Эльбрусоид :: Форум :: Н А Р Т И Я\nmur, нарт эпосубузда эм тюз, эм кючлю, эм огъурлу да олду. Тюз жаратаса!\nО Т У З Э К И Н Ч И К Е С Е Г И\nНАРТ ЭЛНИ КЪЫЙЫН ЗАМАНЫ\nНАРТЛА БЛА ЧЕТЕН ГУБУЛА\nБурун-бурун, эртте-эртте заманда,\nНарт урлугъу бу жерледе тургъанда,\nКъазман[i] бла Минги тауну къойнунда,\nДарман-дары Къыркъ-Сууланы бойнунда,\nЭркин жашай эдиле нарт уллары,\nХан-Тейрини тулпар туугъан къуллары.\nУой, алай да эркин жашай эдиле,\nЖаз башыча ариу жашнай эдиле.\nЧемер къоллу, кенг, жарыкъ да кёллери,\nАриу элле шахарлары, эллери.\nСырпынларын къолларында тутханлай,\nУрушлада душманларын утханлай,\nТура элле Къыркъ-Сууларын къоруулап,\nБашласала нарт журтларын къарыулап.\nЭртте-эртте, юч жыл керти аманда,\n«Акъ жылла» деп, таза къыйын заманда,\nЖауун жаумай, кюн да жерни къуууруп,\nКелмей элле энди суула къутуруп.\nАчлыкъ кирип, мирзеулери бошалып,\nОл къыстырыкъ къатыкълары ашалып,\nАчлыкъ къысхан эмегенле да чаба,\nРахат жашау ачы болду, гузаба.\nАмал этип кёрюр эдик, дедиле,\nМал-зат тапсакъ сюрюр эдик, дедиле.\nЭки аскер тебреди талауургъа,\nЮчюнчюню къойдула къалауургъа.\nАнга башчы Батырбазны этдиле,\nКеслери уа эки жары кетдиле.\nЭмегенле къаяланы тепдирип,\nНарт эллеге къыйынлыкъла жетдирип,\nТапханларын ашалла тангнга дери,\nАзлыкъ этип Батырбазна аскери.\nБатырбазгъа сабий жашла жетдиле,\nЖетген кюнде ала эрлик этдиле.\nЖайылдыла этеклеге, таулагъа,\nСермешдиле, дерт жетдире, жаулагъа.\nЭмегенле Къыркъ-Суу башын алдыла,\nНарт жерлери артал суусуз къалдыла.\nКече бла андан-мындан чабалла,\nЧабалла да, тутханларын къабалла.\nКъыркъ-Сууланы къарты, жашы къопдула,\nЭмегенле аллай кючден къоркъдула.\nМондайланы ызларына бурдула,\nКъыра кетип, орманлагъа урдула.\nКъарт Батырбаз, кенгеш къурап нартлагъа:\n– Сакъ болайыкъ сабийлеге, къартлагъа,\nЭмегенле чапханларын къоймазла,\nКёлсюз болсакъ, азыбызны жоймазла.\nКъарыуубуз, амал-такъал аздыла,\nЭмегенле бизге андан баздыла.\nАны ючюн алдаулуду бу шошлукъ,\nБек керекди, – деди, – бизге болушлукъ!\nБилдирейик узакъ кетген аскерге,\nХорламабыз, жыйылмайын бир жерге. –\nАскерлеге эки къуугъун ийдиле,\nДеу сюрюуге ууакъ-ууакъ тийдиле.\nКъартланы да эллеге ашырдыла,\nАзлыкъларын бу халда жашырдыла:\nТюрлю-тюрлю дауурбасла къакъдыла,\nКече сайын къонуш отла жакъдыла,\nСанасала жюзден артыкъ болурча,\nАлай бла муратлары толурча.\nАзлыкъларын, ма бу халда кёп этип,\nСюелдиле сабий жашла, кёл этип!\nЭмегенле орманлагъа къамалып,\nТура эди башчылары къаралып,\nКъайдан келди быллай кюч деп былагъа,\nТюзюн билген къыйын эди гулагъа!..[ii]\nКердеуюкле деген нарт эл бар эди,\nУллулугъу эл угъай – шахар эди.\nШаушюгютге къайдан эсе да келген\nДеу губула чаба эдиле элге.\nЧетенлеча, бир уллула, кёп болуп,\nАулары да жылтырауукъ, бек болуп.\nЮслерин да темир чыбыкъ маталлы\nКъыл тюк басып, къутургъан бёрю халлы.\nАдамлагъа, жете келип, ау атып,\nКъол ичине ташаядыла, тартып.\nСора, эмип, къабукъларын къоялла,\nТутханларын бек ажымлы жоялла.\nКиши басмай къалды айбат Тызылгъа,\nЖоллары да боялдыла къызылгъа.\nНарт жигитле кирген элле сермешге,\nСюре барып, къысхан эдиле тёшге.\nАлай минг-минг губу жетди алайгъа,\nНарт жигитле аш болдула алагъа.\nКъалмаз ючюн губулагъа тутулуп,\nОл эл къачды тик сыртлагъа, къутулуп.\nГубула уа, ёрлей билмей эдиле,\nТик жерлеге андан келмей эдиле.\nКелселе да, къазанлача тёнгереп\nКете элле, къол ичине, дёнгюрдеп.\nОл заманда Ёрюзмек, элден кетип,\nТура эди дорбунда, сагъыш этип.\nКюрешсе да, къарындашлыкъ къуралмай,\nЖашау чархын сюйгенича буралмай.\nКъан-къыранны тыяр мадар излейди,\nАлай жалан къанлы къылыч эслейди.\nКёнделенден келди да ачы хапар,\n– Керек эди жарлылагъа бир мадар, –\nДеп Сатанай аскерлени сакълайды,\nИчи кюе, сауну, шауну жокълайды.\nКёп адамгъа жарады обурлугъу,\nДеу сюрюуню кесин къыра зорлугъу.\nНартла къайтып, эринлерин къапдыла:\nТалай элни кюйюп, къуруп тапдыла.\nТашлы Сыртха жетселе да бек талып, –\nЖюреклерин, ёртен отлай, дерт алып.\nАй Сатанай арбаз къулун чакъырды:\n– Астемирни алып кел, – деп чапдырды.\nНарт Астемир терк жетди анасына,\nЁрюзмекни оюлмаз къаласына.\n– Жашым, – деди, – Астемирни къучакълай,\nБек къыйналдым адыргы этип сакълай.\nБек керексе Кёнделеннге жетерге,\nКердеуюкле Сыртда уруш этерге.\nДеу губула эл адамын къурутуп,\nСау къалгъаны тик таулагъа къутулуп,\nАман бла жашайдыла, эт мадар,\nМычымайын аскеринги ал да бар!\nЖашым, мен да сени бла барайым,\nГубулагъа, элге да бир къарайым. –\nГубуланы терен къолда тапдыла,\n«Ый, маржа!», – деп, садакъларын тартдыла.\nБашларындан ата-ата келдиле,\nОт окъладан асламысы ёлдюле.\nУллу къыран-къырыу болду алайда,\nЭй, нартланы хорлар къарыу, кюч къайда?!\nЮслерине гыйы ташла ойдула,\nКъуршап алып, туурадыла, сойдула.\nНарт аскери хорлагъанлай жауларын,\nЖыйдыргъанды бийче губу ауларын.\nАрбалагъа жюклетгенди аланы,\nКелтиртгенди элге ол къалауланы.\nИзеу этип, сыйлы къумач сокъдургъанд,\nНарт аскерге кийим-жукъ тигип тургъанд.\nЧепгенлери бек жараша хар кимге,\nСуу ётмеди аллай жарыкъ кийимге.\nКъышда жылы, жайда салкъын, рахатлы,\nСюйюп кийди аскерчи, къойчу, атлы.\nСырпын кесмей, окъ да тешмей аланы,\nАскерчини ачымады бир саны.\nКеслери да жараша элле бир тап,\nАриу элле, кюзгюлеча жылтырап.\n[i] Къазман тау – Казбек.\n[ii] Гула – сылхыр, менгиреу.\nНАРТ ЭЛНИ УЛЛУ КЪЫЙЫНЛЫГЪЫ\nНарт батырла бирча жарыкъ кийинип,\nЖангы аскер кийимлеге сюйюнюп,\nАзыкъларын жыйып состар къалагъа,\nКетип бара, чыкъдыла бир талагъа.\nАнда деуле къонушларын тапдыла,\nБир арсарсыз юслерине чапдыла.\nКъамалла да ол деулени кёзлери,\nТуурадыла, хахай эте, ёзлерин.\nБолмагъанда, уллу кючлери къарып,\nКъая ташла, деу терекле къобарып,\nЧапханлыкъгъа, чий кёзлери кёрмелле,\nНарт аскерге къоркъуу къайгъы бермелле.\nБир тохтамай таш, агъач да быргъалла,\nТаза сууну, билямукълай, булгъалла.\nОл деулени орманлагъа урдула,\nЭс тапдымай, кюч алдырмай, турдула.\nЧегетлени кече, кюн да жырдыла,\nСолуу бермей, душманларын къырдыла.\nЖюреклерин, шишлик этип, къапдыла,\nКёл кенгдире, аз-буз хошлукъ тапдыла.\nКъалгъанлары, ол губула сойланып\nЖатхан жерге къуюлдула, айланып.\nАшадыла мыллыкланы, жутланып\nКъырылдыла, бири къалмай, ууланып.\nКъырылдыла, къычырыкъ-хахай эте,\nТёгерекде тауланы титирете.\nЭмегенле къурт тёбеле болдула,\nМыллыклагъа къанатлыла къондула.\nОл ийисге кёп жыртхыч да жыйылды…\nНарт эллеге къара ёлет жайылды.\nЁлет къырып, бара эди нартланы,\nЖерлер адам къалмай тулпар атланы.\nОрулмалла, жыйылмалла сабанла,\nЭркин болуп мегежинле, къабанла.\nБош къалдыла, дейд, бурунгу къалала,\nНарт уланла жарау этген талала.\nНартны ючден бири къачды жеринден,\nУзакъ кетди ёлет кирген Элинден.\nНарт тайпасы мынга дери къатылыкъ\nЭтмегенед бир халкъгъа да, артыкълыкъ.\nНарт Элинден, кёче, узакъ къачдыла,\nКёп эллени боран желча чачдыла.\nТапханларын кеслерине алдыла,\nХар халкъгъа да, къыргъын-къыран салдыла.\nДарман излей, Алп Таууна кетдиле,\nБара-бара, бир дорбунга жетдиле.\nОл дорбундан чыгъа элле жилтинле,\nКёкню, жерни кече этген тютюнле.\nАнда бир къарт эмегенни тапдыла,\nТутдула да, эрлай, бойнун тартдыла.\nСора доммай бугъаныча, сойдула,\nКъанын-къунун, гыбытлагъа къуйдула.\nКъылычларын къылкъайракъгъа билелле,\nКюн Тейриден ала мадар тилелле:\n– Жан аурут да, уой, юйрет амал! – делле. –\nЮсюбюзден бу ёлети ал! – делле.\nКюн Тейри да къарамады алагъа,\nКёк Тейри да жарамады алагъа,\nТиледиле От Тейриге, табынып,\nБолушмады, ачыуланып, къабынып.\nКюнчыгъышха, кюнбатышха бакъдыла –\nХазар, Азау тенгиз таба акъдыла.\nКъыркъ-Суулары кёпге хужу къалдыла,\nОл жерлени ассы халкъла алдыла.\nСауут бла Нарт Элин жаныдыла,\nАссыланы кючлерин таныдыла.\nНарт Ёрюзмек айтды сора халкъына:\n– Шагъат болдукъ энтда Тейри хакъына.\nБиз унутдукъ Дебетни насийхатын,\nЖомакъ этип Жаратхан Ханны атын.\nКъарыусузгъа кетгенди ийманыбыз,\nБусхамлыкъгъа хорлатып аманыбыз\nБу къыргъынны бизге Тейри къурады –\nНек тайдыгъыз жолумдан деп сурады.\nНенча ахшы киши нартдан къуруду! -\nДеп бачама ёхтемлеге къутурду.\nТабу! Нартны асламысы сау къалды,\nТабу! Табу! Саулагъа жашау къалды!\nТЕЙРИНИ ЖЕТИЛИК КЪЫЛЫЧЫ\nКъыйын эди Нарт Элини бир заманы, бир чагъы,\nБир душманын хорласала, башхасы чыгъып дагъы.\nТау Артындан келе элле, буз жаугъанлай, къуюлуп,\nХар келгени алгъасындан кёп, кючлю, озгъур болуп.\nХоншу элде шуёхуна туууп бир тулпар улан,\nТебрегенди жыйын бла тойгъа-сыйгъа Алауган.\nГум Башында таша келген жау аскерге тюбегенд,\nНарт жыйыны, сермеш ачып, дейд, къаяча сюелгенд.\nАртыкъ уллу жау аскери нарт бёлекни къуршайды,\nНарт жыйыны ол бугъоудан къутулмазгъа ушайды.\nБирем-бирем ауадыла, батыр туугъан нартлыла,\nУой, азая барадыла нарт жыйында атлыла.\nНарт Алауган, аслан кибик тебе, болду жаралы,\nБир дуппурдан, болушургъа болмай аз да амалы,\nАлауганны юй бийчеси – хункур патчахны къызы,\nХан Тейриге жал баргъанда, жилямсырай ауазы:\n– О кючю да, билими да кемсиз Тейри-Ханыбыз,\nСен кёресе бу къыргъынны, бек осалды халыбыз!\nНарт бёлекни душманлагъа хорлатхандан сен сакъла,\nНарт къартланы, сабийлени жесирликден сен жакъла!\nТабынабыз, бек сыйлы да кёрюп жарыкъ къачынгы,\nАлауганнга берсенг эди жетилик къылычынгы! –\nАлай айтып, жал баргъанлай, тилегин кеси кёрдю,\nЖети нюрлю деу къылычын Тейри къолуна берди.\nАриу бийче ол къылычны чапдырды Алауганнга,\nАй метет а! Душман огъу, бояды аны къаннга.\nЭсин ташлай, кёк къылычны Алауганнга узатды,\nАлауган а, эки силдеп, жау аскерни ууатды.\nШауай жетип, къалгъанларын жесир этип алдыла,\nТоноулары нарт бёлекге юлюш болуп къалдыла.\nАлауганны деу къолунда ёлдю ариу бийчеси,\nЭсли патчах къызы эди нартны кюню, кечеси.\nОл ачыуну кётюралмай, ёлюп къалды кеси да.\nЖашаяллыкъ тюйюл эди, жарасы бош эсе да.\nАлай болду экижюрек Алауганны ахыры,\nАлай айтылып турады аны хапары, жыры.\nАлауганны, бийчесин да бир къабыргъа салдыла,\nСыйыт болду Нарт Элинде – эм батырсыз къалдыла.\nАсланжюрек нарт Шауайны кёз жашы тамды жерге,\nРазы эди аны ючюн кеси ары кетерге.\nНарт Элинде анга дери аллай бушуу болмады,\nКёлю бла жилямагъан Нартда адам къалмады.\nКъара-Шауай Кёк Къылычны Нарт Дорбуннга элтгенди,\nБатырбазгъа – къарауулгъа нарт аманат этгенди.\nКёклю Къылыч алтын сынжыр бла тагъылып, алай\nНаркъут Дорбунда турады, аяз урса, зынгырдай.\nЖин зараны жетмез ючюн, ол къылычны тюбюне,\nАртиш отчукъ саладыла, сууурула тютюню.\nБурунгуг а биягъыча, зар кёзлерин жандырып,\nИйселе да кетмед энди, жут суусабын къандырып.\nНарт эллери жашай элле, Тейри-Ханга табына,\nНе ишде да Жаратханны сыйлы атын сагъына.\nАламанны ма ол эди, ачыу берип, къозутхан,\nАкъылына хаман жангы хыйла, хата къозлатхан.\nКёп аманлыкъ этген эди Нартха Кюйсюз Аламан,\nАдамыны хар атламын, тынчлыкъ кёрмей, марагъан.\nАйтды сора: – Кючюм-онгум Нарт Элге къарымайды,\nАнга жарсый, анга кюе, уой, кёзюм жарымайды!\nМен жашайма, ачыууму жалын отуна кирип,\nАмалсыздан, итча улуп, галундурча ёкюрюп.\nКъуралыред тутхан ишим, жангы амал табалсам,\nНарт тайпаны бек эшигин, хыйны этип, жабалсам,\nМен нартлагъа адетлерин, ийман жолун къойдурсам,\nТейри-Ханны нарт къулларын, бир бирине сойдурсам! –\nДеу агъачны кетип бара, аллына чыгъып къабан,\nЁлтюрдю да, бауур къанын алды кюйсюз Аламан.\nБир текени союп, жыйды аны сюек жилигин,\nАнга къошду жилян ууун, итини да сийдигин.\nНарт адамы байрамына бир макъа да къакълады,\nЖерни жашил от[i] алгъынчы, къаны къайнап, сакълады.\nБитеу жыйгъан кир затларын къатышдырып, ийледи,\nКепдирди да, ууакъ этди: ол нартлагъа уу эди.\nШам-Къалагъа жетди сора Кюйсюз Тотур айында,\nХыйныладан тыкъма толу къапчыкъчыгъы – къойнунда.\nКъарап турду нартла баргъан узакъ, къыйын чаришге,\nОюнлагъа, тепсеулеге, таш атыугъа, кюрешге.\nБитеу Нарт да келип эди, къууана, тепсей, ойнай,\nКъыркъ къулакълы къазанлары отда, боркъулдап, къайнай.\nКъыркъ бугъаны къурман эти бише багъыр къазанда,\nНарт байрамы, той-оюну къыза баргъан заманда,\nНарт адамы уллу тойгъа, кенг талагъа къуюлду,\nКюйсюз ууун къыркъулакъгъа, таша атып къутулду.\nЖыйырмашар адам болуп, сый башлайдыла нартла,\nТейри-Ханнга тилек этип, алгъыш да айтып къартла.\nКъапханлай да, жюреклери тюрленнгени сезилди,\nНарт тайпаны Тейри бла байламлыгъы юзюлдю.\n«Неди бу?», — деп, сорур амал болмад Алтын Дебетге,\nХалкъ атасы Алтын Дебет эртде кёчгенед кёкге.\nСуу къуйгъанлай болуп, нартла чачылышып кетдиле,\nЭллерине, не къууанмай, не сёлешмей жетдиле.\nКъазанлары, харам болуп, тюзде атылып къалды,\nЖылла оза, багъыр къазан жерге батылып къалды.\nНартла уудан ашагъынчы, жашнадыла, чакъдыла,\nАй, артда уа къабанкъылыкъ тыйгъысызла чыкъдыла.\nУу жилянны кюйсюзлюгю кирди нартны къанына,\nТекени да эришлиги сингди таза санына.\nЖашай элле бир бирине жаным-кёзюм дегенлей,\nЭнди ала сёлешелле арбаз итле юргенлей.\nАндан сора кирген эди нарт халкъына бузукълукъ,\nТюшген эди Эл арагъа зарлыкъ, жаулукъ, сууукълукъ.\nНарт халкъы уа бола келди билимге багъа бичген,\nНарт Дебетни китабыны акъыл шауданын ичген.\nАлай артда чыкъгъан элле Нартда Тейри ургъанла,\nЖашау чархын харам ишге, терс жанына бургъанла.\nАкъыл сёзле жутулурча, адет-тёре буздула,\nДебет къойгъан китапны да от аузуна сыздыла.\nАла – эртте Хазар тенгиз жагъасына кёчгенле,\nНарт Дебетни аманатын кеслерича бичгенле –\nМажюсюле бла къатыш этдиле да къанларын,\nДинлеринден айырдыла таза туугъан жанларын.\nБайлыкъ, бийлик, къырс ёхтемлик эди энди динлери,\nТабыннган а – ташха, отха; алай озду кюнлери.\nУллу Тейри унутулуп, бусхамлыкъгъа жетдиле,\nБара-бара, Нарт Элине уллу палах этдиле.\n[i] От – кырдык.\nЧАЛБАШ ПАТЧАХ БЛА МАШУКА\nАйтды сора кюнчыгъышда жашагъан бир алп чалбаш:\n– Мен саулай да Нарт Элине болургъа керекме, баш.\nНарт Элни да, ёзгелеча, болсун ханы, патчахы,\nБештаулада орналлыкъды мени ол алтын тахым! –\nБусхамлыгъы, байлыгъы да эссизлени терилтди,\nТейри берген адетлени жеринден кери этди.\nБузукълукъгъа хорлатмады Нартияны батышы,\nНарт Ёрюзмек болуп динни ууалмаз, тепмез ташы.\nЁрюзмекни алай болду нарт халкъына айтханы:\n– Эй, аланла, иги эди динибизни къайтханы.\nКёремисиз, кюнюбюзню булутлагъа батханын,\nКюн сайын да тангыбызны аман бла атханын!\nЭй, аланла, бир акъыллы, бир ниетли болайыкъ,\nЖокъ болса да китабыбыз, Тейри бла къалайыкъ.\nНарт Дебетни айтхан сёзюн айта-айта турайыкъ,\nХалкълай къалып, кесибизни хакъ жолуна бурайыкъ. –\nАлай бир-бир ачкёз нартла башладыла эришип,\nБайлыкъ ючюн, оноу ючюн, бир къажымай кюрешип.\nКюнчыгъышда бусхамлыкъгъа жол, тыйгъычсыз, табылып,\nКими ташха, кими Айгъа, кими Кюнге табынып,\nБийле, байла келишдиле бир кюн, бирге олтуруп,\nЖашайыкъ деп, падчах айтхан оноуланы толтуруп.\nКъурадыла уллу аскер жыйып жигит жашларын,\nБойсунмазлыкъ чыкъгъан болса, къыйпайыкъ деп башларын.\nБар эди ол сер патчахны аслан кёллю уланы,\nШам-Къалада жашай эди, дейд, сюйген къызы аны.\nМашука деп алай эди ол аякъызны аты,\nСейир ариу эди аны къыргъый саны, сыфаты.\nАякъызгъа кёз салгъанды жашны чалбаш атасы,\nАртда таш болуп тийигенди бусхамлыкъны хатасы.\nОл тамаша Машуканы жашы тилеп тургъанлай,\nАякъыз да аны сюйюп, барама деп тургъанлай,\nКече бла кирип келди патчах сыйлы шахаргъа,\nКъаласына элтди къызны, аны бла жашаргъа.\nКелинлигин сермеп кетип, палах алды башына,\nОл сынатды кетмез ачыу туугъан жангыз жашына.\nСарайында Машуканы кесине бийче этди,\nАякъызны эсинде уа жалан да ол жаш эди.\nТюбешгенде къала элле бир бирине аралып,\nТермилгенден жюреклери, кёмюр кибик къаралып.\nХарам падчах эслеп турду ол халларын аланы,\nКюйсюзлюгю озду сора кючлю уулу жилянны.\nКюйюкленип, сыфаты да ушай къазакъ бёрюге[i],\nКъаст этеди бир кюн жашын Аламаннга берирге.\nОл уу ашдан уланнга да къабарыкъ жетген эди,\nАтасыны харамлыгъы анга бек ётген эди.\nАкъыл этди ол кюч бла Машуканы алыргъа,\nНарт Элине деменгили, уллу падчах болургъа.\nЧАЛБАШ ПАТЧАХНЫ ХОРЛАМЫ\nКюнчыгъышда нартла эки бёлек болуп къалдыла,\nНарт эллени асламысы падчах жанлы болдула.\nБир бирине къылыч билей, жаныуар сыфатлагъа\nКиргендиле, сёз ётмейин алгъын керти нартлагъа.\nНарт Ёрюзмек, келечиле ийип, азмы кюрешди,\nАладан келгенлеге да, былай айтып сёлешди:\n– Мидир[ii] болуп, Тёре жыйып, биз тюзлюкню жакълайыкъ,\nНарт Элни да, бирикдирип, алгъын кибик сакълайыкъ! –\n[i] Къазакъ бёрю – жангыз бёрю; матёрый волк.\n[ii] Мидир – жарашдырыучу; примиритель, посредник.\nБир жаны да женгдирмеди, тюрленмеди халлары,\nАламанны хыйнысындан бузулгъанед къанлары.\nПатчах улу къутулады бир кюн Накъут Дорбуннга,\nЖауун кёклю къылыч бла тыярыкъды ырбыннга:\n– Энди кимди Нарт Элинде къылычыма чыдарыкъ,\nПатчахлыкъдан тыяма деп, демлеширге чыгъарыкъ?! –\nТейриден а белги келди, тохтатырча жолундан:\nТейри къылыч учуп кетди, ычхынды да къолундан.\nЭндигиле ол дорбунну билмейдиле, кёрмейле,\nБилгенле да бир кишиге андан хапар бермейле.\nАны ючюн патчах улу тохтамады, тынмады,\nАтасыны дертлиги да сууумады, сынмады.\nАллай уруш болгъан эди Теркни жашил бойнунда,\nНарт уланла жата элле къара жерни къойнунда.\nОл сермешде бетден бетге атала бла жашла\nТюбеп, жерге, къапла кибик, тёнгерей элле башла.\nЧалбаш падчах бла жашы, окъ атып, къылыч уруп,\nБир бирлерин таладыла, итле кибик, къутуруп.\nДемлеш узакъ созулса да, жинкле чача кёзлери,\nСур патчах, уруп, жаргъанды жашын белине дери.\nСюйгенини шау хапары келип сарайгъа кече,\nШам-Къалагъа къачып кетди, сарын салып, ханбийче.\nМашуканы эси-саны тюшдю жанган ёртеннге,\nСюйгенине жиляй-жиляй, ёлюп чыкъды эрттеннге.\nАсрадыла сыйлы Машакъ Тауну тюбюнде аны, –\nКёз жашлары бара тургъан аякъыз Машуканы.\nКёз жашлары жер тюбюнден тёгюлгенлей турдула,\nКъыркъ-сууланы бир-бирлери ачы, тузлу болдула.\nЧалбаш падчах аны ючюн тынчаймады, тынмады,\nТемир кибик къатхан кёлю эримеди, сынмады.\nАламанны алай кючлю эди хыйны дарманы,\nЖойгъан эди кюнчыгъышда туугъан жигит нартланы.\nЧалбаш падчах Ёрюзмекни къаты жаулап башлады,\nДа Нарт халкъы жан тынчлыгъын ахыры да ташлады.\nБир кюн залим падчах жыйып батырларын, аскерин:\n– Эй, жигитле, къалып турад, – дейд, – мени бир этерим.\nБош ёхтемди нарт Ёрюзмек: ол кимди да, мен а – ким?!\nЁмюрлеге къалыр мени эрлигим, жигитлигим!\nШам-Къалагъа жортууулгъа атланайыкъ, барайыкъ,\nМашакъланы-жаншакъланы дырын этип салайыкъ.\nТаш юсюнде таш къоймазма, келип, – деди, – къолумдан,\nБир киши да кюрешмесин, – деди, – тыйып жолумдан! –\nОл аскерле жетген элле, желча, сыйлы къалагъа,\nКъыран салып[i] рахат тургъан машакълагъа, къартлагъа.\nОл Тёгерек Чууананы ойгъан элле хунасын,\nУой, тюп этип кетген элле Нартны сыйлы къаласын.\nТанг атаргъа къалгъан эди ол къаладан кюлтюню,\nАнда-мында чыгъа эди аны кёксюл тютюню.\nТашлы Сыртха кече келди бир ашыгъышлы къуугъун,\nЁрюзмекге айтып берди хапарны бек сууугъун:\n– Уой, Ёрюзмек, къуугъун болуп, ачы хапар келтирдим,\nАшыкъгъандан, алашамы, къууа-жорта ёлтюрдюм.\nОл чал падчах, аскер жыйып, юйюбюзню къурутду,\nШам-Балыкъны ойду бусхам, тыпырланы сууутду!\nБештаудагъы адамыбыз барысы да жоюлду,\nШам Къаланы хуналары, юйлери да оюлду! –\nНарт Ёрюзмек, ол хапарны эшитгенлей, дуу жанды,\nКъысха жыйып Нарт Тёрени, чал патчахха чамланды.\nЗалимликге бачаманы уллу ачыуу чыгъып,\nОл Тёреде сёлешгенди, аузу, дейди, от чагъып:\n– Эй, аланла, бош тёзеек, – деди, – ол чал къабаннга,\nТюбетдими эсибизге келмей тургъан аманнга?!\nНарт тайпаны жюрегине кирип жауу Аламан,\nСур патчахха ойдурдуму Шам-Къаланы ол аман?!\nЖастыкъ тюбюнгден чыгъады дейле эм уулу жилян,\nБизге мындан уллу палах этмез эди бир душман.\nУрлатханбыз Дебет берген юч да сыйлы саугъасын,\nОйдургъанбыз халкъыбызны таза ийман къаласын.\nБизге къалды жангыз къаплан башлы сибил къылычы,\nЭнди олду халкъыбызны бир насыбы, бир къачы.\nЭй, аланла, манга шо ит сыйы берилмей къалсын,\nМыллыгым да, чирип, – деди, – багушлада табылсын,\nОл къабанны, мен сау болуп, жер юсюнде жашатсам,\nАны башын къыйпагъынчы, тёшекге киприп жатсам!\n[i] Къыран салыу – ёлтюрюу, къырыу; уничтожить, устроить побоище.\nНарт тулпарла, батыр жашла, секиришип турдула,\nАчыуларын, къылычларын сер патчахха бурлдула.\nЁрюзмекни келгенине чалбаш падчах къууанды,\nХатдан тайгъан нартла бла ол аллына атланды.\nКёнделенни тёбен тюзю – урушурукъ жерлери,\nДушманлача къарашдыла бир бирге нарт эрлери.\nАлгъа чыгъып, сур падчахха былай деди Ёрюзмек:\n– Сен кесинги суна эсенг алай кючлю, алай бек,\nАскерлени къырдырмайын, демлешейик кесибиз,\nКим хорласа, бий ол болсун, эй, келишейик да биз!\nНарт тёреде сюйсенг атыш, сюйсенг тутуш этейик,\nАт белинде туугъан эсенг, сёзден ишге ётейик! –\nЧалбаш падчах, кюлюп, айтды: – Нек керекме сайларгъа?\nСюе эдинг сора Тотур байрамдача ойнаргъа!\nАны ючюн келмегенме, аскер бла, ашыгъып,\nЖолда атдан атха къона, арыгъанын алышып!\nНарт бачама: – Ай къоркъагъ а, айыпдан чыкъдым, – деди, –\nТёгюлмесе нартла къаны, манга ол керек эди. –\nБашладыла нарт батырла кенг ёзенде атышып,\nКъылычлагъа узалдыла сора, къара къатышып.\nХар жаны да, жан аямай, къан аямай кюрешди,\nАхырында нарт бачама падчах бла тюбешди.\nНарт Ёрюзмек къызып эди, атха аякъ алдырды,\nБашын къыйпап, тёммегин а ат юсюнде къалдырды.\nАны кёрюп, ёхтемленип ачы сермеш ачдыла,\nСур патчахны аскерлерин, къуш тюгюнлей, чачдыла.\nОл урушда къырылдыла нарт жашланы кёплери,\nАчылып, дейд, жата элле ариу чолпан кёзлери.\nНарт Ёрюзмек айтды, бети мудах болуп, шургулу:\n– Бузулгъанды нарт тайпаны Тейри берген урлугъу.\nАзайдыла жауну тыяр Нартны батыр жашлары,\nАй, бошуна къырылдыла, жерге тюшюп, башлары.\nСыйлы жер да жутмай турад, тылпыу эте къанлары,\nБек къоркъама бу болур деп палахланы аллары.\nЁлгенлени бирин къалмай тийиншли ашырайыкъ,\nАскер намысларын кёрюп, сый берип асырайыкъ.\nЁлгенлени жерге салып, алагъа баш урайыкъ!\nНек тёгюлдю нартла къаны?! Аны кимден сурайыкъ?!\nОл къабанны мыллыгын а бёрюле сюйресинле,\nУстала уа жетер чакълы кешене сюесинле.\nБыллай ачы урушладан былай жауунг къутулсун,\nХарам болсун ол чалбашны аты, Нартдан къурусун!\nБир заманда аталмасын аты Нартда уланга,\nБек биринчи ол бояды бизни къарындаш къаннга. –\nБарын бирге асыралла, энчилемей кишини…\nСюедиле Кёнделенде элли уллу кешене.\nО Т У З Ю Ч Ю Н Ч Ю К Е С Е Г И\nНАРТ ЁРЮЗМЕКНИ НАРТДАН КЕТГЕНИ\nНарт Ёрюзмек кёп къыйынлыкъ сынады,\nХар хорламын игиликге санады.\nХалкъы ючюн отха-суугъа кирди ол,\nКёп душманны къырды, кери сюрдю ол.\nБир да этди Нартны, аскер къурады,\nТюзлюк болсун деп ол къаты сурады.\nАриу адет, таза ниет буюрду,\nНарт эллеге ол къая болуп турду.\nСермешледе къан ырхыла тёкгенди,\nДушманларын туз арбагъа жекгенди.\nЗаман бара, халы арсар болгъанды,\nМугурайып, юйден чыкъмай къалгъанды.\nТаукеллигин арсарлыгъы хорлайды,\nКече-кюн да оюн-ангын зорлайды,\nБылай мудах халына кетип эси,\nКъыйналгъанды, жарсыгъанды бийчеси.\nТюрленнгенди, излемейди кишини,\nСууугъанды бачамалыкъ ишине:\n– Ханым, жаным, – дейди анга Сатанай,\nБек жарсыйма: нек болуп къалдынг былай?\nНыгъыш таба айланмайса, бармайса,\nДушман жанып,[i] къайгъы басып турмайса.\nНартха чапхан, жерин къапхан энди жокъ,\nХалкъ тынчлыкълы, ач да, жаланнгач да жокъ.\nКъуугъун къайгъы болмай, дунья рахатды,\nАлай сени къыйнап тургъан бир затды.\nНе эсе да, аны манга айтчы, – дейд, –\nЖюрегинги бир кесек тынчайтчы, – дейд.\n– Уой-къой, сорма, – дейди, – жашай келгенме,\nКъыйналсам да, халкъгъа жарай билгенме.\nДемлешледен, сермешледен безгенме,\nЁмюрюмде мен аз башмы кесгенме.\nАлай аны кёрюнмейди ахыры,\nСауутубуз къан жугъу болуп къуру.\nЖокъду хайыр уруп, къырып тургъандан,\nУой, артыкълыкъ къурумайды дуньядан.\nЖайылгъанды Нартда бузукълукъ оту,\nКёбюбюзню жокъду адамлыкъ къуту.\nАсыл тенгим Алауган да кетди, – дейд, –\nМени керти, чынты ёксюз этди, – дейд. –\nИч сёзюмю кимге баям этейим,\nТайгъынны да мен къалай тюзетейим?\n– Тейри берген къадар, наным, алайды,\nБатырны да, хау, арсарлыкъ онглайды.\nБек тилейме, ол затха хорлатма сен,\nСаулай Нартны ёксюз этип атма сен! –\nСатанайгъа нарт бир жукъ да айтмады,\nЮйден кетип, ол ызына къайтмады.\nНарт бир жетмиш къой сюрюп кетген эди,\nОл Шауданлы дорбуннга жетген эди.\nЖашап башлайд элден, журтдан узакъда,\nЖур, марал да агъызады бир чакъда.\nКеси жангыз къара къойла жаяды,\nИнгир сайын дорбунуна жыяды.\nЖулдузлагъа къарай, кече жатады,\nТашдан ауур сагъышына батады.\nКъайгъы кирип, нартла аны соралла,\nНартны излей таугъа-къолгъа баралла.\nТабалмайын, къайтадыла тюнгюлюп.\nКъоркъадыла: къалгъан эсе уа ёлюп?\nСатанай а дейд: – Бир ауукъ къарайыкъ,\nАры дери жашау эте барайыкъ.\nАны Тейри алчы этип жаратды,\nЖулдуз тюкге жашырып, жерге атды.\nНе кючге да ол не хазна хорлатыр,\nАрсар болуп, тюнгюлюп къалмаз батыр! –\nНарт Элде уа серле, дауургъа къалып,\nБаш болургъа кюрешелле къадалып.\nКъан къайнатхан Сосурукъду, тыйылмай,\nТерисине арталлы да сыйынмай:\n– Ёрюзмекни таматасы мен эсем,\nНе дауугъуз, хан болама мен десем?!\nМенича бир жигитлик ким этгенди,\nНарт Элине, – дейд, – хайыры жетгенди?!\nНарт Сибилчи: – Къой, кюрешме! – дейд анга, –\nКъарындашым, келишмейсе сен ханнга.\nКел, сакълайыкъ атабызны къайтырын,\nЭшитейик аны бизге айтырын.\nЧамландырма, къутургъанга ушайса,\nТюйюшдюрюп, Нартны кючюн бошайса! –\nНарт Сосурукъ аязыргъа ушамайд,\nАкъыл сёзню ахыры да унамайд.\nАскер жыйып, хан болургъа алданды,\nЭллик уруш къайнатыргъа алланды.\nУруш болуп, халкъ аскери хорлайды,\nСосуругъ а уруш тюзден къорайды.\nКъачып чыгъып, Чууанадан къарайды:\n– Къырмай къоймам! – деп къылычын булгъайды.\nХалкъ батырны тюзелмезин ангылап,\nКъоялмайды бу ишине тынгылап:\n«Алай эсенг, ташдан туугъан, таш болгъун,\nАлай эсенг, бу дуньядан тас болгъун!»\nХалкъны сёзю, Тейри сёзлей, баш болду,\nСатанай а жиляды уланына,\nЁрюзмекни келмейин тургъанына.\nСибилчиге: – Нартны иши бек осал,\nХалкъ башчысыз – жанлы жыйын, не да мал.\nБир бирлерин аямайын къыралла,\nКъуллукъ, дебер, байлыкъ излеп туралла.\nБачаманы тап да келтир юйюне,\nКъан жаугъунчу нарт халкъыны юсюне.\n[i] Жаныу – ачытыргъа излеу; угроза.\nБюрче бла Сибилчи атландыла,\nЁрюзмекни излей кёп айландыла.\nКъарындашла бир тар къолгъа келдиле,\nКъая тюбю дорбун аллын кёрдюле.\nОтлай тургъан къой сюрюу да эслейле,\nОл дорбуннга, талып, терлеп, ёрлейле.\nКъарасала, бир чырайлы, мазаллы,\nЖарашыулу, огъурлу, сабыр халы\nБир чал киши къой териде олтурад,\nТал бутакъдан бир таякъ жона турад.\nАкъ сакъалы тобугъундан озады,\nЮсю-башы, сукъланырча, тазады.\n– Мал кёп болсун, уо тамата! – дедиле.\nКъартха сейир болуп тура эдиле.\n– Сау болугъуз, сау болугъуз, жанларым!\nСау келигиз, сау келигиз, ханларым!\nКъарайма да, арыгъансыз, талгъансыз,\nУзакъладан жолоучула болгъансыз. –\nКъарт тургъанд да, бир къара къой сайлагъанд,\nКъонакъларын, шишлик этип, сыйлагъанд.\n– Адам болур ючюннге эсли жюрек\nКерек болад, мени атым – Ёрюзмек.\nЭй, жашларым, ашап, ичип тойгъансыз,\nАтагъыны таныялмай къойгъансыз.\nХау, жашларым, сакъалым акъ болгъанды,\nЖюрегим а жашлай-къушлай къалгъанды.\nМында тынчлыкъ тапханмамы, билмейме,\nНарт Элине сагъышымы бёлмейме. –\nАталарын танымай, уялдыла,\nСора, кюлюп, къууанчлы хал алдыла.\n– Сени излей жюрюгенли ай болду,\nСен кетгенли Нартдан бир талай болду.\nЁлген эсенг, дуньябыздан не файда\nДеп изледик, табу, тапдыкъ былайда!\nСен кетгенли, жарсыу басып турады,\nНарт Элинги бушуу асып турады.\nЖарашыулукъ, бирлик болмай биягъы,\nСыртыбызгъа тийди буруш таягъы.\nХалкъгъа чюйре барып, ёлдю Сосурукъ,\nЖаныбызны къууандыргъан жокъду жукъ.\nСенсиз жарлыд анабыз, уой, башыбыз\nКъоркъуудады, ата, Туугъан Ташыбыз.\nКъайт, атабыз, иш осалгъа кетгенди,\nНарт уясы чачылыргъа жетгенди! –\nНарт Ёрюзмек Сосурукъгъа къайнады,\nАчыуундан бачама къыл чайнады.\nТаш юсюнден ол секирип тургъанды,\nНарт бачама къолун жерге урады:\n– Эй, артыкълыкъ, бизни бошап къояды,\nБайлыкъ, бийлик ненча жанны жояды?!\nСыйлы асман аны ючюн кюкюрейд,\nЖер, адам къан жутама деп, титирейд!\nЭлден, журтдан аны ючюн кетгенме,\nКъан тёкмезге умут-мурат этгенме.\nМындан энип, дыгаласха[i] къарайма,\nКъайтама да, бауурланып, жиляйма.\nБир бирлерин хазырдыла кесерге,\nБай болургъа, бий болургъа, ёсерге! –\nОл кезиуде ёзенден дауур келди,\nЭки атлы аскер къаршчы сюелди:\n–- Жаллылача, бир бирлерин сояргъа\nКелгендиле, жерни къаннга бояргъа! –\nДегенди да, къоланына миннгенди,\nБукъу этип, нарт ёзеннге эннгенди.\nЖашлары да ызындан жортхандыла,\nАтларына къамчи, дейд, тартхандыла.\nОл аскерле, сейир этип, къарайла,\nКимле болуп келелле деп, сакълайла:\n– Эй, жигитле, тёзюм алыгъыз, маржа,\nАйтырыма къулакъ салыгъыз, маржа!\nАллыгъызгъа, мидир болуп, келеме,\nЁрюзмек деп эшитгенсиз, билеме.\nБу жаулукъну, эрле, неди сылтауу,\nКъайсыгъызны негеди былай дауу?\nАскерле уа бир бирлерин жаныйла,\nБашчылары Ёрюзмекни таныйла.\n– Малыбызны сюргендиле! – дейд бири,\n– Жерибизге киргендиле! – дейд бири. –\nАны ючюн биз жайлыкъсыз къалгъанбыз,\nБиз малларын хакъы ючюн алгъанбыз!\n– Эй, жанларым, уруш керек тюйюлдю,\nБу сыйлы жер хар адамны юйюдю.\nСора Тейри аны жерсиз этерми,\nЁлген жерин ары алып кетерми?\nДауугъузну къылыч бла сюзмегиз,\nЖашау – байлыкъ, аны былай юзмегиз!\nЖаратханны чамландырып кетсегиз,\nКъыйнар сизни – ол дуньягъа ётсегиз.\nОл жайлыкъ да, айтыгъыз, кимге жетер,\nСизден сора анда малын ким кютер?\nУруш угъай, жарашыулукъ, – дейд, – керек,\nМуну айтхан кёп къан кёрген Ёрюзмек!\nАрагъызны сыйлы Тёре айырсын,\nБир бирине жалкъа душаман къайырсын!\nМа былайда акъыл, ой да этейик,\nЖарашыгъыз, уллу той да этейик! –\nРазы болуп, эки башчы, тохтайла,\nЁрюзмекни мидирлигин махтайла.\nНарт Ёрюзмек, жашларына бурулуп:\n– Жюз къой сюрюп келигиз, – дейд, – къууулуп.\nАлагъа уа: – Сыра къазан къайнарча,\nЭки эл да къууанырча, ойнарча,\nБу тауланы жырлагъа алдырыгъыз,\nТепсеп, халкъны сейирге къалдырыгъыз! –\nЖерге угъай, жашла тойгъа тюшелле,\nКъазанлада къара къойла бишелле.\nНарт Ёрюзмек таш башына чыкъгъанды,\nСыбызгъысын сейир ариу сокъгъанды,\nМакъамлары жюреклени учура,\nКъайгъыланы, бушууланы къачыра.\nЭки аскер, шуёх болуп, къайтдыла,\nТёгерекге ойбер[ii] хапар айтадла.\nНарт жашларын артха – юйге ийгенди,\nБир жумушун тындырыргъа сюйгенди.\n[i] Дыгалас – гузаба; тревога.\n[ii] Ойбер – ойлатхан хапар; притча.\nСообщений: 622 Баллов: 497 Регистрация: 12.12.2011\nmur, бийликге алданмаса керек эди.\nЭЛИЯ БЛА ЁРЮЗМЕК\nНарт Ёрюзмек дорбунуна келгенди,\nЭлиягъа бир тюбейим дегенди.\nНарт Ёрюзмек – Элияны шуёху,\nТюбер болса, белгиси – учхан огъу.\nЖер жюзюнде нарт Ёрюзмекге дери\nЭлияны жокъ эди бир нёгери.\nЭкиси да тюбешиучю эдиле,\nНарт жашаудан сёлешиучю эдиле,\nМарал этден шишлик тата, олтуруп,\nЖыр-зат айта, сыра тарта, олтуруп.\nНарт бу жол да Элия таугъа барад,\nТерк окъуна шишликлик да мажарад.\nЮч кере да кёкге садакъ атады,\nОл кесине былай-былай айтады:\n«Окъ тауушу аны эсин бёлдюрюр,\nЭкичи окъ сакълаууму билдирир,\nКъайдагъымы танытыр ючюнчюсю,\nОл терк жетер, жулдузлай жанып юсю».\nТерк окъуна таула жарыкъ болалла,\nАгъачла уа чыпчыкъ жырдан толалла.\nБёрю улуй, буу ёкюре тийреде,\nНе къудурет барды бу сурх тейриде!\nНарт шуёху, аны кёрюп, къууанды,\nЭлия уа бютюн да жарыкъ жанды.\nУшакъ эте, жур шишликле ашайла,\nБир къайгъысыз эки къартха ушайла.\n– Уой, Элия, арыгъанма мен къандан,\nСени бери чакъыргъаным да – андан.\nЖерде ачлыкъ, ёксюзлюк да сынадым,\nЭтгеними мен тюз ишге санадым.\nБатырладан кючлю аскер къурадым,\nНарт эллени бирге жыйып, къууандым.\nДаулаш болса, энди Тёре сюзеди,\nКъама, къылыч ёреженде тёзеди.\nТауда, тюзде кёп сабанла этгенбиз,\nДеулени да, къырып, бошай кетгенбиз.\nЭнди мен да артха – кёкге кёчейим,\nАтам бла анамы да кёрейим.\nЗаман болгъанд манга мындан кетерге,\nКёклюлеча, башха жашау этерге.\n– Ангыладым, – деди анга Элия, –\nАрыгъанса, артыкълыкъ жолун тыя.\nКёп сарыуек, кёп эмеген къыргъанса,\nБусхамланы ызларына бургъанса.\nКёклю Тёре не деригин кёрейим,\nКёрейим да, хапар алай берейим. –\nНарт Ёрюзмек кёкден хапар сакълайды,\nОл кюн сайын Элияны жокълайды.\nХар ингирден, умут этип, жатады.\nТёзе келип, кёкге юч окъ атады.\nСакълаууну балмай къыйыры-учу,\nАтханлыкъгъа, кёрюнмейди къоргъучу.\nНарт биягъы кёкге юч окъ атханды,\nСурх Элия, энип, былай айтханды:\nУмутунгу биледиле тейриле,\nЖашайса да, артха – кёкге термиле.\nТалай жылны жумуш эте келгенсе,\nТейри салгъан борчну къыла билгенсе.\nКёкден энип, жерде жангы туугъанса,\nАдам бла асыры кёп тургъанса,\nАны ючюн осал къылыкъларынг – кёп,\nШёндю артха алаллыкъ тюйюлдю кёк.\nЭсинг бла жюрегинги тазала,\nКёкге жолну эркин этерле ала.\nКъайтырыкъса, заманынгы сакъла, – дейд, –\nНарт эллени къалгъан жаудан жакъла, – дейд.\n– Айханынга, Элия, мен разыма,\nСермешледе жан берирге хазырма.\nКъылычымы мен деулеге бурайым,\nАлай санга, – дейд, – мен бир зат сорайым.\nУой, ол соруу мени къыйнап турады,\nЖюрегимде къара къама бурады.\nТёгюлген къан – олду мени талагъан,\nТейри берген жюрегими тарагъан.\nУруш этер эки элге, эс бердим,\nМен алагъа келишиулюк дерс бердим.\nЖокъмуд амал бир бирлерин къырмазгъа,\nТарбууунга[i] къуууп, тыйып турмазгъа?\n– Эй, шуёхум, Кюйсюзню ууу кючлю,\nАдамла да, нюр къатыш, къара ичли.\nОл сен салгъан жарашыулукъ кёп бармаз,\nЗарлыкъ бийи этерин сенден сормаз!\nУрходукдан[ii] гитче болуп адамла,\nКёлтенлери[iii] сыйынмала Аламгъа.\nКъырс[iv] урлугъу жюрекледе ёседи,\nСен да – ёхтем, аз эслене эсе да.\nТейри борчун жюк этме да кесинге,\nНартла борчун бир тюшюрчю эсинге!\nДейд Элия, – къой ол бош ачыуланы,\nГунч этигиз[v] адам ашаучуланы! –\nАлай айтып, Элия учуп кетди,\nНарт а кёлсюзлюгюне тырман этди.\nЧал эсе да, чачы, сакъалы – къалын.\nЧачын къыркъды, тап ишледи сакъалын.\nСора атха минип, элге киреди,\nХалкъны саулай шургу басып кёреди.\nБайрам болду бачаманы къайытханы,\nБиягъыча тёре болуп айтханы.\nЗаман озуп, нартла къарыу алдыла,\nДушманлагъа уллу къоркъуу салдыла!\n[i] Тарбууун – тарлыкъ сынатыу, амалсыз этиу.\n[ii] Урходук – кюйген затны кесекчиги, сууугъан жилтин.\n[iii] Кёлтен – гынтты.\n[iv] Къырс – къызгъанч.\n[v] Гунч этиу – думп, тас этиу, къурутуу.\nИзменено:\telbars - 14.03.2019 15:30:39\nО Т У З Т Ё Р Т Ю Н Ч Ю К Е С Е Г И\nБОРА-БАТЫР БЛА ЧЮЕРДИ\nТерк бойнунда мамырлыкъда, хошлукъда\nЖашай эди эки бий хоншулукъда.\nБири Къуба, бири уа Бора эди,\nЖашаулары къайгъысыз бара эди.\nЭкиси да бай эдиле, къолайлы,\nТаш юйлери, хантлары – жаулу-майлы.\nБий Къубаны бийчеси, дейд, Сарасан,\nЧурукълары ариу къызыл тахаран[i].\nКийимлери, кюнча, жылтырай-жана,\nДарий, чилле, лаудан, жибек, герхана.\nКъуба чыкъды бир тулпар ат тутаргъа,\nУста эди Къуба аркъан атаргъа.\nТутхан атын баса эди белинден,\nАт излейед, къууанырча кёлюнден.\nДеу жылкъыгъа Къуба терен киреди,\nКъарайды да, бир сары тай кёреди.\nТайны тутуп, басады да белинден,\nБюгалмайды, тепдиралмайд жеринден.\nБилип тулпар ажир болуп ёсерин,\nТайгъа салад чий кюмюшден иерин.\nЭкижашар болгъан эди, къатына\nБаргъанлайын, ючжашар а – атына\nКюмюш жюген салгъанлай, болгъан эди.\nКъуба-бийни мураты толгъан эди.\nСагъыш этип, атха Учхун атады,\nТёртлю атха минип, жолгъа атланды.\nКёп атладан артыкъ эди жюрюшю,\nУллу эди аны кюч да юлюшю.\nЖорта эди, чапхан кибик учаргъа,\nТас болаед ол кёз къагъып ачаргъа.\nЖайлыкъ ючюн Бора бла жау болду,\nДемлешледе бир къауум жаш жоюлду.\nКъуба кёчюп кетди Къобан тюзлеге,\nЭли бла кирди агъач юйлеге.\nЧомарт Къуба адамлагъа болушуп,\nТура эди, тюзлюк ючюн урушуп.\nТёбен тургъан Хубун-бийни къылыгъы,\nОсал эди: гуду эди ылыгъы.\nТонай эди ол тюбеген адамны,\nАйырмады Хубун халал-харамны.\nАхлу-жууукъ бола эдиле бийле,\nАналары бир тайпадан эдиле:\nТихтеннгенни нартларындан жууукъла,\nЭки бий а – ючюнчюде туудукъла.\nТыхтеннгенни кёп тюйюлед нартлары,\nАмалгъа уа уста элле къартлары.\nСур Хубуну кёзю къарап Къубаны\nЖылкъысына, сюрюрге барды аны.\nОл къыйрда Къуба-бийни эследи,\nЗалим Хубун не иги болду деди.\nОл Къубаны кёзюн тутуп марады,\nОгъу аны желкесинден къарады.\nАчыкъ уруш этерге жокъ былхымы.[ii]\nКъуба ёлдю, Хубун сюрдю жылкъыны.\nАты алып келди бийни юйюне,\nТаш эриди Сарасанны кюйюне.\nБир кесекден ёлет ауруу жайылды,\nЭл кёчдю да, Сарасан кеси къалды.\nКюченнгиси жетген ариу Сарасан\nКеталмады, ол кече тапды улан.\nАтына уа Чюерди деп атады,\nСора бийче Тихтеннгеннге атланды,\nКъарындашы Къурша анга къууанды,\nЁксюзчюкню иши алай къуралды.\nЧюердиге эрлик дерсле берди ол,\nТик таулада аны сынап кёрди ол.\nУугъа элте, анга жер-суу танытды,\nОл жауларын гитчеликден жанытды.\nЧыранлада бугъейледен атлатды.\nУланчыкъны тангы жарауда атды.\nНарт юйретди иссиликге, сууукъгъа,\nКерек болса, эс бурмаз кибик жукъгъа.\nНарт юйретди ашсыз-суусуз чыдаргъа,\nАркъан бла чынгыллагъа чыгъаргъа.\nСадакъ берип, илишанла атдырды,\nХора тайны жетип тут деп чапдырды.\nГидаланы, къылычланы ойнатды,\nЭмиликни Чюердиге сынатды.\nНарт чапдырды аш ашардан алгъа жол,\nСуу бойнунда хомпар таш атдырды ол.\nЁретинлей арпа гыржын ашатды,\nИйис билмез деп иссисиз жашатды.\nЖашха чийли-бишли этле чайнатды,\nЖан аурутмай, нарт оюнла ойнатды.\nИги кёрюр къара дугъум къапса деп,\nЭшитген да – бёдене жау жакъса деп,\nКъулагъына бёдене жау жакъдырды,\nКъара дугъум жыйып жашха къапдырды.\nАрып келсе, таш юсюнде жатдырды,\nЧюердини санын-жанын къатдырды.\nАндан сора жашха тилсим[iii] этдиле:\n– Сыртын киши жерге салмаз! – дедиле.\nАлай эте, кирди онбеш жылына,\nКиши ётмез жигит болду аллына.\nКъурша жашны эгечине келтирди,\nМахтады да, жашны кёлюн кётюрдю:\n– Ие бол да атанг къойгъан къаланга,\nЖаша энди, – деди, – къара ананга.\nБарсала уа, къалалары – оюлуп,\nТюнгюлмеди жаш, умуту жоюлуп.\nЖаш Чюерди ишни къолгъа алгъанды,\nКёп да турмай тёнгертге[iv] юй салгъанды.\nУугъа жюрюп, марал, доммай ёлтюрюп,\nКъайтханды жаш, аулагъанын кётюрюп.\nБир кюн, улан анасына соргъанды,\nОл соруудан анасы бек къоркъгъанды:\n– Кёрмей ёсдюм мен атамы сыфатын,\nОл мурдарны айт манга, – деди, – атын.\nОюлгъанды нарт атамы къаласы,\nАлай къайдад аны сауут-сабасы?\n– Уой-къой, жашым, атанг ауруп ёлгенеди,\nКъой, къыйнама жюрегими, – дегенди.\n– Айт! – дейди да, къайнай тургъан къазаннга,\nАнасыны къолун сугъад, – айт манга!\n– Аны айтхан аман тапсын Тейриден,\nТюз да менлей айырылсын эринден!\nХубун, атып ёлтюргенди ташадан,\nОл ёлгенли тюнгюлгенме жашаудан.\nУой-уой, жаным, кюйдю-бишди билегим,\nНе къатыед Тейри берген жюрегинг!\nХубун бла демлеширге жашса, къой,\nЮч-тёрт жылдан киши бол да, бар да, жой.\nСары аты, кереклери – дорбунда,\nДорбун – Къуркъур тау табада, урбунда.\nОл жерледе Боралары жашайла,\nСют башында, – дейд, – кёмюкге ушайла.\n[i] Тахаран – гуннасы (качество) айырма ариу боялгъан сахтиян; сафьян высшего качества.\n[ii] Былхым – хал, адеп, намыс, къылыкъ.\n[iii] Тилсим – зарандан сакълагъан дууа; талисман.\n[iv] Тёнгертге – томуроу юй; сруб.\nСАРАСАН БЛА ЭМЕГЕН\nАгъач тюзде къала кёрдю Чюерди,\nАрлакъда уа бир терен уру кёрдю.\nКирип барды деменгили къалагъа:\n«Кёчер эдик бу аламат талагъа.\nЖууукъ эди мындан уугъа жюрюрге,\nБошму болур, керек эди билирге?».\nАй, алайлай, бир эмеген чыгъады,\nАлай улан, жагъалашып, жыгъады.\nУуадыхлап,[i] ол уругъа атады,\nЁлтюрдюм деп, ол юйюне къайтады.\nОрналдыла ол къалада жашаргъа,\nТейри берген халал ашла ашаргъа.\nКенг арбазда мурку[ii] эте Сарасан,\nБир тауушла эшитгенди урудан.\nКъараса уа – деу эмеген эди ол,\nСарасаннга, тилеп, былай деди ол:\n– Чыгъар мындан, санга ата болурма,\nАта борчну мен бойнума алырма!\n– Ай, атама къор болсун тели башынг!\n– Алай эсе, болайым къарындашынг.\n– Угъай-угъай, къор болгъа эдинг анга!\n– Алай эсе, эр болайым мен санга!\n– Охо! – деди, къалагъа чабып барды,\nЭмегенни, аркъан атып, чыгъарды.\nЖууундурду, тойдурду, тири болуп,\nОл къойнуна кирди сора, къубулуп.\nЖашы келсе, эмегенни букъдурду,\nЖашауларын алгъын кибик сундурду.\nБир ауукъдан Сарасан айлы болду,\nЭмегеннге ол уллу къайгъы болду:\n– Жаш къарнынгы эслер да, ишни билир,\nБилгенлей а, мени жазам[iii] этилир.\nНек керекме гылдыу кибик жашаргъа?!\nБиз керекбиз Чюердиден бошаргъа!\nТюйюл эсе, сени къоюп кетеме,\nЁз къаламы чачып, оюп кетеме!\n– Не этейик ол деу, кючлю адамгъа,\nДейд Сарасан, – юйретсенг а амалгъа.\n– Аурукъсун да, тёшегингден къопмай тур,\nЖашынг санга: «Не болгъанды?», – деп сорур.\nСёлеш сора жашынга былай айтып, –\nДеп юйретди, – ол андан келмез къайтып.\nИш эмеген айтханча алай болду:\n– Не болгъанды, анам? – деп Чюе сорду.\n– Уой-уой, жашым, жарлы кюнюм къарады,\nАуругъандан, жаным чыгъып къалады.\nБыллай ауруу тиед эрсиз къатынга,\nБир дарман да жарамайды, – дейд, – мынга.\nАлай барды танг узакъда эмеген,\nБу ауруудан къатынланы сау этген.\nКюнню, айны жабад аууз тылпыуу,\nАны барды тамаша саулукъ сууу.\nОл жашайды, сайлап таула арасын,\nЖети тюрлю тамгъа жасап къаласын.\nАры баргъан жол жюрюмейди артха,\nБек тилейме, жер-зат салма сен атха. –\nБатыр Чюе къаладан чыгъып кетди,\nТогъуз таудан, тогъуз суудан да ётдю.\nКёп айланып тапды Мухур къаланы,\nКъара булут тумалады таланы.\nКёк жашнады, кюкюреди, къаралды,\nКъара булут эмеген болуп къалды:\n– Аха, – деди, – сени ашап къояйым,\nАч эдим да, адам этден тояйым!\n– Да амал жокъ, мен жазамы кёрейим,\nАч аузунгу, ары кесим кирейим. –\nДеп, хунадан алай айтып Чюерди,\nКъылыч бла базыкъ бойнуна берди.\nЭмегенни уллу башын чартлатды,\nАлай а ол кесин Чюеге атды.\nТутама деп, кесин хунагъа ура,\nЧюерди да анга кенгден къычыра,\nЭмегенни бекледи да къаягъа,\nЖаш саулукъ суу алып келди къалагъа.\nЁтюрюкге тёшек ана сау болду,\nБаласына бютюн да къажау болду.\nЖаш Чюерди биягъы уугъа кетди,\nДоммай аулай, бир ауукъ заман ётдю.\nУлан тапды эмегенни къатыны.\nТейриберди атадыла атына.\nОл сабийни адам эди сыфаты,\nЭмегенден жокъ эди, дейд, бир заты.\nСарасан а Чюердини жолуна\nСалып аны, къарап турду аллына.\nУланчыкъны кёрюп батыр Чюерди,\nКъоюп кетмей, къаласына келтирди.\n– Ой, кёп болмай бир жарлы къатын ётгенд, –\nДейд Сарасан, – баям, ол къоюп кетгенд.\nХарипчикни кесибизге алайыкъ,\nСен къарындаш, мен а ана болайыкъ. –\nБаласына, дейд, сюйюне турургъа,\nШекли болуп, жаш къарады уругъа.\nАлай къазан къайнаса да, дейд, башы,\nАнасына жукъ сездирмеди жашы.\n[i] Ууадых – аямай тюйюу, ууатыу.\n[ii] Моркку – ууакъ иш бла кюрешиу, булжуу.\n[iii] Жаза – азап.\nЧЮЕРДИ БЛА ЭМЕГЕН\nТейриберди бир эл ёсдю хар кюнде,\nБир ауукъдан онбешжыллыкъ кёрюндю,\nЧюердини жанындан артыкъ сюйдю,\nСанлап бирде анасы уугъа ийди.\nЭмегенни башы безди букъгъандан:\n– От ашат да, къутулайыкъ биз андан.\nТосу[i] айтхан кибик этди анасы,\nАч да болуп, уудан келди баласы.\n– Аша, жашым, алай къыста итлени,\nХычин этип, сакълап турама сени,\nБирер хычин атды эки нёгерге,\nБир заманда сатмаз къаплан эгерге[ii]!\nИтле, кетип къаладыла, ийисгеп,\nЧюерди уа: – Анам, шо бу неди? – деп,\nСёлешеди, – кесинг кёрдюнг итлени,\nНе этесе мен ташыгъан этлени?\nБерсенг эди манга ашны башхасын,\nБыллай ашны адам къалай ашасын?! –\n– Уой, болмады! – деп тосу ачыуланды,\nКюз артында салам гюлтелей[iii] жанды.\n– Болмады! – деп къатын эрик къайнатды,\nТос кишисин къууандырды, ойнатды. –\nКёп турмайын Чюерди уудан келир,\nИтлигими билсе да, артдан билир.\nКирсе, отдан къазан ала тебрерме,\nБосагъагъа мен къайнатма[iv] тёгерме,\nЧюерди уа болушама деп чабар,\nМурабагъа атлагъанлай, учхалар.\nАягъынга жассы ташла къысып тур,\nЧюердини, хыйля бла, тюпге ур.\nМен къарарма, къылычынгы тутдуруп,\nСен а тели башын тайдыр, сурх уруп. –\nСауутларын букъдургъанды, дейд, ана\nАллына къарап тургъанды, дейд, ана.\nЖаш киргенлей, сёлешгенди ол бурма:\n– Ёт да, олтур, хап-хазырды къуууарма. –\nОтдан ала, дейд, аягъы таяды,\nКъазандагъын юй тюбюне жаяды.\n– Уой, бишесе! – деп, Чюерди чабады,\nЭмегенни кёрюп, эрнин къабады.\nДеу эмеген аны хыны тутады,\nЁрелешде жашны женгил утады.\nАй медет а! Аякълары жюздюле,\nБууунундан тилсимин да юздюле.\nХарам ана ассылыкъгъа берилед,\nДеу эмеген къылыч бла керилед.\nОл кезиуде Тейриберди жетгенди,\nДеуню уруп, башын эки этгенди.\nЧюерди уа къылычын сермеп алды,\nАнасыны къанкъаз бойнуна салды.\nТейриберди туруп къалды аллына:\n– Къой, боялма сен анангы къанына!\nАзап алма, ананы оймакъ сютю\nАрба туздан ауурд дейле, бол кютю.\nЫшаннганынг быллай ачыу сынатса\nБек къыйынды, бютюн да ананг сатса.\nУой, болса да кеч! – деп акъыл бергенди.\nОл Чюени жаны кибик кёргенди.\n– Болсун, – деди, къаны суууй, Чюерди,\nСора анга бир садакъ огъун берди. –\nМуну бла жашаялмам энди, – дейд, –\nКъолундан жукъ ашаялмам энди, – дейд. –\nАтам жокъду, энди уа анам да жокъ.\nХар заманда туурангда болсун бу окъ.\nМен жоюлсам, окъ учундан къан тамар,\nСау турсам а, тамчы-тамчы сют агъар.\nКъан тамгъанлай, къымылдар да, жол алыр,\nМанга жетсе, хауада къалкъып къалыр.\nТилсимимден къайтды алгъын къарыуум,\nНарт Борагъад энди мени барыуум. –\nАлай айтып, кетди узакъ жерлеге,\nКёп айланды, тюше, чыгъа ёрлеге.\nБара-бара, жетди бийик къалагъа,\nУшай эди ол жонулгъан къягъа.\nАндан чыгъып, бир деу аллына турду:\n– Эй, атышмы, эй, тутушму? – деп, сорду.\n– Тутушайыкъ! – деди деуге Чюерди,\nТепмез къая кибик къаты сюелди.\nАла сау кюн солуусуз демлешдиле,\nБир бирлерин онгларгъа кюрешдиле.\nАхырында деу Чюени хорлады,\nКъойну кибик байлап, жашны зорлады.\nНарт батырны атып терен уругъа,\nКючден атлай, кетди ол деу солургъа.\nТейриберди кёреди, окъгъа багъа,\nЖез учундан сют бла, дейд, къан агъа.\nТерк окъуна тулпар жаш жолгъа чыкъды,\nОкъ ызындан къардашына ашыкъды.\nОкъ къалкъды да узакъ болмай къаядан,\nБир эмеген чартлап чыкъды къаладан.\nГюрюлдеди сора гадур эмеген,\nАтлагъанда жерни толкъун тепдирген.\nУлан деуню кётюрюп жерге атды,\nЭрши башын, хобусталай, чартлатды.\nСора, табып, къардашын эркин этди,\nЭр Чюерди чыкъгъан жолуна кетди.\n[i] Тос – некяхсыз, зийна айланнган къатын, неда эр.\n[ii] Къаплан эгер, басхан парий – аланла жайгъан къумалы ит тукъум\n[iii] Гюлте – кырдык къысым.\n[iv] Къайнатма – мураба; варенье.\nБора-батыр, Нартда айтылгъан киши,\nОл бай эди, онгуна бара иши.\nЖылкъылары, сабанлары да – элпек,\nБоралары жигит, ётгюр элле бек.\nНарт Бораны кийгени дарий, жибек,\nСакълай эди малын алтмыш сарыуек.\nБир кюн анга салып келди Чюерди,\nАтдан тюшюп, адетде салам берди.\n– Жигит, къайдан, нек келгенсе бу ташха,\nБет орамынг нартха ушад, – дейд жашха\nБора-батыр, жашны саламын алып,\nСыфатына, санына да аралып.\n– Мен ёксюзме, – дейди батыр Борагъа,\nСоруу этип, къой, туз сепме жарагъа.\nИш-зат барсенг, уллу болур хатерим.\n– Ахшы, – дейди, – ишчи жашса, аперим!\nУсталыгъынг неди ансы, нарт жигит?\n– Жылкъылагъа къарауум, дейд, танг[i] игид.\n– Алай эсе, – дейди Чюеге Бора,\nЧынты эрсе, жылкъыларыма къара. –\nБир залимле элле жоргъа тарпанла,\nТебреселе, бирча аякъ алгъанла.\nЖумуртхада тюк излеген бир киши\nЭди Бора, иги барса да иши.\nТырман этип къыйнай эди жалчысын –\nТууарчысын, жылкъычысын, малчысын.\nКеси айтхан болмаса, киши сёзюн\nУнамагъан, дейд, тюзге санап ёзюн.\nКъыйнай турду жашны, хыны сёлешип,\nЖаш да тёздю, эс бурмазгъа кюрешип.\nБир кюн келди жылкъыларына къарай,\nКёп айланды, хузумлукъ,[ii] чурум[iii] марай.\nЖылкъыны уа жокъ эди бир хатасы,\nРазы болду анга тукъум атасы.\nЧюе бла, ашай-иче, олтурду,\nНарт Борагъа жылкъычы былай сорду:\n– Неди, бир айт, ол узакъда къаралгъан,\nНартда бармыд алайлагъа баралгъан?\n– Эй, жигит, ол Къуркъур тауда дорбунду,\nАны тюбю терен, тар да урбунду.\nАллы уллу гыйы бла жабылып,\nАры баргъан жаш къалады къабылып,\nАлп эсенг да гынтты этме бош, – деди,\nБий кетгенлей, Чюе ары тебреди.\nЁрлеп чыкъды Къуркъур тауну башына,\nКъулакъ мюйюз салды дорбун ташына.\nТуякъ таууш эшитди да, тынгылай,\nГыйы ташны быргъап ийди, чалылай.\nДорбунда уа кюмюш иер тагъылып,\nБир къылыч да, къаплан сурат салынып. 655..\nСолтанжия, кюбе, гида эм токъмакъ,\nАллында уа бир тыйгъысыз аргъамакъ:\n«Аха, тапдым атам къойгъан хазнаны,\nБыллай керек сукъландырмаз азланы!»\nЖаш Чюерди: «Ой, Учхунум!», – дегенди,\nАт да жашны батырлыгъын сезгенди.\nКъуба улу, айхай да, этер эрлик,\nАтасыны тулпары уа, – нёгерлик.\nНарт Чюерди атны сыртын сылады,\nКъылыч аузун уппа этип жиляды.\nТобукъ бюгюп, Кёк Тейриге урду баш:\n– Къаплан кибик батыр эт! – деп, турду жаш.–\nТюзлюк ючюн, мен аямам жанымы,\nМен Хубундан алмай къоймам къанымы! –\nСауутланып, чартлап минди атына,\nЭнди къоркъмай, киши бармаз къатына!\nЧЮЕРДИ БЛА ЭМЕГЕН ЖЫЙЫН\nБара, жорта, нарт Чюерди сорукъду,\nТау тюбюнде бир къалагъа жолукъду.\nНарт арбазгъа кирди, базып кючюне:\n– Эй, ким барды?! – деп къычырды ичине.\nБир эмеген чыкъды да, нарт Чюерди,\nАтдан тюшюп, ол деуге салам берди:\n– Алсанг, къонакъ болур эдим! – деди ол, –\nКъарангыда таныялмай къалдым жол.\n– Сау кел, – деди, ол къалагъа кийирди,\nАлтмыш къазан къайнай кёрдю Чюерди.\nКъазан сайын, сен – сен эсенг, мен а – мен\nДеген алтмыш уллу, кючлю эмеген.\nЧюердиге жангы хапар сордула,\nЭт бишгенде, аш къайгъылы болдула.\nАшай элле, бёрюлеча, эришип,\nБир биринден эт урларгъа кюрешип.\nЖан талашча ашау-ичиу барады:\n– Къарайма да, жутлукъ кирип турады,\nБирер къазан жетмей, ашап тояргъа,\nМал табылып къалай турад сояргъа?\nТамата уа жарсыулу къонакъ жашха:\n– Туугъанлы да ма былайбыз биз ашха.\n[i] Танг – уллу, иги кесек, тынгылы.\n[ii] Хузум – хората, кёл салынмай этилген зат.\n[iii] Чурум – сылтау, кемчилик.\nМен аш кёрсем, тайып къалад, – дейд, – эсим,\nАлтмыш ёгюз ашар эдим мен кесим! –\nНарт Чюерди этден бирчик къапханды,\nОл жутлукъну баш сылтауун тапханды:\n– Алтмыш тууар салып алтмыш къазаннга,\nТуз атмай а нек къойгъансыз сиз анга?\n– Биз билмейбиз, неди ол туз дегенинг,\nИги болду сени бизге келгенинг.\nТаныт бизге не эсе да ол азыкъ,\nКъарын къайгъы этгенди бизни жазыкъ.\n– Охо, – дейди, – эртден салкъында къошха\nЖетерме да, келтирирме туз ашха. –\nАйтханыча этип, ёгюз сойдурду,\nТуз атды да, барысын да тойдурду:\n– Сау айланнгын, уй, нарт улу! – дедиле,\nКенгеш къурап, аллына сюелдиле. –\nАмалчыса, жарарча ишибизге,\nМадар этип турурму эдинг бизге?\nБек сюебиз санга шуёх болургъа,\nАкъыл, хунер, амал-такъал алыргъа.\nНарт Бораны бек къыйынды халлары,\nЧомарт болмай, кёп эсе да маллары.\nКерексиз да бек къыйнайд жалчыларын,\nАны алай бай этген малчыларын.\nНе этерге билмейбиз да сарыуек\nЖыйынына, нарт улу, къоркъабыз бек.\nАнсы барлыкъ эдик аны тонаргъа,\nКъоймаз эдик къолуна жукъ къонаргъа.\n– Тюйюлме мен сизни кибик къарыулу,\nАкъылым да не хазна болсун уллу.\nСыйыргъанед ол атамы жайлыгъын,\nАлай бла кёбейтгенед байлыгъын.\nБолушаллыкъ эсем, таукел барайым,\nОл сарыуек сюрюуюн, дейд, къырайым. –\nНарт Чюерди ачы демлеш ачаргъа,\nДеу саруек чапды аны ашаргъа.\nКъуба улу ал къоркъгъанын унутду,\nОткъусланы сынсытды, дейд, улутду,\nОт садакъла, гебохла атып, туурап,\nБугъа, чыгъа, ёзге амалла къурап.\nОт бутакъла тийдирмеди тулпары,\nКъырылдыла сарыуеклени бары!\nЖарыкъ айлай, жим-жылтырай кюбеси,\nНарт Чюени кёрюп байлыкъ иеси,\nСейир этди, жаш анга къысха жете,\nТулпар Учхун тюбюнде тепсукъ эте.\nСауутлары, ханча, бийча, жасалып,\nЧюердиге сорад, саламын алып:\n– Эй, кёреме: сен ёренге базынмА!\nАлай къалай киралдынг арбазыма?!\nСарыуекле чапмай къалай къалдыла,\nКютюлеча жууаш къалай болдула?!\n– Киралмай а, неси барды, – дейди жаш. –\nЭки кёзюнг – шинжи токал, сёзюнг – таш!\nИчинги да, тышынгы да ангылап,\nЭнди турмам тырманынга тынгылап,\nНарт батырса, атынг чыгъып алчыгъа,\nАлай жан а аурутмайса жалчыгъа.\nКенг болгъанса энди санга къарагъан\nХалкъдан, эртте кёп затына жарагъан.\nБайыгъаса, дунья малгъа жан атып,\nЖашайса сен харам бакыгъа батып!\nНартияда бир эрни да сен тенгнге\nСанамайса, аладан туруп кенгнге.\nСанга бири разы тюйюл нартлада,\nНамысынг да ёчюлгенди къартлада. –\nАчыуланып, Бора-батыр къаш тюйдю,\nЧюердини къуруп кетерин сюйдю:\n– Мен кимме да, сен – ким, – деди къутуруп, –\nКъалырмединг, эй, жаш, былайдан къуруп?!\nУгъай эсенг, сарыуекле жыртырла,\nАтынг бла дуньядан къурутурла!\n– Не болгъанын сорчу жигитлеринге,\nЭнди базма сарыуек итлеринге.\nМен аланы барын къырып салгъанма,\nКесиме да, – дейд, – бек разы болгъанма!\nБир заманда мында эди ташым а.\nЭнди билгин: нарт Къубаны жашыма!\nЖал хакъымы мен аллыма бурурма,\nАтамы да жайлыкъ хакъын сорурма!\nУгъай эсе, аллыма бир турчу сен,\nКъылычынгы къынындан сууурчу сен! –\nАлай айтып, Чюе кетип тебрегенд,\nБурулгъанд да, дагъы да былай дегенд:\n– Не десенг да, нартса да, деберди ол:\nЭмегенле чабарыкъдыла, сакъ бол!\nАйтырыгъын айтып, атха къатылды,\nУчхун тулпар, садакъ окълай, атылды.\nБир ауукъдан юйге жетди Чюерди,\nЖылкъысын, дейд, къарындашына берди.\nСора къаты къучакълап къарындашын,\nАлып кетди ол тийреледен башын.\nЧЮЕРДИ БЛА ХУБУН\nКъобан сууу келе эди къутуруп.\nКёпюр сакълай эди бир деу олтуруп,\nОл эмеген нартдан жолпоу соргъанды,\n– Ма! – деп Чюе, къылыч бла ургъанды.\nОл мазаллы, эки болуп, оюлгъанд,\nТар кёпюр да суху суугъа къуюлгъанд.\n«Аха!» – деди, къылычны да сынады,\nКъыннга сала, уппа этди, сылады.\nАты суудан, чабакълай, жюзюп ётдю,\nЖортуп бара, ол бир атлыны жетди:\n– Эй, жол болсун, Тейри игилик къылсын,\nКъайда тапхын Хубун-бийни жылкъысын?\n– Сау бол, – деди ол Чюеге бурулуп, –\nЧууанада, къалыр эсе къырылып!\nЖылкъыларын жайлыкъларына уруп,\nЖете тургъан сабанларына буруп,\nЗалим Хубун элчилени къыйнайды,\nАнга халкъны къаны аман къайнайды! –\nНарт Чюерди жылкъыны женгил тапды,\nБир ауар таш кёрдю да, аркъан атды.\nТаш тёнгереп, жылкъы юркдю, къуруду,\nБир ажир а башха жары бурулду.\nНарт Чюерди алай уллу базыннган\nУчхун аты жеталмады ызындан.\nКёпюр болгъан жерге жетсе – ишленип,\nСуудургъусу,[i] бел агъачы кючленип.\nДеу терекни кёнделенине буруп,\nТура элле эмегенле олтуруп.\nБирер къара кёзлери да жылтырай,\nСёлешселе, тау, агъач да, къалтырай.\nГитче, ючгюл биттиркоч къулакълары,\nКъарыш жетген айыу да тырнакълары.\n– Эй, жигитле, – деди, – кюн ахшы болсун!\n– Эй, нарт улу, юсюнге жар оюлсун!\nКъач, къач, ансы, – дедиле, – табан тиер! –\nХарх этдиле, масхарай, – аман тиер!\nСора батыр уруп, согъуп башлайды,\nШашмай, жел кюн жаннган отха ушайды!\nСогъуш бара: «Тейри урсун, – дейд, – мени,\nАудурмасам бир уруп, эмегенни!».\nАлай айтып, нарт жангыдан башлады,\nБешисин да, туурап, суугъа ташлады.\nСюрюп кетди Чюе батыр жылкъыны,\nЗалим Хубун ызындан келе хыны.\nЧапхан жели, ташны, агъачлай жонуп,\nКеле эди къачхан ажирге къонуп.\nНарт Чюерди, аны кёрюп, ызына\nБурулгъанды, къан алыргъа къызына.\nСюелгенди ит Хубунну жолунда,\nЭнди къанлы – Чюердини къолунда!\n– Ким эсенг да, эй, адамны жазыгъы,\nБусагъатдан этейим жер азыгъы! –\nДеп жетгенди ол Чюени къатына,\nКъамчи ура ол аргъамакъ атына.\n– Къуба-бийни жангыз улу – менме ол,\nСауутунга узал, аман, хайда, бол!\nИт сыйы да жокъ ташадан базгъаннга,\nТюбетейим бусагъатдан жазанга!\nЭл бедишден уялмай, этдинг итлик,\nБир кёр энди на болгъанын да дертлик!\n– Ай ит кючюк, сен да ненге базаса, –\nБил: ёзюнге терен къабыр къазаса! –\nДейди Хубун, къылычын жаланлатып,\nИмбашындан жамчысын кери атып.\nБатыр улан Тейриге барды да жал:\n«Бу ит, – деди, – къолумдан тапсын ажал!»\nСора битеу алп кючюн бирге жыйды,\nБий Хубунну бир тар ырбыннга тыйды,\nЖюрексинип, сермеди батыр алай, –\nБаш токъмагъы чартлады, хобусталай.\nЧЮЕРДИ БЛА БОРАЛАРЫ\nГёзет[ii] этип эрттен бла Чюерди,\nШишлик къаба, бир эмегенни кёрдю.\nОл къыз урлап болгъанын да таныды,\nБатыр тулпар эмегенни жаныды.\nКъуууп жетди эмегенни ызындан.\nКъуру къояр аны нартны къызындан.\nЖиляй тургъан къызны деу атдан атып,\nКъаршчы турду, къылычын жаланлатып:\n– Эй, телибаш, бош базындынг ёзюнге,\nКимлигинги терк тутайым кёзюнге!\n– Эмегенни сууутмайма мен ызын,\nБютюн да бек, – урласа нартны къызын!\n– Хай-хай, – дейди, къоркъутдунг, жалынайым,\nБусагъатдан жапынгдан алынайым! –\nДеп кюлгенди, – мен аллынгда оюлмам!\nХау, сенича бир нартны кёрген болмам?!\n[i] Суудургъу, суудургъуч – агъач кёпюрню бир кереги\n[ii] Гёзет – жылкъыны кече кютюу, сакълау.\nИзменено:\telbars - 19.03.2019 14:50:33\nНарт Бораны къызын алып къачханма,\nАлай этип, мен къазауат ачханма.\nНарт Бораны алты жашы да келир,\nАлай, жетип, ёшюн урсунлачы бир!\nСора сени кибикденми сыгъайым,\nБусагъатдан тутуп жерге сугъайм!\n– Эй, бош кюлдюнг! – деди нарт къаны къайнап, –\nКъапны кибик, башын къыйпады, ойнап!\nАриу къызны алып, минди атына,\nКъайтып келеди шишлик бишген отуна…\nАлты къардаш, бир аямай кючлерин,\nЖайылдыла, дейд, излей эгечлерин.\nКёп айланып, от жарыкъгъа келдиле,\nКъызны Чюе къачыргъанд деп билдиле.\nМычый турмай, сур тюйюлюп къашлары,\nЧапдыла да ол къызны къардашлары,\nКъыз сюелди алларына жашланы,\nКёзлерине къан чапхан къардашланы:\n– Ой, жанларым, бу тюйюлдю зорлагъан,\nБу – зорчуну бетден бетге хорлагъан.\nДеу эмеген эди мени сермеген,\nАтрыкъ кючлю эди, – деди, – эмеген. –\nКъарындашла къууандыла бу ишге:\nКъалмадыла Боралары бедишге!\nТамата жаш Чюердини кечимин\nТиледи да: – Ал, – деди, – эгечими.\nЖюрегингде адамлыкъ, деулюк да бар,\nАтабызгъа айтайыкъ иги хапар.\n– Бу жылкъыны алыгъыз, – деп, – къалынга,\nЖаш Чюерди бек разы болду анга. –\nБир ишчигим бар, болжалгъа салалмам,\nАны этмей, ахшы киеу болалмам. –\nАлай айтып, жюрюй, бара кетеди,\nЭмегенле къаласына жетеди:\n– Не этебиз, – деп, къарайла батыргъа, –\nТебрейбизми Бораны къоратыргъа?\n– Тебремей а! – деп, къылычын сууурад,\nАлтмышын да элия кибик урад.\nТоноуларын, жыйып, жюклеп кетеди,\nНарт Бораны арбазына элтди.\n– Энди, батыр, ант этгенча, айтайым, –\nДейди Бора, – мен тобагъа къайтайым.\nКъарт болгъанма, къыйынды уруш манга,\nБатырса да, – тайпам аманат санга.\nАскерими оноуу да – къолунгда,\nТынчлыкъ, хошлукъ болсун сени къорунгда!\nБирлик болса, къууанч да, гыржын да бар,\nНарт Элинде нарт юйюр кюнюн табар,\nКъаугъа-палах узая, жюрек жарыр,\nНасып, къууанч сыната, жашау барыр.\nСууугъунчу жети кёкде Кюнюбюз,\nОт да жанар, сууурулмай кюлюбюз!\nАнсыз, – дейди Бора-батыр, – бут акъсакъ,\nКёз да сокъур, къол да – чолакъ, баш акъмакъ…\nКъуугъун келди нартлагъа узакъ жерден,\nБолушугъуз дедиле деу аскерден.\nАзау тенгиз жагъадан жортуп келдик,\nКёрдюк, керти кючючгюзню да билдик.\nДушман жаныйд жерибизни алыргъа,\nКъарыуубуз азды къырып салыргъа. –\nНарт Чюерди, чериу бла жардамгъа\nКетди, анда нарт тайпаны жакъларгъа.\nОл урушда къан, суу кибик, тёгюлдю,\nКёп нарт батыр, жигитлик этип, ёлдю.\nЖауну хорлап, кёз аталла богъазгъа,\nАндан ётюп, терк жетерча Капказгъа.\nОл нарт бёлек, богъаз тары кёрюнюп,\nБашладыла гыбытларын кёпдюрюп.\nСора ала бирге жюзюп кетдиле,\nОл богъазны ортасындан ётдюле.\nАй, алайлай, жел жетип, тенгиз къопду,\nНарт Чюерди жигитлерине къоркъду.\nЖел кючлене, тенгиз уллу чайкъала,\nАй медет а! Батып кетдиле ала.\nНарт Чюерди чыгъаллыкъ эди суудан,\nОл ёлюрге сюйдю аллай жашаудан.\nО Т У З А Л Т Ы Н Ч Ы К Е С Е Г И\nА х ы р к е с е г и\nНАРТЛАНЫ ЖЕРДЕН КЕТИУЛЕРИ\nНарт Ёрюзмек Нарт Элни бачамасы,\nУллу эди махтаулу даражасы.\nМа ол эди нарт аскерни атасы,\nБийик эди, къаты эди къаласы.\nЭсли эди Тёреде сёлешгенде,\nЭлиялай сурх эди сермешгенде.\nНарт аскерле кёп сермешлени утуп,\nСарыуек деп бирин къоймай къурутуп,\nЭмегенле бла къанлы демлешге\nХазырлана элле – ахыр сермешге!\nЭй, Дых таудан ачы къуугъун келеди,\nКъан сермешде кёп нарт батыр ёледи.\nНарт Ёрюзмек нарт жыйынын тебретди,\nАртларына чыгъарма деп ант этди.\nНарт бёлеги Къыркъ-Сууланы ётеди,\nУра-жорта, Уллу Дыхха жетеди.\nАдам излеп ары-бери чапдыла,\nНарт эллени, уой, къырылып тапдыла.\nЖан иесин тапмай хапар сорургъа,\nЭмегенле зорлугъундан къорургъа,\nНарт Ёрюзмек кеси кесин терследи,\nБу къыргъынны сезерге керек эди.\nАркъан атды Уллу Дыхны башына,\nОл илинди жютю къая ташына.\nАякълары, къоллары да къабышып,\nТикге чыкъды нарт аркъаннга жабышып.\nОл турбинин Минги тау таба бурду:\n– Нарт адамла, жетигиз! – деп буюрду. –\nЭмегенле дыхчыланы къырдыла,\nТыпыр къоймай, кюллерин сууурдула. –\nЫзы бла Къазман таугъа къарады,\nСур быргъысы анга иги жарады:\n– Къазман тауда биринг къалмай туругъуз,\nДушманлагъа сауут-саба буругъуз!\nХей, батырла, хей да, нарт улулары,\nКёк Тейрини керти азат къуллары!\nЭмегенле къурусунла дуньядан,\nУнутмасын ол затны бир нарт адам! –\nНарт Элинде бир деп жангыз нарт къалмай,\nЖылкъылада минилмеген ат къалмай,\nЖыйылдыла, тюмен-тюмен[i] тизилип,\nКёллеринде дерт къастлыгъы сезилип.\nНарт Ёрюзмек къурч сырпынын булгъайды,\nАууз жели булутланы чулгъайды.\nКъурч сырпыны ташланы туурап атад,\nКъара кёкню бутакъ-бутакъ жашнатад.\nУллу Дыхдан ол къуш кибик учханды,\nКъанлы жаугъа къыргъын уруш ачханды.\nНарт бёлекле къауум-къауум болдула,\nОрманланы тёгерегин алдыла.\nЁрюзмекни къурч сырпыны от чагъад,\nКёк жашнауча, жарыгъы алай чыгъад.\nОл къычырса, къалтырайла къаяла,\nКёк кюкюреп, сурх чартлай элияла.\nУра-бере, Къуф таулагъа кирдиле,\nТёбелеча, бир деулени кёрдюле.\nУллу отда адам этлени шишлей\nТура элле, аланы бир жут тишлей.\nНарт аскерни къарап кёрюп къойдула,\nЮслерине тау, къая да ойдула.\nОгъурсуздан къая ташланы къаба,\nТёбе, дуппур къаборып, хыны чаба,\nНартла бла къанлы уруш къурдула,\nТепмез къая кибик къаты турдула.\nНарт Ёрюзмек онгнга, солгъа, хахайлайд:\n– Тауусайыкъ быланы! – деп, тууайлайд.\nНартла токъсан тогъуз кюн урушдула,\nТейриле да аламат болушдула.\nКъан ырхыла къызартдыла тауланы,\nНарт батырла онгладыла жауланы.\nНарт Ёрюзмек терен орманны жырып\nЧыкъды, анда букъгъанланы да къырып.\nНарт аскери къайтып келе ызына,\nТирелгенди Кёсе Тауну бузуна.\nНарт Ёрюзмек таудан къарады жолгъа,\nАндан, тебреп, кирди наратлы къолгъа.\nКёрдю къолну толтуруп бир жатханны,\nДеу терекле бла юсюн жапханны.\nМа ол эди эмегенле анасы,\nКъол ичи уа – аны тургъан уясы.\nУой, тылпыуу тауда туман болгъанды,\nКёсе Тауну жастыкъ этип салгъанды.\nОнг къулагъын тёшек этип жатханды,\nСол къулагъын ол юсюне жапханды.\nЖангыз кёзю ай кибик жана эди,\nОл жалан да нарт къандан къана эди.\nХар юч айдан юч жюз эмеген тапханд,\nБир насыпха, жартысын кеси къапханд.\nМа ол эди эмегенни жаманы.\nКъурутургъа керек эдиле аны.\nНарт Ёрюзмек анга кеси баргъанды,\nСырпын бла тюз кёзюне ургъанды,\nЭмегенни чинг арты ол болгъанды,\nТар ичи да къара къандан толгъанды.\nНарт жыйыны уллу харлам алгъанды,\nАдам рахат жашар кибик болгъанды.\nТейри берген жумушларын толтуруп,\nКенгешдиле нартла, гюрен олтуруп.\nТейри-Хандан сора буйрукъ келеди,\nНарт аскерин ол экиге бёледи.\nАтларына къуш къанатла битдиле,\nОт учхунлай, кёкге учуп кетдиле.\nЖаяулары жер къарнына кирдиле,\nЖер Тейриси деу Даулетни кёрдюле.\nЖер тюбюнде жашагъан сарыекле,\nЭмегенле, шайтанла, ёзге жекле,\nТынчлыкъ бермей жер тюбю адамлагъа,\nНарт аскерле болушалла алагъа.\nСогъушсала, жер ма андан тебеди,\nШош тенгиз да кётюрюлед, кёбеди.\nЁрюзмег а Кёк Анасын тапханды,\nНюр къолундан сыйлы хантла татханды,\nЖел эмчегин ол аузуна салгъанды,\nТейрилени бири болуп къалгъанды.\nНарт Ёрюзмек энди кёкде жашайды,\nНарт аскери, дейд, булутха ушайды.\nКёкню, жерни кече-кюн да жакълайды,\nАдамланы шайтанладан сакълайды.\nКёк кюкюреу – аны сур къычыргъаны,\nАкъ туманла – тылпыууну чыкъгъаны.\nЖылы жауун – терлегенлери аны.\nЭлия уа – жаугъа аркъан атханы.\nБир къыйыры бирде жерге тиеди,\nТиеди да, таш, агъач да кюеди.\nАйны, Кюнню туудугъу уа – Агунда, –\nНарт атасы бла ол да асманда.\nАлп Шауайгъа тюберикди жаннетде,\nНарт батыргъа алыкъа ары – эртде.\n[i] Тюмен – онминг аскерчи.\nСАТАНАЙ-БИЙЧЕ БЛА КЪАРА-ШАУАЙ\nЖерде къалып Шауай бла Сатанай,\nСакъ эдиле, нарт къабырлагъа къарай.\nЖашай эди, дейд, Сатанай къыйналып,\nНарт тукъумгъа тансыкълыгъындан талып.\nТалай жылны кюнюн жерде батдырды,\nОл жыллагъа «Шекелсиз» деп айтдырды.\nОноу этип, ол кёп заман ашырды,\nТансыкълыгъын адамладан жашырды.\nКёп керек зат, кёп тюрлю зат юйретди,\nЖашауларын тынч да, рахат да этди.\nЮйретди ол чепген согъуп, киерге,\nБир бирлерин, бырнак этмей, сюерге,\nСабанлагъа арпа, будай атаргъа,\nАрпа гыржын, будай ётмек татаргъа.\nКишилени жауурунга къараргъа,\nДунья халын билип, элге жараргъа.\nЮйретди ол боза, сыра сюзерге,\nНеден хата келлигин да сезерге,\nТаш салыргъа, дарман-дары этерге,\nАуур ишде тынч амалгъа жетерге,\nУрчукъ буруп, жюнден халы иерге,\nТерилени, балаталап,[i] ийлерге,\nКийиз басып, кесин бютюн сюйдюрдю,\nКишилеге жамчы, башлыкъ кийдирди.\nХан-Тейриге сора былай тиледи:\n– Мени кёкге къайтарсанг эди, – деди. –\nЖокъду жерде къысыулукъ, алгъын тарлыкъ,\nАдамгъа да – энди мен юйреталлыкъ. –\nТюшюнде уа бир аууаз таууш этди,\nСатанайгъа этеригин юйретди.\nКече бла Сатанай юйден чыкъды,\nБийик сыртда Чууанагъа ашыкъды.\nЖибек жипге къуш уясы тагъылып,\nТура эди кёкден жерге салынып.\nИчи ариу, жумушакъ да жасалып,\nКетди уя бийчени кёкге алып.\nОл турады энди жашап бийикде,\nДеу нартлагъа оноу этип керекде.\nСатанайны Тейри кёкге алгъанды,\nЖерде жангыз Къара-Шауай къалгъанды.\nЖаяу нартла – жер къарнына киргенле, –\nЖер Тейриси деу Даулетни кёргенле,\nКъырадыла жер тюбюнде жеклени,\nОтла къусуп чапхан сарыеклени.\nЭмегенле уллу заран салалла,\nЖер тюбюнде эм огъурсуз алалла,\nЖашау бермей, дейд, жер тюбю адамгъа.\nАлп Шауайны чакъырдыла жардамгъа!\nАнда нартла жаяудула бары да.\nЖерде къалды Шауайны тулпары да.\nОл тенгизде тенглерине къошулур,\nБу ахырсыз сермешден да бир солур.\nКъыза барад жер тюбюнде уруш а,\nАтыш, тутуш, демлеш, согъуш, къырыш а.\nЖер тебеди, тенгиз, кёл да чайпала,\nБой салмазла къара кючге тайпала.\nНарт батырла харра, жек да къыралла,\nКъылычлары шиблялача уралла.\nКъара-Шауай башчылыкъны алады,\nЖер тюбюнде асыры кёп къалады.\nТау ичи да, Тау аллы да, алан журтладан толуп,\nЖашай элле нарт туудукъла, элле, шахарла болуп.\nБара-бара Нарт Элини Барс Эл болду, дейд, аты,\nДушманладан жерин-сууун сакълай эдиле къаты.\nХанлары уа – Аслан Тарюк, бир огъурлу къарт эди.\nЖыйрма минг аскерчиге башчы Бияз нарт эди.\nЭл Барс эди шахарлары, уллу, ариу да шахар,\nБийик мермер ханкъаласы, уллу межгити да бар.\nАриу эди къызы, жашы, саулукълу да – къартлары,\nДуньялагъа айтылгъан да къумалы, дейд, атлары.\nБай эдиле, жарлы, жалчы, болмай ёз къанларындан,\nКъууаннганлай жашадыла халкъгъа сакъ ханларындан.\nСюрюу-сюрюу тууарлары, жылкъы-жылкъы атлары,\nТабылгъанлай тура эди хар керекли затлары.\nТау сыртлагъа булут къоннган кибик семиз къойлары,\nКъурумады кюз артында оюнлары-тойлары.\nЖаз башында «Голлулары» жарыкъ этип кёллерин,\nТалай байракъ, санжакъ[ii] бла жасай элле эллерин.\nЖашла-къушла аскер ишде эришдиле къадалып,\nБек махталды эм устасы, аперимликле алып.\nКъызланы да эм ариуу, эм субайы сайланды,\nХорлау алгъан эки жанны къадарлары байланды.\nБийик ара чигинжиде барслы байракъ жел эте,\nБайрам алай бошалгъанды, къайгъыларын сел эте.\nКъартла алгъыш аякъ алып, ашырдыла «Голлуну»,\nБерекетли, огъурлу да, бек чомарт да къоллуну…\nАлай жашай турдула да, бир жут къыралны ханы\nГунч этерге мурат этди, дейди, алан нартланы.\nСау Капказгъа ие болур умут эте эди ол,\nБарс Эл барда, муратына жокъ эди артал да жол.\nКючю уллу Аслан Тарюк, деу ханнга чырмау эди,\nАны ючюн ол мурдаргъа сау алан да жау эди.\nЭдил тюбю кёсе халкъны Кёсеме деген ханын\nАлтын бла терилтди да, нартлагъа бузду къанын.\nМуратына жетер ючюн сауут кючюн кючледи,\nКёсе ханны хайырындан аскер санын ючледи.\nБир эрттен а тёбеледе дыф отла къабындыла,\nСауутланнган нарт аскерле Бештаугъа табылдыла.\nСёзю бла Бияз къанат битдирип уланлагъа,\nТюбедиле нарт журтуна жухларын ургъанлагъа.\nТюбедиле ала, Бештау арты тюзню къаралтып\nКелген жаугъа, сур кёзлерин озгъур, таукел къаратып.\nТаулуланы, шимал ханны отла къусхан топлары\nАбзыратып, ачылалмай кёп турдула тотлары.\nМылтыкъладан учхан окъла, нартланы халек этип\nБара элле уруш тюзде – санларын элек этип.\nНарт батырла артларындан киралдыла – машалла! –\nКъой сюрюуге бёрю кирген кибик къырып башлалла!\nКёсе аскер, тюклю аскер – экиси да хорлата,\nНарт аскери къаты тепди, душманларын къората.\nШимал ханны келечиси, акъ байрагъы желсирей,\nНарт Биязгъа баш ургъанды, жарашсакъ игиди дей.\nСедиреген аскерине къарап «хо» дегенди ол,\nСора мутлах[iii] шимал ханы келип узатханды къол.\nАны бла жау аскерле мугурайып кетдиле,\nЁлгенлерин жерге салып, нартла бушуу этдиле.\n[i] Балата – терини ийлер аллында аны ич жанына сюртюлюучю ачытхы.\n[ii] Санжакъ - стяг\n[iii] Мутлах – аманлыкъчы; злодей\nСыйсыз ханны боламыды дейсе уяты, бети,\nМуратына жетер ючюн сёзюн бузгъан – адети.\nХыйлаладан толу эди ол антбузну къапчыгъы,\nТарюк ханнга келин болду къызларыны тапчыгъы.\nЖашы терк-терк келе турду эгечине къонакъгъа,\nБарс Эл ханын ийнандырды дослукъ деген жомакъгъа.\nТасха билип къайта эди шимал ханны баласы,\nТебергеми башлагъанды хан Тарюкню къаласы?\nБир ауукъдан ол жаш ханны тудукъчугъун алгъанды,\nЧалбаш Тарюк ол ишге да разы болуп къалгъанды.\nЫшангылы адам эди энди жарнес[i] киеую,\nАлда эди Барс Эл кёрлюк къыйынлыкъланы деую.\nБилип эди чекчилени хар жангыргъан жимлерин[ii],\nКъайсы жерде сауутлары, адамлары кемлерин.\nСакълыкъларын уютду да шимал ханны уланы,\nБир ингирде басып къойду жау бёлеги къаланы.\nШимал хан да, Кёсе хан да алан чекден ётдюле,\nМылтыкълары, топлары да ёлет къыргъын этдиле.\nСермешдиле жан аямай, дейд, алан батырлары,\nОтла къусхан турч топладан седирей сатырлары.\nЭй, тегетге[iii] гумулжукъла басыннганча, алплагъа\nЖюзюшери жабыша да, онг бермелле алагъа.\nБир ургъанлай, дейд, сюнгюсю жети кюбени теше,\nАскер башчы Бияз ёлдю, аслан кибик сермеше,\nАлай болду уллу кёллю Барс къырлны къадары,\nОл жокъ болду, къалмады да аякъланыр мадары.\nБир къаууму тар таулада эллерине къачды, дейд,\nАлай ачы ёлет кирип, жалынсыз от чачды, дейд.\nБеш таулагъа, тюзлеге да антбуз хан башхаланы\nИе этди, эрттеден да къулларын – къашхаланы.\nАхыры да тауусулуп къалыр чекге жетдиле,\nАлай кёлсюз болмадыла, беллерин тюзетдиле.\nСора мутлах[iv] шимал ханы келип узатханды къол.\nЫшангылы адам эди энди жарнес[v] киеую,\nБилип эди чекчилени хар жангыргъан жимлерин[vi],\nЭй, тегетге[vii] гумулжукъла басыннганча, алплагъа\n[i] Жарнес – тыш адам; пришелец.\n[ii] Жим – тасха билдирмез ючюн хайырланнган жашырын сёз; пароль.\n[iii] Тегет – жыртхыч къурт-къумурсха; богомол.\n[iv] Мутлах – аманлыкъчы; злодей\n[v] Жарнес – тыш адам; пришелец.\n[vi] Жим – тасха билдирмез ючюн хайырланнган жашырын сёз; пароль.\n[vii] Тегет – жыртхыч къурт-къумурсха; богомол.\nШАМ МИНГИ ТАУ\nА х ы р ы\nЭй, жанларым, нарт жырымы бошайма,\nМинги таугъа багъыннганлай жашайма.\nУой, Минги тау, сен – тепмез багъанабыз,\nСенсиз учуз болуред магъанабыз.\nИйнагъабаз, жаныбызса, Минги тау,\nПатчахыбыз, ханыбызса, Минги тау.\nБийигибиз, ёрюбюзсе сен бизни,\nСыйлы, къутлу тёрюбюзсе сен бизни.\nСенсе туугъан ташыбыз да, Минги тау,\nСенсе миллет башыбыз да, Минги тау!\nХар къайда да жюрек кючюбюз бизни,\nАллах берген шам юлюшюбюз бизни!\nБизбиз сени туудукъларынг, Минги тау,\nКъая болуп турлукъларынг, – Минги тау!\nНартла къопхан бешигибизсе бизни,\nСыйлы тиейри эшигибизсе бизни!\nСау Кафказны патчахыса, Минги тау!\nАлан халкъны тёр тахыса, Минги тау!\nБир сый жетмез ёхтемлигибиз бизни,\nЁмюрде да ёлмезлигибиз бизни!\nТопрагъынгда туугъан субай къызладан\nАриу жокъду, эннгеча жулдузладан.\nЖашынгдан да жигит жаш жокъ дуньяда –\nХар уланынг тууады къуш уяда.\nКесинг – ёрде, тамырынг а – теренде,\nЖылтырайса тик тауланы тёрюнде.\nТашынг бизге багъалыды алтындан.\nАнт этебиз сени сыйлы атынгдан.\nСенсе, сенсе алтын тауубуз бизни,\nМууал болмаз нарт махтауубуз бизни!\nЭй, аланла, сакъ болуп Ташыбызгъа,\nМиндирмейик кишини башыбызгъа!\nСур тюбейик жух ургъан жауубузгъа,\nКир къондурмай шам Минги тауубузгъа!..\nЭй, аланла, мен нартлагъа къайтайым,\nНарт жырымы ахырын да айтайым.\nЖер тюбюнде сермешеди нарт аскер,\nТолкъун-толкъун сенгилдей, тебеди жер.\nУллу тенгиз къутурады, къобады,\nЖагъаларын сарыуекча къабады.\nАкъ таула да желкенлеча чайкъала,\nМиялача зынгырдайдыла ала.\nТау ёзеги къайнар отла къусханды,\nЭтек элни от ырхысы басханды.\nАлай артдан чыкъды уллу хатасы –\nКъыйынлыкъны, дейд, тыйгъысыз атасы.\nТемир къайнай къурум тауну къазаны,\nДеу аждагъан чыкъды, дейд, – отдан жаны.\nКъычырыгъы кёкден жулдуз агъызад,\nГоланы да, къобарып, узакъ сызад.\nЫзындан а балалары чыкъдыла,\nДидин таууш эте, арыш чакълыла.\nАла аман огъурсузла эдиле,\nТёбен халкъгъа уллу хата этдиле.\nУчуп келип, жилянлача, урдула,\nАскерлерин ызларына бурдула.\nКюбе тешип, терен-терен чанчыла,\nУллу палах болдуламы, уой, была?!\nАлп нартла уа окъланыча тутдула,\nСадакъ этип, артха-артха атдыла.\nАллай амал нарт жыйыннга жарады,\nАждагъанны жыйын бирден марады.\nБирден атды кёзюн-къашын тутдуруп,\nНарт уялмаз, душманына утдуруп!\nАлай деудю ол аждагъан-сарыуек,\nСадакъ ётмей, къылыч алмай, ташча бек!\nТаракъ къая кибик алай келеди,\nХалкъны къалай тюп этерин биледи.\nКёк тенгиздесолуп тургъан Гемуда,\nДейд, тынгысыз болуп тургъан Гемуда,\nНарт шуёхун сакълай-сакълай безгенди.\nЭй, Гемуда не эсе да сезгенди.\nЭки кёзю къара кёклей чакъгъанды,\nЖер тюбюнде кёл суундан чыкъгъанды.\nЖортуп жетгенд ат Шауайны къатына,\nНарт мардасыз къууаннганды атына.\nМиннгенди да, ат учханды, къуш кибик.\nГемудасы жетмиш жети къыш кибик,\nБоран бура, сарыуекни тыйгъанды,\nКъусхан отун, дейд, аузуна жыйгъанды,\nМинги тауну сууугъу да болушуп,\nКъалды, дейди, от ажагъан къурушуп.\nСора уллу акъ къаяча оюлду,\nОл тыйгъысыз душман алай жоюлду.\nЖер тюпчюле уллу къууанч этдиле.\nНарт да, ат да баш дуньягъа ётдюле…\nКъара-Шауай Минги тауда жашайды,\nАлан халкъны сакълагъаннга ушайды,\nСакъ болгъанлай нарт-алан тийресине,\nГемудасы батырны биргесине.\nТерен, тар да бугъейлени биринде,\nКиши шекли болмаз таша жеринде,\nТаш тюбюнден саулукъ шаудан урады,\nТюз къатында кырдык жашнап турады.\nАндан ичген бир ауруу да билмейди,\nЁмюрде да къарт болмайды, ёлмейди.\nАна къузгъун ол кырдыкга къоннганды,\nКючюн сезип, шаудан суудан къаннганды.\nСаулукъ суудан толуп келе чурасы,\nОл сюйгенди кёп жашаса баласы.\nТау башына эки тамчы акъгъанды,\nАндан эки ариу хансчыкъ чакъгъанды.\n«Тужур» бла «Суу кырдыкды» атлары,\nНе жаз, не къыш тюрленмей сыфатлары.\nАндан къапхан кёп ауруудан къутулур,\nЁмюрю да, не аздан, жюз жыл болур.\nОл шауданны энди деу къуш сакълайды,\nЖаны бардан кече-кюн да жакълайды.\nБоран этед ол суу таба баргъаннга,\nТохтамаса, бузлатады чыраннга.\nКъара-Шауай Гемудагъа минеди,\nЖыл кёзюне бугъейге бир энеди.\nЖандар суудан экиси да къаналла,\nКъартлыкъ жетмей, дайым жашлай къалалла.\nАлай жерни бусхамлыкъ чарсы алыр,\nСур быргъысы тартылыр да – ууалыр.\nАры дери ала сау турлукъдула,\nБир Аллахны аллына барлыкъдыла.\nИзменено:\telbars - 22.03.2019 15:37:25


Аскер юйрениулени ахыры - Элбрусха ёрлеу | Электронная газета "Кабардино-Балкария"\nАскер юйрениулени ахыры - Элбрусха ёрлеу\n28 июля, 2020 - 07:23\nЭлбрусну тийресинде ТерсКъолда Халкъла аралы аскер оюнланы таулада къуллукъ этиуню эм иги бёлюмюн ачыкълау жаны бла «Элбрус кольцо» битеуроссей конкурс ачылгъанды. Росгвардияны командасыны къауумунда турнирге Шимал-Кавказ, Юг, Сибирь округланы аскерчилери къатышадыла.\nЭришиулени къууанчлы халда ачылыуу аскерчилени тизгин сюелип барыуларындан башланнганды. Аланы алгъышлап, Шимал-Кавказ аскер округну командующисини биринчи орунбасары Владимир Майстренко сёлешгенди. Ол командалагъа хорлам тежегенди.\nЭришиуле 5 августха дери барлыкъдыла. Аны ахыр бёлюмюнде уа аскерчиле Элбрусха ёрлериклери белгиленеди.\nТюрк кинематогрфда эм уллу сурам болгъан актриса\nНургюль Эшилчай бюгюннгю тюрк кинематографны жулдузларыны араларында уллу хакъ тёленнген актрисаладан бириди.\nДокументле 13-жыллыкъ сюргюнню жолун кесгендиле\n29 июльда Казбек Коков «Тюзюнлей линияны» бардырлыкъды\n29 июльда КъМР-ни Башчысы Казбек Коков «Тюзюнлей линияны» бардырлыкъды.\nМухаммад файгъамбарны ахыргъы ууазы адамны эркинликлерини бла праволарыны декларациясыды дерге боллукъду\nМухаммад файгъамбар, Аллахны саламы анга болсун, жашауунда ахыргъы кере хажны къыла, бизни Жаратханнга быллай тилек этгенди: «О, Аллах!\nАуругъан сабий бла къаллай бир турургъа жарайды?\nСабийле терк-терк ауруйдула. Алагъа къарагъан ата-аналагъа больничныйни къаллай бир заманнга алыргъа жарайды?


16.01.2019, 08:18 - Жангылыкъла\nТёбен Чегемде кёпюрню жангыртадыла\nБу кюнледе Тёбен Чегемде черекдеги кёпюрге тынгылы ремонт этиледи. Ол элни эки кесегин бирге къошады эмда чаллыкълагъа бла жайлыкълагъа элтеди. Ол себепден аны магъанасы бек уллуду.\n16.01.2019, 08:05 - Жамауат\n14.01.2019, 09:27 - Жангылыкъла\nМияланы – бир жанына, къагъытны - башхасына\nКелир айда Бахсан шахарда бир жылгъа 50 минг тонна кир-кипчикни жарашдыргъан комплекс ачыллыкъды. Аны къурулушуна 34 миллион сомдан аслам къоратылгъанды, деп билдиргенди муниципалитетни администрациясыны башчысыны жашау болумну жалчытыу вопросла эм къоркъуусузлукъ жаны бла орунбасары Назир Карданов.\n14.01.2019, 09:20 - Тарых\nТыш къыраллы жолоучула бизни юсюбюзден Орусбийланы жамауатында\nБелгили немисли къаячы эмда этнограф Карл Эггер 1914 жылны жазында бу тийрелеге келип, кёргенини,эшитгенини юсюнден «Kaukas in Kaukasus» деген китап жазып, аны 1915 жылда Германияны Базель шахарында А.Г.Фробенусну издательствосунда чыгъаргъанды.\n14.01.2019, 09:20 - Жамауат\n14.01.2019, 09:05 - Жангылыкъла\nКъМР-ни Парламенти жаш тёлю билим бериу эм илму организацияланы арасында «Мени законла чыгъарыучу башламчылыгъым» деген конкурсну бардырады.\nАрт заманда ДНК тинтиуле сейир шартланы ачыкъларгъа, белгили болмагъан затланы окъуна тохташдырыргъа онг бергенлерини юсюнден телевиденияда тюрлю-тюрлю бериуледе, полициячыланы юслеринден сериалла да кёргюзтюледиле.\nБылтыр властьны федерал органлары бла 75 келишим этилгенди. Алагъа кёре федерал бюджетден республиканыкъына битеу да 5 миллиард сом чакълы бир берирге белгиленнген эди.\nЛицейде – вузну информациялы классы\nКёп болмай «Информатики XXI века» деген усталыкъ сайлау эм билим бериу проектгекёре, Къабарты-Малкъар къырал университет бла 2-чи номерли лицей арада байламлыкъла жюрютюрге деп келишим этгендиле. Аны чеклеринде мектепде вузну информациялы классы да ачылгъанды.\nКъМР-ни Къоркъуулу болумланы тохтатыу эм аланы хаталарын кетериу эмда от тюшюуден сакъланыу жаны бла комиссиясыны кезиулю жыйылыуунда Жангы жылны байрамларында эмда аладан сора солуу кезиуде социал объектле, адамла кёп санда жыйылгъан жерле жамауат тынчлыкъны жалчытыргъа къалай хазырланнганлары\nКавказны кубогундан – кюмюш майдал бла\nСтаврополь крайны Суворовская станицасында къатыш единоборстволадан «Кавказны кубогу»бардырылгъанды.\n«Ачдан къарынлары кёпген сабийлени, кёзлери тереннге кетген къартланы кёрсем, чач тюклерим ёрге тургъандыла»\nМалкъар халкъ зор бла туугъан жеринден кёчюрюлгенли быйыл 75 жыл болады. Аны бла байламлы ол шургулу датагъа аталгъан материалланы басмалап башлайбыз.\nСюйюнчлары Малкъарны бек сыйлы тукъумларындан бириди. Революция дунияны экиге бёлгюнчю, ала Бызынгыны жангыз бийлери болгъандыла. Кеслери да эллиле бла ариу жашагъандыла. Алагъа къыйынлыкъ сынатмагъандыла. Керек кюнде уа къалкъан болуп сакълагъандыла жерлешлерин.\nОзгъан ёмюрледен бюгюнлюкге дери магъанасын тас этмеген башлыкъ\nБизни жашауубузда модалары кетген затла бюгюнлюкде экинчи солуу алгъанчадыла.


Хорватия (хорв. Hrvatska), Хорватия Республика (хорв. Republika Hrvatska) — Ара Европаны къыбласында эмда Балкан джарымайрымканны кюнбатышында орналгъан къралды, Югославияны къурамында болгъан республикаланы бириди. 1991 джыл бойсунмазлыгъын баям этиб, Югославияны къурамындан чыкъгъанда. Кърал оноу формасы бла демократ респбуликагъа саналады. Аты хорватлыла деген этнонимден къуралгъанды. Ара шахары да, эм уллу шахары да Загребди. Шимал-кюнбатышда Словения бла, шимал-кюнчыгъышда Маджар эмда Сербия бла, къыбылада — Босния эм Герцоговина эмда Черногория бла чеклешеди; кюнбатышда Адриатика тенгиз джууады. Миллет валютасы — Хорват кунады. БМО-гъа, ЕКъИО-гъа (ОБСЕ), Европаны Кенгешине киреди. НАТО-гъа 2009 джылны 1-чи январында киргенди.\n56 542 км2\n4 555 000 адам\n$ 52,05 млрд. (72-чи)\nХорват куна (HRK)\nРимге дери кёзюуде, Адриатиканы джагъасында талай белгили, магъаналы индоевропалы болмагъан археология культура болгъанды, аланы ичинде эм буруннгу «импрессоды». Доммакъ ёмюрню эпохасында Адриатика джагъалада «импрессо» культураны адамлары джашагъандыла, ала кеслерини керамикалары бла белгилидиле. Бутмир культура, кечирек а уа — кастельер культура, ол культураладан джюзден артыкъ бегитилиген джашау джер къалгъанды. Бизни эраны башына, бусагъатдагъы Хорватияны джери (эскиде — Либурния) римлиле бла хорланыб, къолгъа алыннганды.\nОтон Ивекович, хорватлыланы Адриатика тенгизни джагъасына джетгенлери\nХорват миллетге атын берген хорват атлы славян тайпала, Адриатиканы кюнчыгъыш джагъаларына VII ёмюрде кёчгендиле. Кечирек, Хорват Патчахлыкъ регионда эм кючлю кърал болгъанды. 1102 джыл Трпиморович династия тауусулуб, хорват корона династиялыкъ уния бла Маджар Патчахлыкъ бла бирлешгенди. XV ёмюрню ортасында, къралны шималында маджар иелик, тюрк иеликге орнун къойгъанды, ол заманлада Хорватияны бир кесеги — Далмация Венеция республикагъа киреди. Дубровник республика уа кесини эркинлигини асламысын сакълагъанды.\n1526 джыл, Сыйлы Рим империяны императору Фердинанд I-ни таб династия некяхы маджар эм хорват коронаны къолгъа алады. Габсбургла ие боладыла бу эки къралгъа. XX ёмюрни аллына дери ала болгъандыла Хорватияда иеле. Венеция Республиканы къуругъанындан сора (1797), Габсбург монархияны джерлерине Истрия, Далмация бла Дубровник (1809-13 дждж. — наполеон Францияны Иллирия провинциясы) къошулгъандыла.\nБиринчи дуния къазауатдан сора 1918 джыл Хорватия Серблилени, Хорватлыланы эмда Словенлилени Королевствосуна киреди, алай а тенгиз джагъала — Истрия, Риека бла Задар) Италиягъа Венеция-Джулия атлы провинция болуб къошуладыла. 1929 джыл кърал Югославия Королевство атны алады. 1939 джылны 26-чы августунда Цветковични-Мачекни келишиуюню тамалында, Хорватия, королевствону ичинде айры бановина болуб, автономия алады.\n1941 джыл усташла, Анте Павелични башчылыгъы бла нацистле джанлы Бойсунмагъан кърал Хорватия къурайдыла. Иосип Броз Тито башчылыкъ этген, коммунист кёллю партизан отрядланы басыуу бла, Павелични къралы къуруйду, Социалист Федератив Республика Югославия неда СФРЮ къуралады, аны ичине башха беш республика бла бирге Хорватияда киреди.\n1991 джыл, Хорватия бойсунмагъанын баям этеди, ол джыл огъунакъ дуния джамагъат аны баямын къабыл этеди. 1991-1992 джылладан 1995 джылгъа дери баргъан бойсунмазлыкъ ючюн къазауат башланады. Хорватия бла Словенияны СФРЮ-дан айрылыулары, къралны чачылыууна себеб болгъанды. Хорватия къралны бирлигини тамамы бла 1998 джыл орнуна келгенди, биринчи президенти Франьо Туджман болады.\nХорватияны парламентини мекямы\nХорватия президент кърал оноу формасы болгъан парламент республикады, унитар къралды. Закончыгъарыучу власть 2001 джылдан бери бир палаталы Парламент (Сабор) бла келечиленеди. 1991-2001 джыллада парламент эки палаталы эди.\nКъралны башчысы — президент Степан Месичди (Хорват халкъ партия) (5 джылгъа сайланады). Правительствону башчысы — премьер-министр Ивица Рачанды.\nХорватияны территориясы 21 жупаннга, 122 шахаргъа эмда 424 общинагъа бёлюнюбдю. Жупан статус Хорватияны ара шахары Загребде да барды. Конституциясы 1990 джыл алыннганды, Югославиядан бойсунмайлукъ 1991 джылны 25 июнунда баямланнганды. Конституциягъа: 1) азчылыкъ хакъланы юсюнден, 2) джарымпрезидент оноу моделни, парламент кърал оноуну моделине кёчюрюу, 3) парламентни реформасыны юсюнден. Парламенти бир палаталыды (асламысы партия списокладан сайланады, бир бёлеги миллет азчылыкъладан). 2001 джылгъа дери округланы палатасыда болгъанды.\nПолитика партияла: Хорват демократ биригиу, Хоравтияны социал-демократ партиясы, Хорват халкъ партия, Хорват элчи партия, Хакъны хорват партиясы, Истрия демократия бирлешиу, Либра.\nХорватия къыбыла-кюнчыгъыш Европада орналгъанды. Джери - 56 542 км², суу акваториясы — 33 200 км². Акваторияда бек кёб айрымкан барды, бютеулей саны 1185-ди, аладан 67-де адам джашайды. Эм уллу айрымканла — Крк бла Цресди.\nХорватия шималда Словения (670 км), шимал-кюнчыгъышда Маджар бла (329 км), кюнчыгъышда Сербия бла (241 км), къыбылада Босния эм Герцоговина бла (932 километр) эмда Черногория бла (25 км) чеклери барды. Кърал эки бёлекден къуралады — континентлик, асламысы бла Сава сууну бассеининде; эмда адриатикалыкъ - Адриатика тенгизни джагъасы бла узун тар джер.\nБаш санагъатлагъа: кеме ишлеу, машина ишлеу, химия, азыкъ, текстиль, агъач, электротехника эмда электроника, фармацевтика саналады. Туризмда къралны экономикасында уллу орун алады.\nАдам саны — 4 млн 700 минг. 2001 джылда санаугъа кёре миллет къурамы:\nхорватлыла (89,6 %),\nсерблиле (4,5 %),\nбоснийлиле (0,5 %),\nМаджарлыла (0,5 %),\nсловенлиле (0,3 %),\nрумынлыла (0,2 %),\nалбанлыла (0,1 %),\nчерногорлула (0,1 %)\nбашхала (4,1 %).\nкатоликле (87,8 %),\nортодоксла (православие) (4,4 %)\nбашха христианла (0,4 %)\nмуслиманла (1,3 %)\nбашхала (0,9 %)\nдин тутмагъанла (5,2 %)\nХорватияда кърал тил хорват тилди. Бир-бир тарих шахарларында итальян тилни официал статусу барды. Миллет азчылыкъланы тиллери да конституция бла сакъланады. Истрия джарымайрымканда эки къуруй тургъан роман тил барды — истророман тил эмда истрорумын тил. Хорватияда кёб тюрлю фестиваль ётеди. Быллай къалын маданият джашау, тенгиз, джумушакъ климат джыл сайын мингле бла туристлени келиулерине себеб болады.\nВикигёзенде (Wikimedia Commons'да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: Хорватия.\nЧыкъгъаны — «https://krc.wikipedia.org/w/index.php?title=Хорватия&oldid=106496»\nПоследний раз редактировалась 7 май 2022 в 21:51\nБу бетни ахыр тюрленнгени: 21:51, 7 май 2022.


Къонакъны жери тёрде | Электронная газета "Заман"\nКъонакъны жери тёрде\n22 апреля, 2020 - 08:58\nМалкъарлыланы бла къарачайлыланы, белгилисича, буруннгудан келген адетлери кёпдюле. Аланы энчиликлерин, ариулукъларын айтып тауусур онг жокъду. Бюгюнлюкде аланы бир къаууму унутулгъанды, бирсиле унутулгъан чекге жетипдиле, бирсилери уа алыкъа саудула, жюрютюлюпдюле.\nШёндюгюде бизни халкълада жюрютюлген ахшы адетледен бири къонакъ алыуду. Аны юсюнден Борлакъланы Юсуф кесини «Адеп. Намыс. Адет» деген китабында жазгъанды. Бу чыгъармада сёз къарачай тёрелени юсюнден баргъанлыкъгъа, ала барысы да малкъар халкъгъа толу келишедиле.\nКъонакъ алыу, къонакъгъа къарау бек эрттеледен, адам жаратылгъан заманладан бери келе болур. Къонакъла кёп тюрлю боладыла, аланы алыу, алагъа къарау да бирча болмайды – къонакълыгъына кёре болады. Къонакъны алыу, анга къарау, аны къайдан келгенине, нек келгенине, кюнню халына кёре, юйге жууукъ жетгенине, жетмегенине кёре болады. Сёз ючюн, дагъыда кеси неда къоншу тийреден сенден бир хаух неда ёнкюч зат тилей келген адам да санга къонакъды. Аны тилегине жууап берип толтурсанг, толтурмасанг да орамгъа дери ашырсанг, борчдан къутуласа. Алай болмай, узакъдан келген кечги къонакъ эсе, къууанчынга чакъырылгъан неда бир башха чурум бла келгенле болсала, аланы алыу, къарау да тийишлисича башха-башхады.\nШимал Кавказда жашагъан тау миллетле артыкъ айырып юйюне келгеннге ариу тюбейдиле, багъалы кёредиле. Аны юсюнден башха халкъланы адамлары да аслам айтыучудула. Къонакъ деген сёзню оруслула «шуёх», «жууукъ» дегенча ангылайдыла. Ол тюздю. Бир кере къонакъда болгъан къонакъбайына шуёх, тенг, жууукъ болуп къалады. Тышындагъыла къонакъбайларын багъалатып, «он мой кунак» деп балсытып айтадыла.\nБирге гыржын ашагъанла, эт-женг жууукълача, бир бирлерине багъалы болгъандыла, харам акъыл тутмагъандыла. Дерт тутуп тургъанын, ёлтюрюрге деп марап айланнганын, ол чурум бла юйне келсе, туздамын ашаса, андан сора аны жояргъа эркинлик болмагъанды, юйюню иеси, дертин къоюп, жарашыргъа керек болгъанды.\nКъонакъ алыуну, анга къарауну не къадар иги жанындан этер ючюн ислам дин да бек болушханды. Бюгюн да муслийманла къонакъ – Аллахны къонагъыды, дейдиле. Анга кереклисича къарагъанны, багъалы кёргенни юсюнден Мухаммат файгъамбарны кёп аламат айтыулары барды.\nЖашау болум тюрленнгенича, алгъын бла бусагъат къонакъ алыу да тюрленнгенди. Алгъын, 20-чы ёмюрню экинчи жарымына дери, хар башын тутхан таулу юйдегини «къонакъ юй» деп башха журту, къатында да ат, мал оруну болгъанды. Аллай этер къарыуу болмагъан юйюню ичинде бир бёлмесин къонакъгъа деп чеклегенди. Башха юйде, бёлмеде да жашаугъа керекли затланы барысы да болгъандыла, тап, кеси тургъан юйден эсе, къонакъ юй ариу жасалып, кирсиз сакъланнганды.\nАны ичинде битеу кереклери бла орундукъ, ашагъан-ичген сауутла, сюнгю, къылыч, арт ёмюрледе – ушкок, керох да сакъланнгандыла. Андан сора да, жарыкълыкъ керекле – жая къобуз, гыбыт къобуз, сыбызгъы эм башхала.\nАдамны сыйы, адеби, намысы, адетни тута билгени, къонакъ алыуда, анга къарауда, анга тюбей, ашыра билгенине кёре танылгъанды, багъа ол затлагъа кёре берилгенди. Къонакъгъа къарагъанны махтауу неда сёгюмю, юйню ичинден озуп, аны, къонакъбайны, тийресине, тукъумуна жетгенди. Аны ючюн къонакъбайла къонакъдан билимлерин, ырысхыларын да аямагъандыла.\nКъарачайлыла не заманда да башха миллетден къонакълагъа айырып иги къарагъандыла. Алай этгенлерини сылтауу ол къонакъны жаланда кеси атындан угъай, битеу халкъны атындан алгъанындады. Къонакълыкъда, къонакъбайлыкъда, къайда да болсун, тюбеген жеринде хар адам башхагъа кесини багъасы къаллай бир эсе, аллай бир багъа береди. Миллетни атындан алгъан къонакъны уа, кесини ёлчесин къоюп, кесини миллетини багъасын кёргенине кёре къараргъа керек болады. Миллетине аман, иги айтылса да, аны болумуна кёре айтыллыкъды, ол аны ангылайды. Миллетни атын учуз кёргюзтсе, багъасын тюшюрсе, халкъы аны тюз кёрмезлигин да биледи. Айхай да, саулай миллет бир адамны бети бла кёрюннгени тюз да болмаз, акъыллы адамла алай кёрмейдиле. Не мадар, алыкъын алайын ангыламагъан адамла кёпдюле.\nБуруннгу ата-бабаларыбыз тукъум-тукъум бирер тийре болуп, тийреле да бирге къошулуп, бир эл-къырал болуп, бир бирлерин ангылап, билип, бир иннетге келишип, бир сууну ичип, бир хауаны солуп, бирча иш ишлеп, бирча адетге юйренип тургъанларыны себебинден къылыкълары, сыфатлары да бирге ушагъандыла. Ол заманда бирини айыбы, бюсюреую да башхаларына тийсе да, толусунлай болмаса да, ол адетге хо дерге боллукъ болур эди.\nАлгъын заманладан эсе бусагъатда къонакъ алыу башха тюрлю болгъаны уа кишиге да сейир кёрюнмез. Бюгюнлюкде танымагъан адамны къонакъгъа алгъан кесине хата келтирирге боллукъду, жашауда аллайланы кёре келгенбиз, ол сылтаудан хар инсан ол жумушну кесини акъылына, сезимине кёре тамамларгъа тийишли болур.\nТалай жыл мындан алда бир тау элде биреуге эки жаш къонакъгъа келип, аладан бири юйдеги тиширыугъа мен сизни тукъумданма, бу элде бир юч кюн турурча ишибиз барды, кече къалыр жер табылмазмы, дегенди. Ол юйюне келип, баш иесине аны айтады. Эр киши жашдан кимники болгъанын, атауулун соргъанында, ол ётюрюк айтханын сезип къояды, алай жукъ билдирмегенлей, юйню бир бёлмесин алагъа береди. Этер ишлерине да болушуп, кимледен эсегиз да билмейме, алай ишлерге сюйген жашласыз, энтта да мен керекли болсагъыз келе туругъуз, ариу къарындаш тюйюл эсегиз да, тартынмай келигиз деп, «къарындаш» деген сёзню черте, белгилеп ашырады.\nБеш-алты жыл озгъандан сора тукъумун тюз айтхан жаш ол эр кишиге жолугъуп къалады. Къонакъбай, чамыракъ да эте: «Мени къарындашым а не эте жашайды?» - деп сорады. Жаш жунчуп: «Ол сизденме деп алдагъан этген эди, мен андан айырылгъанма. Кечигиз», - деп къызаргъанды. Ким билсин аланы аман, иги болгъанларын, алай а къонакъбай ол кюнледе тас болгъан затларын аладан кёреме дей эди. Бу хапарны жазгъаныбыз, танымагъан къонакъгъа сагъайтханыбызды, была, насыпха, асыры хаталыла да болмагъандыла. Заман тюрленнгенди, аны бла бирге адамла барысы да тюз акъыл бла айланмайдыла жолгъа-къолгъа чыгъып, жарсыугъа.\nЭнди адет-тёреге къайтайыкъ. Белгиленнгенича, къонакъла кёп тюрлю боладыла, анга кёре аланы атлары да башхады: юйлю къонакъ, тийре къонакъ, суу атлап келген къонакъ, айыплы неда уялыр къонакъ, келечи къонакъла. Не тюрлю къууанчны юсю бла келгенлени атларына жыйын бла келгенле дейдиле. Эм сыйлылагъа къыз нёгерлери бла башха миллетден келгенле саналгъандыла.\nКъонакъла къайсы къауумдан болсала да алагъа тийишлисича сый берген не заманда да борчду. Аны атындан тюшюрюп, юйге бет жарыкълы кийиргендиле, атына да юйню иелери къарагъандыла. Адамгъа ашатмай, ичирмей хапар сормагъандыла, анга не азчыкъ да иш бермегендиле. Бюгюн да къарачайлылада айтыу барды: «Къонакъча тургъан болмаса, ишлемейди, къолун сууукъ суугъа тийирмейди», - деп.\nКъонакъ юйге кирип олтургъанлай неден да алгъа анга суусап бергендиле. Аны келтирген адам, ол ичип бошарын сакълап, сауутну алып кетерге керек болгъанды. Тепси тюпден къалгъан, сууукъ ашарыкъ салгъан айыпха саналгъанды. Анга жангы этилген сыйлы ушхууур берирге тийишлиди. Аллында белгилегенбиз аны юлюшю сакъланып болгъанын, алай бла хазырдан аш жарашдыргъан кёп заман, кюч да излемегенди.\nКъонакъла аслам болсала, къоншу, тийре да болушхандыла. Къонакъ бла шагъырейленнгенден сора, тийишли кёрюлсе, тийре жыйылып аны сыйына той-оюн къурагъандыла. Мадары болгъан а къурманлыкъ этмей къоймагъанды.\n19.06.2020 - 08:19 → «Иймансыз» жашаууму кёрмейме


Махтау сёзле бла бирге – саугъала да. | Электронная газета "Кабардино-Балкария"\nМахтау сёзле бла бирге – саугъала да.\n13 июня, 2019 - 07:26\nЧерек районну жер-жерли администрациясында Социал ишчини кюнюн къууанчлы белгилегендиле. Анга жораланнган жыйылыугъа район администрацияны башчысыны орунбасары Къазийланы Анатолий, Къашхатауну оноучусу Уяналаны Азрет, иш бла жалчытыу эм социал къоруулау араны директору Батчаланы Алим, социал жумушланы тамамлаучсу комплекс араны директору Улбашланы Миналдан да къатышхандыла.\nЖыйылгъанланы алгъышлай, Къазийланы Анатолий бюгюнлюкде районну социал къоруулау бёлюмлеринде 100-ден артыкъ адам ишлегенин билдиргенди. Ала кюн сайын бек керекли жумушла тамамлагъанларын да чертгенди. Аланы ишлери тынч тюйюлдю, аны тынгылы этер ючюн халал жюрекли, тёзюмлю, сабыр да болургъа керекди. Районну социал службасында ма аллайла къуллукъ этедиле, ала жууаплылыкъларын сезедиле, болушлукъгъа мычымай жетедиле, жюрек жылыуларын кишиден аямайдыла,дегенди.\nПрофессионал ишлерин тынгылы бардыргъан социал ишчилеге жюрек ыразылыкъларын Батчаланы Алим, Уяналаны Азрет, Улбашланы Миналдан да айтхандыла.\nЖыйылыуну кезиуюнде хычыуун жумуш да тамамланылгъанды: айырмалылагъа саугъала берилгендиле.\nБёзюланы Залина. Черек районну администрациясыны пресс-службасы.


Эльбрусоид :: Форум :: заман кециндиреик))\nбара бара кетдим, золда таракъ табдым, аны аммагъа бердим, ол маннга .... не зат берди, эм да не этдим аны?\nалай алай келишдире ойнайыкъмы?\nАмма къулакъ артыма берди..со словами если еще раз тронешь мою расческу у тебя будет персональный конец света..понял да!)))этген а вывод этдим..не хочешь персональный конец света не трошь плохолежащую расческу))\nаман крутой аммады\nбара бара кетдим, золда таракъ табдым, аны аммагъа бердим, ол маннга\nкапийле берди мена базаргъа бардым)\nКапийле сатаргъа? ))\nкампекле - алай ата болурсуз дейме\nма санга, ол сёзню уа бир да эшитмегенме\nТамата тёлюбюз айтып кампетле деген сёзню эшитген болурса, сабийле уа капийле дейле\nда не кюлесе? бизнесс деген бизден цыкъгъанды) эшитмегенмисе Жангуразланы Мажитни айтханын?\nа сена не этеригенг?\nМа керти крутой амма сатар тенгли бир капий берген )\nда аз тюрлю аммала болмайдыла)\nда сюе эсенг алыш бир затха\nСау болугъуз, мен а капеклеге мы айталла деб тура эдим)))\nБартер? Гинзиге алыштырама\nгинзинги бир матау халыгъа алышама\nБир серебрянка тобха береме\nда не гинзиди бу?? сен серебрянканы не тургъанын билемисе??\nхауа сюре заман ашыра ... ашыкъ ойнай турамысыз огъесе ?\nой ол заманла къайда ашыкъ а ойнаргъа нянням юйретгенеди бираз унутаракъ болгъанма. сен а ойнай билемисе?\nгинзини ма былагъа алышыб келеме\nкимге керекди? къар заугъан хапарцыкъ цыгъады\nол кучада зенгсизге алышсангъ эди уа?\nда олда меникиди !\nсюе эсинг алышайыкъ урцукъгъа\nурцукъ?! кимге кийдирликме, итим зохту сора... ол суратда итге алышама къол урцукъну\nАйыб этмегиз, ангыламайма бир-бир сёзлени: алышайыкъ, урцукъ-урчукъ дегенлигигизмиди?\nурцукъну кийдиргенми этедиле? матау деген а не болду? Къатышдым\nалышаикъ - поменяемся,\nматау - намотанные нитки, пасма, къарачай халыны биле?\nМени гинзимми турнала зюн цындайлагъа алышыб келгенди, мен а ол алышхан зерде ит зенгсиз кергенме, турнала ол зенгсизни да ал деди, мен а аны кийдирир затым зохту дедим, ол суратда итге алышама дедим... англашындымы бир зат? )))))\nкъарачайлы угъай мен да ангыламадым)))))))))))


Спецтехника Нерчинская улица. Аренда спецтехники Нерчинская улица\nСпецтехника Нерчинская улица . Аренда спецтехники Нерчинская улица .\nОТЗЫВЫ АРЕНДА СПЕЦТЕХНИКИ Нерчинская улица\nНаш портал spetstehnikaspb.ru в сети интернет можно найти по таким запросам как: Спецтехника Нерчинская улица . Аренда спецтехники Нерчинская улица .\n# Спецтехника Нерчинская улица # Аренда спецтехники Нерчинская улица