгенд. Хусейинни сюерге Борч этилгенди бизге. Файгъамбарны ахлюбайты Сыйлы болсун хар кимге.\nXIV. Язид фасыкъ халек болгъаныны хапары Хусейин кёрген къыйынны, Эсгерип, тамам этип, Къанайыкъ, шу Язидни Халек болгъанын эшитип. «Манга бир зат да болмаз, Киши къаршы туралмаз», – деп, Жюрюй болгъанд шу Язид, Ашап, ичип, кеф этип. Бир кюн аскерле бла Чыкъгъанд аулакъгъа – уугъа, Экикюнлюк жол жюрюп, Жетишгенд бир майданнга. Майданда бир нюр кёргенд, Язид шугъа жюрюгенд: «Жангыз барама шугъа, Киши келмесин», – дегенд. Тизгинин да бошатып, Язид ызындан тюшгенд. Нюр, къачып аллы бла, Бир уллу къолгъа киргенд.\nЫзы бла Язид да Къолну ичине баргъанд, «Жаханим оту» деген Шу къолну аты болгъанд. Ары-бери айланнганд, Язид суусапдан жаннганд, Къолну ичин къыдыргъанд, Ичерге суу тапмагъанд. Язид шунда жыгъылгъанд, Суусапдан хали битгенд. Сонг жаханимден чыгъып, Жумушчулары келгенд. Тутуп бу жумушчула Шу фасыкъны сюйрегенд, Тюпдеги жаханимни Тёлюсюне кийиргенд. Язид кёпге къалды деп, Нёгерлери къыдыргъанд, Язидни ызын алып, Шу уллу къолгъа баргъанд. Шу къолну къыдыргъанла, Язидни тапмагъандыла, Сонг барысы да жанып, Бир жерде жыгъылгъандыла. Жаханим жумушчула Шуланы да сюйрегенд, Язидни салгъан жерге, Шуланы да кийиргенд. Шулагъа не болду деп, Аскерле да жыйылгъанд. Бирлери шу къолгъа баргъанд, Ала да анда къалгъанд.\nАла халек болгъанны Билип къайтхан къалгъанла. Сонг муридле да билип, Ол халгъа къууандыла. Язидни арбазына Чапхын этип чапдыла, Сонг Язидни ахлусун, Къойла кибик, сойдула, Бар затын къармадыла, Юйлеге от салдыла. Сонг муридле юлешип, Хазналарын алдыла.\nXV. Хусейинни къанын алгъаныны хапары Аллахха болсун махтау, Ёзю бизни жаратхан, Дин исламгъа тюзетип Ажалда къалам тартхан. Салат-салам бийибиз Мухаммад файгъамбаргъа, Ахлу асхапларына – Арслан Алий, Хайдаргъа, Хасаннга, Хусейиннге, Бийибиз – Фатиматха. Шула шафауат этсин Бу назму Шийхамматха. Хусейин Кербалакъда Кёрген къыйынлыкъланы, Алгъаракъда мен эсгерип, Тамам этдим шуланы.\nХусейин бийге келген Халны билип, жаныгъыз Хали къанын алмакъны Айтайым, сиз къаныгъыз. Мен айтайым, тынгылагъыз, Бир къауум уланланы Душманланы башына Шула салгъан халланы. Алийге къысха жууукъ Жетишген уланлары, Андан сонг къылычларын Къыннга сукъмагъанланы. Хабийбуллах Ахматны Айтханын бек тутхандыла, Хусейинни къанын алмай Тёшекде жатмагъандыла. Жаннетлени тахында Таянсын Мухтар Ахмат, Муратына жетишдирсин Шуну Аллахуссаламат. Хусейинни къанын алмай, Сауутларын тешмегенд, Муратына жетишмей Бир сууукъ суу ичмегенд. Хусейин бий суу ичмей Жанып, кюйюп ёлгенд деп, Ант этгенд – къанын алмай Бир сууукъ суу ичмем деп. Мухаммадул халифа Къагъыт жазып жиберип, Мухтарны башчы этгенд. Куфа ахлу биригип,\nСонг барысы да бирден Чапхын этип чапдыла, Аллын ибн Зиятны Арбазына бардыла. Жесир этип алдыла Къатынларын, жашларын, Юйюн, эшигин бузуп – Бир-бир этип ташларын. Хусейин жанлы болуп Сёлешген адамланы, Ибн Зият тутмакъгъа Салып алгъан шуланы. Тутмакъ юйге бардыла, Аскерлени къырдыла, Бугъоуларын да алып, Шуланы къутхардыла. Шу кюнде ибн Зият Багъдад шахарда болгъанд. Бир мынафыкъ жашыртын Шуну жанына баргъанд. Айтхан шугъа: «Муридле Арбазынга кирдиле, Къатынланы, жашланы, Жесир этип тиздиле». Сонг ибн Зият билгенд, Язид халек болмакъны, Мадар этгенд, жашыртын Шамгъа айланып къачмакъны. Сыфатын алышдыргъанд, Танымазча кёргенле, Тюеле бла бирча Шамгъа айланып жюрюгенд.\nМухтаргъа ачыкъ болгъанд Ибн Зиятны этгени, Тюеле бла бирча Шамгъа къачып кетгени. Сонг Мухтар буйрукъ этгенд Аскерлеге: «Барыгъыз! Ибн Зиятны жолун Кесип, аллын алыгъыз». Шу сагъатдан аскерле Барып жолун кесдиле, Хар къаууму хар жерге Бир болуп тизилдиле. Ибн Зият къарагъанд, Жашил байракъла кёргенд, Тюелени башчысы – Жарутха барып киргенд. «Мени бир къутхар», – деп, Шу башчыгъа ол баргъанд. Жарут ибн Зиятны Къапха сугъуп жашыргъанд. Къапны тюеге салгъанд, Аркъасына байлагъанд, Ичиндеги малды деп, Къоярла деп ойлагъанд. Къафыланы артындан Аскер жетишип баргъанд: «Ибн Зият къайда? – деп, Излеме-тинтиу болгъанд, – Жюз минг аскерле бла Хусейиннге дау этген Ибн Зият, кёрюнмей, Тас болуп къайры кетгенд?!\nОл кюнде жигит болуп, Бий жашланы да къырып, Бюгюн не ючюн чыкъмай, Неге айланад къачып?» Къафыланы къыдыргъанд, Бир жерин къоймагъанд, Къаплагъа къараргъа уа Бири да эс бурмагъанд. «Ибн Зият къайда?» – деп, Адамлагъа сёлешгенд. «Билмейбиз», – деп, Жарутну Уланы жууап бергенд. Эки кече, эки кюн Къапны ичинде тургъанд, Сонг чыгъып, шунда къачып, Шамгъа Марууаннга баргъанд. Марууан ибн Зиятны Башчы этиб жибергенд Куфа бла Багъдадха, Жюз минг аскерле бла.\nXVI. Элли минг аскер бла Аштарны уланын Ибрахимни Мухтар Шамгъа жибергенини хапары Мухтар билгенд, шу Зият Шамгъа къачып кетгенни, Хар журтха къагъыт жазып, Жыйгъанд бары да халкъны. Айтханд: «Шамгъа барайыкъ Шу Зиятха дау эте, Хусейинни къанын алып, Фатиматны ыразы эте».\nСонг бары да муридле Шугъа жууап бердиле, Шамгъа даугъа барыргъа Хазыр болуп келдиле. Сауутларын такъдыла, Атларына миндиле, Мухтарны эшигинде Бары да тизилдиле. Мухтар, шуланы кёрюп, Кёп сюйюндю, къууанды. Аллахха шукур этип, Мухтар сеждеге барды. Сонг аскерни аллында Мухтар туруп тохтагъанд, Уллу насихат этгенд, Башчыланы махтагъанд: «Душманлагъа дау этмей, Хусейинни къанын алмай, Не бет бла барырбыз Файгъамбаргъа, уялмай? Душманланы къырайыкъ, Къаныбызны алайыкъ, Не да биз барыбыз да Ёлюп, шейит болайыкъ». Сонг Аштарны уланы Ибрагимге сёлешгенд: «Аскер бла барыргъа Хазырлыгъын кёр, – дегенд. – Бюгече уланланы Уллу къонакъ этерсе, Эрттен ибн Зиятха Дау этерге кетерсе».\nИбрахим аскер бла Эрттен чыгъып жюрюгенд, Тогъузунчу кюн барып, Жалжакъ шахаргъа киргенд. Ибрахим къагъыт жазып, Берип киши жибергенд: «Гъейнейни шахардагъы Ханзалатха бер», – дегенд. «Биз сайид Хусейинни Муридлери чыкъгъанбыз, Хусейинни къанын алыргъа Жаныбызны сатханбыз. Бизни бийлени къыргъан Душманланы излейбиз, Биз шуланы къыдырып, Шахарланы тинтебиз». Шу душманла къачдыла, Шам шахаргъа бардыла: «Сен бизни къутхар», – деп, Марууаннга айтдыла. «Сен тургъан шахаргъа Аскерлерим жетерле, Шамгъа къарап барыргъа Шахарынгдан ётерле. Сен шулагъа къарарса, Жолну эркин этерсен, Шамгъа баргъан жолну Шулагъа кёргюзтюрсе», – Бу къагъытны да алып Ханзалатха баргъанда, Ханзалат окъуп кёрюп, Муратын ангылагъанда,\nЫразылыгъын билдиргенд, Атылып ёрге тургъан, Кеси да аскер бла Барыргъа хазырланнганд. Шу заман бир келечи Ибн Зият жиберип, Къолунда къагъыт бла Келгенд юсюне кирип. Ханзалат окъуп кёрюп, Шуну муратын билгенд, Фасыкъ ибн Зиятны Ёхтем сёзлерин кёрген: «Уллу аскер да алып Келе турама жетип Мухтарны башын кесерге, Ыргъакъгъа байракъ этерге. Мен сизге аскер бла Узакъ къалмай жетерме, Хусейиннге этгенни Мен Мухтаргъа этерме. Къагъыт жетишген бла Онгармасанг, жарамайд, Жюз минг аскерге азыкъ Бир такъыйкъа артха салмай. Атлагъа – арпа, бичен, Соярса хайыуанланы, Аскерге болур чакълы Асарса къазанланы». Сонг ол жигит Ханзалат Кёп жаман ачыуланнганд, Шамдан келген келечини Кесдирип, башын алгъанд.\nШундан келген къагъытны Жыртып жерге ташлагъанд, Чакъырып чауушуна, Сен къычыр деп, буюргъанд. «Хабийбуллахны къызы Фатиматны уланы Хусейин бийибизни Ёлтюрген душманланы Къырып къанын алыргъа, Уллу антла да этип, Бир аскер келе турад Бизни шахаргъа жетип. Хабибни шафауатын Умут этген мукъминле, Шу аскерге барайыкъ, Мени бла келсинле», – Юй башына да минип, Чаууш шулай къычыргъанд. Шахарны уланлары Барысы да жыйылгъанд, Ойлашдыла, айтдыла: «Энди биз не этейик? – Шу аскер бла Шамгъа Къазауатха кетейик». Шу аскерге энчи тюйюл Хусейинни къанын алыргъа, Бары да хазыр болгъанд Ибрахим бла барыргъа. Бары да хазыр болуп, Ханзалатха бардыла, Эшигини аллында Жыйылып тохтадыла.\nХусейинни къанын алмай Къоймазгъа ант этдиле, Сонг шу аскерле бла Шам шахаргъа кетдиле. Маридни къаласына Жюрюп, майданнга барып, Тюшюп чатыр къурдула, Шу майданда жыйылып. Сонг шу аскерге Марид Къаласындан къарагъанд: «Бар, шу аскерни бил», – деп, Уланына буюргъанд. Уланы барып шугъа, Хыйсап этип къарагъанд, Аскерни юсюндеги Ибрахим деген болгъанд. Ибрахимни жанында Ханзалат да олтургъанд. Ханзалат шу Маридни Сюйген къардашы болгъанд. Дагъыда хыйсап этип Аскерлеге къарагъанд, Къыртчыгъалагъа ушап, Куллю арапла болгъанд. Атасыны жанына Уланы къайтып келгенд, Аскерни хар болушун Баям этип сёлешгенд. Сонг туруп жигит Марид Айгъырына жер салгъанд, Минип, къамичи уруп, Чабып аскерге баргъанд.\nХанзалат да, Марид да Бири-бирлерин кёрдюле, Къардашла саламлашып, Сорушуп, сюйюндюле. Арапланы арсланы – Ибрахим жигит улан, Марид юсюне баргъанд Кёп уллу хурмет бла. Ибрахимни махтагъанд, Ыразылыгъын билдиргенд, Мухтарны аскерине Ахшы дууала этгенд. Сонг Ибрахим Маридге Ариу сёзле сёлешип, Шу фасыкъ ибн Зиятны Сурагъанд къайдады деп. Марид айтханд: «Къыркъ къадыр Кётюрген хазналары, Хали мени жанымда, Келтирип уланлары». Ючюсю да олтуруп Шу жерде ойлашдыла, Ибн Зиятны тутуп, Келтирирге айтдыла. Сонг Маридге айтдыла: «Уланланы сен келтир, Шуланы Хусейинни Дерти ючюн ёлтюр». Сонг Марид уланланы Тёртюсюн да келтиргенд, Шуланы, Хусейинни Дерти деп, ёлтюргенд.\nОл ибн Зиятны аскери Тебирегенин билдиргенд, Сонг муридле жыйылып, Жашырып, жолун кесгенд. Марид жигит тебирегенд Ибн Зиятха даугъа. Ибрахим жол сакълагъанд, Ёлтюрмейин къоймазгъа. Сонг фасыкъ ибн Зият Келе аскер да алып, Жаухар бла жасалгъан Башына таж да салып, Белинде алтын белбау, Жаухар, накъут къагъылгъан, Тёгерегин жарытып, Шам чыракълары жаннган. Къычыра ёхтем назму, Кёп уллу таууш бла, Кюйсюзлюгю бетинде, Кийими алтын, кюмюш бла. Шугъа дауурбаз, зурна, Бек кюлелле, ойнайла: «Мухтарны башын кесип Алырбыз», – деп жырлайла. Аскерни аллы бла Келе башчысы жюрюп, Ачыулана аямай, Жолда кишини кёрюп. Къычыра: «Хей, жолдан тай, Жокъмуд сени адебинг, Ибн Зият хан келгенин, Неге кёрмейд кёзлеринг!»\n«Ибн Зиятха жумушум бард, – деп, Ибрахим жууап бергенд. – Ханнга жумушуму айтмай, Жолдан таймайма», – дегенд. «Манга неге илиндинг, Мен таймай не этеме? Мухтарда ишни халын Ханнга айтып кетерме. Адебим, хурметим бар, Уялгъан бетим да бар, Мухтарны аскерлеринден Ханнга айтыр сёзюм бар». Былай сёлеше туруп, Ибн Зият жетишгенд, Чабып барып Ибрахим Тизгинине илиннгенд. Сюйреп атындан алып, Жыгъып кёкге къаратханд, Тобукъларын да тиреп, Кёкюрегине олтургъанд. Сонг Ибрахим къычыргъанд: «Хусейинни къаны! Хусейиннге къурман болсун Ибрахимни жаны». Ибрахимни тауушун Муридлери эшитгенд, Ибн Зиятны аскерине Чабып бары да киргенд. Аскерлери къошулуп, Тюйюш отну чакъдыргъан, Мынафыкъланы къырып, Къан ырхыла акъдыргъанд.\nХусейиннге салгъан халгъа Жюреклери жарылгъанд, Мынафыкъланы къырып, Шу кюн ачыуун алгъанд. Ач болуп тау къыдыргъан Къыртчыгъалагъа ушап, Аскерни тёрт да жанын Алгъан муридле, къуршап. Мынафыкъланы къырып, Къан ырхыла акъдыргъанд, Башларын кесип, алып, Байракъ этип къакъдыргъанд. Къычыргъанд: «Саулай тутсун Къоймай сыйлы жанларын, Кербалакъ даулашында Шуланы башчыларын. Мухтаргъа саугъа этип, Сюрюп элтип берейик, Шула бла аны жаннган Жюрегин сингдирейик». Эки жюз минг душманны Майданда ёлтюрдюле, Беш мингин саугъа этип, Мухтаргъа келтирдиле. Сонг муридле бары да Ибрахимге жетдиле, Ибрахимни саулай кёрюп, Уллу къууанч этдиле. Къаплан жыртхан ит кибик Буту бугъоудан толуп, Ибрахимни жанында Ибн Зият да олтуруп.\nЖетген-жетген юсюне, Сыфатына тюкюре, Хар бири: «Хей, малгъун!» – деп, Барып-барып тебине. Хусейинни башын кесген Малгъун Шаммар да болгъанд, Къолун тешип, сынжырны Ётгерип, бугъоу салгъанд. Санан деген Хусейинни Билегин кесген душман, Сагъидны уланы Умар, Хаулу да бирге болгъанд. Ибн Зиятны кийимлерин, Тешип, салгъандыла атха, Элтип, барын бергендиле Сайид Мухтар Ахматха. Алтынын, кюмюшлерин Муридлеге юлешгенд, Атларын, айгъырларын Жылкъы этип жибергенд. Сонг Ибрахим, Ханзалат, Марид да жыйылдыла, Шулагъа не этейик деп, Жангыдан ойлашдыла: «Биз былагъа не этейик, Не азапла берейик? Алгъын ибн Зиятны Келтиригиз, кёрейик». Тёрт да жандан айланып, Чинг алгъа бир от салып, Элтип ибн Зиятны Ортасына да атып,\nАйтдыла: «Айтчы энди Хусейиннге не этдинг, Бий жашланы къырдырып Не даражагъа жетдинг?» Къычыргъанд адамлагъа: «Хей, адамла, билигиз! Мурдардан эт алыргъа Сюйгенигиз келигиз». Келип шунда муридле Ууакълап этин кесгенд, Окъларына да чанчып, Отха тутуп шишлегенд. Кербалакъ майданында Этген ючюн итлик деп, Элтип ауузуна тутханд: «Муну аша – шишлик», – деп. Темирден таракъ этип Этин-бутун тарагъанд. «Аббасха не этген эдинг, Ахшымы?» – деп сурагъанд. Билеклерин да кесгенд, Жаны тамакъгъа баргъанд, Гумадах бичакъ бла Сонг башын кесип алгъанд. Сонг келтирип Шаммарны Арасына салдыла, Муридле сыфатына Тюкюрюп къарадыла: «Сен Хусейинни жыгъып, Кёкюрегинде олтуруп, Сени сояйым дединг, Сакъалындан да тутуп.\nХусейин санга айтханда: – Энди къоймайын болсанг – Бир ичер суу берсенг а Манга, бусурман болсанг. Сен шугъа айтдынг, малгъун: – Къайдан болсун санга суу? Нечик тилесе да, сен Этмединг шугъа асыу. Язидни санга жазгъан Чынларына къарарса, Бюгюн чыкъды буйругъу, Хали – шуну тагъарса». Бутун, къолун да байлап, Бир майданда къойгъандыла, Атларына да минип Малтап ат ойнатхандыла. Шаммар суусапдан жаннган: «Хей, бир суу!» – деп къычыргъанд. Мынга жарсыу этерге Биреу аллына баргъанд. Бир мурид бичакъ бла Чыгъарып кёзюн сытханд: «Ич, мындан суу санга», – деп, Элтип, ауузуна сыкъгъанд. Сакъалындан да тутуп Ауузун ачып кёрдюле, Къоргъашинлени эритип Сонг ауузуна тёкдюле. Малгъун Шаммарны жаны Тамагъына тыгъылгъанд, Гумадах балта бла Кесдирип башын алгъанд.\nСонг Хаулуну келтирип Арасына салгъандыла, Этген затларын айтып, Налат, айып салгъандыла: «Бийче къыз Фатиматны Алдынг сыргъасын тартып, Шуну жилята туруп, Къулакъларын да жыртып. – Къолларынг кесилсин, – деп Фатимат дууа этди. Фатиматны дууасы Бюгюн санга да жетди». Сонг кесдиле къолларын, Эки да аякъларын, Сен жыртхан къулакъладан Дерти деп, къулакъларын. Сонг башын да кесдиле, Шулай жууап бердиле, Жаны чыгъып битгинчи, От бла кюйдюрдюле. Сонг талайсыз ажашхан Умарны да келтиргенд. «Шу атадан да туууп, Уялмаймы эдинг? – дегенд. – Жаннет бла сюйюнчю Берилген сыйлы атанг. Шу ишни этмез эдинг Уялгъан зат сен болсанг. Хусейинни ёлтюрдюнг, Сюйюп башчы болургъа, Хали башчы болурса Жаханимде гюнахынга.\nКъылычын да суууруп, Аскерни эки жарып, Суу алыргъа хазыр болгъанд Хусейин Фуратха барып. Айгъыры да ийилгенд Фуратдан суу ичерге, Шу заман сен ойлашдынг Анга чырмау этерге, Къычырдынг: «Уо, Хусейин! Чатыргъа от салдыла, Жашланы, къатынланы Жесир этип алдыла». Шу тауушну эшитип, Керти деп эсге келип, Ашыгъып, суу да ичмей, Келгенди чабып жетип. Санга не бола эди Къойсанг жарамаймы эди, Хусейин бир ичген бла Шу Фурат къуруйму эди?» Кербалакъны кюнюнде Шу сайидлени къыргъан, Аскерлени жюрютюп, Шулагъа башчы болгъан. Фатиматны душманы Жетмиш мынафыкъ болгъанд, Бир-бирлетип шуланы, Башларын кесип алгъанд. Хусейинни къанын алыргъа Ашыкъгъандыла муридле, Айгъырлагъа да минип, Шу майданнга келгендиле.\nКъамичиле урдула, Душманлагъа чапдыла, Айгъырлагъа малтатып, Уллу ындыр салдыла. Сонг Ибрахим жибергенд Къагъыт жазып Мухтаргъа: «Душманланы биз къырдыкъ, Шукур болсун Гъаффаргъа! Хазналарын, башларын Алып келебиз, жетип, Хусейинни къанын алып, Жюреклени сууутуп». Къагъыт Мухтаргъа жетгенд, Окъуп муратын билгенд, Минип айгъырына да, Чабып аллына келгенд. Аллын алып тохтагъанд, Муридлени махтагъанд, Фатимат бийибизни Шафауатын алгъышлагъанд. Сонг башланы келтиргенд, Иги эслеп къарагъанд, Ибн Зиятны башын алып, Кётюрюп жерге ургъанд. Аскерлени аллына Куфа ахлу чыкъдыла, Ибрахимге даула малны Айтып алгъышладыла. Сонг Мухтар даула малны Аскерлеге юлешгенд, Хумусну сайидлерине Жиберирге кенгнгешгенд. Сонг алтын хазналаны Къадырлагъа жюклегенд,\nЖетмиш башны да жюк бла Мадинагъа жибергенд. Зайнафха, Сакинатха, Бары да ахлусуна, Кербалакъдагъы даугъа Келгеннге къазауатха, Атасы шунда шейит Болгъан жетим жашлагъа, Эрлери анда ёлюп, Тул къалгъан къатынлагъа. Хусейинни къанын алып, Къанып келген муридле Бу саугъаланы шула Сизге деп жибергендиле. Мухтар жиберген саугъа Мадинагъа жетишгенд, Шу Мадина ахлугъа Кёп уллу къууанч тюшгенд. Хусейинни арбазына Башланы да кийиргенд, Тамблагъа чюйле къагъып, Барын да илиндирген. Танг болгъанда – къараса, Хар баш да къара жилян, Арасында бир башны Он жилян талай болгъан. Бирлери тилин ашай, Бирле кёзюн суууралла, Бирле ауузундан кирип, Тамагъындан чыгъалла. Муридле, сиз къаннгансыз Кесигиз кёрюп, этип, Энди биз да къанабыз, Сиз этгенлени эшитип.\nМУХАММАД ФАЙГЪАМБАРНЫ ХАЛЫНДАН Сиз тынгылап эшитигиз, – Бир эки сёз айтайым. Тюз айтмай болгъан болсам, Мен тобагъа къайтайым.\nI. Файгъамбарны назмусу Муслийманла, айтайым, – Сиз маулитхе тынгылагъыз, Файгъамбарны хапарын Башдан-аякъ ангылагъыз. Аллын башлап айтайым Болушуну ал бурун. Халкъдан аллын жаратды Файгъамбар боллукъ нюрюн. Аны ючюн жаратды Аллах Жети кёкню, жерлени, Аны ючюн болдурду Аллах Тишилени, эрлени. Жаратхан хар затындан Аны артыкъ сюйгенди. Махлукъатха аны Аллах Рахмат этип ийгенди. Гъабдуруррахим сыйлы Аллах Нюрюн гъаршдан алгъанды, Адамланы жаратханында Мангылайына салгъанды. Таза болгъан атадан – Сыйлы анагъа айлана, Ата-ананы ахшысы Файгъамбаргъа сайлана. Бир файгъамбар озмады Китапда аны кёрмейин. Аны бла къаумуна Сюйюнчюлюк бермейин.\nМУХАММАД ФАЙГЪАМБАРНЫ ХАЛЫНДАН\nБу сыфатда, бу кюйде, Кёче-келе кетгенди. Къурейишли Маккада Абдуллахха жетгенди. Аны нюрю атадан – Анасына эннгенди, Аминатны къарнында Бууазлыгъы женгнгенди. Тюшюнде файгъамбарла Кезиу келип къайтдыла, Къарнындагъы жашындан Сюйюнчюлюк айтдыла: «Сени кибик Уллу Аллах Бир къатынны кёрмеди. Санга берген баланы Бир къатыннга бермеди. Аллах айтса, къоркъма сен, Ырахатланып жашарса, Къарнынгдагъы туугъанлай, Сен Мухаммад атарса». Бууаз болуп Аминат Эки ай тамам болгъанлай, Ёлдю атасы Абдуллах, Мадинагъа баргъанлай. Къайын атасы жюк болду Аминатха къараргъа, – Аямайын кюрешди Хар ишине жараргъа. Аллах сюйген Мухаммад Тууар кезиу жетгенде, Аны тапхан анасы Кюченнгисин этгенде,\nСыйлы болгъан мёлекле Жан-жанындан чапдыла, Башхаладан жашырып, Къанатларын жапдыла. Асият бла Мариям Мычымайын жетдиле. Эки хур къыз келдиле, Аначылыкъ этдиле. Анасындан тууду ол – Аурутмайын, арытып. Дуниягъа чыкъды ол, Толгъан айлай жарытып. Тууду, таза жууулуп, Тамам сюннет этилип, Кёзюне нюр сюртюлюп, Ариу, киндик кесилип. Къолун жерге жетдирип, Башын ёрге кётюрюп, Кёзюн кёкге къаратып, Тилин тасбих этдирип. Он экинчи баш кече, Раббигъул ауал айда, Тууду, къууанч кёп болду Кёкде, жерде – хар къайда. Аны нюрю жайылды Кюнчыкъгъандан – батханнга. Сыйлы этди Уллу Аллах, Аны бизге тапханны. Жети кёкде мёлекле Мархабагъа турдула, Андан сора шайтанны, Кёкде къоймай, къуудула.\n«Мархаба, я мархаба, Ой, ахырат юйюбюз, Иги келсин, сау келсин Халкъдан сыйлы бийибиз. Ол дуниягъа чыкъгъанын Саулай алам билгенди, Хар бир къайгъы тас болуп Уллу къууанч келгенди, – Дейди аланы хар бири, Таууш этип: – Мархаба, Мархаба, я мархаба, Бади-шахи мархаба. Мархаба, я мархаба, Кёз жарыгъым, мархаба, Мархаба, я мархаба, Жан тансыгъым, мархаба. Мархаба, я мархаба, Дуния уллусу, мархаба, Мархаба, я мархаба, Халкъ сыйлысы, мархаба. Мархаба, я мархаба, Сенсе халкъны тилеги, Мархаба, я мархаба, Сенсе халкъны сюйгени. Мархаба, я мархаба, Шафауатны билебиз, Мархабагъа биз туруп, Сенден аны тилейбиз. Мархаба, я мархаба, Маулютню къурагъанбыз, Мархаба, я мархаба, Сени аллынга тургъанбыз.\nКъабыр азап кёргюзтмей, Къабырлада жатдырлыкъ, Гюнахланы кечирип, Жаннетлеге тапдырлыкъ. Ол туугъанлай ёчюлдю Мажюс оту – жанмады, Фарис сууу къуруду, Бир тамычы таммады. Арсар болуп къалдыла Кяфырланы башлары, Муру-чуру болдула, Къуллукъ этген къошлары». Къозлагъанлай Аминат Бир сюйюнчю жиберди: «Келсин, кёрсюн атабыз, Аллах бизге жаш берди!» Сюйюнчюсю жетишип, Сюйюнчюсю баргъанда, Абдул-Муталиф барып, Жашны алып кёргенде, Жашны алып къойнуна, Кёп сёзлеге жетди ол, Махтау этип Аллахха, Кёп шукурла этди ол. Таурух этди Аминат Хар эшитгенин, кёргенин, Файгъамбарла тюшюнде Сюйюнчюлюк бергенин.\nII. Файгъамбарны эмчек анасы Халиматны хапары Алты ай сют ичирди Кеси анасы Аминат. Тынгылагъыз, айтады Сют анасы Халимат: «Бану-Сагъит атлы эди Биз жашагъан элибиз. Жауун жаумай, кюн къысып, Къайгъылы эди кёлюбюз. Элибизни башлары Жыйылдыла, толдула. Къатын, киши къалмайын, Оноу-кенгеш болдула. Оноулары ол болду – Биз Маккагъа барайыкъ, Къурейишли бийледен Эмчек жашла алайыкъ. Берекетли тюйюлдю Биз жашагъан элибиз. Къурейишли бийледен Берекетле кёрюрбюз. Ол оноуну юсюнде Биз атланып тебиредик, Ашыкъгъандан, биз жолда Бир-бирге ал бермедик. Къарыусуздан эшегим, Мени оздула, кетдиле, Менден аллын хар бири Макка элине жетдиле.\nМен жетгинчи хар бири Эмчек жашла алдыла. „Жеталмайын къалдынг“, – деп, Манга къоркъуу салдыла. Болалмадым алача Мен кесими къураргъа, Барып кирдим мен элге, Эмчек улан сураргъа. Бир себепсиз болмайды Уллу Аллахны хар иши, Мени аллыма жолукъду Жарыкъ бетли бир киши. Бир жанында турду ол, Манга ётерге къойду жол, Абдуллахны атасы Абдул-Муталифди ол. Эмчек сурагъанымы Айтхан эдим мен анга. „Сиз сюйгенлей болсун“, – деп, Жууап берди ол манга. „Менде барды бир ёксюз, Уланымдан туугъанды. Алыр болсанг – берирме, Алты ай тамам болгъанды“. Айтдым анга: „Къайт артха, Сени бла барайым, Алыр болсам мен аны Ишлеуюне къарайым“. Къайтып бардым юйюне, Мени сыйлы кёрдюле. Дарийлеге бёленип, Жашны манга бердиле.\nЖашны алгъанлай къойнума Кёзюн ачып къарады. Кёзлеринден нюр чыгъып, Жюрегиме жарады. Айтхан эдим алагъа: „Мен ызыма къайтайым, Бу жашчыкъны болушун Мен эриме айтайым“. Барып айтдым эриме: „Кел, барайыкъ, кёрейик, Мен сюйгенлей сен сюйсенг, Эмчек алып келейик“. Эрим айтды кёргенлей: „Нек алмадынг муну сен! Манга сормай алсанг да, Ыразы болур эдим мен“. Женгил болду хар саным, Аны эмчекге алгъанлай, Жуккаларым къыздыла, Аны ауузуна салгъанлай. Аны эмчекге алгъынчы Кеси жашым тоймаучу эди, Кече жатсакъ, тёшекде Кёз къысаргъа къоймаучу эди. Эмчек улан алдыкъ биз, Къабыл болуп тилекле. Нёгерлеге жетдик биз, Ырахат болуп жюрекле. Нёгерлерим жыйылып, Жашны алып кёрдюле. Сукъланышып хар бири, Алгъыш этип бердиле.\nХар бирибиз къууанып, Эмчеклеге къапландыкъ, Эшеклеге минишип, Жолубузгъа атландыкъ. Аны бла миннгенлей, Аллын халын ташлады. Баралмагъан эшегим Барын озуп башлады. Аны эмчекге алгъынчы, Такъыр эди ашауум. Ол юйюме киргенлей, Эркин болду жашауум. Аны нюрю бла мен Бютюнлендим жарыкъдан. Бёлек къоюм бар эди – Бек къарыусуз, арыкъдан. Къойларымы тыйдырдым, Аны аллына жыйдырдым, Сыйлы болгъан къолларын Сыртларына тийдирдим. Арыкъ болгъан къойларым – Къалмай семиз болдула. Къуруп тургъан желинлери – Къызып, сютден толдула. Бир табакъгъа аш салып, Анга ашатсам башындан, – Тоючу эдиле юйдегим Аны къалгъан ашындан. Ол табакъны толтуруп, Бирер-бирер берген эдим, Къалдырмайын ашатып Сынап-сынап кёрген эдим.\nАшаучу эдиле бирерин, Бир затын да къоймайын, Къалыучу эдиле къарашып, Биреринден тоймайын. Жашларыма айтыучу эдим: „Мухаммадны урмагъыз! Мухаммаддан алгъа сиз Ашха тие турмагъыз“. Кезиуюне жетишди Жумушуму этерге, Чыкъды бир кюн жаш бла Къойчукъланы кютерге. Чабып жетди жашчыгъым, Бети сап-сары болуп, Хахай этди манга ол, Кёзлери жашдан толуп. Айты манга: „Ой, анам, Мухаммадха жетиш сен, Сау табарса деп аны, Умут эталмайма мен“. Чабып бардым анга мен, Жюрегим бек таралып. Кёрген эдим аны мен, Кёзю кёкге аралып. Ол кётюнден олтурду, Баргъанымы билгенде. Жюрегими жазды ол, Манга айланып кюлгенде. Аны ол халда кёргенде, Жюрегим аман толду. Айтдым анга: „Ой, балам, Айтчы, санга не болду?“\nАйтды манга: „Ой, анам, Эки мёлек келдиле, Къолларымдан тутдула, Тюз сыртымдан жыкъдыла. Жютю бичакъ алдыла, Жюрегими жардыла Аман къанымы кетерип, Жарыкъ нюрле салдыла. Ёшюнюмю тикдиле, Бир сагъатха сау этдиле. Сен келгенни кёргенде, Мени къоюп кетдиле“. Аны кибик мен анда Кёп аламат кёрген эдим. Къоркъгъанымдан, мен аны Элтип, юйюне берген эдим. Хапар айтдым мен сизге, Жюреклеге алыгъыз. Салауатла кёп салып, Шафауатын алыгъыз».\nIII. Мухаммад файгъамбарны кёкге чыкъгъан кечеси Эсигизде тутугъуз Бу сёзлени хар барын. Тынгылагъыз, айтады Кёкге чыкъгъан хапарын: «Бир баш кече Маккада Кесим жукълап тургъанлай, Мен элгенип уяндым, Жабраил къычыргъанлай.\nКёрдюм мени жанымда Ёре туруп Жабраил. Айтды манга: „Атлан сен, Аллах чакъырады, бил”. Чыкъдым эшик аллына, Къайгъы болуп, къоркъаракъ. Кёрдюм эшик аллында – Жерленнгенлей бир боракъ. Бийик эди къадырдан, Атдан бир аз гитчерек. Нюр жаухардан къуралып, Юсюндеги ат керек. Кёрдюм, аны жанында Ёре туруп бир мёлек. Айтды манга: „Я Расул, Къабыл болду хар тилек. Мин атынга, я Расул, Биз атланып кетейик. Инша-Аллах бюгече Жети кёкден ётейик“. Миндим атха – тартды ол, Аякъларын алдырып. Кёзю жетишген жерге Атламларын салдырып. Бийик болуп арт жаны, Биз ёрлесек тинг ёрге. Узун болуп ал жаны, Тигелесек тинг энишге. Бир сагъатны ичинде Биз Къуддусха жетишдик. Файгъамбарла келдиле, Салам-келям этишдик.\nФайгъамбарла барысы Мени иймамгъа салдыла. Эки рекягъат намазны Мени бла къылдыла. Андан чыгъып боракъны Бир тогъайгъа байладыкъ. Андан ёрге экибиз Жаяулукъну сайладыкъ. Михражгъа минип, биз Жети кёкден ётген эдик, Жети кёкден къутулуп, Сидирагъа жетген эдик. Айтды манга Жабраил: „Мындан ёрге баралмам. Изну болмай атласам, Ачымайын къалмам“. Айтдым Жабраилге мен: „Энди къалай этейим? Танымагъан жеримде Нёгерсиз къалай кетейим?“ Биз ол сёзде болгъанлай Бир жашил раф-раф жетди, Андан ары ол манга Ариу нёгерлик этди. Жашил раф-раф бла мен Кёк жабыудан ётгенек, Кёк жабыудан къутулуп, Къуддусха жетгенек. Биз жетгинчи, Уллу Аллах Хар айтырын арз этди, Юмметиме ол мени Элли намаз фарз этди.\nМуса бла кенгешип, Хар ишими битдирдим. Къайтып, тилеп Аллахдан, Беш намазгъа тюшюрдюм. Къайтып келдим Къуддусха, Ала бла кёрюшдюм. Жатхан жерим сууугъунчу, Мен Маккагъа жетишдим». Тынч чыгъарын сюйсегиз, Ёле туруп жаныгъыз – Маулют этип, сиз Анга Салауатла салыгъыз. Къыямат кюн сиз Андан Шафауатла алыгъыз. Жаханимни отундан Азат болуп къалыгъыз. Рахмат этсин уллу Аллах, Сыйлы сюйген къулуна. Ыразы болсун бир Аллах, Ахлу-асхапларына. Кязим факъыр тилейди, Муну окъугъанладан, – Унутмасынла мени Хар бириси дууадан.\nIV. Файгъамбарны ёлген заманыны хапары Дуния уллусу Мухаммад Алтмыш ючге жетгенди. Жилямукъла тёгюгюз – Ол дуниядан кетгенди.\nЖууукъ болгъан заманда Ол дуниядан кетерге, Аллах ийди келечи Анга хапар этерге. Келип айтды келечи: «Мени Аллах ийгенди, Сени сюйген уллу Аллах Тансыкъ болуп излейди». Бу хапарны эшитгенде, Къайтып келди юйюне, Тансыкъ болгъан Аллахны Буйругъуна сюйюне. Келип юйде тура эди Аны къызы Фатимат. Аны алай кёргенде, Чабып келди къатына: «Атам, жаным, къалайды Сени бюгюн халларынг? Нек мудахса сен былай, Бекми ауруйду санларынг?» «Мен айтайым, Фатимат, Саным къызып кюеди. Тансыкъ болгъан Аллахха Жаным барыргъа сюеди». Бу хапарны эшитгенде, Асхаплары жетдиле. Талаб этип хужурасын, Жиляй-жиляй кетдиле. Билял эди хар эрттен Файгъамбарны билиучю. Уяумуду, жукълапмыды деп, Файгъамбарны кёрюучю.\nКелип айтды: «Ассалату я Расул». Жалан жууап берди файгъамбар: «Мен баралмам, ой, Билял. Иймам болсун Аубекир, Энди бар да, хапар айт. Анга уюсюн асхапла, Заман болду, энди къайт». Билял деген, баш ачып, Жиляй-жиляй къайтханды, Фйгъамбарны айтханын Асхаплагъа айтханды. Аубекир турду орунуна, Иймамчылыкъ этерге. Жилямай чыдамады Михирапха жетерге. Жиляу болуп межгитде, Къычырыкъдан толгъанды. Асхапланы тауушу Файгъамбаргъа баргъанды. «Тутугъуз, ёрге турайым, Межгитге барайым, Асхаплагъа жетишип, Халларына къарайым». Ёрге туруп, барды ол Асхапланы жанына, Мудах болуп къарады Асхапланы халына. «Ёлюм мени айырса Сизден, – деди Мухаммад, – Асхапларым, этеме Сизни Аллахха аманат.\nЭнди зикир этип, сиз Ол айтханны этигиз. Ийман бла, дин бла Бу дуниядан кетигиз». Былай айта, файгъамбар Къайтды юйге, орунуна. Жиляу болуп Фатимат Къадалгъанды бойнуна: «Атам, жаным, ёлме сен, Сени ючюн ёлейим. Сен сау болуп, сени ючюн Санга къурман болайым». «Жаным, къызым, Фатимат, Кёпдю энди, жиляма. Кёзлеринги сууун сюрт. Кёпдю энди, къыйналма. Хасан бла Хусейин Келсинле мени къатыма. Хапар берчи алагъа, Сюйген къызым Фатимат. Ала бла сёлеше, Мен аланы кёрейим, Къууанч болуп, Аллахха Мен жанымы берейим». [Жашла чабып келдиле Файгъамбарны аллына, Туудукъларын кёргенде, Тынчлыкъ келди санына.] «Амал жокъмуду, атабыз, Сени жанынгы бермезге? Туумай къалсакъ, ашхы эди, Сени былай кёрмезге», –\nХасан бла Хусейин Бу сёзлени айтдыла. Жиляй-жиляй, экиси да Ызларына къайтдыла. Былай айта тургъанлай, Жабраил келгенди, Уллу Аллахны саламын Файгъамбаргъа бергенди. «Сор, – дегенди Уллу Аллах, – Мен тилегин кёрейим, Не тилесе файгъамбар – Аны анга берейим». «Юмметими тилейме, Айт Аллахха, къайт кери, Олду мени тилегим Туугъан кюнюмден бери». Жабраил къайтханды, Мычымайын келгенди: «Юмметинги кечди», – деп, Сюйюнчюлюк бергенди. Хар бир адам къабырдан Арасатха къайтханда, Файгъамбарла хар бири «Нафсы-нафсы» айтханда, Файгъамбарым Мухаммад: «Юммет-юммет» дерикди. Хар тилегин Уллу Аллах Ол кюн анга берликди.\nЁлмекликни халындан Башлайма, махтау этип Аллахха келям, Болсун файгъамбарына салауат-салам. Сора болсун асхабына-ахлусуна. Андан сора мукъминлени барына. Ой, мукъмин, тынгыла бу ариу сёзлеге, Эшитсенг, жилямукъ келир кёзлеге. Мен айтайым сени боллукъ халынгдан, Файда алалсанг бу сёзлени барындан. Алдатма кесинги дуния малгъа, Ышанмай тур санга келлик ажалгъа. Амал эт, эркинлик къолдан кетгинчи, Къайгъынгы кёр, ажал санга жетгинчи. Узун тутма бу дунияда амалны, Унутмай тур санга келлик ажалны. Кёп жыйма дунияны кир малындан, Санга айтайым ёлмекликни халындан. Ёлюр ауруу тийип, алай жатарса, Ол заманда, уянып, кёзюнгю ачарса. Къаргъанырса, къоймай, намаз къылыргъа, Мюлкюнгю берип, башынгы жулургъа. Этгенлеринг тюше башлар эсинге, Къоркъуу келир ол заманда кесинге. Тилерсе Аллахдан бир аз жашаргъа, Ант этерсе ол ишлени ташларгъа. Къабыл болмаз ол заманда сёзлеринг, Дуниягъа къарай, кетер кёзлеринг. Азраил алыр сюйген жанынгы, Тенглеринг тюзетир къуру санынгы.\nМоллала къангагъа салып жууарла, Эки къаты акъ бла сени чулгъарла. Жансыз атха салып жолгъа чыгъарла, Ахлуларынг сени ызынгнан жилярла. Жамауатынг санга намаз къылырла, Элтип, сени тар къабыргъа сугъарла. Къуярла юсюнге анда топуракъ, Жан кирип, къобарса кесинг, къоркъаракъ. Билирсе кесинги анда ёлгенинги, Кёрюрсе тар къабыргъа киргенинги. Салырса къулагъынгы келямлагъа, Сау сунуп къычырырса адамлагъа. Эшитмезле адамла анда сёзюнгю, Кёрюрсе къабырда жангыз ёзюнгю. Адамла, басдырып, сенден кетерле, Мычымайын, Мункар, Накир жетерле. Аллахдан, файгъамбардан сууал этерле, Гитченги, уллунгу къоймай тинтирле. Ашхы болсанг сени ариу кёрюрле, Бири соруп, бири жууап берирле. Сурарла анда сени намазынгдан, Хайыуанла жилярла ауазынгдан. Хар бир затны къалдырмайын сорурла, Жууабын билмесенг, токъмакъ урурла. Мункар урса – сени кёкге миндирир, Накир урса – сени жерге кийирир. Мункарны ауузундан отла чачылыр, Къабырынга жаханим эшик ачылыр. Мункар сурар айтып алгъын фасих тил, Бу затланы кёрлюгюнгю ишексиз бил. Къабыр къысар, аман тарлыкъ жетдирир, Жиклеринги бир-биринден ётдюрюр.\nОкъусанг – Къуран анда нёгер болур, Намаз къылсанг, къабырынг нюрден толур. Тамам этсенг хаж, ораза, зекятны, Къууанып табарса анда хар затны. Мункар, Накир тынч соруула этерле, Жубата, жукълата, къоюп кетерле. Къалырса къабырда махшаргъа дери, Къобарла къабырдан адамла ол кюн. Ол кюнню халындан санга айтайыкъ, Махшар халкъны таурухуна къайтайыкъ. Къобарса къабырдан, сур юфкюрюлюп, Къалырса ол жерде минг жыл тирилип. Къобарса къабырдан кесинг, жаланлай, Махшар кюнде сен жюрюрсе жаяулай. Къоркъгъандан анда кёзюнгю къакъмазса, Бир сёз сёлеширге изну тапмазса. Туз кибик болур ол кюнде эриуюнг, Тапмазса кирирге анда сериуюн. Кюн энер жууукъгъа, бир атым къадар, Тапмазса ол кюн шу дунияда мадар. Иссиден ол кюнде мийисинг къайнар, Къоркъгъандан ол кюнде жюрегинг чыгъар. Жюклерсе аркъанга хар амалынгы, Билмезсе ол кюнде боллукъ халинги. Батарса белинге дери тереннге, Башханы къайгъысы келмез кёлюнге. Къайгъыла алыр ол кюнде башынгы, Кёрсенг танымазса кеси жашынгы. Къоркъурса ол кюн этген хатангдан, Къачарса ол кюн, кёрсенг, атангдан. Эки жыйырма он сууалгъа барырса, Жууап бермегенде, минг жыл къалырса.\nЖууабын бергенде, женгил ётерсе. Андан сора сен хыйсапха жетерсе. Барырса хыйсапха, аман къыйналып, Турурса Аллахны аллында уялып. Берирле дефтеринги санга, чулгъанып, Окъурса ичиндегилерин танып. Къарарла дефтеринги, санга берип, Жилярса, ичиндегилерин кёрюп. Аллах санга сууал этер сагъатха, Санларынгы сёлешдирир шагъатха. Барырса сийратха, мёлекле сюрюп, Кетерсе сийратдан энишге тигелеп. Эмерле жилянла, юсюнге жыйылып, Жанарса жаханим отда, жыйырылып, Шайтан бла сени бирге байларла, Этинги жаханим итле чайнарла. Жилярса мёлеклеге: «Суу бер, – деп, – манга». «Жаншай тур», – деп жууап берирле санга. Сюе болсанг жаханимге бармазгъа, Кюреш Иблисге боюн салмазгъа. Дуния бла нафсы айтханнга айланма, Жаханимде шайтан бла байланма. Нек алмайса бу сёзлени эсинге, Нечик жазыкъ эталмайса кесинге? Къардашым, бу сёзлени ариу ал, Китап айтхан хар бир сёзге боюн сал. Ахшылыкъ этсенг дунияда, бир берип, Къууанырса артха он кёрюп. Хайыр этсенг шу дунияда къуллагъа, Эркин болурса жаннетде хурлагъа. Къонакъ келсе сени юйюнге-ариу кёр, Аз-кёп болсун, садакъадан бир аз бер.\nАллах буюргъанны къоймай эталсанг, Буюрмагъанларын къоюп кеталсанг. Жаннетлени сайламасын алырса, Жаханимден азат болуп къалырса. Ариу болса хар адамгъа къылыгъынг, Къабыл болур Аллахха этген къуллугъунг. Чомарт болсанг, сен жаннетге кирирсе, Сийратдан кёк жашнагъанлай жюрюрсе. Эринмейин жамауатха жюрюсенг, Хакъ жанында сыйлыладан бирисе. Болсанг мында беш намазны этерге сакъ, Къыямат кюн болур бетинг сютден акъ. Инжилтмесенг ананг бла атангы, Аллах кечер сени этген хатангы. Дунияда не сюйсенг къардашынга, Ахыратда ол кюн келир башынга. Ёксюзге, факъыргъа келсе жазыгъын, Бек кёп болур сени ахырат азыгъынг. Ахшыланы ахшылыгъын унутма, Санга аманлыкъ этгеннге дерт тутма. Хайыр берсе халкъгъа ауузунг бла къолунг, Тюз болур ахыратда барыр жолунг. Адамлагъа тил жюрютюп, сёз салма, Ахырат азабын сен сатып алма. Эсириклик этсенг сен хар юмметге, Кирмезсе, жаным, арталда жаннетге. Тенглеринге этсенг, жаным, изарлыкъ, Артынга келир сени аман тарлыкъ. Къызгъанчлыкъ хайыр бермез малынгдан, Мен айтайым къызгъанчылыкъны халындан. Къызгъанч болсанг, азны-кёпню санарса, Къыямат кюн жаханимде жанарса.\nЭринчеклик намазынгы къалдырыр, Шайтан бийлер, кёзбау намаз къылдырыр. Намаз къылсанг адамлагъа кёзбаугъа, Алырса Аллахны кесинге жаугъа. Мен айтайым, сен тынгыла, ийнан да, Ётюрюк айтып къуру къалма иймандан. Ётюрюк айтсанг сен ауузунга келтирип, Ийман кетер сенден узакъ секирип. Алсанг дунияда адамны малын урлап, Берирсе къыямат кюн аны тууралап. Этсенг дунияда адамлагъа артыкълыкъ, Ахыратда келир санга жазыкълыкъ. Барсанг дунияда нафсынгы жолунда, Эркинлик берсенг Иблисни къолуна. «Дунияда намаз къылма», – деп буюрур. Ёле туруп, ийманынгы сыйырыр Алдар сени, дунияда кючюн жайып, Къыямат кюн этер санга бек айып. Айтыр ол кюн: «Айып этме сен манга, Айып тийшлиди менден бек санга».\nЖаханимни халындан Муслийманла, эшитигиз, намаз этмей къоймагъыз, Мен да сизге айтама, жаханимни ойлагъыз. Хар адамгъа айтама, арасатха жыйылыр, Жаханимни халлары керти уллу къыйынды. Дунияны затлары барысы да къалмазла, Ашхы амал этгенле жаханимге бармазла. Жаханимни къызыуун сени жауунг кёрюр эди! Бир учхурук чыкъса да уллу таула эрир эди. Бу сёзлени айтама, хар адам да ойласын, Мен да муну тилейме – этмей намаз къоймасын. Жаннет деген сыйлыды, узакъ жолду барыргъа, Къоймай намаз къылгъанла сыйлы жаннет алырла. Намаз къылмай тургъанла артдан къарап къалырла, Алагъа да айтама – жаханимге барырла. Къоймай намаз къылгъанла азапха да тутулмаз, Кезбаусуз намаз этген жууапха да тартылмаз. Муслийманла, айтама, беш намазны этейик, Ийман бла, дин бла бу дуниядан кетейик. Толу этип беш намазны, хаж, ораза, зекятын, Биз къууанып табайыкъ Аллахыбызны рахматын. Андан сора тохтамай салауатла салайыкъ, Къыямат кюн биз Андан шафауатла алайыкъ. Салауатла, саламла Расулгъа, ахлусуна, Сыйлы асхапларына, мукъминлени барына.\nБилмей амалы болмагъан фарызла I. Ийманда алты фарыз барды: 1) Аллахха ийнанмакълыкъ; 2) мёлеклеге ийнанмакълыкъ; 3) келечилеге ийнанмакълыкъ; 4) къыямат кюннге ийнанмакълыкъ: 5) китаплагъа ийнанмакълыкъ; 6) ёлсек, тиргизиллигине ийнанмакълыкъ. II. Исламда беш фарыз барды: 1) ийманшагъадат келтирмеклик; 2) беш ууахты намаз этмеклик; 3) бир ай ораза тутмакълыкъ; 4) зекят бермеклик; 5) хаж къылмакълыкъ. III. Абидезде да тёрт фарыз барды: 1) тахарат этмеклик; 2) къолун, бетин жуумакълыкъ; 3) башына мес этмеклик; 4) эки аягъын жуумакълыкъ. IV. Жууунмакълыкъны юч фарызы барды: 1) ауузун, бурнун чайкъамакълыкъ; 2) сюннет абидез алмакълыкъ; 3) чархыны барына суу жетдирмеклик. V. Темемни да эки фарызы барды: 1) эки кере эки къолун жерге урмакъ; 2) бирин бетине, бирин билеклерине сюртмекликди. VI. Намазны тышында алты фарызын да билейик. Аны билип биз, хей, къардашым, тынгылы дин ийманнга кирейик: 1) чархын таза этмеклик; 2) намаз этген жерин таза этмеклик;\n3) намаз этерге ууахтыны билмеклик; 4) кийимин таза этмеклик; 5) къыбылагъа айланмакълыкъ; 6) намазгъа ниет этмеклик. VII Намазны ичинде алты фарызгъа да бир къарайыкъ: 1) «Аллаху акъбар» – деп, къулакъ къакъмакълыкъ; 2) ёрге турмакълыкъ; 3) «Алхам» сура окъулмакълыкъ; 4) рукугъа бармакълыкъ; 5) сеждеге бармакълыкъ; 6) «Аттахият» окъумакълыкъ.\nCууал (Мункар бла Накирни соруулары эм алагъа жууапла) – Сен муслийманмыса? – Алхамдулиллях, муслийманма. – Къачандан бери? – Къалюбаладан бери. – Мени ишеклилигим барды. – Мени уа шагъатым барды. – Шагъатынг неди? – Ашхаду ан ля иляха илляллах, уо ашхаду анна Мухаммадан гъабдуху уо Расулюху. – Кимни зуриятынданса? – Адам файгъамбарны. – Кимни миллетинденсе? – Ибрагим файгъамбарны. – Кимни юмметинденсе? – Мухаммад гъалейссаламны. – Кимни масхабынданса? – Абу Ханифаны. – Ийманынг неди? – Къуран. – Дининг неди? – Ислам дин.\nКъыз бла алим Бир ханны къызы эрге тилей келген уланланы артха къайтарып болгъанды: «Мени сорууларыма жууап берген жашха болмаса, башхагъа эрге чыгъарлыкъ тюйюлме», – деп. Бир кюнде къызны тилей алим жаш келгенди. Къыз алимге: Къайдан келгенсе? Алим: Аталаны аркъасындан. Къыз: Къайры бараса? Алим: Ахыратха барама. Къыз: Аллахутагъала жер юсюнде алгъын къайсы къауумну жаратды? Алим: Жинлени жаратды. Къыз: Бир къауум сорууум барды, жууап бермесенг – келген жолунга къайт. Алим: Сен бир чыракъса, мен бир гёбёлекме. Сени излей туруп, мен ёлсем да тамаша болмаз. Къыз: Белгили болуп, Аллахутагъала эм аллын нени жаратды? Алим: Кяф бла нунну жаратды. Къыз: Кяф бла нун не эди? Алим: Кун фая кун. Къыз: Жутладан алгъын къайсы жутну жаратды? Алим: Таблитни да, Жаблитни да жаратды, бирин бирине эр – къатын этип. Бирини къуйругъу жилянны, бирини къуйругъу арфрекники кибик эди. Къыз: Шайтанны атасы, анасы кимди? Алим: Таблит бла Жаблитди. Къыз: Тенгизлени аслусу неди? Алим: Нух гъалейхиссаламны тууфаны.\nКъыз бла алим\nКъыз: Ёзюню башы да жокъ, жаны да жокъ, дунияда аш ашагъан, суу ичген неди? Алим: Муса гъалейхиссаламны таягъы. Къыз: Кёкден ненча китап тюшдю? Алим: Жюз тёрт китап тюшдю. Къыз: Ненча белгили болду? Алим: Тёртюсю белгили болду: Таурат – Мусагъа, Инжил – Исагъа, Забур – Дауутге, Къуран – Мухаммад гъалейхиссаламгъа. Къыз: Ненча зат атасыз дуниягъа келди? Алим: Беш зат келди. Адам – бир, Хауа – эки, Исмаил ючюн къурман болуп келген къочхар – юч, Салых файгъамбарны ташдан чыкъгъан тюеси – тёрт, Иса гъалейхиссалам – беш. Къыз: Кёкню да арасында намаз къылгъан кимди? Алим: Сулейман гъалейхиссалам. Къыз: Кесини къыркъ жылында сакъалы къара, уланыны жюз онсегиз жылында сакъалы акъ болгъан кимди? Алим: Ол Гъузейир файгъамбарды. Къыркъ жылында Аллахутагъала аны бир аулакъда жанын алып, жюз жылдан сора тиргизди. Ол юйюнден кетгенде жашына онсегиз жыл бола эди. Къыз: Бири биринден айырылмагъан эки къуш неди? Алим: Кече бла кюн. Къыз: Ёзюнгю жууаш тутаргъа, кесинги башхаладан алаша кёрюрге кимден юйрендинг? Алим: Тюеден юйрендим. Бир эшекни къуйругъуна байланып, ызындан кетген, уллулукъ этмейди. Къыз: Не юч зат не юч затсыз магъанасыз болады? Алим: Ариулугъу болгъан кишини акъылы болмаса, алим кишини амалы болмаса, бай кишини чомартлыгъы болмаса. Къыз: Саллаллахутагъала файгъамбарыбыз гъалейхиссалам ненча жыл жашады?\nАлим: Алтымыш юч жыл жашады. Къыз: Ненча жылында файгъамбарлыкъ берилди? Алим: Къыркъ жылында берилди. Къыз: Ёмюрюнде ненча батман ашлыкъ ашады? Алим: Жыйырма тёрт батман ашады. Къыз: Жаннетле ненчадыла? Алим: Сегиздиле. Къыз: Атларын айт. Алим: Даруссалам, Дарукъарар, Дарулжалал, Жаннатуннагъим, Жаннатул Фирдауус, Жаннат улмачкъуа, Жаннатулгъадиа, Жаннатумагъла. Къыз: Жаханимле ненчадыла? Алим: Жетидиле. Къыз: Атларын айт. Алим: Хаууя, Хутама, Сакъар, Сагъыр, Лаза, Жахийм, Жаханим. Къыз: Мынафыкъ кишиде болгъан ненча къылыкъ барды? Алим: Юч къылыкъ барды жалан: сёзюнде турмагъан, аманатха хыянат болгъан, айтылгъанына табылмагъан. Къыз: Эм уллу билим неди? Алим: Адам кесини айыбын билген. Къыз: Жандан сыйлы зат неди? Алим: Дини бар кишиге – дин, жокъгъа уа – ахча. Къыз: Къайсы отду ёзюню акъылын кюйдюрген? Алим: Кёпчюлюкдю. Къыз: Бузулмагъан зат неди? Алим: Адамлыкъды. Къыз: Атасындан уланы кючлю – ол неди?\nАлим: Ол темирди, кеси уа – ташданды. Къыз: Кюнню жарыгъы бир кере тийип, дагъы тиймеген жерине не жерди? Алим: Муса файгъамбарны аскери тенгизни къыйырында баргъанда жол ачылып болгъанды, Фиргъаунну аскери киргенде уа къапланып къалгъан жер. Къыз: Дунияны ортасы не жерди? Алим: Байтул Мукъаддас. Къыз: Адамны акъылы кёп болгъан сайын неси аз болады? Алим: Сёзю аз болады. Къыз: Душманны мадары битгенде не этеди? Алим: Дослукъ излейди. Къыз: Файгъамбарла ненчады? Алим: Жюз жыйырма тёрт минг. Къыз: Аланы арасында ненча келечи файгъамбарды? Алим: Юч минг юч жюз он юч. Къыз: Келечи файгъамбар деп не ючюн айтадыла? Алим: Ёзюне кёкден китап тюшгенине айтадыла. Къыз: Файгъамбарладан ненчасы сыйлыды? Алим: Жыйырмасы сыйлыды: Адам, Нух, Ибрагим, Исмаил, Юнюс, Идрис, Луд, Худ, Яхия, Юсуф, Зякрия, Салих, Иса, Сулеймен, Дауут, Илияс, Хызыр, Муса, Якъуб, Мухаммад гъалейхисалам. Къыз: Аланы арасында къайсылары артыкъ сыйлыды? Алим: Тёртюсю артыкъ сыйлыды: Ибрагим, Муса, Иса, Мухаммад гъалейхиссалам. Къыз: Суфулукъ къайсындан къалгъанды? Алим: Идрисден. Къыз: Алим къайсы эди?\nАлим: Хызыр. Къыз: Ыразы къайсы эди? Алим: Исмаил. Къыз: Сабыр къайсы? Алим: Айюб. Къыз: Аллахутагъала Къуранда не ахшы къулду деп, ненчасын махтады? Алим: Экисин махтады: палахха бек сабырлыкъ этгени ючюн – Айюбну, нигъматха кёп шукур этгени ючюн – Дауутну. Къыз: Дунияны ташламакъ къайсындан къалды? Алим: Исадан къалды. Къыз: Факъырлыкъ къайсындан къалды? Алим: Яхиядан. Къыз: Ненча файгъамбар патчах болду? Алим: Беш файгъамбар болду – Юсуф, Дауут, Сулейман, Зулкъарний, Мухаммад гъалейхиссалам. Къыз: Битеу дуниягъа ненча киши патчах болду? Алим: Тёрт киши болду. Экиси бусурман эди: бири Сулейман, бири Зулкъарний. Экиси гяуур эди: бири Намруд, бири Шаддад. Къыз: Ненча файгъамбар сауду? Алим: Тёрт файгъамбар сауду: Иса, Идрис, Хызыр, Илияс. Иса да, Идрис да тёртюнчю кёкде мёлекле бла тагъат этелле, Хызыр къуру да суусап болгъанлагъа суу береди, Илияс сууда батханланы къутхарады. Къыз: Ненча къушну ёлтюрсе гюнах болады? Алим: Тёртюсюн: кёк къаргъа, къарылгъач, кукук, ябалакъ. Къыз: Аланы ёлтюрсе не ючюн гюнах болады? Алим: Адам гъалейхиссалам жаннетден жерге тюшгенде, кёк къаргъа аш келтирип сакълады, къарылгъач Ибрагим гъалейхиссалам-\nгъа отха суу да келтирди, кукук Сулейман гъалейхиссаламны жумушчусу эди, ябалакъ да Сулейманнга насихат этди. Сулейман ябалакъгъа: «Будайны не ючюн ашамайса?» – дегенди. «Атабыз Адам гъалейхиссалам будай ашамаз керекли жаннетден чыкъды», – деди. Къыз: Атасыз анасыз туугъан къайсы файгъамбарды? Алим: Шис файгъамбар. Бир кюн Адам да, Хауа да жашла менден деп, бири менден деп даулаша болгъандыла, сора бири-бирине жууукълукъ этгенде чыкъгъан сууларын алып бир шешаны ичинде сакълагъандыла. Тогъуз ай он кюнден сора шешадан бир жаш файда болду, атына Шис дедиле. Къыз: Манга барыда уагъаза насихатыны ичине жыйгъан тёрт сёз айт. Алим: Аллахутагъалагъа къуллукъ да эт, ёлюмню да эсингде сакъла, Аллахынгдан къоркъ, бир кишини да инжитме. Къыз: Эм ашхы иш неди? Алим: Илму окъумакъ. Къыз: Кишиге илму не этеди? Алим: Гитче болса уллу этеди, жарлы болса бай этеди. Къыз: Дуния деп неге айтадыла? Алим: Хар не жаны бла ахырат жанына файда этмеген затха айтадыла. Къыз: Аллахутагъаланы ыразылыгъы не бла табылады? Алим: Ата-ана ыразылыгъы бла. Къыз: Эм ёхтем киши кимди? Алим: Кесин ёзгеледен ким иги кёрсе. Къыз: Аллахутагъаланы гъыйбадатына жюрегин бакъдыргъан не затды? Алим: Ёлюмню эсгермек. Къыз: Дунияда нечик турургъа керекди? Алим: Бир кече юйде къалып кетген жолоучу кибик.\nКъыз: Адам ненча жерде танылады? Алим: Юч жерде танылады: жолоучулукъда, сатыу-алыу этгенде, къоншулукъда. Къыз: Аман улан неге ушайды? Алим: Артыкъ бармакъны кессе аурутады, кесмесе уа эриши болады. Къыз: Къардашлыкъ не бла белгили болады? Алим: Къардашны айыбын жашыргъан бла. Къыз: Гюнахны дарманы неди? Алим: Тобагъа къыйтыу. Къыз: Жолгъа чыкъса да къыйынлыкъ, тарлыкъ кёрмеген ненча киши барды? Алим: Юч киши: ариу сёзлю, ётгюр, алим. Къыз: Къурандан къайсы сура аллын тюшдю? Алим: «Икъра» сура аллын тюшдю. Къыз: Къайсы аят артда тюшдю? Алим: «Альяума акмалту лакум дийнакум», – деген аят тюшдю. Къыз: Дунияны жаннет ким этди? Алим: Гъадны уланы Шаддад этди. Къыз: Акъ жуж, Макъ жужну аслусу неди? Алим: Нух гъалейхисаламны жерге ташлагъан манисинден жаратылгъанла – сакъаллары жети аршин. Къыз: Мёлекле эркекмидиле, тишимидиле? Алим: Былада эркеклик, тишилик жокъду. Къыз: Мёлеклени ашамагъаны ичмегени недеди? Алим: Аллахутагъаланы эсгермекде. Къыз: Онсегиз минг жан неледиле? Алим: Алты минг тюрлю хайыуан, алты минг тюрлю къурт-къумурсха, алты минг тюрлю къуш.\nКъыз: Тенгизде балыкъны къарнында къыркъ кюн гъыйбадат этген кимди? Алим: Юнус гъалейхиссалам. Къыз: Къайсы рахматды халкъ андан къачхан? Алим: Жауун. Къыз: Къайсы затладыла халкъ сюйген? Алим: Мал, мюлк. Къыз: Къайсы терекди он эки бутагъы бар, хар бутагъында – отуз чапыракъ бар, хар чапыракъны эки бети бар, бири – акъ бири – къара? Алим: Ол жылды. Жылда он эки ай бар, хар ай отуз кече-кюндю. Къыз: Дунияда ачылыкъ неди? Алим: Факъырлыкъ. Къыз: Дунияда кючлюлюк неди? Алим: Байлыкъ. Къыз: Дунияны кенглиги не блады? Алим: Патчахланы тюзлюгю бла, алимлени илмусу бла, байланы чомартлыгъы бла, факъырланы дууасы бла. Къыз: Дунияда ишленнген жерми кёпдю, оюлгъан жерми? Алим: Оюлгъан жер кёпдю – ишленнген бары да оюлгъан этеди. Къыз: Илму сыйлымыды, мал сыйлымыды? Алим: Илму сыйлыды. Илму урланмайды, мал урланады. Илму бергенинг сайын кёбее, мал азая барады. Къыз: Анабыз Хауаны, атабыз Адамны ичинденми жаратды, тышынданмы жаратды? Алим: Ичинден жаратды. Тышындан жаратхан болса, эркекле кибик ачыкъ жюрюр эдиле. Къыз: Жангыз эркекден тиши болду, ол кимди? Алим: Адамдан Хауа болду.\nКъыз: Эски болмагъан эки зат неди? Алим: Жаннетни нигъматлары, жаханимни азаплары. Къыз: Жети зат жети затдан тоймайды, ала недиле? Алим: Кёз – къарамакъдан, къатын бла киши – бир бирден, жер – жауундан, от – агъачдан, алим – илмудан, бай – малдан, адам – жашамакъдан тоймаз. Къыз: Хар не жерге барса да халкъгъа кесин сюйдюрген киши кимди? Алим: Адепли киши. Къыз: Дарман табылмагъан ауруу неди? Алим: Аллахны ажалы. Къыз: Саулукъдан ашхы зат неди? Алим: Кишини ахшыгъа аты чыкъса. Къыз: Гъыйбадат ненча тюрлю болады? Алим: Юч тюрлю: жюрек бла этген, аууз бла, санлары бла. Къыз: Къайсы татлы затды, ахыры ачы болгъан? Алим: Жашлыкъ. Къыз: Ахыры татлы болгъан ачы зат неди? Алим: Сабырлыкъ этген. Къыз: Эки затха жетишдирген эки зат неди? Алим: Сабырлыкъ муратха жетдирир, болгъан затха ыразы болуп турмакълыкъ байлыкъгъа жетишдирир. Къыз: Къайтарыргъа жарамагъан юч зат неди? Алим: Айтылгъан сёз, атылгъан окъ, кетген ёмюр. Къыз: Адам гъалейхиссалам жаннетде ненча будайдан ненча бюртюк ашагъан эди? Алим: Эки бюртюк ашады. Къыз: Ол заманда будай бюртюкню уллулугъу не чакълы эди? Алим: Жумуртха чакълы бир эди.\nКъыз: Жан не жерден киреди, не жерден чыгъады? Алим: Желкесинден киреди, ауузундан чыгъады. Къыз: Факъырлыкъ келтирген затла ненчадыла? Алим: Он бир: ётюрюк айтмакъ – бир, ётюрюк ант этмек – эки, чархы кирли болгъан халда аш ашамакъ – юч, хар зат бла тишлерин тазаламакъ – тёрт, ашны ууакъларын жерге тёкмек – беш, къолун жуумай аш ашамакълыкъ – алты, ата-ананы атларын айтып чакъырмакълыкъ – жети, шалпарын ёретинлей киймеклик – сегиз, чыракъны «уф» деп ёчюрмек – тогъуз, этеги бла бетин сыйпамакъ – он, илмуну хорлукъгъа тутмакъ – он бир. Къыз: Къатынланы бир ненча тапсыз къылыкълары барды, ала недиле? Алим: Сёзлерине табылмайдыла, аманатха хыянат боладыла, бир затха тамам дей турмайдыла, хар кишини ызындан кюледиле, сёзге къулакъ салмайдыла, къоншуланы урушдурадыла. Къыз: Жаннет кимлеге ашыгъады? Алим: Ораза тутханлагъа, сёзден тилин сакълагъанлагъа, къуран окъугъанлагъа, ачлагъа аш бергенлеге, тобагъа къайтханлагъа, эрттен намазгъа терк тургъанлагъа, кесине сюйген затны ёзгелеге да сюйгенлеге ашыгъады жаннет. Къыз: Юч зат айтып, юч затны сурагъан кимди? Алим: Муса гъалейхиссаламды. Бир кюн Аллахутагъалагъа: «Ой, Аллахым саулукъ бердинг, къыйынлыкъ бермей къойсанг не бо лур эди?» – деди. Аллахутагъала ол заманда: «Мени ким эсгерир эди?» – деди. Муса дагъыда: «Тирилик бердинг, ёлюмню берме ген болсанг не болур эди?» – деди. Аллахутагъала: «Ким мени таныр эди?» – деди. Муса: «Жаннетинги жаратдынг, жаханимни жаратмагъан болсанг не болур эди?» – деди. Аллахутагъала: «Ким менден къоркъур эди?» – деп айтды. Къыз: Къардашлыкъ этмеклик хатырлы болгъан эки зат неди? Алим: Къаты киши – бир, патчах – эки. Къыз: Къуллукъ этерге айып болмагъан эки киши кимледиле? Алим: Къызы-жашы ата-анасына къуллукъ этселе айып тюйюлдю. Юй иеси къонакъгъа къуллукъ этсе айып кёрмез.\nКъыз: Ненча затдан сакъланыргъа керекди? Алим: Юч затдан: уллу суудан бла отдан – бир, арсландан – эки, патчахдан – юч. Къыз: Эсли киши кимди? Алим: Ёлюмню кёп эсгерген. Къыз: Адамгъа ненча зат ыспассызлыкъ келтиреди? Алим: Юч зат келтиреди: чакъырмагъан жерге баргъан – бир, ётюрюк айтхан – эки, къызгъанч адамдан зат тилеген – юч. Къыз: Адам гъалейхиссалам жаннетден чыкъгъанда жер юсюнде не жерге тюшеди? Алим: Хинд жерге. Къыз: Хауа не жерге тюшдю? Алим: Жиддагъа. Къыз: Ала жер юсюнде не жерде къошулушдула? Алим: Арафа тауда. Къыз: Адам гъалейхиссалам жаннетден чыкъгъанда юсюндеги кийимлери неле эдиле? Алим: Юч чапыракъ. Къыз: Аллахутагъала дунияны жаратып не кюн башлады? Алим: Жума кюн. Къыз: Сууапны, гюнахны жазгъан мёлекле адамны не жанында турадыла? Алим: Эки да жауурун къалагъыны арасында. Къыз: Мёлеклени къаламлары неди? Алим: Адамны тили. Къыз: Аланы шакъасы неди? Алим: Адамны тюкюрюгю. Къыз: Аланы жазгъан тахтасы неди?\nАлим: Адамланы жюреги. Къыз: Къыямат кюн бегирек жууап берликле кимледиле? Алим: Мал жыйып – ашамагъанла, илму билип – амал этмегенле. Къыз: Гюнахдан сакъланмагъан алим киши неге ушайды? Алим: Чыракъ тутхан сокъургъа. Къыз: Акъылсыз кишиге не тийишлиди? Алим: Сёлешмей тургъан. Къыз: Дунияда эм къыйын затла ненчадыла? Алим: Ючдюле: хариплигинден ауруулу болуу, нёгерле бири-биринден айырылыу, билимсиз киши бла жолдаш болуу. Къыз: Устазсыз билген затла ненчадыла? Алим: Юч: баппуш бала сууда жюзюу, тиширыу сабий табыу, бёрю къозуну алып къачыу. Къыз: Адамла сюймеген эки киши кимдиле? Алим: Бири – къызгъанч, бири – зулмучу. Къыз: Адамны жюрегин хош, бетин жарыкъ этген неди? Алим: Ахшы туугъаны болгъан. Къыз: Шекерден татлы неди? Алим: Къардашла бла эгечлени татлы тургъанлары. Къыз: Амалсыз алим неге ушайды? Алим: Жемишсиз терекге. Къыз: Илмусуз сюфю неге ушайды? Алим: Эшиксиз юйге ушайды. Къыз: Дунияда ёлюп тирилген ненча файгъамбар барды? Алим: Юч: Юнюс, Гъузейир, Жаржис. Къыз: Мёлеклени эм сыйлылары ненчады? Алим: Тёрт: Жабраил, Микяил, Исрафил, Азраил.\nКъыз: Аллахутагъала дунияны ненча кюнден жаратып битдирди? Алим: Алты кюнден. Къыз: Аллахутагъала кеси сюйген болса, кёзню жумуп ачханча жаратыргъа къудуретинден келе туруп, алты кюн къалмакълыгъы не ючюндю? Алим: Халкъгъа ашыкъмай, сабырлыкъ бла иш этилгенин кёргюзтюр, юйретир ючюн. Къыз: Акъылсыз кишини несинден таныйса? Алим: Сёзюню кёплюгюнден. Къыз: Аллахутагъаланы жанында, факъырлыгъына сабырлыкъ этип тургъан жарлы кишиден, чомартлыгъында жюрютген нигъматха шукурлукъ да этген бай кишиден къайсы ахшы? Алим: Бай киши. Къыз: Ахыр иймансыз болуп ёлюмге жетдирген затла ненчадыла? Алим: Юч: ийманнга шукур этгенни къойгъан – бир, иймансыз ёлюмден къоркъмай тургъан – эки, халкъгъа жумуш этмеген – юч. Къыз: Исрафил мёлек сурун ненча кере юфкюрюр? Алим: Юч кере: къыямат кюн жууукълашханда алгъын халкъны уятыр ючюн – бир, жанын алыр ючюн – эки, къыямат кюн халкъны жанларын салыр ючюн – юч. Къыз: Мёлекле не затдан жаратылгъандыла? Алим: Нюрден. Къыз: Жинле не затдан жаратылгъандыла? Алим: Отдан. Къыз: Адамны ахшы нёгери, аман душманы неди? Алим: Мал бла уланы. Къыз: Дуния неге ушайды? Алим: Кече кёрген тюшге.\nКъыз: Намазда, оразада, хажда, зекатда тайдырмагъан гюнахны не зат тайдырады? Алим: Юй ахлу ючюн мадар, къайгъырыу этиу. Къыз: Жаннетде хур къызлагъа ие боллукъладан бирлери кимледиле? Алим: Межгитни тазалагъанла. Къыз: Къыямат кюн базманны ахшылыкъ жанына салгъан затланы эм аууру неди? Алим: Адамны ахшы къылыгъы. Къыз: «Аллах берекет берсин сени устазынга», – деп, орунундан туруп, ол алимни кесини жерине олтуртду. Олсагъат алимлени, хажилени да жыйып, некях этдирип, сора эр бла къатын болуп жашап къалдыла.\nКёчмекликни юсюнден Малкъарны, ой, тар орамлары Машиналадан толгъанды. Малкъарны жарлы адамлары Гузаба, къайгъы болгъанды. Сегизинчи мартны эрттенлигинде, Солдатла юйге кирип келдиле. «Биз сизни кёчюрген этебиз», – деп, Болжалгъа жарты сагъат бердиле. Ол кече Чегет ёзенде къартланы да, Сабийлени да тёшексиз жатдырдыкъ. Малыбыз, итибиз, киштигибиз да, Бизни бла жиляй, танг атдырдыкъ. Тогъузунчу мартда машиналагъа, Бизни миндирип, жолгъа ашырдыла. Ызыбыздан къарап, ёлгенлерибиз а: «Бизни кимге къоясыз?» – деп, жилядыла. Тогъузунчу мартда тууар вагонлагъа, Биз хариплени жюкледиле. Жыйырма кюнлюк къыйын жолгъа, Биз жарлыланы жибердиле. Жыйырма къыйын кюнден сора, Тууар вагонланы эшиклерин ачдыла. Эгечни да, къарындашны да, Къуш тюгюнлей чачдыла. Ой, биз да кетип алай барабыз, Къазахстанны эркин жерине. Неда къайтырбыз, неда къайтмабыз, Кавказны ариу элине.\nКёп акъылланы юйретючю эди, Бизни, ма, къарт а атабыз. Къазахстаннга нек кёчюрдюле, Не болур эди хатабыз? Кимле ючюн уруш этедиле Малкъарны сабий жашлары? Бизни уа излеп юйге барсала, Тура болур юйню ташлары. Мени эсимден бир да кетмейди, Кавказ тауланы татыуу. Кёп затдан эсе къыйын кёреме, Туугъан жеринги ачыуу. Германия эте, Германия эте, Гитлер кесин халкъына сюйдюрдю. Гитлирни жаннган отлары, Халкъны уа башын кюйдюрдю. Германия эте, Германия эте, Германия бегимни бузгъанды. Сталин деген ма бизни атабыз, Къая ташланы къазгъанды. Кёп ишлегенден, кёп къыйналгъандан, Жылтыргъанды мени женглерим. Къайда къалгъанларын билялмайма, Жанымдан сюйген тенглерим. Тенглерим эте, тенглерим эте, Тенглерим къайда, мен къайда? Бир-бирибизни кёрмеген заманда, Бизге жашаудан не файда? Жууукъла эте, жууукъла эте, Жууукъла къайда, биз къайда? Жууукъдан, тенгден кенг кете, Бир-бирни кёрмесенг не файда?\nКёпле кёп жерде жоюладыла, Айтыр сёзлерин айталмай. Аллах, тилейме, сен бизни жойма, Ата журтубузгъа къайтармай. Юсюнгдеги кийиминг, ала, Аны тюймелери къалынды. Бу туугъан жерни сурап къарасанг, – Ма, жан алгъандан къыйынды. Мени бир жанымдан жашау тарлыгъы, Бирси жанымдан – сууукълукъ. Ой, мен жарлы, къалай къыйынды Къазахстанны сууугъуна кюймеклик. Иги боллукъ тюйюлме, анам, Манга бир ауруу тийгенди. Къазахстанны сууугъунда мени, Санларым аман кюйгенди. Туугъан жерни ачыуу жюрекге, Тюшсе, къан жюрюмейди санлада. Малкъарны халкъындан насыпсыз, Болурму, Аллах жаратхан жанлада? Тууарла жюклеген вагонла бла, Келтирип Къазахстаннга тёкдюле. Ким къайтады, ким къайтмайды Кесини сюйген, ариу элине. Ёгюзле бла жер сюргенде, Бир зат тюшгенди эсиме. Бу Къазахстандан къачар эдим – Нёгер тапсам эди кесиме. Ёксюз къалгъан кийик улакъча, Къазахстан ёзенлеринде къалгъама. Къалай боллугъуму билмейме, ансы, Туугъан жериме къайгъы алгъанма.\nТаула башында бир шаптал терек, Кенгнге жайылсын тамыры. Бу Къазахстанда ким болушса да, Нюр жанар эди къабыры. Бу Къазахстанны бораны буруп, Таза жанымдан тойгъанма. Этерге амалымы тауусуп, Аллахха бошлап къойгъанма.\nЖаш бла къыз Жаш къызгъа: Адам акъыллы, ма, болмайды, Кёп къйынлыкъла сынамай. Не болгъан эсем да бирда билмейме, Жырлаялмайма, жилямай. Сен менден хапар сурасанг, къызы, Мен саума, тынчма, саламат. Экибиз бирге болайыкъ, къызы, Уллу Аллахха аманат. Не болгъанымы билмей къалгъама, Къолума ушкок бергенде, Бек алгъа эсиме сен тюшген эдинг, Аллын урушха киргенде. Сен да къууан, мен да къууанайым, Иги болсун этген муратынг. Урушдан чыгъып къарагъанымда, Мутхуз болгъан эди суратынг. Беш кюннге дери солуп, Энтта урушха кетеме. Мени кёргенлей сени кёрюрюн, Анама аманат этеме. Эриулюгю болгъан эрисин манга, Мен бир эриулюк болама. Мени кёргенлей сени кёрмесе, Кечгинлик бермем анама. Олтургъан жеримден секирип турама, Халлеринг тюшсе эсиме. Жашлагъа лакъырда этдире турма, Манга ырысламай кесинге.\nЖаш бла къыз\nСанга почтагъа письмо салайым, Энтта урушха кетеме, Ёлгенди деп эшитсенг, наным, Жилямазынгы тилейме. Сенсиз дунияда жашаялмайма, Бир сагъыш нечик этмейсе? Манга былай нек тагъылгъанса? Бирда жюрегимден кетмейсе. Къыз жашха: Сен жаулагъанны мен да жауларма, Сен жауламагъан сунсанг да. Сени жюрегинги мен да къыйнамам, Сакъларма, не кёп турсанг да. Мен дунияда къалай жашарма, Мени наным мени ёнгелеп, Экибиз ючюн дуния бузулсун, Тауладан ташла тёнгереп. Стол юсюндеги мияла адыр, Ол жерге тюшюп ууалсын. Сенсиз дуниям кетерлик эсе, Дунияны башын суу алсын. Стол юсюндеги ашарыгъымы Мен ашамайын тояма. Сенден келген письмоланы, Жастыкъ тюбюнде къояма. Сени келгенинги эшитсем, Чорбатха чыгъып къарайма. Сени кёрмеген кюнлерими, Бирин-бирин жылгъа санайма.\n* * * Таула башында дагъы тау болса, Къанатлы болуп ётерем. Сюйгенимден хапар айтханнга, Жанымдан юлюш этерем. Сен тыш сёзлеге бир да къарама, Мен бош сёзлеге ийнанмам. Жюз жыл къолунгда турсам да, жаным, Бир жюрегинги къыйнамам. Жылы быстырла ма мен а этдим, Нанымы келир къышына. Сен эркин этмей мен бир да чыкъмам, Сен ыразы болмай тышына. Жангы быстырла дагъы этерем, Нанымы келир жазына. Кеси эшигими кесим жапханма, Кеси кесиме базына. Ол уллу суугъа алай киргенме Мен, теренлигин сай сунуп. Кеси эшигими дагъыда кесим, Жапдым, ол юйню бай сунуп. Ол уллу суугъа дагъы киргенем, Билмей теренлигин, сайлыгъын. Башында акъылы бир болмаса, Кимге керекди аны байлыгъы?\n* * * Экибиз эки къанатлы болуп, Таула башына къонайыкъ. Сен сюймейме деп жауап этесе, Эгеч-къарынадаш болайыкъ. Таула башында бир нарат терек, Кенгнге жайылсын тамыры. Бу сюймекликге себеп этгенни, Нюр жанар эди къабыры. Машинагъа минип бараса, ариуум, Сен ишлемейин къайтханса. Манга айтмайын, ичги сёзюнгю Бир къарт къатыннга айтханса. Сизни кибикле аздыла, жашы, Керти да болгъансыз багъалы. Башха миллетни сюймейме ансы, Табарем алтын жагъалы.\n* * * Мени сюйгеним озду былайтын, Къара мор бла кийинип. Мени жаууму сюйгени болсун, Дуниягъа баям билинип. Сюеме эте, сюеме эте, Сюйгеними халкъгъа билдирдим. Кёрмеген сюйгеним ма сен болгъуенг, Халкъны кесиме кюлдюрдюм. Дуния башында сенми болгъаненг, Мен быллай бир а сюймесем. Сенден да игисин Аллах берир эди, Мен былай сабийлей кюймесем. Мени сабий жюрегим кёпгенди, Ма бир жилямай чёкмейди. Мени сюйгеними ариу сыфатчыгъы, Кёзюмю юсюнден кетмейди. Сен мени сюе, мен сени сюе, Сюймеклик тюшдю ичиме. Ма мени къоюп башханы алсанг, Аман заран тюшсюн ишинге. Мен больницада жатып турама, Сюйгеним сора келмейди. Ёлмей къалсам кёрюрме, жашы, Ажалсыз киши ёлмейди.\n* * * Къолумдагъы мухур жюзюгюм, Алып атханма къазаннга. Жанымдан юлюш этер эдим, Сюйгеним бла некях жазгъаннга. Сюйгеним бла кеси атымы, Сын ташыма жазыгъыз, Къыз тиширыу а къоркъакъ болады – Къабырымы терен къазыгъыз. Сюйгеними жюзюгю бла кюзгюсюн, Кеси кёзюнден тутайым. Аны манга айтыучу ариу сёзлерин, Мен энди къалай унутайым? Сюйгеним уста болгъанды дейле, Уллу шахарны жолуна. Суратчыкъ болуп тюшге эдим, Сюйгенчигими къолуна.\nКъайын ана Аны анасы тойдады дейле, Кимни сайлайды жашына. Малым да аны, жанымда аны, Нек жаратмайды башына. Аны анасы игиди дейле, Кимни сайлайды жашына. Андан бери къайтып бир келир эд, Тергеулю этип башына. Аны анасы игиди, кюнюм, Ызымдан къарап кёргенди. Ой, мени жаным аман алыннган! Дарий жыйрыкълыкъ бергенди. Дарий жыйрыкълыкъ берген эсе, Къатапа кёлек салырма. Аны анасы огъурсузду дейле, Не бла кёлюн алырма? Огъурсуз болса болгъанлай турсун, Кюйсюзге кюйсюз болурма. Ичи да кюйюп ол а ёлмесин, Жашы тийсин ансы къолума. Къолумдагъы жюзюгюм, ала, Аны тюбю тогъай, башы – таш. Биз башыбызны къалай тутайыкъ, Сюйгеним сабий, кесим – жаш.\n* * * Сюйгеним берген кюмюш белбауум, Тартсам белиме жетмейди. Кече жатсам да, кюндюз турсам да, Бир да эсимден кетмейди. Мени къолумда къолжаулукъчугъум, Аны къыйырлары ыз болур. Ёлмей къалсам, мен да кёрюрме, Алгъанынг къаллай къыз болур? Санга къагъыт жазалла, жаным, Бармакъларымы барысы. Бу письмо бла барады санга, Мени жюрегими жартысы. Сени жазгъан къагъытларынгы Киши къолуна алмасын. Мени къоюп башханы алсанг, Алгъанынг къолунгда къалмасын.\nСловарь антропонимов, топонимов и редко употребляемых слов Аббас, Аббас ибн Али – Хусейинни къардаши: аталары бир, аналары башха Абдуллах – адам ат Абузар – адам ат Адам, Адам Абдул-Башир – файгъамбар Адыл – тюзлюкню жюрютген адам Айгъыр – ажир, бичилмеген ат Азраил – жан алыучу мёлек Алам – жер башы Алий, Али ибн Хусейн (658-713/714) – Хусейинни тамата уланы Алий, Арслан Алий, Али ибн Абу Талиб (558/560-24.01.661) – Мухаммад файгъамбар бла эки къардашдан тугъандыла, эм Мухаммад файгъамбарны къызыны эри Арап – араб Арасат – къыямат кюн соруу этиллик майдан Арз – белгили Арш – Аллахутагъаланы тахтасы Арасат – майдан Арфрек – жанлы Аслусу – тамыры Асхап – файгъамбарны изын тутхан адамла Ауал – алгъа, биринчи Ахлубайт – юй ахулусу Ахмат – махтаулу Аштар – адам ат Багъдад – Багдад Бади-шахи – падишах, патчах Байтул Мукъаддас – Иерусалимде межгит Балхам – мазь; бальзам Нугъман – адам ат Боракъ – Мухаммад файгъамбарны кёкге чыгъаргъан ат Гъарш – Аллахны тахтасы Гъатийкъат – адам ат Гъафдуруррахим – адам ат Гъаффар – Аллахны аты Гъейнейни – шахар Гъиракъ – Ирак Гъыйбадат – Аллахха къуллукъ этиу Дагъы – дагъыда\n171 Далалат – ввести в заблуждение Даула мал – уруш бла алыннган мал (ырысхы) Дауут – файгъамбар Дымышкъ – Дамаск Жабраил – мёлек Жагъафар – адам ат Жалжакъ – шахар Жарут – адам ат Жаухар – жемчуг Жая – садах Жесир – пленник Ак Жуж, мак Жуж – къыямат кюн чыгъарлыкъ халкъла Зайнаф – адам ат Зиярат – посещение Зубаир – адам ат Зурият – потомство Ибн – жашы Ибн Зият, Убейдуллах ибн Зият (Зияд) – губернатор Куфы, наместник, убит 06.08.686 Ибнузайдил – адам ат Ибнурабигъи – адам ат Ибрагим – файгъамбар Ибрахим Аштар улан, Ибрахим ибн ал-Аштар – предводитель восстания, начатого в ночь с 17-го на 18 октября 685 г. Изну – эркинлик Инжил – Евангелие Инша-Аллах – Аллах айтса Иса, Иса ибн Мариям – файгъамбар Къалюбаладан – Адам файгъамар жаратылгъандан бери Келям – речь, слово Кербалакъ – жерни аты Куфа – шахарны аты Кюбе – панцирь Кярамат – намыс, хурмет Кяусар – жаннет суу Къажар – иранлы, курд Къайсар – кесарь, цезарь Къафыла – тюе сюрюу Къачакъ – къачып айланнган адам Къуддус – Иерусалимде межгит Къурейишли – название племени пророка Мухаммеда Къуууш – молитвенная ниша в стене мечети Къыргъай – коршун\n172 Къыртчыгъа – ястреб Мажюсю – язычник Майдан – аулакъ (уруш баргъан аулакъ) Малгъун – изувер Маниси – эр кишини урлугъу Марид – адам ат Марууан – адам ат Мархабай – формула приветствия Маулют – Мухаммад файгъамбарны туугъан кюнюне аталгъан жыйылыу Махлукъат – жаратылгъан жан Махзум – адам ат Махти – адам ат Махшар – къыямат кюн жанла жыйыллыкъ жер Минара – минарет – межгитде намазгъа азан къычырыучу жер Михирап – къуууш Михраж – файгъамбарны кёкге чыкъгъаны Мосул – шахар Муавия, Муавийа, Муавийа ибн Абу Суфьян (603, Мекка – 680, Дамаск) – основатель и первый халиф династии Омейядов c 661 года, перенёс столицу халифата в Дамаск. Мукъмин – муслиман диннге керти ийнаннган Муса, Муса ибн Гъимран – файгъамбар Муслим ибн Акыль (Акыля) ибн Талиб – Хусейин бла эки къардашдан туугъан. Мункар бла Накир – къабырда соруу этген мёлекле Мухаррам – бусурман айладан бири Мухтар, Мухтар Ахмат – 810 - Аль-Мухтар ибн Абу Убейд ас-Сакафи – предводитель восстания, начатого в ночь с 17-го на 18 октября 685 г. Мурид – сохта Мухаммад (Мухаммед) ибн Абдуллах (22.04.571 – 08.06.632) – файгъамбар; аны башха атлары – Расул, Башир, Хаби, Хабибуллах Мухаммадул халифа – аны башха аты Мухаммад – 52 Мухафаз – область Мынафыкъ – эки бетли, сатхыч адам Накъут – сыйлы ташла (яхонт, сапфир) Насихат – назидание, нравоучение Нафсы-нафсы – кесим-кесим Нигъмат – благодать Низам – дисциплина Нугъман – адам ат Нух – файгъамбар Раббигъул – бусурман айладан бири Расул – келечи, Мухаммад файгъамбарны атларындан бири Рауда – жаннет бахча\n173 Раф-раф – къанат, къанатлы Руха ниятла – жанла Сайид – намыслы, хурметли Сакинат – адам ат Самали – жерни аты Сеждеге – поклон, падение ниц Сидира – местность на небесах: лотос крайнего предела Сийн – шахар Синанун – адам ат Сур – сырыйна Сууал – соруу Суфулукъ – тенглик, братство (орден) Сюннет – последователь пророка; обрезание Табын – группа Тагъызият – хурмет этген Таж – алтын бёрк, корона Такъыя – шлем Тадбир – правление Тасбих – Аллахны эсгермеклик Тах – тахта (трон) Тахарат – таза болмакълыкъ Тулукъ – гыбыт Тууфан – жерни башын суу басмакълыкъ Тюгенмеген – тауусулмагъан Уалий – биринчи, башчы Уарис – наследник Умар – Хусейинни жашы Умар Сагитны уланы, Умар (Омар) ибн Сади (Саад) – Убейдуллах ибн Зияд направил его с войсками навстречу Хусейну Умукюлсюн – адам ат Руку – намазгъа ийилиу Уркъуят – адам ат Фарис – перс Фарыз – динде этерге борч болгъан затла Фасих – ариу тил бла сёлешиу Фасыкъ – къылыкъсыз Фатимат – Хусейинни къызы Фатимат Захра (гюлча ариу), Фатима бинт Мухаммад (605–632) – дочь пророка, жена Али ибн Абу Талиба; ее дети: сыновья – Хасан, Хусейн, дочери – Зайнаб бинт Али, Умм Кулсум Фиргъаун – фараон Фурат – Евфрат Хабашили – африканское племя\n174 Хабиб – сюйюлюннген (Мухаммад файгъамбарны атларындан бири) Хабийбуллах – Аллах сюйген (Мухаммад файгъамбарны атларындан бири) Хадижат – Мухаммад файгъамбарны юй бийчеси Хажар ибн Хурру – адам ат Хайбар къала – крепость Хайдар – Мухаммад файгъамбарны жууукъларындан бири Хайрул Агълам – Мухаммад файгъамбарны атларындан бири Хаким – наставник Халап – жерни аты Халид – адам ат Халиф – правитель Ханзалат – адам ат Хасан – Мухаммад файгъамбарны туудугъу, Хусейинни къардашы Хасукъ – шахар Хатиб – человек, произносящий проповедь (речь) в мечети Хужура – отоу Хаулу – адам ат Хикмат – мудрый Хукму – решение Хумай – жерни аты Хумус – 1/5 часть добычи Хусейин, Хусейн ибн Али (08.01.626–10.10.680) – Мухаммад файгъамбарны туудугъу, Фатимат бла Али ибн Абу Талибни жашы; Хусейнни сабийлери: жашлары – Али, Али аль-Асхар, Али аль-Акбар и Джафар, къызлары – Сакина, Кабир Фатима, Рукыйя. Хутба – дин юсюнден ушакъ Чара – уллу ачыкъ табакъ Чатыр – шатёр Чаууш – глашатый Чын – чин Шакъа – чернила Шам – восток (Сирия) Шаммар, Шамар ибн Жаушин, Шамар (Шамир) ибн аль-Джаушан – Хусейинни ёлтюрген адам Шафауат – заступник перед Богом Шейит – святой, священный Шериф – хурметли Шираз – шахар Экен – оказывается и пр. Юммет – Мухаммад файгъамбарны динин жюрютген жамауат Ябалакъ – филин Язид – халиф\nСодержание Борис Темукуев. От составителя . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .\nХУСЕЙИННИ КИТАБЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I. Хусейнни Куфагъа баргъаныны хапары . . . . . . . II. Куфа ахлу къагъытла жазып Хусейин жолгъа чыкъгъаныны Язид билгенини хапары. . . . . . . . III. Хусейинни башын кесген малгъун Шаммар Жаушинни жашы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . IV. Хусейинни айгъырыны хапары. . . . . . . . . . . . . . . V. Къатынланы, жашланы жесир этгенлерини хапары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VI. Кесилген башланы Кербалакъдан Куфагъа алып баргъанларыны хапары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VII. Абудуллах деген эки да кёзю сокъур киши ибн Зиятха къаршылыкъ этгенини хапары. . . . . . . . VIII. Халап деген журтда бир киши бусурман болгъаныны хапары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . IX. Къайсар патчах Язидге жиберген келечини хапары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . X. Язидни къардашларындан бир ашхы къатынны хапары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XI. Алий да, къатынлары да Язидге къаршы туруп сёлешгенни хапары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XII. Файгъамбарла, мёлекле Хусейиннге тагъызиятха келгенлерини хапары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XIII. Къыямат кюн Фатимат Захраны Махшаргъа чыкъгъаныны хапары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XIV. Язид фасыкъ халек болгъаныны хапары. . . . . . . . XV. Хусейинни къанын алгъаныны хапары . . . . . . . . XVI. Элли минг аскер бла Аштарны уланын Ибрахимни Мухтар Шамгъа жибергенини хапары . . . . .\n4 5 13 33 38 40 43 47 53 62 66 69 80 88 92 94 98\nМУХАММАД ФАЙГЪАМБАРНЫ ХАЛЫНДАН. . . . . . . . . . . . . . 115 I. Файгъамбарны назмусу. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 II. Файгъамбарны эмчек анасы Халиматны хапары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 III. Мухаммад файгъамбарны кёкге чыкъгъан кечеси. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126\nIV. Файгъамбарны ёлген заманыны хапары . ............129 Ёлмекликни халындан . .....................................................134 Жаханимни халындан . .....................................................140 Билмей амалы болмагъан фарызла . .................................141 Cууал . .................................................................................143 Къыз бла алим . ..................................................................144 Кёчмекликни юсюнден . ...................................................158 Жаш бла къыз . ..................................................................162 «Таула башында дагъы тау болса... » . .............................164 «Экибиз эки къанатлы болуп... » . ....................................165 «Мени сюйгеним озду былайтын... ». ...............................166 «Къолумдагъы мухур жюзюгюм... » . ...............................167 Къайын ана. ........................................................................168 «Сюйгеним берген кюмюш белбауум...» . .......................169 Словарь антропонимов, топонимов и редко употребляемых слов . ....................................................................170 ОЗГЪАН ЁМЮРНЮ ХАПАРЛАРЫ БЛА НАЗМУЛАРЫ (Сказания и стихи прошлого века)\nСдано в набор 25.04.13. Подписано в печать 13.05.13. Формат 60х841/16. Бумага мелованная. Гарнитура PT Serif. Усл. печ. л. 10,23. Тираж 300 экз. ISBN 978-5-93680-646-9\nСоставитель Б. Б. Темукуев Редактор В. Н. Котляров Художник Ж. А. Шогенова Лицензия ИД № 00003 от 27.08.99 Издательство М. и В. Котляровых (ООО «Полиграфсервис и Т») 360051, г. Нальчик, ул. Кабардинская, 19. Тел./факс. (8662) 42-62-09 e-mail. elbrus@mail.ru www.elbruss.ru\nОзгъан ёмюрню хапарлары бла назмулары. (Сказания и стихи прошлого века / [Сост. Б. Б. Темукуев]).– Нальчик: Издательство М. и В. Котляровых...