Биринчи дуния къазауат — Википедия\nСагъат бурулгъаныча: Соммада сермешиуню заманында атыуну эсеби; британ Mark IV танка; Дарданеллени къатында сугъушда тенгиз минаны атылгъанындан сора чёкген ингилиз линкор; противогазлы пулемет къауум эмда Albatros D.III биплан\nЕвропа, Африка эм Джууукъ Кюнчыгъыш (бир талай заманны Къытайда, эмда Шош океанны айрымканларында)\nэкономика империализм, сатыу-алыу тыйгъычла, сауутланыуда эришиу, милитаризм эм автократия, кючлени балансы, ууакъ урушла, Россияда эмдаГерманияда бютеулей мобилизацияны юсюнден буйрукъ, европа къралланы джер ючюн даулары эмда союзлукъ борчлары.\nГермания бла аны джанлы къралланы хорланыулары. Герман империяны, Россия империяны, Осман империяны эм Австрия-Маджарны чачылыуу. Американ капиталны Европагъа саркъыуу.\nАнтанта эмда аны джанлыла:\nУллу бий Николай Николаевич\nМехмед V| †\nЁлген аскерчи: 5 953 372\nДжаралы аскерчи: 9 723 991\nТас аскерчи: 4 000 676 Ёлген аскерчи: 4 043 397\nДжаралы аскерчи: 8 465 286\nТас аскерчи: 3 470 138\n3 Сауутлу кючледе болум\n4 Биринчи дуния къазаутны аллында болгъанла\n5 1914 джылны компаниясы\n5.1 Биринчи дуния къазауатны башланыуу\n5.2 Къазауатны барыуу\n5.3 Къазауатха Осман империяны къошулууу\n5.4 Тенгизде къазауат\n6 1915 джылны компаниясы\n6.1 Италияны къазауатха къошулуу\n7 1916 джылны компаниясы\n8 1917 джылны компаниясы\n8.1 Къазауатны башха театрлары\n8.2 Антантаны ахыр хорламлары\n8.2.1 Къазауатны башха театрлары\n8.3 Дипломатия къарыулаула\n9.1 Тыш политика\n9.2 Территориялада тюрлениуле\n9.3 Аскер эсебле\n9.4 Экономика эсеблери\n10 Къазауатда адам ёлюу\nКъошулгъанла[тюрлендир | кодну тюрлендир]\nАра къралла: Германия, Австрия-Маджар, Осман империя, Болгария.\nАнтанта: Россия, Франция, Уллу Британия.\nАнтанта джанлыла (къазауатда Антантагъа болушханла): АБШ, Япония, Сербия, Италия (Ючлю Бирлешликни члени болгъанлыгъына, Антантаны джанында 1915 джылдан башлаб къазауат этгенди), Черногория, Бельгия, Мисир, Португалия, Румыния, Рум, Бразилия, Къытай, Куба, Никарагуа, Сиам, Гаити, Либерия, Панама, Гватемала, Гондурас, Коста-Рика, Боливия, Доминикан республика, Перу, Уругвай, Эквадор.\nКъазауатны баямлаууну хронологиясы\nКим баям этди\nКимге баям этилди\n28-чи июль 1914 Австрия-Маджар Сербия\n1-чи август 1914 Германия Россия\n2-чи август 1914 Германия Франция\n3-чю август 1914 Германия Бельгия\n4-чю август 1914 Уллу Британия Германия\n5-чи август 1914 Черногория Австрия-Маджар\n6-чы август 1914 Австрия-Маджар Россия\n6-чы август 1914 Сербия Германия\n6-чы август 1914 Черногория Германия\n1-чи август 1914 Уллу Британия бла Франция Австрия-Маджар\n15-чи август 1914 Япония Германия\n2-чи ноябрь 1914 Россия Туркия\n5-чи ноябрь 1914 Уллу Британия бла Франция Туркия\n23-чю май 1915 Италия Австрия-Маджар\n14-чю октябрь 1915 Болгария Сербия\n9-чу март 1916 Германия Португалия\n27-чи август 1916 Румыния Австрия-Маджар\n28-чи август 1916 Италия Германия\n6-чы апрель 1917 АБШ Германия\n7-чи апрель 1917 Панама бла Куба Германия\n27-чи июнь 1917 Рум Германия\n22-чи июль 1917 Сиам Германия\n4-чю август 1917 Либерия Германия\n14-чю август 1917 Къытай Германия\n26-чы октябрь 1917 Бразилия Германия\n7-чи декабрь 1917 АБШ Австрия-Маджар\n11-чи ноябрь 1918 къазауатны бошалыуу\nКъазаутха дери иги кесек заманны алгъа Европада уллу къралланы араларында даула кёб эдиле.\n1870 джылдагъы француз-прусс къазауатдан сора къуралгъан Герман империя Европада политика, экономика алчылыкъгъа нюзюр салгъанды. Колонияла ючюн кюрешге 1871 джылдан сора къошулгъан Германия, Ингилизни, Францияны, Бельгияны, Нидерландланы эмда Португалияны колонияларын джангыдан юлешдиртиб, аны юсю бла кесине къошакъ излегенди.\nРоссия, Франция эмда Уллу Британия, Германияны энчи гегемония орнатыу излемлерине къаршчы чыгъыб, Антанта къурагъандыла.\nАвстрия-Маджар, кёб миллетли империя болгъаны себебли, кесинде миллетлени араларында бола тургъан къаугъала бла рахатлыкъ табалмагъанды. 1908 джыл алгъан Босния эм Герцоговинаны къолунда тутар ючюн, Россиягъа, Балканлада бютеу славян халкъланы джакчысы болургъа излегени ючюн, эмда Сербиягъа, къыбыла славянланы бирлешдирген аралыкъ болургъа излегени ючюн, къаршчы чыкъгъанды.\nДжууукъ Кюнчыгъышда, чачылыргъа джетген Осман империяны юлеширге излеген къралланы араларында да тиклик болгъанды.\nАнтантаны бир джанында, Германия бла Австрия-Маджарны башха джанында даула, тиклик Биринчи дуния къазауатны башланыууна чурум болгъанды. Антантагъа — Эрсейге, Уллу Британиягъа, эмда Франциягъа къаршчы Ара къралланы къаууму — Германия, Автрия-Маджар, Осман империя бла Болгария чыкгъанды. Бу къауумда башчыгъа Германия саналгъанды. 1914 джылгъа бу эки къауум толусу бла къуралгъандыла:\nКъауум Ючлю Бирлешлик:\nАлай а Италия къазауатха 1915 джыл Антантаны джанында къошулгъанды, Германия бла Австрия-Маджарны джанында къазауатха Тюрк бла Болгария къошулуб, Тёртлю блок (неда Ара къралланы къауумун) къурайдыла.\nКъазауатны чурумларыны ичинде эм баш экономика империализм, сатыу-алыу тыйгъычла, Сауутланыуда эришиу, милитаризм эмда автократия, кючлени балансы, аллында ууакъ къазауатла (Балкан къазауатла, Итальян-тюрк къазауат), Россия бла Германияда бютеулей аскерге чакъырыуну буйругъу.\nСауутлу кючледе болум[тюрлендир | кодну тюрлендир]\nЮчлю Бирлешликни сауутлу кючлери\nМамыр заманда аскерни саны (минг адам)\nАскерге чакъырыудан сора аскерни саны (минг адам)\nАуур топладан саууту\nАвстрия-Маджар 478 2300 3104 168 65\nЭсебде 1246 6122 7944 1856 297\nАнтантаны сауутлу кючлери\nУллу Британия 411 1000 1226 126 90\nЭсебде 2718 10 119 11 434 450 509\nГерман аскерни, социал-демократла властда болгъан заманда, саны азайгъанды, 1912—1916 джылланы арасында аскерни санын азайтыу мюкюл болгъанды, правительство хаманда ачха бла баджарыуну кесиб тургъанды. Быллай политиканы себебинден 1914 джылгъа ишсизлик 8 % кёбейгенди. Аскер таймаздан сауут, кийим дыккылык сынагъанды. Аскерни пулеметла бла баджарыргъа ачха джетмегенди, авиацияда уа, саны эм кёб болса да, ол заманлагъа бек эски болгъан «Таубе» самолетла болгъандыла.\nМобилизацияда граждан эмда почта самолетланы кёбюсю аскерге сыйырлгъанды. Алай а, француз аскерни тышында, авиациягъа аз эс бёлгендиле. Францияда 1913 джылгъа авияцягъа джоюмла 6 миллион маркагъа джетгенди, Германияда — 322 минг марка, Эрсейде — 1 миллион сом.\nБиринчи дуния къазаутны аллында болгъанла[тюрлендир | кодну тюрлендир]\n1914 джылны 28-чи июнунда Млада Босна атлы серб миллетчи террорист организацияны члени, онтогъуз джыллыкъ босниячы серб Гавриил Принцип австриячы эрцгерцог Франц-Фердинанд бла аны юй бийчеси София Хотекни ёлтюреди. Аллында бу ишге дунияда алай уллу эс бёлмейдиле, не басма, не дипломатла уллу дауур этмейдиле, халкъ да сан этмей къояды. Бир-бирле уа, славян къраллагъа бек къаршчы болгъан Франц-Фердинандны къоратыу къыза келген атмосфераны сууутурукъду, деген акъылда эдиле. Алай а австрия бла герман башчыла бу мурдарлыкъны, къазауатны башлар ючюн, сылтаугъа сайлайдыла. 5 июлда Германия Австрия-Маджаргъа Сербия бла бардыргъан дауурунда джакълыкъ этерге сёз береди.\n23 июлда Австрия-Маджар, Сербияны бу мурдарлыкъ ишде джууаблыгъа тергеб, ултиматум этеди, анда ол Сербиядан, аллындан да тындыралмазлыкъ затланы излейди, аны ичинде: кърал аппарат бла аскерни ичинде австриягъа къаршчы эсленнген адамланы къоратыу, Австрия-Маджарны полициясына Сербияны территориясында ишлерге эмда адам тутаргъа эркинлик бериу. Джууабха 48 сагъат бериледи.\nОл кюн огъунакъ Сербия аскерге чакъырыуну башлайды, алай а Австрия-Маджарны полициясын къралны ичине ийгенден къалгъан бютеу излемлерине разылыгъын билдиреди. Германия Австрия-Маджардан къазауатны баям этерин излейди.\n25 июлда Германия джашыртын аскерге чакъырыуну башлатады: официал халда билдирилмей, резервчилеге чакъырыу къагъытла джиберилиб башланадыла.\n26 июлда Австрия-Маджар бютеулей аскерге чакъырыу этеди, Сербия бла Россияны чеклеринде аскерлени джыя башлайды.\n28 июлда Австрия-Маджар, ультиматумну излемлери толтурулмагъанды деб, Сербиягъа къазауат боллугъун баямлайды. Россия Сербияны оккупация этдирирге къоймазлыгъын билдиреди.\n30 июлда Францияда аскерге чакъырыу башланады\n31 июлда Россия империяда бютеулей аскерге чакъырыу башланады\nОл кюн огъунакъ Германия Эрсейге ультиматум этеди: неда аскерге чакъырыу тохтатылады, неда Германия Россиягъа къазауат ачарыкъды. Франция, Австрия-Маджар эмда Германия аскерге чакъырыуну бардырадыла. Германия аскерлерин бельгий эмда француз чеклеге тартады.\nАвсустну 1-де Ингилизни тыш ишлерини министри Эдуард Грей Лондонда немча келечи Лихновскийге, Германия Франциягъа чабмаса, Ингилизни нейтрал къаллыгъына сёз береди.\n1914 джылны компаниясы[тюрлендир | кодну тюрлендир]\nЕвропа 1914 джылда\nКъазауат эки баш къазауат театрда баргъанды — Кюнбатыш эмда Кюнчыгъыш Европада, дагъыда Балканлада, Шимал Италияда (1915 джылны майындан башлаб), Кавказ бла Джууукъ Кюнчыгъышда (1914 джылны ноябрындан). 1914 джылда бютеу къралла къазаутны талай айгъа бошаллыгъына ышаннгандыла, кишида билмей эди бу къазауат аллай узун боллугъун.\nБиринчи дуния къазауатны башланыуу[тюрлендир | кодну тюрлендир]\nГермания, алгъын этилген терк къазауатланы планы «блицкригге» кёре баш кючлерин Кюнбатыш фронтха джибергенди. Россияда мобилизацияны бошалырына дери, эрлай Францияны хорлаб, Россиягъа артдан кёчер акъылда.\nГерман аскер тамадалыкъ урууну Бельгияны юсю бла, джакъланмагъан Францияны шималына этерге излегенди. Парижден ётюб, француз аскерлени сыртындан келиб къуршалар акъыл бла.\n1-чи августда Германия Россиягъа къазауат баямлайды, ол кюн огъунакъ немчала билдирмей Люксембургга киредиле.\nФранция Ингилизден болушлукъ тилейди, алай а ингилиз правительство (12 ауаз, 6-гъа къаршчы) «Франция биз берелмезлик болушлукъну излемезге керекди» деб болушлукъ берирге унамайды.\nАнга Францияны Уллу Британиядагъы посолу, Камбо, Ингилиз бусагъатда огъунакъ кесини шохлары Франция бла Россияны сата эсе, къазауатдан сора, ким хорласада, эм къыйын болумда кеси къаллыкъды дейди. Германияны тамадалары, Ингилизни къазауатха къатышмазлыгъына ийнаныб, башлагъандыла урушну.\n2-чи августда герман аскерле Люксембургну саулай аладыла, Бельгиягъа 12 сагъатны ичинде герман аскерлени француз чеклеге иерлерин излеб ультиматум саладыла.\n2-чи августда Германия Францияны «Германияны территориясын бомбалау» эмда «бельгий нейтралитетни бузуу» бла терслеб къазауат баям этеди.\n3-чю августда Бельгия, Германияны ультиматумуна къаршчы чыгъады. Германия Бельгиягъа къазауат ачады.\n4-чю августда герман аскерле бельгий чекледен ётюб алгъа тебрейдиле. Бельгияны королю Альберт, бельгий нейтралитетни гарант къралларындан болушлукъ тилегенди. Лондон алгъыннгы сёзлерине къарамай Берлиннге, Бельгиягъа кириуну тохтатмасагъыз, къазауат ачарыкъбыз деб ультиматум джибергенди. Ультиматумну болджалы бошалыб Уллу Британия Германиягъа къазауат баям этгенди, Франциягъа болушлукъгъа 5 дивизия ийгенди.\n6-чы августда Австрия-Маджар Россиягъ акъазауат баям этеди.\nАны бла Биринчи дуния къазауат башланады.\nКъазауатны барыуу[тюрлендир | кодну тюрлендир]\nБельгияны чеклерин ётюб, къарыусуз бельгий аскерлени хорлаб, къралны ичине терен киредиле герман аскерле. Немчала бельгий аскерлени алларында сюре 20 августда Брюсселни алыб, бельгий-француз чекге чыкъгъандыла.\n14—24-чю августда Арденнледе, Шарлеруа бла Монсну къатында сермешиу болгъанды. Ингилиз-француз аскерле, 150 минг чакълы бир адамны тас этиб, хорланнгандыла, немчалыла уа кенг фронт бла шималдан алгъа тебрегендиле, эм баш урууларын Парижден кюнбатыш табагъа алыб, француз аскерни уллу тогъайгъа алыр мурат бла.\nГерман аскерле тыйгъыч кёрмей алгъа баргъандыла, ингилиз аскерле тенгиз джагъагъа къачхандыла, француз аскер тамадалыкъ Парижни туталмазлыгъына къоркъуб, ара шахарны берирге хазырланнганды, правительство уа Бордогъа къачханды.\nАлай а Парижни бир джаны бла ётюб, француз аскерни къуршоуларгъа кючлери тауусулгъанды. Аскерле сермешиуледе джюзле бла километрни ётгендиле, арыгъандыла, коммуникацияла созулгъандыла, флангланы джабаргъа аскерле джетмегендиле, резерв болмагъанды, ол себебден биринчи планны къоюб, аскерле кюнчыгъышха бурулуб француз аскерлени тылларындан урургъа оноу этедиле.\nАлай а, кюнчыгъышха, Парижден шималда, бурула, немчалыла кеслерини онг флангларын француз аскерлеге ачыкъ къойгъандыла. Аны эслеб Парижни джакълагъан француз аскерле къабыргъасында уруб, немча аскерлени 100 киломтр шималгъа атхандыла, андан сора «Тенгизге къачыу» атлы маневр болгъанды, эки аскер бир-бирин къуршоулар мурат бла, Шимал тенгизни джагъасына дери баргъандыла.\nКюнчыгъыш фронтда бу заманлада юч уллу сермешиу болгъанды орус эм герман аскерлени арасында: Кюнчыгъыш-Прусс операция (1914), Лодзь операция эмда Варшава-Иванград оперция. Бу сермешиуледе эки къралны аскерлерида бир-бирлерине сезимли уруула этгендиле. Галиция сермешиуде уа, Россия Австрия-Маджарны хорлаб, аны джерине 350 километр теренликге киргенди. Джылны ахырына эки фронтда тохташыб, позицион халгъа келгенди.\nСерб компаниядада Австрия-Маджар аскерле, чекде тургъан Белградны къуру 2-чи декабргъа алалгъандыла, алай а 15-чи декабрда серб аскерле шахарны сыйырыб, австриячыланы къралдан чыгъаргъандыла.\nКъазауатха Осман империяны къошулууу[тюрлендир | кодну тюрлендир]\nБиринчи дуния къазауатха аталгъан орус плакат. Ноябрь 1914 джыл.\nКъазауатны башында Туркия къайсысы джанлы болуб да къошулургъа разы тюл эди. Къралгъа оноу этген «ючмюйюшде» аскер министр Энвер-Паша бла тыш ишлени министри Талаат-Паша Ючлю Бирлик, Джемаль-Паша эсе уа Антанта джанлы болгъандыла. Алай а 1914 джылны 2-чи августунда герман-тюрк союз кесаматха къол салынады. Ол келишиуге кёре тюрк аскерле, герман аскер келечиликни башчылыгъына тюшедиле. Къралда мобилизация баямланады. Ол кёзюуде огъунакъ правительство нейтралитетни декларациясын басмалайды. 10-чу августда Дарданеллеге «Гебен» бла «Бреслау» атлы крейсерле, Ортаджер тенгизде британ флотдан къача келиб, киредиле. Бу кемелине келиуу бла, джангыз тюрк аскер бла къалмай, тюрк флотда немчаланы башчылыгъыны тюбюне тюшеди. 9 сентябрда, тюрк правительство, бютеу къраллагъа, капитуляцияланы режимин (тышкърал гражданланы бир тюрлю бир хакъ болумлары) тохтатыуун билдиреди. Бу оноу бютеу къралланы джанында протест бла тюбейди.\nАлай а уллу везирда, правительствону кёбюсюда къазауатха къаршчы чыгъадыла. Ол заманда Энвер-Паша, немча аскер тамадалыкъ бла бирге къазауатны, правительствону разылыгъын алмагъанлай, башлайды. Туркия Антантаны къралларына джихад баям этеди. 29-30-чу октябрда тюрк флот, немча адмирал Сушонну башчылыгъында, Севастополь, Одесса, Феодосия эмда Новороссийск шахарланы бомбалайды. 2-чи ноябрда Россия Туркиягъа къазауат баям этеди. 5-чи эмда 6-чы ноябрда Ингилиз бла Францияда къошуладыла. Туркияны къазауатха къошулууу Россияны аны союзниклери бла тенгиз байламын бузгъанды. Россия бла Туркияны арасында Кавказ фронт ачылады. 1914 джылна декабрындан январына бардырылгъан «Сарыкъамиш операцияда» орус Кавказ аскер тюрк аскерлени Карсха джюрюшюн тыйыб, андан сора чачыб кеси алгъа урады.\nТенгизде къазауат[тюрлендир | кодну тюрлендир]\nКъазауатны башланыуу бла бирге герман флот бютеу Дуния Океанда крейсер кючлерин джайгъанды. Бу аланы джауларын сатыу-алыу флотларыны ишлеуюню бузмасада, Антантаны къралларыны флотларыны бир бёлегин бери джиберирге керек этгенди. Шпее адмиралны Герман Кюнчыгъыш-Азия крейсер эскадрасы, Корнель мысны къатында 1-чи ноябрда ингилиз эскадраны хорлагъанды. Алай а кечирек Фолкленд сермешиуде, 1914 джылны 8-чи декабрында ингилизле джанындан батдырылгъанды.\nШимал тенгизде флотла чабыуул типли къазауат бардыргъандыла. Биринчи уллу сермешиу 1914 джылны 28-чи августнуда Гельголанд айрымканны къатында (Гельголанд сермешиу) болгъанды. Хорлагъан ингилизлиле болгъндыла.\n1916 джылны 31-чи майында Ютланд сермешиу болгъанды — Ингилиз бла Германияны баш кючлерини сермешиую. Сермешиуде къорагъан саны бла Германия хорласада, стратегия хорлам Ингилизде къалгъанды, ол сермешиуден сора герман флот ачыкъ тенгизге чыгъаргъа къоркъгъанды.\n1915 джылны компаниясы[тюрлендир | кодну тюрлендир]\n122-мм орус гаубица, герман фронтда атыш этеди 1915.\n1915, джай. Орус фронту юзюу.\nМазур кёллени къатында экинчи сермешиу, февраль 1915\nКъазауатны башланнганындан сора, джууукъда бошалмазлыгъы белгили болады. Антантаны бир-бирлери бла келишмеген джюрюшлери, ала аслам болсалада, Германиягъа ала бла тенг къазауат этерге мадар бергендиле.\n1915 джыл Германия Кюнчыгъыш фронтда, Россияны къазауатдан чыгъарырча уллу уруу этерге оноу этеди.\nГерман аскер тамадалыкъ орус аскерни Кюнчыгъыш Пруссия бла Галциядан флангларындан уруб, Польшадагъы баш кючлерин къуршоуларгъа излейди.\nАвгуст операцияны заманында (Мазурияда сермешиу) герман аскерле 10-чу орус аскерни Кюнчыгъыш Пруссиядан къыстайдыла, алай а орус фронтну юзелмейдиле, кёб турмай Праснышны къатында сермешиуда герман аскерле уатыладыла эмда Кюнчыгъыш Пруссиягъа ыхтырыладыла.\n1914—1915 джылланы къышында, Карпатлада аууушла ючюн оруслула бла австриячыланы арасында, Карпат операция бардырылгъанды. 10 (23) мартда Перемышлны къуршоулауу бошалады, 115 минг адамлыкъ гарнизону бла, бу австрий шахар капитуляция этеди.\nАпрелни ахырында Кюнчыгъыш Пруссияда, дагъыда бир кючлю алгъа джюрюш этедиле, 1915 джылны майында орус фронту юзедиле. Майда немча-австрий кючле Галицияда фронтну юзедиле. Къуршоулау къоркъуудан, орус аскерле бютеу фронтну узунлугъунда ызына ыхтырыладыла. 1915 джылны 23-чю авсгустунда Николай II аскерге башчылыкъны кесини къолуна алады. Андан къоратылгъан Николай Николаевич, Кавказ фронтха джибериледи. 8 сентябрда — 2 октябрда, Вильно алгъа джюрюшде, немча аскерле тохтатыладыла, джангындан позицион уруш башланады.\n1915 джылда Германия бла аны джанлы къралла Россияны джерине кирселеда, орус аскерни хорлаб, Россияны къазауатдан чыгъаралмагъандыла.\nКюнбатыш фронтда Нев-Шапелни къатында, герман аскерле бла биринчи кере газ атака этилген, Ипрде экинчи сермешиу болады.\nавстралиячы аскерле окопалада\nТюркню къазаутдан чыгъарыр акъыл бла, ингилиз-француз аскерле Стампыл бла къаратенгиз ачыкъбогъазланы алыргъа акъыл этедиле. Аны ючюн 1915 джылны 19 февралында Галлиполь джарымайрымканнга десант тюшюредиле, эмда сау джылны баргъан Дарданелл операция башланады. Алай а къарыу этелмей 1915 джылны ахырында аскерлерин Грециягъа эвакуация этедиле.\n1915 джылны ахырында, Германия бла Австрия-Маджар, къазауатха 14-чю октябрда къошулгъан, Болгарияны болушлугъу бла серб аскерлени ууатыб, Сербияны бютеу джерин аладыла. Ол заманда огъунакъ Черногорияда тюшеди. Балканлада герман-австрий аскерлени тыяр ючюн, Салониклени къатында Уллу Британия бла Франция десант тюшюреди, итальян аскерле Албаниягъа киредиле тенгизден, аны бла Салоник фронт ачылады.\nКавказ фронтда, июлда орус аскерле тюрк аскерлени Ван кёлню къатында алгъа джюрюшлерин тыядыла. Алай Алашкерт операцияда талай джерни тас этедиле. Къазауат Персияны джеринеда джайылады. 30-чу октябрда орус аскерле Эзели портну аладыла, тюрклюле джанлы сауутлу къауумланы ууатадыла, аны бла бютеу Шимал Персия оруслуланы къолларына тюшеди. Персияны Германия джанында къазауатха къошулуу къоркъуу кетеди.\n1915 джылны 23-26-чы ноябрында Шантильдеги француз штабда Антантаны конференциясы бардырылады, анда юч баш театрда бир бирлери бла келишген оноу бла къазауат бардырыргъа оноу этедиле.\nИталияны къазауатха къошулуу[тюрлендир | кодну тюрлендир]\nКъазауатны башында Италия нейтрал къалгъанды. 1914 джылны 3-чю августунда итальян король герман императоргъа Вильгельм II-ге, къазауатны башланыууну чурумлары, Италияны Ючлю Бирликге къошулгъан чурумлары бла келишмейди, ол себебден Италия кесини Германия джанында къазауатха къошулургъа борчлу кёрмейди деб билдиреди. Ол кюн огъунакъ итальян правительство нейтралитетни юсюнден декларацияны басмалайды. Кёб заманны Италия бла Ара къралланы, эмда Антантаны арасында джашыртын переговорла баргъанды. 1915 джылны 26-да Лондон пактха къол салыб, Италия айны ичинде Австрия-Маджаргъа эмда Антантаны бютеу джауларына къазауат ачаргъа борчланнганды. «Къан ючюн тёлеуге» Италиягъа талай территория сёз берилгенди. Ингилиз Италиягъа 50 млн фунт борч бергенди.\nОл заманда огъунакъ Германия Австрия-Маджардан, Италия нейтралитетин сакъласа, Италиягъа италиянлыла джашагъан джерлени къайтартыр сёз алгъанды. Герман посол Бернхард фон Бюлов, италиян нейтралистлени башчысы Джолиттиге билдиргенди оноуну. Джолиттини 508 депутатндан 320 джакълагъанды. Премьер-Министр Саландра отставкагъа кетгенди. Алай а ол заманда къазауат джанлы, башларында Бенито Муссолини бла Габриэле д’Аннунцио болуб, социалистле парламент бла нейтралистлеге къаршчы кёргюзюуле башлагъандыла. Король Саландраны оставкасын унамагъанды, Джолитти Римден къачаргъа керек къалгъанды. 23-чю майда Италия Австрия-Маджаргъа къазауат ачханды.\n1916 джылны компаниясы[тюрлендир | кодну тюрлендир]\n1916 джылны 21-чи февралында герман аскерле Верден къаланы къатында алгъа джюрюшню башлатадыла. Кёб адамны джашаууну багъасына, немчалыла талай километрни алгъа барадыла. Алай а андан ары джюрюелмейдиле. Бу сермешиу 1916 джылны 18-чи февралына дери баргъанды. Французла бла ингилизлиле 750 минг, немчалыла 450 минг адамны ёлю тас этгендиле.\nВерден сермешиуню замандыда Германия джанындан джангы сауут — от-ат (огнемет) хайырландырылгъанды. Къазауатланы тарихинде биринчи кере Верденни кёгюнде къурутуучу (истребитель) самолетла хайырландырылгъандыла.\n1916 джылны 3-чю июнунда орус аскерни уллу алгъа джюрюшю башланнганды. Фронтну тамадасы Брусилов Алексейни аты бла, «Брусилов барыш» аталгъанды, Галиция бла Буковинада герман эмда австрий аскерлеге уллу зарауат кёргюзгенди, 1,5 млн аскерчи ёлгенди. Ол заманда бардырылгъан Нароч операция бла Баранович операция джетишимсиз къалгъанды.\nСоммда сермешиуде британ джаяу аскерлени алгъа джюрюшю\nИюнде Соммда сермешиу башланады, ол сермешиу ноябргъа дери баргъанды, анда биринчи кере танкала хайырланнгандыла.\nКавказ фронтда январда-февралда Эрзурум сермешиуде орус аскерле тюрк аскерни ууатыб, Эрзурум бла Трапезунд шахарланы къолгъа алгъандыла.\nОрус аскерлени джетишимлери, Румыниягъа Антнанта джанлы болуб, къазауатха къошулургъа чурум болгъандыла. 1916 джылны 17-чи августунда Румыния бла Антантаны арасында кесаматха къол салыннганды. Румыния Австрия-Маджаргъа къазауат ачаргъа борчланнганды, аны ючюн анга Трансильванияны, Буковинаны бир кесегин эмда Банатны берирге сёз бергендиле. 28-чи августда Румыния Австрия-Маджаргъа къазауат ачханды. Алай а джылны ахырына румын аскер ууатылгъанды, къралны джерини кёбюсю оккупация тюбюнде къалгъанды.\n1916 джылны аскер компаниясы, Ютландияда уллу тенгиз сермешиу бла тарихде къалгъанды.\n1916 джылны ахырына эки джаныда 6 млн чакълы бир адамны ёлю тас этгендиле, 10 млн джаралы болгъанды. Антантаны къарыуу асламыракъ болгъаны белгили болгъанды. 1916 джылны ноябрында-декабрында Германия бла аны союзниклери къазауатны тохтаргъа излегендиле, алай а Антанта унамагъанды.\n1917 джылны компаниясы[тюрлендир | кодну тюрлендир]\nКюнчгъыш фронт(1 январь — 1 сентябрь 1917)\n1917 джылны 1—20-чы февралында Антантаны петроград конферецниясы баргъанды, анда Россияны ичиндеги политика болум, 1917 джылны компаниялары сюзюлгендиле.\n6-чы апрелде къазауатха, Антантаны джанында, АБШ къошулгъанды. Аны бла Антантаны кючю уллайгъанды, алай а ол кюнбатыш фронтда алай уллу тюрлениуге келтирелмегенди.\n1917 джылны февралында орус аскерни саны 8 миллион адамнда аслам болгъанды, Германия эсе 13 миллион, Австрия-Маджар — 9 миллион адам мобилизация этгендиле.\nРоссияда Февраль революциядан сора Кёзюулю правительство къазауатны тохтатмаз оноу этгенди, Ленин башчылыкъ этген большевикле уа къаршчы чыкъгъандыла.\nКёзюулю правительствону политикасы себебли орус аскер ичинден чачыла башлагъанды, кючюда тауусула. Алай а орус аскер къарыусуз болгъанлыкъгъа Ара къралла къазауатда уллу зарауатлыкъ чекгенлери себебли бу болум бла хайырланалмагъандыла.\n1917 джылда Ара къраллада болум бирда аман болгъады, аскер ючюн резерв къалмагъанды, ачлыкъ джайылгъанды. Антантагъа хорлар ючюн алгъа джюрюш этмей фронтну тутуб турсалада джетерча болгъанды. Талай замандан Ара къралла кеслери ачдан къырылыр халгъа келгендиле.\nАлай а Итальян фронтда, австриячы аскерле Капореттону къатында итальян аскерлени ууатыб, 100—150 километр киргенди Италияны джерине, Венеция кючленир къоркъууда, ингилиз эмда француз аскерле болушлукъгъа келиб, тыйгъандыла алгъа келген австрий аскерлени.\nОктябрь революциядан сора совет правительство 15-чи декабрда Германия бла къазауатны тохтатханды. Немча тамадалыкъгъа умут келгенди.\nКъазауатны башха театрлары[тюрлендир | кодну тюрлендир]\n1917 джылда Салоник фронтда шошлукъ болгъанды. 1917 джылны апрелинде бирикген аскерле (британ, француз, серб, италиян, орус) алгъа джюрюш этгендиле, алай а уллу джетишим этелмегендиле.\nОрус Кавказ аскер суукъ къыш болгъаны ючюн къазауатны тыйыб, джазгъа дери аскерлени асламысын тауладан ёзенлеге тюшюргенди. Мартны аллында орус аскерле тюрк аскерлени персиядагъы къауумларын ууатыб, ингилизлилеге Ирак таба тебрегендиле. Мартны ортасында 400 кимлометрлик маршдан сора Рабата шахарны къатында ингилизлиле бла бирлешгендиле. Туркия Месопатамияны тас этгенди.\nФеврал революциядан сора тюрк фронтда орус аскерле уллу къазауат этмегендиле, большевик правительстов къазауатны тохтатыргъа оноу этгенинден сора уа, урушла ахыры бла бошалгъандыла.\nАнтантаны ахыр хорламлары[тюрлендир | кодну тюрлендир]\nКюнбатыш фронтда окопла\nБрест мамыр келишиу алыннгандан сора, Германия бютеу кючлерин кюнбатыш фронтха атханды, американ кючле джетгинчи, ингилиз-француз кючлени ууатыр умут бла.\nМартда-июлда Герман аскер Пикардияда, Фландрияда, Эна бла Марна суулада джазгъы алгъа джюрюш башлатханды, ауур сермешиуледен сора 40-50 километрни алгъа киргенди, алай а джауланы ууаталмагъанды, фронтну юзелмегенди. Германия адам эмда мюлк къайнакълары таркъайгъанды, джангыртыр мадары болмагъанды.\nМайда фронтха американ аскерле келгендиле. Июлда-августда Марнада сермешиу болгъады, ол сермешиуден сора Антанта алгъа баргъанды. Октябр айда алгъа джюрюшден сора Францияны территориясыны кёбюс, Бельгияныда талай джери ариуланнганды.\nИтальян театрда, итальян аскерле Витторио Бенетону къатында австриячыланы ууатхадыла, аны бла, ал джылда алыннган джерлерин ызына къайтаргъандыла.\nБалкан театрда Антантаны алгъа джюрюшю 15-чи сентябрда башланнганды. 1-чи ноябргъа Антантаны аскерлери Сербияны, Албанияны, Черногорияны джерлерин ариулагъанды, Болгария къазауатдан чыкъгъанындан сора, аны джеринден ётюб, Австрия-Маджарны территориясына киргендиле.\n29-чу сентябрда Болгария, 30-чу октябрда Тюркия, 3-чю ноябрда Австрия-Маджар, 11-чы ноябрда Германия къазауатдан чыкгъандыла.\nМесопатам фронтда сау 1918 джыл шошлукъ сирелгенди. Къазауат былайда 14-чю ноябрда, британ аскерлени Мосулну алыуу бла бошалгъанды. Палестинадада шошлукъ болгъанды, 1918 джылны къачында британ аскер Назаретни алгъанды, тюрк аскер къуршоуланыб ууатылгъанды. Палестинаны къолгъа алгъандан сора британлыла Шамгъа киргенди. Былайда урушла 30-чу октябрда бошалгъандыла. Африкада герман аскерле Мозамбикни къоюб, Шимал Родезия атлы ингилиз колониягъа киргендиле, Германияны хорланнганын билгенлеринде колониял аскерле сауутларын салгъандыла.\nДипломатия къарыулаула[тюрлендир | кодну тюрлендир]\nТыш политика[тюрлендир | кодну тюрлендир]\n1919 джылда Германия Версаль мамырлыкъ кесаматха къол салгъандыла.\nГермания бла (Версаль мамырлыкъ кесамат, 1919)\nАвстрия бла (Сен-Жермен мамырлыкъ кесамат, 1919)\nБолгария бла (Нёйи мамырлыкъ кесамат, 1919)\nМаджар бла (Трианон мамырлыкъ кесамат, 1920)\nТюркия бла (Севр мамырлыкъ кесамат, 1920)\nБиринчи дуния къазауатны эсеблерине РоссиядаФевраль революция бла Октябрь революцияны, Германияда Ноябрь революцияны санаргъа боллукъду, тёрт уллу империя джокъ болгъадыла: Герман, Россия, Осман эмда Австрия-Маджар. Россияда граждан къазауат башладнады, АБШ дуния кърал болады. Веймар республика бла репарацияланы тёлеу, Германияда реваншист кёллюлени кёб болуууна келтиреди. Олда Экинчи дуния къазауатны башланыууна себеб болады дерге боллукъду.\nТерриториялада тюрлениуле[тюрлендир | кодну тюрлендир]\nБритан империя Танзания бла Къыбыла-Кюнбатыш Африканы, Иракны эмда Палестинаны, Тогону; Бельгия — Бурундини, Руанданы, Уганданы; Греция — Кюнчыгъыш Фракияны; Дания — Шимал Шлезвигни; Италия — Къыбыла Тиролну, Истрияны; Румыния — Трансильванияны, Къыбыла Добруджаны; Франция — Эльзас-Лотарингияны, Сирияны, Тогону кесеги бла Камерунну; Япония — Шош океанда экватордан шималыракъ немча айрымканланы аннексия этгендиле ; Франция Саарны оккупация этгенди.\nМаджар, Данциг, Латвия, Литва, Польша, Чехословакия, Эстония, Финляндия эм Югославия къралла къуралгъандыла.\nВеймар республика, Тюрк Республика эмда Австрий республика къуралгъанды.\nРейн область бла къаратенгиз ачыкъбогъазла демилитаризация этилгендиле.\nАскер эсебле[тюрлендир | кодну тюрлендир]\nБиринчи дуния къазауат джангы сауутланы къурауда уллу атлам этдиргенди. Биринчи кере танка бла химия сауут, потивогаз, зенит эмда танкагъа къаршчы сауутла хайырланнгандыла. Самолетла, пулеметла, минометла, суу тюбю кемеле, торпедалы катерле кенг джайылгъандыла. Асекерлен от кючлери терк кёбейгенди, артиллерияны джангы тюрлюлери чыкъгъанды, авиация башха бир аскер тюрлюге саналгъанды. Танка аскерле, химия аскерле чыкъгъандыла. Инжинер аскерлени роллары уллу болгъанды, кавалерияныкъы уа азайдгъанды.\nЭкономика эсеблери[тюрлендир | кодну тюрлендир]\nКъазауатны уллулугъу эмда узун баргъаны къралланы экономикаларын милитарлашдыргъанды. Эки дуния къазаутны ортасында ол къралланы экономикаларыны андан ары айныууна чурум болгъанды.\nКъазауатда адам ёлюу[тюрлендир | кодну тюрлендир]\nАскер кючлени эки джанынданда ёлю болуб 10 миллион чакълы бир адам къуругъанды. Алай бусагъатха дери мамыр адамларын ичинде къурманланы саны белгили тюлдю. Эм азы бла 20 миллион мамыр адам ёлгенди деген акъылгъа келедиле тинтиучюле.\nВикигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: Биринчи дуния къазауат.\nЧыкъгъаны — «https://krc.wikipedia.org/w/index.php?title=Биринчи_дуния_къазауат&oldid=101488»\nБу бетни ахыр тюрленнгени: 17:49, 8 июнь 2015.


Фильм семейные тайны скачать бесплатно или смотреть семейные тайны онлайн. Фильм rites of passage скачать или смотреть online\nскачать Фильм семейные тайны скачать бесплатно или смотреть семейные тайны онлайн. Фильм rites of passage скачать или смотреть online фильмы бесплатно на eZona.org\nФильм семейные тайны скачать бесплатно или смотреть семейные тайны онлайн. Фильм rites of passage скачать или смотреть online - Скачать быстро\nСкачать фильм семейные тайны / Rites of Passage, русский перевод, качество BD-Rip, бесплатно и без регистрации, смотреть трейлер Семейные тайны онлайн.\n> Семейные тайны\nAlexi Yulish , Angelic Zambrana , Ashley Hinshaw , Briana Evigan , Carly Schroeder , Christian Slater , Daniel Cudmore , Guy Burnet , Kate Maberly , Mercedes Leggett , Ryan Donowho , Sharon Hinnendael , Stephen Dorff , Travis Van Winkle , Wes Bentley\nСкачать Семейные тайны\nСмотреть Семейные тайны онлайн\nТрейлер - cмотреть семейные тайны онлайн\nПосле того, как вы посмотрели трейлер семейные тайны online, вы можете перейти по ссылкам и скачать семейные тайны бесплатно или за SMS.\nПеред тем как скачивать нажмите кнопку +1Быстро скачать Семейные тайны\nСмотреть онлайн Семейные тайны\nСемейные тайны (1406 Mb)


НАЛОГ ТЁЛЕУЧЮЛЕГЕ ТАПЛЫКЪГЪА ДЕП | Электронная газета "Кабардино-Балкария"\n11 января, 2022 - 06:33\nСагъынылгъан кабинетни интернетде адреси ма буду: https://lkfl2.nalog.ru/lkfl/login. Гражданла бу сервисни бек жаратадыла, дейдиле ведомствода, ары кирип декларацияларын толтурадыла, налогларын да тёлейдиле. Озуп кетген жылда уа анда мюлк эмда инвестицияла жаны бла налогланы къайтарыр амал кийирилгенди. Аны «Женгил къайтарыу» деген бёлюмюнде НДФЛ бла байламлы тёлеуню бир кесегин къайтарыуну юсюнден информация барды. Аны 3-НДФЛ формада декларацияны эмда шагъатлыкъ этген документлени жибермей тамамларгъа онг бериледи.\nАта-аналагъа деп бу сервисде «Юйюр онгла» деген амал барды. Аны хайырындан ала акъылбалыкъ болмагъан сабийлери ючюн налогланы тёлерге боллукъдула.\nБылтыр «Энчи кабинетде» тас болгъан тёлеуню излеп тапхан амал кийирилгенди. Адам налогун терс реквизитле бла кёчюрсе неда ол тёлеген ахча системада кёрюнмесе - ма аны хайырланыргъа боллукъду. Алай этерча «Жашау халла» - «Тюрлю-тюрлю халла» - «Тёлеуню излеп табаргъа» деген бёлюмге кирирге керекди. Анда уа тёлеуню ёлчемине бла берилген кюнюне кёре неда УИН номерин жазып табаргъа амал барды.\nБу кабинетде тюрлениулени юсюнден билирге сюйгенлеге анда жангылыкълагъа жазылыргъа боллукъдула. Ала уа электрон почтагъа, СМС неда «Налоги ФЛ» приложенияда push-билдириуле бла жибериледиле.


Ахшы муратлагъа элтген ышаннгылы атламла | Электронная газета "Заман"\nБелгилегенибизча, сынаулада бийик кёрюмдюле болдургъанланы санында бизни выпускникле да бардыла. Сёз ючюн, Нальчикни биринчи номерли гимназиясын Созайланы Азиза буруннгу жылда тауусханды. Ол обществознаниядан алгъанды жюз баллны. Эсгерте кетейик, сагъынылгъан жылда бу предметден экзаменни кёрюмдюлерини орта эсеби алай бийик да тюйюл эди.\nАзиза КъМКъУ-ну юристлени хазырлагъан факультетине окъургъа киргенди. Ол, волонтёрлукъ бла да кюрешип, бюгюнлюкде вузну ахшы студентлеринден бирине саналады.\nУлбашланы Дарья уа Хасанияны мектебин ол жылда бошагъанды. Къызчыкъ алтын майдалгъа да тийишли болгъанды, орус тилден ЕГЭ-де уа 92 балл алгъанды. Алай эсе да, филологияны сабийлигинден да сюйген окъуучу, ол эсебин жаратмай, экзаменни былтыр жангыдан бергенди эмда жюз балл алып, муратына жетгенди. Ол Санкт-Петербургну тил билим эмда литературоведение къырал университетини филология ызына окъургъа киргенди.\nБуштокъланы Диана уа Москваны 1310-чу номерли школун быйыл жетишимли тауусханды. Ол да орус тилден – жюз, литературадан а – 84 баллгъа тийишли болгъанды.\nКъызчыкъ Нальчикде туугъанды. Хар каникул кезиуню ашыгъып сакълай, бери ыннасына, бирси жууукъларына келирге, тауланы кёрюрге да сюеди. Ол чыгъармачылыкъны да жаратады. Мектепни драма кружогунда айырмалы болуп, Германиягъа окъуучуланы алышыу жаны бла къырал программаны чеклеринде баргъанды.\nАнда немисли юйюрде жашагъанды. Ингилиз тилни иги билген къызчыкъгъа уа ала бла тургъан къыйын болмагъанды. Нек дегенде къонакъбайла да ингилизча аламат сёлешгендиле.\nАндан сора да, ол сурат ишлерге устады. Мечиланы Кязимни 100-жыллыкъ юбилейине графика ызда тамамлагъан чыгъармасы ючюн конкурсда биринчи жерни алгъанды. Бюгюнлюкде уа, Россейни къырал гуманитар университетини ингилиз тил бёлюмюне киргенди, жашауун тил билим бла байламлы этерге излейди.\nТырныауузну бешинчи номерли гимназиясыны выпускниги Асанланы Жаннета уа орус тилден 98 балл алгъанды. Къызчыкъ окъуучуланы «Большая перемена» деген Битеуроссей конкурсуну финалистиди. Искусствогъа жоралап хазырлагъан проекти ючюн анда айырмалы болуп, бизни республикадан бу эришиуге къатышхан къауумну къурамында аны «Артекде» озгъан урумуна да баргъанды. Былтыр дагъыда Къашхатау элни окъуучуларын белгилерге боллукъду. Устаз Мокъаланы Зухура Докаевна хазырлагъанла ахшы жетишимле болдургъан эдиле. Сёз ючюн, Базоланы Равида орус тилден 100 балл алып, саулай да районну айырмалы этгенди. Нек дегенде эндиге дери анда быллай кёрюмдю болмагъанды. Къызчыкъ бюгюнлюкде КъМКъУ-ну право, экономика эмда финансла институтуну «Экономика» ызыны студентиди.\nКаркаланы Рамазан а 96 баллгъа тийишли болгъан эди. Жаш Санкт-Петербургдагъы тау университетде электроника эмда электротехника жаны бла билим ала турады.\nДагъыда Чочайланы Мухаммат а 92 баллгъа жазгъанды сынау ишин. Ол а Къурулуш архитектура эмда дизайн институтну инженер-техника факультетинде окъуйду.\nБюгюнлюкде энди 30 эмда 31 майда орус тилден ЕГЭ бергнелени эсеплери белгили болгъандыла. Нальчик шахарны школларындан 100 баллгъа тийишлиле жетеулендиле – Аиша Закураева (тогъузунчу номерли школ), Самира Жанказиева (тогъузунчу номерли школ), Алим Эристов (тогъузунчу номерли школ), Милана Кумыкова (24-чю номерли школ), Камилла Жемухова (17-чи номерли школ), Беслан Савкуев (13-чю номерли школ), Ренат Хаджиев (14-чю номерли гимназия). Былайда бир-бир предметлени терен окъутхан тогъузунчу номерли мектепни орус тилден бла литературадан устазы Ностуланы Сакинат Тенгизовнаны энчи белгилерчады. Ол хазырлагъан юч окъуучу 100 балл алгъандыла.\nРайонланы сагъынсакъ, бу жыл Бабугент элни мектебинден Азаматланы Алина орус тилден Бир къырал экзаменден жюз баллгъа тийишли болгъанды. Аны бешинчи-онунчу классда Каркаланы Асият Адиловна юйретгенди бу предметни жашырынлыкълырана, онбиринчиде уа Бёзюланы Жаннета Мухтаровна окъутханды.\nЯникойну Байсолтанланы Алим атлы школну выпускниги Гыжгыланы Салима уа 100 балл алгъанды. Атаккуланы Алина уа 91 баллгъа тийишли болгъанды. Аланы устазлары Жолабланы Мадина Магометовнады.\nТырныауузну биринчи номерли гимназиясын тауусханланы да белгилерчады быйыл. Ала 100 балл алып къоймагъан эселе да, 94-ге тёртеулен жазгъандыла ишлерин – Залийханланы Марианна, Жанатайланы Азинат, Хочуланы Ренат, Наталья Кадникова. Текуланы Алина – 98, Къудайланы Мурат а 96 балл алгъандыла. Дагъыда тёртеулен а – Хочуланы Малика, Элеккуланы Асият, Раяна Умаханова, Тамара Ризаева – сынауланы 91 баллгъа жазгъандыла. Жашланы бла къызланы устазла Хаджиланы Халимат Зейтуновна бла Галина Владимировна Макаренко окъутхандыла.\nАйхай да, бизни окъууда, чыгъармачылыкъда да хунерли сабийлерибиз асламдыла. Аланы жетишимлери уа жаланда кеслериники болуп къалмай, билим алгъан мектеплерини эмда устазларыны да хайырындандыла. Аны бла бирге уа педагогланы профессионал хазырлыкъларыны даражасыны да белгисиди.\nКертиди, аланы хар бирини юсюнден да жазар, билдирир онгубуз жокъ эсе да, биз сынаулада ахшы эсепле болдургъанларыбыз, бирси конкурслада, эришиуледе айырмалы болгъанларыбыз ючюн не заманда да къууанабыз. Бюгюнлюкде сайлагъан вузларына окъуугъа кирирге мурат этип тургъанларыбызны уа ол умутлары толурун сюйгенибизни билдиргенибиз бла бирге мындан арысында да ахшы жетишимле тежейбиз.


Жюрек халаллыкъны кючюн кёргюзтгенлени алгъышлагъанды | Электронная газета "Заман"\nЖюрек халаллыкъны кючюн кёргюзтгенлени алгъышлагъанды\n6 декабря, 2021 - 14:11\nЖюрегимми теренинден сизни Доброволецлени (волонтёрланы) кюню бла алгъышлайма.\nОл кюн биз хар затха да къайгъы этген, тынгысыз адамланы алгъышлайбыз, ала башхала ючюн огъурлу ишлени тамамлайдыла, уллу жюрек халаллыкъны кючюн юлгюге кёргюзтедиле, жамауатха таза ниетлери бла къуллукъ этедиле.\nБелгилеп айтырчады, арт жыллада волонтер иш бла кюрешгенле кеслерини башламчылыкълары эм таза ниетлиликлери бла, бийик даражагъа тийишли болгъанларын. Ала кеслерини жангы башламчылыкълары эм тамамлагъан ишлери бла Къабарты-Малкъаргъа эм Ата журтубузгъа жюреклерини тазалылыкъларындан хайыр келтирирге итинедиле, социал магъанасы болгъан ишлени эм акцияланы бардырыргъа тири къатышадыла.\nАртыкъ да бек сизни ишигиз коронавирус ауруу жайылгъанда кёрюнеди. Ол кезиуню ичинде сиз медицина эм социал ишчиле бла пандемиягъа къажаулукъгъа сюелиуню ал жанында турасыз, адамлагъа болушлукъ бериуню тохтатмайсыз, уллайгъан эм сакъат инсанлагъа не жаны бла себеплик бересиз.\nЖигер эм бир зат да умут этмей ишлегенигиз, жюрек халаллыгъыгъыз, жарыкълылыгъыз ючюн, сау болгъуз. Сизни барыгъызгъа да къаты саулукъ, сабырлыкъ эм монглукъ тежейме, адамлагъа жарагъаныгъыз ючюн жетишимли болугъуз»,- деп айтылады КъМР-ни Башчысыны алгъышлау сёзюнде.


Аналыкъ капиталны хайырланыу кенгереди | Электронная газета "Заман"\nБизни республиканы юсюнден айтханда, ахыр 12 айда юйюрню файдасы (хар адамгъа – ата-аналагъа бла сабийлеге) 17 888 сомдан аз болгъан эсе, анга аналыкъ ахчадан берилирге тийишлиди. Тёлеу 12 778 сом боллукъду, деп билдиредиле Пенсия фондну регионда пресс-службасындан. 2018 жылны башындан бери республикада бу тёлеуню алыргъа сюйгенлерин 33 юйюр билдиргендиле.\nСора алгъын капиталны юч жыл ётгюнчю сабийлеге школгъа дери билим бериуге жояргъа жарамай эди. Бусагъатда аллай чек салынмайды, бу амалны да 7 юйюр хайырланнганды. Алгъын жылладача, быйыл да кёпле аны асламысында жашау журт-турмуш болумларын игилендириуге жоядыла.\nАналыкъ капиталны программасы 2021 жылны 31 декабрине дери ишлерикди. Аны алыр ючюн заявленияны Пенсия фондну сайтында энчи кабинетни юсю бла неда къырал жумушланы порталы бла берирге боллукъду. Сертификатны ёлчеми 453 минг сомду.


Елена Образцова: «Малкъаргъа жолоучулукъ эсимден кетмезлик, кёлюмю кётюрген сейирлик сагъатладыла». | Электронная газета "Заман"\nЕлена Образцова Къабарты-Малкъарда кёп кере болуп, мында концертле да бергенди. Бир жол а Елена Образцова, «Заманны» редакциясына сёлешип, Малкъар халкъны жангырыууну кюню бла да алгъышлагъанды. Ол малкъар халкъны жюреги бла сюйгенин айтып, мындан ары да айныуну, мамырлыкъны тежеген эди.\nЕлена Васильевна 2011 жылда Къабарты-Малкъаргъа «Нальчик – культурная столица Северного Кавказа» деген фестивальгъа келгенди. Ол а Элбрус районда террористлеге къажау операция бошалгъан биринчи кюнле болгъандыла. Къабарты-Малкъаргъа келип, Минги тауну кёрмей а къалай кетерик эди ол…\nКТО-дан сора Элбрусну тийресинде халны кёрюрге баргъанымда, битеу дунияда да аты айтылгъан актрисагъа Азау ёзенде тюбеп, аны биргесине «Старый Кругозор», ызы бла уа «Мир» станциялагъа кётюрюлюп, ушакъ этерме деп, эсимде да болмагъанды.\n«Биз бери, адам да ашырмай, бир машинада келгенбиз. Жукъдан да къоркъмагъанма. Жюрегим бу ариулукъгъа къууанады. Башына жетгенибизде уа, Минги тау булутладан ачылып, бизге кесини тамашалыгъын кёргюзтгенди! Сизни жеригиз, адамларыгъыз да аллай аламатладыла. Базарда сатыу этген тиширыула, мени танып, жюн чындайла бла къол къапла саугъалагъандыла! Сейир тюйюлмюдю ол!? Мен Испанияны тауларын бек сюеме. Японияда да кёп кере болгъанма, алай Кавказ таулагъа жетген а жокъду!» - деген эди жырчы манга ол кюн.\nБиз Елена Образцова бла саламлашып айырыла туруб а, ол таулу миллетге быллай сёзле жазгъанды (аланы орус тилде берсек тюз боллукъ сунама): «Была счастлива здесь, с вами, мои хорошие, добрые, породистые люди, гордые, славные. Счастья вам и любви».\nРедакциягъа сёлешгенинде Елена Васильевна тауланы тийресинде болгъан кюнлерин эсгере, анга бу жолоучулукъну къурагъанлагъа ыразылыгъын да айтханды: «Малкъарда, таулуланы арасында манга этилген жюрек жылыулукъну, берилген хурметни эсиме тюшюре, ол кюнле къаллай насыплыла болгъанларын ангылайма. Тауланы ариулукълары бла бирге мында жашагъан адамланы жюрегим бла сюйгенме.\nЭлбрус, аламат, сейир чучхурла, тюбю кёрюнмеген кёк кёлле – аланы бирин да унутмагъанма. Къабарты-Малкъарда болгъан ариулукъну, айбатлыкъны башха бир жерде да кёрмегенме.\nЧерек районда уа бизни жолубуз тоннельни ичи бла баргъанды: тюбю кёрюнмеген тик къаяны башы бла. Мен асыры къоркъгъандан, эсим азады деп баргъанма, алай бизни элтген водитель а: «Къоркъмагъыз, жолну иги билеме, биринчи кере келмейме бери. Таулула уа былайтын кюн сайын жюрюйдюле», - деп, мени тянчайтып келгенди.\nКъабарты-Малкъарда жашагъанла адетлени, тёрелени биледиле, адамла къууатлыдыла, огъурлудула, хурметлидиле. Ала туугъан журтларындан узакъда болсала да тёрелерин унутмай, сакълагъанлай турадыла. Мен аны, адамладан эшитип угъай, кесим сынап, кёрюп айтама. Ленинградны Римский-Корсаковну атын жюрютген къырал консерваторияда Юрий Темирканов бла бир заманда окъугъанма. Сиз аны бла ёхтемленирге керексиз – ол битеу дунияда да аты айтылгъан дирижёрду.\nСССР-ни халкъ артисти сагъыннган таулу жаш Азнор а Огъары Малкъардан Хулчаланы тукъумданды. Ол профессионал-техника училищени выпускнигиди. Ол Елена Образцованы таулу ашарыкъла бла сыйлагъанды ол кезиуде: шишлик, жаубауур. Хычинсиз эмда айран бла бозасыз а къаллай таулу байрам?\nТатлы ашарыкъладан къара дугъумдан, къызыл эмда къара ишхилдиден варенье бар эдиле столда. Елена Образцова къасмакъ бал туз бла къатышдырып берилгенде, бютюнда сейир этип кёрген эди татыуун. Ол бызынгылы балны, чумну да сюйюп ашагъанды.\nЕлена Образцова, Азнорну кесини туугъан кюнюне да чакъыргъанды. Анда уа къыралда белгили артистле Тамара Синявская, Ольга Аросева, Виктор Христенко, Роман Виктюк эм башхала да болгъандыла.\nЕлена Образцова таулу жашха ыразылыгъын билдире, анга быллай автограф бергенди: «С любовью и нежностью, с благодарностью за вкуснятину, за подарки, за ваше сердце, душу. Ваша Елена».\n30.06.2020 - 08:08 → Халкъыбызны сейир эм зауукълу да оюнлары


Баргъан жерлерин жарытхан, жашау мадарын этерге итиннген жигер таулу тиширыула | Электронная газета "Заман"\nХалкъгъа уруш, кёчгюнчюлюк дегенча къыйынлыкъла келгенде да, бизни ынналарыбыз, аналарыбыз ол турмушларын къоймагъандыда. Бютюнда къаты болуп, юйюр ауурлугъун элтгендиле, жашланы асыулу аталарына ушаргъа, къызланы да ариу таулу къылыкъгъа юйретгендиле.\nМында туууп, сабийлей киши жерине тюшюп, аны ачы сынаууна кеслери шагъат болгъан къызла, ёсюп, окъуп, бирер жерде кеслерини, халкъыбызны да атларын айтдырып уруннгандыла. Бюгюн аланы бир къауумун эсгерирге сюеме.\nБайсолтанланы Халимат, Энейланы Махмутну къызы, Рф-ни культурасыны сыйлы къуллукъчусу, КъМР-ни халкъгъа билим бериу отличниги, Кёнделенде туугъанды. Анга жыл да болмай эди юйюрю Къыргъызстанда Киршелк элге кёчюрюлгенде. Нальчикде эл мюлк техникумну, ызы бла КъМКъУ-ну биология бёлюмюн бошап, устаз, завуч, Комсомолну обкомунда инструктор, культура бёлюмню таматасы болуп ишлегенди. 1971 жылдан башлап 2006 жылгъа дери, отуз беш жылны чинде, Къабарты-Малкъарны культура министрини орунбасары болуп тургъанды. Ол жаны бла уллу жетишимле этилгендиле ол кезиуде – жангы жыр, тепсеу къауумла къуралгъандыла, ала СССР-де, тыш къыраллада да фестивальлагъа къатышып, биринчи жерлеге чыгъып тургъандыла.\nБакова Фаина, Бёзюланы Османны къызы, КъМР-ни халкъны социал къоруулау жаны бла сыйлы къуллукъчусу, Яникойда туугъанды. Юч жылында Къыргъызстаннга тюшюп, анда ёсгенди. КъМКъУ-ну тарых бёлюмюн бошап, Кичибалыкъда устаз, Зольский районну исполкомунда председательни экинчиси болуп ишлегенди. Москвада Бийик партия школда окъуп келгенден сора аны республиканы халкъ контроль комитетинде орготделни таматасы этгендиле. Андан а Къабарты-Малкъарны профсоюз биригиуюне председательге салгъандыла. Фаина кёп жылланы ичинде Шимал Кавказны профсоюз комитетлени Советине таматалыкъ этип, профсоюзланы ара комитетини президиумуну члени болуп да тургъанды.\nБатчаланы Роза, Ахманны къызы, РСФСР-ни халкъгъа билим бериу отличниги, Бабугентде туугъанды. Алты жылында Къазахстаннга тюшюп, анда ёсгенди. Бери къайтханлай, мехлеспунктда ишлей тургъанлай, ингирги школда окъугъанды, къысха устаз курсланы, ызы бла КъМКъУ-ну бошап, школда орус тилден устаз болуп тургъанды. 1971 жылда аны Совет районда халкъгъа билим бериуню таматасы этгендиле. Бир жылдан а КъМАССР-ни билим бериу министрине къуллугъуна салгъандыла.\nОл жууаплы ишде Роза жети жылгъа жууукъ ишлегенди. Артда уа республиканы Совет министринде ЗАГС бёлюмню таматасы, КъМАССР-ни Баш Советини депутаты болуп тургъанды. Бабугентни школу аны атын жюрютеди.\nБеппайланы Роза, Батчаланы Хызырни къызы, Къашхатауда туугъанды. Юч жылында Къыргъызстанны Карасуу элине тюшюп, анда ёсгенди. Бери къайтханда, Ростовну къырал пединститутунда, КъМКъУ-ну тарых бёлюмюнде да окъугъанды. Нальчикни ГОРОНО-сунда инспектор, биринчи номерли ясли-сабий садны директору болуп тургъанды. 1974 жылда аны Нальчикни шахар комитетде жарыкъландырыу, бийик билим бериу эм илму учрежденияланы ишчилерини профсоюзларыны таматасына айыргъандыла.\n1984 жылда уа Беппайланы Роза шахар исполкомну председателини заместителини къуллугъуна салыннганды эм билим бериу, саулукъ сакълау, культура эм спорт, жамауатны социал къоруулау жаны бла ишлегенди. Солуугъа кетгенден сора уа 10 жылны ичинде Къабарты-Малкъарны тиширыу советини председатели болуп тургъанды. «За доблестный труд» майдал бла саугъаланнганды.\nТаумурзаланы Раиса, Жаболаны Назирни къызы, Акъ-Сууда туугъанды. Алты жылында Къыргъызстанны Красная Речка элине тюшгенди. Сюргюнден къайтханлай, КъМКъУ-ну филология факультетинде окъугъанды Урунуу жолун Къырал къоркъуусузлукъну комитетинде тилманч болуп башлагъанды. Ызы бла Совнархозда кадрла бёлюмде инспектор, Комсомолну обкомунда секторну таматасы, къырал учрежденияланы ишчилерини профсоюз обкомларыны председатели болуп ишлегенди.\nМосквада Бийик партия школну бошагъандан сора уа Обкомну политпросвещение юйюнде коммунист урунууну школларыны юсю бла консультант-методист, Совет районда исполкомда секретарь, инструктор, эл мюлк ишчилени профсоюзларыны председатели, КПСС-ни политпросвещение кабинетини таматасы, Нальчикде патрияны обкомуну марксизм-ленинизм университетини окъуу жаны бла таматасы, партия, совет эи идеология кадрланы билимлерин кётюрюу араны директоруну заместители болуп тургъанды.\nДугуланы Фатимат, Мурадинни къызы, Огъары Малкъарда туугъанды. Юч жылында Къазахстаннга кёчюрюлгенди. Андан къайтып, школну бошап, республикалы полиграфкомбинатда ишлей тургъанлай Москвада Битеусоюз заочный юридический институтда окъугъанды. 1966 жылдан арысында республиканы Баш сюдюнде консультант болуп ишге тохтагъанды. Кёп бармай КъМАССР-ни Баш сюдюню членине алыннганды. 1971 жылдан башлап 1986 жылгъа дери Къабарты-Малкъарны юстиция министрини заместители болуп тургъанды. Андан арысында уа аны митнистрни кълуугъуна салгъандыла. Ол жууаплы жерде Фатимат сау беш жыл ишлегенди.\n1991-1997 жыллада уа КМР-ни министрлерини кабинетинде адамны къоруулау жаны бла секретариатха таматалыкъ этгенди. Жарсыугъа, 2001 жылда дуниясын алышханды.\nСозайланы Аминат, Оразайны къызы, Тёбен Холамда туугъанды. Сабийлиги Къыргъызстанда ётгенди. Ол анда колхоз председательлени хазырлагъан ючжыллыкъ школну бошап, бери къайтханда уа КъМКъУ-ну эл мюлк факультетинде окъугъанды.\nУрунуу жолун Совет районда Ленин колхозда агроном болуп башлагъанды. Москвада Ара комсомол, Бийик партия школлада, партияны Ара комитетинде жамауат илмуланы академиясында да окъугъанды. Философия илмуладан кандидат диссертациясын къоруулагъанды.\nАндан арысында Амина Комсомолну Совет райкомунда экинчи секретарь, Ётмек продуктланы управлениясында инспектор, партия курсланы директоруну экинчиси, республиканы партия обкомунда инструктор болуп ишлегенди. Иш кёллюлюгюн кёрюп, аны Къабарты-Малкъар киновидео биригиуге тамата этгендиле. Солуугъа кетгинчи ол анда ишлегенди.\nХутуйланы Клара, Ханафийни къызы, Кёнделенде туугъанды. Сабийлиги Къыргъызстанда озгъанды. Бери къайтханлай, урунуу жолун Нальчикни гидрометаллург заводунда штукатур болуп башлагъанды. Ызы бла КъМКъУ-ну къурулушчу инженерле хазырлагъан бёлюмюнде окъугъанды. «Каббалкгражданпроект» институтда инженер-проектировщик, политехникумда устаз, ательени таматасы, «Каббалкшвейбыт» биригиуде директорну орунбасары, баш инженер болуп тургъанды. Шахты шахарда технология институтну инженер-экономист бёлюмюн бошагъанды.\n1984 жылда Клараны КъМАССР-ни жер-жерли министрини экинчисини къуллугъына салгъандыла. 1990 жылда уа ол конкурс бла жангы къуралгъан Промышленность, транспорт эм связь министерствода министрни орунбасарына айырылгъанды. 2002 жылда солуугъа кетгинчи анда ишлегенди.\nАтабийланы Азиза, Аллаканы къызы, Огъары Малкъарда туугъанды. Беш жылында Къазахстаннга кёчюрюлгенди. Атасы урушда болуп, анда анасын, эки къарындашын да тас этип, ыннасы бла кеси къалгъандыла.\nАта журха къайтханда, Азиза Асанов атлы колхозда сют-товар фермада ийнек сауучу болуп ишлеп башлагъанды. Ишинде бийик жетишимле болдургъаны ючюн, 1966 жылда СССР-ни Баш Советини дупутатына айырылгъанды.\n1970 жылда эллилери Азизаны Огъары Малкъарны Эл советини председателине сайлагъандыла. Бир къауум жылны ол жууаплы къуллукъда жарыкъ бетли ишлегенди.\nШахмырзаланы Апасны къызы Елизавета Огъары Чегемде туугъанды. Юч жылында Къазахстанны Къаракундуз элине тюшюп, анда ёсгенди. Ата журтха къайтханлай, педучилищеде, ызы бла КъМКъУ-ну биология эм химия бёлюмюнде окъугъанды. Тёбен Чегемде устаз, завуч, Хушто-Сыртда эл советни председатели болуп тургъанды.\n1982 жылдан 2009 жылгъа дери, жыйырма бла жети жылгъа жууукъ заманны, Чегем районну ЗАГСына таматалыкъ этгенди.\nУлбашланы Ханифа, Чеченланы Магометни къызы, Къашхатауда туугъанды. Кёчгюнчюлюкде Къыргъызстанда Ворошиловка атлы элде жашагъанды. Анда «Гигант» колхозда чюгюндюрде ишлегенди. Бизде, тауда, ол зат бла кюрешмегенликге, анда таулула уллу жетишимле этгендиле. Хар бирине жетген бир бла жарым гектардан ала алгъан тирлик анда жашап тургъанланы да сейирсиндиргенди.\nХанифаны звеневой этгенлеринде, ол гектардан къыралгъа 650 центнер чюгюндюр бергенди. Колхозну председатели, уллу урушну солдаты, аны Социалист Урунууну Жигитине кёргюзтгенди, алай аны орунуна кёчгюнчю къызгъа жаланда жыйрыкълыкъ, духла, сапын кибик саугъала берип, аны бла чекленнгендиле.\nБери къайтхандан сора Ханифа консерва заводда, ательеде да ишлеп тургъанды.\nГеккиланы Чучайны къызы Зухура Тырныауузда туугъанды.Онеки жылында Къазахстанда Джамбул колхозгъа тюшюп, анда, кеси тёлюсюча, таматала бла тенг ишлеп башлагъанды. Ары дери бош махтаула бла чекленип тургъан эселе да, колхоз таматала, Сталин ауушханлай, ол жыл окъуна Зухураны ишинде бийик жетишимлери ючюн Битеусоюз эл мюлк кёрмючге жибергендиле. Аны ол юйню бир жанын толтургъан уллу портрети тагъылып эди.\nАлтын майдалгъа тийишли кёрюннген таулу къызны Никита Сергеевич Хрущев кесине чакъырып, эл жерледе тиширыуланы ишге къурауну юсюнден иги кесек сёлешгенди, алай ол Социалист Урунууну Жигити деген атха шагъатлыкъ этген алтын жулдузну уа, айтхан этгенликге, ол да бералмагъанды кёчгюнчю къызгъа.\nАфашокъаланы Нафисат, Бийбертни къызы, Булунгуда туугъанды. Жаш къызлай Белоусовка атлы къазах элге тюшгенди. Анда жай колхоз бахчада, къыш ийнек сауучу болуп ишлеп тургъанды. Ата журтха къайтханда, Булунгуда Ленин атлы колхозда, артда уа юйюр къурап, Бахсан ауузуна кёчгенде, «Быллым» совхозда полевод бригадагъа таматалыкъ этгенди. «Ударник коммунистического труда» деген белги бла, «За доблестный труд» майдал бла саугъаланнганды.\nЧеченланы Маймулат, Гуппойланы Шыйыхны къызы Къашхатауда туугъанды. Аны халкъы бла Къыргъызстаннга кёчюргенде, он жылы толмагъан эди. Сабийлиги аны бла бошалгъанына не сёз – ол алгъа колхозну чюгюндюр бахчасында, ызы бла фермада ийнек сауучу болуп тургъанды. Артха къайтхандан арысында уа Совет районну «Красная Балкария» колхозуну тиширыу фермасында ийнек сауучу болуп ишлегенди. Нёгерлери аны таматагъа айыргъандыла. Этген жетишимлери ючюн Маймулат «За трудовую доблесть» майдал бла саугъаланнганды, СССР-ни Баш Советини, эки кере да республиканы Баш Советини депутатына айырылгъанды.\nАлты сабий ёсдюргени ючюн а Маймулатха «Материнство» майдалланы юч даражасын да бергендиле.\nЧеченланы Шалукну къызы Кезибан Кашхатауда туугъанды. Онеки жылы толуп Къыргъызстаннга кёчюрюлгенди. Анда колхозну чюгюндюр бахчасында, ызы бла фермада ийнек сауучу болуп тургъанды.\nАта журтха къайтханда уа, нёгер къызы, эгечи Чеченланы Маймулат бла бирге Совет районну «Красная Балкария» колхозуну фермасында ийнек сауучу болуп ишлегенди. Ол тиширыу бригада бирден бирге ётюучю Къызыл Байракъны кишиге жетдирмей ишлегендиле. Кезибан СССР-ни Баш Советини, республиканы Баш Советини да депутатына айырылгъанды, Ленинни ордени саугъаланнганды.\nАны аты «Лучшие люди России» (жетинчи чыкъгъаны) китапха киргенди.\nЦрайланы Алийни къызы Келимат Огъары Малкъарда туугъанды. Он жылы толуп Къазахстаннга тюшгенди. Анда Киров атлы колхозну бахчаларында ишлегенди.\nБери къайтханлай, туугъан элинде «Советская Балкария» колхозну фермасында ийнек сауучу болгъанды. Ишинде бийик жетишимле этип, Къабарты-Малкъарны Баш Советини депутатына айырылгъанды, «Сыйлылыкъны белгиси» орден бла, «За трудовое отличие» майдал бла саугъаланнганды.\nЭндрейланы Баттаны къызы Бабын Огъары Малкъарда туугъанды. Сабий къызчыкълай халкъы бла Къазахстаннга кёчюрюлгенди. Анда, башха сюргюнчюлеча, ачлыкъ, жаланнганчлыкъ да сынагъанды. Ийнек сауучу болуп ишлегенди.\nАта журтха къайтханлай, туугъан элинде «Советская Балкария» колхозну фермасында ийнек сауучу болгъанды. Иги ишлегени ючюн Къабарты-Малкъарны Баш Советини депутатына айырылгъанды, «Сыйлылыкъны белгиси» орден бла саугъаланнганды.\nЭтезланы Шамкъыз, Уяналаны Цофанны къызы, Къашхатауда туугъанды. Онбир жылы толуп, кёчгюнчюлюкде Къазахстанны Мерке элине тюшгенди. Сабий къызчыкъ анда «Новый путь» колхозну бахчаларында ишлегенлеге суу ташып тургъанды. Аны тирилигин кёрюп, чюгюндюрчюле кеслерини бригадагъа алгъандыла. Бир кесекден а иги ишлегени ючюн анга тигиу этген машина бергендиле эм бригадагъа звеневой этгендиле.\nШамкъыз анда 1947 жылда Ленинни орденине, 1948 жылда «За трудовую доблесть» эм «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» майдаллагъа тийишли болгъанды. Аны Социалист Урунууну Жигитине кёргюзтгендиле, алай ол бийик даражаны кёчгюнчю къызгъа бермегендиле.\nБабаланы Хазатууну къызы Соня Кёнделенде туугъанды. Беш жылы толуп, кёчгюнчюлюкде Къыргъызстаннга тюшгенди. Анда ёсгенди. Ата журтха къайтып келгенден сора, туугъан элинде Мусукаев атлы колхозда сют-товар фермада ийнек сауучу болуп ишлегенди.\nИшинде болдургъан бийик жетишимлери ючюн Соня бир ненча кере Къабарты-Малкъарны Баш Советини депутатына айырылгъанды, Махтауну ючюнчю эм экинчи даражалы орденлери бла саугъаланнганды.\nСеляланы Иляхны къызы Мария Кёнделенде туугъанды. Тёрт жылында халкъы бла бирге Къыргъызстаннга кёчюрюлгенди. Анда ёсгенди. Таулула туугъан жерлерине къайтханда, ол Нальчикде Севкавэлектроприбор заводда ишлеп башлагъанды. Ол анда бош ишчиден цехни таматасына дери ёсгенди. Иги уруннганы ючюн Марияны Урунууну Къызыл Байрагъы орден бла эм Ленинни юбилей майдалы бла саугъалагъандыла.\nШахмырзаланы Масхутну къызы Фатимат Огъары Чегемде туугъанды. Тёрт жылында Къазахстанны Къаракундуз элине тюшюп, анда ёсгенди. Ата журтха къайтханлай, штукатурчугъа окъуп, «Каббалкпромстрой» трестни Су-5 бёлюмюнде ишлеп тургъанды. Ол Къабарты-Малкъарны Правительствосуну, Парламентини, Пионерлени юйюн, Мальбахов атлы библиотеканы эм башха мекямланы къурулушларына къатышханды. 1961 жылда уа Фатиматны бек иги ишчилени санында Москвагъа комсомол къурулушха жибергендиле. Къал дегенлеринде да, Фатимат анда къалыргъа унамагъанды.\nЖетишимли уруннганы ючюн Фатиматха «Къабарты-Малкъарны сыйлы къурулушчусу» деген ат аталгъанды, дагъыда ол «Социалист эришиуню алчысы», «Сыйлы къурулушчу» белгиле бла саугъаланнганды.\nШауаланы Раиса, Мокъаланы Барасбийни къызы, Къашхатауда туугъанды. Эки жылы да толгъунчу малкъар халкъ бла бирге кёчгюнчюлюк сынагъанды, Къыргъызстанда ёсгенди. Бери къайтханлай, Къашхатауда школну бошап, сабий садда, ызы бла библиотекада ишлегенди. 1962 жылда Москваны культура институтунда библиотека факультетни библиография бёлюмюне кирип, анда окъугъанды. Туугъан элинде библиотеканы таматасы болуп тургъанлай, Раисаны Совет райисполкомда культура бёлюмню таматасына салгъандыла.\nАнда жарым жыл да ишлегинчи Нальчикни шахар исполкомунда культура бёлюмню таматасыны къуллугъуна кёчюргендиле. Ол анда жыйырма жыл ишлегенди. 1988 жылда уа аны сурат искусствону музейини директору этгендиле. Анда Раиса алты жыл ишлегенди. Жарсыугъа, дуниясын жашлай алышханды.\nХутуйланы Исхакъны къызы Валентина Кёнделенде туугъанды. Юч жылында Къыргъызстанда Юрьевка элге тюшгенди. Анда жети классны бошагъанлай, Фрунзеде эл мюлк техникумгъа киргенди. Бери къайтханлай, окъууун технология кооператив техникумда бардыргъанды. Ишлеп тургъанлай, Москвада совет сатыу-алыу институтну бошагъанды.\n1959 жылда Кёнделенде жангы тюкен ачылгъанда, Валентинаны анга тамата этгендиле. Юч жылдан юйюр къурап, Нальчикге кёчюп, «Каббалкпотребсоюз» биригиуде тамата товаровед болуп, артда 1979-2008 жыллада, солуугъа кетгинчи, «Каббалктекстильторгда» сатыу-алыу базаны таматасыны къуллугъунда ишлеп тургъанды. Ол «Къабарты-Малкъарны сатыу-алыу жаны бла сыйлы къуллукъчусу» деген даражалы атха тийишли болгъанды.\nЗалийханланы Фатимат, Акъкъызланы Ачейны къызы, Булунгуда туугъанды. Къыргъызстанда эл мюлк институтну ветеринар бёлюмюнде окъуп, урунуу жолун Ош областьны санэпидстанцисында эпидемиолог-бактериолог болуп башлагъанды. Ата журтха къайтханда, Къабарты-Малкъар ветеринар лабораторияда ветеринар врач болуп ишлеп башлап, 1963 жылда ол службаны таматасына салыннганды. Алай бла онюч жылны ичинде ол жууаплы къуллукъда ишлегенди. Ол заманда илму-излем ишле бардырып, кандидат диссертациясын да къоруулагъанды.\nСолуугъа чыгъып, ол къуллукъдан кетгенден сора да Фатиматны, андан иерге сюймей, коллегалары диагностика бёлюмге тамата этгендиле. Алайда да таулу къыз онтёрт жыл ишлегенди. Къырал анга урунуу жетишимлери ючюн «Россей Федерацияны сыйлы ветеринары» деген сыйлы ат бергенди, иги кесек махтау къагъытла бла да саугъалагъанды.\nЖаппуланы Ачемезни къызы Сакинат Быллымда туугъанды. Къыргъызстанда «Къызыл партизан» колхозда учётчица болуп ишлеп башлагъанды. Санауну иги билген къызны бир кесекден Ново-Покровкада тюкенчиге болушлукъчу, ызы бла тюкенчи, тюкен тамата этгендиле.\nБери къайтхандан сора Сакинатны Жанхотияда тюкенчиге салгъандыла. Оюла тургъан мекямны орунуна алайда бюгюн да сюелген тюкен аны тынчлыкъсызлыгъы, къайгъырыуу бла ишленнгенди. Ары товарны ол кеси келишимле къурап, Москвадан келтиртип тургъанды. Совет Союзну заманында ол республиканы бек ахшы тюкенине саналгъанды. Ол къармашыуу ючюн Жаппуланы Сакинатха «Россей Федерацияны сыйлы сатыу-алыу ишчиси» деген сыйлы ат, махтау къагъытла да берилгендиле.\nМакытланы Сохтаны къызы Миналдан Тёбен Чегемде туугъанды. Сюргюнде Къазахстанда Степняк поселокда жашагъанды. Урунуу жолун шахтада вагонла тюртюучю болуп башлагъанды. Ызы бла «Красный партизан» артельде гимнастёркала тикгенди. Тёрт жылдан юйюрю бла Къыргъызстаннга кёчгенди. Анда Ивановка район арада тюкенчи болуп ишлегенди.\nТаулула ата журтларына къайтханда, аны Орджоникидзе шахарда Совет партия школда окъургъа ийгендиле. Ызы бла Миналдан Ростовда партия школну тауусханды. Алда тюкен тамата, ызы бла бир-бири ызындан «Березка» ательеге, «Нальчикгоршвейбыт», «Кожгалантерея» фабрикалагъа, «Курортпромторг» конторгъа да таматалыкъ этип тургъанды.\nУрунуу жетишимлери ючюн Миналдан «Россей Федерацияны сыйлы сатыу-алыу ишчиси», «СССР-ни Совет сатыу-алыууну отличниги» деген сыйлы атлагъа, «За доблестный труд» майдалгъа да тийишли болгъанды. Эки кере КъМАССР-ни Баш Советине депутатха айырылгъанды.\n15.02.2019 - 08:55 → Афган жолла бла


Алимле аман ауруудан багъыуда жангы амалла излейдиле | Электронная газета "Заман"\nАлимле аман ауруудан багъыуда жангы амалла излейдиле\n19 октября, 2021 - 13:08\nБу амал ючюн 2008 жылда Нобель саугъаны бергендиле. Эсигизге салайыкъ: тинтиучюле Джеймс Эллисон бла Тасуку Хондзё, адамны иммунитети онкология ауруулагъа къажау бек кючлю амалладан бири болгъанын ачыкълагъандыла. Аланы илму ишлерини эсеплерине кёре жангы дарманла жарашдырылгъандыла. Иммунотерапияны хайыры бла сакъланнган эм белгили пациентледен бири - АБШ-ны алгъыннгы президенти, 90-жыллыкъ Джимми Картерди. Анда баууруна бла мыйысына окъуна тамырла жиберген меланома табылгъан эди.\nБюгюнлюкде Россейде аман ауруудан багъыуда хайырланылгъан талай тыш къыраллы иммунопрепарат регистрацияны ётгендиле. Бир-бир саусузла аланы хакъсыз аладыла (клиникалада врачла комиссияланы оноулары бла). Кеси ахчасына сатып алыргъа да болады. Алай бир багъыу курс артыкъ учуз тюйюлдю. Россейде иммуноонкология вакциналаны къурау бла бек къаты кюрешедиле, тинтиучюле бу жаны бла иги жетишимле болдургъандыла. Экспертле айтханнга кёре, бизни къыралда аллай дарманланы тюрлюлери чыгъарылып башланнганы бла аланы багъалары да тюшерикди.\nРФ-ни Саулукъ сакълау министерствосуну баш онкологу, РАН-ны академиги, радиологияны миллет медицина тинтиу арасыны таматасы Андрей Капринни оюмуна кёре, Россейде иммунотерапия комплекс халда багъыуну бир кесегича айный барлыкъды. Ол башха амаллагъа да келишеди, бек биринчиден а – лучевой терапиягъа. Бу жаны бла бизни къыралда арт кезиуледе кёп зат этерге къолдан келгенди. «Аман ауруугъа къажау кюрешде магъаналы жерни онкорадиотерапия алады. Ол ядерный медицинаны бир тюрлюсюдю, диагностикада эмда багъыуда ионла бла излученияны хайырланады. – Лучевой терапия - жетишимли багъаргъа, химиотерапияны да азайтыргъа онг береди. Бир бирледе операция этерге жарамагъан саусузлагъа окъуна болушады», - деп ангылатады ол.\n«Бир кере бизге чегилеринде рак теренине кетген, баууруна да тамырла жиберген биреулен тюшгенди. Химиотерапиядан сора уа анда цирроз къозгъалгъанды. Бу адамны жашаууна къоркъуу уллу болгъаны ючюн анга операция этерге жарамай эди. Аны себепли биз жангы амалны хайырланыргъа оноу этгенбиз – иридий-192 вещество бла ишлеген брахитерапияны.\nБрахитерапия деп, излучение жиберген инструментни ауруу къозгъалгъан жерге жетдирип, рак клеткаланы къурутуугъа айтадыла. Аны хайыры бла тёгерегинде сау клеткалагъа хата жетмейди. Саусуз аллай багъыуну женгил кётюргенди. Операциядан сора кеси жюрюп, аш да ашап тебирегенди.\nДагъыда эм гитче ёлчем бла (йод-125) брахитерапия предстательный безни асламысында толусунлай сау этерге амал береди. А.И. Лейпунский атлы физика-энергетика институт бла бирге бу амалны ёшюнлеринде ауруу къозгъалгъан тиширыуланы багъарча амалны излейбиз. Аш орунну тюбюндеги безни багъыуда муну биз биринчиле болуп хайырланып тебирегенбиз. Операция жетишимли ётгенди, саусузгъа шёндю кёз-къулакъ болгъанлай турабыз», - дегенди академик.\n«Бизни къыралда биринчи протон ускоритель болгъанына бек ёхтемленебиз, - дейди Андрей Каприн. – Ол Обнинскде А.Ф. Цыба атлы медицина радиология илму арада ишлейди. Кёп болмай Японияда доклад бла сёлешген эдим да, анда да бу аппаратны бек махтагъандыла. Эм магъаналысы уа – биз аны сюйгенибизча алай тюрлендирирге боллукъбуз. Сёз ючюн, деп айтсакъ, биз энчи стол жарашдыра турабыз. Аны хайыры бла протон терапияны кенгирек бардырыргъа боллукъду (шёндю жаланда мыйыда бла боюнда аурууланы багъаргъа болады), ол санда саусуз сабийлеге да.\nРоссейни онкологлары брахитерапияны аман аурууну башха тюрлюлерин багъыуда да хайырланып башларгъа таукелдиле. Бизни бу бёлюмде жангычылыкъларыбызгъа тыш къыралладан врачланы да сейирлери уллуду. Ол санда кесини медицинада жетишимлери бла белгили Израильден да. «Андагъы специалистле бауургъа тамырла жиберген аурууну брахитерапия бла багъыугъа бек уллу эс бургъандыла», - дейди Андрей Каприн.\n22.01.2022 - 08:10 → "Омикрон" бизге жетгенди. Бармыды андан къутулур амал?\n19.01.2022 - 16:12 → Саусузгъа болушлукъ этер заман такъыйкъала бла саналады\n19.01.2022 - 14:23 → Тири жашау бардырыу, аш-азыкъны тюз сайлай билиу – узакъ ёмюрлюлюкню мурдору\n17.01.2022 - 12:47 → Аш – азыкъды кюч берген, аурумазгъа болушхан\n22.12.2021 - 15:27 → «Ишими жаратама, ол манга сейир кёрюнеди»


«Компания битеудуния даражагъа чыкъгъанды, энди уа сабийлеге болушуругъум келеди» | Электронная газета "Заман"\n«Компания битеудуния даражагъа чыкъгъанды, энди уа сабийлеге болушуругъум келеди»\n28 октября, 2020 - 12:09\nITV/AxxonSoft компания Россейде угъай, битеу дунияда да белгили фирмады, ол къоркъуусузлукъ системаланы жарашдырыу бла кюрешеди. Аны башламчысы, иеси да таулу жашды – Алтууланы Къазийни жашы Мурат. Алай ол къуру фирмасын айнытыу бла чекленип къалмай, республикада, ол санда тау элледе, жашчыкъла бла къызчыкъла шёндюгю технологиялагъа юйренир, программистле болуп, жашауда кеслерине тийишли жер табар ючюн къолундан келгенни этеди. Биз аны бла тюбеп, окъутуу курсланы, фирмасыны, IT-технологияла келир заманны къалай тюрлендирликлерини юслеринден ушакъ бардыргъанбыз.\n- Мурат Казиевич, биринчиден, курсланы юслеринден айтсагъыз эди.\n- Компания «Мен программистме» деген курсланы Къабарты-Малкъарда толтургъанлы тёртюнчю жыл барады. Былтырдан башлап, информация технологиялагъа юйретиу жаны бла курсла элледе да ачылгъандыла, ол санда Огъары Малкъарда да. Окъутуу хакъсызды, программа кеси да тёрт жылгъа созулупду.\nКъабарты-Малкъар къырал университетни мурдорунда къуралгъан дерслеге уа 50 жаш бла къыз жюрюйдюле. IT технологиялагъа юйренирге сюйгенлени саны республиканы ара шахарында аз тюйюлдю. Алагъа орта эсе бла 250 адам келеди, аладан а, тестле бардырып, 50-син айырабыз. Окъутууну, экзаменлени юслеринден а «Я программист» сайтда толу билирге онг барды.\nИнформация технологияла, программирование жаны бла профессионал билимли адамла аздыла, аны ючюн а аланы хакълары да уллудула. Шёндю уа компаниялагъа Москвада, башха шахарлада уллу хакъ излеген усталаны ишге алгъандан эсе, регионлада жаш адамланы хазырлагъан файдалыды. Быллай сынау битеу дунияда да барды. Нальчикде биз биринчилебиз, алай ишибиз хайыр келтирсе, бери башха фирмала келликлерине ишексизме\n- Шёндю Интернет артыкъда айныпды, бирле ансыз ишлерин, жашауларын да кёрмейдиле. IT келир заманны усталыгъыды деп айталлыкъмысыз?\n- Уллу компанияланы тизмесин алып къарагъыз. Бир 20 жыл мындан алгъа эм байлагъа банкла, машинала чыгъаргъан, нефтьни жарашдыргъан фирмала саналгъандыла. Шёндю аланы жерлерине Facebook, Microsoft, Apple, Coogle, Amazon, Tesla дегенча компанияла чыкъгъандыла. Аланы иелери Билл Гейтс, Стив Джобс, Илон Маск, Джефф Безос халкъда белгилидиле, ала фирмаларын къуру жерде башлагъандыла дерге боллукъду. Информация технологияланы хайырындан ала дунияда эм жетишимли адамланы тизмесини башындадыла.\nКёп болмай бир статьяны окъугъанма. Анда Америкада Кремневый долинаны программистлерини хакълары Нью-Йоркда Уолл-стритде банкирледен кёп болгъаны жазылыпды. Уолл-стрит а не заманда да байлыкъны, къолайлыкъны белгиси болгъанды, энди уа аланы программистле озгъандыла. Битеу бу затла уа жаш адамланы кёллендирмей къоймадыла.\nЖарсыугъа, бизни республикадача тау элледе жаш адамланы алыкъа программирование жаны бла билимлери терен тюйюлдю. Ата-анала, алгъынча, сабийлери врачла, юристле, ёкюлле болурларын сюедиле, аланы тёрели усталыкълагъа хазырлайдыла.\n- Аны сылтауу халкъны оюмунда программист къыйын усталыкъча къалгъанында болур…\n- Манга андан эсе врачны иши къыйын кёрюнеди. Ол профессионал болур ючюн кёп затны билирге керекди. Информация технологияла, ол санда искусственный интеллект ёкюл, врач, экономист дегенча усталыкъланы урунуу рынокдан кетерип башларыкъдыла. Врач аурууну шартларын бирге жыйышдырып, тинтип, адамны не зат къыйнагъанын излейди. Энчи программа къуралса уа, шартланы сюзюп, диагнозну тюз салыргъа боллукъду. Адамны бла машинаны арасында уа башхалыкъ уллуду. Врач жаланда кесини сынаууна таянады. Программада уа битеудуния медицинада жыйышдырылгъан билимни бирикдирирге онг барды.\nБиз технология революцияны шагъатларыбыз. Бир жюз жыл мындан алда адамла эл мюлкчюле бла ишчиле болгъандыла. Бюгюнлюкде уа къыйын ишлени роботла, машинала, тракторла толтурадыла. Адамла уа офислеге кёчгендиле.\nИскусственный интеллект ауур, къыйын усталыкъланы алышырыкъды, адамгъа уа чыгъармачылыкъ къаллыкъдыла. Аны ючюн шёндюгю жаш тёлюге ол жаны бла усталыкъланы сайларгъа чакъырама: журналист, программист дегенча.\n- Айтишник болур ючюн къаллай билим керекди?\n- Башында айта келгенибизча, анга артыкъ уллу фахму, билим да керекмейди. Жаланда жарашдырылгъан алгоритмлени тюз хайырланыргъа тийишлиди. Алгоритм а неди? Сёзге, шорпа биширгенде, бир бири ызындан белгили жумушланы толтурабыз. Аланы къатышдырсакъ, шорпа татыусуз боллукъду. Программист да ма алайды, бир жумушну тамамлар ючюн битеу командаланы бири бири ызындан толтурады.\n- Сабийлигигиз гаджетле болмагъан кезиуге келгенди. Сора информация технологиялагъа, программированиягъа сюймеклик къайданды?\n- Мени ол жаны бла насыбым тутханды дерчады. Анам Ботталаны Мухарбийни къызы Сакинат программист эди. Ол вузну бошагъан кезиуде КъМКъУ-да биринчи компьютер келтирилгенди. Кесибизни специалистлерибиз болмагъаны себепли, ары союзну республикаларындан жаш адамланы жыйгъандыла, анам да алагъа къошулгъанды.\nОл информация технологияланы жашаугъа сингдириуге уллу къошумчулукъ этгенди дерге боллукъду. Программист боллугъума ахырда ишексиз эдим. Эсимдеди, анам ишге кете, манга задачала бергенди. Аланы этип, школгъа жыйылсам а, жууапланы эшикге салып кетгенме. Анам эшикни ачханлай аланы тюз этгеними кёрлюкдю деп. Курсларыбызгъа жюрюген сабийле да информация технологияланы менича сюерле деп бек ышанама.\n- Окъуучуларыбыз сиз башчылыкъ этген компанияны юсюнден да билирге сюерле, баям.\n- ITV/AxxonSoft видеону интеллектуал жаны бла тинтиуле бардырады. Адам кёзю бла кёргенни ангылайды – аллында не зат болгъанын, анга дери узакълыкъны, ол неге керек болгъанын, тюрсюнюн эм башха шартларын. Биз а компьютерни да аллай амалы болурун жалчытабыз. Ол а къоркъусузлукъда артыкъда магъаналыды.\nШёндю битеу жерледе да видеокамерала орналыпдыла, алай бир адам аланы барысына да къарап, сюзюп туралмайды. Бу жумушну энди искусственный интеллект толтурады. Биз жарашдыргъан программала видеода болгъанны тинтип, къоркъуулу болумланы белгили этеди.\nШёндю компания Россейде, ол угъай, тыш къыраллада да алчыланы санындады. Аны айтханым, бизде ишлеген программистле битеудуния даражалы программала чыгъарадыла. Курсларыбызгъа жюрюген сабийлени да аллай устала болургъа, бизде ишлерге онглары барды.\n- Бир жюз жылдан дуния къалай тюрленирикди?\n- Бизге, тёрели жамауатда ёсген тёлюге, тюрлениулеге тёзген къыйынды. Бирле ол эски заманланы къайтарыргъа, шёндюгю жашаугъа синдирирге окъуна кюрешедиле. Къыйналсакъ да, юйреннгенибизча болсун деген акъылда.\nМен сабий заманымда чалгъыгъа жюрюгеним эсимдеди. Тау жерледе бичен этген бек къыйынды. Алай шёндю уа адам къолу бла чалмайды. Битеу жумушланы бир трактор толтуруп къояды. Прогрессден къоркъургъа керекмейди. Информация технологияла адамны жашауун женгил этер ючюн къураладыла.\n- Сабийлеригизге да информация технологиялагъа сюймекликни жакъгъан болурсуз?\n- Мен аланы бу усталыкъгъа юйренирге керексиз деп бир заманда да зорламагъанма. Адам кюрешген ишин сюерге керекди. Сёзге, тамата къыз Люба чыгъармачылыкъны сайлагъанды. Ол школда жаланда беш белгилеге окъугъанды. Алай сурат ишлерге, скульптурала этерге сюеме дегенинде, анга къажау болмагъанбыз. Тогъузунчу классдан сора документлерин алып, Москвада Строгонов атлы академияны колледжине бергенбиз.\nЖашла Рамазан бла Анзор школчуладыла. Рамазан физиканы сюеди, олимпиадалагъа къатышып, жетишимле болдурады. Программированиягъа да сейири уллуду. Анзор биологияны сайлагъанды. Алай IT-технологияладан ол да къачмагъанды. Шёндю биоинформатика айныйды. Ол биологияда болгъан проблемаланы бирге жыйышдырады эмда аланы компьютерни болушлугъу бла тамамлауну жолун излейди.\nКичи къыз Роза алыкъа гитчечикди – экинчи классха баргъанды. Анга уа хар не да сейирди, ол нени да билирге сюеди. Алай аны тил байлыгъы, ушакъны къалай къурагъаны энчиди деригим келеди.\n- Мен ангылагъандан, сиз сабийлеге жашауда жолну кеслерине сайларгъа эркин этер жанлысыз?\n- Сёзсюз, хау. Ата, ана да баласына тынгыларгъа, аны фахмусуна, онгларына, билимине тюз багъа берирге керекдиле. Тамата къыз тогъузунчу классдан кетгенинде, бирле анга бизни заманда ПТУ-да окъугъанлагъача къарагъандыла. Шёндю уа ол тюз сайлау этгенин, биргесине окъугъанланы арасында айырмалы болгъанын кёреме. Алай башха усталыкъны сайла деп зорласакъ, ол окъуугъа не кёзден къарарыгъы белгисизди.\nСабийге эркинлик берирге керекди, аны бла бирге таматала аланы илмугъа, билимге сейирлерин къозгъаргъа, кёллендирирге борчлудула.\nМен алгъын компанияны айнытыу бла кюрешгенме, битеу заманымы, къарыууму анга къоратханма. Энди уа, ол битеудуния даражагъа чыкъгъанда, сабийлеге болушуругъум келеди. Тау элледе аланы къаллай онглары барды? Тепсеу кружокга жюрюрге неда тутушуу бла кюреширге. Алай «Я программист» курс а аланы билимлерин айнытыргъа, жашауда кеслерине тийишли жер табаргъа онг береди да, жашланы бла къызланы алада окъургъа чакъырама.


къарачайда джолоучулукъда - Государственное учреждение "Редакция газеты "КАРАЧАЙ"\n«Кавказ Тау биригиуню» керти келечиси Абозин Григорий ,Къарачайда джолоучулукъда болуб, джылда бир кере чыкъгъан журналында басмалагъан хапарын окъуучулагъа теджейбиз. Къысхартылыб бериледи.\n«Бурунташ аууш (къарачайча Брынташ – Шаманланы И. ангылатыуу) (10080 ф. – 3,072 км) уллу тау джалпакъды. Аны кенг сыртлыгъында, Альпладача, тау ёсюмлюкле, хансла, гоккала чагъадыла. Бизге ачылгъан хурметни, ариулукъну кёрюб, кёз къарамыбызны андан айыралмай къалдыкъ. Алай а бизни мычыргъа заманыбыз джокъду. Бир кюннге белгиленнген джолубузну ётерге борч салыныбды. Къарачайлыланы Хурзук эллерине ингирге, кёз байланыр заманнга, амалсыз джыйылыргъа керекбиз. Баргъан джолубузну эки джаны да бир-бирине бек ушашдыла. Кёзюнг джетген джерде къалын ханслы джайлыкъла бла биченликле кёрюнедиле. Анда-мында къошланы да кёребиз. Алада сютню, сютбашыны, бышлакъны эмда айранны бек учуз багъасы бла сатыб алыргъа боллукъду. Биз энтда таула таба ёрлеб башладыкъ. Джаяу джол бир кесекден къарачайлыла къой сюрюулерин тау джайлыкълагъа сюрген эмда акъдан этилген затлары бла гыбытларын элге тюшюрген кенг арба джолгъа чыгъыб, аны бла биз 3 119 км (10233 ф.) мийикликде ауушха чыкъдыкъ… Ауушдан джолну энгишге эниб тебредик. Джолубуз «джарыгъыракъ» бола башлады. Тёгерекде тууар малла кютюле тургъан, ариу къаланнган бичен гебенлери бла къабакъла, гитче элчикле кёрюне башладыла. Биз тохтаусуз ёрге чыгъыб, талайдан да энгишге тюше барабыз. Бу къыйын джолда атларыбыз ариу джюрюшлери бла арымай баргъанларына адам сейирсинирчады. Талайдан къалын ёсген, ариу чайыр, чыракъ ийисден толгъан нарат чегетни ичи бла биз Уллу Кам суу баргъан ёзеннге кирдик. Нарат чайырны ариу ийисин къарачай элге Хурзукга дери солуб бардыкъ.\n«Главное население Хурзука составляют карачаевцы. Это горцы крепкого телосложения, высокого роста, статные и замечательно красивые…»\nЭлчилени кёбюсюню уллу тёртгюл арбазлары барды. Аланы тёгереги хунала бла нарат тёнгертгеле бла бегитилибди. Арбазларыны башлары да къангала бла джабылыбдыла. Арбазны ичинде тёнгертгеледен тиширыулагъа эмда эркишилеге энчи юйле ишленибдиле. Дагъыда ууакъ аякълыла, къойла эмда бузоула тургъан баула да бардыла. Юйлени арбазларында къабакъ эшиклери да бардыла.\nКъарачайлыланы баш усталыкълары чегетчилик бла къойчулукъ, тууарчылыкъ, джылкъы ёсдюрюудю. Сюрюрге джараулу джерлери аз болгъаны амалтын, ала сабанчылыкъ бла кюрешмегенни орнундадыла. Къол бла этилген затлары, кюмюш бла кюрешген усталары да джетишедиле.\nХурзукда эл правление, эл старшина бла училищени башчысы бизге къонакъбайлыкъ этиб, биз кече эки класслы училищени мекямында кече къалдыкъ. Элия (июль) айны 13-де танг белги бергенлей биз Хурзукдан чыгъыб, Къарачайны аралыгъына - Учкулан элге - атландыкъ. Андан да ётюб, Сес суу баргъан ёзеннге бурулдукъ. 21,4 километр чакълыны нарат чегетни ичи бла барабыз. Хауа чайыр ийисге бёленибди, тынч солуйса. Былайда иссилик сезилмейди, алай а ат белинде тик ёрге баргъан къыйын тиеди. Садырла деген (3,636 км) тауну башына чыгъаргъа керекбиз. Джолчукъ джылан кибик гыланч-гыланч барады ёрге, эки атыбыз да тохтаб къалыб, бек къыйналыб Садырла таулада (Хурла кёл – И.Ш.) джерлешген къарачай элге джетебиз. Элде солууубузну алыб, кёлде джууунуб, атланы да солутуб, Бийчесын бла Бермамыт таула таба кетебиз. Ингир ашхам джууукълашхан эди да элни джаны бла озуб бара бир оюмлу, сабыр къарачайлы бизге къонакъбайлыкъ этерге излегенин айтыб, юйюне чакъырды. Биз кече къалыр джерибиз болгъанына къууанч тыбырлы болдукъ. Къонакъбайларыбыз атларыбызны отларгъа бошлаб, тишлик этиб, сют, айран келтирдиле. Кече къаллыкъ юйде да от этдиле. Къарачайлыланы байрам кюнлери эди. Къобуз согъулуб, джашла, къызла тепсеб, тойну башладыла. Къонакъбайлыкъ этген къарачайлыны юйюнде орус джырла да джырланыб башладыла. Татымлы ушхууурдан сора кюлген, сёлешген тауушла иги кесекни бардыла ол кече.\nБийчесындан да озуб, элия (июль) айны 14-де Бермамытха келиб, Кавказ тау обществону агъач мекямында кече къалдыкъ. Экинчи кюнню тангы аламат эди. Кюн таякъла аждагъан, Минги Тауну чыммакъ акъ тёппелеринде, сейирлик бояула дуу джана эдиле. Аны кёргенлей арыгъаныбыз кетиб, джюрегибиз учунду. Биз Бештау шахаргъа кесибизни эм насыблылагъа санаб, джашаудан къууана къайтдыкъ. Анда (таулада), ачыкъ хауада адам ачыуун эмда джарсыуларын унутханына, сагъышла чексиз болгъанларына, эркин, азат джашаугъа учуннганына тюшюндюм».\n«Кавказ Тау биригиуню» 1908-чи джыл чыкъгъан журналындан юзюк – Бештау, 1909-чу джыл.\nМатериалны джыйгъан ШАМАНЛАНЫ Ибрагим.\nкъарачай тилге кёчюрген Семенланы Аминат.\nСалыннган борчну толтурургъа хазырдыла


Гитчелени жоллада ачыгъанларыны сылтауларын эмда аланы сакълауну амалларын сюзгендиле | Электронная газета "Заман"\n18 октября, 2021 - 11:29\nОл айтханнга кёре, Къырал автоинспекцияны бёлюмлери профилактика ишни кючлендиргендиле. Ол жаны бла этилген мадарланы санай, ол Жаш инспекторланы къымылдаулары артыкъда хайырлы болгъанын чертгенди. Алай сабийлени жолда къоркъуусуз жюрюрге юйретиуде арт заманда тыйгъычла тюбегенлерин да жашырмагъанды.\n- Акъылбалыкъ болмагъанланы жолда жюрюуню жорукъларына тюшюндюрюу жаны бла ишге Урван райондагъы сабий-жаш тёлю автомобиль школ, аны автомобиль шахарчыгъы да уллу себеплик этерик эдиле, алай 2016 жылдан бери ол учреждение ишлемейди, - дегенди докладчы.\nАны оюмуна кёре, жолда жюрюуню жорукъларына ёсюп келген тёлюню къагъанакъ заманларындан окъуна юйретип башларгъа керекди.\nСёзню андан ары бардыра, КъМР-ни жарыкъландырыу, илму эмда жаш тёлюню ишлери жаны бла министрини орунбасары Екатерина Мисостова билим бериу организациялада ол жаны бла не мадарла этилгенлерин билдиргенди. Ол санда жолда жюрюуню паспортлары тюзетилгендиле, профилактика иш ючюн жууаплы болгъан педагогла да белгиленнгендиле. Школчуланы дерследен сора юйретир муратда, Сабийлени бла жаш тёлюню чыгъармачылыгъыны юйюнде автомобиль шахарчыгъы болгъан «Къоркъуусузлукъну лабораториясы» деген ара къуралгъанды.\nДокладчы дагъыда жаш инспекторланы 82 республикалы отряды профилактика ишге къатышханларын билдиргенди. Школчуланы, ата-аналаны ГИБДД-де къуллукъ этгенле бла тюбешиулени къураугъа энчи магъана берилгенин да айтханды. Аны оюмуна кёре, водительлени хазырлаугъа энчи эс бурургъа керекди, ол да жоллада жюрюуню къоркъуусузлугъун къурауну бир амалыды.\nСюзюу баргъан заманда, докладчылагъа соруула кёп болгъандыла. Татьяна Егорова кече узакъдан окъуна кёрюрча жарытыучу белгилени юсюнден соргъанды. Дмитрий Сухорученко ала жер-жерледе салыннганларын, ала ючюн Къырал автоинспекция бла бирге жоллагъа къараучула да жууаплы болгъанларын билдиргенди. Аны оюмуна кёре, аллай жарытыучу затла сабийлени кийимлеринде да болургъа керекдиле.\nБилим бериу, илму эмда жаш тёлюню ишлери жаны бла комитетни таматасы Нина Емузова профилактика ишни къуру сабийле бла угъай, абаданла бла да бардырыуну дурус кёргенди.\nЭкономика политика, инновациялы айныу эмда предпринимательлик жаны бла комитетни председатели Заур Апшевни оюмуна кёре уа, жоллада жорукълагъа бузукълукъ этгенлеге тазир салыу бла чекленмей, ведомствону социал сетьлериндеги бёлюмлеринде видеороликле жарашдырып кёргюзтюрге керекди.\nЖыйылыугъа къатышханла окъуу юйлени, арбазланы къатларында жоллада халгъа энчи эс бурургъа кереклисин чертгендиле. Бу ишде битеу уполномоченный органла да кючлерин бирикдирселе хайырлы боллугъун да айтхандыла. Аланы оюмлары эсге алынып, тийишли оноу чыгъарылгъанды.\nЖыйылыуда КъМР-ни Парламентини кезиулю кенгешини кюню да тохташдырылгъанды – 28 октябрь.\nДагъыда депутатла талай республикалы эмда федерал законланы проектлерин сюзгендиле, РФ-ни башха субъектлерини законла жарашдырыу бла байламлы башламчылыкъларына бла обращенияларына къарагъандыла. Ахырында адамланы жашау жумушларын тамамлауда уруннган къауум ишчини КъМР-ни Парламентини Сыйлы грамотасы бла саугъаларгъа оноу этгендиле.\n08.12.2021 - 20:09 → Вакцинацияны селейтмезге, миллет проектле бла байламлы ишлени тирилтирге\n08.12.2021 - 20:07 → Ёзек тема – экономика аманлыкълагъа бла коррупциягъа къажау кюрешни кючлендириу\n06.12.2021 - 17:23 → Баш борч-адамланы жашауларын игилендириудю\n06.12.2021 - 14:11 → Жюрек халаллыкъны кючюн кёргюзтгенлени алгъышлагъанды\n02.12.2021 - 12:03 → Наркотиклеге къажау комиссияны жыйылыуу болгъанды


Шахарчыланы джарсыуларына къайгъыра - Государственное учреждение "Редакция газеты "КАРАЧАЙ"\nШахарчыланы джарсыуларына къайгъыра\nХар адамны саулугъу, турмушу эмда башха джумушла бла байламлы джарсыулагъа болушхан, баджаргъан ишлени бардыргъан кърал органла ишлейдиле.\nБусагъатда ол тукъум джарсыуланы тындырыр ючюн, адамгъа не бош затха саналгъан джумуш да къыйын кёрюнюб къалады. Нек дегенде, джылдан джылгъа заман тюрлене баргъанча, къралны закону, джорукълары да тюрлене барадыла. Сёзден, юйдегиде сабий туугъандан башлаб, къарт адамына дери социал болушлукъ керек болмай къалмайды. Адамла уа ала бла байламлы джумушларын толу баджарыр ючюн, кърал теджеген мадарладан хапарлы болургъа керекдиле. Джорукъну толу билмегенлей, керекли документлени, аны кибик къагъытланы ызларындан джюрюмез ючюн, джумушларын аягъына дери битдирмей, сора ахырында управлениени ишчилерин терслеб, керексиз даула этерге ёч боладыла, таб, социал къуллукъчуланы хыртха уруб да къоядыла.\nАлайды да, адамланы джарсыуларын не халда, къаллай болумда баджаргъанларыны, управлениени аллында салыннган борчланы къуллукъчула къалай толтургъанларыны юслеринден Къарачай шахарны Урунуу бла социал ёсюмюню управлениесини тамадасы Байрамукъланы Альфия, Махаметланы Шахарбийни къызы, хапар айтханды.\n- Мен бу санагъатда 1996-чы джылдан бери ишлейме. Кюнде-кечеде, хазна къалмай, хар юйдегиде социал проблемала тюбегенлей турадыла. Хар адамны кёлюне джетиб бармакълыкъ къыйынды, алай болса да джарсыгъан адамны, тарыгъыуу болгъанны не джаны бла да ангыларгъа керекди, болушургъа керекди - бу управлениени къуллукъчуларыны баш нюзюрюдю, - дейди Альфия. - Эресейни башха джерлериндеча болмай, бизни республиканы джеринде кёб проблеманы, адамла бла ушакъ этиб, бир оноугъа келе, баджаргъан ишлерибиз да кёбдюле. Бизде кёб сабийи болгъан юйдегиле бардыла. Аланы керекли затлары джетмегенини неда бирси джарсыуларыны юслеринден тарыгъыулары бизни управлениени къуллукъчуларына хапар джетгинчи баджарылыб да къаладыла. Аллай ауур эмда джунчуб джашагъан юйдегилени джууугъу-тенги болушлукъ этгени да кёб болады. Алай болса да кърал джанындан биз да аллай адамлагъа тыйыншлы болушлукъ этерге керекбиз. Андан сора да, къарт адамы болгъанла, бир къауумлача элтиб, аланы Къартланы юйюне бермейдиле, аны ахыр кюнюне дери, не къыйын болса да, къараргъа кюрешедиле. Ол да миллетибизде бурундан келген ашхы шартланы бириди. Къайсы бир санагъатны да иши тынч тюлдю, алай болса да социал санагъат эм ауур, къыйын эмда джууаблы санагъатланы бириди. Нек дегенде, болушлукъ керекли адамлагъа джан аурута, законладан да иги хапарлы бола, сабийге, къартха, сакъат адамгъа да тюзлюкню кёзюнден къарай, ишлерин баджарадыла. Аны тыйыншлы этер ючюн, билим, тёзюм, джазыкъсынмакълыкъ, адамгъа тынгылай эмда инджиуюн сезе билиу дегенча инсанлыкъ шартла керек боладыла. Уллуну, гитчени да джашау халлары, саулукълары, кёллери, тамблагъы кюннге ышаныулары социал санагъатны къуллукъчуларыны усталыкъларына эмда адамлыкъларына кёре да боладыла.\nУправлениени тамадасы айтхандан, мында алты тюрлю бёлюм ишлейди. Аланы хар бири шахарчыланы социал джаны бла джакълау эмда конституцион эркинликлерин баджарыу ишлеге къарайдыла. Аны тышында да шахарны джеринде социал политиканы эмда социал джакълауну хайырландырыуну адамлагъа билдирирге болушадыла.\n- Бюгюнлюкде управлениени ол алты бёлюмюнде 29 къуллукъчу ишлейди. Ала барысы да шахарчыланы биргелеринде хар не тюрлю джарсыуда, къууанчда да бирге джашайдыла. Алай дегеним, джамагъат ишлеге тири къошулгъанлай турадыла. Аланы ичинде ишлей билмеген неда джумушун чийсил этген адам джокъду. Хар бири борчун билген, анга берилгеннге джууаблы болгъанын ангылагъан, квалификациясы, сынамы болгъан билимли къуллукъчуладыла. Барыбыз да бир юйдегидеча алай джашайбыз. Бир бёлюмде къыйыныракъ тюшген сорууну ортагъа салыб, бирден сюзюб, табышлы оноугъа келишиб, аллыбызгъа келген адам разы болуб кетерча этебиз. Шахар гитчеди да, бир-бирин танымагъан джокъду. Ол себебден биз, управлениени къуллукъчулары, шахарчыла бизге ышанырча, теджеген болушлукъгъа ийнанырча нюзюр бла ишлерге керекбиз. Миллетге къуллукъ этиуню баш магъанасы да, мен ангылагъан бла, олду, - деди Байрамукъланы А.\nКертиси бла да бу санагъатда ишлеген адам кюнде-кечеде тюбегенлей тургъан проблемаланы баджарыр ючюн, фахмулу да болургъа керекди. Сабийлени джарсыулары бла келгеннге анача, тарыгъыулары бла келген къартха да баласыча, иш табалмагъан къауумгъа да джан аурутхан тенгича, джууугъуча болуб бармакълыкъ тамам профессионал эмда тёзюмлю устаны шартларыдыла. Ол себебден фахмулу эмда бу санагъатда джетишимли ишлер ючюн, ишин сюйген, кёлю бла, джюреги бла анга толу берилген адам болургъа керекди.\nАльфия баш иеси бла юч сабийни - эки къыз бла бир джашны - ёсдюргендиле. Алагъа да кесини джюрек джылыуун бере, гитчеликден адебни, намысны, тёзюмлюлюкню ана сютю бла сингдиргенди. Бир туудукъчулары да барды. Альфияны эмда аны коллективин санагъат байрамлары бла алгъышлай, бу къыйын, джууаблы ишлеринде джетишимле эмда хар бирине насыб, саулукъ теджейбиз.


Инфоурок / Другое / Конспекты / План-конспект урока на тему: "Нарт таурух. Сосуркъа бла эмеген""\nАчыкъ дерсни планы.\n«Къарачай фольклор. Нарт таурух. «Сосуркъа бла эмеген»»\nДжуккаланы М. Х.\n«СОШ п. Орджиникидзевский»\nСабийлени тил байлыкъларын ёсдюрюу, къарачай фольклорну эмда нарт таурухланы юсю бла ариу халиге, адебге, ишленмегликге юретиу, сюйдюрюу.\nСохталаны фольклорну жанрлары бла танышдырыу эмда билимлерин терен этиу.\nУстазны болушлугъу бла къарачай фольклорну юсюнден окъугъанларыны, эшитгенлерини, билгенлерини дерсде сохталагъа айтдырыу .\nФольклорда халкъ джигитлени иги шартларын, халилерин Ата джуртуна, миллетине сюймекликлерин ачыкълау, аланы юлгюге келтире, сохталаны- Ата джуртну къорууларгъа, сюерге юретиу\nДерсде окъуу керекле:\nкитабла, тетрадла, къарачай-малкъар фольклор китаб, компьютер, проектор, ИКТ.\nУшакъ соруу халда.\nОргмомент (2 минут).\nУстазны ал сёзю.\nЮй ишни тинтиу.\nФольклордан билгенлерин оюн халда айтдырыу\nБилген таурухларын айтдырыу\nНарт сезле айтдырыу\nЭл берген джомакъланы соруу\nУстаз . Слайд\n«О-Ха-Ха й, Адамла , Бери чабыгъыз, Бизге Локъман- Хаким келгенди. Локъман- Хакимни аллына чабыгъыз! – деб тёрт диниягъа Хапар этгендиле. Элге къууанч хапар джайылгъанды.» билчи муну атын?\nБу таурухну аты: «Джолоучулукъда»\nЭртде заманда бир джарлы ёксюз джаш джер-суу да кёрейим , ушагъыулу иш да таба эсем, къарайым деб, джолоучу болады.Бара тургъанлайына джолда бир къартха тюбейди. Джаш къартха салам бергенди. Къарт саламын алыб, экиси да бирге тебрегендиле. Къарт хапар сора, джаш да айта, Бара баргъандыла.\nБилчигиз джомакъны атын?\n«Энди уа къызчыкъ, мен сени ашайма!» -дегенди берю\nДжомакъны аты «Бармыды тюзлюк?»\nАриу джумушакъ джюрекли Къызчыкъ, мени бу къапхандан бир къутхар. Къызчыкъ кертиси бла да джумушакъ джюрекли къызчыкъ болгъанды. Ол себебден, Бёрюню къапхандан бошлагъанды. Алай а Бёрю, къапхандан эркин болгъанлай, Къызчыкъгъа ауузун ачыб чабханды:\n-Энди уа, тели Къызчыкъ, мен сени ашайма!- дегенди.\nТаурухну атын билчи?\n«кюнюнг ашхы болсун, тюлкю. Ашхылыкъ кер джылан,» -деб, тюлкю сабыр болгъанды.\nБу джомакъны аты «Тюлкю бла джылан»\nАйтырым олду,-дегенди джылан,- мени сууну ол джанына бир ётдюр; кел экибизда, тенг болайыкъ.\nБилчи таурухну атын?\n«Да келтиргенинг ючюн сау бол! Алай энди\nкелтиргенин кибик, юлешген да эт тауукъну» -, дегенди хан.\nБу таурухну аты «Тауукъну айта билгеннге зауукъ».\nЭртде- эртде бир бай патчах джашагъады. Ол патчахны къатыны, къызы, джашы болгъанды. Патчахны элинде бир джарлы къарт киши да джашагъанды.\nБир кюн, ол къарт киши бир тауукъ кесдиргенди да патчахны кёлюн алама деб, алыб баргъанды.\nУстазны сорулары. Слайд\nЭнди сабийле келигиз элберген джомакълагъала къарайыкъ. Устаз сабийлеге элберген джомакъланы береди.\nИнгир болса ёледи,\nЭртден бола келеди.\nТёб тегерек тоб кибик, ичи къызыл от кибик.\nУрмай- тюймей джылатыр.\nБир къызым барды да,\nСуугъа кирсе, юсюне суу къонмайды.\nКъарангыда кёреди да\nДжырсыз кюню кетмейди,\nДжырына джыр джетмейди.\nУзун боюнлу, къур-къур оюнлу.\nСохталаны джууаблары: кюн, харбуз, бабуш, гылын къуш, булбул,гугурукку, турна.\nЭнди нарт сезлени билиу. Устаз нартсёзлени алын айтады, сохталада нарт сезню къалгъанын айтадыла.\nАта Джуртну къорулагъан озар, ……\nАта Джуртча джер болмаз,……\nБатыр бир ёледи,……..\nКенгеш болса, …….\nАйтылгъан сёз ………..\nАшхы сез- джаннга азыкъ,………\nТилсиз миллет …..\nАкъыл джашда, къартда да тюлдю-…….\nАманнга игилик этсенг,…………\nАшда –бёрю, ……….\nТилбургъучла не болгъанын айтады, ангылатыды.\nКъакъ- къакъ къаргъала,\nКъамиш тюбде джоргъала,\nАчы сууда –балыкъла,\nАчей тарда джылкъыла.\n-Джылкъы кимни джылкъысыды?\n-Адемей кеси къайдады?\n-Бай тийреде тойдады.\n-Сора тойгъа нек барады?\n- Усталагъа къарайды,\nДарийхан бла тебсесе,\nЭл аланы махтайды.\nБешик джыр- фольклорну бир жанр.\nБелляу, белляу, джылама,\nБелляу, белляу, тынч джукъла,\nАкъ сютчюкден тойгъанса,\nДжуклар халлы болгъанса,\nДжукъла, кийик, улагъым,\nМени джарыкъ чырагъым,\nДжаным кибик кереме ,\nСабийле келигиз энди физминутка этейик\nДжел урады бетибизге\nТау аязчыкъ шыбырдай\nТерекчик да шууулдай\nДжангы дерс. (джангы дерсни юсюнден)\nЭл берген джомакъла\nНарт сёзле, айтыула\nТёре, чууакъ, дарынчы,дорбун,къылыч, тёр, токъшау, джайдакъ,кенгеш, кезлик, дюлдюр, ёкюл.\nНарт таурухну «Сосуркъа бла эмеген» деген таурухну сабийлеге хапарын айтыргъа, ангылатыргъа.\nКитаб бла ишлеу\nДерсде бир юзюгюн окъутуу.\nСосуркъа эмеген бла нек кюрешеди?\nБизни заманда Сосуркъа бла сиз кимни тенглешдирирге болурсуз?\nНартланы джигитликлерин халкъны эсинде мингле бла джылланы унутулмай нек турадыла?\nСосуркъа эмегенни къара кюч бламы огъесе акъыл лагъым этибми хорлайды?\nФольклор чыгъармаланы автору миллетди деб, нек аитылады?\nФольклор таурухлада геройланы эки къауумгъа нек юлешедиле ? (иги бла аманнга)\nНарт таурух «Сосуркъа бла эмеген»деген таурухну окъургъа\nСоруулагъа джууаб этерге\n3-4 нарт сёзню азбар этерге\nЭтилген ишге багъа бериу, оюм алыу\nБюгюн дерсде халкъ аууз чыгъарманы къаллай жанр бла ишледик?\nИшибизде не затны иги этдик?\nДерследе энтда не бла кюреширге керекди?\nСиз англагъаннга кёре бу дерсде ким иги ишледи?\nДжаш тёлюге не ючюн керекди фольклорну билирге?\nДерсде сейир эди…\nМен къууандым …\nМени сейирсиндирди …\nМен изледим …\nБюгюн мен дерсде билдим …\nНомер материала: ДВ-534653\nПерезентация по казахскый язык и литературное на тему "Іляс Жансүгіровтің өмір жөлы"\nПрезентация на тему: "Нарт таурух. "Сосуркъа бла эмеген""\nРабочая программа по дисциплине "Метрология, стандартизация и сертификация"\nДоклад - "Организация проектной деятельности на кружковых занятиях"\n"Мұқағали Мақатаев" (9 класс)\n"Аққулар ұйықтағанда" (9 класс)\n"Активизация мыслительной деятельности на занятиях НТМ. Изготовление объемных животных" - мастер-класс


Былайда бир затны ангылатыргъа излейме кесибизни джашлагъа. Бирбир джашларыбыз менге кёлкъалды боладыла- "сен тегейлилени аланлагъа къошаса" деб. Мен къошмайма ала кеслери, бизден да алгъа, алай джазыб, кеслерин аланлагъа тергеб турадыла. Тергесинле, санасынла кеслерин аланлагъа. Бюгюн ким къалай джазсада, арты белгили боллукъду алан халкъ бизни тилде сёлешгени. Алай а бюгюн биз тегейлиле бла дауур этиб айланмай, алабла шохлукъ джуукълукъ тутаргъа керекбиз. Алабла бизни арада тарих дау болмаса башха даулашыу-ёчешиу джокъду.\nКесигиз билесиз, бизни бла черкеслилени арасында уа джер дау да бар, тарих-политика дау да бар, власть-экономика дау да бар. Аны ючюн быллай уллу дауурда, келеджекде къарачаймалкъар халкъ джанлы боллукъ шох керекди бизге. Бара баргъанда, аз-гитче болсада тегейлиледен да бир болушлукъ чыгъарча , алабла джууукълугъубузну бегитерге керекди.\nАны ючюн, ала бизни тарихибизге терс джазгъанларына хыршыланмай, бизге илешсинле деб, "хо, сизда аланласыз-биз да аланлабыз, алай кёлкъалды болмагъыз биринчи аланла тюрк тилли болгъандыла" деб ангылатыргъа кюреше джумушакъ джазгъанлыгъымды былайда.