Эки да халкъны ийнагъы\nХалкъ жырчы Отарланы Омар кёп жылланы ичинде Къарачайны, Малкъарны да ийнагъы болгъанлай келеди. Ол жаланда кеси миллетини жырчысы болууу бла къалмай, Север Кавказны халкъларыны арасында байламлыкъны, шуёхлукъну кючлеуге да уллу къыйын салгъан адамды.\nОмар да сынагъанды ёз миллети сынагъан кьыйынлыкъланы, учузлукъну. Алай ол бюгюлмегенди, - халкъ жырлагъа жан сала, кесини ариу макъамы бла адамламы кёллерин кётюре, аланы игиликге кёллендире, эртте-кеч болса да тюзлюк хорларыгъына ийнандыра жашагъанды кёчгюнчюлюкде. Сёзсюз, аны хайырындан бек кёп къарачай-малкъар жашла сакъланнгандыла тас болмай. Ол зат ючюн бютюнда бек ыспас этерге керекбиз Омаргъа.\nОтарланы Мухамматны жашы Омар 1916 жылда Бахсан ауузунда Гирхожан (бусагъатда Тырныаууз шахар) деген тау элде туугъанды. Акъбаш таула, жомакълада айтылыучусуча, ариу ёсген нарат, назы терекле, «жырын» кече, кюн да тохтамагъан тау череги Омарны жыр искусствогъа жолун биринчи болуп ызлагъандыла, аны эстетика сезимин уятхандыла. Ол тепсеу тартыулагъа, жигитликни, табийгьатны юсюнден жырлагъа сабий заманчыгъында окъуна уллу кёл салып, сейирсинип тынгылагъанды. Атасы Мухаммат ол неда бу жырчыгьа эжиу этгенинде, анга бютюнда уллу эс бургъанды, фахмусуна сукъланнганды. Кеси да таматаланы эниклегенди – алача болургъа кюрешгенди.\nОктябрь революциядан сора Гирхожанда школ ачылгъанды (1924 жылда) Отарланы Омар да арсарсыз ары жюрюп башлайды. Ол географияны дерслерине башхаладан эсе бегирек эс бургъанды. Алай жыргъа юйретген дерсге къошханы уa болмагъанды. Школда Омар революциялы жырланы, артыгъыракъда «Интернационалны» жырлап башласа, уллу, гитче да тамашагъа къалып тынгылаучуларын кёпле бусагъатда да унутмагъандыла.\nСёзсюз, жашны саулай окъуугъа, жыргъа берилип къалыргъа онгу болмагъанды, – ол чалгъы чалгъанды, бузоу кютгенди, отуннга жюрюгенди, дагьыда азмы эди юйде жумуш. Къысхасы, ата-анагъа къолундан келген болушлукъну аямагъанды. Алай жыргъа юйренирге кюрешгенин а бир кюнде да къоймагъанды. Ол урунуугъа аталгъан – «Долай», «Эрирей», «Окай» дегенча жырланы биринчи кере эшитгенинде, алагъа энчи магъана береди. Сёз ючюн, «Долай» – жау чайкъагъан, «Эрирей» – ындыр басхан, «Окай» – чепген сокъгъан заманлада жьрланнгандыла. Ала айтылгъан кезиуде ол тюрлю ишлени тамамланыу халлары Омарны кёз аллына келип болгъандыла. Аны юсюнден Отар улу кеси эсгереди. Бюгюнлюкде Омар «Апсатыны», «Бийнёгерни» жырлары бизни миллет искусствода тутхан къыйматны юсюнден айтып башласа, аны билимине, фахмусуна, бек игиси уa – хапарны уста айта билгенине сейир этесе. Эл бу жырлагъа сабий заманында юйреннгенди. Болсада ала Омарны кеслерине бюгюнлюкде да жаппа-жангы жырлача тартадыла. Композитор Т. Шейблер ол жырланы юслеринден былай жазгъанда: «Къошну аллында уллу от этилипди. Малчыла аны тёгерегинде олтуруп. ушакъларын къыздырадыла, эт, къош къалачла ашайдыла, шорпа ичедиле, аны ызындан а гоппан бла бир айран. Сора жыр айтыу, сыбызгъы согъуу башланады…» Аллай затланы Омар атасы бла малчы къошха барыучу заманында кёрюп болгъанды.\n«Жыр Къарачайда этилир, Малкъарда жырланыр», дейдиле халкъда. Ол бек алгъа бу эки миллетни культураларыны бирлигин ачыкълагъан шартды. Кеси айтханнга кёре, Омар атасы бла бирге Къарачайгьа – Домбайгъа, Тебердиге, Учкъуланнга, Хурзукга бара-бара тургьанды. Ол жерледе жашагъан адамланы жырларына, къобуз тартыуларына, хапарларына, таурухларына тынгылагъанды, къошда, юйде жюрюген адетлеге эс буруп къарагъанды. Аллай жолоучулукълада Отарланы Омар жангы жырлагъа, тепсеулеге юйреннгенди. Ол атлары кенг белгили, фахмулу адамланы – Къочхарланы Къасботну бла Семенланы Исмаилны жырлагъанларына бютюнда сюйюп тынгылагьанды. Ахырында аладан кёп затха юйреннген да этгенди.\nАртдан артха школда, элде той-оюн къауумлагъа къошулуп, халкъны аллына чыгъып, жырлай башлайды, аны тойлагъа, башха къууанчлы ингирлеге да чакъырадыла, – хар жерде дa Омарны кёрюрге, аны ариу жырлагьанына тынгыларгъа сюйгенле кёпдён кёп бола башлайдыла. Ол районда, республикада да жыр эришиулеге къатыша тебирегенинде уа, аты бютюнда кенг белгили болады. 1938 жылда малкъар халкъны хору къуралгъанда, Омарны да ары чакъырадыла. Андан бирисинде Отарланы Мухамматны жашы профессионал жыр искусствону бек фахмулу келечилеринден бирине саналып турады.\nКъабарты-Малкъарны жыр эм тепсеу къырал ансамбли уруш аллы жыллада къуралады. Ол республикада бек фахмулу адамланы бирикдиреди. Анга Москваны П.И. Чайковский атлы къырал консерваториясын бошагъан, бек иги хормейстер А. М. Покровский башчылыкъ этгенди, литература жаны бла консультанты уа Алий Шогенцуков эди. Репертуарларын композиторла А.М. Авраамов бла Т.К. Шейблер жарашдыргъандыла. Ала къабарты, малкъар жырлагъа энчи эс бургьандыла. Деменгили къыралыбызда бу ансамбль бармагъан кёп жер къалмагъанды. Москвада да бир ненча кере болгъанды. М.Горький аны артистлерин кеси не къонакъгъа чакъырып, уллу ыспас этгени да белгилиди бизге.\nАнсамбльде малкъар халкъ жырланы Отарланы Омар жырлагъанды. Ол заманда Арсений Авраамовну бла Отарланы Омарны араларында творчестволу байламлыкъ кюнден кюннге ёседен ёсе баргъанын жюрек ыразылыкъда эсгереди жырчы. Аланы экисин да Нальчикни паркында терк-терк кёрюрге боллукъ эди. Ала анда терек тюбюнде шинтикледен бирине олтуруп, жырны, музыканы юсюнден хапар айтхандыла, ишни бютюнда игилендириуню мадарларын белгилегендиле. Омар халкъ жырланы макъамларын айтып, Авраамов а аланы къагъытха тюшюрюп тургьанды. Артда уа композитор Омардан эшитген затларын нотха салгъанды. Ол санда «Гапалау», «Солтан-Хамид» дегенча жырла да бардыла.\nОмар Мечиланы Кязим бла да кёп кере тюбешген адамды. «Бир жол, - дейди Омар, - ансамбльни артистлери миллет тепсеулеге жарау эте тургъанлай, Кязим ары кирип келеди. Ол алайда окъуна таулу тепсеулеге атап жыр этеди...».\nМалкъар халкъны фахмулу жашы Отарланы Омар отузунчу жылланы ахырнда окъургьа консерваториягъа кирирге эмда аны бошагъандан сора биринчи миллет опера, балет салыргъа мурат этеди. Болсада Уллу Ата журт урушну башланыуу, ызы бла кёчгюнчюлюк аны ахшы умутларын оядыла. Ол заманда Омар Малкъар хорну артисткасы, уллу адамлыгъы, чырайы да болгьан Бийгъат бла бир юйюр къурайды. Алагъа къызчыкъ да тууады. Кёчгюнчюлюкде бу жаш юйюр эсде болмагъан зарауатлыкъны сынайды. Омар бир бек ачыуланып тургъан кюнюнде: «Берия итди», - дейди. Аны органлагъа мычымай жетдиредиле да, Омаргъа тутмакълыкь сынатадыла. Андан сора кёп да турмай Омарны къызчыгъы да ауушады...\nКертиди, Отарланы Омарны фахмусуна кёчгюнчюлюкде да бередиле уллу багъа, - аны Къыргьызстанны къырал филармониясында ишге аладыла. Ол заманда анда белгили совет композиторла – В. Власов бла В. Фере ишлеп боладыла. «Айчурек» деген биринчи къыргъыз операны да ала салгъандыла. Ол эки адам Омаргъа болушханлай, хар заманда да кёз-къулакъ болгъанлай тургъандыла.\nЖылла озадыла, Отарланы Омар кесини халкъы бла бирге туугъан журтуна къайтады. Ол 1957 жылда эди. Омар Кавказ тауланы тансыкълап къарай эди кёзлеринден жылы жашы тёгюле. Отар улу дуниягъа жангыдан туугъанча болады. Ол биягъы къырал ансамбльде ишге тохтайды, анда хорда жырлайды. Кесини эрттегили шуёху композитор Т. Шейблерни айтыуу бла жангы жырлагъа тохтаусуз юйренеди. Къабарты Россейге кеси ыразылыгъы бла къошулгъанлы 400 жыл болгъанына аталып, 1957 жылда бизни республиканы литературасыны бла искусствосуну Москвада бардырылгъан кюнлерине къатышады. Омар эм айда малкъар халкъ жырланы бек уста айтып, москвачыланы сейирге-тамашагъа къалдырады.\nБир къауум жылдан КъМР-ни Телевидение эм радио бериуле жаны бла къырал комитетинде фахмулу жырчыладан энчн хор къуралады. Сёзсюз, Отарланы Омар да анда. Композитор Хасан Карданов – хорну башчысы. Омар бла энчи ишлейди. Хасан ол замандa окъуна бек уста биле эди республикада миллет жыр искусствону бетин чыгъарлыкъ Омарча фахмулу адамла болгъанларын. Радиону жыр фонду Отар улу айтхан жырладан терк байыгъады. Мен композитор къадарымда айтама, не тюрлю макъамны да жангыз бир кере эшитгенлей. жангылмай кесине къуллукъ этдирип тебирейди Омар. Жырчыланы арасында аллайла кёп тюбемейдиле. Ол кеси заманында малкъар операны бла балетни салыргьа этген муратына жеталмай къалгъан эсе да, ала эртте-кеч болса да халкъ жырланы мурдорларында къураллыкъларына уа ишексизди.\nБизни Омаргъа 80 жыл болады. Алай, насыпха, Аллах къызгъанмасын, саулукълуду, тириди, ишин бийик даражада тамамлайды, - жангы жырлагъа юйрениуюн, аланы айтып халкъны къууандырыуун бир кюнде да тохтатмайды. Вольный Ауулда кеси ишлеген юйде Бийгъат бла бирге берекетли жашауун бардырады. Ийнек тутады, чалгъы чалады, жау чайкъайды, бяшлакъ, айран этеди. Алайды да Омарны жашауу, ашауу да, жыры да миллет адетледен. Тёреледен, ышанладан байдыла. Къыралда жашау тууарылды деп къайгъыдан къырып айланнган къауумну айтханына уллу эс бурмай, бюгюнден тамблагьа хар зат да аякъ юсюне боллугъуна ийнана ашырады хар кюнюн.\nКъарачайда Омарны шуёхлары бек кёпдюле. Ол санда Хачирланы Исмаил – колхозну председатели, кесин халкъгъа иги ишлеую бла танытхан адам. Исмаил Омарны терк-терк жокълаучуду, бери келип, аны бла ушакъ этип, жырына тынгылап кетсе, кесин бек насыплыгъа санаучуду.\nМен арталлы да ишекли тюйюлме Отарланы Омарны намысы халкъны арасында Жамбул Джабаевни, Сулейман Стальскийни, Токътогъулну намысларыча жюрюрюгюне. Ол а ёсюп келген тёлюлени барысына да насыпды. «Отарланы Омарны жырлары» деген китапны къолума алсам, жюрегим жылынады, аллай уллу адам бла шуёхлукъ жюрютгениме чексиз къууанама. Бир жол поэт Созайланы Ахмат бла мен санагъанбыз да КъМР-ни халкъ артисти Отарланы Омарны жырларын 150-ге жетдиргенбиз. Ол бек уллу ниет байлыкъды!\nРФ-ии Къырал саугъасыны лауреаты\nэм искусстволарыны сыйлы къуллукъчусу,\nКъМР-ни республикалы радиосуну\nхоруну художестволу башчысы.\nЗаман.- 1997.-7 фев.\nОтарланы Омар 1916 жылда 10-чу майда Гирхожанда (шёндюгю Тырныауузда) туугъанды. Юйюрде 8 сабий ёсгенди. Ныгъышда, тойлада жашчыкъны тепсетгендиле, жыр эришиулеге да къатышдыргъандыла. Къошда да, сюрюучюле ингирде отну тёгерегинде олтургъанда, аланы сыбызгъы, къыл къобуз сокъгъанларына, жырлагъанларына да тынгылагъанды.\n1938 жылда Гирхожаннга Нальчикдеги коммунист жаш тёлюню школундан Антонина Калмыкова бла Александр Покровский келедиле. Омар а ол заманда 9-чу классда окъуй эди. «Сени жырларгъа фахмунг барды. Кел, хорда ишлерсе», - дейдиле.\nАлай бла ол хорда жырлап башлайды. Эшитген жырыны сёзлерин да, макъамын да эсде туталыуу бла ол атасына ушагъанды - Мухаммат Къуранны кёлден билгенди! Аны кесине да Хафиз дегендиле 400-ден артыкъ жырны сёзлерин, макъамларын да билгени себепли Омар малкъар хорну репертуарын кенгертирге иги болушханды. Аллай бир жыргъа ол сабий заманында Гирхожанда жашагъан уста жырчыла Эдокланы Харундан бла Сейитден, Сотталаны Муратдан, Этезланы Доппандан юйреннгенди.\nМалкъар поэзияны мурдорун салгъан Мечиланы Кязимни бла Отарланы Омарны къадар 1939 жылда Жазыучуланы союзунда тюбешдиргенди. Ол жашха усталыгъын ёсдюрюрге уллу себеплик этгенди. Кязим жырла жыйыуну тохтатмай бардыр эм аланы бек игилерин халкъгъа эшитдиргенди. Омаргъа аманат этгенча айтхан эди.\n1939 жылда март айда Тёбен Чегемден Деваланы Адрахманны къызы Бийгъат да келеди хорда ишлерге. Омарны, тюз кёргенлей окъуна, жаны киреди кьызгъа. Кёп да бармай ала бир юйюр къурайдыла. Ким да сукъланырча татлы жашагъандыла. Жарсыугъа, аланы сабийлери болмагъанды.\nЖюрекден жюрекге жол\nХалкъда аны сыйы-намысы бек бийикде жюрюгенди. Анга шагъатлыкъ этеди КъМР-ни халкь жазыучусу Тёппеланы Алимни Отар улуну юсюнден жазгъаныда.\n«Уллу жырчы халкъ жырланы къаллайын айтханда да (кюйле, ийнарла, тарых, жортууул жырла, дагъыда башхалары), тарыхха жан кирип, озгъан заманла. бюгоннгю кюнде жангыдан бола тургъанча, жырны батырларына, бушуулу, къууанчлы ишлерине кесибиз къатышханча алай кёребиз.\nОтарланы Омар саулай дунияны аллында жырлап башлагъанлы хар таулуну, тюрк миллетден адамны жюреги учунуп, ёхтем болул, ол инсан уллулукъну сезеди, сынайды. Халкьыбыз кесини къыйынлы тарыхында, инсан уллулукъну, адамлыкъны бир заманда да кем этмей келген кьадарында. Омар аны бары кьыйынлыгъы ючюн Аллах берген саугъасыды деп, мен алай къарайма. Азлыкъ, артыкьлыкь, юлюшсюзлюк, жер тарлыкъ не бек къыса, булчукларындан чёкдюре келген заманда да, къабар къабыны, ичер сууунлай, таркъайгъанда да, халкъыбызны жыргъа тынгылар кьудурети болгъанды. Аны бла къайгъыларын угъай эсенг, ачлыгъын окъуна унутургъа къолундан келгенди. Сейир тюйюлмюдю, XX ёмюрню арасында бир иш ахлусу таулу миллетни кюйсюз къадар аллай бир булгъагъанда, тюк-тюк, жик-жик этип, къум тюзлеге, таулагъа, жер-жерледе чачханда, уруш отуна атханда, инсан чюйреликлени ёртенлеринде юйютгенде, аны жырчысы ол уллу къара булгъаныуну эм аллында зулмучуну къара къалагъыны тюз да огъурсуз учунда болуп тургъаны?!\nШукур болсун, Омар жырлагъан жырлада халкъыбызны тарыхы жашайды, халкъыбызны жолларын ханс басмай турады. Жырны башын бир зулмучу кесалмады! ИншаАллах, ёмюрледе да кесалмаз! Къачан эсе да бизни халкъыбызны жеринде, тёрюнде жыргъа деменнгили эсгертме салыныр деп ийнанама! Ол а Омар сыфатлы боллукъ сунама».\nОмарны фахмусуну юсюнден белгили фольклорчу Журтубайланы Махти да былай жазгъанды: «Кязим неда Исмайыл, неда Къайсын десек, эсибизге назмучулукъ, Мухтар десек, тепсеу тюшедиле. Омарны атын айтханлай а - жыр! Ол зат жаланда адам жанын-къанын, жашауун бир берип къойса, Аллаху тала анга, миллетине сюймеклик, уллу фахму саугъаласа, болуучуду. Омарны жыры башыбызда, аллыбызда къанат керип, учуп барады! Жюз жыл мындан алгъа жашагъан жырчыла жыйгъан, тизген, къурагъан сёзле, макъамла Омарны жюрегинден ётюп, бизни бла бирге жашап турадыла. Жюрекден чыкъмагъан а жюрекге кирмейди, аны эрттеден биледиле.\nОмарны ауазы - заманланы ауазыды. Аны себепли, Омарны жашауу толу, тынч болмаса да, ол бек насыплы адамды. Мен ангылагъандан, аны ауазы саулай къарачай-малкъар миллетни ауазыды, ёнюдю. Нек айтама алай? Хар миллетни жюреги башха тюрлюдю, аны себепли ол бар жырчы ауазланы эшитип турса да, барын бирча сезмейди.\nОтар улуну жери уа бизни культурада энчиди - ол къарачай-малкъар миллетни жыр башчысыды. Башха тюрлю ауаз бла ол жырланы айтыргъа онг жокъду. Кеслери уа ала къаллай айтхылыкъ жырладыла «Бийнёгер», «Аче улу Ачемез», «Уллу Хож», «Гапалау», «Ёрюзмекни жыры»... Узунду ол тизме. Ала керти да халкъыбызны жанын-къанын, жюрегин билдиредиле. Башха ауаз бла угъай, Омарны ауазы бла жырланыргъа тийишлидиле». Махтини айтханына да киши угъай деялмаз.\nУрушну заманында жырчыланы фронтха иймегендиле. Омар да башхала бла бирге Прохладнада траншеяла къазгъанды, ингирде уа аскерчилеге концерт бергендиле. Кёчгюнчюлюкде ол Фрунзеге тюшеди (шёндюгю Бишкек). Анда къыргъызлыланы Токътогъул Сатылгъанов атлы къырал филармониясыны хоруна келеди.\nАлай анга анда кёп ишлерге онг болмады. Туугъан къарындашы Исмайыл аталары бла бирге Алма-Атагъа тюшген эдиле. Миллети сынагъан зорлукъну, жолну къыйынлыгъын, киши жеринде алгъан онгсузлукъ да Мухамматны саулугъун терк седиретедиле. Ол киши жеринде ауушады. Исмайыл аны юсюнден къарындашы Омаргъа жазады.\nПисьмону алып, Омар бушуу-бушман этеди. -Ай, итден туугъан Сталин а, ол бизни бери кёчюрмесе, жарлы атам энтта да бир он жыл жашар эди», - дейди. Аны къатында ол кезиуде бир таулу болады (тукъумун билалмагъанма). Сууутмай жетдиреди айтханын. Ол кюн окъуна Отар улуну тутуп кетедиле. Он жылгъа Сибирьге иедиле. Андагъы тюрмеде 8 жыл олтуруп чыгъады. Бир тюрлю хатасы болмагъан, кишиге зараны жетмеген адам биреуню аман тилини хатасындан аллай бир къыйынлыкъ сынагъанды.\nКёчгюнчюлюкде да, миллетге, адамгъа саналмай, болмагъанча ачлыкъ-жаланнгачлыкъ сынап, юйюрле, тукъумла жокъ болуп баргъан кезиуде да, бирле тил этиулерин къоймагъандыла. Жарсыугъа, ол жыллада окъуна палатка тийишли аллай сатхычларыбыз бар эдиле.\nИсмайыл а ёмюрюнде да кюйюп, жарсып тургъанды къарындашы Омаргъа аталарыны ауушханыны юсюнден билдиргенин. «Мен аны жазмасам, къарындашым да, Cталиннга аман айтып, тюрмеге тюшмез эди, харип. Ол эсиме тюшсе, кеси-кесиме жер табалмай къыйналама», - деген эди Исмайыл, ол заманны эсгере.\nАртда аты не бек айтылыл турса да, не закийлигине да къарамай, сыйлы ат бла Омарны кёлюн кётюрмегендиле. Тутмакъда олтургъанын сылтаугъа тута эдиле деп да айта эдиле. Ол а сыйлы ат ючюн кюрешмегенди – миллетин, культурасын бек сюйюп, аны мурдорун салыргъа уллу къыйын салгъанды, аны айныууну къайгъысын эте.\nМалкъар халкъгъа туугъан журтуна къайтыргъа эркинлик берилгенде, Отар улуну да ол заманда иедиле тюрмеден. Алай анга, закий жырчыгъа, жырын унутдуралмагъандыла. Аллах буюргъан болур эди анга сау миллетини хазнасын эсинде тутаргъа, аланы, башхалагъа урлатмай, ёмюрлюк этерге.\nНальчикге къайтып, хоргъа ишлерге келеди. Алай аны репертуарына малкъар халкъ жырланы къошар ючюн, аланы текстлери керек эдиле. Болумну Отарланы Омар къутхарады. 400 жырдан аз асламын ол эсинде тута эди! Аны бла Малкъарны халкъ жырлары дуниягъа жангыдан тууадыла. Аланы записьлери къазауат бардырылады. Ол жыр башчы болуп, хор а анга эжиу этип къаллай бир жыр сакъланды жокъ болуудан.\nТюрлю-тюрлю концертледе, къоншу республикалада, Къабарты-Малкъарны Москвада бардырылгъан декадасында да айырмалы эди Омар. Сау миллети баш ургъанды анга халкъ жырын сакълагъны ючюн. Аны сакълыгъы, жигерлиги, фахмусу болмаса, бюгюнлюкде не этерик эдик?\nОтарланы Омар бизни бек сыйлы адамларыбыздан бириди. Мечиланы Кязимча, Къулийланы Къайсынча, Сотталаны Адилгерийча, Энейланы Магометча. Аны хар жырында миллетни ауазы, къууанчы, жарсыуу да эшитиледи. Халкъ ийнакълагъан, бек ариу кёрген жырчыла кёп тюйюлдюле. Омар а аллайладанды.\nНа заманлада до Омарны ауазы халкъгъа кюч-къарыу берип тургъандыла. Жыр, къобуз таууш тохтасала, жашау да тохтарыгъын биле эди ол. Кеси да ол кёп затла жазгъанды - Кязимни, Къайсынны, Сымайылны. башха закийлени да сёзлерине кёре.\n2001 жылда Отарланы Омар жыйышдырып «Эльбрус» китап басмада «Къарачай-малкъар халкъ жырла» деген китап чыкъгъанды. Бери 92 чыгъарма киргенди. Аны бла халкъ жырланы бир къауумун ол ёмюрлюк этгенди. Кьудайланы Мухтар тепсеулерибизни этгенча.\n60 жылдан артыкъ эаманны ичинде, халкъгъа жарыкьлыкъ берип, иги къууумгъа кёллендиргенлей тургъанды. Ол да тюбегенди жашауунда кюйсюзлюкге, алай бюгюлмегенди Малкъар халкъ саулукьда. Отарланы Мухамматны жашы Омар аны ийнагъы болгъанлай къаллыкъды. Ол Вольный Ауулда асыралгъанды.\nАкъыллы насийхатчы эди\nКъарачай-Малкъар халкъны ийнагъы, белгили жырчыбыз Отарланы Мухамматны жашы Омар (1916-2002 жж.) ресубликаны музыка искусствосунда кесини энчи жарыкъ ызын къойгъанды. Омар республиканы культурасыны эм исусствосуну белгили къуллукъчусу, халкъ жырчы, кёп жырланы автору, жыр айтыуну белгили устасы, КъМР-ны эм КъЧР-им да халкъ артисти эди.\nЖашауун миллетини искусствосун айнытыугъа жоралагъан, анга айтып-айтмазча кёп къыйын салгъан адам, ал къыралны не бийик, не сыйлы атларына да тийишли эди.\nОтарланы Омар туугъан да (1916 жылда 10-чу майда), ауушханда (2002 жылда 22-чи майда) бир айда этгенди. Гирхожанчы жаш (шёндюгю Тырныаууз шахар) элде жашауну къыйынлыгъын бек жашлай окъуна сынагъанды. 1938 жылда аны Къабарты-Малкъар хорну коллективинде жырларгъа чакъыргъанларында, ол профессионал искусство бла кюрешип башлагъанды. Кёчгюнчюлюкде болгъанда уа бир талай жылны Къыргъыз къырал филармонияны солисти болуп тургъанды. Туугъан жерибизге къайтхандан сора уа Омар КъМР-ни Гостеперадиосуну хорунда солист болуп 1957 жылдан 1998 жылгъа дери ишлегенди.\nЖарсыугъа, 1999 жылда республиканы культурасына оноу этгенле, хорну жабып, аны жырчыларын а ишсиз къоядыла. Омар ол ишге бек жарсыгъанды. Жыл саны келгенликге, аны Аллах берген ауазыны кючю сакъланнганды, ол дагъыда кёп жылланы жырларыкъ эди. Узун ёмюрюн жыргъа жоралагъан жырчы, сюйген иши болмай къалгъанда, бек къыйналгъанды, учаргъа хазырланнган чыпчыкъны къанатына ургъанлай болгъанды анга ол иш.\nАйтхылыкъ жырчы бизни халкъны культурасыны айныууну тарыхына жарыкъ бетле къошханды, халкъ сюйген жырчы болгъанды. Бир ненча тёлю ёсгенди аны жырларында. «Гапалау», «Бийнёгер», «Солтан-Хамит», «Дюгер Бадинаты, Малкъар Басияты», «Татаркъанны жырын», «Долайны», «Къанаматны», «Рачикъауну жырын» эм кёп башха халкъ жырларыбызны 500-ге жууугъун жырлагъанды эм аны бла жыр искусствобузну бек байыкъландыргъанды. Кёп халкъ жырлагъа жангы жашау бергенди - аланы эсинде тутуп, жокъ болуудан сакълап.\nБиринчи устазлары композиторла А. Авраамовну, Т. Шейблерни эм А. Покровский ол не заманда да уллу ырзылыкъ бла эсгериучю эди. 1940 жылда уа малкъар бла къабарты хорланы бирге къошадыла. Ол заманда таулуладан анда Текеланы Фатимат, Рахайланы Олий, Беккиланы Далхат, Деваланы Бийгъат (Омарны юйдегиси) эм башхала болгъандыла.\nБашында айтылгъаныча, Омар кеси да къурагъанды жырланы - Къайсынны, Кязимни, Маммеланы Ибрахимни эм башха поэтлени сёзлерине кёре. Кёп халкъ жырланы жыйгъанды, жаш фахмулагъа эс бурургъа да заман тапханды. Ол акъыллы насийхатчы эди, халкъ жырланы белгили устасы, халкъ чыгъармачылыкъны айнытыугъа уллу къыйын салгъан.\nКъарачай-Черкесде бла Къабарты-Малкъарда Отарланы Омарны танымагъан, аны фахмусуна ыспас этмеген, культурабызгъа этген къошумчулугъуну магъанасын ангыламагъан хазна адам да болмаз эди. Андан эди ол жыр искусствобузну бек жарыкъ жулдузу эм сау эпохасы.\n16 июля зрительный зал Музыкального театра заполнили поклонники творчества народного артиста КБР Омара Отарова, пришедшие сюда, чтобы отдать дань уважения таланту балкарского певца, получившего всеобщее признание. Его голос, мощный, сочный, отличающийся красивой своеобразной окраской, хорошо знаком жителям не только нашей республики, но и всего Северо-Кавказского региона.\nПервое приветствие в адрес юбиляра, а Омару Магомедовичу исполнилось 85 лет, прозвучало из уст народной артистки РФ Наталии Гасташевой. Самого виновника торжества, появившегося на сцене под звуки прекрасной мелодии, исполненной на зурне, присутствующие встретили бурными аплодисментами, стоя. Ни изменяя своей традиции, он тут же направился к микрофону и в сопровождении мужского хора исполнил две балкарские народные песни, которые потонули в овации.\nСо словами приветствия к певцу обратился председатель оргкомитета по проведению юбилея О. Отарова, заместитель Председателя Правительства КБР Хаути Сохроков. Характеризуя его творчество, Хаути Хазритович подчеркнул, что, услышав однажды голос Отарова, невозможно его не узнать среди тысяч других. Он отметил также такие качества его характера, как силу духа, бесконечную доброту, обаяние личности, его естественность и спокойное достоинство.\n- Более 400 песен насчитывает репертуар Омара Отарова, - сказал X. Сохроков.- Это поистине сокровищница культуры, неиссякаемый источник мудрости и простоты. Его по заслугам называют живым классиком, великим певцом балкарского народа.\nСтоль же высокими словами оценил искусство Омара Отарова и председатель Правительства КБР Хусейн Чеченов. «Благодаря редкому таланту певца мы прикасаемся к вечному искусству».\nЗатем X. Чеченов вручил юбиляру высшую награду республики - Почетную грамоту Кабардино-Балкарской Республики за выдающийся вклад в развитие песенного творчества КБP.\nВ чествовании известного песенника приняло участие много поклонников его таланта. Сменяя друг друга, на сцену поднимались выступающие. От имени делегаций администраций городов и районов республики тепло поздравил юбиляра начальник отдела культуры администрации г. Нальчика Исмаил Барасбиев.\nСвоим долгом почтить певца присутствием на торжестве сочла представительная делегации из Карачаево-Черкесии во главе с вице-премьером Сергеем Мухортоным. Был зачитан Указ Президента КЧР Владимира Семенова и вручен диплом о присвоении О. Отарову почетного звания «Народный артист КЧР». Юбиляра также поздравили гости из Северной Осетии-Алании, известные исполнители, заслуженные артисты РФ Долорес Белаонова и Булат Газданов.\nМного теплых слов в адрес виновника торжества было сказано членами делегации из его родного Эльбрусского района, представителями рода Отаровых. От имени ИГИ КБНЦ РАН певца поздравилм Адам Гутов и Хамид Малкондуев. Выступили также директор республиканского книжного издательства «Эльбрус» Ахмат Силаев, народный поэт КЧР Альберт Узденов, директор центра «Книга» Аминат Шаваева», главный врач санатория «Голубые ели» Шаман Князев, зам. отделом культуры ФНП КБР Черим Шидаков и многие другие.\nВыступавшие подчеркивали, что, несмотря на внушительный возраст, песенник продолжает петь, радуя своим талантом любителей народной песни. Они отмечали тот факт, что певец не просто любим народом, он давно стал его символом. О его широком признании свидетельствует и тот факт, что его именем назван конкурс на лучшее исполнение карачаевской и балкарской народной песни, который ежегодно 28 марта проводится в Тырныаузе.\nВ каждом выступлении звучала мысль, что в песнях Омара Отарова - душа народа. В них поразительно точно выражен национальный дух. Удивительный голос певца одинаково хорошо переплетает и трудовые ритмы, и краски горских праздников, ликующие звуки победы и горечь поражений. Очень тонко выводит он мелодии страданий. Особенно многолика у него любовь: от страстной, разделенной, до несчастной, отвергнутой. Он познакомил своих слушателей с легендами и преданиями карачаевцев и балкарцев. Кажется, в их жизни не осталось ни одного аспекта, о котором бы виртуозно, мастерски не поведал в своих песнях Омар Отаров.\nТоржество украсила и прекрасно составленная художественная часть. Вдохновенно танцевали артисты Государственного фольклорно-этнографического ансамбля «Балкария» и ГАAAT «Кабардинка». Конечно же, приветствовали юбиляра и его коллеги по вокальному цеху - Алим Газаев, Зоя Алтуева, Галина Таукенова, Наталья Азаматова, Тахир Гаев, Зариф Бапинаев, государственный ансамбль песни и танца «Терские казаки», народный ансамбль «Эрирей», вокальная группа «Иман» и другие. Во время вечера были зачитаны также поздравительные телеграммы в адрес юбиляра.\nС ответным словом выступил виновник торжества. Он от души поблагодарил всех, кто был причастен к организации вечера, кто почтил его своим присутствием.\nПрограмму торжественного вечера подготовили режиссеры Тамара Сафарова и Рамед Пачев. Вели её Mарина Гумова, Ильяс Созаев и Станислав Сердюков.\nНе вечере присутствовали вице президент КБР Геннадий Губин, Председатель Совета Республики Парламента КБP Заурби Нахушев и его заместитель Людмила Федченко, другие официальные лица.\nМиллетибизни ийнагъы ОТАРЛАНЫ ОМАР туугъанлы 85 жыл толгъанды. Бу жолгъа дери да биз Омарны жашау эм чыгъармачылыкъ жолуну юсюнден кёп статьяла басмалай тургъанбыз. Белгили жырчыбызны юбилейи бла байламлы уллу, къууанчлы жыйылыула июнь айда бардырыллыкъдыла. Ол заманда Омарны юсюнден кёбюрек хапар айтырбыз. Бюгюн а республикабызны халкъ артистин туугъан кюню бла алгъышлай, анга кёп жылланы саулукълу, жырлары бла халкъыбызны къууандырыучу болсун дейбиз.\nЖыр, жырчыны кёзбаусуз ауазы тёлюден телюге ёте, хар заманда да халкъгъа халал къуллукъ эте келгенлери эсиме тюшгени сайын, кесими бек насыплыгъа санаучума - мен жырчыма. - Малкъарны, Къарачайны да ийнагъы Отарланы Омар бла бирге эки жыйырма жыл ишлегенме - жырлагъанма. Мени къадарыма къулландыргъан, бек биринчиден, ол затды,- Омарны къатында болургъа, ол ишге жюрюген мекямны эшигин кюн сайын ачып, халкъ жырчыны къатында сюелип, анга тынгыларгъа, анга эжиу этерге, андан юйренирге, аны биргесине жырларгъа онг тапханымды къууанчым, ёхтемлигим да.\nОтарланы Омар кесини жырлары бла бизни бирде бийик таулагъа уугъа элтеди да Апсатыны къызына тюбетеди, бирде тойлада аякъ бюкдюреди, бирде тарых жолларыбызгъа жолоучу этеди, бирде уа жашладан къызлагъа келечи айтдырады. Ол затладан оюм этеме да, мен Омарны ауазын халкъны ауазы бла тенглешдирирге базынама. Кертиси бла да, ол жырласа, халкъ жырлагъа къанат битеди, жан киреди, ала кёкге да учарла, къалын агьачда терек шууулдаулагъа. неда къанатлыланы жырлагъанларына, дагъыда тау сууланы суху саркъгъан тауушларына къошулурла, бирде уа кёчгюнчюлюкню сур жылларын кёз аллыбызгъа келтирип, мудах этерле. Аллай жырланы кёбюсюн кеси жыйышдыргъанды Омар. Андан тышында да Отарланы Омар иги кесек жырны авторуду. Ала энчи китапла болуп басмадан чыкъгъандыла.\nКъалай насыпды бизге - Омар бла бир миллетни адамлары болгъаныбыз, бир тилде сёлешгенибиз, бир тилде жырлагъаныбыз. Мен тамата къарындашыма санагъан адамымы - Отарланы Омарны фахмусун, адамлыгъын да бек бийик даражада жюрютеме таныгъан кюнюмден берисинде да. Эки жыйырма жылны ичинде андан бир умхара сёз эшитмегенме, бир учхара ишин кёрмегенме. «Фахмулу жырчысы болмагъан халкъ, тилсиз адамгьа ушайды,- дел жазгъанды Къулийланы Къайсын, - Биз насыплыбыз - Кязим кибик жырчыбыз барды».\nМен айтхылыкь поэтибизни бу сёзлерин Отарланы Омаргъа да тийишли кёрюр эдим.\nБылайда Къайсынны халкъ жырларыбызны юсюнден айтхан оюмун да сагъына кетерге сюеме. «Сейир тюйюлдю, ташдан эсе суратлау сёз бек болуп чыкъгъаны». Жырны магъанасы ма алай уллуду. Башханы къой, халкъыбыз кёчгюнчюлюкде этген жырланы къайсысына тынгыласанг да, бирде жюрегинг чанчады, бирде таукеллик тау тёппелеге ёрлетеди, бирде зулмулукъну туудургъанлагъа чамландырады. Сёз ючюн, бу тизгинлени окъугъанны кёз жашлары чыкъмай къалай къаллыкъды:\nИтле бушуулу улуйла, жаным,\nКиштикле - ачы макъыра.\nЭшикле къаты къагъыладыла,\nУшкок къалакъла тиелле, жаным,\nТерк ачылмагъан эшикге.\nАнасы юсюне къапланыпды, дейди,\nСабий сескеннген бешикге.\nТанг эрттен, жаным, не болуп къалды,\nБилмей тургъанлай, Малкъаргъа?\nКъыяма кюню жетдими, дейди\nБу март айында хар таргъа?\nБыллай жырланы Омар айтса уа, бютюн да тараладыла жюрекле.\n1959 жылда мен ишлерге республиканы къырал филармониясындан радио комитетни хоруна кёчгенимде, биринчи кюн Отарланы Омар бла саламлашырыгъым, сёлеширигим келгенин, баям, кесине сездирген болур эдим.\nОл мени таба атлады да:\n- Къайданса, кимни къызыса?- деп сорду.\nОл сёзлени хычыуунлукъларын бюгюн да сезгенлей турама. Мен ким болгъанымы айтханымдан сора, бирге ишлеригибизни айтып кёл этдирди Омар.\nАндан берисинде ол манга болушханлай, эс тапдыргъанлай, гастрольлагъа чыкъсакъ, тюз да бир къарындашым этерик намысны этгенлей, таза таулу адетни, ариу къылыкъны юлгюсюн кёргюзтгенлей келгенди, бек сау болсун!\nОмар бла мен бирге кёп сюймеклик жырла да жырлайбыз. Сёз ючюн, «Жаш бла къыз», «Къызны сагъышлары, жашны оюмлары», «Эшиклени ары бир ач», «Жюрюгюз, аланла, бирге жырлайыкъ», дегенча жырла. Бизни Омар, чамгъа, лакъырдагъа да отду. Жаш фахмулагъа болушур ючюн а, халкъда айтылыучусуча, таудан ауар.\nДунияда иги жырны, фахмулу жырчыны тилин ангыламагъан жокъду, алагъа тилманч керек тюйюлдю, дейдиле. Аны кертичилигин Омарны юсюнде кёргенме мен. Москваны, Дондагъы Ростовну, Украинаны, дагъыда кёп башха жерлени, алгъыннгы СССР-ни союз республикаларыны кёбюсюню ара шахарларыны уллу концерт залларында Отарланы Омар миллетибизни халкъ жырларын айтхан заманында битеу жыйылгъанла ёрге туруп, кёпге дери къарс къакъгъанлай тургьанларына кесим шагъырей болгъанма. Ол а насыпды, жаланда Омарны кесине угъай, саулай миллетибизге окъуна.\nКъабарты-Малкъарны халкъ артисткасы.\nСоветская молодежь. 2001-12 авг.


«Абаданла эм къарыусузла биз алагъа бёлген эсге ыразы эселе, социал ишчилеге ийнана эселе, борчубузгъа жеталгъанбыз» | Электронная газета "Заман"\nКёп жылланы бет жарыкълы уруннганы ючюн анга КъМР-ни Урунуу эм социал айнытыу министерствосуну, республикалы Профсоюз комитетини, Элбрус районну администрациясыны сыйлы грамоталары берилгендиле. Ушагъыбызны чегинде болушлукъ керекли адамланы жашауларында социал ишчини магъаналылыгъын, кесини ишини юсюнден да айтханды.\n- Лиза Магомедовна, бу магъаналы усталыкъда къаллай бир ишлейсиз?\n- Жыйырма жыл чакълы бир. Бу службагъа келгенимде, социал иш жаны бла специалист этген эдиле, бир жылдан а социал жумушла тапдыргъан биринчи номерли бёлюмюню таматасына салгъандыла. Андан бери урунама мында.\n- Социал ишчилени магъаналылыкъларыны юсюнден не айталлыкъсыз?\n- Белгилисича, абадан адамла бла сакъатла жамауатны эм аз къорууланнган кесегине саналадыла. Социал ишчи уа, алагъа къайгъырып, ала бу жашаудан кенгде къалмазча этерге кюрешеди. Адамланы харкюнлюк турмушларын игилендиргенден сора да, психология жанындан болушлукъ да бек магъаналыды.\n- Юйде социал жумушла тындыргъан бёлюмню келечилерини борчлары недеди?\n- Биз жангыз къалгъан инсанлагъа эмда стационардан тышында бир къауум заманнга неда тохтаусуз социал жумушла керекли адамлагъа къарайбыз. Аланы асламысы жыл санлары жетгени, ауругъаны, сакъатлыгъы ючюн юй жумушларына къараялмайдыла, кеслерине аш-азыкъ, башха кереклени чыгъып алалмайдыла. Биз алагъа ол жаны бла болушабыз.\nБорчланы юсюнден айтханда уа, жумушла тапдыргъан адамларыбызны жашауларыны качестволарын игилендирирге, гражданлагъа юйреннген турмушларында ырахат жашаргъа болушургъа, аланы энчи эм социал даражаларын тутаргъа, сейирлерин къорууларгъа излейбиз. Тийишли инсанлагъа, энчи излемлерине кёре, социал-турмуш, социал-медицина, социал-психология, социал-право эм башха жумушла тапдырабыз. Инновациялы социал технологияланы сингдиребиз, ол санда жашаугъа жарыкъ кёзден къараргъа себеплик этгенлени да.\n- Не технологияладыла ала?\n- Энчи упражненияла, аланы хайырындан къарт адамны къоллары тохтап къалмайдыла, ол къауумдан гражданланы юйлеринде юйюр байрамланы къурау, кёллерин кётюрюрча эм башхала. Кёп жумуш болса, къауум бла да келебиз. Керек болса, болжалсыз жетдирилген болушлукъну да тапдырабыз.\n«Тёлюлени байламлыкълары» деген проектими жашауда бардырыуда сынамыбыз да барды. Биз бардыргъан иш абаданланы эригиулю жашау чекледен чыгъарып, аланы кёллерин кётюрюуге себеплик болгъанлай турады.\n«Чалбаш волонтёр», «Биз бир ишни этебиз» проектле да хайырланыладыла. Мени башламчылыгъым бла «Социал полка» акция ётгенди, аны ачылыуу «Соломон» аш-азыкъ тюкенде болгъанды. Былтыр биз къартлагъа 32 минг сомгъа 157 продукталы жыйымдыкъла къурап юлешгенбиз.\n- Сизни бёлюм къаллай бир тийреге къарайды эм ненча адамны жумушун жалчытасыз?\n- Биз болушлукъ бергенле Тырныауузда эм Быллымда, Огъары Бахсанда, Элбрусда жашайдыла. Алагъа къарагъан 22 социал ишчи барды. Шахарда хар бирине он адам жетеди, элде андан азыракъ – алты, анда качестволу жумушла тапдыргъан да къыйынракъды, нек дегенде уллу юй мюлкге да къараргъа керек болады. Жыл сайын 190 эм андан да аслам инсаннга къарайбыз.\n- Ишинги иги билирча эм коллективге башчылыкъ этерча, баям, энчи билим керек болур, андан сора да, аны бирикдирирча ырахат болумланы къурай билиу хунер да?\n- Квалификациямы тохтамай ёсдюрюп турургъа кюрешеме, жамауатха жумушла тапдырыу жаны бла жангылыкъланы билип турургъа да. Ахыр жыллада Россейли Къызыл Жорда «Биринчи болушлукъ» курсну, чекленнген жууаплылыгъы болгъан «Совместное предприятие «Содружество» обществода «Управление в организации социального обслуживания» профессионал хазырланыу программагъа кёре юйреннгенме.\nАлгъан къошакъ билимлерим, сёзсюз, болушлукъ этедиле. Башха-башха жыллада бу жаны бла конкурслагъа адамланы хазырларгъа, аттестация бардырыргъа, социал обслуживание жаны бла «жол картаны» ишлерини планларын къурау жумушлагъа къатышыргъа да тюшгенди. 2017 жылда бизни ишибизге кишиге бойсунмагъан экспертиза подразделенияланы араларында бийик багъа бергени саулай коллективибизни жетишимиди. Социал ишчиле борчларын тынгылы толтурадыла, акъсакъалладан жаланда ыразылыкъ сёзле эшитедиле.\n- Лиза Магомедовна, Битеуроссей конкурсха къатышханыгъызны юсюнден айтсагъыз эди?\n- Ол бу усталыкъны даражалыгъын кётюрюр, абаданлагъа, сабийли къолайсыз юйюрлеге, сакъатлагъа жумушла тапдырыуда алчы сынамланы хайырланыргъа себеплик этиу умутда бардырылгъанды. Жашаугъа кийирген программаларыбыздан суратла, видеоматериалла, жангы технологияланы сингдиргенибизге шагъатлыкъла, эсепле изленнгендиле. Конкурс комиссия сюзгенди материалланы, анга уа бу жаны бла ишлеген таматала, специалистле киргендиле. Къууанама номинациямда республикада хорлаялгъаныма эмда Битеуроссей эришиуде экинчи жер алгъаныма.\n- Ишигизге кесигиз а къаллай багъа бересиз?\n- Абаданла эм саулукъларында заранлары болгъан адамла биз алагъа бёлген эсге, тындыргъан жумушларыбызгъа ыразы эселе, социал ишчилеге ийнана эселе, борчубузгъа жеталгъанбыз.


Билимли устаз, фахмулу маданият къуллукъчу - Государственное учреждение "Редакция газеты "КАРАЧАЙ"\nБилимли устаз, фахмулу маданият къуллукъчу\nКъайсы санагъатда да миллетибизни атын иги бла айтдырыб ишлеген адамла кёбдюле. Ала ишлерин тыйыншлысыча баджарыб джамагъатдан сый-бюсюреу табханлай турадыла. Аллай ашхы адамланы бириди КъЧР-ни халкъ артисти, Къыбыла Тегейни махтаулу артисти, РФ-ны билим бериуюню сыйлы къуллукъчусу, белгили джырчы, бюгюнлюкде Къарачай шахар округну администрациясыны маданият бёлюмюню тамадасы Хубийланы Магометни джашы Шамил. Кёб болмай ол кесини 50-джыллыкъ юбилейин белгилегенди.\nШамил 1970-чи джыл абыстол (ноябрь) айны 16-да Къарачай шахарда, белгили алим, филолог, джазыучу Хубийланы Магометни юйдегисинде туугъанды. Шамилни джыргъа, тепсеуге, музыка инструментледе ойнаргъа фахмусу болгъаны сабий заманында огъуна танылгъанды. Анга 6 джыл болгъан кёзюуде атасы Магомет Къарачай шахарны музыка школуна алыб баргъанды. Шамил анда скрипкада ойнаргъа юреннгенди. Ол заманда уа шахарда аты кенгнге белгили духовой оркестр болгъанды. Шамил аланы къалай ойнагъанларына сейирсиниб къараб, ары тюшерге мурат этиб тургъанды. Алай бла бёлек джылдан ол духовой инструментле бла кюрешиб башлагъанды…\nФахмулу джашчыкъ окъуугъа кириб джыргъа фахмусун ёсдюрюрге излегенди. Ай медет, Шамил Къарачай шахарны 1-чи номерли орта школун бошай тургъан джыл атасы ауушады. Аны амалтын, ол анасы бла, эгечлери бла юйде къалады. Школну джетишимли тауусханындан сора Къарачай-Черкес кърал устаз институтну тарих факультетине киреди. Студент джылларында шахарны «Алания» деген вокал-инструментал ансамблинде джырлаб башлагъанды.\nХубий улуну урунуу джолу Къарачай шахарны 6-чы номерли орта школунда башланнганды. Ол анда сабийлеге тарихден дерс бергенди. Биринчи кюнледен огъуна фахмусун, усталыгъын танытыб, дерслерин иги бардыргъаны бла биргесине ишлегенлеге, сабийлеге да кесин сюйдюргенди. Айхай да, ол зат анга атасы Магометден кёчгенди. Школда ишлеген\nкёзюуюнде сабийле джарыкълыкъ ишле бла кюреширча мадарла да этгенди: уллу хор, вокал къауумла къурагъан эди. Устаз болуб ишлеген биринчи 10 джылында алгъан сынамына кёре «Формирование культурно-интеллектуального труда у старшеклассников» деген темагъа кандидат диссертация да джазгъанды.\n2000-чи джыл Шамилни устазлыкъ ишде джетишимле этгенин кёрюб кеси окъугъан 1-чи номерли орта школгъа директор этиб саладыла. Бу школну аты не джаны бла да белгили болуб тургъанды. Алай а къыйын 90-чы джыллада школну аты тыйыншлысыча сагъынылмагъанды. Шамилни директор къуллукъда баш борчу уа школну аякъ юсюне салыу эди. Джаш адамгъа ол иш къыйын болгъанлыкъгъа, аллындан да алгъан сынамына, билимине, фахмусуна таяныб, устаз коллективни да бирикдириб школну джарсыуларын къоратыу джанындан кюрешиб башлайды. Сёз ючюн, школну джылыу берген системасы, мастерскойлары джангыртылгъан эдиле. Суратлау, джыр-тепсеу кружокла къуралыб, сабийле алагъа тири къошулуб, тюрлю-тюрлю дараджалы эришиуледе алчы орунланы алыб башлагъан эдиле…\n2009-чу джыл Хубий улуну кючю бла школну мекямына (ол 1930-чу джыл ишленнгенди) тамамлы ремонт этилиб башлагъан эди. 2011-чи джыл къыркъаууз (сентябрь) айны 1-де, ремонт этилиб бошалгъанындан сора, хар неси да таб джарашдырылгъан школ джангыдан эшиклерин ачхан эди. Ол ашхы иш устазланы, сохталаны, аталаны-аналаны, шахарчыланы эслериндеди…\nМен да бу школда окъугъаным себебли Хубийланы Шамил ишин бет джарыкълы баджаргъаныны юсюнден кёб зат айтыргъа боллукъма. Школда окъугъан джылларымда аны кишиге хыны сёлешиб кёрмегенме. Устазлагъа, сохталагъа да ариу айтыб, кёлтюргючлюк этиб тургъанды. Ала да аны сыйын кёре эдиле. Хубий улу сабийлени ариу халиге юретиуге, патриот сезимлерин ёсдюрюуге атаб кёб тюрлю иш бардырыучан эди…\nШколда ишлеген джылларында огъуна шахар дараджада болгъан джарыкълыкъ ишлени кеси къураб, бардырыб да тургъанды. Алай бла Хубий\nулуну къураучулукъ фахмусуна тыйыншлы багъа бериб 2014-чю Къарачай шахар округну администрациясыны маданият бёлюмюню тамадасы къуллукъгъа салгъандыла. Маданият бёлюмге башчылыкъ этген 6 джылыны ичинде аны ишин да мийик дараджагъа чыгъаргъанды. Шамилни башламчылыгъы бла шахарда кёб тюрлю джыр, тепсеу къауумла къуралыб, ишлейдиле. Аланы арасынды шахарда, республикада да белгили «Алибек» фольклор ансамблни атын сагъыныргъа боллукъду. Ансамблни къурамына 12 адам киреди. Ала къарачай халкъ, башха джырланы да джырлайдыла. Халкъ джырланы джарашдырыу бла уа Шамил кеси кюрешеди…\nШахарда Шамил къурамагъан джыйылыула, концертле, джамагъат ишле джокъдула десек джангыллыкъ тюлбюз. Хар къуру да Къарачай шахарны кюнюне, Къарачай халкъны туугъан джуртуна къайтхан кюннге, Уллу Хорламны кюнюне дагъыда башха затлагъа атаб тюрлю-тюрлю джарыкълыкъ ишле къураб, бардырады. Ёсюб келген джаш тёлюню патриот сезимлерин ёсдюрюуге уа айырыб эс бёлгени танылады. Айтыргъа хар этген ишине джууаблы кёзден къарайды…\nХубийланы Шамил кёб тюрлю саугъаны, хурмет грамоталаны иесиди. 2018-чи джыл а кёб джылланы айыбсыз ишлегени, республиканы джамагъат джашаууна тыйыншлы юлюш къошханы ючюн КъЧР-ни Башчысы Темрезланы Рашидни Указы бла Хубий улугъа «КъЧР-ни халкъ артисти» деген сыйлы ат аталгъан эди.\nКъолгъа алгъан хар ишин бет джарыкълы баджаргъан, джамагъатдан сый-махтау табхан Шамилни юбилейи бла таза джюрекден алгъышлайбыз. Анга саулукъ-эсенлик, ашхылыкъла, ишинде джетишимле теджейбиз!


Сагъат бёлге — Википедия\nСагъат бёлгелени системасыны тамалына координация этилген дуния заман алыннганды, бютеу сагъат бёлгеледе заманда аннга кёреди. Узунлукъну хар градусу ючюн джерли заман белгилемез ючюн, Джерни юсюн 24 сагъат бёлгеге юлешгендиле. Бир сагъат бёлгеден башхагъа кёчген заманда минут бла секундланы магъанасы къалады, алай сагъат бирге не кёб болады, неда аз болады. Бир-бир къраллада къуру сагъат тюрлениб къалмай, аны тышында 30 неда 45 минутха тюрленеди. Алай а бу заман зонала сагъат бёлгелеге саналмайдыла.\nТеорияда 24 сагъат бёлге орта меридиандан кюнбатышха эмда кюнчыгъышха 7°30' бла чекленирге керекдиле. Алай а кертиликде бир административ неда табигъат биримни ичинде бир заманны сакълар ючюн бёлгелени чеклери, бу биримлени чеклерине тайдырылгъандыла, бир-бирледе уа бёлге хоншу бёлгелени арасында юлешинибда къалады.\nШимал эмда Къыбыла полюслада меридианла бир нохтагъа дыжйыладыла, ол себебден сагъат бёлге магъанасын тас этеди, теорияда полюслада заман дуния заманнга (ноль меридиандагъы) тенг болургъа керекди, алай а сёз ючюн Амундсен-Скотт станцияда (Къыбыла полюс) Джангы Зеландияны заманы хайырланады.\n██ Джай заманнга кёчген регионла ██ Джай заманнга кёчюу тохтатылгъан регионла██ Кёчюу чырт болмагъан регионла\nАны тышында бир-бир къраллада «джай заманнга» кёчюу ишни къыйын этеди. Джай заманнга кёчюу болса заман дуния заманнга кёре таяды. Аны юсюне кёчюу бир заманда болмайды. Сёз ючюн Къыбыла джарымтобда джай болса, шимал джарымтобда къыш болады.\nТюрлю-тюрлю къраллада сагъат бёлгелеТюрлендир\nБир-бир къралланы территорияларында талай сагъат бёлге болады:\nРоссия — 11 сагъат бёлге;\nКанада — 6 сагъат бёлге;\nАБШ — 6 сагъат бёлге (Гавайла бла бирге);\nДанияны автоном территориясы — Гренландияда — 4 сагъат бёлге;\nАвстралия, Мексика, Индонезия и Кирибати — 3-шер сагъат бёлге;\nБразилия, Къазакъстан, Монголия, Демократ Республика Конго эмда Микронезияны Федеративе Штатлары — 2-шер сагъат бёлге.\nКъалгъан къралланы территориялары джангыз бир сагъат бёлгеге сыйынады.\nКъытайны территориясы 5 сагъат бёлгеде болсада, бютеу Къытайды бирлешген Къытай стандарт заман бегитилгенди.\nДунияда бирден артыкъ сагъат бёлгеде джери болгъан джангыз бир административ-территория бирим барды — Сахады (3 сагъат бёлгеди).\nАБШ бла Канадада сагъат бёлгелени чеклери чюйреди, ала штатланы чеклери бла тюл, экинчи дараджалы административ-территория биримни чеклери бла барады.\nСагъат бёлгелени списогуТюрлендир\nUTC-12 — Даталаны тюрлениу сызы\nUTC-10 — Гавайла\nUTC-8 — Шимал-американ шош океан заман (АБШ и Канада)\nUTC-7 — Тау заман (АБШ бла Канада), Мексика (Чиуауа, Ла-Пас, Мацатлан)\nUTC-6 — Ара заман (АБШ бла Канада), Ара-американ заман, Мексика (Гвадалахара, Мехико, Монтеррей)\nUTC-5 — Шимал-американ кюнчыгъыш заман (АБШ бла Канада), Къыбыла-американ шош океан заман (Богота, Лима, Кито)\nUTC-4 — Атлантика заман (Канада), Къыбыла-американ шош океан заман, Ла-Пас, Сантьяго)\nUTC-3 — Къыбыла-американ кюнчыгъыш заман (Бразилиа, Буэнос-Айрес, Джорджтаун), Гренландия\nUTC-2 — Орта-атлантика заман\nUTC-1 — Азор айрымканла, Кабо-Верде\nUTC+0 — Кюнбатыш-европа заман (Дублин, Эдинбург, Лиссабон, Лондон, Касабланка, Монровия)\nUTC+1 — Ара-европа заман (Амстердам, Берлин, Берн, Брюссель, Вена, Копенгаген, Мадрид, Париж, Рим, Стокгольм, Белград, Братислава, Будапешт, Варшава, Любляна, Прага, Сараево, Скопье, Загреб) Кюнбатыш ара-африкан заман\nUTC+2 — Кюнчыгъыш-европа заман (Афинле, Бухарест, Вильнюс, Киев, Кишинёв, Минск, Рига, София, Таллин, Хельсинки, Калининград), Мисир, Израиль, Ливан, Тюрк, КъАР\nUTC+3 — Москва заман, Кюнчыгъыш-африкан заман (Найроби, Аддис-Абеба), Ирак, Кувейт, Сауд Арабия\nUTC+3:30 — Тегеран заман\nUTC+4 — Самара заман, Бирлешген Араб Эмиратла, Оман, Азербайджан, Армения, Гюрджю\nUTC+5 — Екатеринбург заман, Кюнбатыш-азия заман (Исламабад, Карачи, Ташкент)\nUTC+6 — Омск заман, Новосибирск, Ара-азия заман (Бангладеш, Къазакъстан)\nUTC+7 — Красноярск заман, Къыбыла-Кюнбатыш Азия (Бангкок, Джакарта, Ханой)\nUTC+8 — Иркутск заман, Улан-Батор, Куала-Лумпур, Гонконг, Китай, Сингапур, Тайвань, кюнбатыш-австралий заман (Перт)\nUTC+8:30 — Корей Халкъ-Демократ Республика\nUTC+9 — Якут заман, Корея Республика, Япония\nUTC+9:30 — Ара-австралий заман (Аделаида, Дарвин)\nUTC+10 — Владивосток заман, Кюнчыгъыш-австралий заман (Брисбен, Канберра, Мельбурн, Сидней), Тасмания, Кюнбатыш шош океан заман (Гуам, Порт-Морсби)\nUTC+11 — Магадан заман, Ара шош океан заман (Соломонну айрымканлары, Джангы Каледония)\nUTC+12 — Камчатка заман, Маршаллны айрымканлары, Фиджи, Джангы Зеландия\nUTC+14 — Лайн айрымканла (Кирибати)\nСагъат бёлгелени юсюнден билгиле\nРоссияны сагъат бёлгелерин картасы\nВикигёзенде (Wikimedia Commons'да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: Сагъат бёлге.\nЧыкъгъаны — «https://krc.wikipedia.org/w/index.php?title=Сагъат_бёлге&oldid=104096»\nПоследний раз редактировалась 24 февраль 2019 в 12:59\nБу бетни ахыр тюрленнгени: 12:59, 24 февраль 2019.


Фольклор илмуну керти инсаны\n1 мая, 2022 - 12:44\nКъайсы миллетни да тин, тил энчиликлерин, тарых жолун, маданиятын алып айтханда, аны бай хазнасын бирикдирип, мурдорлукъ этген халкъны кёлден чыгъармачылыгъы болгъаны баямды.\nПодробнее о Фольклор илмуну керти инсаны\n12 апреля, 2022 - 08:00\n1969 жылда америкалы астронавтла Айгъа чыкъгъанларындан сора 21 ёмюрде аламгъа туристле хар кюн учарыкъларына, ол угъай, Кюн системаны башха планеталарына жетериклерине ийнаннгандыла.\nСайлаууна ыразыды, жетишимлери кёллендиредиле\n29 марта, 2022 - 11:00\nИлму жаны бла ышандыргъан жаш алимлерибизден бири Байкъазыланы Артур озгъан жылда «Синтез простых ароматических полиэфиров с кетоксиматными фрагментами и композиты на их основе» деген темагъа химия илмуланы кандидаты даражагъа диссертациясын жетишимли къоруулагъанды.\nПодробнее о Сайлаууна ыразыды, жетишимлери кёллендиредиле\n«Табийгъатда тюрлениуле бла байламлы магъаналы тинтиулеге мени ишим да къошулур деп ышанама»\nБудайланы Хадисни жашы Алим КъМР-ни Башчысыны 2021 жылда илмуда эм инновацияда саугъасы бла белгиленнген беш жаш алимни арасына киргенди. Бу даражалы саугъа биринчи кере берилгенин айтырчады.\nПодробнее о «Табийгъатда тюрлениуле бла байламлы магъаналы тинтиулеге мени ишим да къошулур деп ышанама»\nТаулу тиширыула – къайда да жигерликни юлгюсю\n5 марта, 2022 - 13:19\nТиширыуланы кюнюню аллында биз илмуда уллу жетишимлеге жетген таулу къызларыбызны эсгерирге сюебиз. Сёзсюз, насыпха, ала асламдыла. Бу жол а биз «илмуланы доктору» даражагъа жетген къауум эгечибизни атларын сюйюп сагъынабыз.\nПодробнее о Таулу тиширыула – къайда да жигерликни юлгюсю\nАлимлени тюркологиягъа салгъан къыйынлары\n4 марта, 2022 - 08:33\nОнтогъузунчу ёмюрде эмда жыйырманчы ёмюрню аллында Юлиус Клапрот, Василий (Фридрих Вильгельм) Радлов, Эдуард Пекарский, Николай Катанов, Николай Ашмарин, Василий Богородицкий кибик, дагъыда кёп башха алимле-тюркологла тюрк тиллени тинтиуге уллу къыйын салгъандыла. Аланы хар бирини илмуда жолу, кюрешген ызы да сейирди, энчиди.\nПодробнее о Алимлени тюркологиягъа салгъан къыйынлары\n«Жашауда болгъан онгланы хайырланыргъа кюрешеме, жангычылыкълагъа ачыкъма»\n1 марта, 2022 - 08:43\nСозайланы Алимни къызы Жамиля бла биз газет окъуучуларыбызны бир ненча жыл мындан алгъа танышдыргъан эдик. Ол Москвада Башчылыкъ этиуню къырал университетин бошап, аспирантураны тауусуп, илмуланы кандидатыны диссертациясын къоруулагъан эди.\nПодробнее о «Жашауда болгъан онгланы хайырланыргъа кюрешеме, жангычылыкълагъа ачыкъма»\nБилими, фахмусу бла да айырмалы алимибиз\n28 февраля, 2022 - 08:43\nМалкъар халкъны илму жаны бла маданияты филологияны жетишимлери бла чекленмегени кертиди. Аны айтханыбыз: математика, физика, биология, химия дегенча илмула бла байламлы билимли профессорларыбыз, Россейден тышында да атлары ыспас бла айтылгъан адамларыбыз да аз тюйюлдюле.\nПодробнее о Билими, фахмусу бла да айырмалы алимибиз\n«Ана тилге юйретиуню зыгытлары юйюрде чагъадыла»\n20 февраля, 2022 - 09:10\nЮНЕСКО 1999 жылда бардыргъан конференцияны кезиуюнде 21 февральда Ана тиллени халкъла аралы кюнюн белгилерге деп тохташдырылгъан эди. Андан бери жыл сайын дунияны жер-жерлеринде жашагъан миллетле сагъынылгъан датада байрамла, къууанчлы тюбешиуле къурайдыла.\nТарых шартлагъа таянып айтханда уа, 21 февраль быллай магъаналы кюнню белгилер ючюн бошдан сайланмагъанды. 1952 жылда Бангладешде студентле ана тиллери – бенгалини – къырал тилледен бирине саналырын излеп, демонстрациягъа чыкъгъан эдиле.\nПодробнее о «Ана тилге юйретиуню зыгытлары юйюрде чагъадыла»\nКъабарты-Малкъар къырал аграр университетде «Аграр илмуда эм магъаналы проблемала: ишде эмда тинтиуледе хайырланылгъан энчиликле» деген ат бла экинчи Битеуроссей илму-сынам конференция бардырылгъанды.\nПодробнее о АПК-да баш магъаналы проблемаланы сюзгендиле


Forum (Nığış) » ИНТЕР КАВКАЗ ФОРУМ » ДИН-Бизни тилде Куран » 87 Суура Ал агъла - Эм мийик.\n87 Суура Ал агъла - Эм мийик.\nkaçigar Tarih: Pazar, 01-05-11, 5:16 PM | Mesaj # 1\nРахматлы джумушакъ Аллахны аты бла.\n1.Махтаула бла Мийик Раббинги атын тазала.\n2.Хар нени джаратыб, толу сыфат берген.\n3.Хар неге да энчи къадар бериб, тюз джолун да кёгюзтген.\n4.отлауланы да битдирген,\n5.артда аланы къара къаудан этиб къойгъан.\n6.Биз сеннге бу Къуранны окъутурбуз, сора сен да аны унутурукъ тюлсе,\n7.къуру Аллах унутдурургъа сюйгени болмаса. Ишексиз, Ол уллу айтханны да, ичинден айтханны да эшитеди. (Джабраил Файгъамбаргъа Къуран аятланы окъугъан заманда, унутуб къоярма деб къоркъуб, ол уллу - уллу айтханды, бу аятла ол заманда тюшгендиле).\n8.Биз сеннге джолну эм тынчха тынч этербиз. Адамлагъа ислам динни тутхан къыйын кёрюнсе да, халкъ ол джолгъа тюшгенден сора, арт ахыры бек тынч, рахат джашау болуб къалады. Нек десенг ол халкъгъа тынчлыкъгъа келгенди.\n9.Айтыб (Къуран бла) эсгертгенинг хайыр бере эсе, (хаман) эсгерт.\n10.Аны эсге аллыкъ а, къуру Аллахдан къоркъгъан адамды.\n11.Андан джанлагъан а эм джарлы адамды,\n12.эм уллу отда кюерик,\n13.ол анда не ёлмез, не сау болмаз.\n14.Насыблы болду, кесин да тазалаб,\n15.Раббисин да эсгериб намаз этген.\n16.Огъай! Сиз а дуния джашауну сайлайсыз,\n17.ахырат а сизге хайырлыды, бошалмазлыкъды.\n18.Ишексиз, бу хапарла алгъыннгы джазыулада да барды,\n19. Ибрахимни да, Муссаны да китабларында.


«Кёрмючледе, маданият проектледе сау тёлю ёсюп юйренеди, ол а ырысхы байлыкъдан эсе он кереге къыйматлыракъды» | Электронная газета "Заман"\n-Геннадий Жанович, КъМР-ни Художниклерини союзуна бюгюнлюкде ненча адам киреди, ала кимледиле?\n- Бюгюнлюкде бизни биригиуге 93 адам киреди. Ала тамата, жаш тёлюледен келечиледиле, живописчиле, графикле, скульпторла, тюрлю-тюрлю къол усталыкъла бла кюрешгенле.\nСоюзгъа алай бош кирип къалыргъа онг жокъду, сайлауну юч урумундан ётерге тийишлиди суратчы, алгъа мында, артда Москвада. Андан сора да, кёрмючлеге, ол санда зональный проектлеге да, къатышыргъа тийишлиди ол. Аны себепли биригиуюбюзде болгъан хар бир адамны юсюнден ала республикада суратлау искусствону бетин чыгъаргъан усталадыла деп базынып айталлыкъма.\nБылайда бизни келечилерибизден асламысы президент стипендияла алгъанларын белгилей кетерге сюерик эдим. Былтыр ол ахча эки кереге кёбейтилгенди. Бек айырмалылагъа деп да юч-тёрт стипендия бёлюнеди, андан сора да, жаш фахмулагъа. Экинчи жылдан башлап грантланы алыу проектлеге да къатышыргъа деп турабыз. Бу затла барысы да союзгъа кирген художниклеге уллу себепдиле.\n- Белгилисича, ахыр жыллада союзгъа деп бир мастерской да бёлюнмегенди. Къалай ишлеп тургъандыла суратчыла, не десек да, искусство шошлукъну, жангызлыкъда турууну излейди да?\n- Хау. Ол ишге 1986 жылдан бери артыкъ эс бурулмагъанды. Сёзсюз, ол чыгъармачылыкъгъа уллу чырмау болгъанды. Художникге мольбертни салыргъа, этюдникни зарансыз ачып турургъа энчи жер керек болады. Гитче сабийле болгъан фатарда артыкъ ишлеялмазлыгъынг белгилиди, бояуланы ийислерине кёпле тёзалмайдыла.\nОл проблеманы хатасындан асламла республикадан тышына кетип Чехияда, Италияда, Санкт-Петербургда къарыуларын сынагъандыла. Кёпле, чыгъармачылыкъ ишни къоюп, къурулушха кёчгендиле. Бу кезиу суратлау искусствону ахырысы бла да онгмагъан, хазна айнымагъан заманы эди дерге боллукъбуз.\n- Алгъаракълада республиканы оноучулары Художниклени союзуна мастерскойлагъа деп 314 квадрат метр бёлгендиле. Аланы къалай юлеширикдиле?\n- Ол мастерскойла бизге энчи хайырланыугъа берилгенлери, сёзсюз, бек къууандыргъанды. Къулий улу, Байсолтан улу, Горький атлы орамлада, Художнилени союзуну мекямында мастерскойла, сёзсюз, азлыкъ этгендиле. Россейни сыйлы вузларын тауусхан художникле сюйген ишлери бла тийишли болумлада кюрешалмагъанлары бек жарсытады. Кабардинский орамда бёлюннген жерледе 7-8 мастерской боллукъду, анда бир ненча адам чырмаусуз ишлеяллыкъды. Берилген а тизмеге кёре этилликдиле очередьде тургъан келечилерибизге.\n- Чыгъармачылыкъ бла кюрешгенлеге кёрмюч зал бек керекди. Бизде ол жокъду, бу жаны бла жарсыуугъуз жууукъ заманда кетериллик болурму?\n- Ол къыйнагъан болумладан бириди. Совет жыллада бу проблема тындырылды дегенлей, перестройка башланады, алай бла бизге берилирге деп тургъан тийрени бизнесчиле бийлеп къоядыла.\nЖарсыугъа, бусагъатда бу вопрос бла байламлы былайды деп айтхан бек къыйынды. Республиканы таматасы бла да сёлешгенбиз. Федерал бюджетден ырысхы бёлюнюп театрланы двореци битсе, анда бизге зал бёлюрге сёз бергенди ол.\nМени оюмума кёре, быллай зал жаланда суратчыланы ишлерин угъай, эл мюлкчюлени, производствочуланы товарларын да салыргъа онг берликди, битеуроссей, регион кёрмючлени мында бардырылыуларына да себепликди. Хау, бу затла алай уллу файда тюшюрмейдиле, алай ала республиканы даражасын, сыйын бийикде тутаргъа болушадыла. Кёрмючледе, маданият проектледе сау тёлю ёсюп юйренеди, ол а ырысхы байлыкъдан эсе он кереге къыйматлыракъды.\n- Кисловодскийни Арбатындача, бизни шахарда да ачыкъ хауада маданият-сатыу тийре къураргъа нек жарамайды?\n- Бусагъатда аны юсюнден сагъыш этебиз, шахарны жер-жерли администрациясы бла да сёлешгенбиз. Тепсеу залны аллында бизге жер да бёлгендиле. Жайда художникле, къол устала чыгъармаларын алайгъа чыгъарыргъа боллукъдула, ол туристлени сейирлерин да къозгъарыкъды.\nАлай бу жумушну башха жанын да унутургъа жарамайды. Билмей тургъанлай кюн бузулуп, суратлагъа суу тийисе, адамны къол къыйыны бузулуп къаллыгъын айтыр кереклиси да болмаз. Аны себепли аллай араны къатында чыгъармаланы терк жыярча жабылгъан жер болургъа тийишлиди.\n- Республикадан тышына чыгъып къуралгъан кёрмючлени юсюнден айтсагъыз эди, бусагъатда ол жаны бла иш бардырыламыды?\n-Бу жаны бла алып айтханда, биз алчылабыз деп махтаналлыкъбыз. Быйыл Андрей Калкутинни кёрмючю Данияда къуралгъанды. Грозныйде Руслан Мазлоевники ётгенди. Майны ортасында Акъкъызланы юйюрлерини проекти Абхазияда бардырыллыкъды. Дагъыда Къалмукъда жыйымдыкъ кёрмюч къурар умутлубуз эм дагъыда башха проектлерибиз асламдыла.\n90-чы жыллада жылгъа эки-юч кёрмюч къуралгъанды. Бусагъатда Художниклени союзу бек тириди, алай, жарсыугъа, ахча жетишмейди. Культура министерство 700 минг сомгъа жууукъ субсидия бёледи, алай ол азлыкъ этеди. Бирде кесибизни энчи ахчабызны жояргъа да тюшюучюдю. Бу жаны бла иш республиканы тышында тап кёргюзтюу бла байламлы болгъаны себепли ырысхыны тергеп тургъанны тюзге санамайма.\n- Сизни оюмугъузгъа кёре, искусствону адамы аладан чыгъаргъа эркинлиги болмагъан чекле бармыдыла?\n- Болмай а, къайсы эркинликни ызындан да уллу жууаплылыкъ къысха келеди. Сен чыгъармачылыгъынгда эркин эсенг, ол чыгъармачылыкъны эсеплерин кёрлюк адамланы алларында да жууаплылыкъны сезерге керексе.\nИскусствогъа къуллукъ этген инсан адам улуну бийикликлеге итиндирирге борчлуду, жашау жорукълагъа сыйнмагъан темаланы уа кёргюзтмезге тийишлиди. Не десек да, суратчы, жазыучу, макъамчы дунияны айбатландырыргъа, аны тазаракъ этерге деп жаратылгъан болур бу дуниягъа.\n- Россейни халкъ художниги Андрей Ковальчук интервьюларындан биринде чыгъармачылыкъ процессге энчи кёзден къараргъа, аны барыууна сакъ болургъа керекди, дегенди. Алай бусагъатда артыкъ хунерли болмагъанланы ишлерин вернисажлада, сахнада кёрсенг, ол оюм хазна эсге алынмагъанын кёребиз.\n- Хау, алгъа жыллада кесамат, цензура болгъанды, аны себепли хар жазгъан адам этген ишине сакъ кёзден къараргъа кереклисин ангылай эди. Бусагъатда ол жаны бла болум осалыракъды дейим. Биз быйыл Культура министерствода эксперт совет ачылыр деп уллу ышаныудабыз. Аллайла Жазыучуланы, Театрда ишлегенлени союзларында да болургъа керекдиле.\nМен идеология басынчакълауну юсюнден айтмайма. Художестволу советге ангылаулары болгъан адамла, искусствогъа жюреклери бла жарсыгъанла жыйыладыла. Сёз ючюн, биз союзубузда эки художестволу совет къурагъанбыз, бири живопись, графика, экинчиси скульптура эм къол усталыкъ жаны бла ишлеге къарайды. Ала бюгюнлюкде ишлейдиле. Ростовда, Къалмукъда къураллыкъ, бирси зональный кёрмючлеге барлыкъ ишлени да тинтедиле. Ол а чыгъармачылыкъ бла кюрешген адамланы ишлерине жууаплы, энчи кёзден къараргъа борчларыгъы сёзсюздю.


15 октября, 2021 - 15:32\nТас болгъанланы терк табаргъа телефонла болушурукъдула\n«Оператив-излеу ишни юсюнден Федерал законну 8-чи статьясына кийирилген тюзетиуле быйыл 12 июльда кючлерине киргендиле, деп билдиредиле Май районну прокуратурасындан. Алагъа кёре тас болгъан адамланы телефонлары къалайда болгъанларыны юсюнден шартланы мобиль оператордан сюдню оноуу болмай алыргъа эркин этиледи. Анга излеуню бардыргъан органны башчыларындан бирини бегими да тамамлыкъ этерикди.\n12 октября, 2021 - 19:03\nМардала, излемле да тюрленедиле\nМай районну прокуратурасындан билдиргенлерича, быйыл биринчи сентябрьден башлап жукъгъан аурууладан сакъланыуну санитар-эпидемиология излемлери тюрленедиле, жангы жорукъла эмда мардала кийириледиле (Роспотребнадзорну «Жукъгъан аурууладан сакъланыуну санитар-эпидемиология жаны бла баш магъаналыгъа саналгъан излемлени юсюнден» 2021 жылда 27 сентябрьде чыгъарылгъан оноууна тийишлиликде).\nПодробнее о Жангы тюрлениуле\nМинистр коллегаларын алгъышлагъанды\n8 октября, 2021 - 18:29\nКёп болмай Россейни МВД-ны КъМР-де ич ишлерини министри полицияны генерал-майору Василий Павлов штабны бёлюмлерини сотрудниклерин профессионал байрамлары бла алгъышлагъанды. Аны юсюнден бизге сагъынылгъан министерствону пресс-службасындан билдиргендиле.\nПодробнее о Министр коллегаларын алгъышлагъанды\nБорчларын толтуруугъа хазырлыкъларына бийик багъа\n29 сентября, 2021 - 15:31\nРоссейни МВД-сыны Элбрус районда бёлюмюнде ачыкъ инструктаж бардырылгъанды.\nПодробнее о Борчларын толтуруугъа хазырлыкъларына бийик багъа


Джайгъы инклюзив форумну экинчи кезюуюн къуанч этиб башладыла\nСабийле кюндюз тургъан "Солнечный городокда" юйдегили джайгъы инклюзив форумну экинчи кезюую башланды. Форумгъа келген сакъатлыкълары болгъан\nсабийлени алгъышларг.ъа Ессентюк шахарда Раббийни Анасыны "Всех скорбязих Радость" деген иконасыны сыйына аталгъан клисаны тамадасы протоирей Стацюк Алексий бла шахар Думаны депутаты Е. Н. Выприцкий келген эдиле. Келген къонакъла сабийлеге да ата-аналарына саулукъ, кюч-къарыу эмда быллай сабийлеге джан аурутхан "Солнечный городок" экинчи юйлери болсун деб теджедиле. Форумну тамадасы Земцева Екатерина сабийле бла аланы ата-аналарына бу айда алагъа не зат хазырлагъанларындан хапар айтды. Къуанч ачылыудан сора сабийлени барвн да Профессор Позитрон бардыргъан анимациялы кез ачыугъа чакъырдыла. Сабийле, къурмачланы бузлатыу, шекер мамукъ этиу бла гюл гокганы бузлатыу опытлагъа да къошулдула. Анимация кез ачыудан сора актер Духовный Максим сабийлени\nчакъырыб алагъа жанглерлукъну тюрлю-тюрлю мардаларын кергюздю. Пятигорск бла Серкесск епархияны сабийле кюндюз тургъан "Солнечный городок" деген джайгъы юйдегили инклюзив форуму "Православная инициатива 2018-2018" деген Халкълаарасы грант конкурмда хорлагъанды.\nЕссентуки, Православная инициатива, летний отдых, Солнечный городок, Пятигорская и Черкесская епархия


12 декабря - День Конституции Российской Федерации. Фото 1\n12 декабря - День Конституции Российской Федерации. Фото 2\n12 декабря - День Конституции Российской Федерации. Фото 3\n12 декабря - День Конституции Российской Федерации. Фото 4\n12 декабря - День Конституции Российской Федерации. Фото 5\n«СГАУ» / Все новости / Библиотечно-информационный центр / 12 декабря - День Конституции Российской Федерации


بِسْمِ الَلّهِ الرّحْمنِ الرّحِيمِ\nاَلَلّهُ لاَ اِلهَ اِلاَّ هُوَ اْلحَىُّ الْقَيُّومُ اِنَّ الدِينَ عِنْدَ اللّهِ اْلاِسْلاَمُ\n“Рахман, Рахим болгъан Аллахны аты бла.”\n“Аллах, кесинден башха аллах болмагъанды. Ол Хайй эм Къаййумду.” (Къуран, 2:255)\n“Аллахны аллында (Ахыратда) керти дин, Исламды.” (Къуран, 3:19)\nБу дуния; эм бу дуния ичиндеги адамны джаны; эм адамда динни баш магъаналары бла къыйметлерини; эм хакъ дин болмаса эди дунияны бир тюрме боллугъуну, эм динсиз адам эм насыбсыз джан болгъаныны; эм бу дунияны тахсасыны ачыб адамланы джанларыны зюлмудан къутхаргъан ”Ла илаха Иллаллах” болгъаныны ангыларгъа излесенг, бу юлгюлю хапарчыкъгъа къара, тынгыла:\nЭртде заманлада, эки къарнаш узун бир джолоучулукъгъа чыгъыб биргелей бара эдиле. Бара бара джол экиге айырылыр. Ол эки джолну башында бир къартны кёрюрле, сора анга сорурла:\n“Къайсы джол игиди?”\nОл да алагъа айтыр:\n“Онг джолда джорукъгъа, мизамгъа бойсунургъа керекди. Алай а, ол джюкню ичинде бир ышаныулукъ бла насыблыкъ барды. Сол джолда эсе, эркинлик бла азатлыкъ барды. Алай а, ол эркинликни ичинде бир къоркъуу бла палахлыкъ барды. Энди сайлау эркинлик сиздеди.”\nМуну тынгылагъандан сора арию халили къарнаш онг джолгъа:تَوَكَّلْتُ عَلَى اللّهِ “Аллахха таукеллик (тевеккюл) этдим (кесими Анга бердим)” (Худ, 56) - деб кетер. Мизамгъа, джорукъгъа да бойсунургъа разы болур. Намыссыз эм тели болгъан обир къарнаш эсе, джангыз эркинлик ючюн сол джолну сайлар. Тышында кёрюнюшде бир дженгилликде, ичинден а ауур бир халда баргъан бу адамны акъылыбызда ызлайыкъ. Ма бу адам, таудан тюзден ётюб бара бара бош бир тюзге киреди. Бирден къоркъуулу бир таууш эшитди. Къараса, мазаллы бир аслан чегетчикден чыгъыб анга чабыб келеди. Ол да къачты. Блай бла, алтмыш метр теренлигинде суусуз бир хуюгъа тюбеди. Къоркъгъанындан кесини ичине атды. Джарымына къадар тюшюб, къоллары бир терекге илиниб джабышды. Хуюну къабыргъасында битиб тургъан ол терекни эки тамыры бар эды. Эки чычхан; бири акъ бири къара, ол эки тамыргъа джабышыб кеседиле. Ёрге къараса: Аслан, къарауул кибик башында сакълайды. Тюбюне къараса: Мазаллы бир сарыубек ичинде тура. Башыны кёлтюрюб отуз метр ёргеде салыныб тургъан аягъына джууукълашханды. Ауузу, хую ауузу кибик кенг. Хуюну къабыргъасына къараса: къабыучу къамжакъла, къуртла тёгерегини алгъандыла. Терекни башына къараса: Бир инджир терекди. Алай а, бир сейирлик болуб, тюрлю-тюрлю кёб терекни кёгетлери, джемишлери- къозудан наргъа деричин- муну юсюнде ёсе эдиле.\nМа, бу адам аманлыгъындан, акъылсызлыгъындан муну бош бир иш болмагъаныны ангылаялмайды. Бу ишле кеси аллына болаллыкъ тюйюлдюле. Бу сейир ишлени ичинде билинмеген сейир магъанала бардыла. Эм да, бек уллу бир Ишлеучю болгъаныны ангылаялмайды.\nЭнди, муну джюреги да, джаны да, акъылы да бу къыйын халдан джашыртын къычырыб джылагъанлары заман, нафсы бир зат болмагъан кибик джахил болуб, джан бла джюрегини джылаундан къулагъыны джабыб, кеси кесини джылатыб, бир бачхада болгъанча ол терекни кёгетлерини ашаб башлар. Алай а, ол кёгетлени бир джартысы уулу эм заранлы эди. Бир сыйлы хадисте Аллаху Тагъала блай буюрады:اَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِى بِى Бу дегени, “Къулум мени къалай таныса, анга алай къарарыкъма.”\nМа, бу насыбсыз адам аман сагъышы бла эм да акъылсызлыгъы бла кёргенини сансыз этиб, бола тургъанланы бош затлагъа санады. Ангылагъаны кибик да азабыны кёрдю. Энтда кёреди. Дагъыда кёрлюкдю!.. Ёлюб да къутулалмайды, джашаялгъанда эталмайды. Блай бла азаб чегеди. Биз да, бу насыбсызны бу азабда къоюб къайтайыкъ. Обир, къарнашны халына къарайыкъ.\nМа, бу мубарек акъыллы адам барады. Алай а, къарнашы кибик къыйналмайды. Нек десенг, арию халили болгъанындан арию затланы сагъыш этиб иги муратла этер. Кеси кеси бла да нёгерди. Эм да къарнашы кибик къыйналмайды, азаб да чекмейди. Нек десенг, мизамны билиб бойсунур. Тынчлыкъ кёрюр. Къоркъуусузлукъ эм джакълыкъ ичинде эркин барады.\nМа, бир кёгет бачхагъа тюбеди. Ичинде арию гоккала бла кёгетле бардыла. Эм да къаралмагъаны ючюн, мурдар затлада кёрюнедиле. Къарнашы да быллай бирисине кирген эди. Алай а, мурдар затлагъа эс бёлюб, булджундуруб кёлюню булгъандыргъан эди. Чырт солуялмагъанлай чыгъыб кеткен эди. Бу адам эсе, “Хар затны игисине къара” деген джорукъ бла амал этиб мурдар затлагъа чырт къарамады. Иги затладан игича хайырланды. Ариюча солуб чыгъыб кетди.\nСора, бара-бара бу да алгъы къарнашы кибик, бир кенг тюзге кирди. Бирден чабыб келген бир асланны таушуну эшитди. Къоркъду. Алай а, къарнашы къадар къоркъмады. Нек десенг, иги сагъышы бла эм арию пикири бла: “Бу тюзню бир Иеси барды. Бу аслан да ол Иени буйругъуну тюбюнде бир джумушчусу болургъа керекди”- деб, сагъыш этиб рахатлады. Алай болса да къачды. Блай бла, алтмыш метр теренлигинде бир суусуз хуюгъа тюбеди; кесини ичине атды. Къарнашыны кибик, ортасында бир терекге къолу джабышды; хауада салыныб къалды. Къарады, эки джаныуар ол терекни эки тамырыны кесе турадыла. Ёргеге къарады, аслан; тюбюне къарады, бир сарыубек кёрдю. Тамам къарнашы кибик бир сейир халгъа тюшдю. Бу да бек къоркъду. Алай а, къарнашыны къоркъуундан минг кереге аз... Нек десенг, арию халиси анга арию пикир береди. Арию пикир эсе, анга хар затны арию джаныны кёргюзеди.\nМа, бу себебден блай сагъыш этди: “Бу сейир ишле бирбири бла байламлыды. Эм да, бир буйрукъ бла джюрюген кибик кёрюнеди. Алай эсе, бу ишледе бир тахса барды. Хо, бла бир кёрюнмеген Иени буйругъу бла айланадыла. Алай эсе, мен джангыз тюйюлме; ол кёрюнмеген Ие менге къарайды; мени сынагъан этеди; бир мурат ючюн мени бир джерге ийиб чакъырады.”\nБу татлы къоркъуу бла арию пикирден бир къызыгъыу келир: “мени сынаб, кесини менге танытдырыргъа излеген, эм бу сейир джол бла бир муратха ийген кимди экен?”\nСора таныргъа излегени ючюн, ол сейир Иеге сюйюмю чыкъды. Бу сюйюмлюкден тахсаны ачаргъа изледи. Эм Иени разы этерик бир халны алыргъа изледи.\nСора терекни башына къарады, кёрдю: Инджир терекди. Алай а, башында мингле бла тереклени кёгетлери барды. Ол заман бютюн-бютюн къоркъуу кетди. Нек десенг, ачыкъ ангылады: Бу инджир теректеги кёгетле, бир кёргюзмедиле! Ол кёрюнмеген Ие бачхасындагъы кёгетлени юлгюлерини бир тахса, бир сейирлик бла ол терекге такъгъанды, эм да кеси къонакъларына хазырлагъан ашарыкъларына бирер шагъатлыкъла сыпатында ол терекни джасагъан болур. Огъесе, бир терек мингле бла тереклени кёгетлерини бермез.\nСора тилек башлады. Блай бла, тахсаны ачхычы аны джюрегине салынды. Къычырды:\n“Эй, бу джерлени Иеси! Сени буйругъунга бойсундум. Сенге къысылыб болушлукъ излейме, сенге джумушчума. Сени разылыгъынгы да излейме. Сени табаргъа излейме.”\nБу тилекден сора, бирден хуюну къабыргъасы джарылыб аламат, тамтаза эм да бек арию бир бачхагъа эшик ачылды. Сарыубекни ауузу ол эшикге аушунган болур. Аслан бла сарыубек да эки джумушчу сыпатыны кийдиле. Аны ичине чакъырадыла.. Аны бла къалмайын ол аслан, кесине бойсунган бир тынч атны сыпатына кирди.\nМа, эй эринчек нафсым! Эм да, эй акъылымдагъы нёгерим!\nКелигиз. Бу эки къарнашны халларыны тенглештирейик. Блай бла, игилик къалай игилик келтиреди, эм да аманлыкъ къалай аманлыкъ келтиреди.. кёрейик, билейик.\nКъарагъыз: Сол джолну насыбсыз джолоучусу, хар заман сарыубекни ауузуна кирирге хазыр болуб, къалтраб сакълайды.\nБу насыблы эсе, кёгетли, арию бир бачхагъа чакъырылады.\nЭм ол насыбсызны джюреги ачы бир къыйыллыкъ, эм уллу бир къоркъуу ичинде джарылады.\nБу насыблы эсе, джараулу бир дерс, татлы бир къоркъуу, сюйюмлю бир юрениу ичинде, сейир затлагъа талпыб къарайды.\nЭм ол насыбсыз, джангызлыкъ, умутсузлукъ эм къоркъуу ичинде азаб чегеди.\nБу насыблы эсе; танышыу, умут эм тансыкъ болуу ичинде къууанчлы болады.\nЭм ол насыбсыз кесини джаныуарланы талауларына тюшкен бир джесир кибик кёреди.\nБу насыблы эсе, бир багъалы къонакъды. Къонагъы болгъан Хатерли Къонакъбайны, сейир джумушчулары бла нёгер болуб ойнайды.\nЭм ол насыбсыз тышындан кёрюнюшде татлы, ичинден уулу кёгетлени ашауу бла азабыны джуукълаштырады. Нек десенг, ол кёгетле юлгюледиле. Джангыз татыу алыргъа эркинлик барды. Нек десенг, кертилерини излеб алыучусу болсун деб. Огъесе, хайуан кибик джутаргъа эркинлик джокъду.\nБу насыблы эсе, татыууна къарар, ишни ангылар, ашаууну артха къояр. Сакълагъанындан татыу алыр.\nЭм, ол насыбсыз кеси кесине къыйыллыкъ бергенди. Кюндюз кибик, арию бир тюзлюкню эм джарыкъ бир халны, сокъурлугъу бла, кесине къарангылы эм къоркъуулу бир Джаханим сыпатына келтиргенди. Не джагъызсынылыргъа тыйыншлы тюйюлдю. Не да, кишиден тарыгъыргъа хакъкъы джокъду.\nСёз ючюн: Бир адам арию бир бачхада, тенглерини ортасында, джай заманда, халал хант бла сыйланыр орнуна, кесини кир аракъыла бла эсиртиб, кесини къышны ортасында джаныуарланы ичинде, ач, джалан болгъанына санаб, къычырыргъа эм джыларгъа башласа; къалай джазыкъсынылыргъа тыйыншлы болмаз. Кеси кесине къыйыллыкъ береди. Тенглерини джаныуарла кибик кёрюб кёллерине тиеди. Ма, бу насыбсыз да аллайды.\nБу насыблы эсе, тюзлюкню кёрюр. Тюзлюк эсе, ариюду. Тюзлюкню ариюлугъуну ангылагъаны бла тюзлюкню Иесине хурмет этер. Рахматына тыйыншлы болур.\nМа, “Аманлыкъны кесингден, игиликни Аллахдан бил”, деген Къуранны буйругъуну сыры ачыкъгъа чыгъады. Дагъыда блача башха юлгюлени да тенглештирсенг ангыларыкъса: Алгъы адамны нафсы, анга ич дуниясында бир Джаханим хазырлагъанды. Обирисини уа иги иннети, арию сагъышлары, арию халиси эм иги пикири анга уллу бир игилик, насыблыкъ эм джарыкъ бир ич дуниягъа ие эткенди.\nЭй нафсым! Эй нафсым бла биргелей бу хапарны тынгылагъан адам!\nНасыбсыз къарнаш болургъа излемейин, насыблы къарнаш болургъа излесенг, Къуранны тынгыла эм буйругъуна бойсун! Анга джабыш! Аны джорукълары бла джюрю!.\nБу юлгюлю хапарда болгъан кертиликлени ангыладынг эсенг, хакъ динни да, дунияны да, адамны да, иманны да анга джараштыраллыкъса. Бек керекли болгъанларыны мен айтырыкъма. Эджиги юстюню сен кесинг сагъыш этиб таб.\nМа къара. Ол эки къарнаш эсе; бири, иманы джаны болгъан, таза джюрекли муслиманды. Обири, имансыз эм пасыкъ джюрекли кяфырды. Ол эки джолдан онг джол эсе, Къуран эм иман джолуду. Сол эсе, Аллахны игиликлерини билмеген ассыны джолуду.\nОл джолдагъы бачха эсе, адамланы джамагъаты эм маданиятны ичинде болджал джашауду. Къараб къарагъынчы ётюб кеткен джашауларында хайыр бла заран, игилик бла аманлыкъ, таза бла кир затла биргелей болурла. Акъыл да олду:خُذْ مَا صَفَا دَعْ مَا كَدَرْ “Арию эм таза болгъанны ал, кир болгъанны къой” джоругъу бла амал этиб, таза джюреги бла кетер.\nОл тюз джер эсе, бу джер бла дунияды.\nОл аслан эсе, ёлюм бла аджалды.\nОл хую эсе, адамны саны бла джашау заманыды.\nОл алтмыш метр теренлик эсе, орта ёмюр бла адамланы кёбюсюню джашау заманы болгъан алтмыш джылны кёргюзеди.\nОл терек эсе, джашау заманы бла джашауну асыл магъанасыды. Ол къара бла акъ эки джаныуар эсе, кече бла кюндюздю.\nОл сарыубек эсе, ауузу къабыр болгъан, ёлюмден сорадагъы джашау джолуна эм ахырат дуниясына ачылгъан биринчи джерди. Алай а, ол аууз, муслиман ючюн тюрмеден бир Джандет бачхагъа ачылгъан эшикди.\nОл заранлы къамжакъла эсе, дуниядагъы адамны башына келген къыйыллыкъладыла. Алай а, муслиман ючюн, къайгъысыз джукъугъа бёлюнмез ючюн, Аллаху Тагъаланы татлы эсгертиулери бла ашхылыкъларыдыла.\nОл терекдеги кёгетле эсе, дуниядагъы ашхылыкъладыла. Аллаху Тагъала аланы ахырат ашхылыкъларыны бир эсгертиучюсю, эм ошашлары, эм Джандет кёгетлерине алыучуларыны чакъыргъан, юлгюле сыпатында эткенди.\nОл терекни бирлиги бла биргелей, тюрлю- тюрлю кёгетле бергени эсе, Аллахны тамгъасыны, белгисини эм къол салгъаныны кёргюзеди.\nНек десенг: “Бир джангыз затдан хар затны джаратыу”, ол деген, бир топракъдан бютюн битимле бла кёгетлени джаратыргъады; эм бир суудан бютюн джаныуарланы джаратыргъа; эм бош бир ашарыкъдан бютюн хайыуанланы санларыны джаратыргъа, муну бла биргелей “Хар затдан бир джангыз зат джаратыу”, ол деген, джанла ашагъан кёб тюрлю- тюрлю ашарыкъладан, ол джанлагъа бир энчи, кесине джараулу эт этерге; бир тукъум тери сокъгъан кибик усталыкъла Аллаху Тагъаланы энчи тамгъасыды. Энчи мухуруду. Ошашы этилмез бир белгисиди.\nХо, бир затны хар зат, эм хар затны бир зат этерге, хар затны Джаратханга джарашхан бир белги, бир Аятды.\nОл тахса эсе, иманны сыры бла ачылгъан, джаратылыш себебини сырыды.\nОл ачхыч эсе, يَا اَللّهُ لآَ اِلهَ اِلاَّ اللّهْ اَللّهُ لآَ اِلهَ اِلاَّ هُوَ اْلحَىُّ الْقَيُّومُ\n“Я Аллах” деген. Бир Аллахтан башха аллах болмагъанына эм Аллахны тирилигине эм хар затны къолунда тутханына инаныуду.\nОл сарыубекни ауузуну бачха эшигине ауушунганы эсе, муну кёргюзеди:\nКъабыр имансыз, динсиз эм аманлыкъчы адам ючюн къоркъуулу, джангызлыкъ эм Аллахны унутмакълыкъ ичинде, тюрме кибик къайгъылы; эм бир сарыубекни къарны кибик бир къабыргъа ачылгъан бир эшикди. Къуранга байламлы иманлы адамла ючюн а, дуния тюрмеден- ахырсыз джерге; сынау джерден- Джандет бачхалагъа; джашау къайгъыладан- Аллахны рахматына ачылгъан бир эшикди.\nОл асланны да тынч бир джумушчугъа ауушунганы эм буйркъну тынгылагъан бир ат болгъаны эсе:\nЁлюм, ассыла ючюн бютюн сюйгенлеринден ёмюрлюкге айырылу болгъаныны кёргюзеди.\nЭм, кесини ётюрюк дуния Джандетинден чыгъарылуу бла джангызлыкъ ичинде къабыр тюрмесине джабылгъан заманыды. Тюз джолдагъылагъа, Къуранны джолундагъыла ючюн, Обир дуниягъа кеткен тенглери бла джуукъларына джангыдан къошулургъа бир себебди.\nЭм керти джуртларына эм да ахырсыз насыблыкъны джерине кирирге мадарды.\nЭм дуния тюрмеден Джандетге бир чакъырыуду.\nЭм Рахманы- Рахимни игилиги бла чомартлыгъындан, кеси къуллугъуна кёре багъасыны алыргъа бир сакълауулду.\nЭм джашау ишни джюгюнден бир къутулууду.\nЭм къуллукъ бла сынауну бошалыуу, эм бойсунургъа керек болгъан буйрукъладан эркин болууду.\nАхыр сёз: Бир адам джалгъан джашауну биринчи мурат этсе, тышындан кёрюнюшде бир Джандет ичинде болсада, ичинден Джаханимдеди. Эм, бир адам ахыратдагъы ахырсыз джашаугъа къаты айланыб эсе, эки дунияда да насыблы болур. Дуниясы не къадар аман эм къайгъылы болса да, дуниясыны Джандетни сакълагъан юй кибик кёргени ючюн, арию кёрюр, чыдар, сабырлыкъ ичинде шукур этер.\nاَللّهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ اَهْلِ السَّعَادَةِ وَ السَّلاَمَةِ وَ الْقُرْاَنِ وَ اْلاِيمَانِ آمِينْ اَللّهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلَى آلِهِ وَ صَحْبِهِ\nبِعَدَدِ جَمِيعِ الْحُرُوفَاتِ الْمُتَشَكِّلَةِ فِى جَمِيعِ الْكَلِمَاتِ الْمُتَمَثِّلَةِ بِاِذْنِ الرَّحْمنِ فِى مَرَايَا تَمَوُّجَاتِ الْهَوَآءِ عِنْدَ قِرَآئَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ الْقُرْاَنِ مِنْ كُلِّ قَارِءٍ مِنْ اَوَّلِ النُّزُولِ اِلَى اَخِرِ الزَّمَانِ وَ ارْحَمْنَا وَ وَالِدَيْنَا وَارْحَمِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِعَدَدِهَا بِرَحْمَتِكَ يَآ اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ آمِينَ وَالْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ\n“Эй Аллахым, бизге насыблыкъ бла саламатлыкъ бер, Къуран бла иман ахлындан эт.\nЭй Аллахым, Пайгъамбарыбыз Мухаммадха эм аны юйдегисине, асхабына Сени эркинлигинг бла окъулуб башланганы замандан башлаб, заманны ахырына дери окъулуннукъ бютюн Къуран харифлерини саныча салауат бла салам бер.\nХар салауатны саныча бизге, ана бла атабызгъа эм бютюн мюкъминлеге рахмат эт; ол ахырсыз рахматынг бла. Амин.\nШукурла бла махтаула (джангыз) аламланы Аллахына тыйыншлыды.”


Иберий уния — Википедия\nИспан эм Португал имерияланы унияны кёзюуюндеги карталары\nИберий неда пиреней уния деб Испания бла Португалияны таджларыны 1580—1640 джыллада энчи унияларына айтылады. Ол джыллада испан Габсбургланы — II Филиппни, III Филиппни эм IV Филиппни властлары бютёу Пиреней джарымайрымканнга джайылгъанды. Унияны джылларында португал къраллыкъны къарыуун тас этиу бла, Португал империяны чачылыуу да башланнганды.\n1578 джылда джаш португал патчах I Себастьян, Эль-Ксар-эль-Кебиреде сермешиуде ёледи, къралда башчы болгъан Ависс династия тауусулургъа джетеди. Къралгъа патчах болуб, джылы келген къаратон кардинал Энрике баямланады. Алай а эки джылдан ол да ёледи, эмда къралда династия кризис джаратылады. Бу кризисни кёзюуюнде тахха I Мануэлни туудукълары олтурургъа излейдиле, аланы ичинде португаллылагъа узакъ болгъан II Филипп, гыбышы туугъан приор Кратучу Антонио эмда герцогиня Катерина Браганса.\nГерцог Альба башчылыкъ этген испан армия, португал тах ючюн къазауатда хорлайды. 1581 джылда II Филипп Лиссабоннга келиб, I Филипп ат бла португал тахха олтурады. Ол бирикген къралда португаллыланы келечиликлерин джетерли этеди, Португалияны энчи законларын, аскерин, ачхасын джюрютюрге эркин къояды, бир заманлада унияны ара шахарын Лиссабоннга кёчюрюрге да излейди.\nXVII ёмюрде португал элита унияны къралгъа хайырындан эсе хатасы кёбюрек болгъанын ангылай башлайдыла. Бу монархны португаллылагъа аман къарауу бла байламлы болмагъанды, аны баш чуруму — Испанияны джаулары португал колонияланы ышаннга алыу бла байламлы болгъанды. Португал колониялагъа испанлыланы джаулары чабыуул этселе да, испанлыла болушургъа ашыкъмагъандыла. Артыкъ да ауур тийгени — Ингилиз бла 1386 джылда къол салыннган Виндзор трактатны тохтатыу болгъанды.\nII Филиппге къаршчы къозгъалгъан голландлыла, португал Цейлонну, Бразилияны шимал районларын эмда Анголада Луанданы кючлейдиле; аланы ызындан Бразилиягъа французла да киредиле. Колонияланы бир-бири ызындан тас этиу, португал акъсюек къауумну чыдамын къурутады. Къраллыкъны орнуна салыу ючюн кюреш башланады. Герцогиня Брагансаны туудугъу IV Жуан ат бла тахха олтурады, Испания бла 28 джыл (1640—1668) баргъан къазауатны уа португаллыла хорлайдыла. Уния чачылады, тахха Браганса династия киреди.\nЧыкъгъаны — «https://krc.wikipedia.org/w/index.php?title=Иберий_уния&oldid=102894»\nБу бетни ахыр тюрленнгени: 12:19, 24 май 2016.


Жумарукъ | Электронная газета "Заман"\n– Анам: «Мени ыразы этерге сюе эсенг, барып, Кёнделенни бир кёрюп кел, мен ёлгюнчю», – деп тилегенди да, андан келгенме, – дейди ол. – Анама сексен алты жыл болады. Аны ата-бабалары мындандыла...\nКъанда болгъан бир кюнде бир эсге келмей а къалмай кёреме. Ма шагъат.\nАнасыны тилегин толтура, ата-бабалары туугъан элде суу боюнунда сюеледи къонакъ. Ким биледи, аны къарт ыннасы жаш заманында, суу алыргъа келип, былайда жез челеклерин юзмез бла жылтыратхан болур. Аты да ариу эди – Жумарукъ…\nЭнди къызлагъа алай атамайдыла дегенлери эсине тюшюп, жаш мудах болду. Бу черекни уа эсиндеди ол – къызны, къозу тишлери жылтырай, ариу ышаргъаны, кёлю жарыкъ болса, жырлагъаны, къол бла этилген къылычха тагъып, кюнде кёз къаматхан эки челек бла сууну бу тёш бла кюнлюмге чыгъарып барыучусу да.\nБара эди муслийман топуракъгъа, анда жерге тюшерге сюйюп, Ахмат хажини юйюрю. Кёпле баргъандыла ала бла. Къул бла бий айырылгъан заман эди. Онгунг бар эсе, эркинсе.\nАтындан тюшюп, аны жюгенин тутханлай, кёп сюелген эди тёш башында, кетебиз дегенлени, хапчукларын жыйып, арбалагъа олтуруп, жол алгъанларына къарап, Салим. Жаралы къушча ачый эди жашны жюреги; кишиге эшитилмей, ачыгъан къанатлыны къычырыгъыча, ауур эди дыгаласы. Жумарукъ да къарай эди тёш таба, анда ёргеде сюелген жан къыйырына…\nЖаланда къайда эсе да кёкде бирге къошула эдиле эки сюйгенни тауушсуз жиляулары.\nАдамны несин да сыйырыргъа болады – журтун, юйюн, ырысхысын, жанын… Сезимлерин,жюрек жырын, сюймеклигин а, аны бла туугъан эсгериулерин а киши да сыйыралмаз.\nКемелеге миннген жерде, кезиулерин сакълап, эки кюн турдула. Саулай Малкъар бла Къарачай кёчюп баргъан сунар эдинг, алай кёп, сыйыннгысыз эди адам. Алай а бары да мудахла, аз сёзлюле. Жаланда тенгизни биринчи кере кёрген сабийлени жарыкъ ауазлары, жабулары эшитиле эди тёгерекде. Ала болмасала, ёлюп да къалыр эди адам былайда тамблагъы кюнню белгисизлигинден.\nЖауун жауду. Башха болумда адам андан къачып, бир жерде бугъар жер излеучюдю. Былайда уа киши да букъмады. Ата журтну жауунундан тансыкъларын алыргъа сюйгенча, аны бла бирге жерге тюшген мёлекле аланы ауараларын жуууп кетерликча, къууандыла. Сюелип турдула.\nАуур эдиле сагъышлары. Кёпню кёрген Ахмат хажи ангылай эди: ол табаргъа, айтыргъа керекди былайда адамланы жюреклерине сабырлыкъ саллыкъ, алланыу сёзню. Анга кёре боллукъду кёчгюнчюлени таукелликлери. Айтхан да этди.\n– Ала, Ачабай, ол биз сюйюучю жырларынгдан бирин айтсанг, тынгылар эдик, – деди ол.\nАчабай кёп тилетмеди, айтды жауунну бютюнда татлы этген жигитлик жырын:\nЭр кишиле эжиу этедиле. Тенгиз а, кёмюклю толкъунларын шошайта, тынгылайды.\nОл жыр – кетген ёмюрлени, анда болгъан уллу кюрешлени, озгъан сюймекликлени келечиси, унутулмаз таурухладан бири – кёкню, жерни бирден алып, Уллу Хожда болгъан къазауатладан сау чыкъгъан халкъыбызны энтта да жашап турлугъун, аны жашауу узун болгъанын, алда кёп умутла толлукъларын билдире эди.\nСюеле эди Жумарукъ, сюйгенини башлыгъы да жел эте, къаратор тенгиз башы бла учуп келгени кёзюне кёрюне. Дуния битеу бир жанына болуп, жаланда Салим алып эсин, къыз узакъгъа къарай эди. Салим да келип турду, жыр да, жауун да тохтагъынчы. Ол бошалгъанлай, аны да жолу юзюлдю, къаратору бата тургъан кюн бла бирге эриди тенгиз башында тохтагъан кюнде.\nЖумарукъ, тёгерекге къарап, бир зат да тюрленмегенине сейир этди. Тенгиз, аны юсюнде женгил жюзюп баргъан кеме да ачы кертиликни – айырылыу къыйынлыкъны белгиси болдула. Энди кюнню, айны, жерни жылыуу да, танг къууанчы, ингир асыулугъу да неге керекдиле анга, аланы, жыйып туруп, артда Салимине бералмаса? Аны кёзлеринде кесин кёралмаса?\n… Болсада Аллах алгъадан жазады дейдиле адамны мангылайына аны не сакълагъанын, кеси сайлайды анга къадар. Бир ненча жыл озуп, муслийман жерде ойнай эди къыл къобузда Азнауур. Аны кёзлерине тюшюп, кюн жарыгъы аладан кетерге сюймей тургъанда, чаба эдиле бармакълары къобуз къылларында, жаралы къушну ачыгъанын селейте. Тенгизни ары жанында уа сюеле эдиле башлары – акъ, этеклери – жашил таула. Къыл къобуз аланы юслеринден айта эди ариу таурухун.\nКюн, ол бийик макъамны эшитип, баргъан жолундан бурулуп, кёзле къамата, аны таба къайтып келгенде, аяз, бу тийреге сыйынмай, кетерге да болмай, айланып турду, жер бла кёк арасында чырмаша.\nОл заманда Жумарукъ сейир эте эди, бу къыл къобуз да, аны иеси Азнауур да мени жюрегимде бола тургъанны къайдан биледиле деп. Ол да, Азнауур, Салимча, Жумарукъча, сюе, кюе да билгени, къууаннганы, жилягъаны да туура болуп, таралды сюймеклик бла, айырылыу бла сыналгъан, элияла окъуна тауушун тохтатыргъа базынмагъан къыл къобуз.\nКъызны, жашны да узакъда къалгъан сюймекликлери, айырылыу жарсыулары, термилиулери, тансыкълыкълары да мудах эте эдиле тёгерекни. Къанат къагъып, учаргъа сюйюп, жюрексине эди Жумарукъну жаны.\nКъыл къобуз а айта эди, тюбешиу бла айырылыу жаланда бир адамны къууанчлары, жарсыулары угъай, битеу жер юсюнде жашагъанланы да жюрек тынчайтмагъан сезимлери болгъанларын. Ёлюп, жангыдан туу-гъанча, жангыра эдиле анга тынгылагъанла.\nЖумарукъну жарсыулары да, кеси кеслерин жыйып, аны къоюп, кетип да къалалмай, аны бла да туралмай, уча келип, тенгиз башы туманда эрийдиле дегенде уа… къайта эдиле иелерине, сабырлыкъ сала жюрегине. Баям, андан болур эди, тенгиз кёклюгю бла аны аякъларына къапланып тургъан аяз бир болуп, бийикге кётюргенлеринде да, Жумарукъ, башы тёгерек айланнгынчы, аланы ызларындан къарап турду. Къайтханларында уа, ала алдача ауур болмагъанларын эследи.\nАзнауур къыл къобузун согъа эди, Жумарукъ, аны жанында олтуруп, жюреги къуу къанатындан женгил болуп, узакъгъа къарай эди. Жер а, аланы жыгъылтама деп да къоркъмай, къайры эсе да учуп бара эди.\n17.09.2021 - 12:24 → Уллу саугъача, сейир кёрмюч\n16.09.2021 - 18:05 → «КЪОЛУНГУ ЫЧХЫНДЫРГЪАН КЮНЮМДЕ…»\n14.09.2021 - 09:00 → Ата журтундан узакъда жыр такъгъан\n14.09.2021 - 09:00 → «СЕНИ ЭСИМЕ ТЮШЮРЕ…»\n13.09.2021 - 21:01 → МАЛКЪАР ТЕАТРНЫ ЫШАННГЫЛЫ МУРДОРУ


Ленинград блокада | Электронная газета "Заман"\n13 января, 2021 - 18:54\nУрушну андан ары барыуунда, шахарны къутхарыуда да магъаналы операция\n1943 жылда 12 январьда къуршоугъа тюшген Ленинградны эркин этиу, блокаданы жокъ этиу операция башланнганды. Ол кезиуге жигит шахар душманны къуршоуунда тургъанлы юч жыл озгъанды. Немисли командование Ленинград ючюн сермешде аскерчилери, техникалары кёп санда тас боллукъларын ангылап, шахарны ачдан, суусапдан къыйнап, жер юсюнден жокъ этерге умутлары болгъанды. Алай шахарны эркин этиу жаны бла мадарла ол къуршоугъа тюшген кюнден тохтамагъандыла.\nУруш башланнган ал кюнледен окъуна Ленинградда аш-суу жетишмегени ачыкъланады, алай бла ётмекге карточкала блокада башланнгынчы окъуна кийирилгендиле. Аны юсюнден а немислиле уста билгендиле. Ал кезиуде бир адамгъа 800 грамм ётмек жетгенди, алай 1941 жылны декабрине (блокада башланнгандан сора тёрт ай озуп) ишчилеге ётмекни ёлчеми 250 граммгъа, сабийлеге бла бир жерде да ишлемегенлеге уа 125 граммгъа дери къысхартылады.\nЛенинградны къыралны башха жерлери бла жаланда бир жол байлагъанды – Ладога кёл. «Жашауну жолу» бла шахаргъа аш-азыкъ келтирилгенди, ёлюмге жетген адамланы къутхаргъандыла. Бу артыкъда магъаналы жолну малкъар халкъны кёп жигит уланлары да къоруулагъандыла, мамыр адамланы къутхаргъандыла.\nЮлгюге, ефрейтор Атабийланы Мухарбек Ленинград фронтну 23-чю Армиясыны 142-чи Къызыл байракълы стрелковый дивизиясыны 588-чи полкуну къауумунда къыралыбызны шимал ара шахарын немисли душманладан къоруулау сермешлеге къатышханды. Ол кёргюзтген батырлыгъы ючюн СССР-ни Баш Советини Президиумуну атындан «Ленинградны къоруулагъаны ючюн» майдал бла саугъаланнганды. Холамлы жаш, башха аскерчи нёгерлери, ленинградчыла бла бирге блокаданы 872 кюнюнде ачлыкъгъа, сууукълагъа тёзгенди, къанлы сермешледе эки кере жаралы болгъанды.\nНеда сержант Аналаны Таубий «Ленинградны къоруулагъаны ючюн» майдалдан сора да, «Кёнигсбергни алгъаны ючюн» майдал бла да саугъаланнганды Ол къуллукъ этген батальон Ленинград тийреде, Волхов къатында сермешлеге къатышханды. Лыжный батальонну къаууму бла Таубий фашистлени кёп жолларын кесгенди, гитче частьланы гунч этгенди.\n1942 жылда январьда совет аскерлеге гитлерчилени 18-чи аскерлерин къуршоугъа алып, жокъ этерге буйрукъ бериледи. Аны толтурур ючюн а Ленинград эм Волхов фронтла бирге келишип, бир бирни алларына келирге керек эдиле. 7 январьда алгъа барыуну Волхов фронт башлайды. Черекден ётюп, 2-чи армия душманны тизгинлерин бузады: совет аскерчиле душманны теренине 60 километрге киредиле.\nАлай бу жетишимни Ленинград фронт андан ары бардыралмагъанды. Эки айдан немислиле 2-чи армияны башха аскерледен кесип, къуршоугъа аладыла. Ол жыл жайда блокаданы жокъ этиуге бурулгъан энтта бир операция бардырылгъанды, алай бу жол да душман кючлю болады. Бу сермешледе, тюрлю-тюрлю тергеулеге кёре, 160 минг совет аскерчи жоюлгъанды.\nМамыр жашауну 8 километри\n1943 жылда 12 январьда къуршоуну чачыу жаны бла кезиулю операция башланады. Ачдан, сууукъдан къыйналгъан аскерчилени аллына бютюнда къыйын борч салынады. Гитлерчиле черекни сол жанында тохтагъандыла – ол а онг жагъадан бийик эди. Черекни жагъасында гитлерчиле сауутларын тизедиле, ол азды деп, жагъагъа суу къуюп, тёгерекни бузлатхандыла. Ма алай къаты хазырланнган эдиле гитлерчиле Ленинградны ычхындырмазгъа.\nБолсада совет аскерчиле бир ненча айны ичинде жараула бардырып, душманны къапханларындан ётерге амалла излегендиле.\n12 январьда Ленинград, Волхов фронтла да бирден топла чачдырып башлайдыла. Атышыу бир ненча сагъатны тохтамайды. Ызы бла авиация кесини ишин башлайды. Гитлерчилеге баш кётюрюрге да къоймай, ызы бла аскерчиле атакагъа чыгъадыла. Жарауланы кезиуюнде юйреннгенлерича буз чекледен ётюп, сермешге киришедиле.\nКёкден, жерден да бирча кюч салып, гитлерчиле ууатыладыла. Къуршоуну 8 километрге чачдырылады. 17 кюнню ичинде уа былайтын автомобиль эм темир жолла ишленип, Ленинградны къутхарыу башланады.\n1943 жылны ал кюнлеринде Ленинград блокада кетерилип башлагъаны урушну андан ары барыуунда, шахарны къутхарыуда да уллу магъананы тутханды. Алай блокада толусунлай кетерилирге уа энтта эки ыйыкъ къалгъан эди.


Тарых магъаналы ангылаула бла байламлыкъ, буруннгудан келген адет-тёрелерибизни тамырлары | Электронная газета "Заман"\n21 июня, 2022 - 17:10\nМалкъар халкъ ёмюрлени теренинден келген тюрк халкъ болгъаны баямды. Малкъарлыла бла къарачайлыла бир халкъгъа саналады. Бурун заманлада бизни миллетге ас-алан дегендиле. Малкъарда малны союу, санлау эм сыйлау адетлени къалай сакъланнганыны юсюнден хапарланы Тетууланы Хадис жыйып жазгъанды. Материал алгъаракълада басмаланнган эди, алай окъуучуларыбыз аны жангыдан беририбизни бир ненча кере излегенлери себепли, аны къайтарабыз, адет-тёрелерибизни сакълаугъа, билиуге бу магъаналы тинтиу иш да бир магъаналы атламды деген акъылны тутуп.\nОзгъан ёмюрлеге къарасакъ, малкъарлыла малчылыкъ бла къаты кюрешген, аны кёп жайып, аны бла байламлы жумушланы, ишлени да терен билгенле болгъанларын чертирчады.Битеу малдан ала къойну айырмалы кёргендиле. Бурундан айтылып келген юлгюледе уа адам улусу жаратылгъан кюнден башлап юй хайыуанланы юйретиу, жайыу бла кюрешгенди.\nКъой артыгъыракъ да кёп эди. Аны кесини энчилиги да болгъанды. Юй хайыуанланы арасында ат бла къой «жылы хауалы солугъан» малны санаууна киргендиле. Аллайны эти татыулу болгъанды. Алагъа «адал» дегендиле, ашаргъа жарагъан, ариу, ахшы мал.\nАдам улусуну саулукъ эм жашау белгиси\nБуруннгу жорукълагъа кёре, къурманлыкъгъа сояргъа жарагъанладан къой биринчи жерде болгъанды. Тюрк халкълада малны сойгъанларында айтылгъан сёзле: «Сенде терслик жокъ, менде аш жокъ».\nМалкъарлыла да къурманлыкълагъа, къууанчха, тойгъа аны сюйюп жоралагъандыла. Аны сыфаты бла байламлы эсгертмеле, айтыула, хапарла сакъланып келген заманла да тереннге кетедиле. Сёз ючюн, малкъар кийизни эскирген оюуларында «къочхар мюйюз» суратны кёрюрге боллукъду.\nАлимлени айтханларына кёре, тюрк миллетлени кёплеринде къой малны жюрютюу адам улусуна саулукъ эм жашау белги болгъанды. Бир-бирде, сёз ючюн, къарыусуз туугъан сабийни атын жашырып, «Къочхар» дегендиле. Къурманлыкъ малны сойгъанда, аны къанын сууутмай, жангы туугъан сабийни мангылайна жакъгъанлары да ол себепден этилгенди.Жангы келинни эр юйюню босагъасындан биринчи атламына деп, къурманлыкъ къой союп, къанын аны мангылайна да тийдиргендиле. Бетин ачыкъ этген заманда, аякъ тюбюне къурманлыкъгъа союлгъан акъ къойну терисин жайгъандыла.\nЖауурун къалагъаны онг жаны бла дунияда турмушха, жыл да къаллай боллукъду деп къарагъандыла, ол адет бюгюн да сакъланып келеди. Онг жанында ашыкъ жилигинден къагъанакъ сабийлеге сыппалыкъ этгендиле…\nАйтып келгенибиз, бу малны сыйы уллу болгъанды, адам улусуна ол берекетликге берилгенди. Андан айтыла болур «Къой кютген – байлыкъгъа, жылкъы кютген – субайлыкъгъа» деп.\nТарых магъаналы жорукълары\nБиз билгенден, дуния жаратылгъан замандан башлап тюрк халкъла да, жашауу сынауларына кёре, кеслерини рузламаларын къурагъандыла. Анга «Хайыуан рузлама» дегендиле. Аны къуралгъанына табийгъатда тюрлениуле, башха жашау болумла себеплик этгендиле. Аланы эсеплеп, 12 жыл кирген заманнга мючел (мючел бурун тюрк тилде - цикл деген магъананы жюрютеди) дегендиле. Анда хар жыл не юй, не кийик хайыуанны атлары бла саналады. Тюрк рузлама халкъланы жашауларында энчи жерни алгъанды.\nАдам улусу бурундан къуралып келген тёрелени, жорукъланы къаты тутуп, тёлюден тёлюге ётдюре жюрютгенди. Тюрк халкъны дуниясында къурала келген жашау ызгъа кёре къурманлыкъгъа союлгъан къойну санлау да ол тарых магъаналы ангылаула бла байламлы болгъанды.\nЭм алгъа къурманлыкъ малны союлгъаны бла байламлы, малны боюнун тартып, терисин алып жети юлюшге бёлгендиле: эки жапхакъ, эки бут, эки къабыргъа, бир сырт сюеги (аркъасы). Жети-жети байламлы санауладан айтылгъан: жети кек, жети жерни къаты, жети жан кючю, жети табийгъат болум, жети сезим, жети кюн болуму, жети кюн эм дагъы алай башха болумлада жетиге саналгъан кёп юлгю барды. Ол да къой малны жетиге санлау белгиси бла байламлы юлгюдю.\nБир мючелде 12 жыл болгъаныча, къойну сюегинден 12 юлюш этилгенди:\n2 жау орун къалакъ (жауурун), 2 базук, 2 къысха жилик, 2 ашыкъ жилик, 2 орта жилик, 2 жан сюек. Къой башны онг жаны, жаягъы, къуйрукъ учусу, иегилери, сырт сюеклери (алагъа аркъала, омурау деп да айтадыла), жёрмеси хант юлюшге къошакъгъа берилгендиле.\nЭнди уа оналты хант юлюш\nЗаманла ёте, жорукълагъа да жангы тюрлениуле кире, бюгюнлюкде малкъарлыланы къой союу эм санлау тёреси да бир кесек тюрленнгенди. «Хар элни къой союу башха» дегенча Малкъарда къурманлыкъ къой малдан бюгюнлюкде 16 юлюш чыгъарылады.\nАлгъын кёкюрек тёш, анга ногъана деп да айтадыла, хант юлюшню санына кирмегенди. Айтыулагъа кёре, къойну иеси, алагъа салгъан къыйыны ючюн, жауунда, желде, къышда, не кюнде да аланы ызындан айланнганы ючюн эм татлы жерин, кёкюрек тёшюн, кесине къоюп болгъанды. «Тёзген тёш ашайды» деген нарт сёз да андан айтылады.\nЖан сюекни да экиге бёлмегендиле. Бусагъатда уа аны экиге этедиле: жан сюек эмда жан сюек тешикли къалакъ. Бурун заманлада тиширыулагъа хант юлюш чыгъарылмагъанын да белгилейик, ол да жашауну тарых къуралыууна кёре болгъан болур. Артдан- артха малкъарлыланы юйюр турмушларында тюрлениуле бола, алагъа да юлюшле берилип башлагъандыла.\nАйтыргъа тийшли эсгертиуле: къойну башы боюнуна къошулгъан жикни ашха къошмайдыла. Анга къурмустукъ, атлант деп да айтадыла. Боюн сюеклери уа юйню иесине къаладыла, бичакъ жетген жерин хант юлюшге салмайдыла. Къулсюймез, юч тёбе деп къойну къуйругъундан келген юч жикге айтадыла. Ол, этини бек татлы жери, эрге бармагъан къызлагъа бериледи. Ала да аны ашагъандан сора оюн къурайдыла, сюекни итге атып. Алса, къыз жууукъ заманда эрге барлыкъды дейдиле.\nШеше, кегей сырт сюеклери (омураулары) хант юлюшге къошакъгъа къошуладыла. Къабыргъаларына жабышхан жумушакъ этге – жён эт дейдиле. Бирде аладан жёрме этип да къоядыла. Ушхолу (ич хатхулары) деп малны ичине айтхандыла: ёпкеси, баууру, жюреги, чегиси, бюйреги, къара чегиси.Сёсю деп, жёрмеден артыкъ къалгъан къара чегиге айтадыла, аны ариу сыгъып, тёгерек чулгъап биширгендиле.\nКъурманлыкъ малгъа ючжыллыкъ къойну – ёнгечни сайлагъандыла, аны къыяуу болмазгъа тийишлиди. Жауурун къалакъны юсюнден айта кетейик. Буруннгу тюркле, анга къарагъандан сора, аны кемирчегин, сындырып, отха атхандыла. Нек дегенде, анга башха адам кёз жетдирип, алгъын къарагъанны жазыуун билирге боллукъду деп ийнаннгандыла.\nКъойну кёкюрегин бла къарнын жыргъанда, кемирчек чыгъады. Аны сойгъан жерде къабыргъагъа жабышдырыргъа керекди. Ол мал халалды деген магъананы тутады. Хант юлюшлеге къошулмагъпн жети зат: бауур, бюйрек, жюрек, ёпке, боюн аркъа, къулсюймез, аякъла. Ашха салынмагъан жети зат: ёнгеш, ёт, жюрек къулакъ, талакъ, уятлыкъ, безле, къууукъ (тиши малда – къозу орун).\nОнгу-солу: аланы энчиликлери\nХалкъда жюрюген тёрелени айтхан заманда, биз нени да онг жаны сыйлыды деп белгилейбиз. Алай жюрютюлгени да бошдан тюйюлдю. Тюрк халкъланы бурун жашауларыны дуниясы былай бёлюннгенди: онгу-солу, башы-тюбю, аллы-арты деп. Онг жаны – кюнчыгъышха, сол жаны кюнбатышха саналгъанды. Кюнчыгъышда, кюн чыкъгъанды, жашау къуралгъанды, берекет жюрюгенди. Андан салгъандыла юй журтланы да, эшиклерин ары буруп, анга кёре халкъда жюрюген тёрелени жорукълары да, онгу - солу деп. Бюгюнлюкде, ёмюрле ётген эселе да, къойну къурманлыкъгъа союу бла бирге аны санлау, юлюш этиу эм сыйлау да бийик даражада сакъланады.\nАйтыргъа тийишлиди, малкъарлыла тууар, эчки сюрюулени, ат жылкъыланы да жюрютгенликге, къурманлыкъгъа къой малны айыргъандыла асламысында. Аны бла байламлы къой союу эм санлау жорукъланы энчи айтырчады. Бир ёмюр мындан алгъа жашауну заманына кёре аш бла суу бла байламлы жюрютюлген сауутла да къуралгъанды.


Экологиягъа аталгъан конкурс\nБыйыл къралда Экологияны джылы баямланнганды. Россия Федерацияны Федерал Джыйылыууну Федерация Советини Председатели В.И. Матвиенкону аманаты бла эки сабий сурат конкурс бардырыллыкъды. «Туугъан джуртуму табигъаты», «Россияны экология джерлери» - былайды аланы атлары. Аланы бардырыргъа борч «Содействие» деген джамагъат организациягъа салыннганды.\nАлай бла, Россияны тюрлю-тюрлю джерлеринде джашагъан сабийле табигъатха сюймекликлерин танытыргъа мадар табарыкъдыла. Бу конкурсла, сёзсюз да, ёсюб келген джаш адамлада патриот сезимлени ёсдюрюрге себеб боллукъдула.\n«Россияны экология джерлери» деген конкурсха теджелген суратларын сабийле электрон халда быйыл июнну 25-ден сентябрны 25-не дери джиберирге боллукъдула. Бу конкурсха 7 джылдан башлаб, 99 джылгъа дери адамлагъа ишлерин теджерге эркинлик барды.\n«Туугъан джуртуму табигъаты» деген конкурсха 7-ден 18 джылгъа дери джаш тёлю быйыл сентябрны 1-ден ноябрны 10-на дери электрон халда кеслерини чыгъармаларын ашырыргъа боллукъдула.\nКонкурсха ишлерин теджегенле бу тематикалагъа эс бёлюрге керекдиле: айырылыб ариу джерле, аз тюбеген хансла эмда джаныуарла, экология бла байламлы мероприятиеле бла байламлы суратла, табигъат эсгертмеле…\nИгиге саналгъан суратла Федерацияны Советини къабыргъаларына тагъыллыкъдыла.\nЭСГЕРТМЕЛЕ БАРЫ ДЖАНГЫРТЫЛГЪАНДЫЛА


Google исправила очередную 0Day-уязвимость в Chrome — Викиновости\nКомпания Google выпустила обновление Chrome 91.0.4472.114 для Windows, Mac и Linux, исправляющее в общей сложности четыре опасных уязвимости, включая проблему, эксплуатирующуюся в реальных атаках.\nКроме CVE-2021-30554, в Chrome исправлены опасные уязвимости, затрагивающие компоненты Sharing, WebAudio и TabGroups (CVE-2021-30555, CVE-2021-30556 и CVE-2021-30557).\nНеделей ранее Google выпустила обновление Chrome 91.0.4472.101, исправляющее в том числе уязвимость нулевого дня (CVE-2021-30551) в движке V8.\nКроме того, «Лаборатория Касперского» сообщила об атаках группировки PuzzleMaker, использующей уязвимости нулевого дня в ОС Windows (CVE-2021-31955 и CVE-2021-31956) наряду с цепочкой уязвимостей в Chrome в атаках на компании по всему миру.\nЭта статья содержит материалы из статьи «Google исправила очередную 0Day-уязвимость в Chrome», опубликованной на сайте SecurityLab.ru и распространяющейся на условиях лицензии Creative Commons Attribution 3.0 Unported (CC-BY 3.0 Unported).\nКомментарии:Google исправила очередную 0Day-уязвимость в Chrome\nИсточник — https://ru.wikinews.org/w/index.php?title=Google_исправила_очередную_0Day-уязвимость_в_Chrome&oldid=11276518\nПоследний раз редактировалась 18 июня 2021 в 06:08


Спецтехника Дивенская улица. Аренда спецтехники Дивенская улица\nСпецтехника Дивенская улица. Аренда спецтехники Дивенская улица.\nОТЗЫВЫ АРЕНДА СПЕЦТЕХНИКИ Дивенская улица\nНаш портал spetstehnikaspb.ru в сети интернет можно найти по таким запросам как: Спецтехника Дивенская улица. Аренда спецтехники Дивенская улица.\n# Спецтехника Дивенская улица # Аренда спецтехники Дивенская улица