Katolik.pl - Roztargnienia i oschłości w nauczaniu św. Teresy od Jezusa\nfot. Luke Jurgella | Unsplash (cc)\n“To, co taką mi mąkę sprawiało,\nsnadź i was w danym razie boleśnie dotknąć może;\ndlatego o tym wam mówię” \nMówiąc o modlitwie skupienia, św. Teresa czyni następującą uwagę: “Ten sposób modlitwy, bez rozumowania umysłem, ma to w sobie, że dusza musi tu dużo zyskać, albo stracić. Kiedy mówię tutaj o stratach, mam na myśli roztargnienia, jakich się tutaj doznaje” .\nNajwyższe nawet metody, modlitwa najbardziej uporządkowana zarówno jak i uważne czytanie, nie są w stanie całkowicie usunąć roztargnień i oschłości.\nZaznacza Święta, że ciężka to próba, a niezdawanie sobie z niej sprawy powiększa cierpienia i niebezpieczeństwa. A oto co pisze na ten temat: “Najgorsze to, że mając to przekonanie, iż nie potrzeba nam żadnej innej umiejętności, prócz tej, byśmy umiały myśleć o Tobie, nie umiemy nawet pytać i prosić o radę tych, którzy mają wiedzę, ani nawet na myśl nam nie przyjdzie, by tu było o co pytać i radzić się; i tak nie znając samych siebie, straszliwe cierpimy udręczenia, i rzeczy, które nie są złe, owszem dobre, za wielką sobie winę poczytujemy. Stąd pochodzą te strapienia, których doznaje tyle dusz oddanych modlitwie, po większej części nie mających nauki, i narzekania ich na męki wewnętrzne, i melancholie dochodzące nieraz do utraty zdrowia i nawet porzucenia drogi modlitwy” .\nAżeby wyjaśnić sprawę tak ważną, zastanowimy się nad istotą i przyczynami roztargnień i oschłości oraz postaramy się odnaleźć środki zaradcze.\nIstota roztargnień i oschłości\nSłusznie zaznaczono, że “skupiony i roztargniony są dwoma przymiotnikami przeciwstawnymi” . Skupienie jest warunkiem modlitwy. Roztargnienia na modlitwie są zgoła czymś, co przeciwstawia się skupieniu. Podczas gdy skupienie na modlitwie jest ześrodkowaniem aktywności naszych władz na jakiejś rzeczywistości nadprzyrodzonej, to roztargnienie jest ucieczką jednej lub wszystkich władz ku jakiemuś innemu przedmiotowi, co niweczy skupienie.\nUcieczka jednej lub kilku władz niekoniecznie musi być już roztargnieniem. Święta Teresa zachęca nas tutaj do podjęcia analizy psychologicznej, która nam pomoże do określenia istoty roztargnień.\nPrzerażona rozbieganiem się we wszystkich kierunkach swoich władz, Święta ucieka się po radę do uczonych, a ci potwierdzili jej to, co sama na drodze doświadczenia odkryła odnośnie do roztargnień i niezawisłej aktywności każdej z władz duszy: “Ja przechodziłam przez to, i z takiego odmętu myśli obcych wielkie nieraz miewałam udręczenia, aż ledwo cztery lata temu, czy mało co więcej, z własnego na sobie doświadczenia zrozumiałam, że myślenie albo wyobraźnia (dla dzisiejszego określenia rzeczy tego wyrazu używam) to jeszcze nie sam rozum. Zasięgnąwszy w tym względzie rady jednego uczonego teologa, otrzymałam od niego odpowiedź, że się nie mylę, co niemałą mi radość sprawiło” .\nŻe władze duszy mają aktywność niezależną od siebie i że niektóre z nich mogą oddzielnie wyłamać się od skupienia nie niszcząc go – oto prawdy, które pocieszyły św. Teresę.\nJakież są zatem te władze, których chodzenie samopas może być kłopotliwe, ale nie sprawia jeszcze roztargnienia?\nPrzede wszystkim zmysły zewnętrzne, które mogą przyjmować wrażenia i przeżywać je, podczas gdy skupienie nie ulega jeszcze zniszczeniu. Mogę, np. w czasie przechadzki wśród pól, oglądać krajobraz przyjemny, słuchać śpiewu ptaków, odczuwać jakieś cierpienie fizyczne czy duchowe, a równocześnie odprawiać moją modlitwę na jakiś temat ewangeliczny całkiem różny od tych wszystkich spostrzeżeń i doznań. Oderwanie się od zmysłów spotyka się często w skupieniu. Zaznacza to św. Teresa w Twierdzy wewnętrznej: “W chwili gdy to piszę, jednocześnie mam zwróconą uwagę na to, co się dzieje w mojej głowie, na ten ustawiczny w niej szum i zgiełk, o którym wspomniałam na początku, a który mi odejmował prawie możność zajęcia się tym pisaniem, które mi nakazano. Czuję w głowie jakby nurt wielkich rzek, z hukiem fale swoje toczących, albo jakby całe stada rozmaitego ptactwa, z piskiem i świstem się trzepoczącego -wszystko to mam nie w uszach, ale w wierzchniej części głowy… Wszystek ten zamęt nie przeszkadza mi jednak w modlitwie ani w uwadze na to, co tu mówię” .\nWyobraźnia, której działanie tak ściśle związane jest ze zmysłami, może również wyłamać się pozostawiając duszę oddaną rzeczywistościom nadprzyrodzonym, które ją wiążą.\nPosłuchajmy jeszcze świętej Teresy, której doświadczenie wyświetla tak szczęśliwie te delikatne zagadnienia: “Nieraz widziałam władze duszy mojej zajęte Bogiem i spokojnie w Nim zebrane, a z drugiej strony czułam w sobie zamęt myśli na wszystkie strony rozpierzchłych; było to dla mnie zagadką” .\nA jak sprawa będzie się przedstawiać, jeśli chodzi o rozum, tę władzę dyskursywną w przeciwstawieniu do umysłu, który prawdę pojmuje spojrzeniem prostym i bezpośrednim?\nŚwięta Teresa zaznacza, że podczas gdy wola uwięziona jest słodko na modlitwie odpocznienia i zażywa boskich rozkoszy, rozum może pozostawać w stanie wzburzenia: “Pozostałe dwie władze: rozum i pamięć, wspierają wolę, aby coraz bardziej stawała się zdolną używania tak wielkiego dobra. Niekiedy jednak zdarza się przeciwnie, że gdy wola tak złączona jest z Bogiem, tamte mocno jej przeszkadzają… rozum i pamięć odchodzą i przychodzą, patrząc, czy nie użyczy im wola tych rozkoszy, których używa” .\nWszystkie teksty św. Teresy, jakie dotychczas przytoczyliśmy, łącznie z ostatnim, mające udowodnić niezależność aktywności poszczególnych władz duszy, opisują stany czysto kontemplacyjne. I rzeczywiście, właśnie w kontemplacji – gdzie Bóg uspokaja swoim wpływem tę czy inną władzę, a pozostawia inne w stanie działania – rozdział różnych władz okazuje się jaśniej i na drodze doświadczenia.\nRozdział władz, jaśniej pojęty w kontemplacji, jest stałym faktem psychologicznym, który konsekwentnie towarzyszy wszystkim etapom życia duchowego. Zaznaczmy jednak, że bezpośrednia interwencja Boga na aktywność władz, która powoduje nadprzyrodzoną kontemplację, zmienia widocznie prawa skupienia w czasie tego właśnie okresu.\nPodczas gdy kontemplacji wystarczy, aby wola tylko przylgnęła do Boga ogarniającego słodko duszę, a inne władze mogą być równocześnie w rozproszeniu – to w okresie aktywnym zdaje się, że nie może zaistnieć świadoma uwaga duszy na jakąś prawdę nadprzyrodzoną, bez zajęcia się umysłu tym przedmiotem, czy to przez rozumowanie, czy to przez proste spojrzenie.\nW tym zatem okresie aktywnym, który nas obecnie interesuje, należy przyznać, że uwaga względnie skupienie są rozbite z chwilą wyłamania się z umysłu.\nPoza tym, w tym okresie, niezależność aktywności władz – którą trudniej tutaj rozpoznać – jest również mniej rzeczywista. Spostrzeżenia zmysłowe i rozproszenia wyobraźni zamącą łatwiej pracę umysłu, a w konsekwencji i skupienie.\nRozproszenie będzie dobrowolne, kiedy umysł dobrowolnie i świadomie uchylać się będzie od uwagi na rzeczywistość nadprzyrodzoną, a zajmie się innym przedmiotem. Będzie natomiast niedobrowolne, kiedy to zajmowanie się innym przedmiotem będzie się dokonywać niedobrowolnie albo bez pełnej świadomości, zazwyczaj ulegając jakiemuś wrażeniu lub obrazowi. Kiedy roztargnienie nie jest tylko czymś przejściowym w czasie modlitwy, ale w następstwie niemożności skupienia się umysłu na jakimś przedmiocie i jego ruchliwości staje się jakby stanem trwałym, wtedy wytwarza stan oschłości. Oschłości towarzyszy najczęściej smutek, niemoc, pomniejszenie zapału duszy, rozproszenie i nerwowość władz.\nRoztargnienie jest cierpieniem; oschłość stwarza stan zawodu. Były one najdotkliwszą próbą dla św. Teresy. Opisuje je często, aby nas natchnąć odwagą. Podczas długich lat – mówi ona opisując “pierwszy sposób nawadniania ogrodu” za pomocą dobywania wody wiadrem, co odpowiada pierwszym stopniom modlitwy – poznała dobrze trud “spuszczania często wiadra do studni i wyciągania go próżnym”. I jej zdarzyło się nieraz, że “od zmęczenia już i rąk podnieść nie zdołała ani nie mogła się zdobyć na żadną myśl pobożną…” – I wyznaje dalej Święta: “Jeśli kiedy udało mi się jedną kropelkę zaczerpnąć z owej studni błogosławionej, wydawało mi się to szczególną łaską od Boga. Są to, wiem dobrze, cierpienia bardzo dojmujące i większej zdaniem moim potrzeba odwagi do zniesienia ich niż do innych wielu utrapień, jakie są na świecie” .\nA oto inne jeszcze wyznanie świętej Mistrzyni modlitwy, które na pewno pocieszy nas w naszej bolesnej niemocy: “W te prawdy zagłębiałam się myślą, gdy mogłam; lecz bardzo często, przez kilka lat, więcej byłam zajęta pragnieniem, by prędzej skończyła się godzina przeznaczona na rozmyślanie, i nasłuchiwaniem, rychło zegar wybije, niż dobrymi pobożnymi myślami. I nieraz ochotnie] byłabym podjęła nie wiem jak surową pokutę, którą by mi naznaczono, niż to, że miałam się skupić w duchu dla odprawienia modlitwy wewnętrznej… Taka mną ciężkość owładała w chwili przestępowania progu kaplicy, że potrzeba mi było wezwać na pomoc wszystką odwagę swoją – którą powiadają, że mam niemałą, i Bóg mi ją dał dużo większą nad zwykłą siłę kobiecą, jak się to w różnych zdarzeniach okazało, tylko że na złe jej użyłam – nie zdołałam przezwyciężyć siebie” .\nCierpienie, związane ze stanem niemocy i znużenia towarzyszące pustce władz, jest powiększane poczuciem bezużyteczności wysiłków i wyrażeniem ostatecznej klęski na drogach modlitwy, a w konsekwencji w życiu duchowym. Duszy oddającej się modlitwie konieczne jest wyjaśnienie i pomoc. To wyjaśnienie i pomoc znajdzie się z pożytkiem w wyjaśnieniu przyczyn oschłości i środków zaradczych.\nPrzyczyny roztargnień i oschłości\nNasze poszukiwania nie będą się odnosić do przyczyn dobrowolnych roztargnień i oschłości. Takimi przyczynami są: niedbalstwo w ich odpędzaniu w czasie modlitwy albo przyjemność w zajmowaniu się nimi; znaczne zaniedbania w czytaniu duchownym i przygotowaniu, które powinny dostarczyć modlitwie treści; rozproszone życie i stałe nieumartwienie zmysłów. W takich wypadkach łatwo jest podać środek zaradczy. Niedbalstwo w jego stosowaniu byłoby skazaniem się na niepowodzenia, za które ponosiłoby się odpowiedzialność.\nChodzi tutaj wyłącznie o wskazanie przyczyn, które sprawiają, że walka z roztargnieniami niekiedy staje się nader ciężka, a czasem wprost bezskuteczna. Przyczyny te, konsekwentnie, nie pochodzą bezpośrednio z woli ludzkiej.\n– Charakter prawd nadprzyrodzonych jest pierwszą przyczyną roztargnień i oschłości. Te prawdy nadprzyrodzone są nam podawane w formułach dogmatycznych. Formuła dogmatyczna wyraża w pojęciach ludzkich w sposób analogiczny prawdę boską, która pozostaje tajemnicza, wywodząc się z wyższego porządku niż te pojęcia.\nNa modlitwie wiara miłosna lgnie do tej prawdy, która w istocie pozostaje ciemna, a wyjaśni się tutaj na ziemi dopiero później na podstawie pewnego doświadczenia, spowodowanego darami Ducha Świętego. W pierwszym tym okresie tajemnica pozostaje całkowicie ciemna.\nW tym czasie umysł ujmuje formułę dogmatyczną, przenika pojęcia, rozumuje, podziwia i nasyca się. Ta praca wokół prawd najpiękniejszych i najwyższych, jakie istnieją, budzi zainteresowanie niezrównane. Ponieważ jednak przenikliwość umysłu jest ograniczona, a światła, jakie można dostrzec, dość szybko się wyczerpują odnajdując wciąż te same formuły i te same światła, już dalej nie odczuwa nasycenia: assueta vilescunt.\n– Niestałość władz duszy – oto druga przyczyna roztargnień i oschłości. Władze zmysłowe zarówno jak i rozum, którego działanie jest tak ściśle związane ze zmysłami, są władzami niestałymi i lotnymi. Wola może je skierować na pewien przedmiot i utrzymywanie je wokół niego, ale z chwilą kiedy nakaz woli ustępuje albo się rozluźnia, władze te odzyskują swoją niezawisłość, ażeby staczać się po swoich pochyłościach i oddać się działaniu na pozór nieuporządkowanemu, poddając się pokusom zewnętrznych spostrzeżeń albo wspomnieniom pamięci.\nCierpliwe i wytrwałe ćwiczenia, co właśnie stanowi ascezę skupienia, może je uczynić bardziej podatnym na działanie woli i przyzwyczaić do milczenia w skupieniu, ale nie potrafi zmienić ich natury. W Drodze doskonałości św. Teresa stwierdza: “Dość, że damy im [zmysłom] znak, dość jednej chwili skupienia, a wszystkie się zbiorą we wnętrzu. A choć potem może znów się rozpierzchną, zawsze to już wielka rzecz, że raz się poddały” .\nAni oczyszczenie zmysłów, które podporządkowuje zmysły duchowi, ani nawet dogłębne oczyszczenie ducha – jak to potwierdzają wyznania św. Teresy przytoczone uprzednio – nie podporządkowuje zmysłów duchowi definitywnie.\nTrzeba dopiero cofnąć się do świętego człowieczeństwa Jezusa Chrystusa i do Najśw. Maryi Panny, aby odnaleźć przedziwnie rozwinięte władze zmysłowe, których falowanie, pełne życia i zapału, poddane jest całkowicie woli i których poruszenia całkowicie są przez nią kierowane.\nGrzech pierworodny stworzył ten nieład pozbawiając nas darów pozaprzyrodzonych, które tworzyły w naturze ludzkiej harmonię podporządkowując władze niższe wyższym i kierując je ku Bogu. Stąd pochodzi niezależność władz, jaka istnieje w nas; dwoistość naszej natury, złożonej z ciała i duszy, przejawia się w wewnętrznym, coraz boleśniejszym doświadczeniu, a potwierdza się ostatecznie w śmierci, która jest ostatnią konsekwencją grzechu: stipendium peccati mors est (Rz 6, 23).\nNa ten nieład, tkwiący w naszej grzechem zranionej naturze, który sprawia, że skupienie staje się tak trudne – żali się św. Teresa: “Gorzko tu mi się przypomina szkoda, jaką nam wyrządził grzech pierworodny, bo z tego źródła snadź pochodzi ona niesposobność nasza do cieszenia się całą duszą takim dobrem nieskończonym. Ale u mnie pochodzi ona bez wątpienia z własnych grzechów… niekiedy również i moje złe zdrowie jest tego powodem” .\n– Ta ostatnia uwaga Świętej wskazuje na trudności, jakie mogą powstawać na modlitwie z powodu chorób. Dołączyć tutaj musimy również skłonności patologiczne oraz wady charakteru czy usposobienia.\nCała dziełalność umysłowa podlega wpływom dobrego samopoczucia fizycznego, względnie najlżejszym nawet niedyspozycjom. Pracownicy umysłowi doskonale sobie zdają sprawę z tego, że nie doznając żadnej wyraźnej choroby, czują się jednak w pewnych momentach dnia czy w pewnych okresach niezdolni do jakiejś określonej pracy umysłowej i zmuszeni są rozłożyć swoje zajęcia według jakości energii umysłowej, jakiej one wymagają.\nPraca umysłowa na modlitwie odnosi się do prawd najwyższych a tajemniczych. Aby ją spełnić doskonale, trzeba być w dobrej formie.\nPrawda to, że trzeba tu więcej kochać niż rozumować; ale uczuciowość jest jeszcze bardziej związana z ciałem niż rozum i bezpośrednio podlega zmianom. Bez zdziwienia usłyszymy wypowiedź św. Teresy na ten temat: “Bardzo często – o czym z wielokrotnego doświadczenia się przekonałam i wiem, że tak jest, bo patrzałam na to i zastanawiałam się nad tym, i później osób duchownych się radziłam – bardzo często, mówię, ta niesposobność pochodzi z niedyspozycji fizycznej. Bo taką jest nasza nędza, że ten więzień, ta biedna dusza nasza podziela z ciałem niedomagania jego; częstokroć zmienność pogody albo zaburzenia w organizmie tak na nią wpływają, że bez żadnej winy swojej nie może uczynić tego, co chce, ale cierpieć musi na wszelki sposób” .\nZmiana godziny modlitwy może zapobiec tej niesposobności, zaznacza na wstępie Święta. Trudno o zdrowszy realizm i bardziej macierzyńską troskę w prowadzeniu początkujących na drogach modlitwy. Bardziej uciążliwe niż te chwilowe niedyspozycje mogą być skłonności patologiczne i wady charakteru. Św. Teresa wspomina o skłonnościach do melancholii i bólach głowy, które skupienie czynią niemożliwym. Starała się usunąć od modlitwy pewne osoby, które z powodu słabości fizycznych nie mogły znieść najmniejszego wstrząsu bez popadnięcia w omdlenie.\nWspółczesna psychiatria (co na pewno zachwyciłoby św. Teresę) z przenikliwością wystudiowała te choroby dziedziczne, które mogą mieć głęboki wpływ na rozwój życia duchowego.\nMedycyna zajmuje się niemal wyłącznie wypadkami klinicznymi. Ale wypadki graniczne są nader częste. Można powiedzieć, że każdy z nas ma tę czy inną skłonność mniej lub więcej rozwiniętą.\nPodczas gdy w zwykłej działalności życiowej te skłonności zaledwie się ujawniają, to na modlitwie ujawniają się w pełni. Stąd melancholik oskarżający się bez przerwy, skrupulant stale zajęty swymi wątpliwościami, człowiek obdarzony żywą wyobraźnią nie mogący jej powściągnąć, nieopanowany, którego władze są zawsze w ruchu – znajdują specjalną trudność w skupieniu się.\n– Szatan. “Kiedy roztargnienie i zamęt umysłu są niezwykłe… wtedy szatan jest ich sprawcą” – powiada św. Teresa.\nŚwięta niejednokrotnie doświadczyła na tym polu jego działania: “Zdarzyło mi się to w tygodniu Męki Pańskiej i w Wielkim Tygodniu, kiedy właśnie z największą rozkoszą zwykłam oddawać się modlitwie wewnętrznej. Nagle zły duch opanowuje rozum myślami nieraz tak błahymi, że w innym czasie śmiałabym się z nich, i trzyma go jakby omotanego we wszystkie błazeństwa, jakie zechce mu podać, i duszę tak spętaną, iż nie jest panią siebie ani zdolna pomyśleć cokolwiek bądź dobrego. Przedstawia jej same tylko fraszki i niedorzeczności bez sensu i związku, ni przypiął, jak to mówią, ni przyłatał… Nieraz, przyznaję, takie miałam uczucie, jak gdyby czarci bawili się moją duszą jak piłką, rzucając ją i odrzucając tam i sam, a żadnego nie zostawiając jej wyjścia, którędy by się z rąk ich wyrwała” .\nŚwięta podkreśla, że przede wszystkim niepokój jest znakiem obecności szatana i przyczyną zamieszania na modlitwie: “Niepokój ten nie wiadomo skąd pochodzi; czuje się tylko, że dusza opór stawia i trwoży się, i smuci sama nie wie czemu… Trwoga ta i smutek, jak sądzę, pochodzą z tajemniczego, jakie duch na sobie czuje, zetknięcia z drugim duchem” .\nTa obecność ducha nieczystego może być poznana dopiero przez ducha już oczyszczonego. Zdaje się jednak, że to gwałtowne działanie jest niezbyt częste i że szatan rezerwuje je sobie dla dusz silnych, przed którymi czuje trwogę. Mimo to opisy te są ogromnie pożyteczne, albowiem wskazują nam na zwykłą taktykę szatana i styl jego działania.\nWydaje się rzeczą normalną, że szatan korzysta ze swojej władzy i ze względnej słabości dusz początkujących na drogach modlitwy, by je zatrzymać w marszu ku Bogu, wykorzystując w takim stopniu, jak to jest dla niego możliwe, oschłości i roztargnienia. Jego działanie na początkujących wydaje się pewne i jakkolwiek w porównaniu z działaniem odnośnie do św. Teresy sposób postępowania jest daleko łagodniejszy, jest jednak prawdopodobnie daleko skuteczniejszy.\n– Działanie Boga, a raczej dopust Boży. Działanie tych naturalnych i nadnaturalnych przyczyn wchodzi w zakres planów Mądrości Boga, która wszystko obraca na dobro tych, których miłuje. Światło nadprzyrodzone i łaska, które są owocami cierpień i śmierci Chrystusa, mogą głęboko przeniknąć do duszy tylko przez uczestnictwo w tym cierpieniu i zbawczej śmierci.\nTe cierpienia niosą ze sobą światło poznania samych siebie i utwierdzają nas w pokorze: “Dla dobra naszego, nie wątpimy o tym, boska łaskawość Jego taką nas chce drogą prowadzić, abyśmy dobrze zrozumieli, że jesteśmy niczym; bo taka jest wzniosłość i wielkość tych łask, których nam potem użycza, iż potrzeba nam, pierwej nim ich użyczy, poznać z własnego doświadczenia nędze nasze, by nas snadź nie spotkało to, co spotkało Lucyfera” .\nSą one dalej prośbą pozwalającą wyróżnić odważnych: “Dlatego Pan częstokroć na początku, a nieraz i przy końcu tej drogi modlitwy wewnętrznej dopuszcza na miłośników swoich te męki duchowe i inne, jakie się nasunąć mogą, pokusy, aby ich doświadczył, aby się okazało, czy będą mogli pić kielich Jego i pomagać Mu nosić krzyż, pierwej nim złoży w nich wielkie skarby swoje” .\nTe słowa Świętej odsłaniają nam opatrznościowe plany Boga, który z mądrością kieruje i spożytkowuje wszelkie działania, zarówno wolne jak i nieprzyjazne, do uświęcenia wybranych.\nW tych oschłościach, nawet i u początkujących, prawdopodobnie często się zdarza, w sposób nieciągły, działanie światła Bożego, które wywołuje oschłość kontemplacyjną.\nZdaje nam się rzeczą pewną, że “niesposobność” do rozważań rozumowych pochodziła u św. Teresy z łask zjednoczenia, jakie uprzednio otrzymywała, “albowiem ci, którzy zostali podwyższeni do stanu kontemplacji doskonałej, nie potrafią już rozumem rozmyślać o Męce i życiu Chrystusa” . Te przedłużające się trudności na modlitwie, połączone z uczuciem pokory, ten smutek, który ją przytłaczał, musiały być następstwem tych etapów oświetlonych silnym światłem Bożym, w których poddawały się zmysły pod władanie ducha i przygotowywały duszę do cudownych łask, jakie później otrzymać miała.\nNie można tego twierdzić o wszystkich oschłościach początkujących, ale można się odważyć na taki sąd, że oschłość kontemplacyjna jest u większej ilości dusz gorliwych możliwa już na początku drogi ich modlitwy.\nTe rady, jakie podaje św. Teresa przeciw oschłościom, odnoszą się do dusz, które wykazały swoją wolę przez wierność w skupieniu, czytaniu duchownym i modlitwie. Święta chce je nauczyć zwalczać niedobrowolne przyczyny roztargnień i oschłości.\nSwoboda w doborze środków\nBadanie przyczyn roztargnień wykazuje nam jasno, że są wśród nich takie, których nie potrafimy opanować jakimś gwałtownym wysiłkiem. Jeśli chodzi np. o bezsilność władz wobec prawd nadprzyrodzonych, o ich niestałość naturalną, o schorzenia fizyczne czy działania szatana, tam zdajemy sobie sprawę, że gwałtowność, jakiej byśmy użyli w ich zwalczaniu, byłaby nierozumna i pyszna. To przekonanie przepoi całą naszą walkę przeciw roztargnieniom i każe nam zastosować pewien umiar, który ma sens jedynie wobec tych przeszkód. Posłuchajmy, co mówi nasza mądra Mistrzyni: “Strapienie, jakiego stąd [z roztargnień] doznają, będzie im dowodem, że stan ten nie z ich winy pochodzi. Niechże się tym nie dręczą, niech się nie męczą daremnym trudem zmuszania rozumu swego do spokojnego i porządnego myślenia, bo do tego on w tym stanie nie jest zdolny. Daremne takie miotanie się pogorszyłoby tylko ten zamęt wewnętrzny; niech odmawiają pacierz, jak potrafią, albo niech na ten czas zupełnie zaniechają modlitwy i duszy schorzałej dadzą chwilę spoczynku, zajmując się tymczasem jaką pożyteczną czynnością” .\nA w innym miejscu pisze jeszcze dobitniej: “Gdy w takich chwilach przymuszać ją [duszę] do modlitwy, złe tym bardziej się wzmaga i tym dłużej trwa. Potrzeba tu roztropności, aby umieć rozpoznać takie pory i nie dręczyć biednej na próżno; niech taka dusza zrozumie, że jest chora; niechaj w takim będąc zniemożeniu, jeśli potrzeba i przez kilka dni, inną sobie obierze godzinę modlitwy. Niech znosi jak potrafi ten czas wygnania; bo dla duszy kochającej Boga jest to gorzka niedola widzieć siebie skazaną na takie nędzne życie i nie móc czynić tego, co by uczynić chciała, z powodu takiego uprzykrzonego gościa, jakim jest to ciało” .\nI streszcza dalej Święta swoje rady: “Niechże wówczas dla miłości Boga ulży nieco i posłuży ciału, aby ono za to w wielu innych razach służyło duszy; niech użyje świętej jakiej rozrywki w pobożnej rozmowie, w przechadzce na wolnym powietrzu albo cokolwiek spowiednik poradzi innego. W tym wszystkim więcej pomocne jest doświadczenie, które nas uczy, co w danym razie będzie nam pożyteczne, by we wszystkim można było służyć Bogu” .\nPrzytaczamy tak obszerne wyjątki, nie dlatego by zebrać wskazówki postępowania – bo przecież wypadki są przeróżne – ale raczej, by nauczyć się w szkole św. Teresy, w jakim duchu należy prowadzić walkę z roztargnieniami. Łatwo odgadnąć, że w pewnych wypadkach, by zapobiec pewnym niemocom, nie tylko potrzeba umiaru w wysiłkach, ale pomocy i światłej opieki. Niekiedy potrzebna będzie współpraca kierownika duchownego i lekarza, by zapewnić ciału zdrowie a duszy postęp.\nRoztropność nie na to jest polecana, by usprawiedliwiać lenistwo, ale aby umożliwić wytrwałość. “Wytrwałości tu przede wszystkim potrzeba” – powie Święta . I ustawicznie to powtarza. Wszystko przemija. Cierpliwością osiąga się wszystko! Prawdą to jest przede wszystkim, jeśli chodzi o modlitwę.\nSama również głównie dzięki cierpliwości osiągnęła swoje bogactwa nadprzyrodzone: “Rzadki jednak był dzień – wyznaje – bym nie spędzała długich godzin na rozmyślaniu, chyba że byłam bardzo chora albo bardzo zajęta” . Najcięższą pokusą jej życia było to, że przez przeszło rok zaniedbała się w modlitwie, uważając siebie za niegodną .\nTa wytrwałość musi się odnosić nie tylko do samego ćwiczenia w modlitwie, ale i do ascezy skupienia, która powinna jej towarzyszyć. Trzeba w ciągu dnia roztoczyć straż nad swoimi zmysłami, strzec się ciekawostek, które rozpraszają, i możliwie jak najczęściej zwracać się do swojego Mistrza przez akty strzeliste czy akty cnót teologicznych.\nTe modlitwy roztargnione, a przede wszystkim oschłości, są mimo wszystko pełne światła, wykazują bowiem – razem z głęboką słabością duszy – równocześnie przyczyny roztargnień. Będzie to bądź sympatia lub antypatia, do której się wciąż powraca, bądź wrażenie, które wciąż jeszcze wywołuje zamieszanie, bądź spostrzeżenie, które narzuca się nieprzeparcie, bądź wspomnienie, które przeszkadza w skupieniu. Lepiej niż przez rachunek sumienia szczegółowy dusza odkrywa główne punkty, wokół których powinna skoncentrować swoje wysiłki w ascezie skupienia.\nChoćby nawet była grzeszna, niech jednak dusza wytrwa, a – jak zapewnia Święta – Bóg ulituje się nad nią: i “Źli, usposobieniem swoim tak różni od Ciebie, powinni by się łączyć z Tobą, abyś Ty ich uczynił dobrymi; niech się tylko zgodzą, byś Ty był z nimi choć dwie godziny dziennie, jakkolwiek oni nie umieją być z Tobą, jeno wśród tysiącznych roztargnień, trosk i myśli światowych, jak ja to czyniłam. Za to przezwyciężenie, jakie sobie zdają dla dobrowolnego wbrew roztargnieniom pozostawania w tak szczęśliwym z Tobą towarzystwie – bo w początkach, a nieraz i później, nic więcej na rozmyślaniu czynić nie zdołają – Ty, Panie, łaskawie na nich spoglądasz” . Jednym słowem, jedynie wytrwałość jest zdolna odnieść sukcesy w modlitwie.\nWytrwałości powinna towarzyszyć cierpliwa i ufna pokora: “Cóż tedy pocznie taki, który przez długie dni widzi w sobie samą tylko oschłość i taką bezskuteczność pracy swojej w chodzeniu do studni i szukaniu wody, że gdyby nie pomniał na to, że tak pracując przyjemność czyni i posługę oddaje Panu ogrodu, gdyby go nie powstrzymywała obawa postradania tego wszystkiego, co już wysłużył, i nadzieja, że przecie nie pozostanie bez pożytku ten trud nużący, jaki ponosi tyle razy spuszczając wiadro do studni i zawsze je wyciągając bez wody – gotów by porzucić wszystko?…\n“Cóż więc, pytam, pocznie ogrodnik w takiej niedoli swojej? Niech się pociesza, niech się weseli, niech sobie to poczytuje za łaskę największą, że dano mu pracować w ogrodzie tak wielkiego Monarchy, że tak pracując podoba się Jemu, i że w tym ma na celu nie własne zadowolenie swoje, ale zadowolenie Jego.\n“Niech Go wysławia ustawicznie, iż takie mu zaufanie , okazuje, widząc, jak on przecie z taką pilnością chodzi około pracy przez Niego mu zleconej, choć Pan mu żadnej nie daje zapłaty. Niech Mu dopomaga w noszeniu krzyża, pomnąc na to, że On całe życie swoje dźwigał brzemię krzyża; niechaj nie tu na ziemi szuka chwały królowania z Nim i modlitwy niechaj nigdy za nic nie opuszcza, ale raczej wciąż się stwierdza w mocnym postanowieniu, że chociażby ta oschłość trwać miała całe życie, on nie dopuści upaść Chrystusowi pod krzyżem. Przyjdzie czas, że otrzyma zapłatę za wszystko” .\nTo usposobienie pokory miłosnej i cierpliwej jest już owocem oschłości. Jednoczy bowiem duszę z opatrznościowymi planami, które pozwalają na oschłości i wykorzystują je dla uświęcenia wybranych oraz łatwo wysługują od Boga najwyższe łaski: “Mają swą cenę te udręczenia… Bóg nie zostawia ich bez nagrody, nawet i w tym życiu jeszcze; bo rzecz pewna, że jedna z tych godzin rozkosznego uczucia boskiej słodkości Jego, których mi potem Pan użyczał, wydała mi się przeobfitym wynagrodzeniem za wszystkie udręczenia, jakie przez długi czas wycierpiałam, chcąc wytrwać na modlitwie” .\nJezus zostaje zwyciężony pokorną i miłosną cierpliwością. To jest właśnie to usposobienie, które zapewnia duszy triumf nad zewnętrznymi i wewnętrznymi przeszkodami, jakie przeszkadzają jej w zjednoczeniu z Bogiem.\nŚwięta Teresa tak podsumowuje swą naukę: “Ponieważ to, co taką mi mękę sprawiało, snadź i was w danym razie równie boleśnie dotknąć może, dlatego wam przy każdej sposobności to samo powtarzam pragnąc, byście dobrze zrozumiały, że jest to rzecz nieunikniona, że zatem ani niepokoić się o to, ani trapić nie powinnyśmy; nie zważajmy na wyobraźnię i wybryki jej; niech sobie lata i kręci się ta żegotka młyńska, jak jej się podoba, a my tymczasem mielmy mąkę naszą, spokojnie pracując dalej wolą i rozumem.\n“Różne bywają stopnie i różna siła tych naprzykrzonych roztargnień, według różnego stopnia zdrowia i różnych okresów czasu. Niech cierpi biedna dusza, bo choć tu nie jest winna, inne przecie mamy winy, za które słusznie byśmy cierpieli i na cierpliwość się zdobywali.\n“A ponieważ z powodu małej umiejętności naszej nie dość tego, co w książkach czytacie, i tego, co ustnie wam radzą, byście o te mimowolne roztargnienia się nie troszczyły, przeto nie uważam za stracone tych chwil, które poświęcam na coraz dokładniejsze wytłumaczenie wam tej zasady i pocieszenia was w tym strapieniu; chociaż nie na wiele przydadzą się wszelkie objaśnienia moje, póki Pan sam nie raczy was oświecić. Ale potrzeba także i Bóg tego żąda, byśmy używały odpowiednich środków do oświecenia się i zrozumienia, co wyprawia w nas niespokojna wyobraźnia i przyrodzona skłonność, i byśmy tego, co nam diabeł podsuwa, nie kładły na karb duszy, jakoby to było z jej winy” .\n TwierdzaIV, 1, 13.\n Życie 9, 5.\n Twierdza IV, 1 9.\n Dr Laignel-Lavastine, profesor na wydziale medycyny, w artykule Les distractions dans la priere; étude physio-psychologiue (Roztargnienia na modlitwie; studium fizjo-psychologiczne) w: Études Carmélitaines, kwiecień 1934, s. 120-142.\n Twierdza IV, 1, 8.\n Tamże IV, 1, 10 passim.\n Tamże IV, 1, 8.\n Życie 13, 3 passim.\n Tamże 11, 11.\n Życie 8, 7.\n Por. Droga 28, 7.\n Życie 30, 16.\n Tamże 11, 15.\n Życie 30, 11.\n Tamże 25, 10.\n Życie 11, 11.\n Twierdza VI, 7, 11.\n Droga 24, 5.\n Życie 11, 15.\n Tamże 11, 16.\n Twierdza II, 1, 3.\n Życie 8, 3.\n Tamże 7, 1.\n Życie 8, 6.\n Tamże 11, 10 passim.\n Życie 11, 11 passim.\n Twierdza IV, 1, 13-14.


→ Montaż zabudowy kuchennej → Katowice, Chorzów, Sosnowiec, Zabrze • Pan Remont\nJesteś tutaj: Pan Remont » Usługi remontowe » Zabudowy » Zabudowa kuchni\nPlanowanie kuchni wiele z nas zaczyna od wyboru stylu, w jakim zostanie ona urządzona. Kuchnia to serce naszego domu. To właśnie w kuchni spędzamy najwięcej czasu podczas przygotowania i spożywania posiłków razem z rodziną. Nie tylko jakość i kolor mebli wpływa na wygląd i funkcjonalność kuchni, ale również ich prawidłowy montaż. Dobrze wykonany montaż zabudowy kuchennej jest konieczny do tego, aby cieszyć się dobrze wyglądającą kuchnią przez wiele lat.\nRodzaje zabudowy kuchennej\nPierwszym krokiem przy zabudowie kuchennej jest ustalenie materiału z jakiego chcemy mieć wykonane meble. Do dyspozycji mamy m.in:\nZabudowy z płyt MDF są najpopularniejszym materiałem wybieranym do zabudowy. Występują w dwóch rodzajach: jako płyta lakierowana i oklejana folią PCV. Meble z płyt MDF mogą również występować w wariancie błyszczącym i matowym.\nZabudowa drewniana to najdroższy materiał zabudowy kuchennej. W tym wypadku cena jednak idzie w parze z jakością. Decydując się na meble wykonane z drewna dostajemy gwarancję jakości na długie lata.\nPłyta fornirowana jest podobna do płyty MDF z małą jednak różnicą – jej powierzchnia pokryta jest cienką warstwą naturalnego drewna.\nPłyty laminowane to płyty MDF, na powierzchni których zaprasowana żywicą zostaje warstwa papieru. Umożliwia to stworzenie na jej powierzchni dowolnego wzoru.\nZabudowa kuchni – nasze usługi\nzabudowa z płyt gk,\nzabudowa w kształcie litery L,\nzabudowa na planie litery U,\nzabudowa w kształcie litery G,\nzabudowa z wyspą,\nzabudowa kuchni otwartej,\nmontaż frontów, zawiasów,\nmontaż urządzeń kuchennych.\nDziałamy na terenie Śląska: Katowice, Sosnowiec, Gliwice, Tychy, Częstochowa, Piekary Śląskie, Tarnowskie Góry, Mysłowice, Jaworzno, Chorzów, Dąbrowa Górnicza. Zapraszamy do kontaktu. Zapraszamy do kontaktu!


Dziennik. Guzik i inne opowiastki – Dzienniki Urzędnicze\nDziennik. Guzik i inne opowiastki\nkozmo 24 stycznia, 2021 24 stycznia, 2021 DZIENNIK\nPaul Delvaux, Samotność, 1956, Muzeum Sztuk Pięknych, Mons, źródło: twitter.com\n(Odpowiedź dla M.) Spomiędzy bogów olimpijskich nigdy nie polubiłem Hermesa z tymi fikuśnymi skrzydełkami na butach. Nic dziwnego, że teraz sprzedaje drogie sukienki na Krakowskim. Może kiedyś (to słowo będzie się powtarzać w dzisiejszych zapiskach) u Parandowskiego jeszcze odrobinę miał szansę. Teraz tylko Dionizos i rozżalona Demeter (im człowiek starszy, tym archaiczniejsze ceni bóstwa).\nMiał zawsze przy sobie dwa guziki. Ten pierwszy powodował anihilację planety, dzięki temu drugiemu zjawiała się srebrna tacka z colą zero (cola zero możliwa jest do spożycia, jedynie gdy jest zimna i nie czuć jej smaku). Przez te pięć lat mieliśmy sporo szczęścia, powiadam Wam.\nKiedy otworzyłem drzwi do mieszkania, zastałem A. leżącą na podłodze w pokoju. Miała zamknięte oczy a z komputerowego głośnika sączyła się zachęta, aby myślą wniknąć we włókna mięśniowe uda. Szkolenie z wypalenia on-line okazało się ciekawym doświadczeniem.\nOkolice Powązek Wojskowych były zakorkowane, krążyły na sygnałach wozy policyjne. Z kolei wozy transmisyjne łapały sygnał z Andromedy. Czyj pogrzeb? – wstukałem do wyszukiwarki, podając datę. Wyświetliło się kilka artykułów towarzyszka życia żołnierza wyklętego (tylko jakieś małe zbrodnie wojenne).\nUpadek fryzjera dziecięcego\nLubiłem to miejsce. Za pierwszym razem (a może za którymś innym) szliśmy potem Nowym Światem na kawę w sobotni ranek. Pożarła go pandemia razem z czerwonym automatycznym samochodem, domkiem do zabawy po strzyżeniu i tysiącem zabawek na półkach, które zawsze oglądałem w międzyczasie. W sobotni ranek pojechaliśmy więc do dużego martwego centrum handlowego, pod kopułą którego wisiały krasnoludki.\n(To centrum też lubiłem, kiedyś, tak jak lubiłem kofihewen i słodką świąteczną kawę, berszki, stradiwariusy, pulendbery i na końcu, jeszcze dawniej, habitat, w którym kupiliśmy radio).\nCzłowiek z Anglii\nZ każdym dniem zaraza robiła nas coraz bardziej w konia. Uwzięła się teraz na Portugalię, ale jednocześnie krążyła też tu.\nKsiądz w Pobożnie zdziwił się na ambonie – a przez całą zarazę miał w poważaniu jakiekolwiek nakazy i zakazy, łącznie z komunią do ręki, która jest diabelską sztuczką – że umiera teraz dziewięć, dziesięć osób tygodniowo, a nie dwie, trzy jak wcześniej.\nLudzie więc umierali, system nie działał, ale nie przeszkadzało to rządzącym zajmować się sprowadzaniem z Anglii pół-martwego (a może nawet całkiem martwego) człowieka.\nKiedyś pisałem więcej o Polsce, i źle: wydaje mi się, że ten pół-martwy człowiek jest synekdochą.\nPolicja u nas zachowuje się w niezwykle profesjonalny sposób. Proszę zauważyć, że u nas nie ma przypadków, że ktokolwiek zginął. Pojawił się, ale właściwie po co.\nUspokaja mnie smażenie naleśników w niedzielny ranek. Podobnie jak gotowanie kawy. Chowamy się w domu Muminków i tam jest znacznie lepiej niż tutaj (za oknem szarość, wilgoć, już dawno po świętach). A może ten dom, do tego kawa inka i buczący młynek, to wcale nie Finlandia, ale mieszkanie na Marchlewskiego w Lu., lata osiemdziesiąte ubiegłego stulecia?\n(Dopisane: komentuje A. Jakie sukienki? Widziałeś torebki?)\nPoprzedni Dziennik. Odwilż\nDalej Dziennik. Ciała martwe, ciała żywe


Kup iron man kask - świetne oferty na iron man kask na AliExpress\nGorące promocje na iron man kask\nŚwietna wiadomość! Jeśli szukasz produktów z kategorii iron man kask, jesteś we właściwym miejscu. Pewnie już wiesz, że na AliExpress znajdziesz wszystko, czego szukasz. Mamy tysiące super produktów z dosłownie każdej kategorii. Luksusowe marki, przeceny, ekonomiczne oferty hurtowe... AliExpress ma wszystko!\nAliExpress zawsze stara się oferować najlepszy wybór, jakość i cenę. Każdego dnia znajdziesz nowe oferty dostępne tylko przez Internet, zniżki w sklepach i możliwość zaoszczędzenia jeszcze więcej poprzez zbieranie kuponów. Niekiedy warto się pospieszyć, bo top produkty w kategorii iron man kask bardzo często szybko się wyprzedają. Wszyscy znajomi będą Ci zazdrościć, kiedy powiesz im, że najlepsze produkty z kategorii iron man kask masz z AliExpress. Niskie ceny, tania wysyłka i lokalne opcje odbioru - dzięki nim możesz oszczędzić jeszcze więcej.\nA co jeśli nadal masz wątpliwości dotyczące kategorii iron man kask? AliExpress to świetna platforma do porównywania cen i sprzedawców. Pomożemy Ci ustalić, czy warto zapłacić więcej za produkt z górnej półki, czy dostaniesz równie dobrą ofertę, kupując tańszy produkt. A jeśli masz ochotę zdecydować się na najdroższą wersję, AliExpress zapewni najlepszą jakość w najlepszej cenie. Damy Ci nawet znać, kiedy możesz spodziewać się promocji i ile możesz zaoszczędzić.\nA jeśli dopiero zaczynasz korzystać z AliExpress, zdradzimy Ci sekret. Tuż przed kliknięciem przycisku „kup teraz” poświęć chwilę na sprawdzenie kuponów - a zaoszczędzisz jeszcze więcej. Znajdź kupony sklepu, kupony AliExpress lub zbieraj je każdego dnia, grając w gry w aplikacji AliExpress. Ponieważ większość naszych sprzedawców oferuje bezpłatną wysyłkę, otrzymujesz produkty z kategorii iron man kask w jednej z najlepszych cen online.


Blacksad - 1 - Pośród cieni (wyd. II). - Gildia.pl - księgarnia internetowa - komiksy, filmy, książki, muzyka, rpg\nMroczny kryminał w bardzo czarnym klimacie, historia dość prosta lecz wysmakowana.\nZbyt krótki, jak na taką historię\nPiękne rysunki i... Niestety bardzo prosta historia, której zabrakło kilku stron, żeby się rozwinąć, intryga zostaje rozwiązana niemal w momencie jej pojawienia się, postacie i relacje miedzy nimi jak na razie są niezbyt złożone i przedstawione głównie wprost\nAutor: Julia Data: 16.11.2018\nBlacksad się rozkręca\nPozycja obowiązkowa. Smakujmy kadry, tu nie chodzi o komplikację fabuły. Na to przyszła e pora w kolejnych albumach serii\nAutor: Karolsky Data: 02.09.2019\nPozycja obowiązkowa. Kadry, ciebie, kolorystyka, prowadzenie opowieści, wszystko na bardzo wysokim poziomie. Jest to w sumie prosta historia, bez „zaskakujących” zwrotów akcji. Prosta, ale nie prostacka. Plus duży format.\nZnaleziono zwłoki młodej gwiazdki filmowej. Detektyw Blacksad wraz z policją, na czele z komisarzem Smirnovem, ogląda miejsce zbrodni. Okazuje się, że znał kobietę. A może powinnam napisać samicę? Nieważne. Ważne, że ona nie żyje, była mu znana, a ktoś musiał w jej śmierci maczać palce. Być może ktoś o wyłupiastych oczach, ktoś, kto zniknął bez śladu z planu filmowego. Policja radzi detektywowi trzymać się od sprawy z daleka, więc jest jasne, że będzie węszył. Okazuje się, że sprawa jest grubsza. Na tyle gruba, że policja nie może kiwnąć palcem. Ale przecież od czego jest prywatny sektor śledczy! Tu cały nie na biało, a na czarno wchodzi nasz bohater Blacksad i… robi to co bohater zrobić powinien! Więcej na https://www.monime.pl/blacksad-posrod-cieni-tom-1/\nJest to bardzo dobra rzecz. Pod kątem wizualnym wręcz majstersztyk, ale jeśli chodzi o scenariusz to jest po prostu banalny, poprawny, bez zachwytów.\nMinimalizm kolorystyczna w bogactwie form !\nPierwsze moje spotkanie z hiszpańskim Duo, a od razu jest bardzo dobrze. Atomosefa antropomorfologicznych postaci, ich ekspresja, grymasy i mimiki, wreszcie dopasowanie "ras zwierząt" do możliwych typów zachowań ludzkich...proste a za razem genialnie to dziala. Tak, widzieliśmy to już u Bilala, Disneya itp, ale jak piszę : wszystko w komiskie gra i to dobrze. Ponieważ jestem po 1 tomie i tak sie zlożyło że po 1 tomie Sin City (!), widzę pewne wspólne momenty, niemniej nie brak u dwójki hiszpan swojej oryginalności (paleta barw i techniki malarskie są oczywście odmienne od Mullera). Na mnie komiks ten działa ( ładne wydanie, nieco większy format co jest tu na plus ), i to bardzo. Polecam\nAutor: Aleksander Gumos Data: 25.09.2021\nPrzeczytałem 4 tomy, jest ogień! Styl kina noir, koci Bogart, rysunki super, lekkie pióro scenarzysty, żal, że 6 tom to koniec.\nAutor: DoYouWanna Data: 03.10.2021


Córki i matki. 9 składników serdeczności [Olga Kersten-Matwin] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE\nAutor: Olga Kersten-Matwin Liczba stron:\nISBN: 9788380410169 Data wydania:\nCórki i matki 9 składników serdeczności - WERSJA DEMO Olga Kersten-Matwin ISBN: 978-83-8041-016-9 © Copyright by Wydawnictwo Perspektywa 2015 Ostrów Wielkopolski, czerwiec 2015 Wydawnictwo Perspektywa sp. z o.o. adres: ul. Strumykowa 15, 63-400 Ostrów Wielkopolski telefon: 783 031 083 www.wydawnictwo.perspektywa.co email: wydawnictwo@perspektywa.co Redakcja: Redaktor naczelny: Marcin Włoszczyk Sekretarz redakcji: Eliza Wolańczyk Skład, łamanie wersji elektronicznej i korekta: Paulina Stagraczyńska, Karina Gmurowska, okładka: Wydawnictwo Perspektywa na podstawie materiałów Autorki. Wszelkie prawa zastrzeżone/All right reserved. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii książki w postaci powielania pliku dla więcej niż 2 urządzeń jest naruszeniem praw autorskich niniejszej publikacji. Wydanie elektroniczne I\nOlga Kersten-Matwin Córki i matki 9 składników serdeczności WERSJA DEMO\nMoim najdroższym – Mamie i Córce\nPragnąc, aby mnie czytano i słuchano, muszę być wiarygodna, jeżeli zaś dążę do tego, by rozważano moje argumenty, muszą być one tak sformułowane, żeby nie tylko pobudzały krytyczne myślenie, ale aby również ich język i dobór wyrażały szacunek i dla tematu, i dla odbiorców. prof. Krystyna Kersten WSTĘP Śliczna Persefona bawi się z koleżankami na łące. Roześmiane nimfy pląsają w tanecznym rytmie wietrznego popołudnia i zrywają kwiaty, których jest tu całe zatrzęsienie! Persefona z młodzieńczym wdziękiem schyla się po tęczowe tulipany, odurzające wonią hiacynty, słodkie fiołki i błękitne niezapominajki, tworząc z nich wielobarwny, wonny bukiet. Z daleka omija jedynie narcyzy, albowiem jej matka, bogini urodzaju Demeter przestrzegła ją surowo przed tymi zwodniczymi kwiatami. Opowiadała córce o pragnieniu uśpionym w płatkach narcyzów, o niezwykłej woni, którą owe kwiaty, poświęcone podziemnym bóstwom, potrafią odurzyć tylko po to, by odwrócić jej myśli od nieba. Beztroska lecz posłuszna Persefona uważa więc, by narcyzów nie zrywać. Nagle staje jak zaklęta… Przed nią niezwykły kwiat, jakiego nigdy jeszcze nie widziała. Tysiące białych płatków przyprószonych płonącym szkarłatem przykuwa jej wzrok i porywa swym urokiem. Ich obezwładniający zapach wypełnia niebo i ziemię. Hipnotyzuje wszystkie żywe istoty, które wzdychają głębokim „aaaaaach”. Oczarowana Persefona rozgląda się dokoła, sprawdza, czy nikt jej nie widzi i… szybkim ruchem zrywa tajemniczy kwiat. Dorzuca do swojego bukietu i z upojeniem przymyka oczy. Wówczas zapada całkowita ciemność. Rozwiera się ziemia, a z zaświatów wyłania się bóg piekieł Hades, który zdecydowanym ruchem porywa Persefonę do powozu zaprzężonego w czarne rumaki. Jak huragan pędzą teraz nad ziemią i morzem. Naręcze kwiatów Persefony rozwiewa się na wszystkie strony. Niebawem przerażona dziewczyna traci z oczu wszystkie ziemskie widoki, otwarte czeluście zaświatów pochłaniają powóz. Po ślicznej Persefonie ginie wszelki ślad. Zrozpaczona matka bez wytchnienia szuka jej po całym świecie. W poszarpanej szacie, z rozwianymi włosami tuła się po morzach i lądach. Sprawdza każdy zakamarek, każdą dziuplę, każde urwisko. Bez skutku. Twarz jej porył smutek, a cierpienie wysuszyło łzy. Kochająca matka szuka córki. Wkrótce jej rozpacz okrywa żałobą całą ziemię. Ból bogini, która straciła córkę, paraliżuje wszystko. Przestają padać deszcze, wysychają strumienie, marnieją zasiewy, ustają plony. Za sprawą Pani Urodzaju życie na ziemi szarzeje i zamiera. Na nic zdają się interwencje Władcy Olimpu, Zeusa. Demeter ani drgnie na jego prośby i groźby. Nieugięta oznajmia Zeusowi, że ziemia taką już pozostanie, dopóki matka nie odzyska córki. Zeus nakazuje więc swemu bratu Hadesowi natychmiastowe zwrócenie porwanej dziewczyny. Choć Hades w międzyczasie poślubił piękną nimfę, doskonale wie, że musi spełnić życzenie Gromowładnego. A ponieważ jest przebiegły, wymyśla podstęp. Tuż przed rozstaniem z ukochaną podaje jej owoc granatu i Persefona, nieświadoma podstępu, zjada z niego kilka ziarnek i… na zawsze związuje się z krainą piekieł. Uszczęśliwiona odzyskaniem córki Bogini Urodzaju sprawia, że ziemię znów pokrywa zieleń i znów słychać radosny śpiew ptaków. Ale Persefona może być z matką tylko przez dwie trzecie roku. Na pozostałe miesiące odchodzi do męża. Za każdym razem kobiety żegnają się ze łzami w oczach, jakby już nigdy nie miały się zobaczyć. Ból matki powoduje, że świat ponownie zamiera. Otula się chłodem i szarością. Nastaje zima. A kiedy Demeter i Persefona – matka i córka – znów są razem, ziemia ponownie rozkwita. Świat mieni się barwami tęczy, kolorowe kwiaty pną się ku słońcu, a radosny śpiew ptaków wzywa do życia! Mit o Demeter i Persefonie opisuje nie tylko miłość matki do córki, ale również kolejne stadia ich relacji. Tak wiele prawd o związku matek i córek – o ich bliskości i rozłące, utracie i pojednaniu, cierpieniu i uzdrowieniu – okazuje się stare jak świat. Ogromna bliskość córki i matki czyni je podatnymi zarówno na przyjemne, jak i przykre doświadczenia. Mocno dają się im we znaki nieporozumienia i zawiedzione oczekiwania. Bo cóż nas może bardziej dotknąć niż niechęć najbliższej osoby? Psychologowie określają relację matki z dzieckiem mianem relacji paradoksalnej. Ten związek, który rozwija się dzięki wielkiej bliskości, z upływem czasu wymaga od matki znacznie więcej – by pozwoliła, a nawet pomogła swemu dziecku odejść. Bez tego kroku nie będzie ono mogło uzyskać niezależności, a bez niezależności nie da rady zbudować dorosłego życia. W micie o Demeter i Persefonie konieczność odejścia w zaświaty rozdziela matkę i córkę. Bo choć Persefona z radością powraca do Hadesa, jej matka niechętnie na to patrzy. Pamiętam, jak trudno mi było pogodzić się z faktem, że moja córka mieszka w innym kraju, ma swoje życie i zupełnie dobrze sobie radzi beze mnie! Zawsze uczyłam ją samodzielności, ale kiedy już ją zdobyła i zaczęła żyć własnym życiem, brakowało mi naszej codziennej bliskości. Na tym właśnie polegał paradoks: byłam z nią bardzo blisko związana, jej dotychczasowe życie było w centrum mojego, bałam się więc okropnie, że skoro już mnie nie potrzebuje, nasz bliski kontakt zostanie całkowicie zerwany. Należało więc przenieść nasze wzajemne stosunki na inną płaszczyznę. Nie chciałyśmy bynajmniej ich zrywać ani rozstawać się na zawsze. W nowej dla nas obu rzeczywistości uczyłyśmy się szanować fakt, że jesteśmy dorosłymi kobietami, chciałyśmy w dalszym ciągu odczuwać bliskość. Stało się to możliwe dzięki zmianom, jakie się dokonały w naszym poczuciu odpowiedzialności. Na tym etapie przestałam już być matką odpowiedzialną za swoje dziecko. Dorosła córka wzięła całkowitą odpowiedzialność za siebie i swoje życie. W praktyce oznaczało to, że zaczęła samodzielnie stawiać czoła konsekwencjom swoich wyborów, preferencji, zachowań itp. Ja mogłam jej jedynie dostarczać informacji zwrotnych w postaci czytelnych sygnałów, w rodzaju: „akceptuję twoje wybory” czy „kocham cię, choć nie podoba mi się to, co robisz” i tym samym przekształcić poczucie odpowiedzialności za córkę w odpowiedzialność w stosunku do niej. Ona zaś – z pozycji dorosłej, samodzielnej osoby – rzuciła mi wyzwanie do kierowania się moim własnym dobrem (z reguły w swoich decyzjach koncentrowałam się na tym, co jest dobre dla najbliższych). Zawiła droga od całkowitej zależności do autonomii zaprowadziła nas do miejsca, w którym obie mogłyśmy realizować swoje życiowe aspiracje. To z kolei pozwoliło nam na dalszy indywidualny rozwój i przemianę naszej relacji. Przede wszystkim zaakceptowałyśmy to, co w nas podobne – a nie było to wcale łatwe. Następnym krokiem było przyjęcie tego, co w nas inne – to już było wtedy łatwiejsze. Poczułyśmy się całkiem swobodnie i stale doceniamy owe podobieństwa i różnice. Ostatnio znalazłam w internecie wypowiedź młodej kobiety zatytułowaną „Nienawidzę swojej matki”; przytaczam ją prawie dosłownie: Nie chcę być taka jak moja matka! I zrobię wszystko, by taką się nie stać. Ona nie potrafiła stawać w mojej obronie, lecz mnie karciła. Nie potrafiła przytulić, lecz krzyczała. Nie pokazała mi piękna tego świata ani nie zdradziła tajemnic stawania się kobietą – dla niej to było oczywiste. I w końcu nie pokazała, jak się prowadzi dom, lecz ciągle rozkazywała „zrób to i to, a jak nie umiesz, to się naucz”. Mimo że mam już 25 lat, muszę żyć z nią pod jednym dachem, bo nie stać mnie na życie osobno. Ale wkrótce się to zmieni. Dołożę wszelkich starań, by moje dzieci miały we mnie matkę i przyjaciółkę. Bo przecież tak powinno być! Wygląda na to, że autorka nie zdaje sobie sprawy z tego, co czuje. Gdy z pasją pisze „nienawidzę”, nieświadomie przyznaje, jak mocny jest jej związek z mamą. Jej uczucie – nawet tak przykre jak nienawiść – powoduje, że mama jest stale w jej życiu obecna. Nawet kiedy fizycznie mamy przy niej nie ma, podsyca w sobie przykre uczucia do niej. I choć autorce postu może się to wydawać dziwne czy wręcz niezrozumiałe, podstawowym elementem osiągnięcia dorosłości jest dostrzeżenie i docenienie tego, czego nauczyła się niejako mimochodem, będąc córką swojej mamy. I tak w ramach przygotowań do bycia matką - przyjaciółką może próbować przemienić niechęć do matki w życzliwość dla samej siebie. Może na przykład stwierdzić: „Dorastając z moją mamą nauczyłam się radzić sobie sama. Teraz wiem, że mogę wskazywać drogę i pomagać innym, bo musiałam się tego sama uczyć”. Takie podejście pozwoli jej na przeniesienie punktu ciężkości z „bycia na nie” na „bycie na tak”. Innymi słowy na przejście od surowego oceniania mamy do chęci zrozumienia, dlaczego była taka, a nie inna. By sama stać się matką - przyjaciółką owa młoda kobieta musi znaleźć w sobie ciepło i serdeczność, których tak bardzo pragnęła od swojej matki. Zamiast krytykować „nie nauczyła”, „nie pokazała”, „nie przytuliła”, może zainteresować się życiem swojej matki i spojrzeć na nie życzliwiej. Nawet jeśli niewiele wie o doświadczeniach swojej mamy, może się postarać wyobrazić sobie jej życiową drogę. Wyobraźnia jest bowiem nie tylko unikalną cechą ludzkiej natury, umożliwiającą zobaczenie czegoś, czego tak naprawdę nie ma, ale pozwala również – a może przede wszystkim – na współodczuwanie stanów, których sami nigdy nie doświadczyliśmy. Empatia może utorować drogę do prawdziwego poznania życia matki: środowiska, w którym dorastała, warunków i okoliczności towarzyszących jej rozwojowi. Przyjrzenie się jej światu, poznanie jej historii i historii jej żeńskich przodków – kobiet, od których uczyła się bycia kobietą – otwiera drzwi do zrozumienia tak matki, jak i samej siebie. Matka natomiast, by wyjść poza opiekuńcze i wychowawcze zachowania – zarówno te nakazujące, jak i krytyczne – może dostrzec dorosłość córki i uszanować jej samodzielność. Przyznam, że gdy zaczęłam patrzeć na moją córkę jak na kompetentną, dorosłą kobietę, to poza tym, że serce we mnie rosło, dowiadywałam się o niej wielu ciekawych rzeczy. Do tej pory pochłaniały mnie prawie wyłącznie obawy o to, jak sobie radzi. Gdy odstawiłam te niepokoje, zobaczyłam jej zaradność, kreatywność, poczucie humoru, pracowitość, mądrość życiową i wiele innych cech, których opiekuńcza kwoka nie była w stanie dostrzec! Tymczasem: Dwie dorosłe kobiety – tak matka, jak i córka – mają niepowtarzalną okazję skonfrontowania się z własnym życiem. Mogą mu się przyjrzeć: docenić to, co stworzyły, a jeśli potrzeba – dokonać zmian. Mogą wpływać na swój związek, ponieważ przekształcenie naszego postrzegania i zachowania w stosunku do najbliższych jest całkowicie w naszej mocy. Zależy bowiem wyłącznie od naszych interpretacji, które z kolei są całkowicie zależne od naszego nastawienia. Wystarczy zmienić ton z obwiniającego na ciepły i serdeczny. Młodą autorkę internetowego narzekania taka zamiana niewątpliwie przybliżyłaby do zbudowania życzliwej relacji z mamą. Zamiast oskarżać, mogłaby zaprosić mamę do innej, niż te dotychczasowe, rozmowy. Sedno sprawy tkwi w zasłyszanym kiedyś dialogu: – Tak bardzo ją kocham – powiedziała młoda dziewczyna o swojej matce. – Widzę to doskonale, twoje cierpienie jest tego dowodem – usłyszała w odpowiedzi. Tak czy inaczej wszyscy doświadczamy bólu w relacji z kochanymi osobami, gdyż miłość i ból to uczucia niejako nierozłączne. Boli nas, gdy kochanej osobie jest źle, gdy cierpi. Czasem reagujemy też żalem bądź bólem w odpowiedzi na jej zachowanie. Możemy to jednak zmienić. W relacji matka-córka mamy możliwość wyciszenia pretensji, wybaczenia krzywd, zasklepienia dawnych ran, czyli dokonania zmian, które zaowocują wewnętrznym spokojem. A że jest to naprawdę możliwe, przekonałam się w trakcie najtrudniejszych doświadczeń mego życia, gdy zagrożona chorobą odzyskałam wewnętrzny ład, a także otwartość w stosunku do siebie i najbliższych. Owa świadomość, że taka zmiana jest realna – by nie rzec całkiem prosta – zainspirowała mnie do napisania tej książki. Gdy po raz kolejny zadano mi pytanie, dlaczego piszę książkę o związkach matek i córek, odpowiedziałam, że wiem coś na ten temat i chciałabym się tym podzielić z innymi. To chęć podzielenia się własnymi doświadczeniami, jak również historiami wielu kobiet, była motorem napisania tej książki. Mam cichą nadzieję, że choć nie jest to książka kucharska, okaże się przydatna w tworzeniu indywidualnych przepisów na przepyszne życie. Dlatego też, Droga Czytelniczko, zanim zaczniesz czytać dalej, zapraszam: Usiądź wygodnie, odpręż się, odłącz na moment od otaczającego cię świata: rodziny, pracy, telewizora, internetu, komórki. Weź kilka głębokich oddechów i poszukaj w sobie odpowiedzi na następujące pytania: Czy relacja z matką (albo córką) jest dla mnie przedmiotem częstej troski, bólu, złości, smutku, rozgoryczenia? Czy chcę poświęcić czas i energię na zrozumienie istniejącej relacji? Czy decyduję się zrobić to teraz? Jeżeli odpowiesz „tak” na te trzy pytania, zapraszam cię do przeczytania niniejszej książki. Możesz ją porównać do regenerującego posiłku, którego kolejne dania dostarczają coraz to ciekawszych smaków. Bez względu na to, czy chodzi o sztukę kulinarną, czy o pracę nad sobą, obowiązuje ta sama zasada: nie warto się spieszyć. Jeśli zdecydujesz się na pracę nad sobą, pamiętaj, że jest ona przedsięwzięciem wymagającym cierpliwości i samozaparcia. Gdy się na nie zdobędziesz, zrobisz sobie prezent, bo bez wątpienia przybliży cię to do takiej relacji z mamą czy córką, o jakiej zawsze marzyłaś. Zwłaszcza jeżeli zgodzisz się, że każda z nas posiada w swojej psychice „wewnętrzną matkę” – czyli umiejętność stwarzania sobie komfortu, zaspokajania własnych potrzeb, jak również dostarczania sobie ciepła i opieki. Bo czyż wszystko to, czego świadomie i podświadomie nauczyłyśmy się od mamy, nie gromadzi się teraz w nas samych? Przyzwyczajenia, wyzwania, lęki, mocne i słabe strony, system wartości, matczyna miłość. Gdy znajdziemy dla siebie ciepło, życzliwość, zrozumienie, to również w jasnym świetle zaczniemy postrzegać nasze stosunki z innymi. Praca nad samym sobą stanie się równocześnie pracą nad relacjami z innymi. Relacja z wewnętrzną matką leży u podstaw naszego stosunku do samych siebie, a ten z kolei kieruje naszymi związkami z innymi. Zazwyczaj w pracy nad relacjami biorą udział obie strony. Proponuję jednak pójście inną, mniej uczęszczaną drogą. Owa mniej uczęszczana droga – praca nad związkiem z wewnętrzną matką – wiedzie do osiągnięcia pełnej dojrzałości zarówno w stosunku do siebie, jak i do innych. Zwłaszcza że dość częstym powodem naszych zmagań jest koncentracja na tym, co dzieje się nie w nas samych, ale na tym, co jest na zewnątrz nas. Innymi słowy oczekujemy – ba, wręcz wymagamy – by druga osoba się zmieniła, gdyż w naszym pojęciu to ona jest źródłem trudności. Powtarzamy: „gdyby ona mnie rozumiała” albo „gdyby tylko to czy tamto było inne, wszystko byłoby w porządku”. Owa koncentracja na konieczności zmian w świecie zewnętrznym pochłania całą naszą energię i nie przynosi oczekiwanych rezultatów. A przecież wystarczy skupić się na tym, co w nas, żeby dokładnie zobaczyć relację, jaką chcemy mieć z tym co na zewnątrz, co poza nam. Gdy skierujemy uwagę na to, co dla nas najważniejsze, możemy dokonać wewnętrznych zmian. Są one w naszej mocy. Na przykład: wściekamy się, gdy córka spóźniła się na umówione spotkanie. Oskarżamy ją o brak szacunku. Czujemy się sfrustrowane, a krytyczne uwagi pod jej adresem płyną nam z ust rwącym potokiem. Trudno je powstrzymać… A przecież mamy do wyboru cały ogromny repertuar reakcji i zachowań. Możemy zareagować miło, ciepło i życzliwie! Możemy zapytać, czy coś się stało. Możemy okazać zainteresowanie, spokój, empatię, gdyż zawsze – bez względu na okoliczności – nasza reakcja zależy od nas samych! Takie podejście, to znaczy skoncentrowanie się na sobie, może być uznane za egoistyczne, choć wcale nie jest samolubne i zawsze bierze pod uwagę dobro innych. Mimo to obawiam się, że nie znajdzie uznania wśród kobiet nawykłych do poświęcenia i wyrzeczeń. Doskonale je rozumiem. Dorastałam bowiem w tym samym świecie co one i kształtowały mnie podobne normy i wzorce. Tak samo jak one nauczyłam się stawiać dobro innych ponad własne. Dopiero kiedy zdałam sobie sprawę, że powielany przeze mnie wzorzec męczeństwa powoduje, że spalam się w zawrotnym tempie i gdy choroba zapukała do moich drzwi, zaczęłam szukać innego sposobu na życie. Ponieważ z natury jestem uparta, znalazłam go i opisałam w niniejszej książce – z nadzieją, że przyda się innym. Wskazałam drogę opartą na: poszanowaniu indywidualności własnej i innych, odpowiedzialności za siebie i w stosunku do innych, podejmowaniu autonomicznych decyzji, bez względu na to, czy są one popularne, czy nie. I choć taka lojalność wobec samej siebie była nie lada ryzykiem – obawiałam się, że mogę stracić najukochańszych ludzi – to gdy odważyłam się je podjąć, zaczęłam żyć autentycznie, pełnią życia. Moje relacje z najbliższymi nabrały ciepłych, pastelowych barw. Jak już wspomniałam, niniejsza książka jest zarówno syntezą wiedzy, doświadczenia i praktyki zawodowej psychologa, jak i efektem wielu lat mojej pracy nad sobą w polskich, kanadyjskich i amerykańskich ośrodkach badania i rozwoju osobowości. Nauczyłam się, że prawdziwa zmiana następuje wówczas, kiedy zbliżymy się do siebie takich, jakimi naprawdę jesteśmy. Zazwyczaj zaczynamy owo poznawanie autentycznego „ja” od zabliźnienia ran i okaleczeń z przeszłości – pozbycia się emocjonalnych siniaków, które powstały w trakcie nabywania życiowych doświadczeń. Każdy z nas posiada wewnętrzną żyłę złota i własne źródło energii. Wszyscy mamy możliwość wyrażania emocji wprost i obdarowywania siebie i innych życzliwością i miłością. By żyć pełnią życia, musimy dotrzeć do własnych zasobów, do tego autentycznego „ja”. W procesie odnajdywania siebie zdobywamy konkretne umiejętności, a robimy to w sposób porównywalny do uczenia się nowego języka. Najpierw określamy cel, rozważając nasze potrzeby (decydujemy jakiego języka będziemy się uczyć), sprawdzamy zasoby i narzędzia, które nam pomogą go uzyskać (osiągnąć płynność i łatwość porozumiewania się w nowym języku, czyli kursy, lekcje, podręczniki, pomoce). Powtarzamy, ćwiczymy, zapamiętujemy, a wszystko po to, by pewnie iść przez życie z otwartością na to, co jest możliwe – z wdzięcznością, że to jest możliwe. Towarzysząc innym w procesie odkrywania siebie, wskazuję im konieczność wzięcia odpowiedzialności za własne działania. Jest ona niezbędna do uzyskania autonomii i poczucia wolności. Uczę radzenia sobie z trudnościami, podejmowania decyzji, przyjmowania i szanowania zobowiązań wobec siebie i innych, wiary w siebie i swoją wartość - ergo wszystkiego, co pozwala na ujęcie steru we własne ręce i świadomego sterowania własnym, zawsze zdatnym do żeglugi, okrętem. Wierzę, że w tej podróży przez życie nieustannie pobieramy – w odsłaniających się kolejno etapach – nowe, fascynujące lekcje. Warto stać się uczennicą życia – nie tylko tego na zewnątrz nas, ale również, a może przede wszystkim tego, które odkrywa nieskończoność naszych możliwości. Pół wieku temu, gdy jako mała dziewczynka, zmęczona długim marszem, starałam się nadążać za dorosłymi, mama dodawała mi siły wierszykiem: „Jadą, jadą misie, śmieją im się pysie” i szło mi się znacznie raźniej. Później, na krętej drodze rozwoju i odkrywania kolejnych kart życia, poza wracającymi w myślach słowami mamy, dodawałam sobie otuchy strofą z wiersza „Invictus” Williama Ernesta Henleya: To bez znaczenia jak wąska brama, Jak zwoje karą zapisane: Ja jestem panem mego losu I duszy mojej kapitanem. (przekład autorki) WERSJA DEMO\nKiedy przestałam bić skrzydłami, Że świat stworzony jest z błędami, Dostrzegłam, jak zza uchylonych drzwi kompromis znaki daje mi, I życiu w oczy wprost spojrzałam Chłodno, z mądrością – już dojrzała, Riposta życia była szczera: Za prawdę – młodość ci zabieram. Sara Teasdale (przekład autorki) ROZDZIAŁ I O dojrzałości emocjonalnej i o autonomii Quiz dojrzałości emocjonalnej Przeczytaj poniższe stwierdzenia, a następnie przypisz każdemu z nich ocenę najbardziej odpowiadającą twoim doświadczeniom. Użyj skali: 1 = rzadko, 0,5 = czasami, 0 = często 1. Gdy podejmuję decyzję, potrzebuję potwierdzenia jej słuszności. 2. Wolę podążać za innymi niż im przewodzić. 3. Odpowiedzialność mnie przeraża, więc jej unikam. 4. Źle się czuję, gdy mieszkam sama. 5. Polegam na innych, żeby czuć się bezpiecznie. 6. Mam skłonność do podejmowania nieprzemyślanych decyzji. 7. Zdarza mi się nie zastanawiać nad następnym krokiem. 8. Mam skłonność do impulsywnych decyzji. 9. Mam w sobie dużo lęku i niepokoju. 10. Zazwyczaj czymś się martwię. 11. Moje samopoczucie zależy od tego, co się wokół mnie dzieje. 12. Łatwo zmieniam nastroje z radości na złość i odwrotnie. 13. Ludzie mówią mi, że łatwo zmieniam nastroje. 14. Łatwo się niecierpliwię, denerwuję i wpadam w złość. 15. Mam trudności w nawiązywaniu bliskich kontaktów z innymi. 16. Moje związki z innymi są zazwyczaj krótkotrwałe. 17. Moje związki z innymi są zazwyczaj burzliwe. 18. Nie lubię zajmować się dziećmi ani zwierzętami. 19. W zasadzie nie mam do siebie zaufania. 20. Trudno mi występować publicznie lub rozmawiać z ludźmi, których nie znam. 21. Wydaje mi się, że coś jest ze mną nie tak. 22. Zdarza mi się litować nad sobą. 23. Mam skłonność do narzekania, że jestem pokrzywdzona i inni utrudniają mi życie. 24. Winię rodziców za to, jaka jestem. 25. Tak naprawdę wcale siebie nie lubię. 26. Obawiam się, że bycie otwartą i uczciwą utrudni mi życie. 27. Mam skłonność do mówienia ludziom tego, co mi się wydaje, że chcą usłyszeć, a nie tego, co naprawdę myślę i czuję. 28. By czuć się dobrze, muszę wiedzieć, że inni są ze mnie zadowoleni. 29. Boję się odrzucenia. 30. Boję się dezaprobaty. 31. Mam skłonności do nadużywania alkoholu lub innych substancji, by łagodzić wewnętrzny smutek i ból. 32. Trudno mi otworzyć się przed innymi. 33. Nie czuję się swobodnie w towarzystwie. 34. Boję się oceny innych, że coś jest ze mną nie tak. 35. Mam trudności z gospodarowaniem pieniędzmi. 36. Nie dbam o zdrowie. 37. Ignoruję wskazania lekarskie. 38. Zdarza mi się jeść więcej, kiedy jestem zdenerwowana. 39. Jestem z natury samotniczką. 40. Nie cierpię być sama. Na podstawie quizu Nicka Arrizzy Dodaj wszystkie otrzymane punkty. Sprawdź swój wynik: Jeśli suma punktów wynosi 31–40, to znaczy, że osiągnęłaś pełną dojrzałość emocjonalną. Jeśli suma punktów wynosi 10–30 – musisz zająć się sobą, żeby rozwinąć niektóre umiejętności, brakujące do osiągnięcia pełnej dojrzałości emocjonalnej. Jeśli suma punktów wynosi 10 lub mniej wskazuje, że często popadasz w tarapaty związane z niedojrzałym podejściem do życia. Twoje życie nie jest satysfakcjonujące. Możesz to zmienić, jeśli zdecydujesz się na włożenie wysiłku w pracę nad zdobyciem dojrzałości. W następnych rozdziałach znajdziesz ćwiczenia, które ułatwią ci tę pracę. WERSJA DEMO\nBoże użycz mi pogody ducha, abym godził się z tym, czego nie mogę zmienić. Odwagi, abym zmieniał to, co mogę zmienić. I mądrości, abym odróżniał jedno od drugiego. Modlitwa o pogodę ducha, przypisywana Markowi Aureliuszowi ROZDZIAŁ II O akceptacji, kontroli uczuć i autentycznych związkach Kiedy jako terapeutka, trener, matka czy przyjaciółka rozmawiam z kobietami o związkach z mamami i córkami, nabieram coraz większej pewności, że nasze rozmowy zmierzają do znalezienia konkretnych sposobów na sprostanie troskom i wyzwaniom, które stawiają przed nami te skomplikowane relacje. Usilnie szukamy czegoś na kształt przewodnika, który wytyczyłby właściwą drogę i prowadził w stronę wzmocnienia więzi emocjonalnych między nami. Przewodnika, który nie tyle nakreśli cel, co wskaże drogę. Taką, którą możemy pójść z gracją i wdziękiem, kierując się życzliwością i uczciwością. Zgodnie z czterowierszem, który kiedyś napisałam: Gdybyś mi nie mówiła, że muszę dawać, Mogłabym brać. Gdybyś wskazała nie cel a drogę, To poszłabym nią – bo mogę. Pierwszym krokiem na tej drodze jest niewątpliwie zaakceptowanie odpowiedzialności za własne życie. Zaakceptowanie, że wszystko, co widzimy, słyszymy, smakujemy, czego dotykamy czy w jakikolwiek inny sposób doznajemy, jest naszą odpowiedzialnością, by nie rzec własnością. Dlatego też jeśli coś nam się nie podoba, sami wybieramy sposób dążenia do zmiany. Możemy skorygować nasze spojrzenie na sprawę. Możemy podejść do niej inaczej niż dotychczas. Jeśli coś nam dokucza, do nas należy znalezienie kuracji, która pozwoli pozbyć się bólu. Diagnozą i leczeniem zajmuje się oczywiście kompetentny doktor, ale my same musimy do niego dotrzeć, a następnie aktywnie uczestniczyć w procesie zdrowienia. Kuracja bez udziału pacjenta nie ma szansy na sukces. To oczywiste. Jeśli choć na chwilę przyjmiemy to podejście zobaczymy, że w przeciwieństwie do tego, co się powszechnie uważa, problem usytuowany jest wewnątrz nas samych. Problem nie jest jej czy jego, jest nasz, ponieważ to my decydujemy, co nim jest. Przy takim podejściu mam wpływ na otoczenie. Równocześnie wiem, że nie żyję w pustce, gdyż łączy mnie więź z otoczeniem. Doskonale oddają to słowa Jona Kabat-Zinna z Uniwersytetu Massachusetts: W codziennym życiu (…) często marnujemy mnóstwo energii, zaprzeczając i przeciwstawiając się temu, co i tak jest już faktem. Kiedy to robimy, to naprawdę próbujemy zmusić sytuację, by była taka, jak chcemy, co wywołuje dalsze napięcie. W ten sposób blokujemy sobie możliwość pozytywnej zmiany. Zdarza się, że jesteśmy tak zajęci zaprzeczaniem, zmuszaniem i szamotaniem, że zostaje nam mało energii na zdrowienie i rozwój, a jej resztki możemy rozproszyć przez brak świadomości i intencjonalności. (…) WERSJA DEMO\nZadzwoniłam do przyjaciółki i mówię: – Słuchaj, napisałam zdanie, którego adresatką jest matka, i jestem przerażona. A ona: – Ja tak często myślę o swojej matce. Bożena Keff ROZDZIAŁ III O stylach przywiązania Kwestionariusz przywiązania dr Kim Bartholomew składa się z czterech punktów. Przeczytaj je i wybierz ten, który najlepiej pasuje do twoich relacji z innymi. Kwestionariusz przywiązania: 1. Jest mi stosunkowo łatwo zbliżyć się emocjonalnie do innych. Chętnie na nich polegam i lubię, gdy oni polegają na mnie. Nie martwię się, że zostanę sama albo że mnie nie zaakceptują. 2. Czuję się dobrze bez bliskich związków emocjonalnych. Poczucie niezależności i samowystarczalność są dla mnie niezmiernie ważne. Wolę nie zależeć od nikogo i nie chcę, żeby inni zależeli ode mnie. 3. Pragnę bliskości emocjonalnej z innymi, ale często mi się zdarza, że oni nie zbliżają się do mnie tak bardzo, jak bym tego pragnęła. Czuję się niepewnie, gdy nie jestem z kimś w bliskim związku. Czasami martwię się, że inni mnie nie doceniają w takim samym stopniu, jak ja ich. 4. Czuję się nieswojo, gdy zbliżam się do innych. Pragnę bliskiego związku emocjonalnego, ale trudno mi całkowicie zaufać innym. Mam również trudności z poleganiem na nich. Czasem, gdy pozwolę sobie na zbyt dużą bliskość, obawiam się, że zostanę zraniona. Informacja którą uzyskasz za pomocą kwestionariusza jest początkiem zrozumienia mechanizmów, jakie kierowały rozwinięciem danego stylu przywiązania. Opis każdego z nich znajdziesz poniżej. Żeby zrozumieć nasze związki z innymi, warto przyjrzeć się najwcześniejszym kontaktom matki z dzieckiem. Schematy i wzorce zachowania powstałe w pierwszych chwilach życia i rozwijające się w ciągu następnych trzech lat leżą u podstaw naszych zachowań powielanych w wieku dojrzałym. Na ich podstawie budujemy „zdrowe” bądź „toksyczne” związki międzyludzkie. Owe relacje są nierozłącznie związane z zaspokajaniem naszych potrzeb: potrzeby przynależności, wolności, rozwoju, samostanowienia i mocy. Ale liczą się dla nas również pierwotne potrzeby gwarantujące bezpieczeństwo i dające możliwość przeżycia. Jasne, że bez ich zaspokojenia nie zaspokoimy potrzeby wolności czy samostanowienia. W początkowym okresie życia są one najważniejsze i zależą całkowicie od obecności opiekunów. Pierwszym zadaniem matki jest zapewnienie dziecku opieki i bezpieczeństwa. Jednocześnie jej powinnością jest zaakceptowanie odrębności tego nowego życia, ponieważ niemowlę – choć całkowicie zależne od mamy, jednak do niej nie należy, ma bowiem swoje własne życie. WERSJA DEMO\n„...napisałaś, że ona mnie chciała czegoś nauczyć. Istotnie, nauczyła żeby nie traktować po partnersku ludzi, którzy nie są partnerami. To bardzo ważna nauka. Ale ja, podobnie jak i Ty, mam dość grania gier po to, żeby ludzie mnie „lubili”. Dosyć - z poczucia swojej wartości, a nie rezygnacji czy abnegacji. Z listu Krystyny Kersten ROZDZIAŁ IV O poczuciu własnej wartości Quiz Przeczytaj poniższe pytania i odpowiedz „tak” lub „nie” w zależności od tego, jak odpowiadają twoim doświadczeniom. 1. Czy zazwyczaj myślisz, że inni są lepsi od ciebie? 2. Czy starasz się sprawiać innym przyjemność, nawet jeśli wcale nie masz na to ochoty? 3. Czy trudno ci cieszyć się z osiągnięć innych? 4. Czy uważasz, że jesteś głupia, kiedy popełnisz błąd, albo masz sobie za złe, że coś ci się nie udaje? 5. Czy twoim zdaniem zignorowanie problemu sprawi, że go już nie będzie? 6. Czy masz trudności z podejmowaniem nawet niewielkiego ryzyka? Jeśli odpowiedziałaś „tak” na którekolwiek z powyższych pytań, najprawdopodobniej masz zaniżone poczucie własnej wartości. Jeśli odpowiedziałaś „tak” na trzy lub więcej pytań, żyjesz nieautentycznie i za cenę własnego „ja” dostosowujesz się do innych. A co z tego wynika dla relacji między matką a córką? Jak już uprzednio napisałam, matki i córki są dla siebie źródłem zarówno serdecznego komfortu, jak i silnego bólu. Związek, który obie tworzą na przestrzeni lat, niesie w sobie ogromny ładunek emocjonalny, w którym nie brakuje zarówno przyjemnych doświadczeń, jak i frustracji. Jest bez wątpienia pełen pragnień i oczekiwań. Córki najczęściej oczekują od matek wsparcia i miłości, niezbędnych w przebijaniu się przez dżunglę doświadczeń życiowych. Pragną, by ich rozwijająca się dojrzałość i indywidualność zostały przez matkę uszanowane i zaakceptowane. WERSJA DEMO\nTe z nas, których matki żyją, zastanawiają się, ile czasu nam zostało. Po czym przypominamy sobie, że… mamy je na zawsze. Patti Davis ROZDZIAŁ V O matczynej miłości: dziewięć składników serdeczności Kiedy w wyniku świadomej decyzji damy sobie tę miłość, której oczekiwałyśmy i zapewne stale oczekujemy od matki, stajemy się matką dla samych siebie. Pozwalamy, by nasza wewnętrzna matka doszła do głosu. Zdaniem dr. Jacka Rosenberga krok ten wymaga uprzedniej akceptacji następujących faktów: 1. Jesteśmy niezależne od matki (samoistne). 2. Matka zrobiła wszystko, co mogła, najlepiej jak mogła. 3. Powielanie wyuczonych wzorców uniemożliwia zago- jenie starych ran: teraz krzywdzimy siebie i innych, podobnie jak byłyśmy krzywdzone w przeszłości. 4. Ból jest nieodzowną częścią życia i można sobie z nim radzić. Caroline Myss w książce „Anatomia duszy” pisze o ilości energii, którą każdy z nas ma. W uproszczeniu: cała energia jednostki wynosi 100%, z których znaczną część, powiedzmy około 40%, przeznaczamy na noszenie w sobie bagażu z przeszłości. Pozostaje nam 60% do codziennego użytku. 60%, które musi służyć za 100%! Innymi słowy: noszenie plecaka wypełnionego ciężarami przeszłości pozbawia nas olbrzymiej części energii niezbędnej do bieżącego życia codziennego. I nawet nie zdajemy sobie z tego sprawy! Dla dorosłej kobiety poznanie i przyswojenie składników serdeczności (matczynej miłości) jest gwarancją poczucia bezpieczeństwa. Jest też podstawą samoakceptacji. WERSJA DEMO\nROZDZIAŁ VI O granicach własnego „ja” Granice „ja” spełniają trzy funkcje: 1. Informują innych o naszej osobistej przestrzeni i zabezpieczają nas przed ingerencją ze strony innych. 2. Informują nas samych o osobistej przestrzeni innych i zabezpieczają ich przed ingerencją z naszej strony. 3. Pozwalają na pozostawanie w zgodzie z własnym, prawdziwym „ja”, a tym samym na autentyczność w stosunku do siebie i innych. Quiz: Jak mocne są twoje osobiste granice? Przeczytaj poniższe stwierdzenia, a następnie – w zależności od tego, czy możesz je do siebie odnieść – napisz przy każdym „tak” lub „nie”. 1. Moi bliscy – rodzina, przyjaciele, koledzy – mówią mi, jak mam żyć. 2. Często słyszę od innych, że łatwo się ze mną dogadać. 3. Cierpię na choroby związane ze stresem, takie jak wysokie ciśnienie, wrzody żołądka, zaburzenia snu, tiki nerwowe itp. 4. Często czuję się upokorzona. 5. Myślę, że wszyscy mnie lubią. 6. Często mówię innym, co mają robić, bo uważam, że wiem, jak mogą poprawić swoje życie. 7. Zdaję sobie sprawę, że moje pytania bywają dla innych żenujące. 8. Często mam wrażenie, że inni ludzie wykorzystują moją serdeczność i hojność. 9. Bywam wściekła po spotkaniach z innymi, ale nie mam pojęcia dlaczego. Wynik końcowy: Każdej odpowiedzi „tak” przypisz 1 punkt, a następnie zsumuj wszystkie punkty. 1–3 punkty: Dość silne granice, choć dalsze wzmocnienie im nie zaszkodzi. 4–6 punktów: Twoje granice są troszkę nadszarpnięte i potrzeba pracy, aby je podreperować. 7–9 punktów: Masz słabe granice! Zacznij je wzmacniać od zaraz! W chwili narodzin dziecko w zasadzie nie ma poczucia tego, kim jest. Kiedy inni patrzą na nie w ramionach matki, to widzą dwie osoby – dziecko i matkę. Niemowlę natomiast nie odczuwa granicy między nim samym a matką – dla niego są jednością. Z czasem jednak dziecko zaczyna dostrzegać, gdzie kończy się mama a zaczyna ono samo i w tym momencie rozpoczyna budowę własnego „ja”. WERSJA DEMO\nJakżesz ja się uspokoję – pełne strachu oczy moje, pełne grozy myśli moje, pełne trwogi serce moje, pełne drżenia piersi moje – jakżesz ja się uspokoję… Stanisław Wyspiański ROZDZIAŁ VII O mózgu i związku, jakiego pragniesz Od dojrzałości emocjonalnej przez akceptację tego, co jest, przez różnicę między tym, co możemy, a czego nie możemy zmienić, przez zgłębienie pojęć takich jak samoocena, poczucie własnej wartości i granice naszego „ja” dochodzimy do poznawania mechanizmów neurofizjologicznych, które nami kierują. Jak możemy zastosować wiedzę o tych mechanizmach do pracy nad sobą w relacji matka–córka? Otóż podstawowe wiadomości o pracy mózgu mogą nam posłużyć w procesie wyciszania trudnych doświadczeń nabytych w przeszłości i w ten sposób ukazać możliwości korzystania z pełni życia w czasie teraźniejszym. WERSJA DEMO\nJedna pani bardzo długo i dużo mówiła. O czym? A tego nie mówiła. Zasłyszane ROZDZIAŁ VIII O procesie komunikacji Komunikacja pozwala na odkrywanie prawdy o innych i dzielenie się prawdą o sobie. W procesie komunikowania przekazujemy informacje za pomocą słów i przy użyciu szerokiej gamy zachowań, takich jak ton głosu, gesty, mimika, emocjonalne zabarwienie itp. Brak przekazu czy milczenie są również informacją. Gdy zadajemy komuś pytanie, a on nie odpowiada, zakładamy, że nas nie usłyszał, ale jego milczenie może też znaczyć niechęć do udzielenia odpowiedzi. Należy zwracać uwagę nie tylko na treść przekazu, to znaczy na to, co nasz rozmówca wyraża słowami, ale także na proces komunikowania się z nami, czyli na to, kiedy, jak i po co z nami rozmawia. Zarówno treść, jak i proces komunikacyjny dostarczają informacji. Pozycje przyjmowane przez uczestników rozmowy określają jej kształt i skuteczność. Rozmówcy mający takie same prawa wypowiadają słowa równej wagi i znajdują się na pozycjach symetrycznych, taka też jest ich komunikacja. Natomiast osoby, z których jedna dominuje, a druga jest podporządkowana, zajmują pozycje komplementarne. Komplementarna jest na przykład komunikacja na pierwszym etapie życia, kiedy dziecko jest całkowicie podporządkowane matce. WERSJA DEMO\nROZDZIAŁ IX O pięciu umiejętnościach kochania. Rozmowa matki z córką Słowa cytatu otwierającego tę książkę pochodzą od mojej mamy, która uważała, że po to, by ją czytano i słuchano, musi być wiarygodna. Pisząc o relacji matka–córka, ja też chcę być wiarygodna. Muszę więc korzystać nie tylko z mojej wiedzy zawodowej, ale także z doświadczenia takiego związku. Moje słowa muszą też wypływać z moich przeżyć. WERSJA DEMO\nPOSŁOWIE Kiedy zapytałam jedną z pierwszych czytelniczek, co jej dała niniejsza książka, opowiedziała: „Zrozumiałam, że nie jestem sama, że wiele kobiet zmaga się z podobnymi problemami”. Uśmiechnęłam się w odpowiedzi, bo ja też świetnie pamiętam chwilę, w której mnie olśniło i zaczęłam długą podróż w kierunku zrozumienia siebie i innych. Przychodzą mi na myśl czasy górskich wspinaczek, na które rodzice ciągnęli brata i mnie w dzieciństwie. Kiedy wykończeni docieraliśmy na szczyt, roztaczał się przed nami bajeczny widok. Daleki horyzont, błękitne niebo, z chmurami tak nisko, że wydawało się, iż wystarczy wspiąć się na palce, by ich dotknąć. Lasy, łąki, oczka jezior odbijające się w słońcu, klocki domków w dole, wszędzie dookoła zapierający dech urok natury – gdzie spojrzeliśmy, witało nas jej piękno. WERSJA DEMO\nNiezbędnik W tej skrzynce znajdziesz historyjki,wypisy z książek, informacje i linki internetowe, czyli „narzędzia”, które mogą ci posłużyć do dalszego rozwoju i poznawania siebie. Im lepiej będziesz znała samą siebie, tym łatwiej znajdziesz zadowolenie w relacjach z innymi.\nDwa wilki - legenda Indian Cherokee Dawno, dawno temu pewien chłopiec przyszedł do dziadka poskarżyć się na przyjaciela, który wystrychnął go na dudka. Chłopiec był zły i rozżalony. Dziadek, stary Indianin Cherokee, przytulił wnuka i opowiedział mu następującą historyjkę: WERSJA DEMO\nMindfulness: uważna obecność/uważność Uważność jest pojęciem trudnym do zdefiniowania ze względu na prostotę praktyki, którą opisuje. Jest to szczególny rodzaj uwagi: świadomej, nieosądzającej, skupionej na chwili obecnej. Dotyczy całkowitej koncentracji na tym, co dzieje się w nas tu i teraz. Życie toczy się w czasie teraźniejszym, na który składają się pojedyncze bieżące chwile. Większość czasu spędzamy na realizacji zadań, którym towarzyszą różne procesy myślowe. Nieustająco zastanawiamy się na przykład, jak daleko mamy do celu, czy dobrze wykonujemy nasze zadanie, co będziemy robić jutro itp. itd. Jednocześnie nie jesteśmy zbytnio świadomi tego, czego doświadczamy w danym momencie. Będąc w stanie niepełnej świadomości, działamy bez zastanowienia – nawykowo i automatycznie. Kierujemy się pragnieniami, gonimy za czymś, uciekamy przed czymś. WERSJA DEMO\nInteligencja emocjonalna (IE) według Daniela Golemana Z encyklopedii PWN, hasło inteligencja emocjonalna: psychologiczna zdolność rozumienia i kontroli własnych emocji; (…) zwiększona wrażliwość na emocje przeżywane przez inne osoby. Na IE składają się trzy podstawowe grupy kompetencji: WERSJA DEMO\nPrzepływ (Flow). Optymalne doświadczenie Zamiast ulegania anonimowym siłom czujemy, że kontrolujemy nasze działanie, że jesteśmy panami naszego losu (…), odczuwamy uniesienie, głębokie zadowolenie, które przechowujemy w sobie przez długi czas i które w naszej pamięci staje się miarą tego,jakie powinno być nasze życie. To właśnie jest optymalne doświadczenie. Mihaly Csikszentmihalyi Mihaly Csikszentmihalyi, psycholog z Uniwersytetu w Chicago zadał sobie pytanie: Co sprawia, że ludzie są szczęśliwi? Po licznych badaniach naukowych stworzył koncepcję przepływu, która wskazuje ścieżkę prowadzącą do wzbogacania życia, do poczucia szczęścia i satysfakcji. Gdy wykonujemy pracę z sercem, mamy poczucie lekkości. Jeśli wkładamy w nią wysiłek i czujemy, że jest sensowna, doświadczamy przepływu. WERSJA DEMO\nPraca (The Work) Byron Katie – twórczyni metody, którą nazwała Praca – twierdzi, że możemy zmienić spojrzenie na świat i ludzi za pomocą prostego procesu. Po wykonaniu Pracy możemy uznać za przyjaciela kogoś, kogo dotychczas nie znosiliśmy. Oczywiście nie oznacza to, że od razu zaprosimy go do domu, wręcz odwrotnie, możemy go więcej nie widzieć. Przyjaźń jest doświadczeniem wewnętrznym, czymś, co nosimy w środku. Najważniejsze jest to, co czujemy, gdy myślimy o kimś. Dyskomfort? Spokój? Życzliwość? Zdaniem Byron Katie do udanej relacji potrzebna jest tylko jedna osoba. WERSJA DEMO\nBIBLIOGRAFIA 1. Julie Firman, Dorothy Firman, Daughters & Mothers, Healing the Relationship, Continuum International Publishing Group, Limited 1989 2. Viktor E. Frankl, Man’s Search For Meaning, Washington Square Press 1988 3. Barbara Fredrickson, Positivity: Groundbreaking Research Reveals How to Embrace the Hidden Strength of Positive Emotions, Overcome Negativity, and Thrive, Crown Books 2009 4. Erich Fromm, O sztuce miłości, Państwowy Instytut Wydawniczy 1972 5. Kahlil Gibran, Prorok, Wydawnictwo Literackie 1981. 6. Daniel Goleman, Inteligencja emocjonalna, Media Rodzina 2007 7. Gerald John Jud, Training in the art of loving, Pilgrim Press 1972 8. Jon Kabat-Zinn, Życie - piękna katastrofa. Mądrością ciała i umysłu możesz pokonać stres, choroby i ból, Wydawnictwo Czarna Owca 2013 9. Bruce H. Lipton, The Biology of Belief: Unleashing the Power of Consciousness, Matter & Miracles, Hay House 2008 10. Caroline Myss, Anatomia duszy, Medium 2005 11. Christiane Northrup, Mother-Daughter Wisdom: Creating a Legacy of Physical and Emotional Health, Hay House 2005 12. Clarissa Pinkola Estés, Biegnąca z wilkami, Zysk i S-ka, 2002 13. Jack Lee Rosenberg, Marjorie L. Rand, Diane Asay, Body, Self, and Soul: Sustaining Integration, Humanics Limited 1989 14. Virginia Satir, Tu powstaje człowiek, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2000. 15. Marianne Walters, Betty Carter, Peggy Papp, Olga Silverstein, The Invisible Web: Gender Patterns in Family Relationships, The Guilford Press 1988 16. Ben Wong, Jock Mc Keen, Manual for life, BC: PD Publishing 1992\nSpis treści WSTĘP ROZDZIAŁ I ROZDZIAŁ II ROZDZIAŁ III ROZDZIAŁ IV ROZDZIAŁ V ROZDZIAŁ VI ROZDZIAŁ VII ROZDZIAŁ VIII ROZDZIAŁ IX POSŁOWIE Niezbędnik Dwa wilki, legenda Indian Cherokee Mindfulness: uważna obecność/uważność Inteligencja emocjonalna (IE) według Daniela Golemana Przepływ (Flow). Optymalne doświadczenie Praca (The Work) BIBLIOGRAFIA O autorce\nO autorce Olga Kersten-Matwin jest absolwentką Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Od 30 z górą lat pracuje jako psycholożka i terapeutka w Kanadzie, specjalizując się w psychoterapii indywidualnej i terapii par. Prowadzi również szkolenia dla osób niosących pomoc ofiarom traumy - „Helping the helpers". Utrzymuje żywe kontakty zawodowe w Polsce, współpracując m.in. z UNHCR i PAH. Olga jest matką dorosłej córki, a grupa młodych kobiet nazwała ją ostatnio „matką wielu córek".\n<a href="https://cyfroteka.pl/ebooki/Corki_i_matki__9_skladnikow_serdecznosci-ebookRO/p0404870i040" target="_blank" title="Córki i matki. 9 składników serdeczności [Olga Kersten-Matwin] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="https://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Córki i matki. 9 składników serdeczności [Olga Kersten-Matwin] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>


Boks – temat zbiorczy (27/28)\nprzez Barthez » 18 maja 2014, 11:46\nalbo nie chcą.... bo ma być gwiazdą\nco nie zmienia faktu, że nie jest zły w te klocki\nprzez macvas » 8 lis 2014, 12:42\nKtoś wie, o której dokładnie wychodzą do ringu Szpilka i Adamek?\nZwyczajnie nie mam ochoty tracić całego wieczoru na śledzenie gali od początku.\nprzez krzycho » 8 lis 2014, 17:54\n22-23 najwcześniej to jest ostatnia walka a przed nimi jest jeszcze chyba 6. No chyba, że same nokauty bedą to troche wcześniej. Wiem, że gala zaczyna się o 20\nOd: 2 cze 2014, 18:37\nAuto: M3 sedan 1,6Pb '05\nprzez kinki » 8 lis 2014, 18:05\ngdzieś za friko obejrzę gale\nprzez PeKa » 8 lis 2014, 21:32\nWalka wieczoru ok. północy. Kinki, będzie od groma linków do streamu\nprzez kinki » 8 lis 2014, 22:45\njak ktoś znajdzie jakiś fajny stream to niech wrzuci tutaj link\nprzez aLechu » 8 lis 2014, 23:45\nkinki napisał(a): jak ktoś znajdzie jakiś fajny stream to niech wrzuci tutaj link\nhttp://pivotv.pl/?ch=nba łapaj Kinolek\nPosty: 2053 (20/14)\nprzez Dominator » 9 lis 2014, 00:00\nojej pitola zamiast dac czym predzej ostatnia walke.. najbardziej mnie rozdupcaja celebryci w postaci bonka itp..\nPosty: 4686 (58/71)\nprzez macvas » 9 lis 2014, 01:30\nKto wie, może jeszcze będzie bokser z tego Szpilki. Jak mu ktoś w głowie poukłada, to z czasem może być tylko lepszy. W odróżnieniu od wielu swoich wcześniejszych walk dzisiaj pokazał zdyscyplinowanie taktyczne.. z czasem przyjdzie doświadczenie.\nAdamek natomiast dzisiaj uświadomił sobie i sympatykom, że natury nie oszuka. Widać, że ostatnie miesiące męczył się tylko dla tej kasy. Wielkiej plamy nie dał, ale zderzył się z rzeczywistością, jaką nie tak dawno sam zafundował innej legendzie – Gołocie. Tomku, miej szacunek i nie rzucaj słów na wiatr. Kończ i broń Cie Boże nie idź w politykę\nOstatnio edytowano 9 lis 2014, 01:31 przez macvas, łącznie edytowano 2 razy\nprzez kinki » 9 lis 2014, 01:30\nale walka wg mnie słaba\nmiała być wojna a była popierdółka\nprzez macvas » 9 lis 2014, 01:41\nkinki, gdyby Szpilka poszedł na wojnę to nawet tak przeciętny Adamek jak ten dzisiejszy by go w okolicach piątej rundy odprawił na deski. Może i Adamek nigdy nie miał kończącego ciosu, ale oklepać rywali umiał koncertowo. Na hasającego Szpilkę by wystarczyło to co dzisiaj pokazał. O dziwo Szpilka pokazał się z tej strony z jakiej go nie znamy i może dostanie od losu szansę na karierę jak Góral czy Andrew. Who knows?\nprzez Dominator » 9 lis 2014, 01:54\nSzpilka to tepy burak, i taki sam piesciarz. Dzisiaj mu wyszlo, bo adamek byl zbyt zachowawczy, taktyke mial, ale brakowalo serii, a tak naprawde wydolnosci.. szpilka to wykorzystal. I sz. albo wydorosleje albo dalej bedzie gral pajaca. Kariery bym wielkiej nie wrozyl. Z kolei Tomek swoje zdobyl, waga ciezka nie jest dla Gorala.\nprzez krzycho » 9 lis 2014, 11:49\nTo fakt nie potrzebnie na siłe chciał do wagi cięzkiej choć kasa tam napewno lepsza. Kostecki po wyjściu z pierdla za szybko chcial zawalczyć i mu wybili powroty z głowy na jaiś czas pewnie...\nprzez macvas » 25 kwi 2015, 03:59\nDzisiaj na bokserskim ringu w Chicago walka Artur Szpilka – Ty Cobb i walka Maciej Sulęcki – Darryl Cunningham.\nZobaczymy w jakiej formie są Polacy.\nSzpila znowu wziął jakiegoś pierwszego lepszego odpasionego odyńca do sprania. Żenujące\nSulęcki dostał emeryta i również oklepał w niespełna dwie rundy – przynajmniej kończąc ładną bombą.\npodsumowując: kolejni kelnerzy zaliczeni.\nprzez swirek » 25 kwi 2015, 05:42\nmacvas napisał(a): podsumowując: kolejni kelnerzy zaliczeni.\nWażne że wygrali w USA, zawsze to promocja\nPosty: 702 (92/12)\nprzez basted » 28 kwi 2015, 15:06\nJak sądzicie, kiedy Szpilka będzie walczył z Kliczko?\nOd: 28 kwi 2015, 14:53\nprzez kinki » 28 kwi 2015, 15:37\nnigdy. prędzej ukrainiec odejdzie na emeryturę niż szpila osiągnie tytuł pretendenta\nprzez macvas » 2 maja 2015, 19:48\nKto dzisiaj zarywa nockę na "walkę stulecia"?\nprzez kinki » 2 maja 2015, 20:15\nmam nadzieję że mnie budzik obudzi ok 4:45\nmam nadzieję że mr money przegra\nprzez deejay27 » 2 maja 2015, 20:21\nJa chociaż za nim nie przepadam , to jednak wolałbym żeby wygrał , byłby nadal nie pokonany , a jeśli przegra drugiego takiego długo już nie będzie:)\nPosty: 2960 (9/60)\nTeraz jest: 17 sie 2018, 12:56


Oprawki halogenowe oczka ruchome nowe GU10 IP 20 mosiądz patyna 11 szt Zielona Góra • OLX.pl\nDom i Ogród Zielona Góra\nWyposażenie wnętrz Zielona Góra\nOświetlenie Zielona Góra\nOprawki halogenowe oczka ruchome nowe GU10 IP 20 mosiądz patyna 11 szt\nDo sprzedania mam nowe oprawki, oczka ruchome kwadratowe, razem posiadam 11 sztuk. 7 sztuk bez zarowek i 4 sztuki z zarowkami. Kolor mosiądz patyna. Przygotowane pod standardowe żarówki halogenowe, czy też LED GU10. Zabezpieczone przed korozją, klasa wodoszczelności IP20. Mogą być zastosowane w kuchni, łazience, pomieszczeniach wilgotnych jak i suchych pokojowych. Oprawy są ruchome, można ustawić kąt padania światła. Kompletne z okablowaniem do podłączenia żarówki. Cena 30 złotych za całość 11 sztuk. Wszystko nowe,nie urzywane. Wymiar oczek 81 mm x 81 mm. Pełna wymiarowka na ostatnim zdjęciu. Odbiór osobisty na terenie Zielonej Góry - centrum miasta lub wysylka za posrednictwem Olx.\nDodane\to 22:25, 12 stycznia 2021\nID ogłoszenia: 651536695\nOgłoszenia użytkownika marcinmarcinzielona\nKkarafki szklane jedna ze szklaną łyżeczką na olej ziołowy itp.\nFiliżanka do herbaty nowa jak Versace z talerzykiem i łyżeczką\nCD-ROM od lenovo G550 model TS-L633 sprawny\nMatryca od laptopa lenovo G550 sprawna\nDodane o\t22:25, 12 stycznia 2021


Planowanie inwestycji w system nawadniania. Wszystko we właściwym czasie – Profesjonalnie o nawadnianiu\nTereny zieleni 4 listopada 2019 30 października 2020\nSystem nawadniania, oprócz oszczędności czasu, zmniejsza straty wody, a więc koszt utrzymania ogrodu. Instalacja automatycznego nawadniania to inwestycja, dzięki której zabiegi pielęgnacyjne są znacznie wygodniejsze. By dobrze spełniła swoją rolę, należy profesjonalnie się do niej przygotować.\nPrzed podjęciem decyzji warto wiedzieć, jakie korzyści przyniesie planowana inwestycja. Automatyzacja nawadniania oznacza oszczędność wody i uniezależnienie od anomalii pogodowych.\nPodstawą do wykonania sytemu nawadniania jest odpowiednio przygotowany projekt, który powinien uwzględniać nie tylko kształt ogrodu, roślinność oraz elementy istniejącej już architektury. Warto też być przewidującym i uwzględnić w projekcie naturalne korekty rosnącego ogrodu oraz ewentualne zmiany, które chcielibyśmy wprowadzić. Planując taką inwestycję, należy wziąć pod uwagę wiele parametrów, by zieleń cieszyła użytkowników. Naprzeciw wychodzą profesjonaliści z firmy MILEX Profesjonalne Systemy Nawadniania, dobierając niezawodne systemy nawadniania i niezbędne akcesoria renomowanych firm, m.in.: Hunter, Watermil, Elysee, Irritec i wielu innych.\nOgród bez kompromisów\nZanim zostanie podjęta decyzja o wydaniu środków na inwestycję w unowocześnienie własnego trawnika czy ogrodu, należy się do tego dobrze przygotować. Tylko to może być gwarantem zadowolenia i satysfakcji z osiągniętych rezultatów. Przed rozpoczęciem jakichkolwiek prac warto przemyśleć, skąd będzie pochodzić woda do nawadniania ogrodu. Jest to niezwykle ważne, ponieważ ewentualne jej zanieczyszczenia mogą znacznie wpłynąć na efekty całego przedsięwzięcia. Ma to niebagatelne znaczenie dla jakości terenów zielonych, gdzie trawa jest priorytetem. Nie bez przyczyny zarządcy najlepszych pól golfowych i kluby piłkarskie inwestują miliony w systemy pielęgnujące murawę. Musi być ona perfekcyjna i spełniać najwyższe wymagania. Osiągnięcie takiego rezultatu wcale nie jest niemożliwe. Obecnie na rynku dostępne są rozwiązania w postaci m.in. zraszaczy rotacyjnych, które potrafią zamienić ogród w wyspę pełną wymarzonej zieleni. Wymaga to jednak odpowiedniego zaplanowania i konsekwentnej realizacji.\nBrak dostatecznej ilości wody jest katastrofą dla wszystkiego co żywe. Jednoznacznie mówią o tym naukowcy, którzy alarmują o ciągle zmniejszających się zapasach wody słodkiej. Bardzo ważne jest, by przeprowadzić dokładną analizę terenu pod kątem zapotrzebowania na wodę. Należy zastanowić się nad tym, jak duży areał wymaga nawadniania. Warto już na tym etapie wyznaczyć strefy zraszania i zdecydować się na odpowiednią metodę nawadniania terenu. To właśnie ta analiza warunkuje zakup odpowiedniej pompy. Jej moc powinna być dostosowana do nawadnianej powierzchni oraz częstotliwości dawkowania wody. Przed zakupem warto upewnić się, czy jest ona wystarczająco wydajna. Nie bójmy się korzystać z pomocy profesjonalnych firm oferujących systemy nawadniania, by uniknąć błędów i… konsekwencji finansowych.\nOdpowiedni projekt systemu nawadniania może okazać się strzałem w dziesiątkę. Projektując system nawadniania, należy wykazać się dużą dokładnością, by nie przeoczyć żadnego istotnego szczegółu. Należy się skupić nie tylko na zaprojektowaniu całej instalacji, ale także na tym, by dobrać odpowiednią ilość wody, jaką nawadniany będzie dany obszar. Szkodliwa jest bowiem nie tylko susza, ale także nadmierna ilość wody. Rośliny mają konkretne zapotrzebowania, więc dostosowanie dawkowania wody pod potrzeby danej powierzchni zieleni jest bardzo istotnym czynnikiem. Przed zakupem i montażem akcesoriów warto wykonać wstępny projekt, by zorientować się w potrzebach dla wymarzonego ogrodu.\nCały obszar należy podzielić na sekcje z uwzględnieniem podziału na miejsca nasłonecznione i zacienione. Już na podstawie tej analizy łatwo stwierdzić, które fragmenty wymagają większej ilości wody. Stacje pogodowe dostarczają danych, dzięki którym system niezawodnie dostarcza roślinom odpowiednią ilość wody. Na bieżąco kontrolowana jest wilgotność i na bazie tej informacji wstrzymywany bądź uruchamiany jest system nawadniania. To bardzo przydatne, a zarazem pomocne, ponieważ przy wykorzystaniu odpowiedniego oprogramowania nawadnianie może być w pełni zautomatyzowane, a roślinom zawsze dostarczana będzie odpowiednia ilość wody. Wybór rodzaju nawadniania odgrywa dużą rolę w kontekście efektywności, a jest ona uwarunkowana między innymi topografią terenu, którą warto poddać analizie.\nSpecjaliści firmy MILEX Profesjonalne Systemy Nawadniania potwierdzają, że marzenia o pięknym ogrodzie są realne, a ich spełnienie nie jest zadaniem trudnym, szczególnie obecnie, kiedy wystarczy sięgnąć po gotowe i sprawdzone rozwiązania, by je urzeczywistnić. Wszystko wymaga jednak czasu, cierpliwości i przemyślanego działania. Dobrą metodą jest więc działanie rozważne i w pełni zaplanowane, jeszcze przed startem sezonu prac ogrodniczych i wzrostem cen. Często w tym okresie występują braki asortymentowe, co powoduje konieczność zakupu rozwiązań niesprawdzonych bądź przesunięcie w czasie planu modernizacji własnego ogrodu. Dobrym pomysłem jest planowanie działań w czasie, krok po kroku, zaczynając od wizyt w centrach ogrodniczych jeszcze zimą, przed rozpoczęciem sezonu. Wtedy jest czas na rozsądne zakupy, poprzedzone konsultacjami z fachowcami z dziedziny ogrodnictwa. Wykorzystanie ich wiedzy jest niezbędne, by być zadowolonym z każdego wydanego grosza oraz pięknego ogrodu, którego będą nam mogli pozazdrościć nasi sąsiedzi.\nSpecjaliści firmy MILEX Profesjonalne Systemy Nawadniania pomogą i rozwieją wątpliwości, także te dotyczące montażu. Pomoc profesjonalistów nie sprowadza się tylko do samego montażu, ale również do odpowiedniego zaprogramowania systemu, by mógł działać samodzielnie, będąc w pełni zautomatyzowanym. Wystarczy uruchomić aplikację na urządzeniu mobilnym, nawet będąc daleko od domu.\nPlanowanie inwestycji, system nawadniania\nPoprzedni artykułTechnologia doskonałego nawadniania\nNastępny artykułEkologiczne rozwiązania w ogrodzie