2019 дж. алтотур айны 21 "КЪАРАЧАЙ"\n«Къарачайны юсюнден хапарла»\nКЪАЧАН ДА СЕЙИР ЗАТЛА\nТарихге политика къатышмай къалмайды, ол себебден кёб затны тюрлендиреди, бузады. Бизни джуртубуздан кёчюргенден сора, тегей алим Абаев, «аланланы туудукълары бизбиз», деб джазыб чыгъарады. Ол кёзюуде анга джууаб берир адам болмайды. Къарачайлыла ызларына къайтханларындан сора алим Лайпанланы Къазий бу ётюрюк ишлеге къаршчы турады. Абаев, башха амал табмай: «Аланла тюрк эмда иран тиллиле болгъандыла», - деб башын алады. Арадан талай джыл озгъандан сора тегейлиле, чынг алгъа футбол командаларына, ызы бла республикаларыны атына «Алания» деб атаб чыгъарадыла.\nБизге тюрк тилли миллетледен сора, эм джууукъ тегей миллетди, не ючюн десенг, ала бла биз кёб джюз джылланы бирге джашагъанбыз. Анга шагъатлыкъ этген бирча тукъумларыбыз (Хачирлары, Бытдалары, Джуккалары, Къасайлары д.а.к.), къалгъан тюрк тилледе болмагъан, бирча сёзлерибиз (ныгъыш, къама, апсын, дорбун, сыра...) кёбдюле, ол огъай эсенг, адамларыбызны санлары, сюеклери, сыфатлары да ушайдыла. Сёз ючюн, бусагъатда Тегейде баргъан Терк сууну аты къарачай сёздю, дженгил баргъаны ючюн аталгъанды. Бий-Аслан деген элни атына Беслан деб къоядыла. Татар-Туп деген уллу шахарда (бусагъатда аны къуру минарети къалгъанды) бурун тюрк миллетле джашагъандыла. Аллай затла, бир-бирибизге къаршчы этмей, къарнашлыкъ этдирселе, эки джанына да хайыр боллукъ эди. Алай а журналда бир тегейлини: «Иисус Христос габдешде туугъанды, ол тегейли боллукъду», - деб бир тюрлю затла джазгъанын окъуйма. Лондон шахарны тегейлиле къурагъандыла, деб да айтадыла. Ол себебден, аланланы къуру кеслерине теджегенлерине да айыб джокъду. Эки минг джылны мындан алгъа христиан дин джайылыб тебрейди. Грузияны аты эртделеде Георгия болгъанды, ол себебден къарачайлыла бла малкъарлыла грузинлилеге гюрджюле дейдиле. Алада эм сыйлы шыйыхха Георгий Победоносец саналады. Христиан динни алгъан хазарлыла, аланла (къарачайлыла да аланы ичлеринде) ол атны да алгъандыла: Гиргокъ, Гюргокъа эмда ыйыкъда кюнню аты – гюрге кюн. Аны тышында, Къаракентде (Орджоникидзе посёлок) уллу, 5-6 метр мийиклиги болгъан, таш бар эди. Джумушакъ топуракъгъа басылгъанча, ат туякъла басылыб, аны башына чыгъа эдиле. Ол ташны атына Сосуркъаны эмда Гюргокъну ташы дей эдиле. Аны чачыб, эки этажлы юй ишлеген эдиле. Христиан динден къалгъан кёб сёзге тюбериксе бюгюн да бизни тилибизде, сёз ючюн, «элия урсун» (Илья Громовержец), клиса, бабас/папас (поп) д.а.к. Бизни республикада болгъан храмлагъа (Архыз, Чууана), «къарачайлыланыкъы тюлдюле», деб кюрешгенле джангылгъан этедиле: ала бизни бабаларыбыз христиан динни тутхан заманларындан къалгъандыла. Алкъын ангылашынмагъан сейир затланы бири тешик ташладыла. Тешик ташла Къобан ёзенде, Гумлада кёбдюле. Тамам сейири – ала туура кюн чыкъгъан бла кюн батханнга айланыбдыла, кеслери да ёзенни сол джанындадыла. Эм уллулары Нарсананы къатындады, атына да орусча «Кольцо-гора» дейдиле. Андан да сейири – Мара башында Акъ Къаяны эм мийик джеринде, къаяны «хамхотунда» оджакъ къазылыбды, кеси да тёртгюл болуб, адамла къазгъанлары белгилиди. Андан энгишге къарасанг, джерни тюбюне дери кёрюнеди. Ол бирлери кюн чыкъгъан бла кюн батханнга къарай эселе, бу джерни тюбюне къарайды. Быланы дин джаны бла магъаналары болмаса, аллай бир кёб къыйын кетерлик болмаз эдиле къаяланы тешер ючюн. Дагъыда бир сейир зат – башларында чунгурчукълары болгъан ташла. Аланы уллулары да, гитчелери да, къырыкъчыкълары болгъанла да, болмагъанла да тюбейдиле. Илмуда алагъа «чашечные камни» дейдиле, кеслери да Лаба суудан Терк Башына дери тюбейдиле. Къобан баргъан джанындан къарасанг, къабыргъаланы кюн чыкъгъан джанында табыладыла. Чунгурлары болгъан ташла да нек этилгенлери белгисизди.\nАбаев, башха амал табмай: «Аланла тюрк эмда иран тиллиле болгъандыла», - деб башын алады.\nAbaev aythanlay Alanlılanı (bizni) atababaları mingle cıl alga Şam'dan kelip İran'da bolup alaydan Kafkasga kelgen bolurla dep de sağış etiuçenme. İran'da ol zamanlada da bugün bolganıça Türk em İran tille söleşile boluredi. Bizni aman (osal, ploha), şuuşan (şeşen) sözleribiz alayladan kele bolur.\nИзменено:\tTinibek - 26.03.2019 10:29:28\n2019 дж. байрым айны 14 "Къарачай"\nСовет аскерлени Афганистандан чыкъгъанларына — 30 джыл\n1979-чу джылдан 1989-чу джылгъа дери Афганистанда баргъан урушда, айтыугъа кёре, 15 031 совет солдат ёлгенди. Анда бизни миллетден да талай джаш ачыгъанды.\nОл заманда болгъан затлагъа бюгюнлюкню кёзю бла къараб, анда уруш этген джашлагъа «терс-тюз» этгенсиз деб багъа бергенден магъана джокъду. 18-19-20 джыл болгъан джаш адамла Ата джуртлары къайры бар десе, ары баргъандыла. къралны аллында борчларын толтургъандыла\nАфганистанда уруш эте ёлген джашларыбызны Аллах рахмат этсин. Бюгюнлюкде сауэсен джашагъан джашларыбызгъа уа Аллах саулукъ берсин.\nКъолубуздан келиб, алагъа уллу хайыр эталмасакъ да, таза джюрекден джылы сёзюбюзню хар заманда айтыргъа къызгъанмайыкъ.\nБиз да Афганистанда уруш этген джашлагъа саулукъ, насыб тилей, эм бек сюйген адамларыгъызны къууанчларын кёре терен къартлыкъгъа дери джашагъыз, дейбиз. Аны бла бирге, озгъан ёмюрню 80чы джылларында Ёзденланы Альбертни афганчы джашлагъа атаб джазгъан джырларындан бир бёлегин окъуучулагъа теджейбиз.\n«Къарачай» газетни редакциясы.\nАта джуртну буйругъу бла келдик биз,\nБолургъа деб афган халкъны джакълагъанла,\nКерти кюнде таза болсун бетибиз,\nАлсала да ёлюбюзню сакълагъанла.\nСолдат бетле танылмайла букъудан,\nАуур хауа солуу бермей, къан ичед,\nХар бир джаш да хапар сакълай Джуртундан,\nРахатлыкъны эсге сала кечинед.\nДжашланы уа сен джылларын санасанг,\nУллусуна болгъанд дерсе джыйырма.\n«Не кёргенсе сен джашаудан?» — деб сорсанг,\nСагъыш этер, джууаб табмай айтыргъа.\nКъанлы сермеш башланнганды джангыдан,\nКёк кюкюреб гюрюлдейди, джер джанад.\nБир солдатны ёшюнюнде джарадан\nДжалын басхан гяхиникге къан агъад.\nДжансыз бола баргъанлыкъгъа хар саны,\nДжазыууна бой салалмай ёчешед,\nБек джутланыб, къысха солуй хауаны,\nТюшюндеча ол кеси бла сёлешед:\n«Былай мутхуз кёрюне да болмаз кюн,\nАта джуртун сакълагъаннга тийсе окъ!\nКим ючюннге, не ючюннге ёллюгюн\nБилмегенден ачы ёлюк джокъду джокъ!\nЁлюм хорлаб къысылсала кёзлерим,\nХомух болмай ёлгеними кёрюрле,\nЁлюгюмю алыб барлыкъ тенглерим\nМинги Таугъа менден салам берирле...»\nТас этди да, эсин джыйды джангыдан,\nДуниягъа ачды мутхуз кёзлерин,\nСуратчыкъны чыгъарды да джанындан,\nАнга къарай, айтды ахыр сёзлерин:\n«Эсингдемид, сен былтырны джазында\nБелгиге деб суратынгы бергенинг?\nАйталмагъан бир кёб сёзюм ауузумда\nКъалгъан эди, энди ахыр тилегим, —\nДжаз башында къабырымы табалсанг,\nТопуракъ белги алыргъа деб келирсе,\nБаш джанымдан наратчыкъны орнатсанг,\nСен да меннге ахыр белги берирсе». 1981 дж.\nОй, анам, анам, къалай этейим,\nНе дерти баред Аллахны?!\nБиргеме алыб къайры кетейим\nМен юйюбюзден палахны?!\nДжыл бла юч айны сакълагъан анам,\nНек тёзалмады юч кюннге?!\nЁмюр джукъуну сайлагъанд анам,\nБу кюнню кёрмез ючюннге.\nКъабырдан къараб кёралмагъанды\nКъалай къайтханын баласы...\nДжангыз джашына сандыкъ болгъанды\nБетине джангыз бирчик къарайым,\nСен бир ач, атам, сандыкъны.\nОл бурма чачын бирчик тарайым,\nДжашчыкъ бир кёрсюн джарыкъны.\nСандыкъда джатхан керти ол эсе,\nАчыгъыз башын, кёрейим.\nДжашчыкъ сандыкъдан чыгъала эсе,\nАны орнуна кирейим.\nАфганистаннга бармайла дейле, —\nАтам, джашынгы букъдуралмалла,\nАфган тауланы ташлары...\nСолдатны басдырдыкъ Джёгетей элинде.\nБюгюнлю джюрегим эсгертеди кесин.\nАшыкъсам да юйге, джыйылдым ингирде,\nКесекге бешикге бёлюннгенди эсим.\nДжукълагъанды рахат туудугъу атамы,\nЫшарады ол шашмай ушаб кесиме.\nНасыблыма къалай! Даууру элияны\nКъартаймаз къайгъыны чакъырды эсиме.\nБешикде балачыкъ, илгениб элиядан,\nУянды, джылады, джукълады джангыдан,\nХапарсызды джашчыкъ огъурсуз дуниядан,\nХапарсызча солдат бегиген сандыкъдан.\nСолдатны анасы сандыкъгъа къабланды,\n«Ой, Аллах, аяусузса», — деб эс ташлады,\nКъарнашы анасын кёлтюрюб атлады,\nЭгечи къалтыраб сарынын башлады.\nАуузундан сёзю чыкъмай тургъан атасы,\nОл сюйсе да, атача, туугъан баласын,\nОялмаз таулада намысны къаласын,\nТёзюмю мелиуан джылауну багъасы!\nБетими сылатама бала тылпыугъа,\nБурулады, хойнухча, тиним тёгерек.\nСолдатны атасыча джарсый бушуугъа,\nБешикде джашчыкъгъа къайгъырады джюрек.\nИзменено:\tTinibek - 26.03.2019 14:52:06\n73 джылдан табылгъан ана\nИрландияда джашагъан Дублина Паулина Джонсха 73 джыл болгъанды. Ол туугъан анасы ким болгъанын билмей джашагъанды.\nКёб джылны узагъына аны асырагъан ата бла ананы кесини атасы бла анасына санаб тургъанды. Алай а къаллайла эсе да, аны табхан ана башха болгъанын билиб къойгъанды.\nКёб джылны ол кесини анасын излеб тургъанды. Узакъ джууукъ джетген адамланы табыб, ала аны анасы ким болгъанын айтхандыла.\nАны асырагъан ата бла ананы джюреклерин къыйнайма деб къоркъгъандан ол иги кесек заманны ДНКтест этдирирге таукел болмай тургъанды.\nАхырында ДНК-тест этдириб, кесини анасы ол болгъанына ажымсыз ийнаннганды. 2018-чи джыл абыстол (ноябрь) айда ана 94 джыл болгъан Кэтлин болгъанын билгенди.\n- Анам бла мен бир-бирибизге асыры бек ушагъандан аны биринчи кере кёргенимде, таб, къоркъаракъ да болдум. Къолубузну, ауузубузну къымылдагъанларына дери ушайдыла, - дегенди Дублина Паулина.\nКомпьютерде тюз ишлеу\nБусагъат заманны излемине кёре адамла компьютерсиз болмайдыла – ишде, юйде да кёбюсюне сау кюнню аны аллында ашырадыла. Алай ишлеб тургъан адамны кёзлери къызарадыла, сырты муккур болады, бет къаны тюрленеди. Быллай затладан сакъланыр ючюн бир талай амалсыз этилирге керек затны айтайыкъ.\n1) Компьютерге деб ишленнген кресло сатыб алыргъа керекди. Тюз шиндик джарарыкъ тюлдю – шиндикде сыртыгъызны бюгюб олтурлукъсуз. Креслону уа кесигизге табыча ёрге, энгишге этиб джарашдырыргъа боллукъду. Кесин да бек джумушакъ болмагъанны сайларгъа керекди.\n2) Ноутбукдан эсе компьютер сатыб алсагъыз игиди. Алай а сизни ноутбугугъуз бар эсе, тюбюне анга деб ишленнген тиреу сатыб алыгъыз. Алайсыз ноутбукда ишлеген сагъатда сыртыгъызны бюгюб, билеклеригизге да кюч джетдириб турлукъсуз. Тиреуню уа кесигизге табыча джарашдырыб экран кёзлеригизни туурасында болурча этериксиз. Эсигизде болсун экран бла сизни арагъыз 50 сантиметр болургъа керекди.\n3) Сау кюнню компьютерни аллында олтуруб ишлеб тургъан адамны къаны иги джюрюмей тебрейди. Адамны тёнгегини тюб джанына кюч джетеди. Омурауларыгъызгъа чымылтыр (грыжа) чыгъаргъа, джик ауруула къозгъалыргъа боллукъдула.\nСау кюнню тохтаусуз кёзюгюзню, башыгъызны чабакъ этлерине (мышцы) кюч джетдириб турсагъыз башыгъыз ауруучу боллукъду. Аны амалтын къымылдай турургъа керекди. Хар 60 такъыйкъадан ишден бёлюнюгюз. Мадар бар эсе эшикге, хауагъа, чыгъыгъыз. Алимле айтханнга кёре, 15 такъыйкъаны эшикде айланнган адам 2 сагъат ишлерча бир къарыу алады.\n4) Терезени туурасында олтуруб ишлемегиз. Андан ургъан кёлекке сизни джунчутуб турлукъду. Ингирде неда кече компьютерде ишлесегиз тепсиге салыныучу лампа джандырыгъыз. Къарангыда ишлесегиз кёзлеригизге кюч джетерикди.\n5) Компьютерде ишлеген сагъатда столгъа джукъ артыкъ зат салмагъыз. Салсагъыз да арлакъ тюртюгюз. Бир джанындан ала сизни эсигизни бёлюб турлукъдула, экинчиси къолларыгъызны таб, тюз салыб ишлерге орун боллукъ тюлдю. Алай бла джик ауруу башланыргъа боллукъду.\n2019 дж. байрым айны 28 "КЪАРАЧАЙ"\nТутхан ишине толу берилиб, аны деменгили толтурургъа тырмашхан керти уланланы бириди мен хапарын айтыргъа излеген таулу Хапаланы Биймырзаны джашы Таучу. Ол 1955-чи джыл къыркъар (август) айны 16да, халкъыбыз кёчгюнчюлюкде болгъан сагъатда, Къазахстанда туугъанды. Эркинлик берилиб, кёчюрюлген халкъла джуртларына къайтханларында, Хапаланы Биймырзаны юйюрю да туугъан элине, Хурзукга, келиб тюшеди. Таучу былайда Къасайланы Осман атлы школда сегиз классны бошайды. Къартладан халкъны ашхы адетлерине юреннген, адебни-намысны тёрюнде ёсген джигер джаш Къасайланы Осман атлы совхозну 2-чи бёлюмюне тамада къойчу болуб ишге киреди. Ишлей тургъанлай, кечеги школгъа джюрюб, 10 классны тауусады. Гитче къарнашы Тауджигит, башха иш нёгерлери да болуша, ол 1000 къарачай къойдан къуралгъан сюрюу джюрютеди. Къошу Бийчесында болады. Таучуну башчылыгъы бла къойчула къолларындан келгенни этиб кюрешедиле.\nТаучу юй бийчеси Биджиланы Ахматны къызы Захара бла эки джаш бла, бир къыз ёсдюргенди. Ала баш билим алыб, толу юйдегиле болуб, республиканы тюрлютюрлю санагъатларында атларын иги бла айтдырыб ишлейдиле.\n2019 дж. байрым айны 16 "КЪАРАЧАЙ"\nАТА ДЖУРТХА КЕРТИЛЕЙ КЪАЛГЪАНДЫЛА\nНек керек болгъан эди бизни аскерлеге Афганистанны джерине кирирге?\nАфганистанны юсюнден сагъынылса, эм алгъа Совет Союзну Къоруулау Кючлерини аскерлери ары киргенлерини юсюнден сагъышла келедиле кимни да башына. Алай болса да, анда аскер къаугъала кёбден бери баргъандыла. Афганистанны ичинде къазауат, таб, бюгюнлюкде да тохтамагъанды. 40 джылны мындан алда, 1978-чи джылдан башлаб, Афганистанны правительствосуну башчылары Совет Союздан болушлукъ излеб Леонид Ильич Брежневге 20 кере тилек къагъыт джазгъандыла. Афганистанны ичинде бара тургъан къалабалыкълагъа совет кърал алгъы бурун къатышыргъа излемей тургъанды. Алай болса да аны къаугъалары совет къралны Афганистан бла джууукъ тургъан республикаларыны чеклерине къоркъуу салгъанлары амалтын, Совет Союз къарнаш афган халкъгъа болушлукъ этерге керек болгъанды.\nАлай бла 1979-чу джыл эндреуюк (декабрь) айны 25де Туркменистан бла Афганистанны байлагъан кёпюрню юсю бла Совет Союзну Къоруулау Кючлерини 40-чы аскери Афганистанны джерине киргенди. Совет аскерле анда 1989-чу джыл байрым (февраль) айны 15-не дери тургъандыла. Ол заманны ичинде Совет Союздан Афганистанда къазауатха 620 минг адам къошулгъанды. Аны 520 минги аскерчиле, 90 минги чекчиле бла кърал къоркъуусузлукъну комитетини (КГБ) къуллукъчулары, 5 минги да СССР-ни Ич ишлерини аскерлериндеги къаууму болгъандыла. Башында сагъынылгъан джылланы ичинде хар джыл сайын совет аскерледен бу къауумгъа 80 мингден 104 мингнге дери аскерчиле къошулуб баргъандыла. Статистика билдиргенден, аланы 15 мингнге джууугъу анда ёлгенди, 53 мингден асламы да сакъат болуб къайтханды джуртуна.\nТогъуз джылдан аслам заманны ичинде анда къазауатны юсюнден кюнде-кечеде хар совет адам хапар билирге излегенлей тургъанды. Ол къралны миллети бла тенг Афганистанда бола тургъан ишлеге бизни къралда да сагъыш этмеген адам хазна болмаз эди. Кёб совет ананы анда сабийлери окъ тюбюнде айланнганлары амалтын, аланы тынчлыкълары бузулуб, сагъышларына сагъыш къошулгъан эди. Бир къауумгъа ол кюн байрам болса да, бир къауумгъа уа анда, къазауатда, джанларын берген аскерчи джашланы эсгериу кюндю.\nАлайды да, бизни Къарачай-Черкесиядан къуллукъ этерге чакъырылгъан аскерчилени арасында Афганистанны джеринде 2238 кюнню ичинде 1200 адамы урушха къошулгъанды. Бу кёргюзюм алкъын толу ачыкъланыб бошалмагъанды. Аны ичинде 42 джердешибиз аскер борчун толтура, Ата джуртну аллында этген антына кертилей къалыр ючюн анда джан бергенди. Аланы 16-сы да къарачай уланладыла. Къазауатдан джанларын сау-эсен келтиргенлени 300-ден асламы анда алгъан джараларындан, бирси чурумладан дуниядан кетгенди. Афганчыланы къалгъан къаууму да бюгюн кече тюшлеринде афган къазауатны кёргенлей, инджилиб джашайдыла.\nАндан бери, 30 джыл ётсе да, къралда кёб тюрлениуле болгъандыла. Джашауну эбине тюшерге кимден да бек ол къауумгъа къыйын тийгенди. Нек десегиз, къазауатны афганчыла отлу джолларындан ётюб, джашлай сакъат болуб, туугъан рахат къралыбызгъа келдик деб тургъанлай, эс джыйгъынчы, уллу кърал чачылыб, алагъа тыйыншлысыча эс бёлюнмей къалгъанды. Ол джыллада совет къралны тамадасы Михаил Горбачёв сау-эсен къайтхан совет аскерчилени кереклилерине тыйыншлысыча къараргъа керек болгъанын ачыкъ айтхан эди.\nАрхив документледен ачыкълагъаныбызгъа кёре, 1988-чи джыл байрым (февраль) айда бютеу совет басмада КПСС-ни Ара Комитетини Баш Секретары М. С. Горбачёв Афганистан бла байламлы билдириу этген эди. Кърал башчыла кенгешиб Совет аскерлени Афганистанны джеринден чыгъарыргъа деген оюмну юсюнден да басмаланады. Анда былай джазылады: «...Афганистанда аскер къаугъа кёбден бери барады. Ол эм къыйын эмда ачыулу регион къаугъаланы бириди. Бусагъатда болумгъа кёре, анда халны политика джаны бла джарашдырыр ючюн белгили таблыкъла къуралгъандыла. Ол себебден совет къралгъа башчы бёлек кесини оюмларын айтыргъа, кесини тутхан джолун аягъына дери ачыкъларгъа тыйыншлыгъа санайды. Джууукъ заманда Женевада Афганистан бла Пакистанны арасында БМО-ну (ООН) Баш секретарыны энчи адамы да къошулуб сёлешиулени кёзюулю ушагъы боллукъду. Ол ушакъ тамамланырлай болургъа иги танг мадары барды...\nАфганистандан совет аскерлени чыгъарыуну хар кимге да джараулу болджалларын белгилерге керекди. Неден да алгъа болджалланы юсюнден, не ючюн десегиз, совет аскерлени чыгъарыуну юсюнден принципли политика бегимни афган башчылыкъ бла талай заманны алгъа огъуна къабыл этген эдик, аны юсюнден ол заманда билдирген эдик...\nИшни политика джаны уа, Афганистанны ич ишлерине къатышыуну болдурмауну тамалында совет аскерлени чыгъарыуду. Ол джумушну баджарыуну мадарлары энди къуралгъандыла.\nЖеневада афган-пакистан сёлешиулени дженгил эмда джетишимли тамамларгъа кёлтюргючлюк этерге тырмашыб, СССР бла Афганистан республиканы правительстволары совет аскерлени чыгъарыб башлауну кескин болджалын белгилерге келишгендиле – 1988чи джыл хычаман (май) айны 15-де башларгъа эмда аланы чыгъарыуну он айны ичинде тамамларгъа...\nМиллет келишиуню политикасыны джетишимлери афган джерлени бир бёлегинден совет аскерчилени чыгъарыргъа мадар бергенди. Бусагъатда 13 афган провинцияда аскер къаршчылыкъла тохтагъанлары себебли, алайда совет аскерле джокъдула. Афган джерде рахатлыкъны орнатыуну джюрюшю не къадар дженгил болса, совет аскерлеге андан чыгъаргъа тынч боллукъду...»\nАлай болса да, киши джуртда не ючюн, ким ючюн къазауат этгенлерин да толу ангыламай, 18-19 джылларында замансызлай башлары агъарыб, джашаугъа бир башха кёзден къараб келген эди ол къауумну асламысы. Джанлары, санлары ачыгъанларын кеслеринден иги бир адам да ангыламагъанды. «Ат басханны джер биледи» дегенлей, бюгюнлюкге дери афганчыла джанларын джюрютюрге кюреше, саулукъларын бегитирге излей джашаргъа кюреше баргъанлары хакъды. Эки джыйырма джылны ичинде медицина болушлукъ, социал джакълау джаны бла да кёб зат тюрленнгенди. Ол мадарла бла толу хайырланыргъа эмда афганчылагъа не джаны бла да болушлукъ этерге кереклисини юсюнден М. Горбачёв кесини докладында чертиб былай айтхан эди ол джыллада: «...Энди бизни джашланы, Афганистанда бизни аскерчилени юслеринден: ала керти ётгюрлюк бла джигитлик таныта, кеслерини борчларын таза толтуруб тургъандыла эмда толтурадыла. Афганистанда аскер къуллукъларын баджаргъанлагъа бизни халкъ терен сюймеклигин танытады. Кърал алагъа иги билим, сейир эмда тыйыншлы иш табаргъа эм иги мадарланы береди. Афганистанда джигитлеча ёлгенле бизге бек сыйлыдыла. Партия, совет органла ёлген аскерчилени юйдегилерине, джууукъларына уллу эс бёлюнюрча, толу къайгъырылырча болум къураргъа борчлудула.\nАфганистанда ишни ахырына дери политика джаны бла келишдириу регионал дауланы сынджырын юзюб чачыуда биринчи атлам боллукъду...»\nАлай болса да алагъа башында айтылгъан болушлукъла этилмегенлерин барыбыз да толу билебиз. Кърал чачылгъан кёзюуге салыб къоядыла сылтауну. Ол тюзмюдю да? Ол огъай эсенг джарсыуу болгъан афганчы болушлукъ излеб не медицина учреждениеге, неда къралны толтуруучу властларыны органларына барыб билдирсе, джюреклери къыйналыб, баргъанларына сокъураныб къайтыучан эдиле. Нек десегиз, «...ары сени менми ийген эдим?..» деген джууабны эшитгенлей тургъанларын ветеранла бюгюн да джашырмай айтадыла. Алай бла аланы асламысы джуртларында не бола тургъанын танг кесек заманны иги ангылаялмай, тургъандыла. Алай а, ол джашланы къачан да миллетине, джуртха сюймекликлери сууумайды эмда къайгъысыз, рахат къралда джашагъанлары алагъа себеблик бергенлей турады.\nАла борчларын толтургъандыла...\nБу арт джыллада афганчыланы юслеринден кёб тюрлю хапар эшитгенлей турабыз. Бир къауумла, «ким ийген эди, аланы кеслерини сайлаулары болгъанды...» дейдиле, бир къауумла да, «аланы этген къуллукълары керти джигитликни юлгюсюдю...» дейдиле. Аны дагъыда афганчыланы бу кюнлери бла байламлы сорууланы Къарачай-Черкесияда талай кърал къуллукъчугъа эмда джамагъат бирлешликлени келечилерине, ветеранлагъа соргъанбыз. Ала бюгюн джангы джашауда ол затлагъа къалай къарагъанларын, Афганистанда къазауатха къаллай багъа бергенлерин эмда кеслерини оюмларын газетге билдиргендиле.\nКъЧР-ни Джамагъат палатасыны председатели Вера Молдованова:\n«Совет Союзну чеклеринден ётюб, тыш къралда къуллукъ этген джашланы аналарын кёзюме кёргюземе, эм алгъы бурун. Ана кёзден къараб айтсам, ол кёзюу бизни къралда кесича мутхуз ыз къойгъанды. Нек десегиз, Афган къазауатдан сауэсен келгенликлерине, ол джашланы окъдан-тобдан ангылары, санлары джарсыб, бютеу саулукъларыны чархы бузулуб келгенлери амалтын, аланы кёбюсю джашауларын къураялмай къалгъандыла. Юйдегили болгъанланы да асламысы айырылыб къалгъанды. Аллай бир джашаудан суууй баргъан джаш адамлагъа уа ким къайгъыргъанды, дейсе. Дагъыда къазауатны отлу джолларындан чыгъыб туугъан джуртларына былай келгенлей, кёб турмай кърал чачылыб, ала да атылыб, сансыз болуб къалгъандыла. Сагъыш этсенг, ол затла барысы да адам мыйыгъа бек ауур тиерик сагъышладыла. Хар бирибизни, хазна къалмай, анда джууугъу неда тенги болмай къалмагъанды. Аны айтханым, бюгюн да ала тюшлеринде окъ-тоб атылгъан тауушлагъа илгениб уянадыла. Аланы ангыларындан, эслеринден кетмегендиле джанларын къолларына алгъан къоркъуулу кюнлери. Арадан заман не кёб озса да, аланы джарсыулары сёнгерик тюлдюле, джюрек джаралары сау боллукъ тюлдюле. Ёсюб келген тёлюге уа айтырым, Афганистаннга баргъан тёлюле керти патриот сезимледе ёсгендиле. Ол затлагъа аланы аскерде кеслерин джюрюте билгенлери, къоркъуу тюшген кёзюуде батырлыкълары, Ата джуртха кертиликлери шагъатдыла. Аны себебли, бюгюннгю джаш адамлагъа ол ашхы шартланы сингдирир ючюн, алагъа афганчыланы юслеринден хапар айтханлай, тюрлю-тюрлю тюбешиуле, джарыкълыкъ ишле бардыргъанлай турургъа амалсыз керекди. Афганчыла бизни бюгюннгю джигитлерибиздиле, аскер борчну бериуде аскерчилени юлгюсюдюле».\nШимал Кавказны Муслиманларыны координа- цион советини председатели, Къарачай-Черкесияны муфтийи Бердиланы Исмаил хаджи:\n«Джылдан джылгъа джашау тюрлене баргъанча, къралыбызда да хар не анга кёре бола баргъаны хакъды. Бюгюнлюкде, Аллахха болсун махтаула, динлеге эркинлик берилген рахат къралыбызда джашайбыз, ол да бир насыбды, шукур этерге керекбиз. Афганчыланы юслеринден а мен башымдан ётген эмда бир затха шагъат болгъан затны айтайым.\nАфганистанда къазауат башланнган джыллада, мен Бухарада дин институтну студенти эдим. Биргеме Къабарты-Малкъардан Шарафутдин аты бла бир джаш окъуй эди. Ол аскерге алкъын бармагъаны себебли, алайдан чакъырылгъан эди аскер борчун берирге. Не эди амал – Ата джуртха борчун бермеклик ол да эркишини бир борчу болгъанды. Алай бла ол джаш Афганистаннга джиберилген эди. Аны барын сагъыннганым, бюгюнлюкде джамагъатны эки бёлюрге чакъыргъан «Ала дин къарнашларын ёлтюрюрге баргъандыла» дегенча керексиз сёзле джюрюб тебрегендиле. Аллай сёзлени тюз сагъыш эте билмеген, динден хапары болмагъан эмда джашагъан къралына аманлыкъ излеген адам айтырыкъды. Ол сёзлеге киши тынгыламасын. Джашагъан къралыны закону бла къалайгъа ашырылгъан эсе ол джаш, алайда аскер борчун берирге керекди. Мени уа айтырым, Афганистанда аскер къуллукъларын этиб келгенлеге: ала Ата джуртларына къуллукъ борчларын толусу бла бергендиле, мен аланы джигитлеге санайма. Аллаху Тагъаланы буйругъу болмай джукъ болмайды. Ол себебден, ол къауум джашлагъа да ары барыргъа Аллахны буйругъу болуб тюшгенди. Кеслери да бек къыйын сынамны тёзюмлю ётгендиле. Алагъа барыбыз да бюгюнлюкде «сау болугъуз» деб, разылыгъыбызны айтыргъа керекбиз. Ата джуртларына къайтханларында да ала уллу къралыбызны чачылгъан заманына тюшюб бек къыйналгъандыла. Ол тёлюню андан да бек джарсыулары мында болгъандыла, десем, тюздю. Анда ёлгенлени Аллах джандет ахлула этсин, адамларына да даулет берсин».\nКъЧР-ни Халкъ Джыйылыууну (Парламентини) депутаты, Байрамукъланы Халимат атлы республикан библиотеканы тамадасы Хапчаланы Салых:\n«Бусагъатда афган къазауатны юсюнден кёб тюрлю затланы кёребиз, иги да, аман да эшитебиз. Ол огъай эсенг, джамагъатны эки бёлюрге излеб, афганчыланы юсю бла къаугъаланы чыгъарыргъа излегенле да табыладыла. Алай болса да, барыбыз да бир затны ангыларгъа борчлубуз. Къралны буйругъун тыйыншлы тындырыргъа аны ичинде джашагъан халкълагъа борч болгъаны хакъды. Ол себебден бизни аскерчилерибиз керти джигитледиле, ала Ата джуртларына керти къуллукъ этгендиле. Аланы хар бирини юсюнден толу хапар джыяргъа керекди.\nБу арт джыллада Ленинград къуршоуда, Кавказ урушда дагъыда башха Ата джуртубузда ётген къазауатлада, къаугъалада урушлагъа къошулгъан адамларыбызны юслеринден толу хапар джыйыб кюрешебиз. Аланы тамамлаб бошасакъ, афганчыланы юслеринден материалла джыяргъа муратлыбыз. Аланы юслеринден бирер тюрлю ачыкъланыб джазылады. Аны себебли, ненча аскерчи къошулгъаны, анда башсыз-хапарсыз болгъаны, бери келгенден сора ауушханланы саны дагъыда аны кибик талай зат толу ачыкъланыб бошалмагъанды. Ол бек уллу ишди, аны республикада аскер комиссариатны бёлюмлерини къуллукъчуларыны эмда муниципал районланы башчыларыны болушлукълары бла бардырлыкъбыз. Анга хар бирибиз да къолубуздан келгенича юлюш къошаргъа керекбиз.\nБюгюннгю джаш тёлюге уа айтырым: Уллу Ата джурт къазауатны ветеранлары, суу саркъгъанлай, таркъайыб баргъанлары, ай медет, бизни барыбызны да мыдах этедиле. Алай болса да, къазауатны сынамлы джолларын ётген афганчы ветеранланы джигитликлерини юсюнден джаш адамла кеслери къулакълары бла эшитиб, аланы кеслери бла тюбешиуле бардырыб турсала, тамбласында джашауларына себеб боллукъ эдиле. Бюгюнню джигитлерин – афганчыланы - сыйларгъа борчлубуз барыбыз да. Ала керти джигитледиле, ёсюб келген тёлюлеге эркишиликни танытхан патриот сезимлени уясыдыла, Ата джуртха уллу сюймекликни деу белгисидиле.\nБизни тюненеги уллу къралыбызны политикасына терен кириб, анда тинтиуле бардырсакъ, олсагъатда иги ангыларыкъбыз, ол джыллада Совет Союзну Къоруулау Кючлерини аскерлери нек джиберилгенлерини чурумун да. Аны себебли, къралыбызгъа керек кюнде ёрге туруб Ата джуртуна къуллукъ этиу эркишиге эм уллу сыйды».\nКъЧР-ни миллет ишлерини, кёбчюлюк коммуникацияла бла басманы хакъындан министрини заместители Хубийланы Ислам:\n«СССР-ни Афганистанда баргъан къазауатха къошулгъаныны дуния магъанасы болгъанды. Анда уллу совет къралдан къоранч аз болмагъаны хакъды. Эксперт устала, политологла ачыкълагъаннга кёре, «мардаланнган контингентни» кючю бла Афганистандан келиучю наркотрафик тохтатылгъанды эмда терроризм иги танг заманнга дери ыхтырылгъанды. Бир къауум политикле бюгюнлюкде «...ол джумушда Совет Союз кесини халкъларын терроргъа къаршчы салыб аяусуз этгенди» деб, Совет къралны башчыларын терслеген да этедиле. Алай болса да, биз билирге керекли Ата джуртну буйругъуна бойсунуб, борчларын толусу бла берген совет аскерчилени ол кюрешде къыйынлары уллуду. Аны барыбыз да билирге керекбиз. Ол джашла барысы да Эресейни патриотларыдыла, джигитлеридиле. Ёсюб келген тёлюлеге аскер къуллукъну, аскерчилени этген антларына кертиликни юлгюсю болгъанларын ангылатыргъа керекбиз барыбыз да. Афганчы джашларыбызны хар бири да къыйын кёзюуледе джигитлик, ётгюрлюк танытыб миллетлерини атларын да айтдыргъандыла».\nАфганистанны Эресейде Ветеранларыны союзуну КъЧР-де регионал организациясыны тамадасы, отставкадагъы подполковник Мамчуланы Исса-Алий:\n«Мында, таулу джуртлада, джашлыгъыбыз ёте, джаш адамла болуб, джашауда насыб къалала ишлерикбиз деб муратла салыб, «аякъ тюбюбюзде чёб сынмагъан» сагъатыбызда, къолубузгъа сауут-саба алыб Ата джуртубузну буйругъуна ёрге тургъан эдик. Биз борчубузну бергенбиз. Анда, кирпик къакъгъанча, бир кесек заманны ичинде, джанларын кёб аскерчи бергенди. Аланы эсгерирге бизге борчду. Афганистанны ауур хауа болуму, тюрлю-тюрлю джукъгъан ауруула да бизни аскерчилерибизге заран салыр ючюн къалмагъандыла, таб, бюгюнлюкде да ол чурумладан арабызда талай джашны саулукълары абызырагъанды, бир къаууму да ол аурууланы заранындан дуниядан кетгенди.\nАлайды да, ары баргъан тёлюлени гитче классладан башлаб, юйдегини ичинде да къралны сюерге, Ата джуртха керек сагъатда ёрге турургъа юретгенлей тура эдиле бизни. Патриот иннет бла пионер, комсомол органзиацияла да ёсдюре эдиле. Бюгюнлюкде ол шартланы ёсюб келгенлеге биз бермесек, аланы ол затлагъа киши да юретирик тюлдю. Афганистан бизни ёмюрлюкге багъылмаз джарабыз болгъанын а чыртда унутмайыкъ.\nХар бири да къолундан келгенича къыйын къошханды\nАфган миллетни тынчлыгъын сакъларгъа, республиканы миллетини джашау болумун иги этерге деген нюзюр бла кюрешге анда къуру аскерчиле болуб къалмай, бирси совет адамла да къошулгъандыла. Аланы хар бири кесича Совет къралны башчылыгъыны оноуу бла шахарлада институтлада окъуй тургъан студентле да Афганистанда къазауатха ашырылгъандыла. Сёз ючюн, бюгюннгю ветеран тиширыу Къарачай райондан Семенланы Тамара эки гитче сабийчигин да анасына аманат этиб, Ташкентде окъуй тургъан медицина училищеден Афганистаннга кетген эди. Аны кибик Абайханланы Азрет-Алий да, МГУ-ну студенти, Москвадан ашырылгъанды. Бу тизимни арты узунду. Аланы барысын да джангыз бир зат байлагъанды – Ата джуртха сюймеклик сезимлери. Былайда айтыргъа борчлубуз дагъыда къарачай миллетни атын айтдыргъан генералполковник Махаметланы Солтанны, авиацияны полковниги Джатдоланы Шакъманны. Аланы Афганистанда этген джигитликлери бюгюн-бюгече да айтылгъанлай турадыла.\nАны тышында да Афганистанда джашагъан миллетле джашау-турмуш болумларын совет къралны болушлугъу бла иги джанына тюрлендирген эдиле. Сёзден, афганчы джаш тёлю Москвада, Ленинградда, Ташкентде, Минскеде дагъыда бирси уллу шахарланы институтларында окъуб, инженер, устаз, врач, къурулушчу, ала кибик башха усталыкъланы алгъанды. Ол билимлерин анда хайырландырыргъа да совет устала барыб болушханлай тургъанларыны юслеринден бюгюнлюкде хазна киши сагъынмайды.\nАлайды да, афганчылагъа аталгъан кюнде –байрым айны 15-де - болуб къалмай, аланы барысын да эсибизге тюшюрюрге эмда сыйларгъа, аланы юслеринден толу хапар джыяргъа керекбиз. Ала бизни бюгюннгю ветеранларыбыздыла, Ата джуртха къуллукъ этиуню юлгюсюдюле.\nБетни БАТЧАЛАНЫ Фатима\n2019 дж. алтотур айны 14 "КЪАРАЧАЙ"\nКазбек джашаууну асламысын джаш спортчуланы ёсдюрюуге бергенди. Аны сохталары, Эресей, Европа эмда дуния дараджада эришиулеге къошулуб, ёчлю орунлагъа ие болуб, халкъыбызны, Къарачай-Черкесияны, таб, Кавказны да атларын айтдырыб тургъандыла. 1990-чы джыллада спортчуланы аякъ юсюне салыр ючюн, аланы тюрлютюрлю уллу эришиулеге элтир ючюн, ачха керек болгъанын ангылаб, Казбек табышлылыкъ иш бла кюрешиб тебрейди. Алай а тюшген ачхасын ол, юйюне-юйдегисине джоймай, спортчулукъну айнытыугъа береди. Ол кесини ачхасына халкъыбызны атын айтдырлыкъ джашланы Эресейни эмда Европаны тюрлю-тюрлю шахарларында чемпионатлагъа элтиб тургъанды. Ол огъай эсенг, Къарачай шахарны спортчулары аны башчылыгъы эмда болушлугъу бла Американы Бирлешген Штатларына дери джетгендиле. Халал, кирсиз, кенг джюрекли Казбекге кетген джылны аякъ сюреминде 60 джыл толлукъ эди.\nКъочхарланы Сейитбий бла юй бийчеси Атабийланы Кулийни юч джашлары бла тёрт къызлары болгъанды. Юч джашны ортанчылары эди Казбек. Аталары Сейитбий джашларын бек чыныкъдырыб ёсдюргенди. Ол, джалкъаулукъну сабийлерини къатларына джууукъ иймез ючюн, ала аякъ юсюне турур турмаз, чалкъы ызгъа салгъанды. Сейитбий, элчи\nсабийледен джыйын къураб, кеси да анга тамада болуб, бир джылгъа къралгъа 300 тоннагъа джууукъ асыулу бичен бериб тургъанды.\nКазбек, сабий кюнюнден башлаб, ишден баш джанлатмагъанды, не затны къолгъа алса да, аны джикджигине дери джетдириб тургъанды.\n- 90-чы джылланы ара сюреминде «Звёзды спорта Карачаево-Черкесии» деген китаб чыкъгъан эди, анга спонсорлукъ этгенлени бири Къочхарланы Казбек эди, деб эсине тюшюреди спортну устасы, Къарачай районда окъуу управлениени физкультура бла спорт бёлюмюню тамадасы Ахтауланы Сейит-Умар. - РФ-ны махтаулу тренери, спортну устасы Сираж Гаджиагаев бла джангы чыкъгъан китабны юсюнден сёлеше тургъанлай, Казбек келиб къалды. «Салам, джашла, солургъа заман джокъду. Швейцарияда ветеранланы арасында эркин тутушдан чемпионатха барлыкъбыз, хазырланыгъыз», - деди. Ойнай тура болур, деб келди кёлюбюзге. Алай а ол ойнамагъанын терк ангыладыкъ. Сагъыш бир этигиз, районда спорт эришиулени бардырыр ючюн, къаллай бир джоюм керекди. Казбек кесини ачхасына бизни алыб Швейцариягъа, Болгариягъа да барды. Биз ветеранлагъа багъышланнган эришиуледе ёчлю орунлагъа ие болуб къайтхан эдик.\n- 1991-чи джыл эди. Мен, эркин тутушдан СССР-ни биринчилиги ючюн баргъан эришиуледе алчы оруннга ие болуб, къралны джыйым командасыны къурамына киреме, - дейди Джуртубайланы Осман – спортну устасы, джаш адамланы арасында эркин тутушдан дунияны чемпиону. – Турнир Канаданы Алма шахарында бардырыллыкъ эди. Ай медет, ары барыргъа кърал джанындан бир тюрлю бир болушлукъ табалмадым. Казбек, мени хапарымы эшитиб, болушлукъгъа джетди. Ол, ачха бериб, мени Канадагъа ашырды. Мен андан чемпион атны алыб къайтдым. Казбек Олимпия резервни сабийджаш тёлю спорт школунда ишлеген заманда кёб онглу гёджебни ёсдюргенди: Къочхарланы Борисни, Каканайланы Казимни, Токъланы Русланны, Шаугенланы Къурманны дагъыда башхаланы.\nЁлюмсюзлюкню джолун сайлатханды\nКазбекни чексиз халаллыгъы ёлюмсюзлюкню джолун сайлатханына шагъатлыкъ этген юлгюле кёбдюле. Аны таныгъанла, билгенле аны юсюнден дунияда эм ариу сёзлени айтадыла. Аны бла бирге Къочхар улуну джюрегинде кёб къыйынлыкъ, зарауатлыкъ да чекген миллетине уллу сюймеклиги болгъанын да чертерге дурусду. Аны не къадар айнытыр, тирилтир, атын иги бла айтдырыр ючюн, ол бир джугъун да аямагъанды. Ол шартны биз аны тамада къарнашы, белгили джамагъат къуллукъчу, халкъына халал джумуш этген Къочхарланы Джашарбекни юсюнде да кёребиз. Бир да ишексиз, бу зат аланы къанларында болур, дерибиз келеди.\nКъолундан келгенича миллетге джарагъан, къайгъыргъан адам эди Казбек. Аны иги таныгъаным себебли, бир тукъум уллу кёллюлюгю, махтанчакълыгъы болмагъанын ариу билеме. Ол этгенни ондан бирин этмегенле къалай уллу сёлешгенлерин да кёргенбиз. Мени кёлюме келген бла, Казбек, джаш тёлюню спортха илешдириб, аны кенг, тюз джолгъа салыр ючюн, бу дунияда бир затын да аямагъанды. Намыслы, адебли, уллу ишленмеклиги болгъан Казбек миллетини дагъаны эди.\n- 1990-чы джылланы аллында эди. Биз, КъарачайЧеркес Республиканы джыйым командасы, ол кёзюуде Минскеде эдик. Ары да эркин тутушдан юч кере олимпия чемпион Александр Медведни ёчюне аталгъан турнирге къошулургъа баргъан эдик, - деб хапар айтады Эресей Федерацияны махтаулу тренери Джанкетланы Азрет. – Казбек да бизнесни юсю бла Ригада эди. Бизни хапарыбызны эшитиб, не ишин да къоюб, Казбек Минскеге келеди – бизге кёл берир иннетде.\nБиз «Минск» деген къонакъ юйде тургъанлай, ол келиб къалды. Къонакъ юйню ичине кирген джеринде мийиклиги адам тенгли, кёзюнгю алалмазча бир ариу джелпекни (парус) макети салыныб тура эди. Казбек анга къараб туруб: «Джашла, Александр Медведь мени сабийлигимден бери да эм сюйген спортчумду. Келигиз, бизни команданы атындан анга бу джелпекни саугъа этейик», - деди.\nБюгюн да ангылаялмайма, къонакъ юйню тамадаларына не зат айтыб, къалай тукъум алгъанын ол сейирлик затны. Талай такъыйкъаны ичине джелпек бизники болду. Бешеулен болуб, Спортну къаласына имбашларыбызгъа салыб, аны алыб бардыкъ. «Медведге саугъаны берген заманда мени атымы сагъыныб айланмагъыз, бизни команда сизге бу саугъаны береди деб къоюгъуз», - деб къаты айтды...\nКазбекни чомартлыгъыны, адамланы къууандыра билгенини хакъындан миллетде кёб тюрлю хапар джюрюйдю.\nБюгюнлюкде Огъары Мараны спорт комплекси Къочхарланы Казбекни атын джюрютеди. Ол, Мара ёзенде ёсюб келген джаш адамланы спортну джолуна салыр ючюн, не заманын, не рысхысын аямай кюрешгенди. Акъыллы, онглу джаш болгъаны себебли, табышлылыкъ иш бла кюрешген заманда да джолу болгъанды. Алай а тюшюрген хайырыны бир бурхусундан къалгъанын, ол адамлагъа чачыб тургъанды. Бютюн да спортчулада аны айырылыб уллу къыйыны барды.\nАны болушлугъу бла бизни джаш спортчуларыбыз, алгъыннгы Совет Союзну джер-джеринде къой эсенг, Американы Бирлешген Штатларында, Египетде, Тюркде, Европада уллу эришиулеге къошулуб, Къарачай-Черкесиягъа сый, махтау келтиргендиле.\nБир кере ачха бек керек болгъанында, арам-къарам этмей, эки юйюн сатыб, спортчу джашланы къолларына тутдургъанды.\nКазбек ёмюрде не аракъы, не тютюн ичмеген бир юлгюлю улан эди. Ол кесим деб, башына тартыб турса, миллетибизде эм бай адамланы бири боллукъ эди, он уллу шахарда беш этажлы он юй ишлерик эди. Алай а ол анга керек тюл эди. Аллахны, адамны да эсгерген Казбек джерни юсюнде ёмюрлюкге киши къалмагъанын, биргесине адам джукъ кёлтюрюб кетмегенин билгенди.\nКъызгъанчлыкъ адамны эки кёзюн сокъур, эки къулагъын сангырау этгенин ангылагъанды, дунияда къаллыкъ адамны этген ашхы ишлери болгъанын сезгенди.\n«Мен ёмюрде бай боллукъ тюлме»\nКазбекни бизнеси тамам кючлю баргъан кёзюуде ол ышаннган тенглерини бири эркин тутушдан дунияны чемпиону Бердиланы Шамилге былай айтханды: «Мен ёмюрде бай боллукъ тюлме, нек десенг, рысхымы адамлагъа чачыб турлукъма».\nОл айтхан сёзюне да толу болгъанды. Джерни юсюнде мингле бла джылланы анга дери джашагъан сыйлы мубареклени джолу бла баргъанды – мюлк-рысхы этиб, джамагъатны кереклисине джойгъанды, адамланы муратларына джетдиргенди, онгсузлагъа болушханды, спорт санагъатны айнытханды.\nКъарачай халкъда «ушамагъан джукъмайды» деб бир аламат сёз барды. Казбекни юй бийчеси Блимгъотланы Добайны къызы Хаулат джаш заманында дуниягъа айтылырча бир ариу къыз болгъанды. Ариу, субай тиширыу болгъаны бла да къалмай, акъыллы, басымлы, намыслы, тёзюмлю болгъаны бла да къайынларындан бюсюреу табханды. Казбек ачхасын спортха джойгъан заманда анга сёз айтыб, къаршчы барыб, аны джюрегин къыйнамагъанды. «Бизге бергени да джетерикди», - деб тургъанды. Ёмюрде да Казбекни ачхасына джутлукъ этиб, аны бетин уялтмагъанды.\nКазбек бла Хаулатны юч сабийлери болгъанды: Кемал, Мадина, Шамил. Аланы да ата бла ана халкъыбызны бурундан келген ашхы адетлерин тамалгъа тутуб ёсдюргендиле. Казбек бла Хаулат 22 джылны бирге джашагъандыла. 2003-чю джыл элия (июль) айны 1-де 45-джыллыкъ Казбек, Къарачай шахарны мэриясыны аллында башхагъа джораланнган, джалгъан, окъ тийиб, ауушханды.\nАны ахыр джолгъа ашырыргъа келген миллетни учу-къыйыры джокъ эди – бютеу Шимал Кавказда джашагъан миллетлени келечилери бары да бар эдиле. Ёлюрюню аллы бла Къочхар улу Элистада ветеранланы-тутушчуланы чемпионатындан биринчи оруннга ие болуб къайтхан эди. Кеси да Венгрияда турнирге хазырлана тура эди.\nШимал Кавказны миллет тутушдан тогъуз кере чемпиону, Къарачай-Черкес Республиканы махтаулу тренери, меценат, сууаблыкъ ишни неден да баш салгъан Казбекни аты КъарачайЧеркес Республиканы спорт тарихинде алтын харифле бла джазылгъанды. Аны атына, сыйына аталыб таймаздан бардырылгъан уллу спорт эришиуле ол затха толу шагъатлыкъ этедиле.\nАйтыргъа, озгъан джылны ахыр кюнлеринде Къарачай районну Джангы Къарачай элинде 2002-чи 2007-чи джыллада туугъанланы араларында, Къочхарланы Казбекни 60джыллыгъына аталыб, миллет тутушдан эришиуле ётгендиле.\nКеслерини къарыуларын-кючлерин сынаргъа КъЧР-ни шахарлары бла эллеринден бу турнирге 400-ге джууукъ джаш адам келген эди. Бу спорт байрамны Къарачай муниципал районну администрациясы, «Бирикген Эресей» партияны Къарачай район бёлюмю эмда Казбекни тенглери, сохталары къурагъан эдиле.\nОнеки сагъатны баргъан эришиуледе спортчула 23 къауум ауурлукъда тутушхандыла, аланы усталыкъларына, кючлерине 12 сюдю тёрелик этгенди.\nТурнирге Хаулат къызы Мадина эмда аны сабийлери бла келген эди. Ай медет, Казбекни эки джашы да, Кемал бла Шамил, замансызлай илинмек аджалны юсю бла дуниядан кетгендиле. Шамилни эки къызчыгъы ёседи. Къарачай районну башчысы Къушджетерланы Спартак Хаулатха гокка хансла бериб, сыйлы джерге олтуртханында, джыйылгъан миллет уллу разылыгъын билдирди.\nТурнир мийик дараджада бардырылды. Кёб адам Казбекни уллу спортчу, ашхы адам, чомарт меценат болгъанын чертиб сёлешдиле. Къарачай шахарда «Олимп» деген спорт къалагъа Къочхарланы Казбекни атын атаргъа эмда джыл сайын аны сыйына атаб эркин тутушдан эришиуле бардырыргъа деген оюм да айтылды. Спортчула, джыйылгъан адамла – ала 800-ден аслам эдиле – бу оноугъа разылыкъларын харс уруб билдирдиле.\nТурнирде биринчи оруннга Ногъай районну командасы чыгъыб, анга 100 минг сом ачха берилди. Экинчи оруннга Къарачай районну командасы ие болуб, 60 минг сом бла саугъаланды. Ючюнчю орун да Къарачай шахар округну командасына джетди – анга да 40 минг сом ёч теджелди. Хорлагъанлагъа эмда ёчлю орунланы алгъанлагъа медалла, грамотала, дипломла, ачха берилдиле.\nКазбекни къарнашы Джашарбек – «Къарачай – алан халкъ» джамагъат бирлешликни Къарачай район бёлюмюню тамадасы, «Мара» ассоциацияны башчысы спортчулагъа, джыйылгъан миллетге да разылыгъын билдирди. Тюз тёрелик этген сюдюлеге да бюсюреу-сыпас этди.\nДунияда эм уллу байлыкъ адамла берген багъады. Алай эсе уа, Къочхарланы Казбек дунияда эм бай адамланы бири болгъанды.\nАЛЛАХ АЙТСА, ХАР НЕБИЗ ДА ТАБ БОЛУР\nКёб болмай бир ауругъан болуб аны Кавминводда Горленко Владимир Владимирович деген онколог врачха элтгенем. Кюнортада солугъан заманнга тюшюб къалгъанлыкъгъа, орталыкъда аны да, мени да таныгъан адамла болдула да, сау болсун Владимир Владимирович, бизге эс бёлдю. Ушакъ этдик. «Бу аман ауруу къайсы миллетде да кёбмюдю огъесе къуру бизни миллетдемиди былай кёб?» – деб сордум.\n- Къайда да ауругъан кёбдю. Арт заманда, мен сынагъаннга кёре, Къарачайда бир да кёб болгъанды... Ол сёзюн да бошагъынчы мен ашыгъыб: «Кёбюсюне неден болады? Ашарыкъданмы?» – деб сордум.\n- Аны кёб чуруму барды. Кюнден да, хауадан да, суудан да, ашарыкъдан да болады. Бизге келишмеген тышындан келген кёб хант барды... – деди.\nМени эсиме бир зат тюшдю. Машинам бла хоншу республикадан келе тургъанлай джолда сатыла тургъан ариу алмаланы кёрюб, тохтадым. Алма сатханны къатына барыб: «Бир ящик алма берсенг эди», – деб джашха ачханы узатдым. Ол ышарылыб ачханы алды.\n«Тюзюн бир айт, алма тереклеге ненча кере дарман къуйгъанса?» – деб соргъанымда, ол меннге сынагъанча къараб: «14 кере къуйгъанма», – деди. Ол адам меннге тюз хапар айтханнга санадым. Ол тюзюн айтхандан сора, мен аны алмаларын алмай, «ачхамы ызына къайтар» десем, ол артда адамланы алдаб сатарыгъы эсиме келиб, ящик алмасын алдым. Джолда келе алмаланы бирин да ашамадым, кишиге да бермедим, маллагъа да бермедим.\nГорленко деген врач мени эсим башха джары кетгенин ангылаб: «Нек эсе да терен сагъышха кирдинг...» – деб, кёзюме къарады.\n- Адамны къайгъысы кёб болса, джюрекни джарсытхан сагъышы да кёб болуб, ауруула да аны ючюн кючлей болурла, – дедим. Ол мен айтханнга «хо» дегенча башын силкди.\nВрач не дарман-дары джарарын, мындан ары не этерге кереклисин айтыб, биз да анга разылыгъыбызни билдириб, джумушубузну тамамлагъаныкъда, юйге атландыкъ. Бир сагъышдан бирине кёче келеме. «Ауруула бир джанындан, къууанчда, бушууда джангы чыкъгъан къуджур адетлерибиз да бир джанындан джарсыта... Биз къалай джашаргъа керекбиз?» – деб кесиме соруула соргъанлыкъгъа кескин джууаб табалмай джарсыйма.\nЮйге келгенимде, мутхуз сагъышларымы чачар умутда, джангы келиб тургъан «Къарачай» газетни кёрюб, къолума алдым. Байрым (февраль) айны 14-де чыкъгъан газетни 3-чю бетинде «Ассалам алейкум, сыйлы джамагъат!» деген статьяны кёрюб, окъуб башладым.\nАллахны буйругъу болур эди бюгюн мен ол врачха да тюбеб, бу газетде статьяны да окъугъаным...\n«Миллетибизни джарсыуларына сагъыш этген джашларыбыз алкъын бар кёреме... Аллахдан бир болушлукъ болуб, халкъыбыз кесин джарсытмай джашарча джолгъа тюшергеми тебрегенди?» – деб, кёлюм тогъуракъча болду.\nКерти-кертиси да, юйдегиде къыз да, джаш да джетиб, ана да ауруб тёшекге тюшюб, сабийле да: «Керекли затны атабыз этерикди», – деб, сени кёзюнге къараб, сен да нени къайры джетдирирге билмей, тёгерегинге къарасанг, айыб этмегиз, таб шашарынг келеди.\n«Ассалам алейкум, сыйлы джамагъат!» деген статьяны джазгъан джашланы кёбюсюн мен таныйма, бек онглу джашладыла. Ачхалары бла, болумлары бла бир махтанныкъ адам болса, ала махтанныкъ эдиле. Ала бу джангы чыкъгъан, «халкъны къанын ичген адетлени къояйыкъ» деб, болумсузла болуб айтмайдыла. Тамам да халкъгъа джанлары ауруб айтадыла. Мени сартын, аланы айтханлары, мени джюрегиме бек джарайды. Оноу этген къыйын затды, оноугъа тынгылагъан андан да къыйынды. Быллай бир джаш оноу этген эселе, биз оноугъа тынгыларгъа, сыйыныргъа керекбиз.\nАны бла бирге, мадарлары болгъанла, бачхаларыбызгъа кесибиз гардош салайыкъ, кёгет тереклеге да кесибиз къарайыкъ, бачхалагъа, тереклеге химия затланы къуймайыкъ, порошокдан этилген айранны да ичмейик. Джангы тууарыкъ сабийлеге аман къанны сингдирмейик, джетиб келген джаш тёлюню наркоманлыкъгъа, ичкичиликге бошламайыкъ, ийнамыбызгъа сакъ болайыкъ. Къысхасыча айтыргъа, «Ассалам алейкум, сыйлы джамагъат!» деген статьяны джазгъан джашланы ашхы фикирлерине хар бирибиз дагъан болургъа кюрешейик. Аллах айтса, бизни хар небиз да таб болур.\n2019 дж.алтотур айны 30 Къарачай"\nКърымшаухалланы Исламны 155-джыллыгъына\nУЛЛУ КЪЫЙЫНЫ КИРГЕНДИ\nКъарачай-малкъар халкъны профессионал маданиятыны тамалын салгъан фахмулу адамланы бири, суратчы, джазыучу, маданият къуллукъчу, джамагъат ишчи Кърымшаухалланы Пачаны джашы Ислам (Ислам Тебердичи) 1864-чю джыл алтотур айны (мартны) 31-де Къарачайны эм эски эллерини биринде – Къарт-Джуртда - туугъанды.\n(Исламны къарт атасыны атасы Кърымшаухалланы Исламны XIX-чу ёмюрню ал сюреминде Къарачайгъа олийге сайлагъандыла.\n1828-чи джыл болгъан Хасаука урушдан сора, Къарачай Эресейни къурамына кирген сагъатда Къарачайдан келишиу этерик келечилеге башчылыкъ этген да, кесамат къагъытха бизникиледен биринчи къол салгъан да Кърымшаухалланы Ислам болгъанды).\n1877-чи джыл Исламгъа 13 джыл бола Ставрополда гимназиягъа кириб окъуб башлагъанды. Анда эки джыл окъугъанындан сора, юйюне къайтханды.\n1880-чы джыл орус патчахны аскерине къуллукъгъа чакъырылыб, СанктПетербургда патчахны сакълагъан бёлекде (конвой) къуллукъ этгенди. Анда Кърымшаухал улу орус, араб, ингилиз, тюрк тиллеге юреннгенди, орус маданият бла, тарих бла терен шагъырей болгъанды, суратла салгъанды, орус, къарачаймалкъар тилледе назмула, хапарла, статьяла джазгъанды. Ол театрлада, музыка, адабият салонлада Петербургну фахмулу адамлары бла танышханды.\n1884-чю джыл Кърымшаухалланы Ислам абычар чын да алыб Ата джуртуна къайтханды.\nДжашаууну арт онбеш джылын ол халкъыны арасында джарыкълыкъны, билимни джаяр джанындан къайгъырыуда ашыргъанды. Латин харифлени тамалында къарачай тилден элибле джарашдыргъанды, алай а аны чыгъаргъынчы дуниясын алмашдыргъанды.\nКърымшаухалланы Пачаны джашы Ислам 1910-чу джыл башил (январь) айны 3-де Ялтада ауушханды. Тебердиде джамагъат къабырлада асыралгъанды.\nКурорт Тебердиде Кърымшаухалланы Пачаны джашы Ислам эртделеде джашагъан юйню бюгюнлюкде музей этгендиле.\nБу арт джыллада къарачай-малкъар халкъны айныууна санат, адабият, илму, экономика, джамагъат ишле бла эм уллу юлюш къошхан адамланы Кърымшаухалланы Исламны атын джюрютген джамагъат медаль бла саугъалайдыла.\nБара баргъан заманда Кърымшаухалланы Пачаны джашы Исламны къарачаймалкъар халкъны тин хазнасын айнытыугъа уллу къыйыны киргенин бютюн бек ангылаб, тыйыншлы багъа берирбиз деб ышанабыз.\nБюгюн а окъуучулагъа Кърымшаухалланы Исламны «Бёрю бла киштик» деген чыгъармасын теджейбиз.\nБЁРЮ БЛА КИШТИК\nАшаб, ашдан тоймагъан,\nКъуйрукъ учун къайырыб,\nБёрю деген джашаед,\nМал эслесе, джайылыб,\nТутаед да ашаед.\nБир кечени къалмаед,\nСыртха, къолгъа джайылмай.\nИтле алыб, тууайлаб,\nХахай этиб, сермешиб,\nКючден-бутдан къутулду Къаты туруб талагъы,\nХыр-хыр этиб тамагъы,\nЭрни-бурну къан болуб,\nТёрт санына тер уруб,\nБёрю келди тийреге –\nЮй артында айланыб,\nКёкге къараб эснеди,\nБир киштикни эследи.\n- Киштик, джаным, акъыллы!\nМеннге шкокла атылды.\nМени сюрюб джетелле,\nСаудан тулукъ этелле.\nСен джашагъан тийреде,\nКимди къонакъ къояллыкъ?\nКиштик турду кёрюрге,\nДжол кёргюздю бёрюге:\n- Салам айт да, кир юйге\nКийик улу Алийге.\nМени саулай джутдурур:\nКёб болмайын, джууукъда,\nДжауум кече, сууукъда,\nБау ичине кирмейин,\n- Шахым улу Чомакъгъа\nБарсанг, алыр къонакъгъа...\n- Ортабызда тил джюрюб,\nХатам джокъду, мен билиб,\nОл айтыудан — джети мал!\nАны меннге дерти бар.\n- Бусагъатдан мычымай,\nБашынг къалды айыбха\nСен салыб бар, джунчумай,\n- Найыб мени джаулайды,\nБир текечик даулайды!\n- Джорт, алай эсе, алайгъа -\n- Тас болгъанды бек эртде,\nБир бугъачыгъы джеркде...\nКим этгенин билмейди,\nМени аны ючюн сюймейди!..\n- Аманлыкъгъа юрениб,\nКъарнынг джерге сюйрелиб!\nСагъыш этсем, къорарыкъ,\nСени юйюне къоярыкъ\nКиши джокъду, кёресе.\nКесинг сюрген сабанлыкъ\nСеннге азыкъ-аш болду,\nКесинг этген аманлыкъ\nТаякъ болду, таш болду...\nКиштик сёзюн бошаргъа,\nИтле бла уучула\nУра кириб, бёрюню\nСаудан тулукъ этдиле.\nАрттотур айны 1— Чамны-накъырданы кюню\nАмериканы Президенти Джордж Герберд Уокер Бушну телефону зынгырдады. Телефонну чолпусун кёлтюре: «Тынгылайма», – деди Президент. Ёмюрюнде эшитмеген бир къуджур ауазны эшитиб, не тилде сёлешгенин да ангыламай, сейир-тамаша болду. Не да болсун, Буш джунчуб къалмай, кнопканы басыб, ол сёлешгенни диктофоннга джаздырыб башлады. Джорджну кёлюне: «Бир ишексиз, Эресейни башчысыны тартханчыгъы болуб, кимни эсе да сёлешдириб мени къозургъа излей турады...» – деб келди да, орусча къыйдыра: «Коллега, свиязь очин плох, потом говорит будим», – деб телефонун джукълатды. Президент терк огъуна болушчуларын чакъырды. Болушчула ол ангылашынмагъан тилни диктофондан джаздырыб алыб эрлай компьютерге тыкъдыла. Сен кёрген, ол Бушха сёлешген инсанны ауазы гюрбени ичинденча чыкъса да, тили таза къарачай тилге ушагъан бир тил болуб чыкъды! Къарачайлыны излерге керек болду...\nДжордж Бушну спецслужбаларындан бир джити джаш эрлай Нью-Джерси штатны Паттерсон шахарына истребитель самолёт бла джетиб, анда джашагъан Батчаланы Мухаммат деген къарачай джашны да миндириб, Акъ Юйге терк огъуна джетдирди. Батча улу Буш бла саламлашыб, тынчлыкъ-эсенлик соруб бошаргъа – биягъы къонгурау!!! Джордж эрлай телефонну алыб, кёз къысхан кибик эте, ма сёлеш дегенча, телефонун аллында сюелген Мухамматха берди.\n- Тынгылайма... – деди Мухаммат аз-буз джунчуюракъ бола.\n- Аллахха шукур, бизнича сёлешген да бир инсан чыкъды. Атынг къалайды?\n- Мен сизни Джерден 9 триллион 876 миллиард 543 мелиуан 210 минг километр узакълыкъда орналгъан Йачарак деген планетада джашагъан инсанланы патчахыма. Джангылмай эсем сен Чудай Мухаммат болурса?\n- Кет амандан Чудай болмагъын. Мен Батча Мухамматма!\n- Чудай Мухаммат а къайдады?\n- Да Русияда, Къарачай шахарда, юйюнде болур... мен къайдан\nбилейим? Энди сен патчах-матчах деб омакълана турма да ким болгъанынгы айт, иги джаш, ансы Американы Президенти бла быллай къуджурла ойнагъанынг ючюн, сени кереклинги табдырлыкъдыла!\n- Джаш, сен мени бла аллайла сёлешме! Мен сеннге энтда бир кере айтама, мен Йачарак деген планетада джашагъан инсанланы патчахларыма! Мен айтханны этиб бармасагъыз, сагъышны джюрюшю бла терк джетиб, президентинги да, кесинги да кереклигизни табдырлыкъма! – деген ауаз чыкъды биягъы телефондан.\nБатча улу кёргюзюучю бармагъын кесини хончасыны баш джанына тийириб ары-бери бура, Бушха къараб, эшитгенин ары-бери бурдурмай, ингилиз тилге кёчюрюб айтды.\nБуш тамам ачыуланыб: «How stupid you are! (Не тели эдинг сен!)» – деб къыджырай, телефонну чолпусун таркъ этдириб орнуна салыб, Мухамматха къараб (ингилизча): «Энди, Батча улу, кёргенинги, эшитгенинги чыртда кишиге айтма, ол кърал тахсады! Башынга бошса...» – деди.\nМухаммат чыгъа тебрегенлей, биягъы телефон зынгырдады. Джордж Мухамматха: «Тохта, кетме! Алчы телефонну джангыдан!» – деди.\nМухаммат ызына къайтыб телефонну алыб: «Эй, сен не къуджур адам болдунг?! Сен Къарачайдан къонгурау ачыб, бизни Президентни нек ачыуландыраса?! Сен ойнадынг да къутулдунг, артда сени дертинги бизге джетдирликди Буш. Ойнама бизни бетибиз бла! Аллай залим джаш эсенг, уруб къачханча этме да бери кел, мында сёлеширбиз... Сеннге бу къонгурауну кърал тамадагъыз этдире тура болур? Бизни Президент ачыуланса, тамадагъызны да, сени да аякъларыгъызны бузда бардырлыкъды! Сёлешме бери бу джолдан сора!» – деди.\nОл кёзюучюкде спецслужбаладан биреу Президентни кабинетине чартлаб кириб: «Джюйюсхан Президент! Не кёб кюрешдик эсе да...» – дей къулагъына бир затланы шыбырдады. Джордж Бушну башында тюклери ёрге туруб, ауузу ачылыб, бир кесекни сир къатыб турду. Батча улу уа телефон бла къарачайча дау айырыуну бардырады. Буш эсин джыйыб, Мухамматны аллына келиб, кёргюзюучю бармагъын эки эрнине кёнделен салыб, «тиш-ш-ш, сабыр сёлеш, сабыр сёлеш» дегенча бирси къолун энгишге-энгишге силкди. Мухаммат Джорджну излемин толтура, тамагъына «кишен» салды. Телефонну чолпусуну тёбен джанын къол аязы бла къыса: «Не болгъанды?» – деб шыбырдаб, Бушха соруулу къарады.\n- Сен сёлешген джерчи инсан тюлдю. Башха планетаданды! Не дей эсе да иги тынгыла... – деди Президент.\nМухаммат аны айтханына ийнанмаса да, ичинден, «тамада айтханны этейим» дей, телефонну чолпусундан къол аязын алыб, къулагъына джууукъ келтире: «Айт, тынгылайма, Патчах!» – деди.\n- Хы, энди харсха келе тебредигиз... Къысхасыча айтыргъа, мелиуан джылны мындан алгъа, биз сизни планетагъа барыб, сизни сёлеширге да юретиб, бир бёлек инсаныбызны да сизде къоюб, келечилерибизге башчылыкъ этген джашха: «Къара джай бу кийик инсанлагъа!» – деб буйрукъ бериб кетген эдик. Ол да къара джая, адамланы окъута келиб, «немеле бла джыйылгъан ат не эсе да бир» дегенлей, эригиб, кеси да бир адам къызны алыб, кийигирек болуб къалгъан эди. Не боллукъду быланы артлары деб, биз да сынаб, къараб турдукъ. Чынг ахырында, сизни заманыгъызгъа кёре ХХ-чы ёмюрню ахыр сюреминде ол бизден баргъан келечини туудугъу Мухаммат Чудай деген кесини ким болгъанын эсгериб, «Карачаевцы – народ, избранный Богом», «Адам был чистокровным карачаевцем», «Династия карачаевских царей в Атлантиде», «Койсанские народы произошли от карачаевцев» деген китабланы да джазыб кюрешди. Алай а аны киши ангыламады.\nЭнди, арттотур айны биринчи кюнюнде, эртденбла сагъат онда, мен аскерлерим бла учуб Къарачай шахаргъа тюшерикме. Чудай Мухамматны китабларыны байрамын да этиб, кесине да «Къой Джолну акъылман алими» деген сыйлы атны берликбиз. Баш кюн джерде болгъан къралланы башчылары да Къарачай шахарны стадионуна джыйылсынла! Аякъ юсюне сюелелген къарачай-малкъарлыланы уа бири да къалмай келсинле алайгъа! Орун джетмей къалмазча хар ким юйлеринден шиндикчиклерин да ала келсинле. Джыйылмай къалсагъыз сизге этерибизни кесибиз билебиз... Акъылман Чудайны уа кесигизге бий этиб тыйыншлысыча сыйын чыгъармасагъыз, биргебизге, Йачарак планетагъа, алыб кетерикбиз. Сора кёрюрсюз кюнюгюзню... Ангыладынгмы?! Энди, мен айтханны кёчюр тамадагъызгъа! – деб, патчах телефонун джукълатды.\nБиягъы Батча улу Йачарак патчахны сёзюн сёзча АБШ-ны Президентине кёчюрдю.\nМыйысын къайгъы кючлеген Буш: «Баш кюннге самолётуму хазыр этигиз! Къарачай шахаргъа учарыкъма!» – деб буйрукъ берди.\nОл кюн АБШ-ны Президенти паникагъа кириб, бу къоркъунчлу сейир хапарны дуниягъа джайыб чыкъды.\nЭнди, арттотур айны биринчи кюнюн саулай адам улу ашыгъыб сакълайды. Не боллукъ эсе да бир кёрюрбюз...\n2019 дж. арттотур айны 11 "КЪАРАЧАЙ"\nМиллет шартланы сакълай\nАТАЛАРЫБЫЗЧА КИЙИНИРГЕ ЫЙЛЫКЪМАЙЫКЪ\nДружба элни акъсакъаллары миллет кийимлерибизни халкъыбызгъа къайтарайыкъ, деген акъылда уллу байрамлада, къууанчбушуу кюнледе, къарачай кийимле адамланы эслеринде сакъланырча этерге эмда аланы сыйларын алгъыннгы дараджагъа чыгъарыу ишлени да кенг джаяргъа, деб кюрешедиле. Ала кеслери да алай кийиниб, къарачай кийимлени адамланы юслерине таб джарашханларын эмда аллай кийимлени юслери бла тиширыуланы намысларын, ырызларын сакълаугъа юлгю кёргюзюб кюрешедиле.\nДжашыракъ адамла да аладан кёргенлерин эте барадыла. Бюгюнлюкде онла бла саналгъан къарачай кийимле энчи юйледе, къууанчлагъа барлыкъ иелерин сакълай, тагъыладыла. «Ол зат барыбызны да джюреклерибизни бек къууандырады, адамланы кеслерин тутуулары, джюрютюулери да иги джанына тюрлене барлыкъларына ышандырады», - дейди Дружба элде межгитни азанчысы Катчиланы Халид хаджи.\n- Къарачай тукъумлу атланы тутхан адамла къарачай кийимлени киерге да уялмасынла! «Джылан кесини къабындан джийиргене эди» дегенлей, ата-бабаларыбыз кийиучю кийимлеге ыйлыкъмайыкъ, деб кюрешебиз. Алай кийиниу джашау джоругъубузда, алгъын замандача, орунлу болурун излеб кюрешебиз, биз, къартла. Аны бла къарачай кийимлени да кийиб, республикабызны районларында болгъан къууанчлада эмда башха джерледе къонакъда болгъанбыз. Къайры барсакъ да адамла тауча кийиннгенибизни бек онгсунадыла, къууаныб тюбейдиле.\nАлтотур (март) айны 28де малкъар халкъны туугъан джуртуна къайтханына аталгъан байрам бла алгъышларгъа излеб, 14 адамдан къуралгъан делегация, Дружба элни азанчысы Катчиланы Халид хаджини башчылыгъы бла - Орусланы Абдуллах хаджи, Эрикгенланы Борис хаджи, Джанибекланы Солтан хаджи, Къобанланы Юсуф хаджи, Къобанланы Хамзат хаджи, Лепшокъланы Расул хаджи, Бостанланы Абу-Бекир хаджи, Орусланы Ханафий хаджи, Байрамкъулланы Асхат хаджи, Бытдаланы Азнаур хаджи, Орусланы Кемал бла Байрамкъулланы Расул хаджи эмда Кипкеланы Аслан хаджи - Малкъаргъа джол тутхан эдиле.\n«Уллу Малкъаргъа джетгеникде, Къашха-Тау элни Джарыкълыкъ юйюнде къууанч тамам къызыу бара тура эди. Биз къууанчны ахыр сюремине джетген эдик. Делегациябыз тизилиб эшикден киргенинде, адамла къууанчны тохтатыб, бары бирден ёрге туруб, сый бере, биз олтурур джерибизге ётгюнчю, тохтаусуз харс ургъанлай турдула. Къонакъбайла делегацияны тёрге ётдюрдюле эмда сёз бердиле. Биз да аланы джылы алгъышладыкъ, игиликле теджедик. Шунгарланы Хорлам джырлаучу бир джырны да къартланы атларындан саугъа этдик. Алай бла байрам бошалды, бизни да къурулуб, джасалыб тургъан тепсилеге чакъырдыла эмда тёр бердиле.\nКъашха-Тау элни администрациясыны башчысы Уяналаны Азрет хаджиди. Ол диннге толу берилген ашхы адамланы бириди. Джарыкълыкъ юйден чыкъгъанлай, Азрет хаджи къонакъбайлыкъ джумушну бойнуна алгъан эди. Керти муслиман халили, тюз адам болгъаны да бет къанында танылыб тура эди. Барыбызны да сыйыбызны мийик кёрюб, багъалы къонакъларыбыз деб, бек сыйлады.\nЭкинчи кюн Уллу Малкъаргъа барабыз да, алайдагъы межгитде джума къылабыз. Бек кёб адам келген эди джумагъа. Сюргюн болурдан алгъа, Уллу Малкъарда джарашыб ишлеб тургъан межгитни мекямы арт джыллада тууар орун болуб тургъанын айтхан эдиле хапарда. Талай заманны алайыны имамы болуб ишлеген Цийкъанланы Мухаджир хаджини джашы элчилеге кеси башчылыкъ этиб, ол межгитни юйюн джангыдан ишлетдиргенди, джарашдыртханды. Бюгюнлюкде элчиле хар джангы айны ал кюнюнде ол межгитге келиб, джума, гъайыт намазларын да анда къыладыла. Биз алайгъа баргъаныкъда алгъыннгы имамны, Мухаджир хаджини да, алайгъа алыб келдиле. Джылы келсе да, алкъын тирилей тургъан къарт, бизге бек джылы тюбеди, ариу сёлешди.\nСора алайда Уллу Малкъарда ветеранланы советини председатели, джазыучу Къазакъланы Борис бла да танышдыкъ. Ол бизге кеси джазгъан бир къауум назмуну окъуду. Ызы бла «Сто шагов к Къайсыну» деген фондну председатели Тетуланы Хадис фондну иши бла шагъырей этди бизни.\nТюркде, башха джерледе да бола келгенбиз. Алай болгъанлыкъгъа къарачай кийимлени юсюнде бизге спонсорлукъ этген адам болмагъанды. Нек дегенде, аланы къурар ючюн, кёб ачха джояргъа керек болады. Юлгюге айтсакъ, къаманы багъасы, орта тергеу бла, 50-60 минг сомду. 40 минг сомдан атлайды белибауну багъасы да. Къалгъан затланы багъалары да алагъа кёреди...\nБу джол Малкъаргъа тебрегенибизде уа, миллетибизни кемсиз бек сюйген бир уланыбыз (ким болгъанын айтырыбызны излемегенди) бизни кесини ачхасына джолгъа къураб, имамыбыз бла бир оноулу болуб, ашыргъандыла. Алай бла къартларыбыз, джашыракъладан артха къалмагъанлай, чырмаусуз джыйылгъанбыз юйюбюзге, Аллахха шукурла болсунла», деб бошады джолоучулукъну юсюнден сёзюн Халид хаджи.\nХалкъыбызда джюрюген адетле\nСАЛАМ БЕРИУНЮ СЫЙЫ\n«Салам Аллахны саламыды», деучендиле халкъда. Къанлы джауунг эсе да, ол салам берсе, саламын алыргъа керексе.\nСанында сакъаты болгъан неда ёрге къобалмазча ауруб тургъан адам болмаса, олтуруб неда джатыб тургъанлай салам берген-алгъан адет болмайды.\nУллу кёллюлюк этиб, бир кере сени саламынгы алмай къойгъан адамгъа, экинчи тюбеген заманынгда, ол кесини терслигин эсгериб кечгинлик тилемесе, салам бермей къояргъа эркинлигинг барды.\nСен танымагъан адамгъа бир сорлугъунг болса, чынг алгъа салам бер. Къабырлада ауазынгы чыгъарыб салам бериб айланма да, къол тутуб къой. Аякъ джолдан чыгъыб келген адамгъа салам бермейдиле, къол а чыртда тутмайдыла.\nЭкеулен тюбешселе, джылы бла ким гитче эсе, ол биринчи салам берирге керекди.\nОгъартын келген бла тёбентин келген джыллары бла тенгиш эселе, огъартын келген тёбентин келгеннге биринчи салам береди.\nЭшикден кирген – юйде тургъаннга; келе тургъан – сюелиб тургъаннга салам берирге керекди. Бир адам сюелиб тургъанлай къатына бёлек адам келди эсе, ол келген къауумда эм тамада ким эсе, ол салам береди. Ол къол тута эсе, къалгъанла да тамадаларыны ызындан къол тутадыла.\nБир бёлек адам сюелиб тургъанлай, биреу келсе, ол келген адам салам береди да, аны саламын бёлекни ичинде джылы бла тамада ким эсе ол алады.\nКесингден тамада бла неда тиширыу бла сёлеширик болсанг, аланы къатларына джетгинчи, машинангдан, атынгдан тюшюб, къатларына барыб, саламлашыб (кюн ашхы бериб) бошаб, хапарынгы алай башларгъа керексе.\nСалам берген, салам алгъан заманынгда ауазынгы бек къаты да, бек акъырын да чыгъарма. Бек къаты къычырыб саламлашсанг – дюргенча, телича; шыбырдагъанча саламлашсанг – кёлсюзча, къызбайча кёрюннюксе.\nТамада къолун узатса, эки къолунг бла тут, ол къолун узатмаса къолунгу узатма. Къол ким алгъа узатса ол къолун алгъа алады. Къол узатхан адамны бармакъларындан тутма, къол аязын къол аязынга тийириб тут. Адамны къолун къаты къысма, кесинги къолунгу да «бусхулча» этме. Къол тутханынгдан сора адамны къолун джибермей кёб тутуб турма. Бир бёлек адам тёгереклешиб сюелиб тура эсе, саламлашыб, къол тутама десенг, биринчи тамаданы къолун тут да, андан сора онг джанынга (сагъат джюрюгенча) барыб къол тутуб чыкъ. Эркиши тиширыугъа къолун узатмайды.\nКъарачай-малкъар эркишиледе къучакълашхан адет болмагъанды. Бурун заманлада эркишиле кёб заманны бир-бирлерин кёрмей туруб тюбешселе, бири сол къолун, бири да онг къолун аз аллына созаракъ эте, сора къабыргъаларын бир-бирине тийиргенча этгендиле. «Адамгъа къабыргъасын берген адам» деб, таза иннетли, адамла бла джаулукъ джюрютмеген, келишмеклиги болгъан адамгъа айтхандыла.\nОРАМДА САЛАМ БЕРИУ\nБуруннгу элледе орамла тар болгъандыла, юйле бирбирине къысыкъ ишленнгендиле. Келген атлы элни къыйырындан киргенлей огъуна атындан тюшюб, аны джюгенинден тартыб баргъанды.\nБюгюнлюкде элледе орамла кенгдиле. Атха миниб адам болмагъан орамда бара эсенг да, атны чабдырмай акъырын бар. Адам кёб джюрюген орамны къыйырындан киргенлей, атдан тюшюб, атны джюгенинден тартыб барсанг дурусду. Ныгъышха, адам кёб джыйылгъан джерге джетсенг, атны башын тартыб кёбчюлюкню ичине кириб бармай, кенгирекден салам бер.\nСен атда баргъанлай аллынга джаяу келген адам чыкъса, атынгдан тюшюб саламлашыргъа керексе.\nЭркиши орамда озуб бара эсе, тиширыу юй джанында ныгъышчыкъда олтуруб тура эсе, эркиши «кюн ашхы» берирге керекди. Тиширыуну уа ёрге турурча къарыуу бар эсе, ёрге туруб: «Ашхылыкъ кёрюгюз», дерге керекди.\nИшлей тургъан адамланы къатлары бла алгъыш этмей, озма.\nСен бир юйге киргенлей ауузлана тургъан адамланы кёрсенг, салам бер, алай а къолларын тутма. Аш тепсини джанында ашай тургъан адамны къолун тутмагъан ол тазалыкъны сакълагъанлыкъды.\nЮЙДЕ, КЪОШДА, НЫГЪЫШДА САЛАМЛАШЫУЛА\nЭки эркиши тюбешселе, джылы бла гитче къайсы эсе ол: «Ассалам (салам) алейкум!» – дейди. Ол салам алгъан да: «Уалейкум салам! – деб джууаб къайтарады.\nКелген адам юйге кирсе: «Юйге да игилик!» – дейди. Юй иеси да: «Келгеннге да игилик! Хош кел, джууукъ бол!» – дейди.\nКъошха келген: «Къошха игилик!» – десе, къош иеси да: «Келгеннге да игилик! Хош кел, джууукъ бол!» – дейди. Келген адам: «Къошугъуз майлы болсун!» – десе, къош иеси да: «Джашауунг хайырлы болсун! Сау кел, джууукъ бол!» – дейди. Ныгъышны къатына келген: «Табула болсун ныгъышха!» Неда: «Ныгъышыгъыз толу болсун!» – дейди. Олтургъанла: «Сау бол, джууукъ бол ныгъышха!» – дейдиле. Олтургъанлада келгенден джылы бла гитчерек ёрге туруб, ол келгеннге орнун береди.\n- Ассалам алийкум, ныгъыш!\n- Уалийкум салам, ахшы улан (къонакъ, тамада, джаш)! Джууукъ бол, ушакъ нёгер этейик! – деб да саламлашадыла ныгъышда.\nКЮНДЕ ЗАМАННГА КЁРЕ САЛАМЛАШЫУЛА Эркишиле бла тиширыула тюбешселе, эшикде, юйде, орамда болсун, бир-бирлерине былай салам бередиле:\n- Танг ашхы болсун!\n- Ашхылыкъ кёр!\n- Эртден ашхы болсун!\n- Кюн ашхы болсун!\n- Ингир ашхы болсун!\n- Кече ашхы болсун!\nАйырыла башлаб айтадыла:\n- Хайда сора, сау къалыгъыз!\n- Аллах саулукъ берсин!\n- Ашхы кюнлю болугъуз!\n- Аллах ашхылыкъ берсин!\n- Ашхы ингирли къалыгъыз!\n- Аллах ашхылыкъгъа джолукъдурсун!\n- Тынч кечели къалыгъыз!\n- Аллах тынчлыкъ берсин!\n- Сау тангнга чыгъыгъыз!\nБОЛУМГЪА КЁРЕ САЛАМЛАШЫУ\n- Иш къолай болсун! (Не ишни да ишлей тургъаннга).\n- Сау бол, къолайлы бол!\n- Кёб болсун! (Мал кютген адамгъа).\n- Сау бол, Аллах кёб насыб берсин!\n- Мюрзеуюнг кёб болсун! (Тирменчиге).\n- Сау бол, джашар джылынг кёб болсун!\n- Мекямыгъыз огъур болсун! (Юй ишлей тургъанлагъа). - Аллах разы болсун, къууанчлагъа келиучю бол!\n- Берекет болсун! (Сабанчыгъа).\n- Сау бол, берекетли бол!\n- Бачха толу болсун! (Бачхада ишлей тургъаннга).\n- Сау бол, насыбынг толу болсун!\n- Кёб берсин Аллах! (Уучугъа).\n- Сау бол, Аллах сеннге да кёб насыб берсин!\n- Саугъанынг таркъаймасын! (Ийнек сауа тургъан тиширыугъа).\n- Сау бол, насыбынг таркъаймасын!\n- Акъдан къуру болмагъыз! (Ийнек сауа тургъан эркишиге).\n- Сау бол, берекетинг къурумасын!\n- Базар болсун! (Базарда сатыу этгеннге).\n- Сау бол, Аллах берекет берсин!\n- Джол болсун! (Джолда тюбешселе).\n- Сау бол, джашау джолунг джарыкъ болсун!\n- Аурууунгу алайым! Къатдыр кесинги! (Ауругъан адамгъа аны кёре келген айтады).\n- Сау бол, Аллах саулукъ берсин! Сау бол, Аллах разы болсун!\n- Мамырлы бол! (Ишден солуй тургъан кёзюуде).\n- Сау бол, мамырлыкъ Аллах берсин!\n- Аш татлы болсун! (Ашай тургъан адамгъа).\n- Сау бол, джашауунг татлы болсун!\n- Байрамыгъыз къууанч болсун! (Юйню иелерине тойгъа келген айтады).\n- Сау бол, къууанчдан Аллах айырмасын! Кир юйге, къонакъ этейик сени да.\n- Къууанч бла келигиз, хош келигиз! Келген аякъларыгъызгъа кёкюрегим кёпюр болсун, аркъа узунум джол болсун! (Узакъдан келген къонакълагъа юйню иеси айтады).\n- Сау кел, огъурлу кюнде кел! (Узакъ джерде кёб туруб къайтхан адамгъа неда биреуню къонагъына алай салам бередиле).\n- Сау бол, огъур, насыб Аллах берсин!\n- Айыб этме, кимсе, кимледенсе? (Атын айтса, кесини атын айтыб). Огъурлу кюнде танышайыкъ.\n- Огъурлулукъ Аллах берсин.\nИшлей тургъан адамла бла ушакъ этиб, кете тебрегенлей былай айтылады:\n- Сау (хайырлы, огъурлу, къууанч, насыб) иш этигиз!\nИшигизни Аллаху Тагъала къурасын! Аллаху Тагъала онг берсин (сизге)! Башлагъан ишигиз оюлмасын! Башлагъан ишигизни къууанч бла бошагъыз! Тутхан ишигизден къууаныгъыз! Къол ызынг бузулмасын! Усталыгъынга къошула барсын! (Устагъа). Сеннге – саулукъ, меннге – эсенлик! (Джолда танышхан адамгъа). Сеннге – игилик, меннге – ашхылыкъ! (Тенгле, джолоучу болуб, айырылгъан заманда).\n- Джабагъы да джюндю, джолукъмазлыкъ кимди?\n- Иншаллах, энтда да тюбеширбиз. (Джангы танышханла).\n- Менден да, салам айт. (Экиси да таныгъан адамгъа).\n- Саламынг узакъ болсун. Аллах буюрса айтырма.\n- Къолунг толу, башынг сау къайт, ахшы джолгъа бар! (Уучуну алай айтыб ашырадыла - юйюнден да, джолда тюбегенле да).\n- Сенден меннге хайыр джокъ, менден сеннге хайыр джокъ. (Эки тенг джаш бир-бирине базынмай башласала, бири джерден бир чёбню алыб, къыйырын тенгине тутдуруб, алай айтыб, чёбню эки юзюб, джерге атыб, «энди тенглигибиз, шохлугъубуз тауусулду», дегенни билдириб кетгенди.\nКЪАЙЫНЛАГЪА АЙТЫЛГЪАН АЛГЪЫШЛА\nКелген келинигиз огъурлу болсун! Келген келинигиз огъур аякъ бла келсин! Келген келин уланла бешигин тебретсин! Келген келинни аягъы балда болсун! (Келин джаш табса, аны аягъын балгъа салгъан адет болгъанды). Толу юйюрлю болсун! Уланла атасы болсун! (Джашны атасына, анасына айтадыла). Кюёуюгюз огъурлу болсун! Джангы джууукъларыгъыз огъурлу болсунла! Тукъум-джукъ болсунла! (Келинни, кюёуню джууукъларына). Огъур бла келсин! Ахшы кюнде келсин! Ашхылыкъ бла келсин! (Ол-бу юйге келин келгенин эшитген адамла).\nСАБИЙ ТУУГЪАНДА АЙТЫУЛА\nОл юйню адамларына келген-тюбеген адамла айтадыла: Джашар сюек болсун! Туугъанындан джашагъанына къууаныгъыз!\nАллах бу сабийге сюек саулукъ берсин! Онгнганлагъа (ашхылагъа) нёгер болсун! Атасын, анасын къууандырыучу болсун! Тукъумун, халкъын иги бла айтдыргъан джаш (къыз) болсун! Къууанч кюнюне къууанч бла джетер насыб Аллаху Тагъала берсин барыбызгъа да!\nДжыйгъан, хазырлагъан кёзюуде Джуртубайланы Махтини «Ёзден адет» китабында болгъан материалла бла да хайырланнганбыз.\nХубийланы Магометни 90-джыллыгъына\nДжарашыулу, дюргенлиги болмагъан адам сёлешген, даулашхан джерледе ариу бла араны айырыргъа, оюмун сингдирирге кюреше эди. Болмаса, ичинден къыйналгъанын сезе эдик, тышындан а хыны этгени\nМагомет дагъыда халкъ маданиятны саудан, адебни, намысны, башха адамлыкъ шартланы да кёбчюлюкге сингдириб кюреше эди. Бизни ол кёзюуледе, андан тогъуз-он джылгъа джаш болгъаныбыз амалтын, къатында ауазыбызны кёлтюртюб, кимге болса да хыны этиб, бир аман сёз айтыб, къайдам, адебсизлик этди деб, адам ишекли болурча джугъубуз чыкъмай эди. Аны джылындагъыланы къатларында уа кесибизни\nтуура алай тутханбыз, деб билмейме. Алай а сейир неди десегиз, Магометден уллула да эслеб сёлеше эдиле, эслеб атлай эдиле ол биргелерине болса. Ала да, андан тартыныб, кеслерин бошламай тургъанларын кеч\nангыладым. Бир джерде оюмлу сёлешген, оюмлу атлагъан башха джерде да алай этерге ёчдю. Магомет кесин къайда да, не болумда да ариу тутханыны къалгъанлагъа магъанасы болгъанына шагъатдыла ол затла. Аны дагъыда мен бек сукъланнган бир аламат шарты бар эди. Ол да неди десегиз, аз-кёб эсе да, адамны этген затыны багъасын чыгъара биле эди.\nТеберди тауланы къойнунда туугъан, сабийлик джылларын да ол сейир джерде ашыргъан адам джуртха сюймеклик, иннет тазалыкъ, ёхтемлик, адамлыкъ да табигъатыбызны тамалында джаратыладыла, бегийдиле, деген оюмну тута эди. Не аз фахмусу болгъаннга да, чыгъармачылыкъ ишде ёсюмюне бек болуша эди. Студентледен къуралгъан адабият бирлешликни членлерин кёзюукёзюую бла Теберди, Къобан ёзенледе ариу джерлеге, тау джайлыкълагъа алыб чыгъыучусу да эсимдеди. Джол усталыкъ да эте, табигъат эсгертмеледен да хапар айта, алда да кеси барыучан эди. Шынгкъарт джандырыб, назмула окъуй, аланы сюзе, джырла джырлай, суу джагъалада, чегет ичинде кече къалгъаныбыз да бола эди. Институтда да биз къауумгъа бек эс бёле эди. «Келир заманда адабиятыбызны, маданиятыбызны алгъа элтирик сизсиз, кюрешигиз, заманыгъызны бош иймегиз», - дегенлей тура эди. Анга хар сагъат, хар минут багъалы эди. Къуру да ашыкъгъанлай, джюз тюрлю затны айтыб, аланы тындырыргъа керекди, дегенлей айлана эди. Къайсы ишни къачан тындырыргъа кереклиси, талай кюнню алгъа, сагъатына дери, джазылыб эди.\nКеси замансызлай дуниядан кетсе да, джашауда къойгъан сокъмагъы кёблеге тин байлыгъыбызны мийигине чыгъаргъа онг бергени хакъды. 1968-чи джыл орус тилде басмаланнган "Карачаево-балкарские народные песни современного периода" деген китабы да джол усталыкъ этериклени бириди.\n1987-чи джылны ал сюреми эди. Джазыучуланы биздеги бёлюмюнде бир джыйылыу болуб, алайда тюбешдик. Сёзю, кесин джарыкъ тутханы алгъынча болса да, бети аман эди. Халын джаратмай, ол кюнню джыйылыуун андан кёз алмагъанча ашырдым. Джыйылыу да бошалыб, келгенле да чачылгъанларындан сора, сабыр болуб, уллу къарнашы Осман бла бирге чыкъдыкъ. «Саулугъу къалайды?» деб андан сордум. "Къайдам, халын мен да таб кёрмейме, былай деб джукъ айтмайды сорсам", - деди ол. 1987-чи джыл къыркъар (август) айны 19-да ауушду, джандетли болсун.\nОл кёзюуде "Ёрлеу" деб назму китабы чыгъа тура эди. Артда, 1989-чу джыл, 60-джыллыкъ юбилейи бла байламлы да "Батмаз джулдузну джарыгъы" деген ат бла сайламаларындан къуралгъан китабы басмаланды.\n«... АНАЛАРЫГЪЫЗНЫ ЭСИГИЗГЕ ТЮШЮРЕ БИР ТУРУГЪУЗ»\nАссалам алейкум, багъалы «Къарачай» газетни редакциясы!\nАрттотур (апрель) айны 4-де чыкъгъан «Къарачай» газетни 25-чи номеринде «Джазыуну ызындан сюрмейик!» деген ат бла бир магъаналы статья басмаланнган эди. Анда Ючкекенден «Аманат» деген бёлекни членлери джолда джюрюген джаш тёлюге этген чакъырыуну бек эс бёлюб окъудум. Артыкъ да бек: «Багъалы джаш адамла! Машинагъызда къызыу баргъан заманыгъызда аналарыгъызны эсигизге тюшюре бир туругъуз...» - деген сёзле эсимде къалгъандыла.\nКертиси бла, хар бир ана баласына къайгъыргъаны ол хакъды. Джолда джюрюген заманыбызда, къайсы бирибизни анабыз да сагъышлы болуб, джетдими экен барлыкъ джерине не уа бу не болду, деб сабийин эсге тюшюргенлей турады. Сора бир джукъ болгъаны болса, аналагъа джетген кюнню айтыб айталмазчады. Дагъыда статьяда машина джюрютюрге эркинликлери болмагъан, акъыл-балыкъ болмагъан сабийлеригизни рулгъа олтуртмагъыз деб, атала бла аналагъа да тилекчи боладыла. Ол бары да сабийлени керексиз эркелетиуду. Бир-бир атала-анала, бизни балабыз хар кимден да иги, аламат болсун деб, бирер машина алыб берирге ёч боладыла. Сабийле да эркинлик къагъытлары болмагъанлай, асыры ёхтем болуб, джолда джюрюген заманда машинаны къызыу сюргенлери бла башлары палахха къалады. Мен да, 20 джыл болгъан джаш адам, ол статьяда айтылгъанны барын да тюзге санайма. Эм бек «...аналарыгъызны эсигизге тюшюре бир туругъуз» деген сёзле эсимде къалгъандыла. Арт кёзюуде джол чарпыула асламыракъ болгъандыла. Ала кёбюсюне джаш адамланы къызыу джюрюгенлери бла байламлыдыла. Артда джаралы боладыла неда замансызлай дунияларын ауушдурадыла. Аны амалтын, келигиз джашланы айтханларын эсге ала, кесибизни илинмек аджалдан сакълайыкъ.\nОл статьяны джазгъан джашлагъа Аллах саулукъ берсин! Миллетибизни адетлерини, тилибизни, башха джарсыуларыбызны юслеринден джыйылыула бардырыб, алада этген оюмларын «Къарачай» газетни юсю бла джамагъатха билдиргенлей тургъанлары ючюн, сау болсунла. Мен оюм этгенден, быллай ишле республикабызны эллеринде, шахарларында бардырылсала тилибиз, адетлерибиз, намысыбыз сакъланныкъдыла, хар небиз да алгъа барлыкъды.\nИзменено:\tTinibek - 13.09.2019 11:53:43\nИзменено:\tTinibek - 15.09.2019 20:03:19


Архив 2007-2010 г.\n16.06.2021, 10:40 - Статьи\n16.06.2021, 10:39 - Статьи\nБахсанда жангы парк, жигитлеге эсгертмеле да ачылгъандыла\nКъМР-ни Башчысы Казбек Коков Бахсан шахар округда солуу паркны ачылыууна къатышханды.\n16.06.2021, 10:38 - Статьи\nСизни битеу жашауугъуз, сайлагъан усталыгъыгъызгъа сюймеклигигиз, республиканы келир кюню ючюн къайгъыргъаныгъыз кимге да тийишли шартды\nИшлеринде жетишимле болдургъанлагъа, бет жарыкълы уруннганлагъа Россейни кюнюнде Правительствону юйюнде къырал саугъала бериу тёреге айланнганды. Бу жолда да аллай къууанчлы жыйылыу болгъанды. Ол КъМР-ни Правительствосуну Колонналы залында бардырылгъанды.\n16.06.2021, 10:37 - Статьи\n11.06.2021, 10:12 - Статьи\nРегионлада юйлеге хакъсыз газ тартыуну планы сюзюлгенди\nКъМР-ни Башчысы Казбек Коков Регионланы айнытыу жаны бла правительстволу комиссияны РФ-ни Правительствосуну Председателини орунбасары Марат Хуснуллинни башчылыгъы бла бардырылгъан жыйылыууна къатышханды.\n09.06.2021, 10:33 - Статьи\nКенгеш Сёлешиуню баш магъанасы – туризм бёлюмню терк айнытыуну мадарлары\nКъМР-ни Башчысы Казбек Коков Туризмни айнытыу жаны бла правительстволу комиссияны жыйылыууна къатышханды. Кенгеш видеоконференция халда РФ-ни Правительствосуну Председателини орунбасары Дмитрий Чернышенкону башчылыгъы бла ётгенди.\n09.06.2021, 10:32 - Статьи\nАйырыула ачыкъ, толу законнга кёре ётерча\nБыйылны 19 сентябринде Россей Федерацияны Къырал Думасына эмда жер-жерли самоуправленияны органларына депутатла айырыллыкъдыла. Сайлаулагъа хазырланыуну чеклеринде Черек районда жамауат къараучулагъа семинар къуралгъанды.\nЗаконну магъанасы – абаданланы бла сакъатланы излемлерин къоруулауну игилендириу\n8 июня, 2021 - 07:14\nКъМР-ни Парламентини спикери Татьяна Егорованы башчылыгъында президиумну кезиулю жыйылыуу болгъанды. Анда депутатла республикалы законланы проектлерин сюзгендиле.\nБиринчиден, Парламентни кезиулю пленар жыйылыуун 17 эм 29 июньда бардырыргъа оноу этилгенди. «КъМР-де жарашдырыучу судьяланы юсюнден» республикалы законнга тюзетиулеге къаралгъанды.\nПодробнее о Законну магъанасы – абаданланы бла сакъатланы излемлерин къоруулауну игилендириу\nМагъаналы сорууланы толу ачыкълагъандыла\nКъабарты-Малкъарны Жамауат палатасыны законлукъну тутуу, адамланы эркинликлери, улутхачылыкъгъа къажау эм ОНК бла байламлыкъла жюрютюу жаны бла комиссиясы «Къабарты-Малкъарда къолайлары аз юйюрлеге, кеслери жашагъан файдалары аз адамлагъа болушлукъ этиуню юсюнден» 53-чю республикалы законну толтуруу къалай баргъанын сюзгендиле.\nПодробнее о Магъаналы сорууланы толу ачыкълагъандыла\nБу жайда тюрлю-тюрлю махкемеледе он мингнге жууукъ сабий кечинирикди\n8 июня, 2021 - 07:13\nРеспубликада сабийлени саулукъландырыу жумушланы быйыл 42 учрежденияда тамамларыкъдыла. Аланы барына да Роспотребнадзорну КъМР-де Управлениясы кёз-къулакъ боллукъду. Ведомствода айтханларына кёре, быллай лагерьледе битеу да он мингнге жууукъ сабий солурукъду. Учрежденияланы бешиси стационар халда къуралгъанладыла. Гитче къауумну экиден бири алада кечинирикди.\nПодробнее о Бу жайда тюрлю-тюрлю махкемеледе он мингнге жууукъ сабий кечинирикди\nЖауунла салгъан хатаны кетередиле\nБу кюнледе республиканы кёп тийрелери бек жауунлу болгъандыла. Аны хатасындан бир-бир жерледе жоллагъа, инфраструктурагъа да заран жетгенди. Черекле уа иги да кётюрюлгендиле. КъМР-ни Транспорт эмда жол мюлк министерствосунда айтханларына кёре, ала бир - бир бла жарым метр къошхандыла.\nПодробнее о Жауунла салгъан хатаны кетередиле\n7 июня, 2021 - 07:28\n4 июньда Къабарты-Малкъарны халкъ поэти, Ленинчи, СССР-ни, РФ-ни да Къырал саугъаларыны лауреаты Къулийланы Къайсынны эсгеребиз. Ол арабыздан кетгенли быйыл отуз алты жыл болады. Ол жылланы ичинде бушуу кюнюбюз бла байламлы Къулий улуну атын жюрютген орамда эсгертмесине хар заманда да адамла келедиле. Аланы араларында сабийле, уллайгъанла да бардыла.\nПосланияда салыннган борчланы толтуруугъа киришгендиле\n7 июня, 2021 - 07:25\nКъМР-ни Башчысы Казбек Коков Парламентге Посланиясында асламлы информация органланы ишлерин игилендириу жаны бла буйрукъла берген эди. Аны чеклеринде республиканы СМИ органларыны келечилеринден ишчи къауум къуралгъанды. Аны биринчи жыйылыуунда республикалы басма органланы ишлерин шёндюгю заманнга тийишлиликде айнытыуну амаллары сюзюлгендиле.\nПодробнее о Посланияда салыннган борчланы толтуруугъа киришгендиле\nКазбек Коков Нальчикден Санкт-Петербургга жангы рейс бла учханды\n3 июня, 2021 - 07:21\nКъМР-ни Башчысы Казбек Коков тюнене Санкт-Петербургга халкъла аралы форумгъа къатышыр ючюн жангы рейс бла учханды. Нальчикден Санкт-Петербургга хауа жолну «Россия» авиакомпания майны ахырында ачханды. Биринчи кере Нальчикге ол рейс бла самолёт 90 процентге толуп келгенди. Ол а маршрутну магъаналылыгъын кёргюзтеди.\nПодробнее о Казбек Коков Нальчикден Санкт-Петербургга жангы рейс бла учханды\nРайонла аралы кёп профильли больницагъа тынгылы ремонт этедиле, анда бусагъатдагъы кёчюрюлюучю флюорограф орнатхандыла\nКъМР-ни Башчысы Казбек Коков Нарткъалада районла аралы кёп профильли больницаны жокълагъанды. Анда шёндю саулукъ сакълауну биринчи медицина болушлукъ берген бёлюмюн жангыртыуну программасына кёре ремонт аяусуз барады. Республиканы оноучусу анда тюзетиу иш къалай къуралгъанына къарагъанды.\nПодробнее о Районла аралы кёп профильли больницагъа тынгылы ремонт этедиле, анда бусагъатдагъы кёчюрюлюучю флюорограф орнатхандыла\nСабийлени чыгъарма хунерликлерин айнытыугъа – энчи магъана\n3 июня, 2021 - 07:20\nНарткъалагъа иш бла баргъанында, КъМР-ни Башчысы Казбек Коков искусстволаны «Радуга» атлы сабий школунда да болгъанды. Урван районну администрациясыны башчысы Валерий Ажиев билдиргеннге кёре, анда жыл санлары 5-ден 18-ге дери болгъан 850 сабий юйренеди. Школда беш бёлюм барды: суратлау, тепсеу, музыка, къолдан усталыкъ эмда гитчеликден ариулукъну ангыларгъа юйретиу.\nПодробнее о Сабийлени чыгъарма хунерликлерин айнытыугъа – энчи магъана


Ата-ананы къачы уллу болса... | Печатная версия газеты "Заман" на портале СМИ КБР\nАта-ананы къачы уллу болса...\n31 января, 2020 - 17:13\nЮйюрле тутхучлу, монглу болсала, къырал да айныулуду деп бошдан айтыла болмаз. Мен бюгюн сагъынырыкъ да кеси къыйынлары бла жашагъан аллай ариу къауумду. Мында сыйгъа, намысха, андан сора уа, окъуугъа, танг кюч-къарыу, эс бёлюне келгенин билебиз.\nСёз Кенжеде жашагъан Сотталаны Зейтунну бла Лидияны юсюнден барады. Ала ёсдюрген сабийле, республикада, Москвада аламат специалистле болуп, кеслерини эм миллетлерини атын махтау бла айтдырып урунадыла. Биз да ала бла ёхтемленебиз, алагъа къууанабыз.\nМен бу юйюр бла адам айтып шагъырей тюйюлме, къоншуда жашайма, сабийле гитчеликлеринден бери да кёз аллымда ёсгендиле. Аланы айырма боллукълары гитчеликлеринден да билиннгенди. Окъуугъа итиннгенлей, бош заманлары болмагъанды. Тамата жашлары Расул, Къабарты- Малкъар къырал университетни бошап, Росгвардияда къуллукъ этеди. Зулейха тенг къызларындан иги да эсли болуучу эди, 4-5-жыллыгъында окъугъанды, жазгъанды. Сейир тюйюл эди школну алтын майдалгъа, КъМКъУ-ну медицина бёлюмюн а къызыл дипломгъа бошагъаны.\nАны алгъан кюн мен да анда болгъанма. Ол замандагъы ректор Барасбий Карамурзов аны былай махтап сёлешгенди: «Бу къыз, къайда болса, къайда ишлесе да, республикабызны атын иги бла айтдырлыгъына ишексизме». Ол айтханча да болгъанды. Бусагъатда Зулейха Москвада Филатов атлы больницада белгили сабий хирургду.\nАнга не къыйын операцияны да ышанадыла. Билимин дайым ёсдюргенлей турады, медицина илмуланы кандидатыды. Аны тыш къыраллагъа да иедиле, ол анда ингилиз тилде лекцияла окъуйду. Къабарты-Малкъардан саусузун элтип баргъан болса, анга да кёз-къулакъ болгъанын айтадыла.\nАны баш иеси Владимир Индороков да Россейни Ара банкыны кёп функциялы медицина арасында врач-хирург болуп ишлейди. Экиси да медицина илмуланы кандидатларыдыла, къыз ёсдюредиле. Андан да сый-намысны, ызы бла уа окъууну бек сурайдыла.\nЮйюрню гитчеси Азрет да тукъумуна, ата–анасына, миллетине да жаланда ыспас келтирген жашды. Ол школну, КъМКъУ-ну медицина бёлюмюн да айырмалы тауусханды. Москвада белгили тиш докторду. Юй бийчеси Геккиланы Илиясны къызы Ира Къабарты-Малкъар къырал университетде ингилиз тилден студентлени окъутуп тургъанды. Филология илмуланы кандидатыды. Бу юйюрде да къыз бла жаш ёседиле, ата, ана да адет-тёреге сакъдыла, сабийле бла жаланда тауча сёлешедиле.\nАзретни адамлыгъыны юсюнден айтханда, жангыз бу шартны юлгюге келтирсем окъуна тамамды. Бизде гитче улан Амин Москвада окъуйду. Ол кезиулю кере сессиягъа баргъанда, Азрет аны къонакъгъа чакъырады. Ол кюн анга берилген сый-намыс жаш адамгъа юлгю болуп къаллыкъды. Андан къайтханда, Амин: «Билемисе, Азретлары жашагъан тийреде аны акъ халаты бла иш юсюнде бир ариу сураты кёп жерледе тагъылыпды. Анга махтау айтылады. «Соттаев Азрет Зейтунович - главный врач-стоматолог», - деп жазылыпды».\nЗулейха бла Азрет, жолну узакълыгъына къарамай, ата-ана юйге терк–терк келедиле. Аланы башларын кёргенлей, тёгерекдегиле да кеслерини къайгъылары бла алагъа тюберге ашыгъадыла. Ала уа кимге да, уллу кёллю болмай, сакъдыла.\n«Къуш уясында нени кёрсе, учханында аны этер» деп, буруннгулула бош айтмагъандыла. Бу мен сагъыннган юйюр не заманда да атын иги бла айтдыра келеди. Зейтун 6-чы номерли профессионал-техника училищеде военрук болуп кёп жылланы уруннганды, бусагъатда пенсиядады, алай ишлерге юйреннгенден, бош туралмайды: мал тутады, юйде эр киши этерик жумушланы кишиге жетдирмейди.\nЛидия Боташевнаны уа Кенжеде танымагъан, анга сый бермеген адам жокъду. Ол кёп жылланы ичинде 20-чы номерли школда устаз болуп ишлеп келеди. Аны къолунда окъуп кетген жашла, къызла анга къайда тюбеселе да, уллу хурмет бередиле. Аны атасы Холамханланы Боташ бла анасы Аттоланы Ляжинка да жамауатда намыслары жюрюген адамла болгъандыла.\nБоташ Уллу Ата журт урушха къатышханды, 1957 жылдан 1965 жылгъа дери Бызынгы школну директору болуп тургъанды. Артда Хасаниягъа кёчгенлеринде, 16-чы номерли мектепде кёп заманны физикадан окъутханды.\nЛяжинка уа Ленинчи окъуу шахарчыкъда билим алгъанды. Кёчгюнчюлюкден къайтхан ал жыллада Боташ ишлеген школда устазлыкъ этгенди. Айтханыбызча, ата-бабаларындан келгенди бу юйюрге адеп-къылыкъ, окъургъа итиниулюк да десем, ётюрюк болмаз.


Браузеры -> Всё о браузерах -> Браузер Google Chrome доступен для Android\nТо, что так долго ждали многие поклонники браузера Google Chrome и платформы Android, произошло. Первый Beta-релиз браузера Google Chrome стал доступен на платформе Android, но с некоторыми оговорками, у пользователя должна стоять свеженькая версия Android 4.0, Ice Cream Sandwich.\nВсё же стоит отдать должное разработчикам, отрезав предыдущие версии платформы, они упростили добавление нового функционала в браузер, а также инновационных технологий.\nКак и в настольной версии, мобильный Google Chrome придерживается основных концепций - скорость и простота использования. Google Chrome для Android обладает отличной поддержкой возможностей HTML5, аппаратным ускорением, поддержкой HTML5-видео, WebWorkers и WebSockets.\nGoogle Chrome Beta для Android\nТакже доступна синхронизация, с помощью которой все адреса, ссылки, закладки будут доступны на мобильном устройстве без каких-либо дополнительных манипуляций.\nНа данный момент Google Chrome для Android доступен на платформе Android 4.0, текущая версия браузера 0.16.4130.199.\nСкачать Google Chrome 0.16.4130.199 для Android можно через Android Market на странице проекта Google Chrome.


Спецтехника 1-я Никитинская улица. Аренда спецтехники 1-я Никитинская улица\nСпецтехника 1-я Никитинская улица. Аренда спецтехники 1-я Никитинская улица.\nОТЗЫВЫ АРЕНДА СПЕЦТЕХНИКИ 1-я Никитинская улица\nНаш портал spetstehnikaspb.ru в сети интернет можно найти по таким запросам как: Спецтехника 1-я Никитинская улица. Аренда спецтехники 1-я Никитинская улица.\n# Спецтехника 1-я Никитинская улица # Аренда спецтехники 1-я Никитинская улица


КЪАРА ДУГЪУМ, КЪЫЗЫЛ ДУГЪУМ, АКЪ ДУГЪУМ (СМОРОДИНА ЧЁРНАЯ, СМОРОДИНА КРАСНАЯ, СМОРОДИНА БЕЛАЯ)\nМийиклиги 2 метрге джетген кёкен терекчикле чегетлени ичлеринде, ёзен суу джагъалада тюбейдиле, джемиши татлы, татымлы эмда хайырлы болгъаны себебли, адамла юй тёгереклеринде дугъум бачхала да къурайдыла. Кёбюсюне бачхаларыны ырджылары бла орнатадыла, башха ёсюмлеге джараусуз джерледе да дугъум иги битеди. Чапыракълары къалын, джашил бетлидиле, 3-5 къалакълыдыла, къыйырлары мычхыны ауузуна ушаш джитиледиле, чапыракъла бла бирге дугъумну саптагъайындан джемиши битген бутакъла да ёседиле. Аланы узунуна, мынчакълача, тизилиб, къызыл гоккачыкъла чагъыб, ахыры джемишле боладыла.\nДжемишли бутакъла джюзюм джоппугъа ушаш, сыргъалача, энгишге салыныбдыла. Джемиши ариу ийисли, татлы, шекери 16 процентге дери болгъан, татымлы тёгерекчикледиле. Дугъум май-июнь айлада чагъады, август айда бишеди.\nДарманнга джемиши бла чапыракъларын бутакълары бла бирге хайырландырадыла. Джемиши бишгенлей, ашалыб башланады.\nКесине да шекер, бал къошуб, къыш кёзюуге сакъланырча, тюрлю-тюрлю татымлы кёгет къатышмала этилиб джыйылады. Джемишин кебдириб, сакълайдыла къышха. Чапыракъларын да июнь-июль айлада хазырлайдыла. Чапыракъланы саптагъайны белинде битгенлерин юзюб алыргъа керекди, баш джаны бла тюб джанындагъылагъа тиймей. Аланы салкъында, джатма тюбюнде кебдирирге тыйыншлыды.\nКъара дугъумну ашхыны, ичегиси ауругъаннга, къаны тюрленнгеннге, джюрегини къыяуу болгъаннга, къан тамырларыны ичине туз гыртчыкъла джыйылгъаннга, джюреги кёлтюрюлгеннге, сууугъу болгъаннга, бюреклеринде аурууу болгъаннга дугъум суу этиб ичиригиз.\nСёз ючюн, эки уллу шай къашыкъ бла бир дугъум джемишни 300 миллилитр къайнагъан суугъа атыб, чайча этиб, иги кесекни тутуб, иссилей кюнюне 3 кере 100-шер миллилитрден бал къошуб ичигиз. Башха тюрлю да этебиз десегиз, 20 грамм джемишни 200 миллилитр сууда, 30 такъыйкъаны къайнатыб, сууутуб, кюнюне уллу шай къашыкъ бла 3 кере ичигиз. Дагъыда дугъумну чапыракъларындан уллу шай къашыкъ бла бирни 500 миллилитр къайнагъан суугъа атыб, бир кечени къоюб, эртденбла сюзюб, 100-шер миллилитрден кюнюне 3 кере ичигиз.


Аллахны алнында керти дин Исламды!\n«Аллахны аллында (Ахыратда) керти дин Исламды.» (Къуран,3:19)\nДжаш адамлагъа джол\nРисалеи Нур башха бетледе\nАссаламу алейкум багъалы дин къарнашларым бла эгечлерим.\nМухаммат Пайгъамбарыбызны (СаллаЛлаху Алейхи Уассалам) Сыйлы Хадисине кёре, Аллаху Тагъала хар джюз джылда бир мюджеддиди-дин иеди. Мюджеддиди- дин -ол хар джюз джылны башында динни джорукъларыны заманны, ёмюрню кереклисине кёре дерс берир ючюн ийилген уллу алим эм Пайгъамбарыбызны (с.а.с.) осиятчысыды.\nБизни, Ахырзаманны эм бу дунияда эм ахыр мюджеддиди-дин эсе, Дунияда бютюн джерде Ислам алимлери джанындан къабыл этилинген Бадиуззаман Саид Нурсиди. Бадиуззаман Саид Нурси блай айтханды: "Ахырзаманны къоркъуулу заманында бир муслиман джети уллу гюнахны ишлемейин фарызларыны тындырыб турса, ИншаАллах бу дуниядан иманлы кетер."\nДжети уллу гюнах бладыла: адам ёлтюрген, зийна эткен, аракъы ичкен, джууукъла бла байламлыкъны тохтатхан, ачхагъа ойналгъан оюнланы ойнагъан, алдауукъгъа шагъатлыкъ эткен, Ислам динге заран берген затланы джанында болгъан. Беш фарз да бладыла: Аллахны бирлигине эм да Мухаммат Аны къулу эм келечиси болгъанына ийнаннган, намаз къылгъан, Рамазан айда ораза тутхан, зекат берген, Хаджиликге баргъан.\nСаид Нурсини "Рисалеи Нур" атындагъы китаблары бюгюнлюкде дунияны 40 тилине джуукъ кёчюрюлюбдю. "Рисалеи Нур" Къуранны тафсириди, бизни заманыбызгъа кёре магъанасыны береди. Бюгюнлюкде дунияда бир кёб Християн эм башха динли адамла бу китабланы окъуб муслиман боладыла. Муслиман болгъанла да иманларыны къаттырадыла. Биз да "Рисалеи Нурдан" мадарыбызгъа кёре бир кесекчик кьарачай-малкьар тилге кёчюрюрге кюрешкенбиз.\nХалатларыбыз-джангылычларыбыз болурла, разы болугьуз. Аллах онг берсин.\nhttp://sozle.narod.ru © Copyright 1999-2005 sozle@narod.ru


АТАЛА, АНАЛА БИЛИРГЕ КЕРЕКДИЛЕ\nБиз джылдан джылгъа транспорт мадарла ёсюб баргъан иги регионда джашайбыз.\nДжоллада бир-бирде шофёрла, бирде джаяу джюрюгенле, сабийле да къошулуб, терс болуб, къоркъуулу болум орун алгъанын кёрюб къоябыз. Аны баш чурумларыны бири сабийле машиналагъа эки тюрлю къарагъанларындан болуб къалады. Бирлери къызыу баргъан машинадан къоркъадыла, экинчиле машиналаны аллары бла ашыгъыш чабыб ётерге хазырдыла. Ала шофёр машинаны дженгил тохтатыб къоялмазын неда бир джанына терк буралмазын ангыламайдыла. Хар джол чарпыуда сабийни джашауу, аны бла биргелей аталаны-аналаны къыйналгъанлары ачыкъды. Аны бла байламлы биз сагъыш этгенден, сёз сабийлени къоркъуусузлукъларыны юслеринден баргъан сагъатда, бир адам да сансыз этмезге керекди.\nШколгъа баргъан джолунда, андан ызына къайтхан сагъатда да сабийни кюню джол бла башланады.\nПодробнее: АТАЛА, АНАЛА БИЛИРГЕ КЕРЕКДИЛЕ\nАМАНЛЫКЪ ЭТИУ АЗ БОЛГЪАНДЫ\nБыйыл абыстол (ноябрь) айны 27-де КъЧР-ни прокурору Александр Терещенко башчылыкъ этиб, законну сакълагъан органланы тамадалары къошулуб, Координацион кенгеш болгъан эди.\nАнда экономиканы ёсюмюне, республикада наркомания не халда болгъанын сюздюле. Ары келгенлени арасында Координацион кенгешни членлери, Эресей Федерацияны Шимал Кавказда Толу эркинликли келечисини аппаратыны федерал инспектору, Шимал Кавказ федерал округда Росфинмониторингни регионла арасы тамадасыны орунбасары, Федерал казначействону Къарачай-Черкесияда управлениесини тамадасы, КъЧР-ни саулукъ сакълау министри, Къарачай-Черкес Республикада Наркотиклеге къаршчы комиссияны аппаратыны тамадасы, КъЧР-ни Контроль-санау палатасыны председатели, КъЧР-де Эресей Федерацияны СУ СК-сыны тамадасы бла келечилери, Черкесск гарнизонну аскер прокурору, Къарачай-Черкесияны транспорт прокурору, районла арасы прокурорла, республиканы прокуратурасыны аппаратыны къуллукъчулары бар эдиле.\nАлександр Терещенко, кенгешни ишин ачыб, биринчи сёзню ич ишлени органларыны, республиканы прокуратурасыны надзор бла терслеу-процессуал эмда оператив-тинтиу ишледен бёлюмюню тамадасы Хубийланы Алийге берди.\nПодробнее: АМАНЛЫКЪ ЭТИУ АЗ БОЛГЪАНДЫ\nКёб болмай Росгвардияны Къарачай-Черкес Республикада управлениесини тамадасы Салпагъарланы Рашид джергили органланы къуллукъчуларын «За отличие в службе» деген ведомство медалла бла, белгиле бла саугъалагъанды эмда къуллукъларына кёре заманлары джетгенлеге кёзюулю чынла бергенди.\nПодробнее: АЛЧЫЛА САУГЪАЛАНДЫЛА\nВЕТЕРАНЛАГЪА СЫЙ БЕРГЕНДИЛЕ\nАскерчиле, Росгвардияны Къарачай-Черкесияда управлениесини къуллукъчулары бла биригиб, закон, джорукъ сакълагъан къуралышланы ёлген къуллукъчуларын эсгере, уллу ишле бардыргъандыла. Ол ишлени бардырыргъа джаш тёлюню аскер-патриот юретиуню аралыгъындан джашла бла къызла да къошулгъандыла.\nАланы аллында Законну-джорукъну сакълагъан аскерлени ветеранларыны регионал бёлюмюню советини тамадасы Сергей Кузнецов сёлешгенди. Ол Къарачай-Черкесияда мамыр джашау орун алыб турур ючюн кюрешген адамланы кёбден кёб бола баргъанларыны юсюнден айтханды.\nПодробнее: ВЕТЕРАНЛАГЪА СЫЙ БЕРГЕНДИЛЕ\nАЙДЫН АБЫЧАРНЫ ОЮМЛАРЫ\nЭресей Федерацияны Ич ишлерини Къарачай-Черкес Республикада министерствосуну министрини орунбасары, полициясыны тамадасы, полковник Боташланы Азрет-Алийни джашы Ансар аз да ишден бошлукъ табхан заманында кесини философия оюмларын къагъытха тюшюрюученди.\nПатчахлыкъны заманында, Совет властны кёзюуюнде да белгили айдын абычарланы бир къаууму назмула джазгъанды, бир къаууму сурат салгъанды, бир къаууму макъамла къурагъанды, къысхасыча айтыргъа, Эресейни адабиятына, санатына, маданиятына тыйыншлы юлюшлерин къошхандыла.\nПолицияны полковниги Боташланы Ансар да бек ауур, джууаблы кърал ишни кереклисича баджара тургъанлай, халкъыбызны бурундан келген нарт сёзлерине ушаш акъылман айтыуланы джыйыб, джарашдырыб, алагъа да кесини энчи оюмларын къошуб, окъугъан адамланы ойлашдырырча терен магъаналы затланы джазады.\nАнсар джазгъан оюмланы, халкъны тин байлыгъын ёсдюрюуде бек керекли, уллу ишге санайбыз. Ол себебден, Боташ улуну «Къарт атамы айтыулары» деген къурамгъа кирген бир къауум оюмун «Къарачай» газетни окъуучуларына теджейбиз.\n«Къарачай» газетни джууаблы секретары, КъЧР-ни махтаулу журналисти.\nКЪАРТ АТАМЫ АЙТЫУЛАРЫ\nАдам баласы ёсюб джетсе, миллетине, къралына халал къуллукъ этсе, кёб къыйын джашау джолдан ётсе, сынмай, антына толулай къалса, джашауда тыйыншлы орнун алса, ахлуларыны сыйын чыгъарса, ол тюлмюдю керти насыб адамгъа?!\nАдам бла саламлашсанг, ауазынг кескин эшитилсин. Къол тутсанг адамны къолун бек да къысма, джумушакъ да тутма. Кесине ышаннган, ийнаннган, базгъан адамча кёрюн. Адамны эсинде биринчи кере кёрюннгенингча къаласа кёб заманнга дери…\nПодробнее: АЙДЫН АБЫЧАРНЫ ОЮМЛАРЫ\nДЖУУАБЛЫЛЫКЪНЫ БОЮНЛАРЫНА АЛЫБ\nАЛЧЫЛАГЪА СЫЙ БЕРИЛДИ\nТАУЛУ ТИШИРЫУ — КЪРАЛ КЪУЛЛУКЪДА\nСохтала бла тюбешди


Юч антлы шуёх | Печатная версия газеты "Заман" на портале СМИ КБР\n15 мая, 2019 - 09:03\nБалтий флотну Н. деген аэродромунда юч антлы шуёх, юч жарыкъ кёллю улан – лейтенантла Кузнецов, Кулешов, Байсолтан улу. Ала жаланда учаргъа керекли белги аслам заманны берилмей турса мудахланадыла. Ол кезиуде жашланы халлери тюрленеди. Бир бирлерини къатларына да артыкъ жууукълашмайдыла, нек дегенде сыфатлары бла, терен солугъанлары бла тенглерин жарсытмазча.\nАлай сермешледе уа аланы бир бирден айыралмазса. Балтикачыланы алтын жорукълары – бир бирге билеклик этиу – къанларына алай терен сингнгенди, бирде ол неда бу фашист самолётну къайсысы агъызгъаны ангылашынылмай къалады.\nАла ючюсю да жигитликни жарым айрыкамы Ханкода эки ыйыкъ кёкде тохтаусуз сермешлерин эсгередиле. Тенгизде, жарым айрыкамда акъ финнле орналгъан тийреге жете туруп, юч тенг эки ауур жюкленнген шхунаны бла мотор лайбаны эслеген эдиле. Олсагъат окъуна жашла чабыууллукъ этедиле. Шхуналада жюк, баям, бек къыйматлы болур эди ансы, ала самолётлагъа мычымагъанлай пулемётла бла атдырып башлагъан эдиле, лайба уа зенит артиллериясы болгъан жашырын къоруулаучу кеме болуп чыкъгъанды.\n«Ястребокла» кериуаннга жетгендиле: Кулешов бла Байсолтан улу – шхуналагъа, Кузнецов а – лайбагъа. Сермешни эсебинде юч кеме да, от болуп, чачдырылып, суу тюбюне кетедиле.\nХанкода юч шуёх кёп тюрлю-тюрлю ишлени тындыргъандыла. Къоншу айрыкамда Ханкогъа хазырланып тургъан финнли десантны эслеп, тыл жанындан учуп жетгендиле, десантха деп хазырланып тургъан юлкюледе букъдурулгъан къайыкъны жокъ этип, жыйылгъан солдатлагъа чабыууллукъ этгендиле. Эсепде къаршчыгъа десантын тохтатыргъа тюшгенди…\nБашха жарым айрыкамда юч тенг орманны кюйдюргендиле, бизни гарнизонну тынчлыгъын къурутуп тургъан душман батареяны дуния жарыкъгъа чыгъарып ачыкълар ючюн. Нёгерлени энчи эслерине Ханкогъа атдырылгъан топланы учуу жолларын тюзетген бийик нарат терекледе жашырын тургъан къарау вышкала тийишли болгъандыла: юч жёнгер аллай вышканы бир урсала, батарея эки кюн ишлемей. Разведкагъа перешеек тийресине да баргъандыла, жауланы окопларына чабыууллукъ этип, бизни бёлюмлени контратакаларына болушхандыла. Разведкада аэродром тапхандыла, аны башында уа эки «фоккер» – бирин кётюрюлген заманында жерге тюшерча этгендиле, бирсисин а, лейтенант Якушевни къоншу звеносуна къуууп, алайда агъызгъандыла.\nБир сёз бла айтханда, аскерчилик жумушсуз кюн да турмагъандыла, ючюсю да байламлыкъда, къайда да бирге. Хау, самолётларында аслам кесек тешилген жерлери да бардыла – окъладан, топладан, алай жаланда бир кере керти да жарсырча иш болгъанды, Байсолтан улуну зенитка бла стабилизаторуна ургъанларында. Ол такъыйкъалада эки шуёх да аны жанына жетген эдиле, ары-бери сюрюшген учуууна сакъ болуп, керек болса, аны суудан, агъачдан, душманны окопундан, ол кесини бузулгъан машинасында къайры къонса да, андан чыгъарыргъа хаппа-хазыр болуп, кесибизникилеге сау-саламат жетиуюн жалчытып.\nХанковчулагъа жууукъдагъы бир айрыкам тынчлыкъ бермей эди, анда финнлени батареялары бла аскерлери орналып болгъандыла. Командование балтий морякланы кючлери бла аны бир жерини тийресин азатларгъа оноу этгенди. Кузнецов белгилегенча, шуёхлагъа анда «эсеп сёзню айтыргъа» тюшгенди. Юч улан да финнлеге айрыкамдан къачыу жолларын кесгендиле. Бизни батареяланы артиллерия атдырыуларындан, топла бла басыуладан, балтийчилени сюнгю сермешлеринден сора шюцкорла, айрыкамны бирси жагъасына чабышып, къайыкъларына жетерге кюрешгендиле. Юч «илячин», аланы ол онгларын къурутуп, суу бла къутулалмазча этгендиле.\n-Кёкден жесирге алыу иш бек аз болуучуду, - деп кюледиле шуёхла. - Энтта да бир учуугъа чыгъабыз да, ала уа, къолчукъларын кётюрюп, агъачдан тутмакъгъа аллыкъланы сакълайдыла… Алай бла дневник да тюшеди бизге… Къарачыгъыз, жазыула, къатында уа кёчюрмеси : «Орта кюн. Орус авиацияны къызыуу бери дери жайылады…». «Бараз кюн. Биягъы самолётла къарау пунктну жокъ этдиле…», «Ыйых кюн. Оруслула жанына атдырыуну башладыкъ, алай тохтаргъа тюшдю – самолётла…»\nЭнди шуёхла фронтну бу тийресинде ишлейдиле. Мында къаршчы – гитлерчи дивизияды. Жумуш бек къыйынды эмда тюрлю-тюрлю халлыды: немис сатырланы, гитлерчиле бла баргъан жюкленнген улоуланы чачаргъа тюшгенди. Ючюсю… артда дагъыда ючюсю… артда тёртюсю… ызы бла алтысы… ахырында уа тогъузу болады. Тогъузунчусун Байсолтан улу чачдыргъан эди да…\nЖолда тизилишип баргъан танкланы жокъ этгендиле, мотоциклчилени ургъандыла, атлылагъа да уллу кёллю болмагъандыла, аэродромда бир «мессершмиттни», кётюрюлюрге къоймагъанлай, къадарын ажымлы этгендиле. М. элден бизни аскерле гитлерчилени къуугъанларында, алагъа кёкден болушлукъ тапдыргъандыла. Битеу бу ишле бир жангы аскер сауут (сёз ол заманда сагъыныргъа жарамагъан «эреслени» – реактив топла (артда «катюшала» болгъан) сауутну юсюнден барады) бла бардырылгъандыла. Ол а Совет къыралны кесини илячинлерине энтта бир саугъасы эди! Юч жигит, юч ётгюр батыр Кузнецов, Кулешов, Байсолтан улу ол сауутну бизни аскерге хайырлылыгъына бек уллу багъа бичип, аны юсюнден айтып тауусалмайдыла.\nЛеонид Соболев, уруш жыллада «Правда» газетни, Совинформбюрону корреспонденти. Ленинград. 1941 жылда радиовыступлениядан.