Стихи на балкарском — Фонд Культуры имени Кязима Мечиева\nГлавная » Стихи на балкарском\nАпсатыды тогъай башлы, танакёз,\nСюрюулерин терс жоллагъа жибермез.\nАны барды учхан къушлай жюрюшю,\nТар къоллада, чууанлада — кириши!\nТау башлары, ойра, болур, чууана,\nМараучу да келе болур къууана.\nАркъасында, ойра, аны къауалы,\nАпсатыпьа болур былай жууабы:\n— Апсатыны берир кюню сют кибик,\nБермез кюню болур аны ит кибик!\nБерир болсанг, тар къошунда улутма,\nБериучюнгю, ойра, бийим, унутма!\nТар къошунну айры башын кенг этгин.\nЫрысхыны, ойра, мында кёп этгин!\nСени малынг къолда талан агъачлай,\nКъойма, тейри, сабийлени сен ачлай.\nСабийлени ачлай къойгъан сен болсанг,\nКим аурутур жарлылагъа, ойра, жан?!\nКъауалымы жауу болур балаууз,\nКийиклени болма къойчу къанаууз!\n— Жарлы уучу, алгъыш эте, атланыр,\nТанг алада къауалына къапланыр.\nАпсатыны къулакълары тик турур,\nОйра, кесин халал, чомарт сундурур.\nОл уучуну элтип барыр бийикге,\nБуйрукъ этер жугъутургъа, кийикге:\n— Жалай, жалай, жалаулагъа чыгъайыкъ,\nУучуладан тасха-таша бугъайыкъ.\nУучуладан тасха-таша турмасакъ,\nБиз аланы терс жоллапьа бурмасакъ,\nАла бизни марап, къуууп,тутарла.\nЖаш кийикле къан курттакла жутарла.\nЖалаулада апсатыдан батыр жокъ,\nАнга ышаннган уучулада акъыл жокъ.\nАпсатыны кёзю болур жютюлю,\nЖарлы уучу келмез жолгъа тюртюлюр.\nАпсатыны сёзю болур буйрукълу,\nТаналары тарда алтын къуйрукълу.\nАпсатыны къызы болур Гошала,\nЖугъутургъа къысыр эчги къошалла.\nБирси къызы болур аны Жансюер,\nЖугъутурну къолтугъундан къан сиер.\nЖугъутурну къолтугъундан къан сиер,\nЖарлыгъа бергенни, ойра, жан сюер.\nАпсатыны жашы болур Ындырбай,\nШапаланы жюн тюбюнде тындыргъан.\nЫндырбайны барды марал къошлары,\nЭгиз табар жугъутургъа къошханы.\nИлишаннга эки марал тутулмаз,\nЫндырбайдан жюмел улакъ къутулмаз.\nАпсатыны жашы болсун къууатлы,\nКъызы болсун тауда эгиз улакълы.\nЖарлы уучу таугъа чыгъып къарады,\nКийиклени бирем-бирем санады.\nУлакълары ташдан ташха секире,\nЖугъутурла къара къанла кекире.\nЖугъутурну бирден сора тиши жокъ,\nАллах берсе, апсатыны иши жокъ.\n— Биз барабыз эрттенликде атыугъа,\nКерекдиле буу мюйюзле сатыугъа.\nКерекдиле бизге малла къурманнга,\nЖугъутурну башын атдым туманнга…\nЖарлы уучу алай айтып олтурду,\nАкъ башлыгъын жёрмеледен толтурду…\n2. Къар жауады\nКъар жауады, боранды,\nБайны неси къорайды?\nМалый багъа сатады.\nКъуу тёшекде жатады,\nКёз илишан атады.\nКюн къайгъысыз батады,\nТанг ашыкъмай атады.\nНёхю ахча санайды,\nКёп эсе да, къанмайды.\nЖашауу байны былайды,—\nКъызы чачын тарайды,\nБай жашлагъа къарайды.\nЖашы эсирип ауады,\nКъар а тынмай жауады.\nКъул къалтырай эшикде,\nХыбырт тону — тешикли!\nТаш юйюнде от этмей,\nАшаргъа ашы жетмей,\nИшлейд белин тюзетмей,\nКъыйынлыкъ андан кетмей.\nЖаш айла байла былай,\nКъарын жауларын сылай.\nЖылкъычы тюзде бузлай,\nОтунчу ачдан жиляй,\nЫрмах этип санларын,\nСууукъ бузуп къанларын,\nБай эсине алмайды,\nАллахдан да къоркъмайды.\nЖукъгъа да санамайды.\nЖукъ айтыргъа жарамайд,\nАйтса, патчах унамайд.\nБайны къайгъысы жокъду,\nЮсю, къарны бек токъду.\nОлтурдула бурун бизде\nЖарлы къарт да, бий да бирге.\nТабындыла бир тейриге,\nБирлик болду элибизде.\nБий бийлигин анда кёрдю —\nКъарыусузгъа къарыу берди!\nЭлни ишин этип келди,\nБек сыйлыгъа да тергелди.\nДушманладан сакълай билди,\nБирге ойнап, бирге кюлдю,\nЭл сюйгенни ол да сюйдю,\nБушуулада бирге кюйдю.\nЭнди бийлик учуз болду,\nАдет, тёре къутсуз болду,\nБиз кёрмейбиз онгну, солну,\nКим излейди аман жолну?\n4. «Тау башында тау болмаз...»\nТау башында тау болмаз..\nТау башында тау болмаз,\nЖангыз терекден бау болмаз.\nКъылыч жара сау болса да,\nСюймеклик жара сау болмаз.\n5. «Санга къыйыкъ бла баргъа...»\nСанга къыйыкъ бла баргъа…\nСанга къайыкъ бла баргъа\nУмут этгенем. Къайыгъым\nМени ёнюмю эшитмейсе,\nЖ алан къая зынгырдауун\n6. «Къоншубуз. Ожакъ тютюнюнг...»\nКъоншубуз. Ожакъ тютюнюнг…\nКъоншубуз. Ожакъ тютюнюнг\nДайым кёрюнюп турады.\nАлай санга узакъ жолум —\nАтанг бла къарындашынг\nАрабызны кенг этдиле.\nМен санга жарсый тургъанлы,\nЭншге кёп суула кетдиле.\nЮйюнгю эшиги манга\nАчылырыкъ болмаз, алай —\n7. «Арбазынга къарай озама...»\nАрбазынга къарай озама…\nОтуннга бара танг алада.\nЭшитеме мен къаялада.\n8. «Атанг келди да гюрбежиге...»\nАтанг келди да гюрбежиге…\nМени жюрегими да элтди.\nСюеме, кишеним жарасын,\n9. «Аллах бизге сюймеклик жазады...»\nАллах бизге сюймеклик жазады…\nКёкдеги аллахдан кючлюмюд\n10. «Жал борчум салып тузакъ...»\nЖал борчум салып тузакъ…\nЖал борчум салып тузакъ,\nМен жарлы элден узакъ\nТурама. Билмей бир зат,\nЖюрегим, жарсып, къызад:\nКетмедим белги берип,\nНе тойда эркин кёрюп.\nМени отуму кёмюп?\n11. «Бели инчге — субай назы...»\nБели инчге — субай назы…\nБели инчге — субай назы,\nАгъачы тюз, къара — къашы!\nБек огъурсуз — къарындашы,\nКъайгъылыды мени башым.\n«Мим» жазсам да, «лам» сунама,\nМен былай болуп турама.\nКёзю — къара, бою — субай,\nТангны чолпан жулудузунлай!\nАны манга тюк онгсунмай,\nЖиляталла, тюймей, урмай.\nМен нетейим,— къолум къысха,\nАмалым жокъ чыдамазгъа,\nАллах бурсун насып ызгъа,—\nЖаны ауруп жашха, къызгъа!\n12. «Салам жаздым санга артыкъ...»\nСалам жаздым санга артыкъ…\nСалам жаздым санга артыкъ,\nСени бек сюйгеним сартын.\nБерме манга, созгъан алтын,\nСен бир юйню чырагъыса,\nСюйген болсанг — къыйналыреа,\nСёзлериме кёл салырса.\nУгъай десенг, чалгъым ташха\nТиерми деп, ичим — тасха!\nКъарамазса акъсакъ жашха,\nСан этмезсе, алып башха.\nЭй-хей, жаным, хур мёлегим,\nАкъылынгы терк билейим:\nАллахдан да бек тилейим.\n13. «Къара къашынг, къара кёзюнг...»\nКъара къашынг, къара кёзюнг…\nКъара къашынг, къара кёзюнг,\nБал-шекерден татлы — сёзюнг!\nСакълап турсам сени, тёзюп,\nКелирмисе манга ёзюнг?\nСуугъа бара кёрдюм — азып,\nБетинг да саз, нюрюнг — къачып…\nБолмазмы экен къысха насып,—\nАллах бизге жазыу жазып?\n14. «Къарап турдум баргъанынга...»\nКъарап турдум баргъанынга…\nКъарап турдум баргъанынга,—\nЧачынг жете табанынга!\nБюсюрейме бек халынга,\nСен да къара айтханыма:\nАтанг, ананг энчи турур,\nБашха тюрлю оноу къурур,\nБайгъа, бийге акъыл бурур,\nМен жазыкъны юйюм къурур.\nЭки сюйген бир болайыкъ,\nНасып табып, къууанайыкъ,\nБирден ожакъ чыгъарайыкъ.\nСакълагъаннга юлюш къайда?\nБу туруудан жокъду файда,\nМалым, жерим, юйюм — майна,\nКъачырайым къурман айда !\n15. «Къоннган къушха базынып...»\nКъоннган къушха базынып…\nКъоннган къушха, базынып,\nМеники деп айтма сен.\nУчуп кетсе, ызындан\nЖетерме деп, чапма сен.\nАриу сёзге алданып,\nАлырма деп айтма сен.\nАрадан кюн оздурмай,\nАны юйюне къайтма сен.\nСенден ариу жокъду деп,\nЖаш къызны терилтмегин.\nШекер да, бал да татлы,—\nАриуд жюрек сюйгенинг.\n16. «Къаламым, салтам — мюлкюм...»\nКъаламым, салтам — мюлкюм…\nКъаламым, салтам — мюлкюм,\nЖюрюдюм, кёрдюм, билдим:\nОл келди, мени тутду,\nБорбайдан алды, жыкъды,\nМанга кёп душман чыкъды,\nАжымлы ажал кибик,\nБир келсе, тыйыу болмаз.\nКетерсе кийик болуп,\nАдебинг, бетинг къалмаз.\nЖюрюрсе итча, улуп,\nБетингде нюрюнг къуруп,\nЖууугъунг келмез туруп,\nБолурса къуру тулукъ.\n17. Бу дуниягъа алай келед сюймеклик\nБу дуниягъа алай келед\n(«Тахир бла Зухура» романындан)\nБу дуниягъа алай келед сюймеклик, —\nАдамлагъа сюйюнчюлюк айтханлай.\nБу дуниягъа алай келед сюймеклик,—\nТау жоллада женгил атлы чапханлай.\nЖашха, къызгъа алай келед сюймеклик,—\nКюн да бизге тазалыгъын бергенлей.\nКъара дертден, харамжюрек зулмудан,—\nУмут этип гитчеледен, уллудан.\nБолмаз ишге къыйналабыз, талабыз.\nЗаран болуп, эки сюйген жюрекге,\nБашыбызгъа кёп гюнахла алабыз.\nЫзларындан, итле кибик, юребиз.\nБолалмасакъ, саныбызны тюебиз,\nТерк жегебиз къара ишге арбала.\nАлгъыш угъай, къаргъыш болуп жолубуз,\nТахир бла Зухура да кюйдюле\n18. Къыз тууду эсе\nКъыз тууду эсе…\nМен айтайым, тынгылагъыз,\nТаулу юйде тууулса къыз,\nСый этип, сиз къууанмагъыз,\nБош муратха жубанмагъыз.\nХадиследе кёп окъудум,\nБарын кёрюп, арсар болдум:\nТиширыугъа жокъду болум,\nЖазаргъа тартынад къолум!\nКъыйыннга деп тууар жаны,\nТюзелмез аны бир саны.\nКюе кетер жюрек къаны,\nЧапракъдан ётмез айтханы.\nМудах болур аналары,\nКюню, тюню жиляй барыр,\nМуратлары толмай къалыр.\nЖашлы юйню ким да таныр,\nКелген къонакъ кече къалыр,\nАтасы байгъа саналыр,\nЖууукълугъун ким да алыр.\nЖылы жетсе, тыякъ алыр,\nЖыйын бла чалгъы чалыр,\nКъыйын ишге кючю кьарыр,\nЮй ишлергё таш къобарыр.\nЖигитлиги терк танылыр,\nИги къызны сайлап алыр,\nЖаратмаса, талакъ салыр,\nБашха къызны тилеп алыр.\nКъызлы юйге кёз къарамаз,\nКелген къонакъ кече къалмаз,\nСууу — эркин, отуну — аз,\nБерекети бир да болмаз.\nЭлде жарлыгъа саналыр,\nАшда ол садакъа алыр,\nЖууугъу да келмей къалыр,\nЖолну кенгден узакъ салыр.\nАйтды, баям, халгъа тюшюп,\nКъызлы ата — кюйюп, бишип,—\nТиширыуну къыйын ишин,\nЁмюрледе бу келишин:\nКъыз туугъаннга къууанмагъыз,\nБош акъылгъа жубанмагъыз,\nАнга чюйре ийман, фарыз, —-\nКъыйынлыкъгъа келед хар къыз!\n19. Тёреле — сурала кибик\nТёреле — сурала кибик\nТёреле, сурала кибик,\nНамыс, бет, мархумлукъ да\nКёп эди адамлада.\nЭнди уа не болдула\nАхшы адетле къалмай?\nБерекет жокъду жерде\nБир Аллах чамланнганлай.\nЖаш къартха къайырылгъан\nКюнлени кёреме мен.\nКъул, бий деп айырылгъан\nБир бирге жала жапхан\nИт иесине чапхан\nАбдез алмай, намазгъа\nСюелген кибикди ол.\nШамгъа, Кааба ташхача,\nНамысха бийикди жол.\n20. «Тюшюнде ашлаугъа олтуруп...»\nТюшюнде ашлаугъа олтуруп…\nТюшюнде ашлаугъа олтуруп,\nТау бийлеге тенг болгъан жарлы\nТюнюнде, кёз жашын жашыра,\nЖангыртады эски мулжарын.\nТюшюн кёреди ол жангыдан,\nЧарсда къалкъадыла ашлаула…\nМалда туруп, мал болгъан жарлы\nТермиледи жарыкъ жашаугъа.\n21. «Жигитлиги, ётю болгъан эр киши...»\nЖигитлиги, ётю болгъан эр киши…\nЖигитлиги, ётю болгъан эр киши,\nАйтханына узакъ, жууукъ къарагъан,\nЭллилеге жарап тургъан хар иши,\nКъыйын кюнде къан чериуге баралгъан,\nАллай жашны эрлик болур нёгери,\nТаукеллиги къая бузар, жол ачар.\nУугъа чыкъса, бёрю тутар эгери,\nХалкъ тынчайыр, анга сабыр танг атар.\n22. «Къарындашым, тынгыла манга...»\nКъарындашым, тынгыла манга…\nКъарындашым, тынгыла манга,\nБир хапар айтайым санга.\nСен ишексиз ийнан анга,—\nКече жукъламазса тангнга:\nБлюм келир бизге билмей,\nАлып кетер бизни сюймей,\nБиз барырбыз жиляй, кюлмей,\nКиши къалмаз мында ёлмей.\nКъангагъа салып жуудурурла,\nБасхычха салып, къуудурурла,\nЮсюбюзге къум къуйдурурла,\nМингкир, Накир буюрурла.\nМингкир, Накир келир бизге,\nСуал этер ишибизге,\nБиз не этербиз ол зам анда —\nБизде къарыу къалмагъанда,\nБир болушлукъ болмагъанда?\nКъысар бизни къабырыбыз,\nНечик тёзер сабырыбыз!\nБизге юфгюрюлсе сурубуз,\nБиз къымыжалай турурбуз.\nЖюклер болса сыртыбыздан,\nТерлер агъар чархыбыздан,\nБу ишлени кёре туруп,\nНек болабыз харам тулукъ?!\nНе этерикбиз ёле туруп —\nЖаныбызны бере туруп?\nБиз кёрлюкбюз бу халланы,\nБиз берликбиз бу жанланы,\nКъоярыкъбыз бу малланы,\nЧиритирбиз бу санланы.\nКёп жаншайса, Кязим, харип,\nГъафирликге налат салып,\nБолалмайса арып, талып,\nАлдамасын ахыр заман,\nСёзюнг — ариу, ишинг — аман.\nХалкъдан тилегенинг ийман!\nЖюрегинг бек къаты, базыкъ.\nБилмейсен аны сен жазыкъ.\nИзлемейсе ахырат азыкъ,\nКечсин гюнахларынгы разыкъ.\n23. Сюйгенледен тыялла\nЖашла чалгъы чалалла,\nКъызла дырын жыялла.\nАта, анагъа гюнахды,—\nЖашлагъа бек жарашад\nАтала бла анала.\nКъызла дырын жыялла\nИсси, къызыу кюнледе,\nАлагъа оноу этелле\nСериуюн салкъын юйледе.\nКъызла субай ёселле,\nАлаша, къурум юйледе.\nСормай берип иелле.\nАй, жарлы ата, анала,\nКъаллай гюнах аласыз!\nБашын отха саласыз.\nКъыяма кюн келликни\nСюе эдим бир уланны,\nЖарлы юйюрде туугьанны.\nАны дурус кёрмедиле,\nКюн тиймесе мутхуздула\nКъарлы тауланы башлары.\nТаш жюрекге учуздула\nТермилгенни кёз жашлары.\nТюз адамла, не этейим,\nЧал сакъаллы къарт кишини\nМанга тийишли кёрдюле.\nУгъай деп жууап этмедим\nЖаныма къоркъуп, уялып.\nБёлек жылны мен термилдим,\nЖюрегим ауруп, къыйналып.\nНе къыйынлыкъ, не учузлукъ\nКъалмады мен сынамагъан.\nКъадар жылда шо бир кече\nОзмады мен жилямагъан.\nСекирип ёре туруучем\nМен, жыягъыма ургъанлай,\nТангым атып кетиучю эд,\nУку къычырыкъгъа жууап,—\nЖарсыууму киши эсге\nАлмад бизни тийреледе.\nАлай бла жиляй-жиляй,\nТалай жылларым кетдиле.\nБири сатып, бири алып,\nМени малгъа тенг этдиле.\nМен сынагъан зор жашауну\nШо бир тенгим да кёрмесин,\nСюйген тенг къызларым, сизге\nШо быллай кюнле келмесин.\nЖюрек сюйюп сиз кёрсегиз,\nСюйгенинден сиз тыймагъыз.\nЭркин учхан къанатлыны\nСиз тар чалдишге жыймагъыз\nАтам, анам этдиле деп,\nСюймейин эрге бармагъыз.\nЖууукъладан къоркъама деп,\nЖюрек сюйгенден къалмагъыз.\n25. Бирликни атасы ёлдю\nБирликни атасы ёлдю\nБирликни атасы ёлдю,\nБизге бек учузлукъ келди.\nКёрмейбиз жууукъну, тенгни,\nЖарлыдан ётебиз кенгни.\nКир этгенбиз жюреклени.\nБарырбыз биз къайры дери,\nКъайда болур тюзлюк жери?\nИги эталмайбыз кёлню,\nТыялмайбыз палах желни,\nКъаты къысалмайбыз белни,\nКим къоруулар энди элни?\n26. «Батырлыкъ жютюд къамача»\nБатырлыкъ жютюд, къамача,\nКъоркъакълыкъ — гумух, салтача.\nБатырлыкъ къорур журтунгу,\nБатырлыкъ — отлукъ ташчады,\nКъоркъакълыкъ — жёге агьашча.\nАдам болгъа итинебиз,\n27. «Байгъа сен байлыкъ кёп бердинг»\nБайгъа сен байлыкъ кёп бердинг\nАллах, олмуду тюзлюгюнг,—\nКючсюзню атып къояса.\nАллах, олмуду къадарынг,—\nАллах, олмуду буйругъунг,—\n28. «Таш эгурла сабаныбыз...»\nТаш эгурла сабаныбыз…\nТаш эгурла сабаныбыз,\nБаш болгъанды аманыбыз.\nЖангыз ийнек — бар малыбыз,\nАнга да жокъ мадарыбыз,\nКъыйын болду къадарыбыз.\n29. «Сюмейклик бир заманда жаш ха къызгъа...»\nСюмейклик бир заманда жаш ха къызгъа…\nЭнди уа къарайма бу дуниягъа,—\nНасып угъай, байлыкъ тежейле энди.\n30. «Къатылыкъ этген — акъылсыз»\nКъатылыкъ этген — акъылсыз\nКъатылыкъ этген — акъылсыз,\nЖ ашайыкъ зулму тузакъсыз.\nНасып тапсынла улан, къыз,\nСюймеклик жолун къурагъыз!\n31. «Темир тюеме; терим бара...»\nТемир тюеме; терим бара…\nТемир тюеме, терим бара,\nАйтырыма арсар бола,\nДайым болама ауара,\nЖюрегим ачыудан тола.\nНазму этеме, халкъгъа къарап,\nБолмайбыз къууанып, жарып.\nИшлейбиз кече, кюн, талып.\nЗауукълукъ жокъ, хайыр алып.\nЖокъду жерде бизден жазыкъ,\nТиймейд бизге насып жарыкъ\nСыртыбызгъа тиед къазыкъ,\nЖокъмуду бизде къан аллыкъ?\nБийленилле иги жерле,\nХалкъныкъы — мадул, таш ёрле.\nНелле бизге тюзлюк сёзле,\nАчдан аралгъан тул кёзле…\nЖашауубуз болмай жарыкъ,\nКъайда барды бизден жазыкъ?\nАмал жокъ, ичибиз жанып,\nБийге тюйюлебиз, талып.\nЖокъду бизде сауут-саба,\nУзалырча бийле таба,\nДауубузну чорт салыргъа,\nДушманладан къан алыргъа.\nДуниябызда жокъ къууанчлыкъ,\nБизге жетген юлюш — ачлыкъ.\nКелмейди бизге насыплыкъ,\nАны берлик эр — таукел чыкы\nКёп бармазла бу зулмула,\nЖарылырла къан губула,\nОюлурла патчах журтла,\nТирилирле талгъан бутла.\nТюзлюк жарып, кюнча чыгъар,\nБаз бола, зорлукъну жыгъар.\nИнжилгенни тюзлюк кёрюр,\nБксюзге ол юлюш берир.\n32. Аллай бийле керек бизге\nХалкъгъа салмай бугъоу, кишен,\nНамысларын тута билген,\nТерсни жаулап, тюзге бургъан,—\nАллай бийле керек бизге.\nХалкъны онгар жолун излеп,\nАлгъа къарап, жолгъа тизген,\nЭл жумушун туура сюзген,—\nХалкъны тизип халал ишге,\nСакъ болуп юмметибизге,\nНюр келтирген бетибизге,—\nАллай бийле керек бизге!\nДуниялыкъгъа хыйсап этген,\nГюнах этмей, сууап этген,\nЖалчы жекмей ёлюп кетген,—\nКъул, ёзден деп айырмагъан,\nМадар излеп, тюз къарагъан,\nОрун берген игибизге,—\nКъаты тутхан динибизни,\nШатык билген тилибизни,\nСаз этмеген кюнюбюзню,—\n33. Ачыкъ сёз\nЖигит боллукъ гиртчи болур,\nАман къатын тилчи болур.\nКъуш ёч болады бийикге,\nБетсиз къатын — ётюрюкге.\nАман къатын кёпге жатар,\nКюню хапар бла батар.\nОсал адам сёзчю болур,\nХуржуну ётюрюкден толур.\nОсал къой бек чакъмакъ болур,\nОсал адам къоркъакъ болур.\nЖаншакъ адам сёзден тоймаз,\nКъоркъакъ халкъына жарамаз.\n34. «Мен тейри жарыгъын кёрюрге...»\nМен тейри жарыгъын кёрюрге…\nМен тейри жарыгъын кёрюрге\nАлай термилеме Шыкъыда.\nЖол ачыкъ деп ууаз берирге,\nУятыргъа халкъны жукъудан.\nТарладан туманла келгенча,\nКенгледен азатлыкъ келирин…\nМен кёкню кенглигин кёргенча,\nХалкъ жашау тенглигин кёрюрюн…\n35. «Я-илляхи, асыл къушну...»\nЯ-илляхи, асыл къушну…\nЯ-илляхи, асыл къушну\nТуугъан агъачына къондур.\nУясына хата жетмей,\nАны жолун иги болдур!\nКъанатлары на къарыу бер!\nБалаларын сау ёсдюрюп,\nБийик учаргъа сен жибер!\n36. «Арбазыма къоннган чорбат чыпчыгъы»\nАрбазыма къоннган чорбат чыпчыгъы\nАрбазыма къоннган чорбат чыпчыгъы,\nСанга къарап турама, юйден чыгъып.\nАч болсанг да, унугъуулукъ кёрмейсе,\nДунияда къул, бий дегенни билмейсе.\n37. «Къара чарсда кюн отуна тёзгенле...»\nКъара чарсда кюн отуна тёзгенле…\nКъара чарсда кюн отуна тёзгенле,\nБай ючюннге этин-бутун эзгенле,\nАчдан, еапдан азып, аралгьан кёзле,—\nАмалым жокъ, тилек этгенден ёзге.\n38. «Жер къармагъан къара къоллу адамла...»\nЖер къармагъан къара къоллу адамла…\nЖер къармагъан жарлы, жазыкъ адамла,\nКлон кюйдюрген, жел кюйдюрген адамла,\nКъуруп жерден зулмучула, аманла,—\nКъачан келир сизге азат заманла?\n39. «Арабда да шашхынланы кёрдкж биз»\nАрабда да шашхынланы кёрдкж биз\nАла кибик, шашхын болуп келдик биз,\nКерти къулла— дуниялыкъдан азатла,—\nКъуюлгъанбыз муслиманла жоллагъа,\nЭшикдеди юйде кюню болмагъан!\n40. «Хаж къылыргъа атлансанг да, мал жыйып...»\nХаж къылыргъа атлансанг да, мал жыйып…\nХаж къылыргъа атлансанг да, мал жыйып,\nНамазлыкъгъа тюйюп мангылайынгы,\nАллах бла бир этсенг да жанынгы,—\nБарыда бош, къыйынынга сууап аз,\nДефтеринге ыразылыкъ жазылмаз.\n41. «Сыгын отну жылыууна жылыннган...»\nСыгын отну жылыууна жылыннган…\nСыгын отну жылыууна жылыннган,\nОтха, суугъа, терекге да табыннган,\nБу дуния — бузугъу кёп табындан,—\nБолмаз анда тынчлыкъ бла табылгъан.\nКъая ранда шорхалары эштилген,\nТёбеннгиси хууан ийис келтирген,\nБу дуния — бизге ж алгъан кёрюннген,—\nБолмаз анда тынчлыкъ бла келиннген.\n42. Азатлыкъ деген тёзер\nАзатлыкъ деген тёзер\nЫнгкъылап болур боранлы,\nБюгер, жыгъар, ууатыр\nБу неди деп соргъанны.\nСуу къутурса — къарыу аз,—\nАдам кючю къарымаз.\nБоран урмай, суу элтмей\nЧириген юй жангырмаз.\nУруш арбасын жегер,\nХалкъ къан тёгюуден безер.\nАчлыкъ, къыйынлыкъ жетер,\nНамыс, берекет кетер.\nСёзюм ачы кёрюнюр,\nХалкъгъа тилеем ёмюр,\nНетейим, къан тёгюлюр.\nКязим зулмуну сёгер,\nУрушха тюйюл нёгер,\nНетейим, аллах чегер,\nАзатлыкъ деген тёзер.\nКъутургъан суу сюзюлюр,\nТерслик, тюзлюк билинир,\nКъууанч арба жегилир,\nЗулму къалмай женгилир.\nКъара бугъоу юзюлюр,\nХалкъ тюз жолгъа тизилир,\nАзатлыкъ жашау келир,\nБизге кёп умут берир.\n43. «Эр эл ючюн атланыр...»\nЭр эл ючюн атланыр…\nЭр эл ючюн атланыр,\nЖашау чыракъ — жан тюйюл,\nЖан чыгъар да, бет къалыр.\nКъоркъакъ юйде сапланыр,\nСауут алмаз, айтмаз жыр.\nКъыйын кюн аллайлагъа\nХалкъ бош ышанып къалыр.\n44. «Илячин учар бийикге...»\nИлячин учар бийикге…\nИлячин учар бийикге,\nЖ алау кереги — кийикге.\nКъуш талпынады — кёкге,\nАдам а —игиликге!\n45. «Назмула жазама, темир тюеме...»\nНазмула жазама, темир тюеме…\nЭкиси да халкъгъа жарарла дейме.\n46. «Жазыу, тилек жетерми экен...»\nЖазыу, тилек жетерми экен…\nЖазыу, тилек жетерми экен,\nБу къайгъыла кетерми экен,\nБыллай бушуу берген кюнле\nЖ аз жауунлай ётерми экен?\n47. Иги сёз\nИги сёзню боран элтмез.\nИги сёз отда да кюймез,\nИги сёзге багъа жетмез.\nИги сёзсюз жашау неди?\nТузсуз хантха теппе-тенгди!\nИги сёзню айтхан — эрди!\nАкъылы, жюреги кенгди.\nИги сёз — халкъны кючюдю,\nЗулмугъа кебин бичеди.\nОл игилени ишиди,\nИги сёз къоркъгъанны билмейд,\nБайгъа мужурача тиед.\nЖарлы юйге ёкюлча киред,\nКъыйынлыгъа ол онг беред.\nОкъ жерине жетип, суууйд,\nСуу да бир заманда къуруйд,\nИги сёз сууумаз, къурумаз,\nАны киши тутуп тыймаз.\nИги сёз — жомакъды, жырды,\nСёзю барны — кючю барды!\nЖюрек, жол да къарангыды.\nИги сёз — кёз жарыгьынгды,\nЖылы отду от жагъангда,\nОл къоруулайд душманынгдан.\nТоюнг, къууанчынг — иги сёз,\nКюнде жубанчынг — иги сёз.\nКюнде тыянчынг — иги сёз,\nКъаманг, къылычынг — иги сёз.\nИги сёз — жол нёгер болад,\nКъыйын кюн биргенге барад,\nБиз ёлсек, иги сёз къалад,\nОл сау къалгъанлагъа жарайд.\nМени сёзюм — нёгерд тюзге,\nТыянч факъыргъа, ёксюзге!\n48. Атасыны жашына осуяты\nАтасыны жашына осуяты\nБалам! Зулмулукъну кёре\nКетеме къабыргъа — жерге.\nКим билед, санга тюшсе уа\nЗулму жокъ болгъанын кёрге,\nБалам! Дунияда артыкълыкъ\nБолмагъан кюнлеге жетсенг,\nОл заманда къабырыма\nКелип: «Тынч жат!» — деп къычыр сен.\nКим биледи, къара жерден\nАуазынгы эшитирме мен,\nСора ырахат жатарма,\nБалам, аны унутма сен!\nПарийим, къара парийим,\nКерек тюйюлд санга кийим.\nИйнакълайса мени, сюйюп,\nКъыйналмайса тыякъ тийип.\nЖанлыдан сакълайса малны,\nАман ниетли адамны\nТюз билесе, мен да аны\nСюймейме, бетсиз хайранны.\nМен мудах болсам, кёзюме\nЖарсып къарайса, сёзюме\nТынгылайса, сен юйюме\nКъарауулса да, сюеме.\nКёп кюн нёгер болдунг манга,\nБирге чыдады ыкъ къайгъыгъа,\nПарийим, къара парийим!\nЖауларыма юресе сен,\nМанга саулукъ тилейсе сен,\nГюрбежиме киресе сен,\nЗорчуладан игисе сен.\nМени ючюн къаядан да\nСекирирсе сен, отдан да\nАртха турмазса, жаудан да\nКъоркъмазса, тап, ажалдан да\nМени ючюн кёп къыйналдынг,\nКёп назмума тынгыладынг,\nАланы иги ангыладынг\nБашсызладан. Нёгер болдунг.\nБий тюйюлдю сени иенг,\nНазмучуду, сени тюймейд.\nКъызгъанмай ашынгы беред,\nТемирчиди, сени сюед.\nТийишлисе сен назмугъа,\nПарийим, къара парийим.\nЧап терслеге, аманлагъа,\n50. Къар кюн арбазыбызда къоннган чыпчыкъчыкъгъа\nКъар кюн арбазыбызда къоннган чыпчыкъчыкъгъа\nЖарлы чыпчыкъ, бу къар кюн\nЖылы тыгъырыкъ, аш да\nЖокъмуд санга дунияда?\nЖарлы чыпчыкъ, къыш къыртчин\nСени юшютюп къояр.\nСенлай жарлы бу къар кюн\nКъайда жылыныр, тояр?\nБизде да, сени кибик,\nЖарлы адам кёп барды.\nЖарлы адамлагъа да\nДуния сууукъду, тарды.\nЖарлы чыпчыкъ, ма гыржын\nСени Аллах палахдан\nСакъласын деп тилейим.\nСен юшюмей, жоюлмай,\nКёк жазгъа саулайын чыкъ,\nКиштик марлап тутмасын,\nСакъ бол сен, жарлы чыпчыкъ.\nКъыйынды бу дунияда,—\nДушманы кёп болады\nЧач тюгюнден башында.\nБу дунияда душманы\nЖокъну къайда табарса?\nСакъ болмасанг, керексиз,\nТерк жоюлуп къалырса.\nСакъ бол, жарлы чыпчыкъчыкъ,\nГыржын бурхула атып,\nКъар кюнде, сууукъ кюнде,\nЖ арлы чыпчыкъ, юшюйсе.\nСен, жарлы ёксюзлеча,\nЮйсюз, ашсыз жюрюйсе.\n51. Махтанчакъ бий уулна\nМахтанчакъ бий уулна\nБийикден къарайса сен,\nНенге махтанаса сен?\nКиши къыйынын ашап,\nКелесиз дайым жашап.\nТенг бол деп тилемейме,\nЖалынсанг да тенг болмам.\nМен, бир сёзюмю берип,\nСау тукъумунгу алмам!\n52. Жаралы жугъутур поэмадан\nЖаралы жугъутур поэмадан\nЗыгъырлы къолда зыгъыр\nКибик, кёп къыйынлыгъынг.\nНе затха чыдамады\nСени къыйынлы жанынг.\nСени аллах къаргъагъанча.\nЖаз жабалакъ таулагъа\nЖаугъан кибик, юсюнге\nКъара палах жауады,\nКирип келед юйюнге.\nЖарлы Кязим талгъанды.\nОл башын тау черекге\nАтар кибик болгъанды.\nЖарлы халкъым, бёрюле\nКъуууп баргъан жаралы\nКим болур бизни жанлы?\nКим кёрюр сени ызынгдан\nКъайгъыларын ким кёрюр\nЖарлы таулу эллени?\nСени сюрген бёрюге\nКимни огъу атылыр?\nТили къачан тартылыр?\nЖарлы Кязим кёреди.\nЖюреги къандан тола,\nАчы назму этеди.\n53. «Аллах да залимле жанлы...»\nАллах да залимле жанлы…\nАллах да залимле жанлы,\nНетейим халкъгъа, мен жарлы?\nНамазым, тилегим жетмейд,\nСёзюм чапракъдан ётмейд.\n54. «Къыйынды жашау халыбыз...»\nКъыйынды жашау халыбыз…\nКъыйынды жашау халыбыз,\nБузулад жюрек къаныбыз.\nТёзерге жетед ангыбыз,\nАтмайды насып тангыбыз.\nКючюбюз жокъ, мадар аз,\nКъара таныгъан адам аз.\nАзапдан болду бетим саз,\nКелмейди халкъгъа насып жаз.\n55. Къызны тарыгъыуу\nАллах манга чачны узунун\nБерип, насып бермей къойгъанд.\nАнам, къара-кёзле берип,\nЖюрегиме кирди къама.\n56. Адамды бизни атыбыз\nСёзюмю эсге алыгъыз,—\n— Адамды бизни атыбыз.\nЖерибиз аз, кёп ташыбыз,\nТакъырды бизни ашыбыз,\nДагъы ёчюлмейд отубуз,—\nАзды жерибиз, малыбыз,\nДагъы тёзеди жаныбыз,—\nЮркген сюрюулей халкъыбыз,\nЖокъду онгубуз, хатыбыз.\nТолмайды кёп муратыбыз,—\nЗулмугъа жетмей къарыбыз,\nКъайнайды къызыл къаныбыз,\nДа бюкмез палах — къанлыбыз,—\nКелгеннге барды хантыбыз,—\nБек кёпдю иги затыбыз,\nКетмесин бу къууатыбыз,—\nТолур бир кюн муратыбыз,—\n57. «Элибнзге туман кирип келеди...»\nЭлибнзге туман кирип келеди…\nЭлибизге туман кирип келеди,\nБуруулагъа, халжарлагъа киреди.\nАзаплыкъ да алай келеди бизге,\nСормай-ормай киреди юйюбюзге.\n58. «Жарасы болмай, жюреги кюймез...»\nЖарасы болмай, жюреги кюймез…\nЖарасы болмай жюреги кюймез,\nТыякъ тиймеген зулмуну билмез.\nКъан жараладан, тыякъдан бездик,\nБарына тёздюк, къайдады тюзлюк?\nОгъесе анга къарымай кючюнг,\nБизге шо къыйынлыкъламы сюздюнг?\n59. «Бёрюле чапхап сюрюуча...»\nБёрюле чапхап сюрюуча…\nБёрюле чапхан сюрюуча,\nЖашайбыз биз, къоркъа, юрке,\nБашха болмайын ушайбыз\nИесиз къалгъан сюрюуге!\n60. «Узакъ къалып тауларыбыз...»\nУзакъ къалып тауларыбыз…\nУзакъ къалып тауларыбыз,\nКъыйын болду сафарыбыз,\nАз къалдыла сауларыбыз.\nБылай болду къадарыбыз,\nНеди анга мадарыбыз?\nИйман излеп ажашханбыз,\n61. «Жерим, артыкълыкъдан, зулмудан толуп...»\nЖерим, артыкълыкъдан, зулмудан толуп…\nЖерим артыкълыкъдан, зулмудан толуп,\nКючлю кючсюзню жекгенин кёреме.\nЖарлы халкъыма бир онглукъ келсин деп,\nАллахдан, адамдан да тилейме!\n62. «Бу дунияда ким бай болуп...»\nБу дунияда ким бай болуп…\n63. «Дуния дегеи алай къыйын, тик жолду...»\nДуния дегеи алай къыйын, тик жолду…\nДуния деген алай къыйын тик жолду,\nДуния деген алай ачы тенгизди,—\nКемебиз къачан батарын билмейин.\nАтдан кетгенде да алай кетебиз,\nБилекликлени биз къолдан иймейин.\nАта юйюбюзсе сен барыбызны.\nНе этейик,— куртла кёп жабадыла\nСенде баргъан къыйын жолларыбызны.\n64. «Бийик тауланы башыида...»\nБийик тауланы башыида…\nБийик тауланы башында\nКъар да эрир, кюннге тёзмез.\nАлай мени жюрек къайгъым,\nОл къарлача, эрип кетмез.\nЖоюлгъан жугъутур къаны\nДумп болур, жутулур жерге.\nМени къайгъымы жер жутмаз,\nЖел алып да кетмез тюзге.\n65. «Озгъан жауунну...»\nОзгъан жауунну жамычы\nБла къуууп бош кюрешеме,—\nСен озгъан жаш кюнлеринги\nБазарда табарма деме.\nДунияда жокъ аллай базар,\nАны бир саудюгер сатмаз.\nКъарындашынг тапмаз излеп,\nАнанг жангыдан бералмаз.\n66. «Жаным къанатлы мени...»\nЖаным къанатлы мени…\nЖаным къанатлы мени,\nУчар да кетер кери.\nТёммегим жерге кирип,\nТаныр къарангы кёрню.\nМени ол жер кесине\nКъошар, топуракъ этер.\nКёп зат келир эсиме,\nАллах сёзюмю эшитир,\nХалыма хукму этер,—\nОл бир жарлы жанед деп,\nКъыйыным, жарыкъ болуп,\nКирир тар къабырыма.\nАйтхан эсем иги сёз,\nЖарар жарлы жаныма.\nСебеп болуп жаныма,\nАчхан болсала манга —\nАнда да мен бу жерни\nАлай кюед жюрегим,—\nМен жангыдан ёллюкча.\n67. « Халкъ насыбы къайдагъысын билмесед...»\nХалкъ насыбы къайдагъысын билмесед…\nХалкъ насыбы къайдагъысын билсемед,\nМен, бутларымы ат этип, жетерем.\nЖюрегими къайыкъ этип ётерем!\n68. «Бу дунияда къууанч азды, ачыу кёп...»\nБу дунияда къууанч азды, ачыу кёп…\nБу дунияда къууанч азды, ачыу — кёп,\nКъууанчха жолну кёралмадым излеп.\nБушуу жюрегими элекча этди,—\n69. «Кеме бла тенгизледен да ётдюм... »\nКеме бла тенгизледен да ётдюм…\nКеме бла тенгизледен да ётдюм,\nТюркню, Арабны халкъларын да кёрдюм,\nХар къайда да жарлы жарлыча жашайд,\nКъарыулу къарыусузну этин ашайд.\n70. «Уугъа барсын, айлансын къазауатда...»\nУугъа барсын, айлансын къазауатда…\nУугъа барсын, айлансын къазауатда,\nСермешсин жери ючюн жаннган отда,\nТау башына бийик чыгъып, ажашсын,\nСуу тюбюне суу ташынлай да батсын,\nКъыйын ишден арып келип, жукъласын,\nПалах жетип, эшиклерин да къакъсын,\nБарында да бир нёгери адамны,—\nТаукеллиги — алдамазлыкъ къадары.\n71. «Къонгур таш къаядан тюшюп...»\nКъонгур таш къаядан тюшюп…\nКъайытыр амалы къалмад.\nАллах! Мени таш окъун эт,\nКъайытар сен тауларыма.\n72. «Бешик жыр»\nЧабакъгъа тенгиз кенгд\n73. « Кязимни Арабстандан юйюне жазгъан къагъытындан.»\nКязимни Арабстандан юйюне жазгъан къагъытындан\nМен кёп салам айтама,\nБызынгыда эки элге,\nТурсун журтум мен келге.\nДагъы салам айтама\nМени сюйген анама.\nМени тутхан ишими\nБашха ишге санама.\nМуслий бла Хурагъа,\nМанга къайгъы этмегиз,—\nЁз халалым Къанитат.\nКюнден бир сёз окъусун\nУллу къызым Хадижат.\nАйшат бла Хафисат.\nЖокъду жерни юсюнде\nОкъуудан сейирлик зат.\n74. «Мусаны къатлап, тур таууна чыкъдым...»\nМусаны къатлап, тур таууна чыкъдым…\nМуccаны къатлап, Тур таууна чыкъдым,\nФайгъамбардан изми излеп, талчыкъдым.\nТобукъланып, къол жайып, тилек этдим,\nТурдан къарадым, Иличи башындан\nКёрдюм: адамла палах тузагъында,\nКёреме: кёпдю бахча, ашлыкъ сабан,\nЖокъ къуллагъа белни тюзетир заман,\nЖарлыны сабийи ач, юсю — жалан.\nЖер неси — жут, тебинеди кёзге,\nЖер къайда да не ариу эди дедим,\nКёзю — сокъур, кёлю — такъыр некди ол?\nЮйсюзледен, факъырладая толуд жол.\n75. « Кязимни Арабстанда Локъман хажиге этген осуяты »\nКязимни Арабстанда Локъман хажиге этген осуяты\nРазы эдим, разылыкъ да алырса.\nКюйюп-бешип чыкъдым тангнга, амалсыз,\nЁлюр ауруу тийдимекен замансыз?\nЖарлы Кязим ёлдю дерсе узакъда,\nСафарыбыз къыйын болду, нетейик,\nОт жагъангда сыгын отха къарасанг,\nЖаннет юйю — туугъан жерибиз, дерсе.\nХапар бла сен Бызынгыгъа барырса,\nСен, хажи, жарсыуларыма суал эт.\nАла басдыла жюрегими эзе,\nКёп болдула Шыкъыны ташларыча.\nМында да жатарма жарсыудан безе,\nИнши-Аллах, халкъынг бла къалырса.\nКъум тюзде кюйгенлени эскерирсе.\nКесилгенди. Энди биз билдик толу.\nТабыныудан, тилекден жокъду файда.\nКюн чыгъады анда да, батады, де,\nБай тахтада, жибекде жатады, де.\nЖарлы эсе, аны таигы — танг тюйюл,\nЖиляй-улуй, аман бла атады, де.\n«Ишлегенни кёлю жарыкъ»,— деген\nКязим Ишлегенни къыйынлыгъын кёрдю, де.\nКъызгъан юзмез толтургъанда кёзлерин\nКъарыусузгъа тилек эте, ёлдю, де.\nКъарыусузну душманы кёп, досу аз,\nАллах да унутханды аны, дерсе.\nАч кишини аят, зикир тойдурмаз,\nДин къардашым, халкъгъа себеп излерсе.\nМен жатарма киши жеринде узакъ,\nАзатлыкъны ёкюллери тууарла.\n76. «Багдадха, Стамбулгъа да бардым...»\nБагдадха, Стамбулгъа да бардым…\nБагдадха да, Стамбулгъа да бардым,\nМекканы Кааба ташына баш урдум.\nАлай къайытханда жарлы жериме,\nАнама жангыдан туугъанча болдум.\n77. «Арабда, Тюркде да айланып келдим...»\nАрабда, Тюркде да айланып келдим…\nАрабда, Тюркде да айланып келдим.\nЭнтда Бызынгыны тауларын кёрдюм.\nМанга хычыуунду барындан эсе\nЖарлы элими къыйы от ийиси.\n78. « Дин къарындашлабыз биз »\nДин къарындашлабыз биз\nКъуранны алабыз къолубузгъа,\nАллах деп, чыгъабыз жолубузгъа,\nКъарайбыз онгубузгъа, солубузгъа,—\nДин къарындашлабыз биз.\nУллу аллах бир кюн жаратханды\nЖанланы, тиллени танытханды,\nБилебиз, къуранда жазылгъанды,—\nХакъ, жанны бары бир кюн туугъанды,\nБир жазыу, бир ёмюр салыннганды,\nШукур, мажюсюлюк къалыннганды,—\nЧанкала, чагъарла деп кюрешмейик,\nИгиге, аманнга юлешмейик,\nТюз болуп, бир бирге илешейик,—\nТиллени, халкъланы айырмайыкъ,\nКъарыусузгъа жалкъа къайырмайыкъ,\nТюз болайыкъ, жарлыгъа къайгъырайыкъ,—\nКевсер суулай болсун ниетибиз,\nАчыкъ болсун дуниягъа бетибиз,\nОнг тапсын, тюзелсин миллетибиз,—\nАлам тилин Сулайманча билейнк,\nЫрысхы — бош, огъурлулукъ тилейик.\nДунияны кезиулюгюн билейик,—\nЕксюзлеге къарыу, къанат берейик,\nЮйсюзлени хатерлерин кёрейик.\nАссы болмай, даулет бла ёлейик,—\n79. «Жарлы халкъым, кёп китапла окъудум...»\nЖарлы халкъым, кёп китапла окъудум…\nКязим окъуйду, жазад, эринмейди,\nАлай насып къайдагъысын билмейди.\n80. «Хар элни да къой союуу башха...»\nХар элни да къой союуу башха…\nХар элни да къой союуу башха,\nХар эл кесича кёреди кюнюн.\nАнда жокъду ётюрюк не тасха,—\nАйырады терслигин, тюзлюгюн.\nАлай патчах дау айтады бизге,\nКъайгъы бла киреди элибизге.\nОл бюсюремейд адетибизге,\nБийикден къарайды кесибизге.\n81. «Къарыусузгъа хайырым тийсин деп...»\nКъарыусузгъа хайырым тийсин деп…\nКъарыусузгъа хайырым тийсин деп,\nЭски гюрбежимде темир тюеме.\nХалкъыма жетген азаплыкъны кёрюп,\nГюрбежимдеги кёмюрча кюеме!\n82. «Сёзюм къаягъа садакъ окъ...»\nСёзюм къаягъа садакъ окъ…\nСёзюм къаягъа садакъ окъ\nТийгенчады. Амалым жокъ.\nАлай зулмугъа баш урмам,\nНалат бергеними къоймам.\n83. «Жашлыкъ, сен садакъ окъ эдинг...»\nЖашлыкъ, сен садакъ окъ эдинг…\nЖашлыкъ, бек ушаенг жазгъы\n84. «Бу жалгъанчы дуния...»\nБу жалгъанчы дуния…\nБу жалгъанчы дуния\nБизге мюлкге берилмез.\nЖашасакъ да минг жылны\nАйырылыу жетер бизге,\nАхыр салыр ишибизге,\nСора турмаз онгубузну,\nКёмюп къояр отубузну.\nТюйюлбюз биз ёмюрлюк,\nДунияны артын кёрлюк,\nКъыямадан къайтып келлик,\nАны билсин хар бир ёллюк.\n85. «Къачханнга — къач, къутул деген аллах...»\nКъачханнга — къач, къутул деген аллах…\nКъачханнга — къач, къутул деген аллах,\nКъуугъаннга — къуу, жет, кём деген аллах,\nУзакъгъа, кенгнге да жетген аллах,\nИйнегими саусам — къууанаса.\nСени къачынг — кюн жарыкъды бизге,\nСен бюсюремейсе хатерибизге.\nАкъ къаяла башындан жол сала,\nЖауун булутла къаралып чыкъсала,\nКёребиз кючюнгю, жарыгъынгы,\nСау адамны тилеги, ашы, сууу,\nБарына кёл берирге жарагьан,\nКъаяладан, сууладан къарагъан,\nКязим жилягъанда терсликни кёре.\nЗинданнга тюшдюнг, ийман нёгерим,\nХан къаласына, кёкге ёрлединг,\nАллах, барына кёзлеринг жютю,—\nСанга тарыгъа, жалбара къарыйбыз,^\nСебеплик жокъ, тарыкъгъандан арыибыз,\nАллах, энди ахырыбызгъа гыяндыкъ,\nЖокъмуд сенден, жокъмуд бизге тыянчыкъ?\n86. «Патчах аскер кирип келди...»\nПатчах аскер кирип келди…\nПатчах аскер кирип келди,—\nЭлни тутуп эки бёлдю,\nБилимли халкъ ачдан ёлдю,\nБилимсизни сыйлы кёрдю.\nКетерилди алгъын чекле,\nКъурудула сют эмчекле,\nКъыйналалла бу жюрекле,—\nУнутулмаз эски дертле.\n87. «Сакъат санларымы ат этип изледим...»\nСакъат санларымы ат этип изледим…\n«Жарлы кёлю — жалан»,— дегенни билдим,\nШаркъны танып, алтын къалагъа кирдим,\nБу жерни азаплары сынжыр болуп,\nАманлыкъ ким этсе да, табар жаза\nДейдиле хадиследе. Къайда? Къайда?\nТюз адамла жашайбыз умут этип,\nЖыгъылгъанны къобарабыз къол берип.\nЗулмучу да кетеди жерге кёмюп…\nБир аллах турады барын кёрюп…\n88. « Огъары Чегемде Акъболатланы Жакону юйюрюн ырхы басханда этилген назму »\nОгъары Чегемде Акъболатланы Жакону юйюрюн ырхы басханда этилген жыр\nЧегем элни башындан\nКезиусюз буз жаугъанды.\nКъоншу элле келелле,\nЖако къарыу тапмайды\nКъызларын алып къачаргъа.\nЧегем бойну къалмайын\nАкъ ырхыдан толгъанды.\nОн эки жан бир кюннге\nШеит ёлюк болгъанды.\nСабыр хажи — Малкъарукъ.\nШеитлеге бер, Аллах,\nКъыямат кюн бет жарыкъ.\nТашла кибик келелле,\nКёкню кюйсюз бузлары.\nЫрхы тюбюнде къалдыла,\nЖакону ариу къызлары.\nЖазыуу кёкде жазылгъан\nЖарлы Аминат — кёз гинжим,\nАтангдан аман инжилдим.\nКъууанч кюнюнгю сакълагъан\nАнанг бир аман жиляйды.\nНетейик, тейри чамланса,\nКюйю, палахы былайды.\nЖамилат бла Кемилат,\nЧачларын тёртден эшелле.\nСуу тюбюнден чыгъарып,\nТюймелерин хар кимтешелле.\nЖарлы Жако, сен кёрдюнг\nЧегем тарыны кюйсюзюн.\nЮч къызынга жапдыла\nАминатны берне кюйюзюн.\nТашла ичинде кёрюнед\nДауутну чепкен кёлеги…\nШафауат жолуна кетди\nАллахны сыйлы мёлеги.\nЛячин бала Сюлемен,\nКъанаты къатмай жоюлгъан,\nЖакоча жазыкъ ким болур,—\nЮйю юсюне оюлгъан!\nЖарлы эгечинг Атин да\nСанга къычыра, батады.\nТерек кибик къызчыгъы\nКъатында ёлюп жатады.\nЖарлы Жако, тынчай сен,—\nСабийлей чалгъы тишеген!\nЫрхыгъа къарыу этмединг,\nАллахдан себеп излеген.\nХолам тарына, Басханнга\nКъуугьун атлыла кетдиле.\nЧегемни жарлы халкъына\nБу къара кюнле жетдиле.\nСени жауунг къарагъыед,\nЧегем бойнунда болгъаннга.\nЖакону хапарын айтыгъыз\n89. « Биз — бу дунияны къонакълары»\nБиз — бу дунияны къонакълары\nБиз — бу дунияны къонакълары!\nТилек этебиз кёкге аралып,—\nТапханыбыз бир тон, эки чарыкъ,—\nБолмайбыз тюзлюкню, динни танып,—\nКъара дерт жетдиребиз, къан алып,—\nАзапха салабыз, гюнахха къалып,—\nБилебиз не болгъанын бет жарыкъ,—\nДагъы кетмейбиз жашаудан къанып,—\n90. «Юйюм деген юйю тенгли таш кётюрюр...»\nЮйюм деген юйю тенгли таш кётюрюр…\n«Юйюм деген, юйю тенгли таш кётюрюр»,—\nДейбиз тауда, таукел таудан ётдюрюр.\nКъайсы жарлы таш кётюрмей кечинир,—\nЖол къыдырып, барын кёрюп келеме.\nТаш тюелле Шыкъыда да, керилип,\nМадаралла, ёгюз кемге жегилип,\nБир келмеди талгъан белге женгиллик,—\nХар къайда да юйсюзлени кёреме.\n91. « Тюзлюк»\nОюлмаз къала дунияда\nТюзлюкдю, кючлю жокъ андан.\nТюзлюк ажашмаз туманда,\nОл ёлмез, кетип къаядан.\nМахтанмагъыз бай да, бий да,\nБизнича, инсансыз сиз да.\nКъалмабыз биз бирибиз да,\nНеди байлыкъ, мюлк да, юй да?\nТюзлюк а ёлмез, чиримез,\nАны бир къылыч да кесмез,\nЗалим аты малтап кетмез,\nЖюрегинден къама ётмез.\nОл кёп залим бойнун бургъанд,\nОл патчахладан къутулгъанд,\nЗинданладан учуй чыкъгъанд,\nТемир бугъоу жоялмагъанд.\nМуну айтхан акъсакъ Кязим,\nКелгинчиннге манга ёлюм,\nКъысылгъынчы эки кёзюм,—\n92. « Жауур эшекге »\n«Эшекни кючю халал,\nСютю харам»,— дейдиле.\nСен жарлыны жегелле,\nСора тутуп тюелле.\nСенсиз да болмайдыла,\nАманнга «Эшек кибик»,—\nДеп къоядыла ала.\nТаш болмаз бу жоллада,\nСен бармагъан жол болмаз\nБу тарлада, къоллада.\nЖарлы эшек, жауур эшек,\nИенг не аман эди!\nЖауур этмейин жексе,\nЮйюмю къуругъан эди!\nЭки къулагъынг салпы,\nМудах болуп тур аса,\nКёп артыкълыкъ сынагъан\nСен да бир жарлы жанса.\nНазмум жауурунгу сау\nАлай санга къайгъырып,\nТил билмейсе, жарлы сен,\nМени къайгъырыу сёзюм\nСанга асыу болурча.\n93. « Мараучуну анасыны жыры »\nМараучуну анасыны жыры\nБалам, жугъутур уугъа чыгьаса,\nЖюрегим къайгъыдан толад.\nЧынгылла тумандан толудула,\nТауда къар бугъей кёп бол ад.\nБалам, уллу къар жауады тауда,\nАнангы жюреги жанад.\nКъыш къаяла учхалауукъдула,\nЧынгыл башында жол да тард!\nБалам, бу къар кюн уугъа кетесе,\nЖарлыд мараучу анасы.\nКъанлы жауубуз барлыкъ жолунгда\nБилей болурму къамасын?\nБалам, апсаты эшитсин анангы\nЖарсыуун бла тилегин!\nОл санга иги кёзден къарасын,\nСенсе да жангыз билегим.\nБалам, бюгюн таула къаштюйдюле,\nКъар жауады бир эринмей.\nМен бу дуниядан алай кетейим,\nСени ачыуунгу кёрмей!\n94. «Емюрлюк чарыкъла этип...»\nЕмюрлюк чарыкъла этип…\nЕмюрлюк чарыкъла этип,\nАтны да бизге ким табар?\n95. «Тик тауладан суула эншге кетелле...»\nТик тауладан суула эншге кетелле…\nТик тауладан суула эншге кетелле.\nКъыш къыямасы, сууугъу— ётелле.\nАлай кетмейди халкъымы къайгъысы,\nСау болмайын турад жюрек жарасы.\n96. «Бюгюн Сюйюнч улу жарлы Ахматны...»\nБюгюн Сюйюнч улу жарлы Ахматны…\nБюгюн Сюйюнш улу жарлы Ахматны\nМужура бла уруп, башын жаргъанды.\nМени жюрегиме да ол мужура\nЕмюрге сау болмаз жара салгъанды.\n97. «Азраил агъач атха жер салса...»\nАзраил агъач атха жер салса…\nАзраил агъач атха жер салса,\nМинерме кишиге бермей тасха,\nЭл жыйылыр ахыр жаназыма,\nОл хакъды, амал жокъ унамазгъа.\nШош барырма жюк болуп бир азгъа\nБарыучу жолумда тюш намазгъа,\nКёзлерими кёр къарангысы жумар,\nКирирме Шыкъыгъа къарамазгъа.\nТергемедим ашымы кёбюн, азын,\nКётюрдюм жашау жюгюн, этмей жагъын,\nЕлдюм деп къоркъмам, биле дунияны,\nХаухлугъун, кезиулюгюн, азатлыгъын.\nБилдим уллу аллахны бирлигин,\nЖерни башын кёрген, тюбюн кёрлюгюн,\nЖашадым, къадар берди берлигин,—\nСёзюм къалыр, басылыр кёрюгюм.\nИгилик болуп этген муратым,\nЖюрюген эселе эки атым,\nЖарарла кёп садакъам, секатым,\nТынч этер аллах къыйын сиратын.\n98. «Хар зулмучу таш болуп башыбызгъа...»\nХар зулмучу таш болуп башыбызгъа…\nХар зулмучу таш болуп, башыбызгъа\nТиеди, хурмет этмей къачыбызгъа,\nНетейик саусузлагъа, ачыбызгъа?\nКъыйын кюн киши келмейд къатыбызгъа.\nПатчах да къарамайды дауубузгъа,\nТюзлюк иймей, аскер иед тауубузгъа.\nСебеп жокъ сауубузгъа, шауубузгъа,\nАллах, жазыкъсынмайса жашауубузгъа!\n99. « Нетейим?»\nКюнле ётелле, нетейим?\nТерк кетелле, нетейим?\nКъартлыкъ келед, нетейим?\nКъайры къачып кетейим?\nКъачып тау башына чыкъ,\nТенгиз тюбюне кир, букъ —\nЖокъ къартлыкъдан къутулуу,\nЖокъ аны артха буруу.\nИшле, Кязим, ишле сен,\nКерексиз кючсюнме сен,\nНазмуларынгы тиз сен,\nАлай этсенг, бек тюзсе!\nИшле, Кязим, кёлсюзлюк\nЭтмей, жибермей терслик.\nТемиринги тюйгюн сен,\nНазмуларынгы тизгин сен.\n100. «Къыйынлыкъ жауун болуп...»\nКъыйынлыкъ жауун болуп…\nКъыйынлыкъ, жауун болуп, кёкден жауад,\nКъар болуп, юй башларыбызны жабад.\nАллах, аллах! Кёрмеймисе тауланы? —\nБашларын къайгъы чал этгенд аланы.\n101. «Къыйындыла жоллары жерибизни...»\nКъыйындыла жоллары жерибизни…\nКъыйындыла жоллары жерибизни,—\nНасып ажашханды, табалмайд бизни.\nЭлибизни тапмай бир нек къалмайды?\n102. «Палах тау тарлада...»\nПалах тау тарлада…\n103. « Суу бойнунда жангыз талчыкъгъа аталгъан назму »\nСуу бойнунда жангыз талчыкъгъа аталгъан назму\nСуу бойнунда ариу чакъдынг,\nСен Кязимни къууандырдынг,\nКёзню жапсаралла ала.\nСен былайгъа къайдан келдинг,\nЖангызлайын къалай ёсдюнг?\nКъыш къабышмай къалай турдунг,\nБорандан къалай къутулдунг?\nЖокъ эгечинг, къарындашынг,\nЖокъ не жууугъунг, не хоншунг,\nАнанг, атанг жокъ къатынгда,\nКъалай ёсдюнг суу бойнунда?\nМен сени сындырмам, кесмем,\nКишиуларынгы да эзмем.\nМен аллайладан тюйюлме,\nСен, менден къоркъуп, ийилме!\nАллынгда мен ийилейим,\nСанга мен хурмет берейим,\nЖарлы жерими ийнагъы,\nТураса сен, чиммакъ чагъып!\nСенлай назикни кесерге,\nБашына аман кюн берге\nСюйгенле аз тюйюлдюле,—\nСени ала кёрмесинле,\nКюйсюз желле бюкмесинле,\nКюйсюз къолла кесмесинле!\nБиз жашагъан дуния кюйсюзд,\nКёп жан жоюлад кезиусюз!\nСакъ бол, тау суу бойнунда тал,\nНе, чакъ, къууан! Хайда, сау къал!\n104. «Сакъ жауунла гюрюлдешип жетелле...»\nСакъ жауунла гюрюлдешип жетелле…\nСакъ жауунла гюрюлдешип жетелле,\nОрамланы кирин жуууп кетелле.\nНе этсинле таудан келген жауунла,—\nХалкъны къайгъысын жууалмайла ала!\n105. «Боранла уралла, къарла жауалла...»\nБоранла уралла, къарла жауалла…\nБоранла уралла, къарла жауалла,\nТаула барына да чыдап туралла.\nКъыйынлы халкъым, сен да алай чыда\nБарына да, къыйынлыкъ кёп дунияда!\n106. «Къыйынлыкъгъа, зорлукъгъа чамлана...»\nКъыйынлыкъгъа, зорлукъгъа чамлана…\nКъыйынлыкъгъа, зорлукъгъа чамлана,\nЖашайбыз, жюрегибиз отда жана.\nИшлеп, къол къыйыныбызны ашарбыз,\nИги умутну юзмейин жашарбыз.\n107. «1914 жыл »\nКъалмагъанд бизде къууанчлыкъ\nКёп бушуу берген — къара кюн,\nСыйыт этдирген — къара кюн,\nЖерни кюйдюрген — къара кюн.\n108. «Кязим, ачы сёзню кёп айтханса сен...»\nКязим, ачы сёзню кёп айтханса сен…\nКязим, ачы сёзню кёп айтханса сен,\nКёп чамланнганса, кёп жарсыгъанса сен,\nБёрюден толу жерде ачы сёзсюз\nКъалай чыдайыкъ, къалай жашайыкъ биз?!\n109. «Тарыгъаса, жарлы Кязим...»\nТарыгъаса, жарлы Кязим…\nТарыгъаса, жарлы Кязим,\nБёрю улуууду сёзюнг.\nТураса зорлукъгъа тёзюп,\nЖашдан тола эки кёзюнг.\n110. «Патчах аскер жыяды...»\nПатчах аскер жыяды…\nПатчах аскер жыяды, жарлыланы\nАйырып жерлеринден, журтларындан.\nКёп этеди бу жерде палахланы,\nКъайтмайды къара зулму тутханындан.\nБир халкъ тойдуралмады патчахланы,—\nТоноу акъыл келген болса башына.\nАмал жокъ жибермезге балаланы,—\nКъайсы жарлы жилямады жашына.\nКъан урушха энтда аскер жыяды,\nЖарлы Кязим, аны тыяр кючюнг жокъ.\nДып этдирмей, аман таргъа тыяды,—\nБу тауладан аны къууар итинг жокъ.\nПатчах демеди кесине файгъамбар,\nДа ол да этгенди къан урушланы.\nГяуур патчахха не дегин, не дауунг бар,—\nКъан тёгюу баш усталыгъыды аны!\n111. «Кёзлерим кёреди чарс...»\nКёзлерим кёреди чарс…\nКёзлерим кёреди чаре,\nКёп къыйыным болду тас.\nКъыдырдым бу жер жюзюн,\nКёрмедим жолну тюзюн.\nКъурман этдим, хаж къылдым,\nАллахдан тилеп турдум…\nНасып жокъ манга хакъгьа,\nБолмадым себеп халкъгъа.\n112. «Меккада эшитдим ауаз...»\nМеккада эшитдим ауаз…\nМеккада эштдим ууаз —\nТаурух бошуна туумаз:\nХаж къылып, тюз жашагъан\nКёкден эштеди ауаз;\nКъурандан алмай кёзюн,\nБашхагъа бурмай эсин,\nЖашагъан эштеди хакъ\nУллу аллахны сёзюн.\nХаж къылдым, жол къыдырдым,\nКъуранны окъуп турдум,\nАны сыйлы ауазын\nМен да эштирик сундум.\nДаулет, ийман тиледим,\nХалкъгъа себеплик дедим,\nАлай аллахны сёзюн\nБу дунияда эштмедим.\nЁлюп, жаннет эшиги\nМанга ачылгъан болса,\nАллах, измисин берип,\nНе тилейсе деп сорса,—\nАндан не файда болур\nМени жарлы халкъыма?\nТюзлюк жолун айталмам\nКъайтып келип артыма.\nАдамгъа изми берсенг,\nБу дунияда болсун токъ!\nОл дунияда себепден\nБу дуниягъа файда жокъ.\n113. « Кириуют »\nКириуютден келдим акъсай\nБек осал иш болду, айхай!\nЖашайбыз биз алдатханлай,\nКъармалабыз амал тапмай.\nЖер тарлыгъы этип хайран,\nБолгъанбыз таза хайыуан.\nКириуютде чыкъгъан шаудан\nЖетмеймиди жаны саугъа?!\nБийле бизни булжуталла,\nЧабар ишден кенг туталла.\nСибирь бла къоркъуталла,\nАлай бла бек уталла.\nХалкъны бирге юскюрелле,\nАртыкълыкъны тюз кёрелле.\nЖерни, сууну юлешелле,\nХыйла бла да кюрешелле.\nАй, минафыкъ, Шакъманлары,\nКъайнайд сизге мени къаным!\nХоламны сиз терилтдигиз,\nБызынгыгъа жау этдигиз.\nКъанлы ишге чапдырдыгъыз,\nХалкъгъа аман тапдырдыгъыз.\nБушуу отла жакъдырдыгъыз,\nКъара тангла атдырдыгъыз.\nКириуютню тутуп даугъа,\nЧыгъардыгъыз уллу къаугъа.\nЭки къуш да жыртышсала —\nЖыячыгъа тюгю саугъа!\nКъандан артха турмагъанла,\nЖерге къазыкъ урмагъанла,\nАман оюн къурадыгъыз,—\nАчыкъ болду муратыгъыз.\nТалгъанбыз биз, айта, айта,\nЖокъду сёзден хайыр, файда.\nЖарлы Наныу, нек чабаса,\nСени жеринг, сууунг къайда?\nКим къоруйду Мылдышхыны —\nСёз айтханнга этип хыны?\nБызынгыда ким сыйырды,\nЖарлы, сени къышлыгъынгы?\nШакъманлары аман мурат\nЭтгенлерин билип тура,\nСюйюнчлары жыйын къурап,\nНек чапмайла тенглик сурап?\nЖарлы Чютюй, бош керилме,\nБийле айтханнга терилме.\nХолам тюйюл бизге душман,\nОл чапмайды жерибизге.\nЖерсиз, суусуз нёгеринге\nУчуз этме деберинги.\nОл тюйюлдю сыйыргъан да\nСени юйюнгю, жеринги.\nКёп айтханым керти болду,\nАлдамазман энтда сизни, —\nХалкъны жауу — зулмучуду,\nХар халкъны да бар аманы,\nЖарлы Холам, айыр аны.\nЖашайыкъ тенг хайырланып,\nДушманны, досну да танып.\nОртакъ жерни юлешгенле,\nБютюн къаты кюрешгенле,\nБаргъан суугъа дау этгенле,\nЭки элни жау этгенле,—\nКъалай уста тонайдыла!1914\n114. « Жарлы хоншум Гуа »\nЖарлы хоншум Гуа\nКесиме ушаш кёп сабийли Гуа,\nЖашайса, жарлылыкъ ызынгдан къууа.\nБир къыйындан къутулсанг, бири тууа,\nБорчунг кёп, амалынг аз, тёлюнг ууакъ.\nЁз халалынг Хауа, тон Да тигеди,\nЧепкен согъуп, сизни кийиндиреди.\nБуйрукъ жетсе, кюченгисин этеди,\nТюнгюлмейин бешик тебиретеди.\nКъайгъы, жарсыу сизге толу жетеди,\nЖашауугъуз аман бла кетеди.\nАмалсызлыкъ сюегингден ётеди,—\nЖер зулмусу, кёк да бек чиркитеди.\nАллах, мени сейирим кем тюйюлдю,\nБуйругъунг барыбызгъа тенг тюйюлдю:\nГуа, харип, юйюр жюгюн элтеди,\nЖарлы Хауа къыйын жашау этеди.\nИшим тюйюл буйругъунгу сёгерге,\nТюзлюгюнгю алама мен нёгерге.\nАлай а — хакъ, къайдан чыкъды бу бедиш,\nХурметинге келишмеген терслик иш:\nБиреу — бийди, кёзюбюзге тебинед,\nОл кесине аллах кибик кёрюнед.\nАт ойнатып, аман айтып, керилед,\nБу эркинлик анга къалай берилед?\nБиреу — жарлы, мени хоншум Гуалай,\nКъыйынлыкъгъа кёз ачады туугъанлай.\nИшлейди ол, эшек кибик, бир талмай,\nДагъы турад жарлылыгьы буугъанлай!\nЖарлы Гуа, къарт болгъанса, ёкюне,\nКёп жилядынг, умутларынг ёчюле.\nНетейик, палахла бизге ёчдюле,\nБарабыз биз къыйынлыкъны кётюре.\n115. «Керти айт деди аллах...»\nКерти айт деди аллах…\nКерти айт деди Аллах,\nКерти сёз болду диним.\nЖаным жалгъандан тажап,\nКертиден талды тилим.\nКертилик излеп келдим\nМакка, Мадинагъа да.\nАнда да азап кёрдюм,\nЖокъ кертиге табыннган.\nХар инсаннга, къулуна,\nСора нек келди палах\nБитеу адам улуна?\nБиз аллахха ушайбыз,\nАны келамын окъуп,\nДа сора нек жашайбыз\nИт бла бёрю болуп?\nБал, жау бирге къошулгъан\nКибик болсун къулларым\nДеген аллах, ийсагъан,\n116. « Тёзейик »\nКъыйынлыкъ къалыубаладан къалгъанды,\nАмал жокъ, ол бек терен орналгъанды.\nТёзейик, жашау — керти, жан — жалгъанды,\nЖашау жюгю — адамгъа аталгъанды.\nАт ойнатып, этедиле уллулукъ…\nЖокъ бир адам темир тереги боллукъ!\nХалал ишди хар барысын да жуллукъ,\nБу дуниягъа этейик, тёзюп, къуллукъ.\n117. «Тюрлениу жокъду, къарт эте замансыз...»\nТюрлениу жокъду, къарт эте замансыз…\nИлча къаягъа къарайма амалсыз,\nБюгюн да сёзюм — къаягъа тийген окъ!\nЖашайд къарыулу къарыусузну тюйюп,\nАны кёре, тюгендим жиляй, улуй,\nБарабыз биз ичер сууубуз къуруй,\nЖатый ёлюп къалыргъа да уяла.\n118. « Мубарик Сагид эфенди »\nМубарик Сагид эфенди\nТынгылагъыз, мен айтайым:\nЭнди бизге къара кюндю,\nРамазанда салгъа минди,—\nМубарик Сагъид эфенди.\nЖашдан ариу келе келди,\nХар илмуну тамам билди,\nАз жашар керекли ёлдю,—\nАриу санлы, субай белли,\nКерти сёзлю, татлы тилли,\nТюз жюрекли, халал кёллю,—\nАриу халын ауруу алгъан,\nЖюреклеге ачыу салгъан,\nТёртайлыкъ къатыны къалгъан,—\nОкъуй кетип, уалий болгъан,\nХалкъын сюйюп, кёлюн алгъан,\nАхшылыкъ дефтери толгъан,—\nБек ауруп, жанындан тойгъан,\nХакимлеге харжын жойгъан,\nКъарт анасын артха къойгъан,—\nУмут эте, ёлюп кетген,\nАхлуларын ёксюз этген,\nБийик даражагъа жетген,—\nАдеп бла жан озмагъан,\nУстадны сёзюн бузмагъан,\nСабыр халлы, къозумагъан,—\nИлму излеп, кёп жюрюген,\nБаргъан жери ариу кёрген,\nТили халкъгъа файда берген,—\nЭли къалды къурулгъанлай,\nМалла баугъа урулгъанлай,\nБолгъанды эл къырылгъанлай,—\nСёз салмагъан ары, бери,\nЖарыкъ болсун жатхан жери,\nЖаннет болсун барлыкъ жери,—\nНазму этген — Кязим факъыр,\nАжымлыдан кёлю такъыр,\nБизни да жаннетге чакъыр,—\nКечеги къар ожагъымдан жауады,\nКъара къайгъы эшигими къагъады.\nКъайгъы! Бизден сора жер тапмаймыса?\nНе къайда да былай айланамыса?\n120. «Къыйын кюн айтама сизге»\nКъыйын кюн айтама сизге:\nТёре болур терсге, тюзге,\nЖашаудан умут юзмейик,\nЗулму кишеннге тюшмейик,\nТюзлюкге жолну ишлейик,\n121. «Къама, окъ жара да саныбызда...»\nКъама, окъ жара да саныбызда…\nКъама, окъ жара да кёп саныбызда,\nТауда ташча, кёп къайгъы жаныбызда.\nБиз аланы барына да чыдайбыз,\nИги муратны юзмейин турабыз.\n122. «Жутлукъ кёпдю, ырысхы жокъ, берим аз...»\nЖутлукъ кёпдю, ырысхы жокъ, берим аз…\nЖутлукъ кёпдю, ырысхы жокъ, берим аз,\nСёз жюрюйдю, сабырлыкъ жокъ, тёзюм аз.\nУруш дейле, бичен, тирмен дегенча,\nУзакъ уруш бери жетмей кёп турмаз.\n123. «Патчах дейле, аскер дейле...»\nПатчах дейле, аскер дейле…\nПатчах дейле, аскер дейле,\nЖасакъ, налогла излейле.\nБергенни къанын ичелле.\nКъайнайла осал адетле,\nСаз болдула жарыкъ бетле,\nТенг болгъанбыз хауле итге,\nСаналмайбыз бир капекге.\nКъалмадыла тау адетле,\nТас болдула тюз ниетле,\nБууадыла аман дертле,\nТалайла къутургъан итле.\nМуну айтхан акъсакъ Кязим,.\nСизге айтама — ахыр сёзюм,—\nКъалмагъанды бизде тёзюм!\n124. «Тау бийлери, сизге сёзюм»\nТау бийлери, сизге сёзюм\nТау бийлери, сизге сёзюм,\nИгиликни кёрсюн кёзюм:\nХалкъ ёмюрге турмаз тёзюп,\nАйтаман болурну билип.\nАдамлабыз биз да, сиз да,\nБирди юммет, бирди сёз да,\nЗулмулукъну жек этейик,\nЖерни, сууну тенг этейик!\nЖер тенгликсиз болмаз бирлик,\nАны билсин кёрге кирлик!\nБеригиз халкъгъа эркинлик,\nОлду сизге жашау берлик.\nКъарт Кязимге чамланмагъыз,\nДуния малгъа алданмагъыз,\nЗулмулукъну кенг атыгъыз,\nХалкъгъа керти жол ачыгъыз!\n125. « Эски юйюм »\nЭски юйюм, къууанч да,\nЖарсыу да кёрдюм сенде.\nАямай турдунг менден.\nБолду сенде, эски юйюм,\nТоюм да, жиляуум да.\nСанга кирип кёрдюле\nШуёхум да, жауум да.\nЖауунла да жаудула,\nКъарла да кёп тюшдюле,\nКъар тюбюнде къоймадынг.\nЖер башынгдан ёталмай\nТурдула сакъ жауунла.\nБоранла, къарла, бузла.\nАналары да сенде\nОт жагъада отунгу\nНе болса да, эски юйюм,\nОт жагъангда олтурдум.\nЁз юйю кибик болдунг.\nСенде, тюзлюкню сюйюп.\nЖылытдынг, эски юйюм.\n126. « Эл адамы »\nЭл адамы чапмаз артдан,\nАйып алмаз жамауатдан,\nТиширыугъа тюшер атдан.\nТаза къоркъур хыянатдан,\nАны кибик,— аманатдан,\nНамыс келир анга халкъдан.\nАйтыр сёзюн билип айтыр,\nТерс сёлешсе, женгил къайтыр,\nЭлин боллукъгъа сагъайтыр.\n127. «Акъылман жомакъ бир байны...»\nАкъылман жомакъ бир байны…\nАкъылман жомакъ бир байны\nУялтмаз, харамдан тыймаз.\nЖугъутур къулагъына жел\nУргъандан башхасы болмаз.\nНе тилесек да, оюлмаз\nЖашауну зулму тереги.\nАкъылман жомакъ — кёл басар,\nАтылгъан ушкок — кереги!\n128. «Къызла сюйген жашларына къачхандыла...»\nКъызла сюйген жашларына къачхандыла…\nКъызла сюйген жашларына къачхандыла,\nАттолары Холалагъа чапхандыла!\nЭки тукъум элни ачытхандыла,\nАй, жарлыла, ойнар оюн тапхандыла!\nБуслийманла бир бирлерин кеседиле.\nМажюсюле этмез ишни этедиле!\nДаулашалла, ассылыкъгъа жетедиле,\nСабыр этмей, къанлылыкъгъа кетедиле.\nСюйген жашла, сюйген къызла — насыплыла,\nЖаш жюрекле бир бирине ачыкъдыла!\nАла бирге къыйын жолда барлыкъдыла,\nАллай ишге зар къургъанла жазыкъдыла!\n129. « Сары къошда (юзюгю)»\nСары къошда (юзюгю)\nТауда жашагъан къыйын,\nАны ким да биледи.\nЭтну къолдан келмейди.\nТашны бирге кётюре,\nМалны да бирге кюте\nАлай келебиз тауда,\nСары къош — эл жайлыгъы,\nАнда кечинеди эл.\nХар къайдача, мында да\nЖарлыгъа такъырды жер.\nЖыйырма юй къош болуп,\nТурады ол жайлыкъда.\nЖюреклери хош болуп,\nОгъурлу жер эди ол,\nКиши хата кёрмеди.\nБир адамны малы да\nАнда ёлюп келмеди.\nХосу тюйюл бир чёбю.\nМал айнытыр болгъаннга\nЖокъ эди аны чеги.\nБызынгы кеси малый\nТутады Сары къошда.\nШыкъыда къой бёлегин\nБолады ары къошхан.\nБыйыл а анда Зуха\nКъош тамата болгъанды.\nЖыйырма юйню малы\nСары къошха толгъанды.\nБек тойдуруп келеди.\nГайда бла Тахир да\nСынчылагьан кёрсек деп,\nСары къошда берекет\nБар эди, шукур болсун.\nЖау, бишлакъ этедиле,\nУнутмай элни онгун.\nТерк-терк энелле элге\nЖаш-къушла да бирлешип.\nКъош галауну татыуу\nКъаймакъ къалакъ элтселе,\nТаулу къошда мёрезе\nЗтиу да къалмаз, тейри.\nЁрге, энишге озгъан да\nТерк къайтадыла бери.\nУзун болады кече…\nАриу жырлайды Зуха,\nБирсиле эжиу эте.\nКъурута къыйы отда,\nЖомакъ да айтады ол,\nТышында къайгъы жокъда.\nНе дау анга — жашауну\nБу юлюшю да иги,—\nЖарлыны къошу турса,\nКъырмаса ёлет кирип.\nОту жанса, кырдыксыз\nИти сюрюу къайтарса,\nЗулму тыягъы сабыр,\nХыйла жыйын да кери\nБолсала, ёзге насып\nИзлемези да керти.\nАлай тура эдиле\nШыкъы, Ёзен да бирге.\nУсхурда, Тотурда да\nКъурала къош нёгерле….\n130. « Бузжигит (юзюгю)»\nКъарт уста хыйсап этди,\nАйтды бир шош ингирде: —\nБузжигит ёсдю, жетди,\nЗаманды юй этерге.\nБармыды элде, журтда,\nБир кёзю къарагъаны?\nЖарыкъ этип жашауун,\nИшине жан салгъаны?\nУллу эди устаны\nАнга да ёмюрлюк деди.\nСюймеклик жаннет чыпчыкъ\nБолгъанын билип келди.\nУсталыкъча, аны да\nХар затдан сыйлы кёрдю.\nБузжигит киши болуп,\nЖетгенде да къадары,\nСурады ол къадалып.\nСюймеди ёз анасы\nЖашха ачыкъ болургъа,—\nТуура салып кенгешни\nЭтген муратларын ол\nЖаз тил бла санады.\nБузжигитим эшитир деп,\nУмут этип къарады.\n— Ана сюйген баланы\nЖарыкъ болур къадары.\nКъарт болса ата, ана,\nАз болур юй мадары.\nКъанатлы уя ишлер,\nЖашаргъа нёгер излер.\nЖангыз болса баласы,\nЖенгил жетерин сюер.\nБала учар бийикге,\nЖетер кёп игиликге.\nКеси сюйген насып да,\nКъуш къанатды жигитге.\nКъара чачлы къыз алсанг,\nХалкъ жыйылып тоюма,\nКъара сыра сюзерме.\nАлтын чачлы къыз алсанг,\nАкъ дарийле бичерме.\nБал бозала сюзерме.\nКъара кёзлю къыз алсанг,\nКъауракъ къаптал бичерме.\nХан къонакъла чакъырып,\nХант къангала тизерме.\nАла кёзлю къыз алсанг,\nАла жыйрыкъ бичерме.\nАйгъа, кюннге тенг этип,\nАлгъыш эте кетерме…\nДа жокъду Бузжигитни\nЖюрегин арсар этген,\nКече тынчлыгъын алып,\nЖашауун жарыкъ этген.\nУялып, бети тола,\nБир жанына кетеди.\nАна сюйген жан бала,\nАдеп, намыс этеди.\nБилмеди жарлы атасы,\nЖарлы анасы билмеди.\nСюймеклик, толкъун уруп,\nАны жерге кёмерин.\nБузжигитге жол чыкъды\nКъарт устаны къууанчы\nТюшдю кёп сакъланыргъа.\nКёп жерлеча, дунияда\nОл жерни да кесини\nБар эди хукмат этген\nАскери, ханы, везири.\nАйта эдиле ханны\nТюзд деп ниети, иши:\n«Аны зорлугъун кёрюп,\nТарыкъмай эди киши.\nХанлыкъ жери чыгъаед\nАны кюйюнден адам\nДей эдиле билгенле\nХанны махтап, бюсюреп.\nМени сартын, болмады\nАллай хан жер юсюнде!\nТузакъсыз хан — хан болмаз„\nХан эсе, хал сурамаз.\nКёп халкъланы къул этип,\nЖесир жекмей туралмаз.\nКъул жегилген жерде уа\nТюзлюк атасы ёлюр,\nХан той этсе юйюнде,\nХалкъгъа къыйынлыкъ келир.\nЖомакъда къыйын тюйюл\nХанны огъурлу этген,\nТюзлюгюн, сёзюн айтып,\nАнга сый, махтау берген.\nКъанатлыгъа тил чыкъгъан,\nБир жигит барын жыкъгъан\nХанны да иги суннган?\nЖашау а жомакъ тюйюл,\nКёрдюк агъын, къарасын:\nХар хан да халкъ къаны бла\nКъалайды зор къаласын.\nМен кёрмедим бир ханны\nЖарлыгъа бет этгенин,\nОл да адам баласыд,\nБир солусун дегенин.\nМен эшитмедим бир ханны\nХалкъгъа къууанч бергенин:\nКиши къыйыны къыйнап,\nМени бу сур хапарым —\nШаркъ жерини кертиси.\nЗулмугъа боюн салмам,\nЖаным чыгъып кетгинчи.\nБир ханны да махтамам,\nКерексиз айып алмам,\nБийик эсе да тахы,\nАлай хакъды жырчыгъа\nБолушун тюз айтыргъа.\nЖашау халын жашырмай,\nКерти эди ол ханны\nАз эди зору, жасагъы,\nСакъаты бла факъыры.\nКъалдыла. Озду бары.\nКъурчу сынса адамны,\nСуууса ётгюр къаны,\nЖылытмаз бийлик кюлю,\nКъарангы болур кюню,\nЖашы жокъ, кюню къарангы,\nЖангыз къызы — къадары.\nХан да тюйюл ёлюмсюз,—\nЖокъ ызындан къарары.\nЁлюмню сууукъ жели\nХан да къызны чакъырып,\nАрт кюнюн эсепледи.\n— Къыз эсенг да, жангызым,\nБолдунг кёкню жулдузу.\nХан кетсе, ханлыкъ этер\nЖашы жокъ, ханны — къызы.\nАюп ханны къаласы\nДеп къалырча ёмюрге,\nКъаст этдим бу жерледе\nБир къала ишлетирге.\nМен санга алтын къала\nИшлетип, тахым бла\nБерликме, байрам къурап,\nОноу эт акъыл бла.\nАнасы жокъ къыз бала,\nАта кёлюн сакълады.\nСёзюне къулакъ салып,\nХан тахын къучакълады:\n«Жаз жабалакъ къар болмаз,\nЖалгъан адеп — хал болмаз,\nАкъылы кёп болса да,\nТиширыу хан — хан болмаз.\nСени сыйлы тахынгда\nУзакъ болсун ёмюрюнг.\nАлтын къала ишлерге\nБилдим уста келирин.\nМен тюшюмде кёргенме:\nАлтынкъанат бир дуудакъ\nУчуй келип къонду да,\nБолду тёгерек чууакъ».\nХан жангыдан жашарып,\nБолду ётгюр, къууатлы.\nЮй устала суратды.\nХаннга баям этдиле.\nКъарт устаны элине\nБиз билебиз, усталыкъ\nСайлап жанны бу жерде\nБек сыйлы кёргениди.\nАлай анга хан кёзю\nКъараса умут бла:\nБерсенг да тулукъ бла.\nАллах берген усталыкъ\nХанны юйюн жарытыр.\nУнамасанг — хан зору\n«Аллах берир, хан алыр»,—\nДеп андан жюрюйдю сёз.\nУста эсенг — махтаугъа,\nКёп къыйынлыкъгъа да тёз!\nКъарт уста арсар болду,—\nТоюна жауады къар!\nАлай ханны саламын\nАлмазгъа жокъду мадар.\nБузжигит бек къууанды,\nКетерге жол кёл алды.\nНёгер сурап жолуна\nТенги Камалгъа барды.\nАна сютюн тенг ичген\nКамал сейирге къалды:\nСёз айтмай, женгил болуп,\n131. «Бири къача, бири къууа»\nБири къача, бири къууа\nБири къача, бири къууа,\nАны ызындан палах тууа,\nХатасызла аны жууа.\nБир большевик, бир — кадетле,\nКъайдан чыкъды бу адетле,\nЭридиле семиз этле,\nСаз болдула жарыкъ бетле.\nБольшевик излеген — тенглик\nБолурму экен къолдан келлик?\nКимге тенглик, кимге кемлик,\nКимди аны толу биллик?\n132. « Солтанхамитни жыры »\nКировха нёгер болгъанед\nКъара халкъгъа зркинликни,\nСолтанхамит тау къушед,\nЖаудан къоркъа билмеген.\nКъаны къызартхан атдан.\nТауладан къан къатыш жауун\nЖаугъан эд ол сагъатда.\nКиров бла олтуруп.\nАлтын гулла толтуруп.\nАртха турургъа болмаучед\nАты халкъгъа кишнеп келди\nКъызыл къаннга боялып.\nАны тер басхан атдан.\nКиров жапханд ёлюгюне\nБек алгъа жамычыны.\nАлтын гуллагъа салдыргъанд\nЁлюгюн ол батырны.\nЖумушакъ болсун, я Аллаху,\nАны жатхан къабыры.\nСен ёлгенсе Ленин берген\nЖиляу этелле тауларынг\nАны къарындаш этгенд\nКиров— халкъны башчысы.\nЖигит ёлсе, жигитлиги\nКъалад халкъны ичинде.\nЭтед сени юсюнгден.\n133. « Уучуланы жыры »\nЗыбыр мыйыкъларыбыз да буз болуп,\nЖолла учхалауукъ, таула кёрюнмей.\nАпсаты бизни жолубузну кесмез,\nБюгюн къушла бла эриширбиз, хей!\nКъушну ауанасы къаягъа энсе,\nЖолубуз болур, биз бир хата кёрмей.\nКъаядан кетербиз деп, къоркъуп артха\nБурулмабыз жолубуздан бюгюн, хей!\nАйбаш жугъутурланы терк кёрюрбюз,\nТеркирек болугъуз, арыдыкъ демей.\nБашыбыздан къарла юзюлселе да,\nАладан къоркъуп да тохтамабыз, хей!\nЮйде сабийле, къатынла сакълайла,\nАлагъа бармабыз къурлай, зат элтмей.\nМыйыкъла — буз! Жюрекледе буз жокъду,—\nКъардан да, чынгылдан да къоркъмабыз, хей!\nКъаяла тикдиле, жолла — бек къыйын,\nКъар бугъейле турадыла кёрюнмей.\nЕлгенибизге жыр этилсин, артха\nАйланнгандан эсе, къоркъакълача, хей!\nМа къуш ауанасы къаягъа эннгенд,\nЖолубуз боллукъду. Алгъа, эринмей!\n134. «Къазакъла терс кетедиле...»\nКъазакъла терс кетедиле…\nКъазакъла терс кетелле,\nЁлтюрюрге терк жетелле,\nАсыры чекден ётелле.\nСёзлери болады кюйсюз,\nКёпле къалалла юйсюз,\nОтоуда келинле — эрсиз,\nКъошда малла — иесиз!\nАман оюнла къуралла,\nНиетни терсге буралла,\nБийлик къайтырыкъ суналла.\nКъан излеген аякъ урмаз,\nХорласа да, ол кёп турмаз.\nОмакъ сёз гылын учурмаз,\nХалкъ кесин анга утдурмаз.\nТуман кетер, кюн тиер,\nХалкъ азат болургъа сюер.\nЗорлукъ хукмуну бузар,\nЖашауун жангыдан къурар!\n135. « Большевикни жолу тюздю »\nБольшевикни жолу тюздю\nБольшевикни жолу тюздю,—\nПатчахны бугъоуун юздю!\nТерсни, тюзню ишин сюздю,\nХалкъны жарыкъ жолгъа тизди.\nБиз тюзлюк жолда барайыкъ,\nЗулму къаланы ояйыкъ!\n136. « Сауут алыгъыз!»\nСауутну алыгъыз къолгъа,\nБарыгъыз сиз ахшы жолгъа!\nДушманланы жокъ этигиз,\nАхшы муратха жетигиз!\nЖолдан шашмасын кишибиз,\nТюзлюкдю тутхан ишибиз.\nДеменгилид къурч кючюбюз,\nЖарыкъды келлик кюнюбюз.\n137. « Большевик жолду жолугъуз »\nБольшевик жолду жолугъуз\nМеньшевикле алдай бизни\nКырты этелле ишибизни,\nКъатышдыра терсни, тюзню,\nКъарангы этелле кёзню.\nВластны алалла къолгъа,\nЧырмауну салалла жолгъа.\nСюедиле баш болургъа,\nСабанны байгъа орургъа!\nТаулула, аны билигиз,\nБир сатыргъа тизилигиз!\nКъурчдан къаты бирлешигиз!\nЗаман озар, уяныгъыз,\nКюрешде къоркъуп къалмагъыз!\nБольшевик жолду — жолугъуз,\nКъарыулу болсун къолугъуз.\nЗаман жетгенди къобаргъа,\nДушманны барын жояргъа!\nКюрешейик иш онгларгъа,\nБольшевик жолунда баргъа!\nБийге, байгъа алдатмайыкъ,\nБизни жокъгъа санатмайыкъ.\nКъууанч жашау къаратайыкъ,\nЛенин айтханча барайыкъ.\n138. « Жашла, сизге ата сёзюм »\nЖашла, сизге ата сёзюм\nЖашла, сизге ата сёзюм,\nАчылдыла эки кёзюм.\nБолмасын терсликге тёзюм,\nСизни къоркъутмасын ёлюм.\nАха, жашла, жыйылыгъыз!\nКюрешде эрле болугъуз.\nКъызыл Аскерге киригиз,\nКъурч сатыргъа тизилигиз!\nБедиш — жаудан къоркъуп букъгъан!\nМахтау — жауну хорлап жыкъгъан!\nКъызыл Аскер — ёкюлюбюз,\nАнда батыр кюрешигиз!\n139. « Елюм бйзни апчыталмаз »\nЕлюм бйзни апчыталмаз\nКёп къыйынлыкъгъа тёздюгюз,\nДушманны хорлап келдигиз.\nХалкъгъа эркинлик бердигиз,\nАперим, жигитлесиз сиз.\nНасыплы кюн келди бизге,\nУзакъ ёмюр болсун сизге!\nКертичисиз эрлик сёзге,\nНе айтайым андан ёзге?!\nБоз булутла чачылдыла.\nЖолну тапды насып бизге,\nСалып келди жерибизге.\nЖашым кёрюнмейд былайда,\nБилмейме къалгъанын къайда.\nБилеме, ол бош ёлмегенд,\nБушуу манга бош келмегенд.\nЁлген эсе, ёлгенд эрча,\nХалкъгъа къурман болгъанд дерча.\nАллай кёп уланын ата\nТас этди жетгенде хата.\nЁлюм бизни апчыталмаз,\nКишиликни бизден алмаз.\nЁлген жигитлени ишин\nУнутдурмаз бизге бир кюн!\n140. « Жашыма »\nНазму этеме, кёлюм тола,\nТилим артына тартыла,\nЖашлай кетгён жигит бла!\nТуман басып, кюн да батды,\nТангым аман бла атды.\nЭркинлик ючюн жан бердинг,\nСюйген балам, ёлюп кетдинг.\nКъууанып аскерге чыкъдынг,\nКёп душманнга сюнгю сукъдунг,\nКёп кадетни атдан жыкъдынг.\nКёрмей къалдым, сен думп болдунг,\nАзатлыкъ ючюн жоюлдунг.\nСен халкъ ючюн къурман болдунг,\nАчы урушда союлдунг.\nХалкъ ючюн бердинг жанынгы,\nТууратдынг сен тёрт санынгы,\nТёкдюрдюнг къызыл къанынгы,\nЖилятдынг жарлы анангы.\nКерек тюйюлдю кёлсюзлюк,\nУшамайд бизге эрсизлик.\nОл борчун тюз толтургъанды,\nХалкъгъа кертичи болгъанды.\nБиз да аныча ёлейик,\nЭрлени таукел этейик,\nБиз жолубузну билейик,\nТюзлюкге саулукъ тилейик.\nБиз бютюн бек къуралырбыз,\nДушманладан къан алырбыз,\nЛенин жолунда барырбыз.\n141. « Чёпеллдеу эфенди »\n142. « Сабырлыкъ »\n143. « Жахил »\n144. «Къайгъыбыз жокъ, хар зат да бар...»\n145. «Совет власть — алтын терек...»\n146. « Ленин »\n147. « Окъуюкъ »\n148. «Къыйынлыкъда къаты тургъан...»\n149. « Барысын да кёрдю Кязим »\n150. « Къартлыкъ бла ушагъым »\n151. «Осуятым курсант жашха...»\n152. « Сабанчылыкъ »\n153. « Аман къатын »\n154. « Пионерле »\n155. « Колхозгъа »\n156. «Игилик кёп, билебиз аны...»\n157. «Окъуу ишде артха къалма...»\n158. «Большевик излеген тенглик...»\n159. « Жашла чалгъы чалалла »\n160. « Ишлеген »\n161. « Хажи Локъманны саламы »\n162. « Колхозчу жашлагъа »\n163. « Назмучу жашлагъа сёзюм »\n164. « Бызынгы къабырлары ... »\n165. « Фатыуа »\n166. « Игилик »\n167. « Ийман бла къалыгъыз »\n168. « Эски къумгъаныма »\n169. « Къарындашлыкъ »\n170. « Ишчи, элли уланлары »\n171. « Эки тилли алтакъла »\n172. «Ынгкъылапха болсун табу!»\n173. « Тойчулагъа »\n174. « Жигит батыр »\n175. « Биз »\n176. « Къуллукъчу большевик жашла »\n177. « Совет власть »\n178. «Муну айтхан акъсакъ Кязим...»\n179. «Антынгы сен ариу эсгер...»\n180. « Жангы жарыкъ »\n181. « Жюреклени жарыуу »\n182. « Сабий булжутуула »\n183. « Кязимни «Мени сёзюм» деген китабына жазгъан\n184. « Керимге »\n185. « Къайсыннга.»\n186. « Елюм келир »\n187. « Къашха ийнегим »\n188. « Насихатла »\n189. «Палахда белни къаты къыс..»\n190. « Биз хорларбыз.»\n191. «Немец, румын киргендиле...»\n192. « Жарлы бала »\n193. «Къаламым да арыгъанды...»\n194. «Мен бир инсан, жашадым, жанды отум...»\n195. « Жарлы халкъым »\n196. « Таукел этейик биз бюгюн »\n197. « Ыразылыкъ »\n198. « Осуят»\n199. « Сёзлюк »


Форум » Говорим на Карачаево-Балкарском | Алан тилде сёлешебиз » Чам хапарла » Ответить\nиллада: Джамагъат, бу темагъа чам хапарла джазайыкъ кесибизни тилде.. кёргенлеригизни, эшиткенлеригизни, окъугъанларыгъызны эринмей джазсагъыз\nиллада: Билемисе Ходжа бир элге баргъанында, Эл джашла Ходжаны эшегини дорбасын алыб, джашыргъандыла. Ходжа дорбасын соруб, излеб кюрешгенди, алай болгъанлыкъгъа табалмагъанды. Элни джыйыб: -Дорбаны табыгъыз, алай болмаса уа не этерими мен кесим билеме! – деб селешгенди. Бу сёзден саулай Эл къоркъгъанды, биягъы Ходжа бизге бир оюн этмесин деб, бары да джыйылыб излеб, дорбаны табыб келтиргендиле. Биреулен Ходжагъа соргъанды: -Ходжа, добаны табмасакъ, не этерик эдинг? -Юйюбюзде бир эски машок бар эди да, анны тигиб, дорба этерик эдим.\nиллада: Мисирге барыр къарыуум джокъду. Биреулен келиб Ходжадан: -Меннга, Мисирге иергик эдим, бир къагъыт джазсанг а! – деб тилегенди. Ходжа: -Мисирге барыр къаруум джокъду!... -Ай юйюнге, Ходжа, мен сеннге Мисирге бар демейме бир къагъыт джаз деб тилейме! -Мени къагъытымы-хатымы анда окъуялыкъ Адам джокъду, джазгъанымы кесим барыб окъургъа керек боллукъма, анны ючюн айтама,-дегенди.\nГорец: ЧУРУКЪЧУЛА Эртденли мен бир «кийим джуугъан автоматха» тюбеб келеме да, хех! Кимге айтханымы билдигизми? Чурукъчугъа айтама! Энтда да танымадыгъызмы? Бурун, бек бурун, бизни аталарыбызны заманларында, чурукъчу деб чарыкъ, чурукъ ишлеучю устагъа айтыла эди. Биз джаш заманлада да бар эдиле аллай устала… Энди уа? Энди уа не – чурукъчула джукъгъа да кетмегендиле: перестройка бла бирге бираз тюрленнген этгендиле ансы… Чурукъчу деб энди чурукъ тюбюнден къарагъан эркишиге айтылады… Бу чурукъчу къауум кеслери да бир кемсиз кёб болуб барадыла – былай бир силегей ауруу неда тонгуз грипп джайылгъанча. Тюнене биргенге ёсген, чабыб-джортуб айланнган, джашла бла не тюрлю хатагъа да къатыша келген хоншунга къарасанг… былай имбашчыкъларын, къанаты сыннган гугуруккуча, бираз энишге ийген кибик этиб, джангы къатынчыгъыны джырын джырлаб айланыр… Келир келмез ол джангы келинчикле да не бла алдайдыла быллай бир? Алгъын заманлада къайынларында джашагъан кюеулеге айыб этиле эди. Ходжа уа аллай примакланы, таб, ёлгенлеге къошуб огъуна санагъанды. Антсызды билген, бюгюнлюкде бу чурукъчу къауумну къайсылагъа къошаргъа билгенни да? Ёлгенлеге къошаса да, миллетим дерге киши къалмай кетеди! Саулада къоярлай да, айхай, сау джерлерин кёрмейме… Семиртгеннге санамагъыз – бир юлгю, бир юлгючюк келтирейим! Тюнене ингирде джашла бла къатыракъчыкъ сермеб ийдим да, иги ауурчукъ эдим. Базман-чазман тартырча тюл эди… бек ауур эдим! Эртден бла уа башым къысыб, Таутебгеннге барама… Тебмеген тау ол болгъа эди – хоншума айтама… Баратасыны башындан: «Таутебген!» -деб къычырсам, къатынчыгъы чартлаб чыгъыб: - А киши юйде джокъду… ишге кетгенди! – дейди. Къаллай ишни хапарын айтады, терезеден башы кёрюне тургъанлай! Кютю къозучукъча ары бугъунуб… Энди ма ол Таутебген да, ма ол чурукъчу да кесин бир неге санаб айланады! Пахмель башым болмаса, мен аннга да, аны ол чурукъ тюбге джыйыб айланнганнга да айта биллик эдим! Айхай, кёлюнгдегин ачыкъдан айтыб кетерик эсенг да, хурджунунгда къотур капегинг болмаса, не этериксе! Кёргеними кёзюм бла… къашым бла… имбашым бла… белим бла… сол аягъым бла билдириб, «Бери чыкъ!» деб кюрешдим. Бир да, бир да, кёз-къаш бермеди. Къайдан берлик эди – кёзю-къашы да къатыныны чурукъ тюбюнде эдиле сора! Ол алай къалсын – Унухха барама. Ол а арбазда тюрт-мюрт эте тура эди. Тюнене бирге эдик да, аны халы да менлей… бек буршу эди. - Унух, джарлы, ёлюб къаласа да, неди бу бет тюрсюнюнг да? Къайда бир джукъчукъ къурайыкъ да, адам сыпатха джыяйыкъ сени! – деб кёлюн алыргъа кюрешеме. Ол а не, телиден туура хапар дегенлей… - Эшта-эшта! Бу арт кёзюуде пахмель дегенни къоюб турама… Арбазда тюрт-мюрт эте, былай бир тер ургъунчу ишлесем, аязыб къалама, - деб, кёзюме тамам мыдах къарады. Не мыдахны айтаса – былай башын сыласам, зыр-р-р деб, джылаб къоярча эди! Пахмель этерге къатынындан къоркъгъандан, джарлы Унух кеси аджалы бла ойнай тура кёре эдим… Ингирде, хар не да эркин заманда, барысы да Къаракъушла эдиле! Толтуруб-толтуруб къуя эдиле! Энди уа пахмельге адам табылмагъанын кёремисе! Чурукъчуланы кёблюгюн андан да билсенг а! …Бир кере Джаммотха барама. Барсанг аллайгъа бар – пылесос бла кийиз-кюйюз сибире тура! Ол джарлы, пылесосуну тауушундан, киргеними эшителмей къалгъан болур эди: - Кюн сайын бир джангы техника чыгъарыб барадыла да! Мени уа билесе да, техниканы тамам сюйгеними! Къалай ишлегенин билирге деб алгъанем къолума… ансы… муну бла ишлеучю башхады… - деб, бек джуудурургъа кюрешген эди. Хо, иманы алай болсун! Техниаканы алай бек сюйюучю болса, ол эски тарантасына да бир къарар эди… танкача гюрюлдетиб айланмай! Кече элде чыракъ джанмагъан заманда да таныйбыз Джаммотну машинасын! Орамда атыб кетсенг да, адам кёзю къарамазлай бирди! «Техниканы сюйгенден!» Ой-ой-ой! Къатынчыгъы джангы ауур бола айланнган заманлада сууун-башын алса, Джаммотха тамам бюсюреу этиб туруучан эдим. Тиширыуун аяйды деб. Муну уа юйю къуруб тургъанын ким биле эди! Ол къатынчыгъыны къынгыр аякълары муну башына минмей, тюз… джерни башын бассала, былай къырылыб къаллыкъча… Ой юйюнг къурумазлыкъ, былай джерде даж-даж этгенликге не болады! Быланы аякълары, чурукълары да дуниядан бир башхамыды! Огъесе чурукъчула асыры кёбден, аякъ басар джер табылмаймыды? Къайдам… къайдам? Ма, кёрюрсюз, къатын тамбла базардан келе эсе, тёгерегиме къалай чабдырсам да! Ол бир джол келгенинде… джарым сагъатны юйде, бир эки сагъатны да… арбазда сюрюб айланнган эди ызымдан… къолунда да тылы таягъы бла. Хых! Аллайчыкълагъа тутдура келмегенбиз кесибизни! Ма, ол къызгъаным бла чыгъыб кетдим да, кече… тамам къарангы этиб келдим. Келгенде да алай табчыкъ келген эдим… къатынны чурукъ-мурукъларын кётюргенни къой эсегиз, кесимикилени да къалай сюйреб келгениме сейир этерча эди… Тюзю, алайчыгъы эсимде затда тюлдю… Бюгюн эртденнгиде уянсам а, къатын да джокъ, мен да джокъ! Ол – биягъы «Горячка» базарына кетгенди! Мен а… Сени джауунг да мени кёрсюн… Туура горячка да менме! Ол къачыб баргъан заманымда джукъгъамы урдум, огъесе юйге келген заманымда неге болсадамы илиндим, огъесе ол тылы таякъ юйге джетгенимде ызымданмы джетди – билмейме? Амма, бу мангылай… артыкъсыз да бу логъурасы… тамам къызады! Тамагъым а – барыб тохтагъан «горячкады», «горячка»! Бу чурукъчу къауумдан джукъ чыкъмазлыгъын ангылагъанымда, Ахмат джыгырама тартдым. Аны кемпири да бир сылтау этиб къоймасын деген акъылда, эшик-мешик да къакъмагъанлай, юйге «доб» деб кириб къалдым: - Баратагъызны аллай бир къакъгъанымда да, эшитмеймисиз? Тынчлыкъмыды деб, къайгъылы болуб келеме,- дедим сенчада кийимчикле джууа тургъан Ахматха. Ол джарлы, мени алай кёргениме асыры илгеннгенден, алгъы бурун эшик таба къачар акъыл алды. Юсюм бла иймезлигими ангылаб, къолларын юсюне сюртдю да, джунчуб, артха туракълады… Бу похмеллигим да къолдан кетерге тебрегенин туура тёппе тюклерим бла сезиб, Ахматны «дыгъысына» тиерге кюрешеме: - Ма, адам десенг, адам! Тиширыуну сыйын билген! Къолун сууукъ суугъа къой эсенг, сапын суугъа тийиртмеген! Биз адамбызмы сора… Бюгюнден ары, Ахмат, мен сени къалгъан джашлагъа юлгюге тутуб турлукъма… - Ай-я уа, не табсыз тутдунг! Шо, адам эсенг, адетин да этейим… бу сёзню кишиге ычхындырмазмыса?! – деб тиледи «кийим джуугъан автомат»! Автомат неди! Барыб тохтагъан пулемёт! Тюкенде нени айтсам, айтыр айтмаз, алай ала эди! Эки шыша… бир бишген тауукъ… бышлакъ-мышлакъ… суу-муу… Узун сёзню къысхасы, бюгюн тюкен бизге ишлей эди! Бу баш кибикни былай иги тюзетгенден сора, билемисиз, башыма не келгенди? Джашасынла чурукъчула! Ала сау болуб, мен похмельсиз къалмам! Чурукъчула кёб болсала… Аланы кёблюгюнден Джерде аякъ салыр джер болмаса… Тиширыула аллайланы башларына миниб, ма ол мийикликлеринден къараб, керти эркишилени да бир кёрюрле!\nГорец: УСТАЛА Юйде олтуруб турмай, адам ичине къошула айлансанг, эшитмезинг, кёрмезинг джокъду. Шахардан элге баргъан автобусда экеуленни ушакъларына тынгылай келеме. Бири бирине айтады: - Таудан тюшген эки тууарым бар эди да, аш джетдирелмей, аланы томуруб, ачхачыкъларын да банкга салыб келеме… къозлауу игиди, дегендиле да… - Да мен да абадан джашны милициягъа салыб келеме… Ол ГАИ дегенлерине… - Хо-хо да, сен да таб джерге салгъанса… Алайыны къозлауу да банкдан аман тюлдю… Экисини ушакъларына къулакъ салыб келген хоншулары: - Андан эсе дохтурлукъгъа неда собесге салсанг а, - деб къошду. – ГАИ-де ёмюрю, къышы-джайы демей, джол джанын сакъларыкъды. Аны юсюне да, хар бир ётген да тохтаб бармайды – кими тамада, кими таныш, кими «крутой» болуб чыгъар... Ауруб келген а къайры юйюне ёлюге къачарыкъды! Ол къыстыргъан ачхачыгъын, апендиге джойгъандан эсе, джанын къалдырыр ючюн, неллей бир десенг да, кеси къолу бла тилеб берликди! – деди, кесини ол терен акъыллы оюмуна тышындан ышара. Кертисинде да, былай сагъыш этгенде, бек таб да айтады: ГАИ-ден, прокурордан, сюдден да дохтурну иши табды… Сау болуб кетсе – сау болду да кетди! Аперим, джарадынг! Ачхасын да ашадынг, дуния бла бир спас-бюсюреу да алдынг… Джарамай къалсанг да, не, ол бир дуниядан ызына къайтыб, ачхасынмы дауларыкъды! Не ары-бери десек да, биз, къарачайлыла, къалгъанлача, матух, тумакъ тюлбюз: къызларыбыз къызларындан игидиле, джашларыбыз джашларындан тиридиле. Эртденнгиде суу ызында олтуруб иче тургъанланы къайсысына да: «Эл неда район тамада, таб, министр огъуна да, болаллыкъмы эдинг?» деб сорсанг, эшта, къоркъуб, артха турлукъ болмаз. Былай бир айлыгъын-майлыгъын сорлукъ чыгъыб къалыргъа да болур… Алай а ол да «огъай» деб айтмаз. Аны не айтханы барды! Тюнене элде трактор бла биченчик ташыб айланнган, бюгюн эртденнгиде «газельде», адамла ташыргъа, рейсге чыгъыб бара эди. Баргъанда да алай бара эди… сюекни алыб къачхан кючюкча. Акъырын барса, башхала джетиб сыйырыб къоярыкъча! Тейри, гошаях биченни ташыгъан заманында уа, чёбюн тюшюрюб къоярма, деб къоркъгъандан, гаккылары болгъан хызен кибик да джюрюй эди! Энди уа, ол астановкалада сакълагъан «ачхачыкъламы» эсиртдиле огъесе башха джукъчукъму «ингисгегенди» да, Шумахерге «шумахер» болуб барады! Башхала къой, энди аны ГАИ сюрюб да джетмез! Джетелмезликлерин ангылай болурла да, ала да сюрюб кюрешмейдиле – аджалгъа кесин джетдирмей сау-эсен ингирге джетгени ючюн деб, бир кереге джыйыб къоядыла нохта бауларын… Не уа неси да болгъан совхозну бютеулей да оюб, урлаб, тюбю бла джокъ этген директорну энди бютеу республиканы эл мюлкюне министр этедиле, аннга болушхан зоотехникни да орунбасар этиб саладыла. Эшта, андагъыла кеслери чачалмагъан джерлеге эл-элден керти усталаны чакъыра болурла… Аннга да сейирсинмез эдинг, бухгалтерни президент, президентни да собес этиб салмасала… Не, бизни бухгалтерибиз, ол президент шиндикде бир олтуруб кёрмесе, собесден урларыкъ ачхачыгъын санай билмейми къаллыкъ эди… Бу устаз къауумну уа айтма да къой. Школда устаз болуб ишлемез ючюн, не тюрлю ишге да барлыкъдыла… Милицияда, район-шахар администрацияда, уллу Акъ юйде, культурада, спортда, минфинде, минтрансда, минздравда, собесде, токчулада, газчылада, суучулада… Барысында да олтурадыла устазла. Иги да дейсе! Устаз деген ол «уста» деген сёзден чыгъады. Былай… бир сюрмеден чыкъгъанча, хар неге да бирча усталадыла. Къарачай адам неге да устады. Къалгъанлача, тынгылаб, тумакълыкъ этиб къорякъ тюлдю. Кюйген итууну бир кере юч хырын буруб кёрген, компьютерни, телевизорну да ичлерине эркин узалады. Болгъа эди да, кёргюзюрча, ишлеген да этиб, кинескопну къыйырындан кесине да бир бычакълыкъ чыгъарлыкъды. Былай бир джугъунг ауруб, поликлиникагъа барсанг, дохтургъа кирирге кёзюуюнг джетгинчи… дарманынгы тынгылы табыб къояса. Ол сени бла алайда сирелгенле не тюрлю ауруугъа да устадыла. Кеслери онла бла джылланы ауругъанлары себебли, толу билиб айта болурла да, бирери бир деменгили дарман, бирер тюрлю лагъым теджеб, дохтур керекли да болмай къаласа. Бу халкъ консилиумгъа тышындан къарагъан адамны акъылына былай келирге да боллукъду: коридордагъыла – дохтурла бла ауругъанла эселе, эшта, кабинетде да кассир олтура болур, деб. Тюзю, башха адам билмесин, мен уллу хайырдама – ауруууму-дарманымы да тынгылы таныб, бу коридор консилиуумдан сора, кабинетде кассирге да кирмегенлей, акъырынчыкъ юйюме джанлаб кетиученме. Дин джаны бла уа, таб, араблыланы да узакъ озгъанбыз. Ол харипле къум тюзледен къараб не кёредиле! Адам ёлсе, аны ол дуниясы къалай болгъанын ала джангыз да кёрелмейдиле. Ол себебден болур, къуру кебинде алыб барадыла да, къумгъа кёмедиле да къоядыла… Биз а, тауладан, мийикледен къараб, кёрмегенибиз джокъ! Таб, дин бизден чыкъгъан болурму, дерим да келеди! Келин келтирген машинаны джасагъанча, уллу кюйюзге да чырмаб, джатхан джери тамам джумушакъ болсун деб, кебинликни ичи бла тёшекчигин, джастыкъчыгъын да салыб, алай асырайбыз. Асырагъанда да, тамам керти асырайбыз. Бери чыгъыб къалмасын дегенча, дуния бла бир бетон плитаны да юсюне тизиб… ол да азды дегеннге, эки метрлик мермер ташны да аны юсюне къуруб… Тели араблыла ол дуниягъа джолоучу болгъан адамларына бир джол азыкъ къурай да билмейдиле! Биз а, кёбню кёрген миллетбиз да, аллай затлагъа бек сакъбыз! Ол мында джетмей къалгъан юлюшюнден анда бир иги тояр деб, азыгъына бир 200-300 хызен къурайбыз…. Ол да аз болмасын деб, 3-чю кюнюнде да бир тууар… Бир 50 кюнден, энди эти бошалды дер заманнга, дагъы да бир тууар… джылына да аллай бир согъум... Бир-бирде алай акъылыма да бир келеди: бизни къарачай джашла анда да бир шашлычный-машлычный ачыб тура болурламы, деб. Джангыз бир джетдирмегенибиз – бу джюн чотну, къалай да болсун, унутуб къойгъанбыз: андагъы джамагъатны джюн керекле бла ким баджарады? Тели араблыла маулут эте да билмейдиле… къуру Файгъамбаргъа этиб къоядыла. Биз а, нени да билген, джити миллетбиз: хар бир къарачайлыгъа да толу сыйын бериб, маулутун да бек тынгылы этебиз. Бир отоуда эркишиле, бирси отоуда уа хаджи къатынла… хар отоуну кесини маулуту… кесини ашы-сууу… Къысхасыча айтханда, эки кампан – эки маулут… Къарачай дегенинг, залимди – къуру 50 джылны ичине, къараб къарагъынчы, маулутну бу дараджагъа джетдирелген эсек… акъылым алайды, энди талай джылдан а, ол эки отоу да бир-бирине къошулуб, бир-бирлерине эжиу эте, маулутларын да эки макъам бла акапелла халда созаллыкъдыла. Ол а, айб этмегиз, мийик искусстводу! Тели араблыла 50 джылгъа къой эсегиз, минг бла джарымгъа да джетелмегендиле аллай дараджагъа! Ол неди! Биз бу къалгъан тумакъ миллетледен башха затланы юслеринде да залимбиз! Ма энди бир айт, бир кюнде ненча сагъат барды? 24? 24 сагъат ол къалгъанланы сагъатлары блады алай! Иги къара, сёз ючюн, биз ким бла болса да тюбеширик болсакъ, къалай дейбиз? - Кел, кюн ортада тюбербиз, - дейбиз. Кюн орта уа, айыб этмегиз, 12 сагъатдан 2-ге дери барады. Аны ючюн болур, бу бизнес чотда башхала бизникиле бла чыртда тюбешелмейдиле… аланы сагъатлары терс барады. Тюз, «кюн орта» деб къоймай, былай «таблыгъынг бла, кюнорталагъа келе кел» десенг, а?! Ол а, айыб этмегиз, бизнича 12-ден 3-ге, 4-ге дери да барыргъа боллукъду да! Неда, джыйын ингир 7 сагъатха келликди деб белгилесек, 10-дан, 12-ден алгъа, сакълаб да кюрешме, киши келлик тюлдю! Бизни сагъатыбыз къалгъанланы сагъатларындан бир 2-3-4 сагъатха узунуракъды! Ол себебден, къарачай къартха паспорту бла 70-80 джыл болгъан эсе, аны керти джылы, къарачай сагъат бла, эм азында бир джюз, джюз джыйырмады! «Ёмюрюнг узакъ болсун!» деген къарачай алгъышны къайдан чыкъгъанын ангыладыгъызмы энди? Къалгъанланы сагъатлары къуру 60 минутду да, ала бюгюнлюкде 21-чи ёмюрде джашайдыла. Биз а… къайсы ёмюрдебиз? Аны тергеелген бармыды? Кертисин айтханда уа, адам туугъунчу неда ол ёлгенден сора заман деген зат болмайды. Бу джашау этген кесегибизге айтылады заман деб. Да, къарачайлыла, не заманнга дери бюсюреусюз этиб турлукъбуз кесибизни джашауубузну да, заманыбызны да? Не уа, ол кесини джашауун багъалата билмеген джыйын, бизни заманыбызны сыйлаб, ол биз сакълагъан 7 сагъатха къачан келиб башларыкъды? Ахырында уа барыгъызгъа да тилегим: Тюз сагъат бла тергелген ёмюрюгюз узакъ болсун!\nкъарачайлы: Горец джазады: коридордагъыла – дохтурла бла ауругъанла эселе, эшта, кабинетде да кассир олтура болур, деб. Тюзю, башха адам билмесин, мен уллу хайырдама – ауруууму-дарманымы да тынгылы таныб, бу коридор консилиуумдан сора, кабинетде кассирге да кирмегенлей, акъырынчыкъ юйюме джанлаб кетиученме. алай джарамайды, взносчукъну бюгюн мен джыяама\nиллада: Горец, думаю, у Вас отлично получилось показать реальную жизнь сквозь призму юмора\nвсезнайка: Аман халек, машалла! Ма бусагъат элтиб Эльбрусоидге салама хапарларынгы, как хочешь


Гоккалары бутакъларыны къыйырында узун салынма сыргъалачадыла. Дарманнга чапыракълары бла бюрчюклерин хайырландырадыла. Аладан сора да акъ къайын суу ичиледи. Бюрчюклери ачылгъынчы, джайны аллы бла акъ къайын суу джыйылады, чапыракълары уа апрель-май айлада чагъыб, ариу ийисли болуб, къолгъа джабышхан кёзюулеринде алынадыла, салкъын джерде дженгил кебдириледиле. Бу терек кёбюсюне чегет къыйырлада, таулада, тау этекледе ёседи. Юй тёгерекледе да орнатадыла аны. Акъ къайынны сууун не тюрлю ауруугъа да джаратабыз.\nСёз ючюн, джюреги къарыусузлукъ этиб, аякъларына суу джыйылыб, тоблукъ болуб башласа, баууру ауруб, териси саргъалгъанча кёрюнсе, ёпкеси, ёпке башлары инджитиб, джётел этиб, къыйын солуб тебресе, ёт къууукъну сууугъу болса, бу халда бу мардада ичигиз: эки гитче шай къашыкъ бла бир акъ къайынны чапырагъындан алыб, 200 миллиграмм къайнагъан суугъа атыб, шай халда 30 такъыйкъаны тутуб, сууутуб, сюзюб, гитче шай къашыкъны учу бла бир гидрокарбонат натрийден (сода) къошуб, кюнюне 3-4 кере ичигиз. Санынгдан сийдигинги, ётюнгю чыгъарама десенг, бир гитче шай къашыкъ бла бир бюрчюкню (чирчикни) 100 миллиграмм къайнагъан суугъа атыб, шай халда этиб, кюнюне 3 кере ичигиз. Ол биринчиси.\nЭкинчиси уа, терини къотуру, тери аурууу кичиучю болса, акъ къайынны чарх джауундан къошулуб этилген джакъма дарманны, Вилькинсонну, джагъыгъыз. Териде кесилген джарагъа уа бу терекни чарх джауундан къошулуб этилген Вишневский джакъманы джагъыгъыз.


Тойланы миллет ыздан таймай бардырыргъа боламыды? | Электронная газета "Заман"\n11 сентября, 2019 - 09:30\nТойланы бусагъатдагъы халларына бюсюремегенлени айтханларын жаш тёлю эсге алады. Сёз ючюн, «Мамырлыкъ» деген жандауурлукъ фондну таматасы Ахматланы Назир хажи тепсеген жашла келинни баш ауун алгъан жангы адет миллет ызгъа келишмегенин чертгенден сора энди тепсеген къызла тешедиле келинни жаулукъларын.\nДагъыда таматала къыз бла жаш абаданланы къатында бирге олтургъанларын тюзге санамай эдиле. Ол да кетерилгенди. Жаш адамла уллуланы оюмларын эсге алгъанлары бек къууандыргъан, кёллендирген шартды. Ол бизде жамауат болгъанын кёргюзтеди.\nОзгъан ёмюрледе Кавказгъа къонакъгъа келген алимле таулуланы бла дюгерлилени къыз къачырыулары, той этиулери бирге бек ушагъанларын чертгендиле. Алгъын эки халкъда да эри ёлген тул къатынны тышына чыгъармагъандыла, кёбюсюнде ол ёлгенни къатын алмагъан къарындашы юйдегили болгъанды.\nРесторан тойлада да мажюсю заманладан бери къала келген тёрелерибизни бир къаууму сакъланадыла, сёз ючюн, келинни аякъ тюбюне тери атыу.\nКиеуню, келинни да адамлары тойгъа тынгылы хазырланыу таулулада миллет тёреди.Бу жумушну юсюнде бир жаны да намысларына чурум тюшерин сюймегендиле. Тойну тийишли ётдюргенлерине кёре берилгенди ол адамлагъа багъа эллилерини, жууукъларыны да жанындан.\nБылайда тукъумну намысын тюшюрюрге да боллукъду. Ол себепден адамны къууанч кюнюнде ахлула да бек болушхандыла. Аллай кезиуде санга бек жууукъ ким болгъаны да ачыкъланып къалгъанды. Андан айтхандыла « Иги жууукъ тойгъа келсе, кёз жетдирир, осал жууукъ тойгъа келсе, сёз жетдирир» деп.\nКелген къонакъла не къадар ыразы болуп кетселе, жаш юйюрню къадары анга кёре боллугъуна ийнаннгандыла. Тойгъа чакъырылмай келген айыплы ишге саналгъанды. Къууанч баргъан жерден аллай адамны къыстамагъанлыкъгъа, аны намысы уа бек тюшгенди.\nАшарыкъдан, бозадан толу хант къангада кесин тап жюрюте билиуге да уллу магъана берилгенди. Аллай жерде ич деп, биреуню да къысаргъа жарамайды. Арт жыллада аракъы таулу тойлада къуруй, жерин бозагъа эркин эте турады. Халкъда ичгичилени саны да азайгъанды.\nМалкъарлыланы адетлери бла шагъырей болургъа тау эллеге къонакъча келген айтхылыкъ жырчы Фёдор Шаляпин Малкъарукълада баргъан тойда къызланы тепсеулерин кюмюш жаууннга ушатханды. Жангы келинни некяхдан сора жашар жерине киеу нёгерле орайда айтып кийириу бюгюнлюкде да сакъланнганды. Къуру «Келин орайданы» окъуна не багъасы барды:\nОй-й-и, келин ючюн къууаныгъыз,\nАхшылыкъгъа ийнаныгъыз, ой-й-и!\nОрайда! Ийнаныгъыз, ой-й-и!\nОй-й-и, биз чыкъгъанбыз ариу жолгъа,\nКелин ючюн жезик боза, ой-й-и!\nБоза дегенлей, киеу нёгерге бу ичгиден толу аякъ бла тюбегендиле. Энди эллерибизде боза эте билгенле алай кёп къалмагъандыла. Болсада миллет сезим ёсе баргъаны бла жаш тиширыуланы араларында боза этерге юйреннгенле бардыла.\nКелинни келтиргенден сора къайын анасы аллына чыгъып къучакълайды. Босагъадан атлагъанда уа, анга бал къапдырадыла. Ресторан тойлада окъуна бу тёреле сакъланадыла. Келинни баш ауун алгъан адет да алгъын заманладача келеди. Алайда болгъан сабийле жыяргъа келинни башындан конфет, ахча къуядыла.\n«Балкария» тепсеу ансамблибиз ёхтемлигибизди, ол тыш къыраллада бизни тепсеу искусствобузну бийик даражада кёргюзтеди. Ансамбльни артистлери кружокла ачып, халкъны тепсерге юйретедиле. Аякъ бюгюуде уста жашларыбыз, къызларыбыз да бардыла. Алай, «Ёзден адетде» айтылгъаныча, алтынчы алгъышны этип бошап, къурманлыкъны келтиргинчи, таматала, бир бирге ётдюре, жыр айтхан тёре къала бара эди да, ол кемчиликни уа уста жырчыларыбыз кетере турадыла. Тойланы асламысы магнитофон бла оздурулгъан заманла болгъандыла, энди уа хар ким сахнаны усталарын чакъырадыла тойларына. «Иги шорпа - чырлы, керти къууанч – жырлы» деп бошдан айтмагъандыла ата-бабаларыбыз, ала ангылагъандыла тойда тепсеу, жыр, къууанч да болургъа кереклисин.\nКъаллай иги адетлерибиз бардыла, къалай керек болуп турадыла тойлада тынгылы таматалыкъ эте билген абаданла, жырлагъанла, тепсегенле, ариу алгъыш эте билгенле, келинни чыгъаргъанда, орайданы айталгъанла да. Неда тойларыбызда бегеуюл, гяпчи, малкъар ауузунда геппай деп да айтадыла, ахыр кере къачан болгъанын унутхан да этгенбиз.Озгъан ёмюрню алтмышынчы - жетмишинчи жылларында тойлада болуучу бегеуюлле тарыхдамы къалып къаллыкъдыла? Тюз алай а болмаз, ала кийиучю текеге ушагъан къапла алыкъын кёплени эслериндедиле. Кёлю ушатмагъан затны, къамичиси бла кёргюзтюп, сёзсюз ангылатхан нечик керекди бизни шёндюгю къууанчлада. Жашау тюрленеди, алай тёреле–адетле унутулмазгъа тийишлидиле.\n01.11.2019 - 08:12 → Наркоман адамлыкъ ышанларын, кесини энчи шартларын, ич дуниясын, ич кючюн да тас этеди


Жашау болумланы юсюнден сагъышлана | Электронная газета "Заман"\n- Сёз бла ишлеген, сурат жазгъанча тюйюлдю, мында жюрегинги учунууун, тебиуюн, сюймеклик сезимни, ариулукъну да энчирек, бютюн теренирек, шатыгыракъ кёргюзтюрге амалынг барды, - дейди Ахмат улу ушагъыбызны кезиуюнде.\nБелгилисича, чыгъармачылыкъ бла кюрешген адам кёп затны кёрюп, сынап, кёп затха къууана, сукълана, чамлана, жарсый да биледи. Жютю кёзлю инсанны, бютюнда суратха усталыгъы болгъанны уа, тёгерегинде жашау болумлагъа эс бурургъа, аланы юслеринден жашырынсыз хапарларгъа онгу бютюн уллуду. Алай поэтика тизгинле жаланда кёзге кёрюннген, уруннган затладан къуралып да бармайдыла. Асламысында ала авторну ол затла бла байламлы акъылын, оюмун, кёз къарамын, сюймеклигин баямлайдыла. Инсанны жюреги харкюнлюк жашауда неге жарсыйды, неге кюеди, инжиледи, неге къууанады? Леуанны сурат полотноларыны, акъ сёзюню сюжет ызлары да ол соруулагъа жууапладыла.\nБу тизгинледе, шаркъ газельледеча, рубаиледеча, хоккудача, авторну акъылы, жашау позициясы, инсанлыгъы, къаламыны жютюлюгю ачыкъ, туура эсленедиле. Аланы магъаналары терендиле, жюрек излемлени, урууланы, жарсыуланы кеслерича суратлайдыла. Къалай-алай болса да, быллай тюрлю чыгъармала поэтика жаны бла энчи хунерлиликни, магъана жаны бла назикликни излейдиле. Ахматланы Леуан да бу жаны бла къаламыны жютюлюгюн сынап кёргени, баям, тынгысыз жюрегини излеми болур.\nЖазмаларын а ол бизге, кесини тенглерине, жыйылгъан кезиулерибизде окъургъа сюйючюдю, алай аланы ачыкъ этерге уа артыкъ излемейди. Бир жол Ахмат улуну жарыкъ къонакъбайлыгъы бла хайырланып, къол жазмаларын басмаларгъа эркинлик алгъанбыз. Алайды да, газетни бу номеринде окъуучуларыбызны ала бла шагъырей эте, Поль Гогенни мен кёзлерими къаты къысама дунияны игирек кёрюрча дегенин эсибизге келтиребиз. Келигиз биз да, бу тизгинлени окъугъандан сора, кёзлерибизни къысып кёрейик, жашау болумланы юсюнден энтта да бир кере сагъышланып оюмларча.\nКъая къаягъа ёмюрлюк кюзгю,\nБири биринде кёредиле тёзюмню,\nБетлерин сылайды дуния макъамы,\nЭшитмейдиле кир сууда макъаны.\nКъара итинди тазалыкъгъа\nМахтанып къонду акъ къаргъа,\nТёзюмсюз болуп жарыкъгъа\nУчуп кетди терен агъачха,\nКъоюп уллу къара тамгъа.\nТерен батып къара кёзюмде,\nЖашайса тынгысыз жюрегимде.\nАй, ие болсанг эди сёзюнге,\nЖюзер эдинг дуния тенгизинде.\nСакъладыла кёп жылланы\nТау къушла къалаланы.\nИтле бийлегендиле къушланы,\nМугут тышлагъанды ташланы.\nНамысым бла бирге\nБисмиллах деп атлайма.\nЫспасны да бирге\nКюзгюге къарай, ариу чачынгы тарайса,\nЖашланы эсге тюшюре, къашынгы сылайса,\nСаугъа жюзюгюнгю бир тешесе, бир киесе,\nБарысы да жангыз сени сюйселе сюесе.\nДунияны аязы суууруп барады заманынгы,\nТауларынг сакълаялмазла жаш жанынгы,\nУмутларынг жомакъда къалырла,\nАриу къыз эди деп, жыр салырла.\nТаудан, суудан дуниянг\nКенг къанатлы болсанг,\nКъуру болмаз уянг.\nСууукъ урады тангда,\nТемир арбала тарда,\nБузлагъанды таза хауа,\nБир жан да къалмады тауда.\nТюз тепсеу тепсейдиле\nКюн бла ай.\nТаза да ариу сюзюледи\nЖылы жашил ай.\nСуу сылай къая ташны,\nЧабакъгъа ушатды сыфатын,\nАлай таш жюзалмай,\nКъалды къаягъа къарай.\nКюн ашырып барады\nАшхамда къартла олтургъан ныгъышха,\nЫрахатма ызымдан келлик алгъышха.


Суу бла жалчытхан объектле ток ызлагъа къошуладыла | Электронная газета "Заман"\nСуу бла жалчытхан объектле ток ызлагъа къошуладыла\n«Россети Северный Кавказ» компанияны бёлюмю «Каббалкэнерго» Къабарты-Малкъарда ичер суу бла жалчытхан алты объектни энергокюч сетьлеге къошады.\nАлай бла егем районда юч жангы скважина ишленирикди. Аладан бири Чегем шахарда тёрт мингнге жууукъ адам жашагъан Назранов, Надречная орамланы, ол санда 2-чи номерли орта школну эм сабий садны да суу бла жалчытырыкъды. «Каббалкэнерго» къысха заманда аны ток ызлагъа къошханды эм 22 кВт кюч бла ишлеген насосну да орнатханды.\nШалушкада да жангы скважина сюелтилиннгенди. Энди эки мингден артыкъ адам суу ючюн жарсымазча болгъандыла. Мында да 32 кВт кюч бла ишлеген насос салыннганды.\nБюгюнлюкде Нартан элде да жангы быллай объект бите турады. Аны хайыры бла жангы микрорайонда жашагъан 150 юйюр таза суу бла жалчытылынныкъдыла. Мында 32 кВт кюч бла тёрт насос ишлерикди. Бусагъатда компанияны келечилери эки киломтр чакълы 6 кВ ток чыбыкъны тартыргъа хазырланадыла, аны чеклеринде элли чыпын да орнатыллыкъды.\nАушигерде уа Бадраков атлы орамда сууну басымы жетмегени ючюн элли чакълы арбаз жылла бла жунчугъанлай тургъандыла. Кёп болмай а элни адаминистрациясы, энергетикле да болушуп, эски скважинагъа 11 кВт кючю болгъан жангы насос салгъанларындан сора ол проблема кетерилгенди.\nОнеки минг адам жашагъан Заюковода да жангы скважина ишленеди. Ол да компанияны болушлугъу бла 26 кВ ток ызгъа къошуллукъду. Прохладна районда Лесной элде да насосла ток ызлагъа къошулгъандыла.\nСаулай айтханда, «Россети Северный Кавказ» сагъынылгъан социал магъаналы объектледе тийишли ишлеге 2 миллион сом бёллюкдю.


Чаришле кючлюлени ачыкъладыла - Государственное учреждение "Редакция газеты "КАРАЧАЙ"\nИюнну 26-да Ораза айны бошалгъаны бла байламлы Къарачай-Черкесияны республикан ипподромунда уллу ат чабдырыула болдула. Ол къууанч байрам республиканы Башчысы Темрезланы Рашидни болушлугъу бла къуралгъан эди. Алайда республиканы джамагъаты, тышындан келген адамла да бар эдиле. Ала бары да, къууанчха бёлениб, чаришни сакълайдыла. Ат чабдырыугъа, Къарачай-Черкесияны эмда Россия Федерацияны джеринде туугъан таза къанлы 60-дан аслам чабыучу ат къошулду.\nОраза байрамгъа аталгъан къууанч ишни ачыб, Къарачай-Черкесияны муфтийи, Шимал Кавказны муслиманларын бирикдирген аралыкъны председатели Бердиланы Исмаил хаджи Ораза байрам муслиманланы эм магъаналы байрамларыны бири болгъаныны юсюнден айтды. Андан сора джыйылгъан халкъны байрам бла джылы алгъышлаб, келир джыл да Ораза байрамны джабылгъанын былай белгилерча, Уллу Аллах кюч-къарыу, саулукъ берсин, деб, бютеу адамлагъа рахатлыкъ, мамыр кюнню тюбюнде насыблы джашау теджеди. Уллу къууанч джыйылыугъа келгенлени арасында динчиле, шахарланы, районланы тамадалары, республиканы Правительствосуну, Халкъ Джыйылыууну (Парламентини) келечилери, джамагъат организацияланы тамадалары дагъыда башхала бар эдиле.\nАт чабдырыугъа къошулгъанла, тюрлю-тюрлю дистанциялада 6 кере чабышдыла. Биринчи чабыуну узунлугъу 1000 метр эди. Аллай бир джолну эришиб къоратханла Къарачай-Черкесияны джеринде туугъан, таза къанлы, 2 джыл толгъан чабыучу атла эдиле. Адамла къычырыб, харс ура, ала бир километр джерни бир минут чакълы заманнга чабдыла. Алайда 8 атны арасында «Авангард» СПК-ны «Русалка» атлы байталы хорлады. Аны Каппушланы Мырзабек чабдыргъан эди. Анга ёчню Лайпанланы тукъум берди.\nЭкинчи чабыугъа Россия Федерацияны джеринде туугъан, 2 джыл болгъан, таза къанлы чабыучу атла чыкъдыла. Ол чаришде 9 атны арасында Лайпанланы Ильясны «Глок» атлы байталы биринчи орунну алды.\nУллу Ораза байрам бла Ёзденланы тукъумну, кесини атындан да джыйылгъанланы джюрегини теренинден алгъышлаб, мындан ары да республикагъа, бютеу къралыбызгъа рахат джашау теджей, Ёзденланы тукъумну правлениесини аманатын толтура, анга ёчню Ёзденланы Альберт берди.\nАндан сора Россия Федерацияны джеринде туугъан, 4 джыл толгъан байталла 1400 метр узакълыкъгъа чабышдыла. Джанларын-къанларын аямай чабхан 7 атны арасында Ёртенланы Хусейни «Коко Шанель» байталы финишге биринчи джетди. Анга ёчню Салпагъарланы тукъум берди.\nАны ызындан Къарачай-Черкесияны джеринде туугъан, юч джыл толгъан атла 1800 метрге чабышдыла. Ол джолгъа кеслерини кючлерин сынай 6 атлы чыкъдыла. Аланы арасында Байрамукъланы Орусбийни «Дархан» деген аджири биринчи орунну алды. Анга баш ёч берилди.\nЭришиулени эм сейири ачыкъ ёчню алыуда болду. Юч джылгъыла, андан тамадала да 2000 метр узакълыкъгъа чабышдыла. Ол чаришге 5 ат къошулду. Алайда Эрикгенланы Ахматны «Байгист» деген аты, барын да хорлаб, биринчи болду.\nАндан сора атлыла эм узакъгъа - 2400 метрге - чабышдыла. Аланы атлары 4 джылдан уллула эдиле. Биринчи оруннга Къараланы Муратны «Царицын» деген аты чыкъды.\nКаппушланы Мырзабек бизни республикада бардырылгъан чаришлеге къошулгъанлы талай джыл болады. Ол айтхандан, Къарачай-Черкесияда бардырылгъан ат чаришни дараджасы мийик стандартлагъа келишеди. Атчыла аланы кереклисича, тыйыншлысыча чабдырадыла. «Бу джол бардырылгъан чаришледе бек кючлю атла бар эдиле. Анга да къарамай, биз хорладыкъ, ол уллу къууанчды. Ол зат бизни республикада фахмулу джаш адамла болгъанларын кёргюзеди. Ала мийик дараджада бардырылгъан уллу эришиулеге да къошулургъа боллукъдула», - деди Каппушланы Мырзабек.\nАлты чабыуда тёртюшер хорлагъан белгиленди. Хорлагъанла, эришиуледе ёчлю оруннга чыкъгъанла бары да кубокла, грамотала, медалла, башха саугъала алдыла.


Спецтехника Караванная улица. Аренда спецтехники Караванная улица\nСпецтехника Караванная улица . Аренда спецтехники Караванная улица .\nОТЗЫВЫ АРЕНДА СПЕЦТЕХНИКИ Караванная улица\nНаш портал spetstehnikaspb.ru в сети интернет можно найти по таким запросам как: Спецтехника Караванная улица . Аренда спецтехники Караванная улица .\n# Спецтехника Караванная улица # Аренда спецтехники Караванная улица


Къаллай халда да жунчумазча | Электронная газета "Заман"\nКъаллай халда да жунчумазча\n12 сентября, 2018 - 18:51\nКёп болмай Элбрусда Адыл-Суу тарында МЧС-ни «Нальчик» излеу-къутхарыу отрядыны къаууму юйрениуле бардыргъандыла, деп билдириледи ведомствону сайтында. Юч кюнню ичинде сегиз адам къаялада къутултуу амалланы, ачыгъаннга биринчи болушлукъ бериуню эм таудан къоркъуусуз эндириуню жорукъларын къатлагъандыла.\nРеспубликаны тау жерлеринде Россейден бла тыш къыралладан туристле бла альпинистле мингле бла солуйдула. Жайда ала таулагъа ёрлейдиле, тюрлю-тюрлю къыйын маршрутлагъа эм бийиклеге чыгъадыла.\nЖарсыугъа, бир-бирле таулада жюрюуню жорукъларын сансыз этип, уллу кёллю болуп, къыйын халлагъа тюшедиле. Болушлукъ керек сагъатда аны жаланда къутхарыучула бераллыкъдыла. Ол себепден МЧС-де къуллукъ этгенлени сынауларын ёсдюрюуде быллай жарауланы магъанасы уллуду.


Сабанланы буздан къоруулауну къошакъ мадарлары | Электронная газета "Заман"\nСабанланы буздан къоруулауну къошакъ мадарлары\n8 мая, 2020 - 08:12\nБыйыл эл мюлк жерлени буз уруудан къорууларча мадарлагъа Къабарты-Малкъарны бюджетинден 22 миллион сом бёлюнюрюкдю, деп билдириледи Эл мюлк министерствону сайтында.\nБу жол быллай жумушлагъа аслам ахча биринчи кере бериледи. Сёз ючюн, ол буруннгу жылдан эсе эки кереге, былтырдан а 50 процентге кёпдю. Тийишли ишлени бардырырча КъМР-ни Эл мюлк министерствосу бла Шимал кавказны аскер службасы бла келишим этилгенди.\nБюгюнлюкде эл мюлк жерлени буздан къорууларча отуз пункт ишлейди. Андан сора да, майны ахырына Баксанёнокда бла Къашхатауда биришер пункт къураллыкъды. Алай бла къорууланнган жерле 480 минг гектаргъа жетерикдиле.\nРеспубликада буз урургъа къоркъуулу заманнга жаз башы бла жай саналадыла. Энди жангы мадарланы хайыры бла эл мюлк жерлени тынгылы къорууларгъа онг табыллыкъды.


Спецтехника Студенческая улица. Аренда спецтехники Студенческая улица\nСпецтехника Студенческая улица . Аренда спецтехники Студенческая улица .\nОТЗЫВЫ АРЕНДА СПЕЦТЕХНИКИ Студенческая улица\nНаш портал spetstehnikaspb.ru в сети интернет можно найти по таким запросам как: Спецтехника Студенческая улица . Аренда спецтехники Студенческая улица .\n# Спецтехника Студенческая улица # Аренда спецтехники Студенческая улица


Ахчаны сюйгенича къоратханды | Электронная газета "Заман"\nАчыкъланнганыча, эр киши энчи иели предприятияны башчысыча жууаплы министерствогъа малчылыкъны айнытыугъа субсидияла бериуню юсюнден заявление жазгъанды. Аны бла бирге уа къойла жайгъаныны юсюнден жалгъан документлени да кёргюзтгенди.\nАланы тинтип, бизнесменнге къыралны бюджетинден 2,6 миллион сом тёленнгенди. Ол ахчаны кесини кереклерине къоратханды.\nУголовный ишни тинтген кезиуде терсленнгенни багъасы 1,7 миллион сом тургъан машинасына эмда фирманы банк счётуна арест салыннганды. Алай бла къыралгъа салыннган къоранчла къайтарылгъандыла.\nУголовный иш сюдню къаууна берилгенди.