Стихи на Карачаево-Балкарском, Тюркском языке (Софи Трам-Семен) / Проза.ру\nСтихи на Карачаево-Балкарском, Тюркском языке\nНАЗМУЛА БЛА ДЖЫРЛА\nСыйлы окъуучум, санга салам!\nАлыр - алмаз къолгъа къалам,\nСени башдан тюшюннгенме,\nХош саламгъа тилленнгенме.\nБюгюн санга - джан даууму,\nИч сёзюмю, ачыууму,\nНе дерсе - деб, тынгылайма.\nБюгюн санга ич тёкмейин,\nБолалмайын, къалам алдым,\nОртагъа да тюзню салдым.\nМында болмаз, биз билиучю,\nКертиликге кюч тийиучю,\nДжалгъан сёзлю назмула,\nНе да алдау хазнала.\nДжазылгъанны бары тюздю,\nДжазым джазды, кюзюм кюздю.\nКим биледи, Аллах бериб,\nМен джазгъанны сен тюз кёрюб,\nКитабым бла бетлеширсенг,\nОйумум бла бирлеширсенг,\nНасыб манга къайтыб келир,\nАчыуларым сынар, эрир,\nТикли джолум тюз кёрюнюр,\nКъач кюнюме нюр тёгюлюр,\nКетген мурат къайтыр манга,\nТалпыу сала, сыннган джаннга.\nСыйлы окъуучум санга салам,\nТарыгъыу бла алдым къалам.\nАДАМ КЕСИ САЙЛАЙДЫ\nСёзню сюйген – ныгъышха,\nАт излеген – чарышха.\nСен сайлайса джолунгу,\nСен бересе къолунгу,\nНе - аман, не - игиге,\nАман болса шогъайынг,\nТутмаз болур тагъайынг,\nДжашау джолда таярса,\nДжан кючюнгю джоярса,\nЁмюр кетер бошуна,\nХата келе башынга.\nИги тутса къолунгдан,\nКёб ашхыгъа тюберсе,\nХайырлы иш этерсе,\nНасыб болур юйюнгде,\nХузур турур кёлюнгде.\nЧюйре адам – ачыулу,\nЭтген иши – чачыулу,\nАшхы адам – сабырды,\nАны джюрек алырды,\nОл санга сый келтирир,\nХош хауасын джетдирир.\nАт излеген – чарышха,\nКъатын аллыкъ – кёрмючге,\nКак ашарыкъ – чёмючге,\nКъаугъа керек – бетлешге,\nДжау къайтарлыкъ – сермешге.\nДжашау джолла - санаусуз,\nБир къаууму - джараусуз,\nБир къаууму – ёрлетген,\nСен кесингсе сайларыкъ,\n© Copyright: Софи Трам-Семен, 2017\nСвидетельство о публикации №217060600842\nМинги Тауну этеклеринде,\nДжандет кибик ариу джерледе,\nКюрен тарта къарлы тауларынг\nДжашайса сен, шанлы Малкъарым.\nСенден кенгде джюрек эзиле,\nСанга тюбегенлей кериле,\nСолуу таба сенде санларым,\nКъарнаш джуртум, сюйген Малкъарым.\nКязим айтхан акъыл сёзлеринг,\nКъайсын джайгъан фахму хурметинг,\nОмар айтхан сейир джырларынг,\nСукъландыралла, шанлы Малкъарым.\nКъарачайда алгъыш айтыла,\nКъарнаш Малкъарыма атала,\nЭки джуртну эрке уланы,\nАсыл халлы, шанлы Малкъарым.\nМийик тауларынг бла къараша,\nХар миллетге бойунг джараша,\nКенгнге бара махдау хапарынг,\nДжаша, джашна, шанлы Малкъарым.\nМийик тау башлада,\nМинги Таугъа джырла багъышлай,\nАриу, къызыл къанлы,\nЁхдем, тюзлюк джанлы,\nДжашайса сен, джарыкъ Къарачай.\nАдебинг тауунга тенг болуб,\nОй, ким насыб табар,\nСени тауларынгдан кенг болуб.\nСанга джыр айтама,\nДжан джылыуунг кёлден кетмейин,\nСени нюр хауанга джетмейин.\nМуратларынг кёкге джанаша,\nХалал кёллю халкъым,\nДжаша къуанч аллы,\nАриулугъунг джерге джараша.\nКъарлы тауланы ёмюрден келген иеси,\nАта джуртума махдау салайыкъ,\nджарыкълыкъны, чомартлыкъны тёреси,\nХалкъыбыздан юлгю алайыкъ.\nЁхдем Нарт - Хунланы анасы,\nДжигитлени, ётгюрлени къаласы,\nШам - Къарачай, Нарт - Къарачай, ой!\nКёб ёмюрлени зорлукъну ууун сынады,\nАлай тюрленмед асыл юлгюсю,\nАдамлыкъны, бузмай, алай сакълады,\nЁхдемленирча бюгюн тёлюсю.\nМа бу дунияда джандет деген бар эсе,\nОл ата джуртум, Къарачайымды, ой,\nАнга къуана, алгъышла айта, джыр эте,\nБюгюн этейик тауларыбызда той.\nВургас. Болгария. 1990. Июль.\nТау Къарачайны кюн юлюшлю джерине,\nМен джыр атайма сюйген, ёсген элиме,\nЭсге тюшюре ариу орамланы,\nКелбетли, джарыкъ адамланы.\nМени туугъан элим,\nМени ёсген элим,\nДжарыкъ кюнню тюбюнде,\nДжаша, джашна ёмюрге,\nМени сюйген элим.\nАта юйюмча хар юйюрюнг, арбазынг,\nЭт джуугъумча бютеу сени адамынг,\nСени тангларынг джашауму джарыта,\nСени ауазынг джырлата.\nСабий кюнюмю бешигин тебретдинг,\nАна тилими сёзюне юретдинг,\nАтлам этдирдинг, эркелете, ийнаклай,\nДжолгъа чыгъардынг алгъышлай.\nМен джыр айтама, сюйген элим сенгнге,\nЧуакъ кюнюнге тюшмейин кёлекге,\nКъуанч бла джаша ёмюрлеге!\nАй, Эресей, бир тюзелиб кеталмадынг,\nХалкъларынгы кёз – къаш керир эталмадынг,\nАбыннганлай, сюрюннгенлей, алай турдукъ,\nДжокълукъ сынай, умут эте, джашау къурдукъ.\nКоммунистле "коммунизм" дегенелле,\nДжангнгы мурат, джангнгы талпыу бергенелле.\nДемократла бек аламат сёлешдиле,\nМелхум джашау къурургъа - деб кенгешдиле.\nДжыйырмадан артыкъ джылны сакълагъанбыз,\nАчыланы къатын къатха къатлагъанбыз,\nДа Брежневни кюсер болуб, тирелгенбиз,\nКъуру джуртха къарар болуб сирелгенбиз.\nБусагъатда бир къауумду онглу болгъан,\nХыйла, питна, усталыкъ бла орун алгъан,\nКъалгъан халкъны джарсыулары эштилмейди,\nИнджилгенни кёзю - къашы тешилмейди.\nАуругъаннга, ачха болмай, къаралмайды,\nДжарлы адам адамгъа да саналмайды,\nСабийлени, хакъ тёлемей, окъутмайла,\nОмакъ сёзню айтыуну да къурутмайла.\nЮйсюз - кюнсюз кёбле барды, ачыкъ къалгъан,\nБу палахны, джаннгы властды халкъгъа салгъан,\nКъуллукълагъа татахларын салгъандыла,\nАлай бла да халкъны оннгун алгъандыла.\nХар зат багъа, кюнден - кюннге багъалана,\nДжарлы халкъ да башчылыкъгъа тагъалана,\nКим биледи, неле болур, аллыбызда?..\nТюшюб къалдыкъ, джесир болуб, къаллыбызгъа.\nБир къауумду Эресейден татыу алгъан,\nКъралны ашаб, кесилерича закон салгъан,\nДжуртубузгъа ие болгъан, джекледиле,\nАла халкъны баш кёлтюрмез этедиле.\nБыллай джашау, джашау тюлдю, инджилгенлей,\nКъытлыкъ басыб, халкъ мыдахды, баштёбенлей,\nБашчылыкъ бла халкъ арасы, араланды,\nНасыб деген бизге джетмей, джагъаланды.\nМадарсызлай арсар болуб сирелгенбиз,\nТамам келиб джолсуз таргъа тирелгенбиз.\n(СЕМЕН улу ДЖЫРЧЫ СЫМАЙЫЛГЪА)\nУллу алам чархын бурад сормайын,\nАдам улу бойсунады бурмайын,\nЁлюм ачыу ийилтеди шартына,\nБир алгъанын къайтармайын артына.\nБу ачыуну мен да кердюм, сынадым,\nДжан - атамы ёлгенине чыдадым,\nТар къабырда джатханына юрендим,\nАчы кюуню сёзлерине тиллендим.\nАта юйюм худжу калыб, атылды,\nКъуанч халым мыдахлыкъгъа батылды,\nДжакъсыз болуб джангнгызлыкда арыдым,\nЁксюзлюкню не болгъанын таныдым.\nТуз джыламукъ кёз джингкими джабханлай,\nДжаным ауруй хар бир тангнгым атханлай,\nУргъан джелде, къачхы талча бюгюлдюм,\nНасыб кюнню къайтырындан тюнгнгюлдюм.\n«Атам» - десем ачы джарам ашлана,\n«Атам» - десем джюрек ауруу башлана,\nЁхдем башым, онгнгусузча ийиле,\nМыдах ангнгым сагъышлагъа кёмюле.\n«Эл иеси» - деучен элле атынга,\nБагъа бере сени асыл шартынга,\nДжыр джырласанг - алтын сынджыр тизгенлей,\nЗикир этсенг - джюреклени эзгенлей.\nКъаты джашау санларынгы эмгенлей,\nХар кюнюнгде джарсыулагъа кёмгенлей,\nТюзлюк излей, тюзлюк сакълай, арымай,\nЁлюб кетдинг, джарлы атам, джарымай.\nЁлгенинге джеталмадым, кенг къалыб,\nАхыр сёзню эшталмадым, кёл алыб,\nРазылыгъынг башхаладан айтылды,\nКёзлериме морсул кюрен тартылды.\nЁлюм ачыу джюрегими джигинде,\nЁлюм джорукъ джашауму ичинде,\nМанга къадар этеригин этгенди,\nДжохар атам джер тереннге кетгенди.\nДжылау этиб, джылау сени къайтармаз,\nБу ачыуум энди кёлден таркъаймаз,\nЁлюм ачыу хар кимге да джетерик,\nДжер джюзюнден хар бир джан да кетерик.\nЭнди барды мыдахлыкъдан хапарым,\nДжангнгыз тюшдед, атам, сени табарым,\nДжангыз кёлдед энди сени джашарынг,\nДжан садакъа, джан садакъа ашарынг.\nЁлюм - залим джыламукъну кермезди,\nКъадар - залим артыкъ ёмюр бермезди,\nАчы джорукъ джазылгъанды аламда,\nАнга тёзюу, аны чегиу - адамда.\n20. 10.1981. Терезе.\nТЮЗЛЮК - ТАРДА\nБюгюн башым - къара сагъыш, кёлюм - мыдах,\nДунияда тартылгъанча ауур салах,\nЁлюм, ёртен, тонау хапар джайылгъанды,\nДжарлы тюзлюк, энтда, таргъа тыйылгъанды.\nКъарайма да, къарам тутар, кёралмайма,\nЭштеме да, эштгениме тёзалмайма,\nАйтама да, сёз ётер джер кёрюнмейди,\nАманлыкъ да адамлыкъ бла бёлюнмейди.\nКелир заман къутхарыр - деб ышаннганлай,\nБаш сакълау бла, тёзюм бла джашагъанлай,\nМуратладан, умутладан аджашханлай,\nДжашау барад, кёзле джер бла къарашханлай.\nКъралым десем, тыш джауланы ойнашында,\nХалкъым десем къул башчыны хыйлясында,\nДжокълукъ десем адамланы юсюн басыб,\nХар къарамгъа чагъресизлик ауун атыб.\nДжарлы Тюзлюк, энтда таргъа тыйылгъанды.\nСен джарыкъ джулдузса, кёзню къаматхан,\nАриу сыфатынга кёбню таралтхан,\nСен кёксюл кёкледе учуп барыучу,\nМен, сен джолукъмазлыкъ, джангнгыз джолоучу.\nБир кюн тохдагъаненг, эсинги бёлюп,\nНасыб сынатханенг, нюрюнге кёмюп,\nУчунуп чыкъгъанем сени аллынга,\nБойсундургъан эдинг ариу халынга.\nАлай, джарыкъ джулдуз, тансыкъ энг кёкге,\nКёлюнг орналалмад бу ёзен бекге,\nДжолунгдан къалалмай, сен кетдинг ёрге,\nМен да джангнгыз къалдым бу мыдах джерде.\nНасыб тамырланмад, азалды къуанч,\nМени джюрегиме къатылды къоранч,\nДа тилек этеме, бар - деб, онгнгуна,\nНёгер болмасам да джарыкъ джолунга.\nДжулдузгъа тюбеген, джюрекден джарыр,\nДжюреги джанмагъан джашаудан арыр.\nМанга насып болду, санга тюбедим,\nТерсейген джашауда магъана кёрдюм.\nДжазыу буйургъанды, джокъду ёкюнюу,\nСеничагъа болмаз джолдан бёлюнюу,\nКесинг излегенча джашауунгу къур,\nКенгден джарысанг да, джукъланмайын тур.\nАТАМ, САНГА ТАРЫГЪАЙЫМ\n/Ф.Байрамукова бла Зубайда, Маруа чыгъаргъан 2-томлукъ китабдан сора/\nДжарлы атам, сени талан этгендиле,\nДжашауунга джангы ызла чертгендиле,\n"Акътамагъынг" бир башхагъа аталгъанды,\nАйша - Ханым чыгъарылыб, атылгъанды.\nАйтыуунгу магъанасы къыйылгъанды,\nАлтын сёзюнг джез къаблагъа джыйылгъанды,\nКерти сёзюнг джалгъан бла джабылгъанды,\nМуну этген юйдегингден табылгъанды.\nОкъа буруу айтыуларынг - тартмаланды,\nАйтмагъанынг, айтхан кибик, басмаланды,\nДжашау ызынг, джылынг, сырынг, тюрленнгенди,\nБютеу бары ётюрюкге бёленнгенди.\nАйтхан эдинг, "аямазла" - деген эдинг,\nБоллукъланы кёб алгъадан билген эдинг,\nДа къызынгы, аяусузча тилгендиле,\nЁз сырларын манга дери кергендиле.\nДжарлы къызынг, ит сюрюуден, таланнганды,\nЮсюне де хар болмазлыкъ къаланнганды,\nТарыгъама, Абба, санга, инджилгенме,\nЮйдегингден бу халкъдан да чиркиннгенме.\nДа джюрегим, джер тенглиди, джаным - Абба,\nБусагъатда, сени ишинг, къатыш къыбба,\nКюрешеме аны чырмаб джыйяйым - деб,\nБу алдауну къуюлгъанын тыяйым - деб.\nАлай сенден гыл тюшюрген джакъчы болуб,\nЧыкъылыкъла къыз, джаш болуб, хакъчы болуб,\nАртыкъ сёзню бир кёб эштдим, болмай хатам...\nМа алайды, бюгюн туруу, джарлы атам.\nИчи толу бир саутду, адам деген.\nКъыйын тюлдю биреуленни ичин билген,\nТий, тийгенлей ичиндеги тёгюллюкдю,\nНе болгъаны олсагъатлай кёрюннюкдю.\nДжауну, тосну дараджасын алай таны,\nТиер-тиймез бузуллукъду аны къаны,\nАсыл эсе, джарашыулу ангылатыр,\nАсылсыз а кир сёзлерин чачыратыр.\nАлгъаракъда бир "алимге" алай тийдим,\nАдамлыгъын, сыйын, сырын, барын билдим:\n«Тёгюлгени» мырды сууча, джуумдуча,\nСёлешгени - багуш тилни урумуча.\nКъыйын тюлдю биреуленни ичин билген.\n90 - чы джыллада, кърал къатышыб, адамны аманы ортагъа чыкъгъан сагъатда, дипломланы, сыйлы атланы, къуллукъланы сатыб алгъан, бир бетсизликден артха турмагъан, билим, культура ишге тыйыншлы болмагъанла да болдула.\nАллай "тарихчиледен" бири джазгъан бир китабда, СЕМЕНЛАНЫ, БИЙЛЕ бла\tЁЗДЕНЛЕНИ "къул" этерге кюрешиб, багуш тукъумларын "хан" этиб китабла чыгъарыб айланнган, асыллагъа тил узатыр къадар бетсизлик кёргюзтген, къаракъул къабакъдан "тарихчилеге" джууаб.\nДжурт тышында джашагъан, джарым Гюрджю, джарым Къарачай, асыл тукъумлагъа, не эсе да, дерти болгъан, кесине "профессор" атаб айланнган бир билимсиз, "Ачеу улу Ачемезни" сёзлерин тюрлендириб, Трам-Семен тукъумну учузлаб, "Хан-Семенле" деген джерге, кеси тукъумуна тыйыншлы бир кир сёзню салыб, китаб чыгаргъанды, аны кибик, бизде джашагъан бир узункъулакъ къатын да, аны кёчюрюб, Эресейде басмалатханды.\n"Биреуню бёркюн алсанг бёркюнге сакъ бол"- дегенлей, хан тукъумну кирлерге кюрешген бир талай тукъумсуз-джукъсузгъа джууаб бермей къоялмайма. Айыб этмегиз/.\nКъараджюрек, халкъны ичден бёлюучюле,\nДушманланы сокъмагъында джюрюучюле,\nГыл амалтын бет атыучу баришчиле,\nСёзюм - сизге, къаратабан "тарихчиле"!\nКёб болмайын бир бюлдюргю китаб табдым,\n"Тарихчини" джазмасына къарам атдым,\nАлгъа - кюлдюм, сора кёлден мыдахландым,\nФахмусузгъа джюрегимден тагъаландым.\n"Джеталмагъан джер тырнайды" - деген кибик,\nДжазылгъан зат кир мырдыгъа кирген кибик,\nАсылланы "къул" кёргюзтюб, асылсызла,\n"Хан", "бий" болуб тукъум - джукъсуз болумсузла.\nБыллайлагъа джууаб керек, джабылмайын,\nБу къул къауум англамайды къагъылмайын,\nОл себебден къалам алдым, сюймесем да,\nБыллайла бла сёлешиуню билмесем да.\nТрам - Семеннге "къул" дегеннге не сёз табхын?\nКъаракъулгъа хан асылдан не англатхын?\nДа, дагъыда, джууаб этмей болалмайма,\nДжалгъан сёзню къайтармайын къоялмайма.\nХунн Сия - Лин тукъумданды Семендерле,\nСемендерден болгъандыла Трам - Семенле,\nАта – баба Хазар къралны ханы элле,\nХунн асыллы бирлеш халкъны шаны элле.\nОнтёртюнчю ёмюр кире, палах джетиб,\nИч, тыш джауну итлиги бла ханлыкъ битиб,\nСемендерле къауум - къауум къачхандыла,\nСкиф халкълада къонакъбайлыкъ табхандыла.\nБюгюн, Семен, Къарачайда, Авардады,\nОрус, Казак, Къабартыда, Дигордады,\nБыла бары Хазар - Ханлыкъ даулетденди,\nБары - къарнаш, Трам - Семендер юзюкденди.\nБир къауум а Эресейге атланнганды,\nАскер уста болумуна базыннганды,\nОрус патчах хан юзюкню джаратханды,\nАлай бла да аскерине орнатханды.\nТамадагъа Къаркъатан - бий дегендиле,\nАсылына уллу багъа бергендиле,\nХристьян динде "Симеон" - ат аталгъанды,\nБий китабха "Семенов" - деб джазылгъанды.\nКъаркъатандан эки тукъум къуралгъанды,\n«Каркадынов», «Семенов» - деб айтылгъанды,\nАсыллыгъын «граф» такъма ат билдиргенди,\nЭкиси да аскерлик бла билиннгенди.\nОналтынчы ёмюр ёте, туудукълары,\nБашха джерде къалмасын - деб урлукълары,\nБасынчакълаб Кавказ джуртха келгендиле,\nДжерлилени кёллерине киргендиле.\nДжигитлик бла, билим бла танылгъанла,\nБойлу, сары, кёксюл кёзлю аждагъанла,\nТрам - Семенле Минги Таугъа баргъандыла,\nТау этекни таш тарларын алгъандыла.\nЭресейден, ата джуртха джол алгъанла,\n"Ачей улу Ачемезде" айтылгъанла,\nТашлы тарда фатарларын салгъандыла,\nКъыйын джоллу тау бауурда къалгъандыла.\nХапарыбыз ма алайды, миллет билген,\nШагъатла да архивлелле, хапар берген,\n"Кёз кёргенни кётлек дженгнгер"- дер кибикле,\nШо сизмисиз ханнга, бийге къул дерикле?\nХунн бийлени къолларына къарагъанла,\nДжалгъа келиб къул къабакъны къурагъанла,\nДжасакъ болуб мал орнуна берилгенле,\nШо сизмисиз асыллагъа керилегнле?\nТрам - Семенни "къул" этерге талпыгъанла,\nСоветледе тукъум аты джазылгъанла,\n"Бий" эсегиз бий-ышанны кёргюзтюгюз,\nСыйыгъызны бизни бла да бёлюшюгюз!\nСемен бла Оруслары - тархлыдыла,\nБий - ышанла архивледе сакълыдыла,\nЁзден къауум - Къарачайны тамырыды,\nКъул тукъумла - тышдан келген агъымыды.\nТрам - Семенле хан тукъумду, асыл къанлы,\nПитналыкъгъа терс къарагъан, тюзлюк джанлы,\nЫшан, тамгъа, байракъ, мухур иесиди,\nГиназ аты, Хазар шаны - тёресиди.\nКъара къулну асыл бийле кюусюнмейле,\nСизни бла джуукълукъ да джюрютмейле,\n"Хо хариб" - деб тынгылауну басадыла,\nАлай бла да сизге джолну ачадыла.\nДа болмазмы бу кир тилни кишенлерге,\nХалкъ бла орнун, джерин билиб кечинирге,\nБий, ёзденнге бу зарлыкъны къурутургъа,\nСырыгъызны айтдырмайын тынч турургъа?\nТукъумланы сыры - сыйы билинибди,\nАйтыу болса, халкъны эси бёлюннюкдю,\nАндан эсе турсагъыз а таймагъанлай,\n"Багуш къазгъан тауукъ" кибик болмагъанлай?\nКъутургъансыз, игиликге къутуругъуз,\nКёк - тёрени джезасындан къутулугъуз,\nАллах сизге акъыл берсин, тыймагъанлай,\nКёлюгюзча бир тар насыб къыймагъанлай.\nСизге ахыр айтырыгъым нарт сёзлелле,\nАла, тамам халыгъызны билдирелле,\nСуратлауну бурунгнгула этгендиле,\nТилде тура бюгюнлеге джетгендиле:\n"Къарауашха бийче болур кёз бюрчюгю",\n"Тыбыр къулну, бийге болур, минг ёчюгю",\n"Асылсызны зар нохтасы асыл болур",\n"Тенг - тенгнгине" - демегенни юйю къурур".\nСЮЙГЕННИ КЁЛЮ ТЮЙЮМСЮЗ\nСюйгенни кёлю тюйюмсюз,\nСюймеген адам - сюйюмсюз,\nСезиую болгъан онглуду,\nСезимсиз джарты джоллуду.\nАриулукъ - къарам терилтиу,\nАйбатлыкъ - кёзге илиниу,\nИшленнген акъыл - джарагъан,\nМиллет сейирге къарагъан.\nИш устасындан айтады,\nДжигит хорлам бла къайтады,\nАдеб джарашыу этеди,\nБилим аллына элтеди.\nСёз чыкъгъан джерин танытыр,\nЭсебсиз джашау арытыр,\nДжакъгъа джакъ болуу - асыуду,\nДжаугъа бой салыу джарсыуду.\nЧомартха байлыкъ келиучю,\nКъоркъакъ минг кере ёлюучю,\nКъызгъанч къолдагъын къысыучу,\nЗар джюрегинден тыкъсыучу.\nДжуртунг бешикди, тебретген,\nКъралынг уллунгду, юретген,\nХалкъынг джанынгды, джашатхан,\nДжюрек тёрюнг а - Джаратхан.\nБыланы билиу - ёсюмдю,\nБимеген абын - сюрюндю,\nАлай барындан багъалы,\nСезимди, джюрек тамаллы.\nКъыш-къыямут акъ мыйыгъын бургъанды,\nТау джуртумда буз бийлигин къургъанды,\nДжерни, кёкню суугъу бла суутуб,\nГараланы буз тюбюнде уютуб,\nЮшютюуню лагъымларын билиучю,\nЗаманындан аджашмайын келиучю,\nКенг джайылыб, джашагъанны сакъ этиб,\nКъыш келгенди, тёгерекни акъ этиб.\nОрамланы тайгъакъ этиб, бузлатыб,\nАдамланы эслеб - эслеб атлатыб,\nБир ачыла, бирде - усу тутаракъ,\nБир - къар къуя, бирде кючюн атаракъ,\nДжанлыланы ышыкъ джерге джыйгъанлай,\nБораны бла джерни таргъа тыйгъанлай,\nКъыш келгенди дунияны акъ этиб.\nМийик таула, булут басыб, мынгайыб,\nАкъ кийиннген шош чегетле, сымпайыб,\nЧыпчыкъ гюрю эштилмейин, шош болуб,\nСуукъ джелге алам эркин, бош болуб,\nТау джанладан къарла, бузла юзюле,\nУллу суула арыкълача сюзюле,\nОгъарыдан суукъ джелни тартханлай,\nМутхуз кёкге булут кюлте такъгъанлай,\nБирде - уакъ, къургъакъ къарын себелей,\nБир - джабалакъ болуб джерге тигелей,\nКюнню Джерге аз заманнга къарата,\nБийлик этген бу кёзюуюн джарата,\nСенсиз джырым да,\nСенсиз джашау да,\nБиз да бой салдыкъ,\nСен аякъ алдынг,\nМен да тебредим,\nДжашау нёгерим -\nДейди ол манга,\nДжюрек а кюед\nЁмюр а барад,\nЁмюр а ётед,\nДжаз келечиси, ариу къарылгъач,\nДжанымдан юлюш этейим,\nБизни тийреде сен уя салыб,\nАны, къуанч бла, кёрейим.\nНасыб унутхан мутхуз кюнюмю,\nДжангы джарыкъ бла джарытдынг,\nТаралгъан, кюйген мыдах кёлюме,\nДжангы насыбны танытдынг.\nАлгъышлай келдинг терек бачхама,\nТаулагъа сары танг ата,\nКъуат келтирдинг къуу арбазыма,\nКъуанчлы халны сыната.\nСен къанат кердинг мутхуз кёгюмде,\nТот сезимлени уята,\nДжарыкъ джырладынг, джангнгыз кюнюмде,\nМуратха умут байлата.\nСюймеклик хауа келтирдинг манга,\nБуз санларымы эрите,\nСабыр уятдынг бу сары тангда,\nДжарыкъ джырынг бла терилте.\nАриу къарылгъач, кел тар юйюме,\nЁт тёрге къанат джел эте,\nАтыб къоймайын, джангыз кюнюмде,\nБош келмегенсе джыр эте.\n/чам джыр. Театргъа джазылгъан эди/\nДжарыкъ отоу юйюнгде\nСюймекликден айтханенг манга,\nЭнди сени сюйгенинг,\nИчки бла тенглеринг,\nОй джигитим не болду санга?\nНарт джигитим, не болду санга?\nЭртден сайын къарамынг,\nБаш аурууну хапарын\nБилдиреди таймайын манга,\nОй джигитим, не болду санга?\nАта кёлден ышыкхъсыз,\nКъарамайса бурлуб манга.\nТанг алада кетиучю,\nАнглатсанг а, джашырмай, манга,\nТамгъа салма ма бу таза къанынга!\nАла кибик джашарча,\nКъара чачынг агъарды,\nНюрлю бетинг саргъалды,\nТынгысызлай чыгъаса танга,\nОт къазанынг азыкъсыз,\nДжарлы бийченг насыбсыз\nСюйдюргененг кесинги манга.\nСюеме да - сюймезча,\nКёреме да - кёрмезча\n1987дж. Э. Джёгетей\nДжылла – сыртынгда бир таш,\nЗаман – арытхан джолдаш,\nДжашау джанынгы тарай,\nКъадар аякъны марай.\nНе барды мюлкден, малдан,\nУллулукъ берген халдан?\nБары да бошду, ийнан,\nСанынгы тюйме, инсан!\nКъынгырсыз болсун джолунг,\nАчылгъан болсун къолунг,\nБюсюреу ала джаша,\nХалал хакъынгы аша.\nКъалгъан бары да - джалгъан,\nАлдау умуттха салгъан.\nКюнюнг бек дженгил батар,\nКъабырды ёмюрлюк фатар.\n2000. Гиресун. Турция.\nКелген джолум, таш чачылгъан, тар аушлай,\nТалпыу джерим, солуу алыр, кюн турушлай,\nДжан атама, муратыма джетейим деб,\nАякъ таяд тик къаядан кетейим деб.\nДжел урады, кёз ачдырмай, онгсуз эте,\nЫрхы келед тар аушха, джол тюзете,\nТаяма да билек болур джокъ адамым,\nИлинмейин, тирилмейин джокъ мадарым.\nЁмюрюмю асламысы сюрдю, кетди,\nДжара сала, джан ачыта муал этди,\nХончалагъа кюмюш кюрен тартылгъанды,\nКёзлериме кетмезлик ау атылгъанды.\nСюймегеним сёз джетдире, тыйгъы къура,\nДжан насыбым хауле джеллей, онг - сол ура,\nДжекге кетдим, джек джерледе джерлеширге,\nНасыб болмад туугъан джурт бла бирлеширге.\nУлхучула, алдаучула, джалаучула,\nКъабхын къабыб, джыртыб, юзюб джашаучула,\nДжуртда ёрге чыкъгъандыла, эзеу - эзеу,\nТюзлюк деген джаныб тюшед, кёсеу - кёсеу.\nЭтим - дженгим тыш адамдан суукъ болуб,\nЗарлыкъ, зулум, тюртюу, атыу азау туруб,\nДжакъсыз къалыб къараландым, тамгъаландым,\nКъарачайгъа кетмез халда мыдахландым.\nСюйген джаным сюймез болду, кюе - кюе,\nНазик джюрек берчден толду, тие - тие,\nСабий - балыкъ буюрмады джазыу манга,\nДжан бас, Аллах, халал кёллю джангыз джанга.\nБаргъан джолум тикли джолду, ёрлет ёрге,\nТутхан ишим керти ишди, ётдюр тёрге,\nКюч бер манга, муратларым таркъайгъынчы,\nСанларымы кёксюл ёлюм байлагъынчы.\nКече къарангнгысы - алам теренинден,\nКюндюз - Тейри чакъны айыкълыкъ кенгинден,\nКече сагъыш туугъан, ёлген джарсыудады,\nКюндюз сагъыш джашау, ашау чабыудады.\nДжашау деген, кюнлей алдай арытыучу,\nМурат деген алдан - алгъа тарытыучу,\nСермеш бла эриш, уруш хатыбызды,\nКъысха ёмюр, ачы, ёлюм шартыбызды.\nДжазыу деген кёзбау, алдаб джюрютюучю,\nАрытыб, аурутуб, бюгюб тигилтиучю,\nДжер дегенинг джутар, сингдирир джаныууар,\nБу джорукъ неденди? Билдирмейди къадар.\nАдам деген бир джан, сезген, билген, сюйген,\nЁлюм къоркъуу бла аз ёмюрюн сюрген,\nТёнгеги бла джаны таймай демлешиучю,\nДжерге нек келгенин билмейин кетиучю.\nТуугъан бла ёлюмню арасы – бир атлам,\nНеден алай болду, билдирмейди алам.\nЧирир тёнгегинде, ёлмез джан джюрютген,\nАдам - джарлы, сенсе джюрекни инджитген.\nТенг тутмайын бир адам да джашамаз,\nИги нёгер тыш адамгъа ушамаз,\nИги нёгер, къан джуукъча, илешир,\nАманы уа джауунг бла тиллешир.\nИги нёгер санга акъыл табдырыр,\nАман нёгер бедишине батдырыр.\nДунияда кёб тюрлю джан бирлешде,\nБары орун алыр ючюн эришде,\nУруш - тюйюш, артык сёз да чыгъыучу,\nСюймегенинг джаллы кибик, чабыучу,\nОл заманда, хар адамгъа джакъ керек,\nМа ол кюнде, керти тенгди къурч билек.\nИги тенгинг, джуугъунгча, джуукъду,\nКерек кюнде ол аякъгъа турлукъду,\nАман тенг а къыйын кюнде тайыучу,\nКёзбау сёз бла, артда, башын алыучу.\nИги тенгинг чакъырылмай джетеди,\nАман тенг а уста сылтау этеди.\nОсал тенгден джау асыуду, ишексиз,\nДжау джанашмайд, аны кибик, керексиз,\nДжау кирмейди эшигингден, ышара,\nКъара кёлюн татлы сёз бла джашыра,\nДжаугъа джауча къарар онгну табаса,\n"Нёгерге" уа сёз табалмай къаласа.\nАны ючюн, иги тенгни сайлагъыз,\nШохлугъун да, бузмагъанлай, сыйлагъыз,\nКерек кюнде джуугъуча къарагъыз,\nХар зорлукъда болушугъуз, джарагъыз,\nСый бериу бла адам кесин танытад,\nУчузлаучу джангыз кесин абджытад.\nСезим берген сезим алыб къуаныр,\nБермеучю уа, джылыу табмай къыйналыр,\nБермегенинг санга къайтыб келмейди,\nКёл ачылмай ары джарыкъ кирмейди,\nКёлюгюзню суутмагъыз, джабмагъыз,\nТенглик борчда, кертиликни атмагъыз.\nОл заманда игилеге тюберсиз,\nДжюрек, акъыл къудретлеше ёсерсиз,\nАдамлыкъда чыныгъырсыз, къатарсыз,\nТерс адамны хаман англаб, джалларсыз,\nУнутмагъыз, джангыз сюйген сюйдюред,\nСюялмагъан кеси кесин кюйдюред.\nТенглик этиу - уллу джашау санатды,\nТенглик, шохлукъ хар адамгъа - къанатды,\nАны ючюн, тенг сайлауда тинтиучю,\nТабсыз шохдан башын алыб кетиучю,\nИгилеге, ашхылагъа джанашхан,\nБолмаз джерде тюз джолундан аджашхан.\nАлан, мен санга айтама, сен эштемисе?\nАллынгда тургъанымы кёремисе?\nБу телевизор худжуну бир чачмасам,\nБу юйден башымы алыб бир къачмасам,\nТели болуб эл къозурукъ боллукъма,\nХоншулагъа сёзлюк болуб къаллыкъма.\nТебрегенсе биягъы сен кемириб,\nБу юйде бир солур онг джокъду, керилиб:\nЮйден чыкъсам «айландынг»- деб чабаса,\nЮйде турсам «солудунг»- деб къабаса,\nАйт, не этейим, сен айтханны этейим,\nКет – дей эсенг бусагъатлай кетейим.\nАлай келиб сойланаса оруннга,\nБу худжуну джандыраса аллынгда,\nАшыкъ - бушукъ ашарыкъны джутаса,\nБурнунга да ол газетни тутаса,\nМен джарлы да урчукъ кибик бурулуб,\nКюн узуну юй джумушха сугъулуб.\nЮй джумушу тиширыугъа адетди,\nАны сюйюб тындырыргъа керекди,\nБыллай бир нек ынгычхайса, билмейме,\nБир тиширыу былай этиб кёрмейме,\nАллах сизге буюргъанны этесе,\nАны ючюн не бюсюреу излейсе?\nСанга келмей Келеметге барсам эд,\nОх – деб мийик юйлеринде турсам эд,\nОл мени инджитмез эди, сенича,\nМуш - муш эте сойланмазед, телича,\nБал бла джаугъа батыб алай турурем,\nКъундуз кибик сыйдам къатын болурем.\nКъайдам, Тейри, мен таныгъан Келемет,\nСени алай кызылуурт этермед,\nХурджунундан сом чыгъарыб кёрмейме…\nБыллый бир нек тараласа, билмейме,\nСюе эсенг, хатеринги этейим,\nКъолум бла Келеметге элтейим.\nАй бетинге къазан къара джагъыллыкъ,\nЭринчек – деб бютеу халкъгъа айтыллыкъ,\nМен кетгенлей мени излей тараллыкъ,\nАш – суу табмай къуру юйде къыйналлыкъ,\nОл не сёздю, джибимеген къатыбет,\nАны эштсе не дерикди Келемет?\nДа не, быллай таралыугъа тёзалмай,\nМындан ары юй бийчеми юзалмай,\nАлыб келдим, къуанч табсын – дерикме,\nКъолдан къолгъа, алгъыш этиб берликме.\nМен, сенича, къатыджюрек болалмам,\nСюйгеними насыбындан тыялмам.\nСау он джылны дыгалас бла джашадым,\nТёрт санымы саулугъундан бошадым,\nСанларымда къаргъа къабар этим джокъ,\nБылай чыкъсам адам къарар бетим джок,\nСени манга табхан Хауа джер къабсын,\nАны къызы да менича кюн табсын.\nЭтни юсюнден айтмасанг да боллукъ эд,\nМен кёргенли санларынгда эт джокъ эд,\nБет хапар да алай къолай тюл эди,\nМен алданнган ол ингичке бел эди,\nХауа джазыкъ санга аман этмегенд,\nМенича джаш тыйыншлыгъа джетмегенд.\nАх, мен джарлы, сен уяллыкъ не барды?\nБу дунияда мен эштмеген не къалды?\nМени алдаб алгъанынгча алыннгын!\nМени къаргъыш тузагъыма салыннгын!\nТохда, сени мен къабынга джыйайым,\nБолумунгу дуниягъа джаяйым!\nТохда, бийче, тели болма, бери къайт!\nБаш иенги нек сояся, шо бир айт?\nОл ыйыкъда пухну тараб бердим да,\nДжаулукъланы кергич бла кердим да,\nБылтыр джазда ийнек саууб тургъаенем,\nБурунгу джыл бауну тюбюн къыргъанем.\nЭртден сайын – ийнек саугъан,\nАны машинагъа къуйгъан,\nСют къайнатхан, бышлакъ сыкъгъан,\nАрбаз джыйгъан, кийиз къакъгъан,\nЭски джуугъан, суу ташыгъан,\nСен къутсузну ишге ашыргъан,\nСабийлени дерсге ийген,\nОрун джыйгъан, юй сибирген...\nКъыйынларым тау кибик,\nЭркишим а джау кибик!\nБылтыр халы чырмаучу да этдим да?\nМындан алгъа базаргъа да элтдим да?\nСабийлеге китапланы ким алды?\nАш юйчюкге джангы эшик ким салды?\nИгиликни эскермеген бийчесе!\nКъанымы да тюз суу кибик ичесе!\nМенден кёрюб Аллахдан а табхаенг!\nМенден кёрюб джанган кёсеу къабхаенг!\nБолдунг бийче, къыздынг, къуйдунг болгъанны…\nСамыр къабсын сени манга табханны!\nКелеметни сынар ючюн айтханем…\nКетгенимде ызыма нек къайтханем?!..\nАриу бийчем, субай бийчем, кеч мени!\nДжылан урсун, джылан урсун ма сени!\nДжохар бийчем, чинкебелим, кеч мени!\nКъарнынг буруб чыкъгъын сен сау кечени!\nСарычыгъым, баббаханым, кеч мени!\nУргъуй урсун, ургъуй урсун ма сени!\nХАР АДАМ - БИР АЛАМ\nХар бир адам, кеси кибик, бир аламды,\nБичилгени, къыйылгъаны Аллахданды,\nКъагъыб - согъуб тюрлендириу болмазлыкъды,\nКим этсе да, аллай мурат толмазлыкъды.\nАз билгенле билгенлерин кёб кёрюрле,\nАз кёргенле кёргенлерин "кенг" билирле,\nАз билгеннге кёбню айтсанг, сингдиралмаз,\nАз кёргеннге кенгни айтсанг, англаялмаз.\nХар адамда, кенгли - тарлы, бир ёз барды,\nАны ючюн аралары тикди, тарды,\nАны ючюн къаугъа болур, англашмазлыкъ,\nДунияда бола келген джарашмазлыкъ.\nБир тюкенден кийим алыб кийгенликге,\nБир аш ашаб, бирча джашау этгенликге,\nТыш къарамдан, бары бирча болгъанлыкъгъа,\nБирча тюлбюз, "адамбыз"- деб айтханлыкъгъа.\nХар адамны анг байлыгъы энчилиди,\nХар адамны сезим кючю ёлчелиди,\nОл, туушдан хар адамгъа бериледи,\nДжашауда да бирда бек аз тюрденеди.\nАны ючюн, тюз сенича киши болмаз,\n"Бол" деген да, джашауунда чыртда онгмаз,\nАлай бла, "джарашыугъа" къарарыкъса,\n"Джарашыу" бла джашар онгну табарыкъса.\n"Джарашыу"- деб халкъда андан айтхандыла,\nАлай бла гюнах ишден къайтхандыла,\nБир заманда бир башханы зорламагъыз,\nСюймегенин этдириб да, хорламагъыз.\nМуну эсде тутхан адам - Адамданды,\n"Сен - мен"- деу бла джашасагъыз, чарпылмазсыз,\nДжашау джолда, тынч кеттерсиз, абынмазсыз.\nЭдирне. Турция. 1999дж.\nДЖЫГЪЫЛМАГЪАН АДАМ БОЛМАЗ\nДжашауунда джыгъылмагъан адам болмаз,\nБири джылар, бири сынар, бири турмаз,\nБир башха уа, тирелир да, ёрге къобар,\nЮсге - башха джабышханны, къагъыб атар.\nДжылаучула, болушлукъну сакълагъанла,\nБолмайдыла хорлам джолну башлагъанла,\nАла тая, хынчый, джунчуй, абыннганлай,\nДжашайдыла башхалагъа табыннганлай.\nДжашау деген, тикге тартхан, ёрлешиудю,\nКюнлерибиз, тер акъдыргъан, кюрешиудю,\nЫнгнгычхаучу тёрде орун алалмайды,\nЭнчи джолгъа кеси ызын салалмайды.\nБир заманда джазыкъсыныу излемегиз,\nКерекли зат болмаса да, тилемегиз,\nДжау бла джауча турушуугъа кёлленигиз,\nКерти теннге кертилик бла тенгленигиз.\nДжан аурутуу, адамны баш танымыды,\nКъарыусузгъа ёкюл болуу, сынамыды.\nДжашау джолда джыгъылыу бар, туруу барды,\nБел къатдырыб джангнгыдан джол тутуу барды.\nСанынг тюшсе, джюрек кюч бла тиреликсе,\nДжюрек сынса, Аллахдан кюч тилериксе,\nЗоргъа тюшсенг, сый сындырмай, чегериксе,\nЭсеб этиб, къутулур джол излериксе.\nАлайды да, гитчеликден иленигиз,\nДжанны, санны къатдырыргъа юренигиз,\nЁмюр деген, ачымасыз сынаучуду,\nБолумсузну юсю бла атлаучуду.\nАякъ таймай дунияда джашау болмаз,\nЭм онглу да "тайгъакъ халгъа" тюшмей къалмаз.\nКерти адам чекгенинден акъыл алыр,\nАлай бла да муратына тюз джол салыр.\nКъолу толула кёлю толугъа тик болгъан заман,\nДжан солуу этиб, тайгъанны теплеб барады тамам,\nОнглу болгъанды намыссыз, бетсиз, хурметсиз адам,\nХалкъ чарпыгъынды, тасды ийнаныу, ышаныу, чыдам.\nАдамлыкъ деген эшик артына тыгъылды, чыкъмаз,\nАра джашауну ара тиреую джыгъылды, къобмаз,\nХалкъны адеби, адети, шамы джокъ болду, къайтмаз,\nАрсар джюрек да къантамар болуб джукъланды, джанмаз.\nБюгюн азгъынды къалам устасы, билимчи, алим,\nБорбай салгъанды къабхын казандан тигимчи, залим,\nКерпесленнгенди гудучу, джыртхыч, амантил, къакъгъыч,\nЧыгъары ючюн, керек адамгъа, бой салгъан антсыз.\n"Салам бергенни къолунда улху излеучю" къауум,\nЭскермеучюле халкъны онгсузун, ёлгенин, сауун,\nСыйламаучула джуртну ёзенин, гарасын, тауун,\nСиз эштириксиз келир заманны ачымсыз дауун.\nКЪАЧХЫ ЧАПРАКЪ БЛА ЧЫГЪАНАКЪ\nКъатхан чапракъла бла къуру чыгъанакъдан,\nСозулма ханс бла къатхан лана сабдан,\nКъач деметни этиб къабыргъагъа такъдым,\nСора анга къарай мыдахлыкъгъа батдым.\nДжаз чапракъ ёсе эд бутакъ арасында,\nЛана да чагъа эд эркин таласында,\nСозулма созула, кенглеге ачыла,\nЧыгъанакъ тура эд тийгеннге чанчыла.\nАлай заман келди, бары тозурады,\nЁлюмню бетине къоркъуулу къарады,\nУчхан, джюрюген да къара джерге тюшдю,\nАхыр кюнлеринде тенг болду, бирлешди.\nМийикдеги, болма огъартын къарагъан,\nТюбюндегилени учузгъа санагъан,\nАламда хар барлыкъ тенгди бир - бирине,\nБир - бирине байланч, керекли джеринде.\nБир кюн джерге тюшер, учхан, сюркелген да,\nБёджекге тенг болур кёкде керилген да,\nДжер дегенинг - къазан, барын эритиучю,\nДжангы кепге салыб, джангы тирилтиучю.\nЧапракъ, чыгъанакъ да, бир топракъда да эрир,\nДжангы сыфат бла дуниягъа келир,\nАламны шартыды - туугъан, джашау, ёлюм,\nМундан къутулалмаз, не алим, не залим.\n1999. Анкара. Турция.\nКЕЧ КЕЛГЕН СЮЙМЕКЛИК\nОй кеч келген сюймеклик,\nНек алдадынг джанымы,\nДжанган отха кийириб,\nСуууй баргъан cанымы,\nБош муратха талпыта,\nАрмау эте ангымы,\nКъач кюнюмде джарыта,\nОзгъан джазгъы тангымы?\nКёз джашлылла кёзлерим,\nАриу булбул не кёрдюнг,\nКюрен тартхан кёзюмде,\nАкъылынгы нек бёлдюнг,\nМени ойун сёзюме,\nКъанатынъы нек къакъдынг,\nБуз джюрекни нек джакъдынг,\nКъырау ургъан саныма,\nКъышха элтир джолларым,\nДжокъду санга мадарым,\nБу ёртенде кюймеклик\nБолур эди къадарым.\nАнкара. Турция. 1995г.\nУллу кёллю, сени кёлюнг тауду,\nБараса сен онгсузланы эскермей,\nБу дуния барыбызгъа хаухду,\nБир джан къалмаз кёк ёлюмге тюбемей.\nУллу кёллю, сени джолунг кенгди,\nТар джоллула санга хурмет этерлей,\nАлай, джерде адам бары тенгди,\nКёкбет ёлюм санларына тиерлей.\nУллу кёллю, заран джетген кибик,\nКъалай болдунг кёрюрюнгю кёрмезлей,\nКъадар сени ёлмез этген кибик,\nКёкбет ёлюм санларынга тиймезлей?\nУллу кёллю, эки кёзюнг ауду,\nДжашайса сен ахыр кюнню эскермей,\nКъачхы кюнде джюрек шаушал болады,\nСанынг дженгил муал болад, талады,\nКъыш да бери джол тутханын билдире,\nКече сайын хыны джелле келтире,\nТерезеге чапракъланы урады,\nЧапракъ тёкген терегим да турады,\nТюгю тюшген джумарыкъча, сюйюмсюз...\nДжокъду Джерде ёмюрлюк зат, ёлюмсюз!\nАлай эсе - не магъана джашауда,\nКюнлей джортуу, излеу, алыу, ашауда,\nНек джан атдыкъ эришиулю чабыугъа,\nАлгъа чыгъа, ура, джыгъа, табыугъа,\nНек унутдукъ адамлыкъны шартларын,\nНек басдырдыкъ ашхыланы атларын,\nНек джашайбыз, ариу сёзсюз, сезимсиз?..\nБир кюн чыгъыб кетерибиз, къайтмаздан,\nКерек сёзню, айтырынга, айтмаздан,\nБиргебизге аллыгъыбыз - бир бусхул,\nСора, некбиз, дуния малгъа, былай, къул?\nАлайды да, суукълукъну атайыкъ,\nАдамлыкъны джолларына къайтайыкъ,\nДжан болгъанды бу болумгъа тёзюмсюз...\nДжашау кюнде иги иннет тутайыкъ,\nЗарлыкъ, питна, чалдыуланы атайыкъ,\nХар адамгъа джан джылыуну берейик,\nХар адамны къуанганын кёрейик,\nАлай эте къуанч хауа джаяйыкъ,\nДжайылгъандан биз да насыб алайыкъ,\nКъысха ёмюр бош кетмесин игисиз...\nКъач хауасы сагъышлагъа салады,\nКёкрегинг да сезим бла толады,\nШош табигъат, баш къагъарлай, сюзюле,\nКюн тийсе да келир суукъ сезиле,\nКъатыш бола акъыл бла джюрегинг,\nНасыб бола Джаратхандан тилегинг,\nКелир къышха мыдахланма керексиз,\nБу "журналистге" кёре,\nУллу суу болур дере*,\nСакъаллы болур кёсе,\nЧарача болур кесе,\nДжатагъан болур джигер,\nХыянатчы да - нёгер,\nДжартыбаш болур алим,\nХалкъсюер болур залим.\nКъайдан келдиле была,\nАкъгъа къараны сала,\nКъалай чыкъдыла алгъа,\nТышдан байланыб джалгъа,\nХар джерге уруб бурун,\nКъалай алдыла орун?!\nДжарлы Къарачай, къара,\nБашынг битленди, тара!\n2001г. Черкесск. КЧР.\n"Бетсизлени бетлерине айтаса да,\nАла тутхан джорукъладан къайтаса да,\nКъыйыкъланы тюз джанына тартаса да,\nАлай эте тынчлыгъынгы атаса да,\nДжартылагъа, ма алай бла, джау боласа,\nИшингден да, кючюнгден да кау боласа,\nДжукъ айтма да рахатынгы сакъласанг а,\nСаулугъунгу, хузурунгу джакъласанг а",-\nДеб эгечим манга акъыл бериученди,\nАлай бла да сагъышымы кериученди.\nДжаным, Сара, не этейим сёлешмейин,\nДжюрек, акъыл тик турсала, келишмейин?\nТар англыла, бары, къалмай - къуллукъчула,\nБучхакъла да, джанларында, оноучула,\nТюшюнюуден юлюшсюзле, акъыл бере,\nГудучула, мурдар итле, къанат кере,\nДжарлы халкъны алдаб, басыб джашасала,\nАны хакъын, урлаб, тонаб ашасала,\nАйтмагъанлай туралмайма, ачыу тола?\nКъалай тёзгюн, бу туруугъа, ортакъ бола?\nХар заманда учузланы сюймей эдим,\nЁтюрюкге ёмюрде да тёзмей эдим,\nДжохар атам, назик анам юретгенча,\nАла мени джашау джолгъа тюзетгенча,\nТюз джашадым, адамлыкъны сакълагъанлай,\nБилимим бла урунууну джакълагъанлай,\n"Бел" бла орун алгъанладан джийиргендим,\nАлай бла да къараландым, чюйрелендим.\nБусагъатда болум - сант бла амандады,\nИншааллах келир заман, Адамдады.\nАллай заман джолгъа чыгъа тебрегенди,\nАнтсызланы басхан джери тебреннгенди,\nИйнанама, къара заман кетерикди,\nИнджилген да кёлден къуанч этерикди.\nДжангы заман джолгъа чыкъды, барайым - деб,\nКъыйналгъанны керегине джарайым - деб,\nЗалимлени джезаларын берейим - деб,\nДунияда адам шартны керейим - деб.\nБасыу, эзиу - халкъны ангын уятады,\nЗорлукъ, кесин къурутурну джаратады.\nДжан - эгечим, сен къыйналма мени ючюн,\nХар нени да этерикме сени ючюн,\nАлай эзеу болгъан пасыкъ адамлагъа,\nХакъ итлеге джалгъан махдау салгъанлагъа,\nКъара кёл бла, керексиз сёз джайгъанлагъа,\nТюз затланы джалгъан бла къайгъанлагъа,\nКир сырларын башхалагъа сюртгенлеге,\nОнглуланы зарлыкъ бла сюргенлеге,\nЁмюрде да салам бермем, тенглешалмам,\nАллайла бла ёмюрде да келишалмам!\nБерме манга гокга хансла,\nБир кюн сора созулурла,\nЭтме манга ариу антла,\nБир талайдан бузулурла.\nТилегенни сёзю – шоркъа,\nАриу сёз бла булджутуучу,\nЮйленген а болмай башха -\nБерген сёзюн унутуучу.\nАй, сынадым ол «насыбны»,\n«Аслан» - деген, "парий" чыкъды.\nДа къайтармам ол азабны,\nИйнаныуну къадар джыкъды.\nДжашауумда асхар болдум,\nАрсар халгъа буулгъанма,\nЭркишиден юркер болдум,\nКетер кёзден гокгаланы,\nАла кёлню джарытмазла,\nБерме манга гокга хансла\n"Ауурлукъ басханды, арыгъанма", - дейсе,\nМыдахлыкъны чачар мадарла излейсе,\nДа, къарнашым, бошха былай сызлагъанса,\nМенден себеб излеб, кёзге къарагъанса.\nМен аурлукълагъа дерсгеча къарайма,\nАла бла чыныгъыб, джолума атлайма,\nАурлукъ аурду, аны ауур кёрсенг,\nАндан къоркъуб, бугъуб, джарсыугъа бёленсенг.\nАурлукъ бар эсе - джашауунг да барды,\nАурлукъсуз болгъан, джангыз къабыр тарды.\nДжашау ауурлугъу илеучю санатды,\nБизни кючлендириб алгъа тюртген затды.\nМырды сууча, тюб - тюз тургъан джашау неди?\nЭриннгенден башха бизге не береди?\nЗор джашау а, къыйнай, джан чыныкъдырады,\nАлай бла да джашар къарыу табдырады.\nКелген ауурлукъгъа къоркъмайын тюбечи,\nЗоргъа тыйыгъыч болуб, тамырын эгечи,\nХар джол кесилгенге сокъмагъынгы салчы,\nАлай эте, ёхдем, аллынга атлачы.\nОл заманда санга насыб табыллыкъды,\nХорлам, сени таба, кеси атыллыкъды,\nБютеу адам санга сейир этерикди,\nДеменгили, онглу, болумлу дерикди.\nДжазыу джыгъылгъанны теблеб кетиученди,\nТирелгенни алгъа, джолгъа тюртюученди.\n"Ауурлукъ басханды, арыгъанма", - деме,\nАчымсыз къадаргъа баш ийиб тюбеме.\nБу къысха ёмюрню ахсыныугъа джойма,\nСен алыр орунну, башхалагъа къойма,\nТалпыуну, муратны кёлюнгден къурутма,\nДжашау - къазауатды, къарнашым, унутма.\nКётюрюлмез джюкню Аллах бермеученди,\nДжарсыучу муратха, хазна, джетмеученди,\nСанга джюкленнгенни сен ташыр кючдесе,\nКеси джазыуунга бош ажым этесе.\n«МЕН» БОЛМАСА «БИЗ» ДА ДЖОКЪДУ…\nДунияда хар бир джанны ашаучусу барды,\nАны ючюн джашау былай ачылыды, тарды.\nАдам кесин ашаучугъа, тыйгъычла салгъанды,\nАлай, кеси, ашар хырстан, къутулмай къалгъанды.\nАшагъандан башхасы - не, джалгъан сёлешиуню,\nКеси ючюн, тюзню теслеб, хайыр тюшюрюуню?\nАшагъандан башхасы - не, зарлыкъ къайнатыуну,\nТюз адамгъа, терс адамла, ачыу чайнатыуну?\nАшагъандан башхасы - не, бирин сындыргъанны,\nДжалгъан сёз бла, джанны къыйнаб, джашауун къыргъанны?\nАшагъандан башхасы - не, пасыклыкъ этгенни,\nПитна бла, хыйла бла, муратха джетгенни?\nАшагъандан башхасы - не, зоргъа кёз джумууну,\nЧимдей, эме, ура, теблей, ёргеге чыгъыуну?\nТуура этин къабмаса да, бу ашау болмазмы?\nБыллай болум халкъыбызны палахха салмазмы?\nКимбиз? Небиз? Нек джашайбыз, - деб соралабызмы?\nБыллай джашау, терс болгъанын ангылаялабызмы?\nДа джау эсек, сора бирге, биз нек джыйылгъанбыз?\nБир халкъ деб да, ат аталыб, неге айтылгъанбыз?\nДжаныуарны бар болуму аны тишиндеди,\nАдамны уа, адам эсе, онгнгу тининдеди.\nТин а, сезим дунияны кенглешдирген хюрдю,\nОл ананы акъ сютю бла, джерлешген бир нюрдю.\nДунияда бола тургъан, тинсизликден болду,\nБусагъатда биз баргъан да, аллай къыйсыкъ джолду.\nАлайды да, "ойлашыу" - деб, заман шахланганды,\nНе бар болуу, не джокъ болуу, кёзге къарагъанды.\nДа келигиз, хайыр иш бла джюрек джабсарайыкъ,\nКете баргъан адамлыкъны артха къайтарайыкъ!\n"Мен" болмаса "биз" да джокъду, тюшюндюрсюн бу!\n"Биз" болмаса, "мен" да джокъду, бирлешдирсин бу!\nДЖЮРЮМЕСЕНГ ДЖОЛ БИЛМЕЗСЕ\nДжюрюмесенг - джол билмезсе,\nДжол алыргъа тюзелмезсе,\nДжангнгылмасанг тюз табылмаз,\nАкъыл, болум керилалмаз.\nДжау чабмайын, шох танылмаз,\nКече болмай танг атмайды,\nКъыш болмайын, джаз чакъмайды.\nДжерде хар зат - кёзюу бла,\nЧыныгъыу да - эзиу бла,\nОл эзиуде иленебиз,\nДжашау дерсни юренебиз.\nДжангнгылыуда билиу барды,\nБилмегенни кюню тарды,\nТюше, тура ёмюр барыр,\nТирелиучю орун алыр.\nХар тюшюуде бир турууу бар,\nХар чачыуда бир къуруу бар,\nХар заранда хайыр джатар,\nМуну билген къолай джашар.\nДжюрюмесенг джол билмезсе,\nДжол алыргъа юренмезсе,\nДжангылмасанг тюз ачылмаз,\nАкъыл, болум керилялмаз.\nАйтма манга малдан, мюлкден,\nМелхум байдан, кудретлиден!\nБары бошду, ийнан анга,\nСау чыкъдынгмы бюгюн тангнга,\nАнга къуан, сюйюн, учун...\nЁмюр деген - тар учурум.\nЁлюм деген - джутар джутхун.\nАйтма манга джуукълукъдан,\n"Джууукъ" атлы сууукълукъдан!\nЗаман бла ол азалыр,\nЭски джибча халыланыр,\nДунияда хар зат - учхун...\nАйтма манга сюймекликден,\n"Сюймеклик" - деб бир зат джокъду,\nСезим, учуб кетген окъду,\nХар зат ётер, болмаз тургъун...\nЁлюм деген – джутар джутхун.\nАйтма манга шохдан, тенгден,\nНасыб кюнден, игиликден!\nШох - тенг деген чалдыу салыр,\nНасыб, асхай, джолда къалыр,\nБир къуанч да болмаз тургъун...\nАйтма манга тёрден, тархдан,\nДжарсыу берген эшик артдан!\nКъалайгъа да ёлюм кирир,\nКъалайда да джан берилир,\nКъалайда да сан ууулхун...\nКюнлерибиз - чабхан, джортхан,\nДжашаубуз - къан тер акъгъан,\nМагъанасыз хар ишибиз,\nДжашау джолу – къакъгъыч, ургъун…\nБары бошду, ийнан ангнга,\nАнгнга къуан, сюйюн, учун....\n2010. Анкара. Турция.\nУллуну улууу ауур,\nТаушу кенге кетер,\nАйыб эм налат джетер.\nУллусун улутхан - джагъым,\nБашхагъа байракъ тутар.\nУллунгу улутма, халкъым,\nТарих атынгы джутар.\nИшексиз барды магъана\nБизни джаратхан Аламда,\nБу Джер юсюнде джашауда,\nТуууб, къартайыб, къурууда.\nАлай аны биз билмейбиз,\n"Башны", "ахырны" кёрмейбиз.\nБирлешмез хар зат, бирлешген,\nКелишмез хар зат келишген,\nАламны тутхан бу тюзен,\nБизге джан урху юлешген,\nНеден къурулду, керилди,\nБизге да, хаухха, берилди?\nКёб тёлю соруу соргъанды,\nАлай джуабсыз къалгъанды,\nБиз да къалыкъбыз джуабсыз,\nКетерик болуб, амалсыз,\nХар туугъан келиб, кетиучю,\nДжашаугъа ажым этиучю.\nИшексиз, барды магъана\nБизни бар этген Аламда,\nАлай ол сырны ким ачар?\nАлам ташасын ким чачар?..\nКюнде кюнюбюз - бир эзиу,\nЁмюр - бир къарам, бир сезиу.\nСуу булгъанса, кири башха чыгъыучанды,\nКърал къатышса, аман орун алыучанды,\nБулбул кетсе, кёкге къаргъа чыгъыучуду,\n"Къау - къуу" эте, джыр эсебни бузуучуду.\nАлай болду ата джуртум, ахсынырлай,\nБолумлугъа джол джабылды, тыкъсынырлай,\n«Малинала» джайылдыла деулетиме,\nДжарашалмай аны ариу келбетине.\nДжукъ айтханлай, асылсызла, аууз ачыб,\nКир иннетни, кир сёзлени кенге чачыб,\nЭзеу болуб, тамгъа салыу тамаллашды,\nГылчы, бетсиз, ётюрюкчю шогъайлашды.\nБусагъатда тюзню айтхан, тилиниучю,\nТерсге къуллукъ этгенле уа, керилиучю,\nТюзню ачхан къанлы джауча, терслениучю,\nДжарлы халкъ да, не этерден терсейиучю.\nТёзюм джокъду тарбашланы кемлигине,\nКъымгъычланы, гыл ишледе, итлигине,\nФахмусузну фахмулугъа чабханына,\nАсылсызны асыл орун алгъанына.\nТёзюм джокъду болмазланы болгъанына,\nДжуртуму да чарт - гуртладан толгъанына,\nТёзюм джокъду, мындан ары, бу туруугъа,\nБизни тартыб, эмиб баргъан батыуулгъа.\n"Сууу булгъаныб", кири кёзге чёмелгенди,\nДжурт къатышыб, джау "джюгенни" кючлегенди,\n"Булбулма" - деб "къаргъа" кёкге джайылгъанды,\nДжарлы халкъ да тар джашаугъа тыйылгъанды.\nДУНИЯ МАЛГЪА ДЖАН АТХАН ТЕНГНГИМЕ\nДжер кеси да, тенгим, хауада турады,\nТотур урху бла бурулуб барады.\nЁмюрлюк – дер кибик аламда не барды?\nБюгюннгю деу таууунг тамбласында джарды!\nНе зат барды ёлмей, тюрленмейин турлукъ?\nКим аталыр Джерге ёмюр ёсер урлукъ?\nЁмюр деген - тар джол, къыйыры батыуду,\nДуния малгъа талпыу керксиз чабыуду.\nАндан эсе рахат кюнню джашасанг а,\nИгилик этиу бла бюсюреу алсанг а.\nБиргебизге алыр - талай къарыш къумач,\nСадакъа бла дуа болур анга байланч.\nКимге азыкъ болур джыйгъан хазналарынг,\nАлтынынг, кюмюшюнг, санаусуз малларынг?\nАлам чархын бурад, санаун санайды,\nЗаманы толгъанны, таймай, джагъалайды.\nБиз бирер бюртюкбюз уллу алам чакъда,\nНе магъана барды "джашау" деген затда?\nДуния малгъа быллай бир нек джан атаса?\nБыллай бир не ючюн къайгъыгъа батаса?\nНек эзесе джанны джалгъан дуния ючюн?\nНек зыраф чачаса джанынгы чакъ кючюн?\nКел, хар кюнню сюйюб анга къуанайыкъ,\nБолушлукъ керекге, джетиб, болушайыкъ.\nБюсюреу бла дуа - керти байлыкъ олду,\nБашха затынг бары - онг тюйюлдю, солду.\nУмут сынырсызды, Алам ачымсызды,\nБизден Джерде къаллыкъ - бир адамлыкъ ызды!\n1994. Нью-Йорк. Ричвуд.\nХалкъ айтханлай, «джангыз джаннган джылытады,\nДжангыз, джаннган башхаланы джарытады».\nДжанар ючюн палахланы ётериксе,\nСёз кёлтюрюб, зорлукъ чегиб тёзериксе.\nАлай бла сезим, джюрек чыныгъады,\nХалинг къатыб, адамлыгъынг къыйылады,\nСен чекгенни башхалагъа теджемейсе,\nДжаунга да ачыу, чачыу тилемейсе.\nКъыйынлыкъда кёлюнг назик болуучанды,\nДжюрегинг да сезим бла толуучанды,\nСезим эсе башхалагъа джайылады,\nАлагъа да хузур кюрен къайылады.\nАлай бла адамлыгъынг иленеди,\nАкъыл зорлай, тюшюнюуюнг кериледи,\nТирелиуюнг алдан - алгъа бардырады,\nДжашаунга хорлам энни салдырады.\nСен ёкюнме, джаннганынга, джарсыуунга,\nСени къыйыб, бичим берген джазыуунга.\nХалкъ айтханлай, «джангыз джанган джылытады,\nДжаныз, джанган башхаланы джарытады».\nБюгюн да кетди,\nКече да джетди,\nТубан ау атыб,\nКЪАРАЧАЙГЪА АХЫР СЁЗ\nДжуртум эмиб, джек этген эд, тышха кетер,\nБолгъан эдим джашаялмаз, умут битер,\nУзакълагъа атланнган эм, мурат этер,\nДжек джерлеге тутуннганем джангнгызлыкъда.\nКенгде къалыб джуртум – деб а, кёб таралдым,\nКюзей таба кёкге къарай, кёб аралдым,\nТёзалмайын да кесими джолгъа салдым,\nКъайтайым - деб, джан тамырым, Къарачайгъа.\nКелген кюнюм шубат эди, боран ура,\nЭресейге, чекге кирдим, кёлюм тола,\nТюм миллетни баурума басар бола,\nДжуукъма - деб, джан - джуртума, Къарачайгъа.\nАлай сюйген сюйюлмеди, сюйгенича,\nХакъ джуртунда кюйдю алгъын кюйгенича,\nКетер къалды, джанын атыб, келгенича,\nТансыкъ къызы артыкъ болду Къарачайгъа.\nКъоюлгъан эр, мен билмейин, юйню сатыб,\nАтасына, анасына кенг юй алыб,\nМен ёксюзню хабджюгюн да ары салыб,\nХакъ ашагъан юйюр кёрдюм Къарачайда.\nЗарлыкъ бла аман ишден тоюмсузла,\nКъолларындан джукъ келмеучю фахмусузла,\nИш этерге онг бермелле, аллахсызла…\nКёлюм къатды терсге кетген Къарачайгъа.\nКъаракёлле, эзеу болуб, тогъай алды,\nХалкъыбыз да кир тиллеге къулакъ салды,\nДжюрегимде бителялмаз джара къалды,\nТуруб тюзню джакъламагъан Къарачайгъа.\nАсылсызла асылланы орнун алыб,\nХакъ ашагъан адет болуб, тамыр салыб,\nДжаш тёлю да, халкъ сырындан, кенгде къалыб,\nЮркютюрлей бир хал кёрдюм Къарачайда.\n«Сюеме да сюер кибик сюйюмюнг джокъ,\nСюймейме да сенден сора сюерим джокъ»...\nАй, джарлы халкъ, кёзюнг - тоймаз, тилинг - окъ...\nКъайры кетди ол хош, эсги Къарачайым!\nЭнтда кери атлам атдым, артха къарай,\nТау джуртуму, къарамым бла, сыйдам тарай,\nМинги таудан къакъгъан аяз джаннга джарай,\nАхыр салам бердим джарлы Къарачайгъа.\nЭнди сизни кёрлюк болмам, тау тарларым,\nЭнди сизден аяз урмаз, акъ къарларым,\nМени сизден айырады зор къадарым,\nУзакъ элте терслик толгъан Къарачайдан.\n4.04. 2001. Сочи.\nКече къара джабыуун,\nДжарыкъ тангны джылыуун,\nКече алды ауларын,\nУян, уян, асланым,\nКюн узуну ёмюрча,\nБиз джангнгыдан тюберча,\nНюр ингнгир келир.\nДжилтин салдынг сен,\nСени берген къадаргъа,\nКъор болайым мен.\nМАРА - ГАРА\nАйтыу, хапар болурлай,\nБарды, къайнар, бир гара,\nИчген кючден толурлай.\nОрайда - райда, Мара - Гарагъа,\nМашаллах Мара - Гарагъа.\nМара - Гара кёрюнчю,\nМара - Гара сюйюнчю.\nДжашил джасау ёзенни,\nМара - Гара кёргенни,\nСаусузгъа джан кирирлей,\nБир сууу чыгъад джигинден,\nКёрген сейир этерлей,\nБир нюр урад ичинден.\nТёгереги тау болуб,\nЧегет бла къабланыб,\nДжашил ёсюм ау болуб,\nДжан - джанындан джабланыб.\nТёгереги - керамат,\nТартхы кибик тартыучу,\nМара - Гара - аламат,\nХар тутхуну ачыучу.\nТерек ёзден тамгъанлай,\nМара - Гара толады,\nБу кёзлеуню халына,\nХалкъ тамаша болады.\nМара эли къалады,\nКъонакъгъа джан салады,\nБу миллетни халиси.\nМара эли байхынды,\nКенг ачылыб фатары,\nМара - гара, тау гара,\nМахар - Гара къатында,\n1985дж. В. Мара.\nТЮШЛЕГЕ КЕТГЕН АНАЛА\n(анам Ёзденланы Байдыматны (Патимат) эскере)\nАлам - чакъны джоругъу алайды,\nХар бир инсан кетед дуниядан,\nНе бушуу да бир кюн таркъаяды,\nДжангнгыз ана кетмейд акъылдан.\nСыйлы атны кюулеге салалла,\nДжер юсюнде къалгъан балала,\nХар бир кюнде сизге таралалла,\nОй, тюшлеге кетген анала.\nАна деген тылпыу берген джанды,\nКим билялыр аны багъасын?\nОй, ол затны адам ангылайды,\nЁлюм къакъса къара къанатын.\nКюн - кюнюнге бушуу чулгъанады,\nСыйлы джанны ёлюм алгъанлай,\nНе онглу да онгад, унугъады,\nОй ананы джерге салгъанлай.\nАлам - чакъны джоругъу тургъунду,\nБойсундурад джазыу бойуна,\nЁлген ана - джулдуз учхунуду,\nКим къысылыр аны къойнуна.\nДжазыу болур эд сенсиз джашаргъа,\nБашха адам бла юйюр къураргъа.\nМыдах ышара, кёзюме къарай,\nДжол къояма мен артха туракълай.\nАйт, не этейик,\nКимге айтайыкъ "болдунг"-деб "чырмау",\nБош сёзден къата,\nОзду да кетди насыблы джашау.\nУмутла кибик мутхузла бола,\nМен сенден кенгде,\nСен менден кенгде,\nДжашау джолубуз чырмаудан тола.\nДжазыу болур эд сени сюерге,\nБу дунияда ёмюр сюрюрге.\nЗаман келген эди, араны бёлген эди,\nСени элтген эди менден узакъ,\nДжангыз къалгъан эдим, армау болгъан эдим,\nБашым арсар болуб, джюрегим - тузакъ.\nТансыгъым, хапар бер,\nКъалайда да, кимле бла да\nТансыгъым мени эскер.\nДжелле сызгъыралла, боранла улуйла,\nМыдахлыкъ салалла къуу - шуу юйюме,\nСенсиз ёксюзме мен, сенсиз джакъсызма мен,\nСенсиз джылыу табалмам кёлюмде.\nКъарам кёбню кёрюр, джюрек бирни сюер,\nДжангылыч бла терсге терилмез.\nСагъышларым - сенде, сезимлерим - сенде,\nДжан джылыуум санга тюрленмез.\nТЫШ ДЖЕРЛЕДЕ ЁЛГЕНЛЕНИ ЭСКЕРЕ\nДжангы Джыл кюнюнде эсиме келелле,\nДжюрегиме къара бир бушуу берелле,\nТерс буйрукъ тюбюнде джанларын бергенле,\nДжашауун джашамай тас болуб кетгенле.\nБашчы "кесим" - десе, халкъ джесир болады,\nТерсни, тюзню билмей, абзыраб къалады,\nКёбле алай болду, кёзлеге ау тюшюб,\nСюрюлген сюрюуча, ангнгылары юшюб.\nХалкъы ючюн джуртда джан берилиученди,\nДушманны къуалай чек керилиученди,\nБашха топракълада ёлмесин уланла,\nКъара тынгылауда турмасын къалгъанла.\nБюгюн мыдах сезим кёкрекни алгъанды,\nКъара сагъыш башха уясын салгъанды.\nОйланыр заманды, акъылы болгъаннга,\nБашында, джюрекде бир заты къалгъаннга.\nТансыкъ болуб къайтыб келдим,\nКёргениме акъыл бёлдюм,\nТыкъсыу кире хатхума.\n"Илячинбиз" - дегендиле,\nКёкню алгъан "шорбатла",\nИч къаугъаны кергендиле,\nКъара аякъ "гиназла".\nЭресейли арсар бола,\nКъуллукъчула, мыйыкъ бура,\nХалкъны ашаб, сюйюне.\nКёргеними кёрмез болуб,\nЭски къралны эскердим,\nКъандагъайла къошбаш болуб,\nДжарлы халкъны эмелле,\nЗакон салыб кенгеш тутуб,\nКадар берген эди,\nСени кёрген эдим,\nКъанат битгенлей джюрегим уча,\nКенгден келген эдинг,\nКъуанч берген эдинг\nАулу кёзюмден тубанны чача.\nКюнлей тийген эдинг,\nДжылыу берген эдинг,\nЗор джашаудан талгъан джаныма,\nТанглай атхан эдинг,\nЁрге тартхан эдинг,\nТалпыу сала муал саныма.\nДжангызса - дейдиле,\nТаныгъаным, шохум, джуукъ, тенг,\nАла не билирле?..\nКёрле не кёрюрле?..\nСен саулукъда джангыз тюлме мен.\nУзакъда къалсам да,\nСенсиз джашасам да,\nТаныгъаным - насыб бериучю,\nДжашаргъа кюч бере,\nБолдунг ёмюрюмю сюйюнчю.\nТыш, джек элледесе,\nДа тюз болсун ёмюр узунунг,\nБашха бла болсанг да,\nМени унутсанг да,\nДжукъланма, джан, джарыкъ джулдузум.\nОЙ БИР ХАЛ БАР, ДУНИЯДА!..\nИбилисни ахлулары тёрге чыгъыб,\nШайтан тойну тауушлары къулакъ джырыб,\nБир джыйымдыкъ, къалгъан халкъгъа, тузакъ къуруб,\nОй бир хал бар бусагъатда, Дунияда!\nБанкла бла, фаизле бла, онглу болуб,\nАртыкъ ачха, аманлада, толу болуб,\nИтлик этер, кир адамны, онгнгу болуб,\nОй бир хал бар, бусагъатда, Дунияда!\nЭки бетли керахатла бийлигинде,\nАлагъа - къул ич аскерле итлигинде,\nКъараны акъ кёргюзтгенле бирлигинде,\nДжер юсюне "къандагъайла" ие болуб,\nИблисчиле хар даулетге тиер болуб,\nХар миллетни юйю-кюню кюйер болуб,\nХалкъла уа - сант, "огъай"- дерге болум табмай,\nБу адам къан эмгенлени юсден атмай,\nЗорлукъ чегиб турсала да, акъыл къатмай,\nХалкъ тюгениб, туз дамыны табалмайын,\nБасхы басыб, арсар болуб, къобалмайын,\nКъутхарылыр джолгъа кесин салалмайын,\nХалкъла, бирден, былагъа тик сюйелмейин,\nЁлюм - къалым урушуна кирилмейин,\nСатлыкъ болгъан башчылагъа тийилмейин,\nКим биледи, не хал болур, Дунияда?!\nКъуанч барады Уллу Къарачай элимде,\nМиллет басына, тепси джасала, ой!\nКъартла туралла алгъышлы юйню тёрюнде,\nДжашла этелле эркин арбазда той.\nКюеу келгенди къайын юйюне, ой!\nКъарачай элде къуанч барады орайда,\nКюеу чакъыргъан, кюеу чакъыргъан той!\nНюрлю къызчыкъла, гюлле кибик, чакъгъанлай,\nТойну башында къубуладыла, ой!\nДжигит уланла, илячин къанат къакъгъанлай,\nОт - истемейде учушадыла, ой!\nТукъум тамада алгъыш этеди арада,\n"Амин" – дейдиле уллу, гитче да, ой!\nАлгъыш аякъны аны къолундан алыргъа\nКюеу чыгъады, кюеу чыгъады, ой!\nТукъум келинле кюеуню бёркюн алалла,\nДжыйылгъан халкъ да хахай этеди, ой!\nКюеу дженгнгерле кюеуню башын джабалла,\nБир башха бёркню кийдиредиле, ой!\nКелинле бёркню уллу багъагъа саталла,\nЧам, харх къуюла, базарлыкъ эте, ой,\nСора, арагъа, аууз марданы аталла,\nБёрк алгъанланы разы этелле, ой!\nБасыннган миллет кюеуден къарам алмайын\nХар атламына багъа береди, ой!\nХалкъын адети, тёреси бары къалмайын,\nБу чакъырыуда кёргюзтюледи, ой!\nБал аягъындан ичеди миллет, алгъышлай,\nТатлы чачылад сабий - балыкъгъа, ой!\nКёк чартлагъанлай, тери даурбаз къакъгъанлай,\nДжангыдан джанад кюеу чакъыргъан той.\nБу айлы кечеде,\nСынчыу макъам келди кёлюме,\nМен тилейме сенден,\nОй джаным, джашлыгъым,\nТанг джулдузча джанган заманым,\nАтма - дейме, мени,\nДжашауум тенгизни джыргъанлай,\nКетме - дейме, менден,\nДжокъламаз болгъан муратым,\nБоранлы Къадарым, турма аллыма,\nБармагъа къой мени тутхан джолума,\nАлкъын ишим кёбдю, барды айтырым,\nЁлюм бла тюбешмей джокъду къайтырым.\nОтдан суугъа ата сынадынг мени,\nБир кесинге тарта, бир тюрте кери,\nЭнди къатдыргъанса, къурч кибик этиб,\nКъолай тыялгъаенг, джолуму кесиб.\nСен бош туайлайса, чабар джаллыгъа,\nБош къым - тым этесе, терсге, къаллыгъа,\nКертини айтыргъа алкъын барды кюч,\nАллымдан джаллачы, болмайын тийгич.\nДжалан сёлешгеннге кёб тёзюб турдукъ,\nХар тюр аманлыкъны игиге бурдукъ,\nАманнга джол къоя, игилик болмаз,\nПасыкъ пасыкълыгъын этмейин къоймаз.\nЭнди англагъанма, терсди тынгылау,\nБолмазгъа "бол" - дей да, аллындан джаллау,\nИтликге джол бериу, халкъны тигилтди,\nКъайары бучхакъны барын тирилтди.\nКъадар, тай аллымдан, бузма ишими,\nЭгерге кюрешме "къабар тишими",\n"Тёзген тёш ашайды" - дегенлени къой,\nТюзлюк джанлы эсенг, кет да терсни джой.\nХалкъны мугур этген залимлеге кет,\nНе зат болгъанларын бетлерине черт,\nОл заман джумушар санга джюрегим,\nДжангнгыдан болурса джандаш, керегим.\nАлай бусагъатда тыйма дертлимден,\nАлыр сёзюм барды экибетлиден,\nБу джашау неди? - деб, сорайым анга,\nМиллетни болумун салыб базманнга.\nКёб тёзюу адамны джюрегин бюгер,\nАдамлыкъны терен джигинден сёгер,\nАманнга - аман бла, игиге - иги -\nБусагъатда олду джашауну джиги.\nБоранлы Къадарым, къатышханды джурт,\nПилме - деб чыкъгъанды сюркелиучю къурт,\nСен аллымы тыйма, джокъду къайтырым,\nХалкъны алдагъаннга, барды айтырым.\nЮйден чыгъыб тебрегенем кетерге,\n«Джангылма»-деб чыкъгъан эдинг аллыма,\nКъызгъан эсим унамайын эштирге,\nКетген эдим джангылычлы джолума.\nБашха джерде джангы насыб изледим,\nМындады-деб сюймекликни белгиси,\nДжылым келе, ажым эте, эскердим:\nДжангыз сен энг насыбымы иеси.\nДжылыу бермей, санаусуз баралла\nСенсиз ётген мутхуз кюнлерим,\nДжюрегиме аурлукъ салалла\nЧыммакъ къардан къара чачынг агъарыб,\nКъалгъан эдинг къуу-шуу болгъан арбазда,\nТохдамадым, кёлкъалдым бла байланыб,\nАнтлы болуб, энди, артха къайтмазгъа,\nДунияда борч тёлеген бар эсе\nТерслигими бушуу бла тёледим:\nКече кюн да кёз аллымдан кетмейле\nКёз джаш ургъан, ол тум- къара кёзлеринг.\nДжан нёгерим, тюшемиди эсинге,\nБош хатанга тёзалмагъан джёнгеринг,\nБашха джылыу табалдымы кёлюнгде\nМен сындыргъан, таза джюрегинг?..\nКъаты джылла сорууларын соралла,\nДжангызлыкъны ие этиб юйюме,\nСагъышларым такъырлыкъ салалла\nБюгюлмеучю, ёхдем кёлюме.\n/джыр. Къарачай театрны концертине - деб, 1990 дж. джазылгъанды./\nКъачанга деричи мени былай къыйнарыкъса,\nСюймегенлеге мени сёзюмю этдире,\nКъачанга деричи мени былай алдарыкъса,\nСюйген джюрегими кесинге термилте?\nГинасыу кибиксе кюнюнде джюз тюрленесе,\nТенг къызларымы кесинге джити къарата,\nБир - суутаса, бирде уа умут этдиресе,\nДжолунга къаратыб, таралтыб сакълата.\nСюймеклик дегенге чыртда ийнанмаучан эдим,\nЭнди тамам бойсуннганма аны кючюне,\nТилеген джашлагъа чыртда къарамаучан эдим,\nСен а джашаууму ойгъанса ичине.\nТашды джюреги - деб ызынгдан сёз этдиргенсе,\nМен да болгъанма ийнаныр кибик алагъа.\nКече - тюшюмю, кюндюз - тюнюмю кючлегенсе,\nДжашау бла ёлюмню салгъанса арагъа.\n(Къарачай театрны аламат артисти, Езденланы Махарны концертине - деб джазылгъан эди)\n"Сюеме" - дегененг,\nСенсе джашауум - деб,\nСенсе джазыуум - деб\nТолуса сен хыйлядан,\n"Къачарма" - дегененг,\nКъачыра баргъан эдик,\nОл шибижи ананг,\nБизни къысдагъан эди.\nХарх этеенг, Лейляхан.\nХарх этеенг, Лейляхан!\nКъарт къыз болуб, онгуб,\nКъакъ - къабыргъа болуб,\nСен къалгъаенг юйюнгде,\n«Аллах бир эр бер» – деб,\n«Болумуму кёр»- деб,\nБолгъа эдинг, Лейляхан,\nБолгъа эдинг, Лейляхан.\nТохда сени, бедер,\nАллай бир кюн джетер,\nСени да бир къыйнаргъа,\nКъолгъа бир тюшерсе,\nСен кесинги бек ариугъа санайса,\nБашхалагъа уллу кёллю къарайса,\nОмакъ чамла эштдиресе сен манга,\nИйнанмайма, ийнанмайма мен санга!\nСени кёзбау кёзлеринге къарасам,\nСени алдау сёзлеринге ийнансам,\nБашхалача сени ызынгдан таралсам\nАз сюймезенг сен!\nНакъырданы окъа кибик чаласа,\nКёб джюрекге джалгъан умут саласа,\nХауле джашха чыгъаргъанса атынгы\nТуталмайын манга берген антынгы.\nЁтюрюкге ёлче болгъан сёзлеринг,\nБедерликге белги болгъан кёзлеринг\nЭнди мени джюрегиме джетмезле,\nСюер кибик, кюер кибик этмезле!\nКелчи, джаным, кенг орамгъа чыгъайыкъ,\nАдамлагъа кёрюнейик, къарайыкъ,\nКимди-деб а, санга миллет къарасын,\nСени манга тенглешдириб сынасын.\nБу айлы кече,\nБу чуакъ кече,\nСен барырса, онг джанымда, сёлеше,\nМен атларма, атламынга келише,\nСен джанымда, тау къуш кибик, кериле,\nМен къатынгда, наз бутакча, сюзюле.\nДжашлыгъыбыз, джаз кюнюбюз кетгинчи,\nДжюреклеге суукъ аяз джетгинчи,\nБу кюнледен насыб юлюш алайыкъ,\nСюймекликни джюреклеге салайыкъ.\nДжулдузлагъа аралайыкъ, къарайыкъ,\nКюренли Ай, кёк тёрюнде олтура,\nКёлюбюзню насыб сезим толтура.\nКъарангнгы кече чыммыкъ къар джауад,\nДжел, боран эте джерни агъартад,\nСагъышла кери тарталла мени,\nАкъ къар тюшюред эсиме сени.\nКъатымда болуб къайгъымы чачсанг,\nМыдахлыкъ ауну юйюнгден атсанг,\nСуукъ къыш кече кюн тиер эди,\nБагъалы тенгим, сен келсенг эди.\nАлай джокъса сен, къар сабыр джауад,\nКъыйналгъан эсге сагъышла салад,\nОзгъан заманны эсге тюшюре,\nМыдах къарайма буз терезеге.\nСен кетген джолну боран сибире,\nКъуру отоуну джелле кемире,\nМен сени сакълай, санга тарала,\nАкъ къаргъа къарай, къарча агъара.\nДжаз келир джашнай, къар эрир, агъар,\nЁсюмюн башлай табигъат чагъар,\nСен а келмезсе, кёзлеринг кюле,\nМанга бермезсе чыкъ тюшген гюлле.\nДжюрегим къалыр къара кийгенлей,\nДжангы насыбха «огъай» дегенлей.\nСуукъ къыш кетмез, кюн тиймез энди,\nСени бла бирге джарыкъ кетгенди.\nДжазгъы байрамны кюню келгенди\nУллу джуртуму джарыта,\nКёкню, джерни да тюрленидиргенди\nНюрю бла джашната.\nБайрам келгенди о-райда\nКъуанч бере халкъгъа,\nМиллет джырлайды, миллет тепсейди\nСыйынмай кенг джуртха.\nЧакъгъан табигъат кёз эркелете,\nХурмет джая кюн таякъла,\nКъызыл гюллеча, джел седирете,\nСабий, уллу да тизгинле болуб\nБаралла кенг орамлада,\nДжандан багъалы ата джуртума\nКъарнаш миллетле джарыкъ джырлайла\nРахат джуртуму кенгинде,\nСаулай дунияны алгъышлайдыла\nДжылы салам ие.\nТюнене санга тарала,\nДжырда айта эм атынгы,\nБюгюн а, джаным къыйнала,\nАртха береме антынгы.\nТюнене ариу сёзлеринг,\nСюймезликни да сюйдюре,\nБюгюн а мыдах кёзлеринг,\nДжарсыу ёртенде кюйдюре.\nТюнене мени тилединг,\nДжашау нёгерге, ёмюрге,\nБюгюн а мыдах тюбединг,\nАдеб борчунгу тюберге.\nТюнене джарыкъ тангым энг,\nБюгюн а кюнню батханы,\nТюнене джарыкъ джыр эдинг,\nБюгюн а – мыдах макъамы.\nДжыргъа салгъан эм атынгы,\n(Аминатны тилеги бла концертге деб этилгенди)\nОй-хой-хой, багъалы болгъанса,\nКъарайма да, насыбдан толгъанса,\nМарачы къызчыкъны алгъанлай.\nКёзлеринге кёксюл кёзлюкле салгъанса,\nКъайынынг машина бергенли,\nОй-хой-хой, кюнтиймез болгъанса,\nГардошну татыуун билгенли.\nДжасаныуунг-джанган, къарамынг татранды,\nКъуандыра болур, табханынг,\nОй-хой-хой, тамам татыгъанды\nСемиз гардошчукъдан къабханынг.\nНасыбынг бёлюнмей, къуанч бла джашагъын,\nТолу болсун хазна машогунг,\nОй-хой-хой, кёб джылны ашагъын\nСен, Мараны, базыкъ гардошун!\n1986. Черкесск. РФ.\nСын - суукълукъ, ие болду юйюме,\nДжарымазлыкъ ышан салды кёлюме,\nЭркишими гыбыр хоншу этгенди,\nКёзлериме мыдахлыкъны чертгенди.\nДжашайма да юйюр джылыу юйде джок,\nКъояма да кетер джерим, аркъам джокъ,\nАтам, анам суукъ къабыр орунда,\nЭгеч, къарнаш, хар ким кеси джолунда.\nНе этейим, кимиме баш салайым,\nМындан кетиб, энди, къайры барайым,\nЁмюр десенг асламысы кетгенди,\nОрналыргъа керти заман джетгенди.\nДжюрек а бой салалмайды, сынчыйды,\nДжашауму бу халына ачыйды,\nТёрт джанымдан джауум эме, сёлеше,\nДжакъсыз къалдым, аманла бла демлеше.\nБир джанындан, уу джайгъанлай, зарлыкъ бар,\nБир джанындан, керек табмай, тарлыкъ бар,\nЭркишим да, хаулеликге алланыб,\nКёбге тёздюм болмаз затха алданыб.\nБой салмаучу бир адамлыкъ - сырымды,\nТыйыншсыздан кери туруу - ызымды,\nКъайын деген - тенгсинмезлей, кёрмезлей,\nБир хал барды чыдаялмаз, тёзмезлей.\nДжуртум - десем, джан джылытхан, бир къала,\nХалкъым - десем, ёге кёллю, бир ана,\nТерсни - уруб, тюзню тартыб, акъламай,\nКерексизге ачыгъанын джакъламай.\nКетеме да, джек джерледе, джек - ауруу,\nКъалама да, былай джашар джокъ къарыу,\nАрсар болуб, акгыллылыкъ джан джагъа,\nДа къалгъанма, кёзлеримден джаш агъа.\nКъадар мени, энтда, сынар - сынайды,\nНе этер - деб сеириме къарайды,\nБу туруум туруу тюлдю, тебрейим,\nБел къатдырыб, башны алыб кетейим.\nБолмаз затны созулгъаны керексиз,\nБолмазла бла болмаз болдум, ишексиз...\nДа, Аллахым, ёксюзюнге тиренч бол,\nКесинг къору, кесинг тюзет манга джол.\nДжаннган отха кийириб\nСуууй баргъан санымы,\nБош муратха талпыта\nКъач кюнюмде джарыта\nОзгъан джазгъы тангымы.\nАриу булбул не кёрдюнг\nАкъылынгы нек бёлдюнг\nКъанатыны нек къакъдынг\nБуз джюрекни нек джакъдынг\nКъырау ургъан саныма\nОй кеч келген сюймеклик\n1996. Анкара. Турция.\nТуугъан джерим сюргюн эди, сюрюн - сюрюн,\nЕсген джерим Кавказ эди, джюрек - тюйюм,\nКетген джерим джек джерди да джаным - кюлтюм,\nНе этейим, тарыкъмайын, халкъым санга!\nБилим - дедим, билим алдым, билмез тюртдю,\n«Халкчы кызы» деб кюнюмю ызчы кютдю,\nАшым болду сингдирилмез ачы гюддю...\nНе этейим тарыкъмайын, халкъым санга!\nСанат - дедим, джаным тартды, кирдим сюйюб,\nАлай чыкъдым кергенимден ичим кюйюб,\nФахмусузла фахмулугъа тюйюм тюйюб...\nНе этейим тарыкмайын, халкым санга!\nБашда десенг экибетли улхуалыр,\nЗекясызла джан-джанында бирер самыр,\nТюзлюк болуб тырнакланыр, джеза алыр...\nНе этейим тарыкъмайын, халкъым, санга!\nАрабыздан баш къалдыргъан басылыучу,\nКир джагъылыб аты байракъ асылыучу,\nИги умут, танг чарсыллай, чачылыучу...\nЕксюз къызынг джек джердеди, сенден узакъ,\nЕзенине тансыкъ келю такъыр, тузакъ,\nЗарлыкъ чегиб, сез кютюрюб болдум къачакъ...\nДжахилликни айтыулада эштгинчинге,\nНамыссызла, минафыкъла ёлгюнчюнге,\nТюз адамла хакъ тюзлюкню кёргюнчюнге\nЛАЙПАН УЛУ БИЛЯЛГЪА\nАсыл Билял, дагъан болгъан хар тайгъаннга,\nМыдахлыгъынг кёзге тийе, къарагъанда,\nДа сени да, атамыча, басхандыла,\nБолумсузла болумлумунга чабхандыла.\nБусагъатда сеничагъа орун джокъду,\nКир иннетли, кенг джайылыб, башды, токъду,\nЭм фахмусуз фахмулугъа джекириучю,\nАлай бла да халкъгъа заран джетдириучю.\nЗаман келир, бу джартыла, къаралырла,\nСен айтханла барысы да айтылырла,\nСен къыйналгъан хар затынг да, кёлге тюшер,\nКъарачайынг душманынгы «энин кесер».\nКъаламынгдан, бютеу чыкъгъан - ойлатыучу,\nСени онглу, акъылманга сайлатыучу,\nСени сёзюнг джюреклеге ётюучюдю,\nСени билген, санга сейир этиучюдю.\nСени тюртген джараусузла, джарамайла,\nХалкъыбызны джараларын байламайла,\nСени кибик кёкюрекли, халкъын сюйген,\nАз болгъанды,- олду бизни мыдах этген!\nДжек джердесе, узакълада кенгледесе,\nХалкъгъа ёкюл сёзюнгю да излетесе,\nАллах айтса, Къарачайым оноу этер,\nДушманынга, иннетича, багъа бичер.\nСен къайтырса ата джуртха, кёлюнг тола,\nСени кёрген бары санга, хайран бола,\nТюз адамны кёзю джылыр заман келир,\nБусагъатны кир ызлары кюртча эрир.\nТуугъан кюнюнг кёб джылланы келир болсун,\nДжан насыбынг, кюнден – кюннге ёрге болсун,\nШам джуртунгдан санга салам, джан – къарнашым,\nКъыйын джолда, билек болгъан, хакъ джолдашым!\nБЕГИЙ УЛУ АБДУЛЛАХНЫ ТУУГЪАН КЮНЮНЕ\nАдамлыкъ бла фахмунг бирге ёрюлген,\nХар ишингде асыллыгъынг кёрюнген,\n«Алтын къалам» - деб айтырча, джазгъанынг,\nХар джюрекге джетер кибик, айтханынг.\nАдебинг бла юлгю болур, къыйылгъан,\nУчхарадан кери тургъан, тыйылгъан,\nФахмунг бла башхалагъа эс берген,\nКъыйыкъ затны, юсюн джабмай, терс кёрген.\nМалкъар халкъны унутулмаз адамы,\nКъарачайны, джан юлюшлю, уланы,\nТюзню айтыр кюч табыучу, бёгексе,\nДжарлы халкъгъа сен ёкюлсе, керексе.\nАллах сени узун ёмюр джашатсын!\nСен сюйгенни, барын, джазлай джашнатсын!\nАуруу сенден узакъ болсун, тиймезлей!\nНасыб сени тутар болсун, иймезлей!\nКюнде кюнюнг къуанч бла арытсын!\nЁмюрюнгю алам чагъы джарытсын!\nАлгъышлайма сени Туугъан Кюнюнгю!\nКёб джылны джай дуниягъа нюрюнгю!\nСейир той барады байрамда,\nХалкъ басыныб уллу майданнга,\nКъуанч тёгерекге джайыла,\nДжаш тёлю той джерге джыйыла.\nОй, ой, ой, орайда,\nОй, ой, субай абезек.\nДоул джарылады, дангнгылдай,\nХарс къалакъла чаркъылдай,\nКъобуз согъулады керилиб,\nХар къарагъан кёзню терилтиб.\nДжашла келедиле къуйулуб,\nКъызла турадыла буйугъуб,\nКъол узатадыла, тартына,\nНазик тура джашны къатына.\nАбезек барады айланчлы,\nМиллет харс урады, къуанчлы,\nТой тамада халкъгъа эскерте,\nТепсеу барыр джерни кенгнгерте.\nКъобуз "тёгерекни" согъады,\nТизгин, тогъай болуб турады,\nХойнух кибик бара "тёгерек",\nДжаш, къыз чалдыш къолгъа киререк.\nТюз тепсеуню сокъду къобузчу,\nТери "сазын" къакъды доулчу,\nКъызла тизгин болуб турдула,\nДжашла чам джыйылыу къурдула.\nЭкеу - экеу тепсеу башлады,\nХалкъ чам сёзге кесин бошлады,\nБармакъ учда тепсей уланла,\nДжарыкъ харсны ура къалгъанла.\nКъобузчу "къобузну сындыра",\nТой тамада чамны къыздыра,\nДжарашыу къыз, джашны сездире,\nТекебёрк да халкъны бездире.\nКъарачайны тойу - сейирлик:\nАбезеги - джууаш адеблик,\nТюз тепсеую джюрек учургъан,\nИстемейи джанны джандыргъан.\nКъартла келгендиле кёрюрге,\nДжаш тёлюге багъа берирге,\nАякъ алышларын сынаргъа,\nКюйеулюк, келинлик сайларгъа.\nМиллет тёгерекге тизилиб,\nАбезек барады сюзюлюб.\nТансыкълыкъ ауруу джанымы эзе,\nДжюрегим манга къайырылгъанды,\nДа Джерде саудан ёлю бар эсе,\nОл, джуртундан айырылгъанды.\nСалам санга джуртум,\nСалам санга халкъым,\nДжокъламаз болдунг ызымдан,\nСалам, санга джуртум,\nСалам, санга халкъым,\nДжек джерде къалгъан къызынгдан!\nТюрклени джурту къарнашлыкъ этди,\nКъолумдан келед, болумум барды,\nАлай кёлюмден бир джылыу кетди,\nКюнлерим - мыдах, солуум тарды.\nДжур, тур джашагъан эски къаяла,\nКъаргъа бёленген тик тау башлары,\nМинги тауумда ёмюр гыйыла,\nЧегетлерими нызы чачлары.\nТансыкълыкъ ауруу сингнгенди манга,\nТюшмейди атынг мыдах джырымдан,\nКъурман - садагъа, джан - салам санга,\nДжек джерде къалгъан ёксюз къызынгдан.\nДжюрекде зарлыкъ джашатхан,\nАнга джашауун ашатхан,\nДжарлыды, джарлы, онгмазлыкъ,\nЁмюрде тынчлыкъ табмазлыкъ.\nОл не тириди, не – ёлю,\nДжюклениб болур тар кёлю,\nОнглу бла, джауча, демлешир,\nФахмулугъа уа эришир.\nЗарлыкъгъа дарман табылмаз,\nАуруун билгич багъалмаз,\nОл хынчыу къандан келеди,\nАдамгъа джарсыу береди.\nАны тыялмаз бир киши,\nКесин кёргюзтюу - хар иши,\nХар джерге болур сугъулгъан,\nХар болумлугъа тагъылгъан.\nАллайгъа джаным ауруйду,\nАчыуум дженгил суууйду,\nДжуаб этмейме, бетлешиб,\nДерт джетдирмейме, дертлешиб.\nАдамлыкъ халы тюрленнген,\nИннети кемсиз кирленнген,\nЧалдыу салыуну билиучю,\nЗар болур джауча тийиучю.\nОл къадар кючню джоймайын,\nБашын айыбха къоймайын,\nБу джарлы адам ишлесе,\n"Кеси тишлигин тишлесе",\nБошха кетмезед джашауу,\nТатыу табаред ашауу,\nАлай не келсин, эшталмаз,\nАкъыл сёз заргъа джеталмаз.\n1995. Анкара. Турция.\n"Кеч мени" - деб чыкгъан эдинг аллыма,\nКъызгъан ангнгым унамайын эштирге,\nБашха джерде джангы насыб сакъладым,\nМындады - деб джазыууму белгиси,\nДжылым келе, терслигими англадым:\nСен энг насыбымы иеси.\nДжылыу бермей санаусуз баралла,\nДжюрегиме ауурлукъ салалла,\nЧыммыкъ къардан къара чачынг агъарыб,\nКъалгъан эдинг къуу - шуу болгъан арбазда,\nТохдамадым, тюшюнмедим, сагъайыб,\nАнтлы болуб энди артха къайтмазгъа.\nДуниялада борч тёлеген бар эсе,\nСенсизликни бушуу бла теледим,\nКече кюн да кез алллымдан кетмейле,\nДжыламукъдан толгъан кезлеринг.\nДжангы джылыу табалдымы кёлюнгде,\nМен къыйнагъан, таза джюрегинг.\nДжангызлыкъны ийе этиб юйюме,\nСагъышларым такъырлыкъ салалла,\nБюгюлмеучю ёхдем келюме.\nДжангызлыкъ бла арам бираз тик болгъанды,\nМыдах ауангнгысын юйюме салгъанды,\nТёрт джанымдан манга сымарлаб къарайды,\nКъачан бюгюлюр - деб, кюнюмю санайды,\nАлай бу сюйюмсюз бираз аджашханды,\nМени джашауума бошха къатышханды,\nДжаратханны билген джангыз къалмаучанды,\nДжашау хузуру да чыртда таймаучанды.\nИйнанчсыз бла ангсыз - джангызлыкъдан къоркъгъан,\nКерексиз тенглени аркъасындан такъгъан,\nТюшюннген, ишлеген джангызлыкъдан къоркъмаз,\nБушуугъа хорлатыб, хилеулениб турмаз,\nМени джашаууумда джангнгур, къар да болду,\nЫрхыла да келди, боранлада да урду,\nАла бары мени иленнген этдиле,\nСора хорлаялмай, кериге кетдиле.\nЭнди джангызлыкъмы мени бюгерикди,\nОлму аягъымы Джерден сёгерикди,\nОлмуд сёзлериме мыдахлыкъ джетдирлик,\nЁхдем джюрегими адаргы этдирлик?\nОгъай, бу джауну уа тёрюме салалмам,\nАны бла ушакъдан бир татыу алалмам,\nЭшикни ачханма, чыгъыб кет мындан - деб,\nБир да къайтыб келме былайгъа артдан - деб.\nМен - Ёлюм келсе да, ёретин тюберик,\nКетер кюн келсе да, сынчыусуз кетерик,\nКёк - Уллугъа кёлю чыртда джабылмагъан,\nАдамлыкъ ёзеги тот бла къабылмагъан,\nДжангызлыкъ ауруугъа тирелир кючдеме,\nБютеу ауурлукъну хорлар ёлчедеме,\nДжашауну сынадым, сокъмагъын билгенме,\nЭнди аджашмазлыкъ болумгъа келгенме.\nИшинги асыуу кёлню кёлтюрюрсе,\nАшхы мурат, тынмай, кенге керилирсе,\nДжуукъ - тенг джылыуу джылытыр болурса,\nДжаратхан джюрекни тёрюнде турурса,\nХалкъынгы асылы кёллендире эсе,\nДжуртунгу хурмети тёллендире эсе,\nДжангызлыкъгъа анда джер табылмазлыкъды,\nМугурлукъ ол джерде орналалмазлыкъды.\nТУБАН ДЖАБХАНДЫ КЪРАЛЫМЫ\nТубан тюшгенди тауланы джабыб,\nБушуу келгенди башланы басыб,\nТамбла не болур? - деген соруула,\nХар тюшюнюуде аман къуумла,\nЭсни къуршалаб, чанчхы болгъанды,\nБу къыт джашаудан миллет талгъанды.\nДунияда эм бай къралда джашагъан,\nАлай гырджынны дыкгы ашагъан,\nБютеу байлыгъы тышына кетген,\nБашына къаугъа, артыкълыкъ джетген,\nАлай бу халын эскералмагъан,\nДжарлы миллетди тирелялмагъан.\nХар кюнден – кюннге, хурджунну джагъа,\nКерекли хар зат багъадан – багъа,\nСССР - ни къаралагъанла,\nБиз демократбыз - деб къычыргъанла,\nКемсизден - кемсиз, амандан - аман,\nХалкъ да тарлыкъгъа тыйылды тамам.\nДжангы джорукъла кеслери къураб,\nБашына табны "игиге" атаб,\nБу къаргъа сюрюу халкъдан бошады,\nКъралны хазнасын урлаб ашады,\nМиллет да турад, чагъырын тартыб,\nАдамлыкъ халын шешагъа атыб.\nКъарайма джарсый кёрген затыма,\nЧюйреди - делле, субай атыма,\nКъарады - делле, чыммакъ бетиме,\nХапарлыкъ болдум элни итине,\nБашдагъы пасыкъ къалай къараса,\nТюбдеги къулла анга джан баса.\nОй джарлы халкъым, акъылын къабхан,\nКъарын къайгъыда адамлыкъ атхан,\nБашымда ким? - деб сора билмеген,\nКерти адамны сыйлы кёрмеген,\nУзун заманны былай къаллыкъса,\nКъыт джашаудан да, ахыр, таллыкъса.\nДаулетни алгъан - уручулалла,\nДжуртну терсине буруучулалла,\nХалкъны хазнасын алыучулалла,\nУлху бла Тёрде къалыучулалла,\nЭресей, муну кёраламыса?\nНекди? - деб соруу сораламыса?\nАман, игини эскермегенле,\nДертлиге дертин джетдирмегенле,\nКъолуна тюшген сомгъа къуаннган,\nИчки бла, сёз бла алай джубаннган,\nБир матух тёлю ёсдюрдю даулет,\nИчден чириди, бу джарлы миллет.\nДжаным ауруйду, сёзюм ётмейди,\nЧагъырны табхан оюм этмейди,\nАдам ёлтюрюу, артыкълыкъ, уру,\nБютеу даулетде болгъанды туру,\nБашдагъы адет тюбге эннгенди,\nИбилис джорукъ халкъгъа сингнгенди.\nХалкъ хылеу болса, залим кючленир,\nИнсанлыкъ джорукъ къатар, берчленир,\nТюшюнмез мыйы болумун атар,\nХайуан халиге адамны тартар,\nБашдагъы джаула излеген буду,\nМанкуртлашдырыу энди туруду.\nАкъылны башха джыяр заманды:\nДунияны юсюн зорлукъ алгъанды,\nКъандагъай миллет ие болгъанды,\nХар кърал башына фатар салгъанды,\nБанкларын къуруб, къозлаула алыб,\nХалкъны къул этиб, борчлагъа салыб.\nБашчыбыз тюлдю башчы болаллыкъ,\nСыйыбыз тюлдю былай тураллыкъ,\nМашдакъ адамгъа къулакъны салыб,\nАны алдауун акъылгъа алыб,\nКъачаннга дери былай турайыкъ,\nБу къыйсыкъ джолда къайры барайыкъ?\nАуур булутла кете,\nКёк бетин айгъакъ эте,\nКюн джылыуун бере,\nТерекле бутакъ кере,\nЧегетле чирчик ача,\nЧыпчыкъла гюрюн чача,\nСуула бузланы джута,\nКёбейиб толкъун тута,\nДжер къарала, кебе,\nДжанкъоз башлары кёбе,\nКырдыкны учу къарай,\nДжылы джел джерни тарай,\nКъышны тебере, тюрте,\nДжангнгурун къаргъа бюрке,\nХауагъа джылыу сала,\nСуукъну ууун ала,\nИйелеб ёте тёрге,\nДжашил джаз келди Джерге.\nХар бир бала ата юйден кетер болур,\nДжашау къуруб, кеси ишин этер болур,\nБашхала бла тенг - дженг болуб джашар болур,\nЮйюр къураб, халал хакъын ашар болур.\nДжашау деген ташлы тикге тырманнганлай,\nАдам деген бир - бирине зарланнганлай,\nКъыйын затха тюбегенде абджымагъыз,\nАмал табыу, джол тутууда къаджыкъмагъыз.\nБашыгъызгъа аман келир, иги келир,\nТёзгеннге уа, уллу Аллах, юлюш берир,\nИгиликге ийнаныуну къурутмагъыз,\nДжюрекни да къралгъа, джуртха суутмагъыз.\nКюн келликди, джалгъан айтхан ачыллыкъды,\nАманлыкъ бла къурулгъан зат чачыллыкъды,\nХакъсызлыкъ бла ёч алыучу тыйыллыкъды\nЗалимлени " къанатлары къыйыллыкъды".\nДжалгъан шагъат къаргъыш джетиб кетерикди,\nТуудугъуна бедиш сыры джетерикди,\nХакъ ашагъан талан болуб термилликди,\nХарам малы аман джары берилликди.\nТюз адамгъа джалгъан айтхан къараллыкъды,\nКесичала "чалдыу салыб" тараллыкъды,\nФахмусузну чийи халкъгъа ачыллыкъды,\nАманланы бийликлери чачыллыкъды.\nХалкъын сюйген сюймеклигин иш бла чертер,\nХар этгенин, анга кёре, дюрюс этер,\nСыйсыз болур, арт акъыллы иш джюрютген,\n«Халкъым» сёз бла лахор эте, баш бегитген.\nЭсде къалсын, бютеу адам аман тюлдю,\nАрасында бир талайы, кёмюр - кюлдю,\nКърал къатышса ала алгъа чыгъадыла,\nОноуну да къолларына аладыла.\nБир тёлю да, ачыу чекмей кетмеученди,\nЗаман чыртда джаннга хатер этмеученди,\nБашыгъызгъа кёб зат келир, бюгюлмегиз,\nДжашаудан да, даулетден да тюнгюлмегиз.\n"Тюзню ашы тюзде къалмаз", табыллыкъды,\nИтлик этген итлигинден къабыллыкъды,\nЗаман бла халкъ кертини ойларыкъды,\nБетсизлеге кереклисин айтырыкъды.\nМурат болса ол толмайын къалмаучанды,\nТалпыгъанны джаны - саны талмаучанды,\nТалпыу кетсе умутсузлукъ хорлаучанды,\nОл джашаугъа кишен салыб тохдаучанды.\nДжашау деген къыйын джолду, джан арытхан,\nКёбге тюбей, кёбню кёре, анг джарытхан,\nХар кёргенинг, бары дерсди, акъыл керген,\nХар чекгенинг - чыныгъыуду, къудрет берген.\nДжангнгы заман, эски чакъдан къайтыучуду,\nТерс затланы айгъакъ этиб айтыучуду,\nАны ючюн къара кюнде тёзюу керек,\nИчингдеги ачыуланы эзиу керек.\nТар заманда кенглик турсун эсигизде,\nКъарангыда джарыкъ турсун кёзюгюзде,\nМурат этген чыкъмаз тарда къалмаучанды,\nАллайлагъа къадар къара салмаучанды.\nКъарнашы ёлгеннге, уллу элге келдик,\nАдетде керекча, къайгъы сёзню бердик,\nСарнау уллу эди, аджымлы ёлгеннге,\nЮйюне, Москвадан, сал болуб келгеннге.\nАлай сейир этер бир хал болду анда:\nБизни бла ишлеген эгечи, орамда,\nНенча джип болгъанын санаб бизге айтды,\n"Биз ма быллайлабыз",- деб да ангылатды.\nЭки кёзю къургъакъ, къарамы орамда,\nКим келгени бары аны санауунда,\n"Ол джиплеге къара" - деб бизге кёргюзтдю,\nАлай бла да кёлню кесинден чиркитди.\nЁлген джокъ эсинде, эсиндеги келген,\nБагъалы машина, шохла, тенгле, берген.\nДа джаным ауруду, аны кёргенимде,\nДжуукълукъ дегенни былай кетгенине.\nДжаш къаум тиширыу, тойгъа кийиннгенча,\nОрта джыллыла да, кёз - къарам этгенча,\nДжылау - сарнау этген - тамада къауумда,\nБизни шохубуз да "джип", "келген" къуумда.\nДжангнгыз дуния малы, баш сыйгъа саналыб,\nАдамлыкъ деген да гёзеннгге атылыб,\nКъарачай асылдан бир зат кёрюнмеди,\nБу затны эслей да кёлюм керилмеди.\nБизге не болгъанды, былай бузулурча,\nДжангнгыз дуния малгъа джан атыб турурча,\nКъайдалла адетле, сезимли джюрекле,\nМиллет болур ючюн амалсыз керекле?\nЭсги душман джангы шохдан асыулуду,\nНе зат этериги, алдан таныулуду,\nКъайсы «тюегине» басарны билесе,\nЭтерик затларын, алгъадан сезесе.\nДжангы шох а санга - къарангы аушду,\nУзун къарамайын, танылмаз къурушду,\nАны ючюн халкъда айтылгъан болур эд,\n«Джангы шохдан, эски джауунг асыуду» - деб.\nСен эски шохунгу дженгил джау этесе,\nСалам - келамынгы олсагъат кесесе,\nБу да джагылычды, артда ойланырса,\nАйырылгъанлагъа кёлден къыйналырса.\n1999. Черкесск. РФ.\nТанг джулдузу чыкъгъан кибик,\nАхшам келир, келир кече,\nДжаш ёмюрюнг чакъгъан кибик,\nКъартлыкъ джетер, муал эте.\nХар зат онгар, унутулур, эски сёзлей,\nДжан къыйнама бу дунияда, насыб излей!\n/джангы хан, бий, ёзденлеге, бийлени къул этиб джалгъан тарих джазгъан къарааякълагъа/\nКъаракъулла кючледиле тёрлени,\nСыйырдыла асылладан джерлени,\nХаннга, бийге "къул - къарауаш", - дедиле,\nКеслерине чексиз махдау бердиле,\nКюлюр кибик, хар къул, "бий", "хан" болгъанды,\nАллайладан тёрлерибиз толгъанды,\nКъара къауум бирикгенди, бирлешиб,\nАсыллагъа джюреклери дертлешиб.\nКеслерине джангнгы тарих джаздыла,\nАсылланы башын - тюбюн къаздыла,\nТюзню терсге, лагъымла бла, бурдула,\n"Бийле бизбиз", - деб ортагъа турдула,\nКъумурсхача бир - бирине тутунуб,\nАсылла да, сёз айталмай, тутулуб,\nАй бир хал бар бусагъатда миллетде,\nХарх этмейин не этгин бу даулетге?!\n2016. Sofi Tram-Semen\nАртха къарай, сокъураныу сынамайма,\nДжылларыма ахсыныу бла къарамайма,\nТюбегеним - къатын къолгъа къарагъанла,\nДжангыз сёзде иш этгенле, джарагъанла,\nЭркишича болумлары болмагъанла,\nАлай бла да джашаулары онгмагъанла.\nБирин кеси къыйыным бла окъутханем,\nЭкинчисин болмазлыкъдан болдургъанем,\nКъарадым да, багушдадагъын - тарталмазса,\nЮретиу бла «эшекни ат эталмазса»,\nКъояр болдум, сагъыш этмей, акгыллашмай,\nМал, мюлк ючюн, башхалача, джагъалашмай,\nХакъым къалды, халал болсун, аманлагъа,\n«Эр» болумдан джарты къалгъан адамлагъа,\nТарта - тарта тамам безиб, атар болдум,\nЮйюр шартха джюрегимден къатар болдум.\nЭнди билдим, Аллах алай этиученди:\nБир онглугъа бир онгсузну джюклеученди.\nАНДРЕЙ КАРЛОВ ЁЛТЮРЮЛДЮ\nЭресейни келечиси ёлтюрюлдю,\nДушманланы кёллери да кёлтюрюлдю,\nДаулетими джолу терсге айланнганды,\n"Патчахха" да халкъны къаны къайнагъанды.\nМындан ары тёзмез болдукъ къан тёгюуге,\nКъаб - къараны чыммак этиб билдириуге,\nКърал оноуу терс этилед, терс барады,\nБу болум да бютеу халкъны сындырады.\nБашчыбызны сыйлар ючюн къалмагъан эк,\nТерс болса да ангнга терслик салмагъан эк,\nЭнди аны керти бети кёрюннгенди,\nХалкъны ангнга къарауу да тюрленнгеди.\nОмакъ сёз бла сау миллетни алдагъанлай,\nЧуутланы уу тилине къарагъанлай,\nОрус къралны Израилге фатар этди,\nЭнди бизге болур болду, джашау битди.\nАлгъын бизге бу сыйсызлыкъ джетмей эди,\nБир итлик да, джуаб табмай, кетмей эди,\nБу «патчах» а тюкюрсенг да сюртюб кетген,\nКъоркъакълыкъдан миллетлерин мугур этген.\nБашчылыкъда узун къалыб, байлыкъ джыя,\nКъаршчы айтхан адам болса ауузун тыя,\nБаш мураты – чуутланы айнытыуду,\nБашхалагъа къытлыкъ, ачыу чайнатыуду.\nКъралыбызны топракълары сатылады,\nИчиндеги хазналары алынады,\nКим биледи, неле болур энтда бизге,\nКъараб турсакъ бу чуутну кёзлерине.\nАНАМЫ ЭШИУ ИЙНЕЛЕРИ\nЭшиу ийнеле, анамдан къалыб,\nМанга джетдиле, мыдахлыкъ салыб,\nАла - къолумда, эшиу эшеме,\nОзгъан джыллагъа сагъыш этеме.\nАла анама ыннадан келиб,\nАны къолунда бир ёмюр кёрюб,\nМанга джетдиле, тюрленмегенлей,\nИйелерин да эскермегенлей.\nДжансыз темирле - адамдан кючлю,\nАланы юсю болмады берчли,\nЭгеб, ашалыб, азаймадыла,\nАдамла кибик къартаймадыла.\nНенча тиширыу аланы алыр,\nЭшиуюн эшиб, орнуна салыр,\nНенча ёмюрню къалырла ала,\nМыдах сагъышха башланы сала?\nАланы бура эшиу эшеме,\nИнсан ёмюрге сагъыш этеме.\nКъар джаумайды, Элванкентде, къар джаумайды,\nКъара джер да акъ къырпакъ бла къабланмайды,\nСынчыулагъан джюрегим да тыналмайды...\nТансыкъма мен, шам - джуртума, Къарачайгъа.\nДжукъаргъан кёл, кюнден - кюннге азар бола,\nДжуртсузлукъ да къарамыма мухур сала,\nХар озгъан кюн болумуму онгнгун ала...\nБир къауумла "тойгъан джерге" худжум этер,\nБир къауум а "туугъан джерге" терен битер,\nЁзениме къайталмасам насыб кетер...\nАта джуртда джеклик ауруу сезилмейди,\nДжуртсуз къалыу не болгъаны билинмейди,\nАйрылыкъда кёзюм, кёлюм сюйюнмейди...\nКюн джарыгъы, аулу кибик, джылытмазса,\nАй джарыгъы, алгъындача джарытмазса,\nТереклени чапракълары мутхуз эсе,\nГокга ханслы талала да, джукъсуз эсе,\nСуу тауушу, бушуу джырча, келе эсе,\nЧегетлени джашил бети кете эсе,\nКёзлеринге, ау тюшгенча кёре эсенг,\n"Ёлюм - джашау" - деген затны сюзе эсенг,\nТакъыр кёлюнг сыртны алгъа бюге эсе,\nСанынг тутмай, олтурургъа сюе эсе,\nИш эталмай, сагъышлагъа кете эсенг,\nАчыу къысыб, алджар халгъа джете эсенг,\nТамагъынгда джыламукъ тоб тура эсе,\nСагъышларынг акъылынгы бура эсе,\nБютеу дуния тюрленнгенча болду эсе,\nДжюрегинге кетмез бушуу толду эсе,\nСёз нёгерни кёлтюралмай, тая эсенг,\nКёз джашынгы кючден - бутдан тыя эсенг,\nДжан - анангы ёлгенине чыдагъанса,\nДжан - анангы къайтмаз джары ашыргъанса.\n1980. Терезе. Къарачай.\nКёб джылланы къабхан салдынг, ау атдынг,\nДжашаууму сёзюнг бла къаралтдынг,\nТёзалмайын джек джерлеге атландым,\nНарт джуртума кюндюз кече таралдым,\nАртха къайтдым, дау салмам деб, къаллыма,\nСен а, энтда, тузакъ къурдунг аллыма.\nФахму кёкден, Тейриденди, джарлы джан,\nМенли, менсиз, «алалмазса илишан»,\nСюркелирге джаратылгъан учалмаз,\nЗарлыкъ сени уллу адам эталмаз.\nМен - болумгъа, сен - зулумгъа тёр салдынг,\nТаша къаба билгенинг бла ёч алдынг,\nМен джарлы уа, дюрюс эдим туугъанлы,\nАндан болду джашау къарлы, тубанлы,\nСени кибик къараджюрек болмадым,\nМуратыма тырмашыудан къалмадым,\nКир иннетге къайнар болуб къайнадым,\nАлай бла да къадарымы сайладым,\nСеничала тюзлюгюме къатылды,\nКъаршчы туруб, атым кирге атылды.\nСакъалынга, мыйыгъынга чал урду,\nДжангур джауду, кюн иссиси къуурду,\nАлай кёлюнг къалды къара - къаралай,\nДжашагъаным джюрегинги джаралай.\nЭкибиз да, джерде эрир, эки сан,\nБу джашауну хар бир адам ташларыкъ,\nДжокъду джерде ёлюмсюзлей джашарыкъ,\nБыллай бир нек алланганса аманнга\nБаш къайырыб джыгъыб джутар заманнга?\nУра, джыгъа алгъа чыкъдынг, орналдынг,\nИш этгенге, баш болгъанга саналдынг,\nМен, сенича болалмадым орунлу,\nДжашамадым сени кибик тоюмлу.\nМен джек джерде, сен а тёрде айныучу,\nМен - ишлеген, сен - ишлеуден айтыучу.\nКёргенингча джолларыбыз узакъды,\nСалгъанынг да бек керексиз тузакъды.\nМен кечгенме, Джаратханга баш уруб,\nАнга джуаб берирсе сен, таш туруб.\nТалма, къалам, талыр кюнюнг чыртда джокъду,\nХар кюнюбюз, хатху тешген, душман окъду,\nХар айтылгъан, эки бетли, субай сёздю,\nХар этилген, оюлурлай, чирик ёздю.\nДжурт батханды энди кюнню кёралмазлай,\nХалкъ тыннганды джарыкъ кёллю болалмазлай,\n"Къандагъайла" алгъандыла башчылыкъны,\nДжорукъ этиб къытлыкъ бла артыкълыкъны.\nТамадабыз "даулет", "халкъ"-деб сёлешеди,\nАлай ишле джау ишине келишеди,\nКърал байлыгъы джек джыйынны къолундады,\nДжашау - тарда, тюзелалмаз болумдады.\n"Сталинчилик" кърал джорукъгъа алыннганды,\nХар адамгъа ызчы - кёзчю салыннганды,\nБашчылыкъны хыртлагъаннга тийиледи,\nТамгъа салыб джашау этмез этиледи.\n"Къандагъайла" кеси - кесин махдайдыла,\nПатчах юйню, самырлача, сакълайдыла,\nХалкъ сыйыты ёргелеге ёталмайды,\nАлай бла да адам тюзлюк табалмайды.\nАта джуртну, бёлге - бёлге, джаргъандыла,\nКъуллукълагъа адамларын салгъандыла,\nАман деген, бары, башха ёрлегенди,\nХалкъны кюню булутлагъа бёленнгенди.\nБаш партия ётюрюкчю, гудучуду,\nОл бириси сёзде халкъчы болуучуду,\nБашхалары, къыйыр - бучхакъ, айтылмазлай,\nДУМА десенг гыл излеуден къайталмазлай.\nЭресейге кюн чыкъмазды, ёрге къобмай,\nБу Ибилис туудукъланы сюдге тартмай,\nБашчылыкъгъа халкъдан адам келтирмейин,\nДушманлагъа орунларын билдирмейин.\nХар кюнюбюз, хатху тешген, суукъ окъду,\nСен шагъат бол бу хузурсуз заманлагъа,\nНалат бере, мурдар, гуду аманлагъа.\nАй джарыгъы, догъу джанда, джылтырады,\nБулут аудан уакъ - уакъ сылджырады,\nТая – тая, ёрге чыкъды, бетин ача,\nКъараннгыны седирете, нюрюн чача.\nИнгир келсе кюн ауууру узаяды,\nДжюрегинги джарсыулары азаяды,\nЧексиз алам онгнгу бла кёллендире,\nКюч береди, тар джашаугъа тёллендире.\nАдам деген сейир затды, англанмагъан,\nНек туугъаны билинмеген, танылмагъан,\nЧирир къабда ёлмезлик джан джюрютюучю,\nАз ёмюрге, къыт джашаугъа ёкюнюучю.\nТуугъаныбыз, ёлгенибиз не ючюндю?\nБизни Джерге келтирген кюч не бичимди?\nНе магъана барды, былай, бар болууда?\nСыр ачмагъан алам чакъда бу турууда?\nНенча адам, мени кибик, Айгъа къарай,\nБыллай соруу соргъан болур, джуаб сакълай?!..\nАлай алам бизге сырын билдирмейди,\nКёк ёлюмню ачыуун да сёнгдюрмейди.\nКъысха ёмюр, къысха кюндю – бизге джетген,\nКъысха чакъды, къысха къуанч, мугур этген,\nДау этмейме, Джаратханнга, муну ючюн,\nБой салама, къабыл эте чексиз кючюн.\nТолгъан Айны шош джарыгъы джайылады,\nТёгереги керамат бла къайылады,\nКёк къарайды Джерге джулдуз кёзлери бла,\nЁрге тарта, биз джеталмаз ёзлери бла.\nКюймеген джылытмаз, джанмагъан джарытмаз,\nКюйген атам сени, таныгъан унутмаз,\nУзакъ кёрген кёрге англатмаз кенгликни,\nТенг болмагъан тутмаз, джюрютмез тенгликни.\nАлим атам, бизде бу палахны билдинг,\nСангыраудан, кёрден кёб залимлик кёрдюнг,\nЗарджюрек, билимсиз, фахмусуз эм джыртхыч,\nСени тыйды, басды, санга болду къакъгъыч.\nДжау тышдан келеед, биз кёрген тёреде,\nКеси халкъы эзген джокъ эди кёреде,\nТалай къарачайлы сени такъыр этди,\nХалкъынг джакъламайын, умутсузлукъ джетди.\nБарыны да аты айтыб айтылмазды,\nБашынга келгенле, кете таркъаймазды,\nСени не джакъгъанын бюгюн мен да билдим,\nКъайишлик терича, илендим, тилиндим.\nСени душманларынг, къартайыб кетелле,\nМени зарларым а джангы тирелелле,\nБир зат тюрленмеди тау Къарачайынгда,\nИтлик алгъынчады, къышында, джайында.\nСени ёксюз къызынг зар кёзлеге бюртюк,\nБашда Азрет джашынг тебериб, юркютюб,\nЗубайда болгъанды кюндеш кибик бизге,\nКъара - къатышдырыб джараусуз сёзлеге.\nКир къол тутхан къалам таза джазмаз - дер энг,\nДжюрек тазалыкъдан, Хакъдан билдирир энг,\nАх, джан – атам, не бар ол кёл тазалыкъдан?..\nДжашауда, игиге зулум бар пасыкъдан!\nДжылай – джылай кёзюм кёк кюрен тартханды,\nДжылым чарпа, бетим айбатын атханды,\nДжауларым да орта джылларын къыргъанды,\nАлай джюреклери, алгъынча, къаранды.\nБилмеген билгеннге душман, къара джауду,\nТыйгъыч салыулары туура гыбы ауду,\nАлгъынча джауунгу ачыкъ танымайса,\n«Джаным» деген шохха, акгыллы къарайса.\nСени ишинг зарны ёрге къобарады,\nАтынг сагъынылса «бёрю» къозгъалады,\nДжарлы атам, бюгюн англагъанма сени,\nБу халкъ онгмазхлыкъды, тюгеннгенди ёзю.\nУллусун улутхан бир халкъ халкъ болурму?\nКеси кючюн кесген джаудан къорунурму?\nДжюрегим джер тенгли, тауумдан юркгенме,\nЭнтда джек джерлеге къайтмаз тебрегенме.\nКъул, къарауаш – башда, ёзден, бий – унукъгъан,\nХан тукъумунг эсе – асылын унутхан,\nДжакъ табмадым, Абба, не этден, не дженгден,\nДа, кетиб барама ызыма келмезден.\nБеш шайлыкъ аманла бирлешдиле, тутар,\nАсыл адамланы болгъандыла джутар,\nТукъумсуз – джукъсузла баш къайыргъандыла,\nКъайары бучхакъла хакъ сыйыргъандыла.\nКеси миллетинги сюдге тарталмайса,\nАны къаралаб да кенге чыгъалмайса,\nАлай бла итле кенге джайылдыла,\nХалкъны джашаууна терен къайылдыла.\nДжангы джетген тёлю ичкиге джесирди,\nСёлешген сёзлери багуш тилди, кирди,\nТиширыула – айгъыр, эркишиле – тумакъ,\nКъарачай бу халда, сёлешмесек омакъ.\nСенден манга кёчдю насыбсыз къадарынг,\nНе этейим тёзмей, джокъ башха мадарым,\nКюйгенни къызыма, кюерим да хакъды,\nКъара джакъсала да, намыс – бетим акъды.\nАй, джан – атам сени табыб бир тарыкъсам,\nАл юйдегинг – нелляй, халкъынг – не, англатсам,\nМанга не этдиле, аны бир билдирсем,\nМында талашыуну санга бир кёргюзтсем!\nУллу эдинг ургъан джелде таралырча,\nЗакий эдинг джахил, тарбаш зарланырча,\nАкъсюек бий эдинг къул джыйын сюймезча,\nКъурч кибик адам энг, джаугъа ийилмезча!\nСени сюймегенинг юйдеги джетдирди,\nАкъылларына да итлигин кийирди,\nЭнди ала манга иннет тюйгендиле,\nАталары кибик зардан кюйгендиле.\nАлай ала сени «Ахыр айтыуунгу»,\nКъарачай миллетге къойгъан джазыуунгу,\nКъолдан алалмазла, алгъынча кёмерге,\nЁлюм – къалым шарт бла хазырма тюберге.\nАй джан – атам, джана кёклеге кетгенсе,\nКесинг кибик джанар мени да этгенсе,\nДжаханим сынадынг, энди джандет табхын,\nАллах рахмети бла нюр ичинде джатхын!\nСан тарда болса анг кериледи,\nДжау къаты болса рух кючленеди,\nДжауум барды - деб тарыкъсанг манга,\nОл аламатды - дерикме санга.\nНе ючюн десенг, сени уулау бла,\nАякъ ызынгы таймай ызлау бла,\nДжау кеси джолун терсине къыяр,\nЗар ёчюгюуге джашауун джояр.\nСен къулакъ салма сёзню сюргеннге,\nДжангылычынгы гюнах кёргеннге,\nМийик терекге шыбыла тийер,\nТийсе да джангыз бутагъы кюйер.\nЁзю къатыгъа джау джеталмайды,\nНе кир атса да джетдиралмайды,\nСёзю айтханны болумун ачар,\nНе - тёрге, не да багушха тартар.\nБауда ёсгенни къайгъысы - сыгын,\nАчлыкъ джетгенни тилеги - гырджын...\nДжау бла демлеше заманны джойма,\nСен джюрюр джолну башхагъа къойма.\nСен, булбул кибик, джырла джырлаучу,\nАла къаргъача къутсуз къаркълаучу.\nТелини - махдай, парийни - сылай...\nУллу адамны джашауу - алай.\nКёзге тюшгеннге кёз тийер,\nКъаракёл анга тиш билер,\nБулчукъну джелле суурур,\nКюн таякълары къуурур.\nЁргеде болсанг, ачыкъса,\nКёб тюрлю затдан ачырса,\nСюйген, сюймеген сёлешир,\nКёздеги адам тилинир,\nЮсюне хар чёб илинир,\nБизни халкъ сёзню бек сюер,\nЗарлыкъ деген бла бек кюйер.\nСау заманынгда тюеди,\nЁлгенден сора сюеди,\nКъарачай, ёмюр, алайды,\nАндан ачыла сынайды.\nХалкъыбыз мунга сагъайса,\nХалкъладан онглу болур эд,\nКиши чимдемей турур эд.\nАлай не этгин, болмайды,\nОнглу ачымай къалмайды,\nТау тарларында бар ауруу –\nСёз бла джанны къууруу.\nДжаланчы болур силдеюк,\nБолумсуз болур чимдеюк,\nФахмусуз болур тийиучю,\nБилимсиз болур сюзюучю.\nУллу – уллусун улута,\nСыйлы – сыйлысын къурута,\nХалкъыбыз къыйсыкъ джолдады,\nСалгъан сокъмагъы солгъады.\nАчыгъан джан да бек кюйер,\nАлай халкъынга – тёзюудю,\nТюзню ачарыкъ – кёзюудю.\nТалпыуну тыйма, ёрлерге,\nБарыуунг элтир тёрлеге,\nДжалгъан сёз къалыр ныгъышда,\nСен айтылырса алгъышда.\nСвидетельство о публикации №217052701418\n/на Хуннско-Тюркском, (Карачаево-Балкарском)языке/\nХурмет этген хурмет кёрюр,\nХар къалайда рахат джюрюр,\nИши–кючю къолай болур,\nМуратлары бары толур.\nХурметсизде сюйюм болмаз,\nТутхан иши алгъа бармаз,\nОл миллетге тюрт болгъанлай,\nХалкъ да андан джаллагъанлай.\nСый бериучю, сый алады,\nХалиси бла айтылады,\nОл хар джерде тёр табады,\nДжашау джолу тюз барады.\nАлыр ючюн, бериу керек.\nТохум кёммей, чыкъмаз терек.\nХурметлиге насыб келир,\nАнга тенг, шох къанат керир.\nАдамлыкъ бар хурметлиде,\nЧыракъ тутхан-джарыкъ бетли,\nЫшаргъан бет–нюр келбетли.\nКюлген кёзге кёб илешир,\nТаза кёлге нюр джерлешир,\nХурмет этиу - шам-саламды,\nАны тутхан Хакъ-Адамды.\nСвидетельство о публикации №217060101540\n/стихи на Хуннско-Тюркском(Карачаево-Балкарском) языке/\nДжашау Адамны алдайды,\nДуния малгъа байлайды,\nДжанын, санын да зорлайды,\nКёб тюрлю джолгъа джоллайды,\nБир джерде сыйын атдыра,\nБир джерде ашын табдыра,\nТабыугъа буруб иннетин,\nАрыгъан этиб келбетин,\nАуруула сала санына,\nТумакълыкъ бере ангнгына,\nХаман аллына сюреди,\nТолмазлыкъ мурат береди,\nАдам да барад чабханлай,\nМангнгылай терин атханлай…\nАлда уа - Ёлюм, урукъ бла -\nКёк – Уллу салгъан джорукъ бла…\nКъадар а джандан атлайды,\nАдамны халын джокълайды,\nКёкрегин, кючюн сынайды,\nДжашар кюнлерин санайды,\nДжолну ахырын билмеген,\nАллында джарны кёрмеген,\nАдам – джарлыгъа къарайды,\nБуар заманын марайды,\nБир алгъа сюре, арыта,\nБир умут бериб джарыта,\nДжюрюр талпыуун кёрюклей,\nУчурум таба сюрюклей,\nДжар къыйырына тыяды,\nКъайтырыкъ джолун къыяды,\nАнда уа - Ёлюм, урукъ бла -\nСвидетельство о публикации №217060501956\nБизни халкъ ёрге чыкъгъанын сюймез,\nОнглусу – сыйы болгъанын билмез,\nБолумсуз хар ким анга тиш урур,\nЭнгишге тартыб, къаралаб турур.\nХалкъыбыз алай кёбню джыкъгъанды,\nБолмазларын да ёрге тартханды.\nИлячин орнун шорбатха берген,\nЗарлыкъны ууун кенглеге керген,\nДжарлы Къарачай, сангады сёзюм,\nАллах буюруб, ачылсын кёзюнг!\nБаймакъ къаблауч чурукъгъа – гыбыр,\nДжыртыкъ къабдалгъа тыйын тон – зыбыр,\nКъарауаш къатын бийчеге – кюндеш,\nАсылсыз тукъум асыл бла демлеш.\nХар ким билгенин, кёргенин айтыр,\nАйтханны сёзю кесин танытыр,\nБолумунг кибик – адамлыкъ бойунг,\nБилим дараджанг – къарын бла чоюн.\nНе сёлешейим? Не билдирейим?\nАлмаз мыйыгъа не кийирейим?\nАсыл тынгылар, асылсыз юрюр,\nЗаман бла халкъ да кертини кёрюр.\nГе6бдешде ёсген - къалагъа дертли,\nСеничаланы къатыды бети,\nКъара къуллагъа хан – Семендерле,\nТенг – тенге туруб джууаб бермезле.\nДжыртыкъ къабдалгъа тыйын тон – зыбыр…\nСыйынг белгили, сыйым танылгъан,\nЮрген ит болур таякъ атылгъан.\nКюнню сюйген кёкге къарар,\n«Элим» деген халкъгъа джарар,\n«Кесим» деген джангыз къалыр,\nДжакъсыз болуб джаны талыр.\nУста къолда тиреу – билеу,\nАкъыллыны сёзю – эгеу,\nЧола къолда алтын – багъыр,\nЗылдыубашха суу да – чагъыр.\nБаймакъ аякъ чурукъ бузар,\nКъызгъанч адам кёлден азар,\nЭринчекни кюню «тарды»,\nДжатагъанны джолу «джарды».\nЧибин тутхан къаууз алыр,\nТауну сюйген тагъай салыр,\nБоза сюйген – джумдурукъчу,\nСёз излеген - джумулукъчу.\nНюзюр ишни башы болур,\nХузур кёлню «ашы» болур,\nАдеб сыйны тамалыды,\nБилим - джашау амалыды.\nМыйы деген билим кюсер,\nДжюрек деген сезиу излер,\nБу экисин къаран къойгъан,\nДжашауунда болур тайгъан.\nЧОМАРТ БЛА КЪЫЗГЪАНЧ\nЧомартны ашы къашы бла,\nКъызгъанчны ашы "ташы" бла,\nКъызгъанчха барсанг алыб бар,\nАны джюреги, кёлю - тар.\nЧомарт адамгъа рахат кир,\nАнда джюрек, кёл, адет - бир,\nОл санга джарыкъ тюберик,\nТепси башына ётдюрлюк.\nКъызгъанч къоркъууда джашайды,\nАшые санаулу ашайды,\nЧомарт санамаз джойгъанын,\nКъайтыб излемез къойгъанын.\nБергеннге къайтыб келеди,\nДжашыргъан заран этеди,\nКъызгъанч болмагъыз, джыймагъыз,\nАйтханнга бермей къоймагъыз.\nЧомарт тарлыкъда къалмайды,\nКъызгъанч бюсюреу алмайды,\nБергеннге келир кериден,\nЧырт сакъламагъан джеринден.\nАчылгъан уууч къуш тутар,\nАчылмагъанны морт джутар,\nТарда къалмасын кёлюгюз,\n"Сау бол"-дер болсун элигиз.\nФахмулугъа бла эришир.\nБашын палахха къоймайын,\nСвидетельство о публикации №217051502211\nДругие произведения автора Софи Трам-Семен


Кеси аллына иш къурагъаннга пособие берилемиди? | Электронная газета "Заман"\nБыллай адам ишсизге саналмайды, аны себепли тийишли къырал арада эсепге туруп, анда болушлукъ алыр амалы жокъду. Пособие алыргъа сюе эсе уа, НПД («профессионал доход») деген налогну тёлеуню тыйып, налог службада эсепден чыгъаргъа керекди. Алай этген женгилди. «Мени налогум» приложениягъа кирип, анда энчи кабинетде (https://lknpd.nalog.ru/) «Эсепден чыгъаргъа» деген кнопканы басаргъа керекди. Бир сутканы ичинде анга шагъатха жууап келликди.\nСпорт бла кюрешгенле налогну бир кесегин къайтарыргъа боллукъмудула?\nФизкультура эм спорт бла кюрешгенле, тийишли жумушла ючюн ахча тёлей эселе, аны бир кесегин артха къайтараллыкъдыла. Къырал Думаны интернет-сайтында (http://duma.gov.ru/news/52090/) аны юсюнден толу информация басмаланады.\nАлай ахчаны быллай жумушланы жаланда РФ-ни Спорт министерствосу дурус кёрген организациялада хайырлансагъыз алыргъа боллукъду. Аны тизмеси ма мында басмаланады: http://minsport.gov.ru/activities/o-nalogovom-vychete-za-zanyatiya-sportom/. Сиз анда этген къоранчха шагъатха касса чекни эмда келишимни кёргюзтюрге керексиз. Налог службада аланы сюзерикдиле, тюзлюгюн тохташдыргъанларындан сора, ары дери тёленнген (НДФЛ) налогну бир кесегин сизге къайтарлыкъдыла.\nМында энтта да бир амал барды: заявленияны налог службагъа угъай, ишлеген жеригизде берирге болады. Анда уа ол тёлерик налогугъуздан сизге къайтарыргъа тийишли кесегин тыймай турлукъдула. Былай алып къарагъанда, артда къайтарыллыкъны бла шёндю тыйылмай турлукъну башхалыгъы жокъду.\nСаулай айтханда, быллай жумушла ючюн бир жылны ичинде этилген къоранчланы мардасы 120 минг сом бла чекленеди. Ол айтханыбыз: ма аллай бирден бу амал бла 13 процентин къайтарыргъа онг бериледи\nХакъ тёлемей жангы усталыкъ алыр онг бармыды?\nБизни къыралда бюгюнлюкде хакъ тёлемей жангы затлагъа юйретген 24 мингден артыкъ программа барды. Аланы бирлеринде усталыкъны кючлендирирге болады, башхаларында уа жангыларына юйренирге. Сёз ючюн, «Демография» миллет проектни чеклеринде, быллай амал ма бу къауумлагъа киргенлеге бериледи:\nжыл санлары 35-ге жетмегенлеге эмда 50-ден атлагъанлагъа;\nгитче сабийлери болгъан тиширыулагъа;\nурунуу биржада эсепге тургъан ишсизлеге.\nОкъутуу тюрлю-тюрлю халлада бардырылады, бирде жерине да бармай алай. Бу ишни ма была тамамлайдыла: Ворлдскиллс Россия (https://t.me/worldskillsrussia); Томский государственный университет (https://t.me/tomskuniversity); Российская академия народного хозяйства и государственной службы (https://t.me/mainranepa). Заявканы «Работа России» (https://trudvsem.ru/information-pages/support-employment/) сайтда берирге боллукъду.\n«Сабий пособияла» къалай тергеледиле?\nБыйыл 3-7 жыллыкъ сабийлери болгъан асламыракъ юйюрге болушлукъ берилликди. Бу жыл санлы сабийлеге пособияланы айлыкъ ёлчемин, ата-аналаны ахыргъы юч айны ичинде ишлеген ахчаларына кёре тергеп тургъандыла. Энди уа, аладан къайсылары да болсун – башхасы жокъду, быйыл биринчи мартдан сора ишден чыкъгъан эселе, ол ары дери (юч айны) ишлеген ахчаны санарыкъ тюйюлдюле. 8-17 жыллыкъ сабийлеге пособияла да ма быллай жорукълагъа кёре тергеледиле. Иш алай быйылны ахырына дери барлыкъды.\nСакъатлагъа электрон сертификат деген ол неди?\nСакъатлагъа къырал электрон сертификатла береди. Алагъа бу адамла кеслерине тийишли реабилитация затла сатып алыргъа боллукъдула. Сёз ючюн къулакълары игирек эшитирча аппаратла, къолтукъ таякъла…\nАлгъын жыллада быллай затла излегенле Социал страхование фондха барыргъа керек эдиле. Неда аланы кеслери сатып алыргъа. Энди уа бу сертификат къоллу болуп, ол кереклерин, къайдан сюйселе да, сатып алыргъа эркиндиле.\nЭлектрон сертификат деп социал жумушланы жалчытыу системада электрон жазыугъа айтадыла. Ол кеси да «МИР» карточкагъа къошулады. Аны алыр ючюн «Госуслуги» сайтда неда МФЦ-да заявление берирге тийишлиди. Бюгюнлюкде бу сертификатны 970 тюкенде эмда 37 интернет-сайтда хайырланыргъа жарайды. Аны бла сатып алыргъа боллукъ аберилени тизмесинде 190 зат барды.


Быйыл бай тирлик алыуну къайгъысын кёре | Электронная газета "Кабардино-Балкария"\nБыйыл бай тирлик алыуну къайгъысын кёре\n16 марта, 2021 - 07:28\nКёп болмай Россейни Эл мюлк министрини биринчи орунбасары Джамбулат Хатуов бардырып оператив штабны кенгеши ётгенди. Ол жаз башында регионлада аграрчыла семиртгичле бла толу жалчытылынырча онг тапдырылырына жораланнганды. Анга КъМР-ни эл мюлк министри Хасан Сижажев да къатышханды. Аны юсюнден бизге республиканы профильли ведомствосуну пресс-службасындан билдиргендиле.\nТюбешиуде бай тирлик жыйылырча, орта эсеп бла алып айтханда, жыл сайын семиртгичлени хайырланыуну 10-15 процентге ёсдюре барыргъа кереклиси эсгертилгенди. Ол санда аграрчыла тийишли материл бла кезиуюнде толу жалчытылынырча федерал эм республикалы даражада да министерствола болумну къаты контрольда тутаргъа борчлу болгъанлары чертилгенди.\nЖыйылыуда бюгюнлюкде регионлада графикге кёре жаз башы сабан ишле къыстау башланнганлары, ол санда аграрчыланы асламысы жумушларын бир тюрлю чырмаусуз бардырырча болгъанлары, энчи техникалары, урлукълары эм отлукълары тамам жетгенлери сагъынылгъанды. Болсада Джамбулат Хатуов субъектледе аграр секторну соруулары бла кюрешгенлеге эл мюлк производительле бир тюрлю зат бла жунчумазча тохтаусуз мониторинг бардырырча буюргъанды.\nКъабарты-Малкъарда быйыл кезиулю сабан ишлени бардырыргъа саулай 43 минг тонна чакълы семиртгич къоратыллыкъды. О санда жаз башында ишлеге да - 36,7 минг тонна. Былтыр бла тенглешдиргенде ол 113 процентге кёпдю.\nБюгюнлюкде республиканы аграрчылары 30 минг тонна минерал семиртгич сатып алгъандыла неда кереклисинден жетмиш процент чакълы бирни. Мындан арысында да аны къалгъанын да мажарырча мадар этиледи.