NE S T O R 4(18) fot. Michał Żywot - PDF\nNE S T O R 4(18) fot. Michał Żywot\nDownload "NE S T O R 4(18) 2011. fot. Michał Żywot"\nSzczepan Oskar Jasiński\n1 NE S T O R Czasopismo Artystyczne 4(18) 2011 Rok V ISSN fot. Michał Żywot\n2 ZABYTEK Z OKŁADKI Zespół pałacowo-parkowy STRYJÓW. Za bramą wjazdową i kordegardą z 1897 roku, kasztanowa aleja prowadzi do ruin eklektycznego pałacu, zbudowanego w 1818 roku, który niegdyś należał do rodziny Smorczewskich. Otaczał go jeden z nielicznych na Lubelszczyźnie, zaprojektowanych przez W. Kronenberga przypałacowy park krajobrazowy o charakterze romantycznym. Niegdyś rosło tu 450 drzew należących do 13 gatunków. fot. Michał Żywot\n3 Spis treści Słowo redaktora...2 Andrzej David Misiura Bogna, tak trzymaj! Złota Tarka dla Krasnegostawu...2 Zamek w Krasnymstawie... 3 Tomasz Chuszcza Krasnystaw w ostatnich latach I Rzeczypospolitej... 6 Artur Capała Początki kolei w Krasnymstawie Ryszard Maleszyk W gościnnych murach krasnostawskiego muzeum Ryszard Maleszyk Krasnystaw w planach COP Lucjan Cimek Sylwetki biskupów chełmskich i chełmsko-lubelskich.. 19 Kazimierz Stołecki Krajobraz z Nepomucenem. Część II. Kult św. Jana Nepomucena w XIX stuleciu Agnieszka Szykuła-Żygawska Rzecz o wójcie Michale Franczaku ( ) Sławomir Włodarczyk O Stanisławie Wójciku Grażyna Wójcik Sybiraczka Irena Iwańczyk Poezja - Wojciech Wencel...36 Poezja - Edward Franciszek Cimek...36 Bolesław Biegalski - zapomniany rzeźbiarz i pisarz. Z chłopskiej chaty do Paryża Teresa Kaczorowska Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej - Wielokulturowe Centrum Historii i Sztuki w Przemyślu Piotr Szal Prace z konkursu Legendy ziemi krasnostawskiej Czekolada Marta Karauda Poezja - Lucyna Lipińska...61 Poezja - Anna Czarniecka...62 Poezja - Lidia Kosk...62 Zapach czasu Jan Henryk Cichosz Poezja - Marta Fox...64 Nawroty pamięci Bernard Homziuk Spis treści Poezja - Stanisław Ostapowicz...66 Poezja - Katarzyna Leni Bielska...68 Poezja - Dariusz Jacek Bednarczyk...69 Poezja - Iwona Chudoba...70 Miss Świniobicia Saturnin Naliwajko Poezja - Jerzy Ładziak...75 Wielki wybuch Saturnin Naliwajko To nie fraszka - aforyzmy w cenie Anegdoty krasnostawskie Leszek Janeczek Nieobecny dziedzic Surhowa Artur Borzęcki Zmierzch PRL Magdalena Górecka Rozmowa z Martą Fox Jan Henryk Cichosz Spotkanie z poetą Stanisław Koszewski Poeci bez granic Artur Borzęcki Poezja - Mirosław Iwańczyk...85 Koleją do literatury Filmowe podróże MDKF Iluzjon Ewa Magdziarz Strach z tezą Henryk Radej Z podróży do raju (II) Krzysztof Kulig Poezja - Henryk Radej...93 Rodzinne manowce Henryk Radej Dukaty i legendy Nagroda Mackiewicza z Marszem Niepodległości w tle Elżbieta Szadura-Urbańska Poezja - Wojciech Wencel...99 Iwaniuk trwa Andrzej David Misiura Poezja - Czesław Markiewicz Święta ostatnie? Henryk Radej NR 4(18) 2011 NESTOR Czasopismo Artystyczne Wydawca: Oficyna Wydawnicza ELIPSA ul. Piłsudskiego 2, Krasnystaw, tel. (82) , Konfederacja NESTOR, Montaż elektroniczny: Paweł Piłat Druk: Wydawnictwo ROMAR, ul. Poniatowskiego 20, Krasnystaw Nakład sponsorowany przez: Starostwo Powiatowe w Krasnymstawie Bank Spółdzielczy w Krasnymstawie Przedsiębiorstwo Energoremont w Krasnymstawie Redagują: Andrzej David Misiura (redaktor naczelny) Tadeusz Andrzej Kiciński (z-ca redaktora naczelnego) Wiesław Krajewski (sekretarz redakcji) Paweł Piłat (skład i łamanie) Stale współpracują: Zbigniew Atras (Krasnystaw) Artur Borzęcki (Krasnystaw) Leszek Janeczek (Krasnystaw) Mariusz Kargul (Krasnystaw) Henryk Radej (Chełm) Kazimierz Stołecki (Puławy) Elżbieta Szadura-Urbańska (Warszawa) Agnieszka Szykuła-Żygawska (Zamość) Redakcja nie zwraca materiałów niewykorzystanych. Zastrzega sobie prawo wprowadzania zmian i skrótów. Dziękujemy Autorom, którzy zrezygnowali z honorariów za swoje publikacje w niniejszym wydaniu.\n4 Wstęp Bogna, tak trzymaj! Słowo redaktora Bogna, tak trzymaj! Złota Tarka dla Krasnegostawu Przed wydaniem każdego numeru Nestora mamy ten sam dylemat. I nie chodzi tu wcale o brak materiałów, bo pod tym względem współpracujący z nami autorzy nie zawodzą. Plany komplikuje bardziej prozaiczny problem, czy znajdą się środki na druk. W zasadzie niewiele jest czasu na rozmyślanie o pieniądzach, ponieważ do późnych godzin nocnych zajmuje nas praca redakcyjna. Składa się na nią dobór tematów, starania o zdjęcia i ilustracje, uściślanie faktów, a nawet ponaglanie autorów (bo terminy gonią) i mnóstwo innych zabiegów, które pozostaną już tajemnicą redakcyjnej kuchni. Jednym z najważniejszych zadań jest żmudna, wielofazowa korekta. Po niej następują częste konsultacje z autorami, bo przecież każdy popełnia błędy. To domena niestrudzonego sekretarza redakcji, Wiesława Krajewskiego. Od początku nad szatą graficzną okładki panuje konsekwentnie i niepodzielnie Tadeusz A. Kiciński, a montaż elektroniczny od przeszło roku sprawuje cierpliwy i posłuszny do granic możliwości na setki (to nie przesada!) naszych uwag Paweł Piłat. Jest on jednocześnie twórcą strony internetowej która od niedawna funkcjonuje pod nowym adresem. Gdy niemalże straciłem nadzieję na ukazanie się niniejszego wydania, pilnie zadzwonił prezes Radosław Chmielewski z wiadomością, że Rada Nadzorcza Banku Spółdzielczego w Krasnymstawie udzieliła nam długo oczekiwanego wsparcia, a niezawodny i długoletni sympatyk Nestora, właściciel przedsiębiorstwa Energoremont Kazimierz Ruszniak zadeklarował sfinansowanie aż połowy nakładu! To się nazywa Mikołaj! W ramach stałej pomocy pamiętał o nas jak zawsze Starosta Krasnostawski Janusz Szpak. Reszta była już w rękach Wydawnictwa ROMAR w Krasnymstawie, którego właścicielami są mistrzowie sztuki drukarskiej bracia Roman i Marian Furmankowie. Oni to z wielką zniżką sprawili, że Nestor wraz ze świątecznymi życzeniami tuż za Dzieciątkiem Jezus pojawił się w domach naszych Czytelników. Andrzej David Misiura W sierpniu odbył się XLI Festiwal Old Jazz Meeting Złota Tarka Iława Jury w składzie: Maria Kotewicz, Zbigniew Konopczyński (przewodniczący), Janusz Szrom, Andrzej Śmigielski i Aleksander Pałac (sekretarz jury), po przesłuchaniu 13 zespołów i solistów-wokalistów wydało jednomyślny werdykt. Główna nagroda, Złota Tarka przypadła duetowi instrumentalno-wokalnemu Bogna Kicińska & Kuba Cichocki Duo! W programie konkursowym rewelacyjnie przedstawili oni: Don t let it bother You i Handful of keys F. Wallera. W kategorii wokalistów Złotą Tarkę otrzymała Anna Frączek. Przyznane zostały także honorowe wyróżnienia, które otrzymali: Zespół Coco Dixie - ze szczególnym uwzględnieniem trębacza Erwina Żebro, Bartosz Kalicki - piano, Dorota Zygadło - wokalistka oraz Grzegorz Tarwid - (najmłodszy uczestnik konkursu) - piano. Przypomnijmy, od dwóch lat krasnostawianka Bogna Kicińska doskonali swój warsztat w Nowym Jorku. W wakacje do serii swoich sukcesów, dołączyła kolejny - Złotą Tarkę. Bogna swojego talentu użycza również w naszym środowisku, komponując muzykę do spektakli Teatru Pokoleń w Siennicy Różanej. Bogna, tak trzymaj! (adm) Spokojnych i radosnych świąt Bożego Narodzenia, Czytelnikom, Sponsorom i Współpracownikom życzy zespół redakcyjny Czasopisma Artystycznego Nestor\n5 Historia Tomasz Chuszcza Zamek w Krasnymstawie Zamek w Krasnymstawie Jedną z najznakomitszych budowli w dziejach Krasnegostawu był zamek warowny nad Wieprzem. Niestety, podobnie jak wiele ciekawych elementów architektury naszego miasta, zniknął on z jego panoramy rozebrany do gruntu. W latach 80. i 90. XX w. przeprowadzano badania archeologiczne, które potwierdziły lokalizację zamku w rejonie dzisiejszego amfiteatru oraz zaplecza szkoły zawodowej. Niestety, to odkrycie, a w zasadzie potwierdzenie niewiele zmieniło. Pomimo zaleceń konserwatorskich, które mogły przywrócić czekające w ziemi zamkowe fundamenty wraz z poziomem schodów i piwnic, a nawet dać podstawę do rekonstrukcji przyziemnych partii zamkowych murów, od czasu badań miasto nie zrobiło nic. W chwili obecnej trwa procedura rozpatrywania wniosków do zmiany Studium Zagospodarowania i Kierunków Rozwoju Miasta Krasnystaw, w którym, być może uda się ograniczyć plany zagospodarowania (w tym zabudowy kubaturowej) obszaru przyległego do amfiteatru oraz wprowadzić zapisy odnośnie stanowiska zamek będącymi powtórzeniem zupełnie ignorowanych całymi latami zaleceń konserwatorskich. Tymczasem pozostaje nam zbierać, dokumentować i upowszechniać wszelkie niezatarte jeszcze przez czas informacje dotyczące krasnostawskiego zamku, do ogólnego zestawienia których to informacji doszło w poniższym tekście. Według tradycji, zamek miał powstać już za panowania Kazimierza Wielkiego, który jakoby to nakazał jego budowę 700 metrów na południe od dawnego, ruskiego grodu. Przyjmuje się to w zasadzie za fakt historyczny, jednak próżno szukać w źródłach na to bezpośredniego dowodu. Tego, że zamek istniał tu w początkach XV w. pośrednio dowodzą liczne wizyty w Krasnymstawie Władysława Jagiełły, o których dowiadujemy się z kronik, a także z dokumentów kancelarii królewskiej wystawianych w Szczekarzewie 1 i później już w Krasnymstawie. Między innymi z Kroniki Długosza wiemy na przykład, iż Jagiełło pod koniec zimy 1426 r. kurował najpierw w Lubomli, potem w Krasnymstawie swoją złamaną podczas pobytu w Białowieży nogę. Pomimo, iż Jagiełło przez kilka poprzednich miesięcy ukrywał się przed szalejącą w Królestwie Polskim zarazą w puszczach litewskich, można śmiało domniemywać, iż w Krasnymstawie, podobnie jak w Lubomli, musiał gościć na zamku. Tu warto jednak zaznaczyć, iż zamek w Lubomli był zamkiem drewnianym. 2 W latach 1490, 1499, 1500, miasto oraz okoliczne wsie nawiedzały najazdy tatarskie, poważnych zniszczeń doznało miasto jak i zamek w Krasnymstawie. W rezultacie tego, za sprawą Aleksandra Jagiellończyka ( ) dokonano odbudowy murów miejskich, co przeprowadzono według najnowszych zasad sztuki fortyfikacyjnej. Miasto odtąd chronione było dwoma pierścieniami wałów i fos, a na rozbudowę fortyfikacji samego zamku przeznaczono część terenu należącego dotąd do klasztoru Augustianów. Następnie, wśród interesujących nas źródeł, pojawiają się lustracje i inwentarze jakie sporządzano dla miasta i zamku. Takowe zachowały się z lat Umożliwiają one m.in. ustalenie głównych elementów zamku. I tak, z najstarszego zachowanego inwentarza z 1560 r. dowiadujemy się m.in., iż na zamek prowadziła od przygródka starego brama o drzwiach drewnianych stroistych, dalej za murem, za kolejnymi wrotami, w dziedzińcu był dom wielki murowany w cegłę, inwentarz wspomina ponadto m.in. o stajni na 100 koni. 1. Szczekarzew (również Szczekarzow) - nazwa grodu uznawanego powszechnie za tożsamy z Krasnymstawem. 2. Zamek w Lubomli funkcjonował w czasach panowania Jagiełły, pozostał po nim wzgórek z ziemnych wałów otoczony fosą, całość zlokalizowana na wschód rynku (bezpośrednio obok).\n6 Historia Kolejny inwentarz z 1572 r. wymienia wieżę murowaną ulokowaną od przedmieścia (lubelskiego), w której piwnicach złoczyńce męczą, w owej bramie mieściła się również duża komora z armatą. Wzmiankowane są również: łaźnia bardzo stara, zamek murowany, wieża. Regestr dochodów z krasnostawskiego zamku z tego samego roku wspomina zamek w odbudowie, uzupełnia też opis o basztę otworzastą murowaną, wnioskując z opisu, ulokowana była od strony południowo-wschodniej. Dodatkowo przy opisie domu murowanego wymienia się dwie wieże - po obu jego stronach, oraz dalej w murze kolejne dwie baszcice murowane niezakryte, ponownie wymienia się również stajnie na ponad 100 koni. Tu warto przerwać analizę lustracji i wspomnieć o wyjątkowym więźniu, jakim był arcyksiążę Maksymilian Habsburg, pretendent do tronu polskiego, który pojmany został 24 stycznia 1588 r. (w bitwie pod Byczyną) przez hetmana Jana Zamoyskiego, trafił do Krasnegostawu, gdzie więziony był najprawdopodobniej - jak głosi część źródeł - w wieży bramnej, w której, jak już wyżej wspominano, faktycznie mieściły się komory więzienne. Zamek w Krasnymstawie już przy domu murowanym, wymienia się ganek pod osobnym dachem murowany, którego daszek widoczny jest również na rycinie Vogla (patrz ilustracja powyżej). Następnie następuje opis wnętrza zamku oraz jego otoczenia: Wieża maxymiliańska w kwadrat murowana żadnego nie mająca sklepienia ani mieszkania, opustoszała, w której po bokach chlewiki dwa nowe dla bydła służące pokryte. W tej wieży niejako w bramie jest wrót podwójnych dwoje z poręczami i kunami żelaznymi do zamykania dziedzińca zamkowego. Dalej wymienia się ogrody i chmielnik(!), oraz dach nad zamkiem pod gontami, w murach kryty; łamany. Nawiązanie do tego epizodu zawiera krótki inwentarz z 1659 r. Opisuje on zamek nad rzeką Wieprzem, murem w około obwiedziony i brama jest z przyjazdu Maksymilianowska nazywana. Z dalszego opisu wyłania się zamek częściowo zniszczony, konkretnie popalony, remontowany przez starostę. Księga Grodzka Krasnostawska z kwietnia 1782 roku, podobnie jak najstarszy opis (z 1560 r.), wymienia za fosą od strony miasta dwie bramy - prawdopodobnie obie tożsame z bramami zamieszczonymi na akwareli Zygmunta Vogla. Dalej, W 1787 roku, w zamku krasnostawskim zatrzymuje się w czasie swej podróży król Stanisław August Poniatowski z dworem. W relacji znajduje się interesująca wzmianka o zamku: Zamek ten starożytny w całości utrzymany zawsze, i nowymi murami powiększony. Jeśli wierzyć tym słowom, to sam zamek właściwy, jakim był dom murowany, był w znacznym stopniu tą samą budowlą, którą opisywały wcześniejsze lustracje. Zresztą w samych lustracjach znajduje się sporo analogii, co istotne, żadna wzmianka nie dotyczy budowli nowej - wszędzie pojawiają się wzmianki o starych, zniszczonych elementach: wrotach, zniszczonych starością podłogach, etc. W czerwcu 1794 r. miasto zajęły wojska carskie, wtedy też w bliżej nieustalonych okolicznościach ulega spaleniu zamek krasnostawski. Ten sam rok 1794 przyjmuje się również za czas powstania pierwszej akwareli znakomitego malarza i rysownika Zygmunta Vogla. Wnioskować można, iż miało to miejsce już po pożarze, o czym\n7 Historia może świadczyć brak pokrycia dachowego wspominanego w księdze grodzkiej z 1782 r. Drugi, analogiczny widok na zamek z 1810 r. prawdopodobnie został stworzony już w oparciu o szkice z poprzedniej wizyty Vogla. Warto tu przyjrzeć się szczegółom obrazu gdyż w tle, po lewej stronie, dodatkowo zostały częściowo zarejestrowane inne krasnostawskie budowle: stary kościół przyklasztorny augustianów wraz z klasztorem, kościół jezuicki - obecnie św. Franciszka - widok sprzed zawalenia się w 1849 r. kopuły, oraz najprawdopodobniej nieistniejący już budynek katedry chełmskiej, której wizerunków zupełnie nie znamy. Zamek w Krasnymstawie Początek XIX wieku to szybko postępujący zanik zamku. Wcześniej spalony, po wielkim pożarze miasta w 1811 roku, podobnie jak mury miejskie stał się źródłem kamienia na odbudowę kamienic starówki, urobek kamienny z zamku służył również do brukowania dróg. Siedziba starosty z zamku została przeniesiona na przedmieście, w rejon dzisiejszej ulicy Sikorskiego, gdzie co najmniej od tego czasu funkcjonował folwark starościński wraz z dworem będącym siedzibą starosty. W 1816 r. zamek wspomina podczas swej podróży Julian Ursyn Niemcewicz: już tylko dwie ściany zostały, świadczące jednak piękną strukturę tego gmachu. Mniej więcej z tego czasu ma pochodzić również rysunek Sierakowskiego przedstawiający pozostałości wieżycy maksymilianowskiej obejmujący również fragment zamku w Krasnymstawie. Do roku 1824 rozebrano pozostałości krasnostawskiego zamku. W kolejnych latach zniwelowano teren, zasypując resztki fos, a około połowy XIX wieku na miejscu zamku wybudowano stajnie wojsk carskich, przy czym dość powszechnie uważa się, że przy budowie mogły zostać wykorzystane fundamenty zamku. W latach 70. XX wieku, bez choćby archeologicznych nadzorów, na części dawnego plateau zamku, miasto wybudowało amfiteatr. Pierwsze badania archeologiczne tego terenu zostały przeprowadzone dopiero w latach W rezultacie badań wyznaczono najstarszy poziom osadniczy z XIV-XV wieku. Okryto pozostałości wału ziemnego otaczającego przedzamcze, dalej pozostałości kolebkowego sklepienia piwnicznego z XV wieku, wymienianego w lustracji z 1560 r., dokonano lokalizacji niektórych elementów architektonicznych widocznych na akwareli Vogla m.in. ścian oficyny zamkowej czy 2-metrowej grubości muru biegnącego przy dziedzińcu zamkowym. Badania potwierdziły częściowo wykorzystanie murów ogrodzeniowych zamku do osadzenia murów stajni, dostarczyły również zabytków w postaci ceramiki użytkowej i kafli piecowych z okresu funkcjonowania zamku. Wyniki wykluczają jednocześnie funkcjonowanie, bezpośrednio w miejscu badań, zamku z czasów Kazimierza Wielkiego. Autor badań wyraża w tej kwestii opinię, iż zamek Kazimierza mógł być założeniem znajdującym się bezpośrednio przy wieży maksymiliańskiej, której to obszar po dziś dzień nie został przebadany, ani nawet precyzyjnie ustalony. Można jednak przyjąć, iż znajdowała się ona na obszarze dzisiejszego boiska szkolnego ZSZ. Poza zabytkami z prac archeologicznych, kilka kamiennych elementów wydobyto z rze-\n8 ki Wieprz podczas jej regulacji w epoce PRL-u, obecnie prezentowane są one w krasnostawskim muzeum. Jednak to nie wszystko, co pozostało. W Puławach, na ścianie Domku Gotyckiego możemy zobaczyć kamienny fragment pochodzący z wieży Maksymiliańskiej, zabrany z Krasnegostawu jako pamiątka przez Izabelę Czartoryską, niestety, w czasie II wojny światowej fragment ów uległ częściowemu zniszczeniu. Również w samym Krasnymstawie, w ścianie pałacyku biskupiego znajdują się dwa pochodzące najprawdopodobniej z zamku elementy - nadproża, (ewentualnie mogą one pochodzić z jednej z bram miejskich tj. krakowskiej która była zlokalizowana bezpośrednio w sąsiedztwie miejsca, w którym zostały one wmurowane tj. bezpośrednio przy miejskim murze, którego to krawędź po dziś dzień zdaje się wciąż wystawać z pałacyku biskupiego). Na jednym z nadproży widoczny jest kontur tarczy oraz napis VERBUM DOMINI - zapewne jest to część zdania, którego dalszy człon stanowią słowa: MA- NET IN AETERNUM, co w całości znaczy: słowo Pańskie przetrwa na wieki - fakt, słowo pańskie przetrwało. Fraza ta bywała umieszczana m.in. na miejskich bramach np. brama z roku 1595 znajdująca się w mieście Brzeg. Nie da się pominąć, iż w latach 80. pojawił się odręczny plan zamku, znaleziony przez Grajewskiego na kartce wetkniętej pośród XIX-wiecznych gazet. Plan ten, po wpisie na okładce, został uznany za zamek w Krasnymstawie, w rzeczywistości pochodzi on z dzieła Naronowicza (zresztą znaleziony plan zawiera taką informację). W samym dziele Naronowicza brak jednak wzmianki, ażeby był to zamek krasnostawski. Istnienia tego typu budowli nie potwierdzają również żadne źródła historyczne. Niestety, pojawienie się tego planu, stało się źródłem zaczynających żyć własnym życiem hipotez. Tomasz Chuszcza Historia Krasnystaw w ostatnich latach I Rzeczypospolitej Artur Capała Krasnystaw w ostatnich latach I Rzeczypospolitej Pierwszy rozbiór Polski spowodował, iż leżący do tej pory w centrum Rzeczypospolitej Krasnystaw znalazł się na jego peryferiach. Na rzecz Austrii powiat krasnostawski utracił południową część swojego terytorium. Zmiany granic spowodowały zerwanie tradycyjnych powiązań ekonomicznych oraz ustalonych od wieków traktów handlowych i komunikacyjnych, dezorganizując tym samym rynek wewnętrzny. Spadek znaczenia tradycyjnego szlaku kupieckiego prowadzącego do Lwowa miał negatywne konsekwencje gospodarcze dla dalszego rozwoju miasta i życia jego mieszkańców, którzy do tej pory, wykorzystując jego dogodne położenie, czerpali stąd część swoich dochodów. A był Krasnystaw w XVIII stuleciu drugim co do wielkości po Lublinie miastem między Bugiem a Wisłą. Liczbę jego mieszkańców można szacować na ok. 2,5-2,9 tys. Przeprowadzona w 1789 roku lustracja podaje, że były w Krasnymstawie 382 domy. Spis ten uwzględniał zarówno te znajdujące się w obrębie murów miejskich (np. w rynku było ich 46), jak i poza murem oraz na przedmieściach, gdzie mieszkało ok. połowy krasnostawian. Większość obywateli miasta trudniła się zajęciami o charakterze rolniczym. Pozostali zajmowali się handlem i rzemiosłem. Niektórzy spośród rzemieślników skupieni byli w cechach: kowali, kuśnierzy, piekarzy, płócienników, rzeźników i szewców. Tradycyjnie duże dochody przynosiło prowadzenie szynku. Było ich kilkadziesiąt i znajdowały się głównie w rynku, który stanowił centrum gospodarcze miasta. Spośród zakładów przemysłowych można wymienić cztery browary (pierwszy - prywatny, będący własnością Józefa Tabiszewskiego, drugi - miejski, trzeci - należący do zakonu augustianów, i czwarty - biskupów chełmskich, wcześniej jezuicki). Jedyna istniejąca w mieście cegielnia była własnością augustianów. Źródła nie wspominają już o hucie szkła zniszczonej zapewne w okresie wojny północnej. Krasnystaw był jednym z niewielu ośrodków miejskich, gdzie prawie sto procent\n9 Historia mieszkańców stanowiła ludność chrześcijańska. Mieszczanie w dalszym ciągu dbali, aby nie był naruszany przywilej króla Stefana Batorego, który zabraniał osiedlania się w obrębie murów miejskich ludności żydowskiej. Jeszcze na początku lat osiemdziesiątych przedstawiciele tej społeczności (łącznie kilkadziesiąt osób) zamieszkiwali jedynie na terenach tzw. jurydyk (tj. obszarach należących do starostwa i nie podlegających władzom miejskim), zaś w 1789 roku odnotowano w Krasnymstawie zaledwie jeden dom żydowski. Taka postawa krasnostawian nie wynikała z uprzedzeń religijnych czy etnicznych, lecz z obawy przed konkurencją ekonomiczną żydowskich kupców i rzemieślników. Władysław Ćwik uważa, że właśnie brak konkurencji niekorzystnie wpływał na rozwój miasta. Tak jak wiele innych ośrodków miejskich, Krasnystaw borykał się z ciągłymi trudnościami finansowymi. Dlatego też nie przeprowadzano w mieście większych inwestycji. Chociaż w 1782 roku, przy okazji lustracji stwierdzono istnienie dawnych umocnień obronnych, jednak wydaje się, że były one już mocno zaniedbane. Także znajdujący się nad Wieprzem zamek (na co dzień siedziba starosty), mimo iż odnowiony w 1787 roku specjalnie na przyjazd króla, nie mógł już spełniać skutecznie w tym czasie (ze względu na rozwój artylerii i broni palnej) swych funkcji obronnych. Spośród budynków użyteczności publicznej, w latach osiemdziesiątych XVIII wieku funkcjonowały w Krasnymstawie dwa szpitale, a właściwie przytułki. Jeden przy kościele katedralnym, drugi przy znajdującym się po prawej stronie rzeki kościele św. Ducha. Istniało w mieście pięć kościołów katolickich: trzy murowane (jezuicki od 1776 roku katedralny pw. św. Franciszka Ksawerego; pokatedralny pw. Wszystkich Świętych przejęty przez ks. misjonarzy, i trzeci pw. św. Trójcy znajdujący się przy klasztorze oo. Augustianów) oraz dwa drewniane (cmentarny pw. Przemienienia Pańskiego za murami miasta przy gościńcu lubelskim i wspomniany już kościół przyszpitalny pw. św. Ducha znajdujący się po drugiej stronie Wieprza). Kościół greckokatolicki posiadał dwie świątynie - jedną murowaną i drugą drewnianą. W tej pierwszej, ze względu na zły stan techniczny, już na początku lat osiemdziesiątych XVIII stulecia nie odprawiano nabożeństw. Na podstawie lustra- Krasnystaw w ostatnich latach I Rzeczypospolitej cji przeprowadzonej w 1789 roku wynika, że ok. 10 % nieruchomości w Krasnymstawie należało do Kościoła. Dawne kolegium jezuitów przejęte zostało przez kapitułę chełmską. Siedzibą władz miejskich był ratusz murowany o jednym piętrze znajdujący się w rynku. Samorząd krasnostawski składał się z rady, ławy oraz reprezentacji gminnej. Na czele władzy wykonawczej stał wybierany przez radę i ławę na roczną kadencję prezydent. Jego nominację zatwierdzał starosta lub osoba przez niego upoważniona. Miał on też prawo do mianowania swego zastępcy do spraw miasta tj. landwójta, a także pisarza wójtowskiego. Ostatnim landwójtem z ramienia starosty był Antoni Bielawski. Pełnił on swą funkcję od stycznia 1787 do marca 1794 roku. Jego następcą na tym stanowisku został Walenty Sawicki, który zgodnie z przepisami konstytucji grodzieńskiej tytułował się wójtem. To przed starostą magistrat składał co roku do zatwierdzenia budżet miasta. On posiadał także uprawnienia sądownicze jako instancja odwoławcza w sprawach sądzonych wcześniej przez sąd miejski. Ponadto krasnostawianie płacili na jego rzecz podatek od nieruchomości. Niektórzy z nich byli obciążeni dodatkowymi obowiązkami np. pańszczyzną. Ingerencje urzędu starosty na wewnętrzne sprawy Krasnegostawu i jego mieszkańców wynikały z tego, iż z urzędem tym związana była jednocześnie funkcja wójta dziedzicznego w mieście. Zasadnicze zmiany w ustroju miast zaszły wraz z uchwaleniem Konstytucji 3 maja. Było to możliwe dzięki zainicjowanej w okresie Sejmu Wielkiego przez prezydenta starej Warszawy Jana Dekerta, a trwającej wiele lat kampanii politycznej na rzecz zreformowania ustroju polskich miast oraz przyznania ich mieszkańcom pełni praw obywatelskich. Do akcji tej od samego początku bardzo aktywnie włączyli się przedstawiciele Krasnegostawu: landwójt Antoni Bielawski, radny Wojciech Lewicki i prezydent Jan Hus. Na mocy nowego ustawodawstwa, mieszczanie zostali podzieleni na dwie kategorie: posesjonatów (tj. właścicieli nieruchomości) i nieposesjonatów. Ci pierwsi otrzymali szereg praw przysługujących do tej pory wyłącznie szlachcie, a w przyszłości niektórzy z nich mogli liczyć nawet na nobilitację. Wszystkie miasta królewskie uznane zostały za wolne. Sposób funkcjonowania ośrod-\n10 ków miejskich regulować miały jednakowe przepisy, a nie - jak to miało miejsce wcześniej - indywidualne przywileje. Krasnostawskie władze miejskie miały być odtąd wybierane na zgromadzeniu wszystkich posesjonatów i poddane pod nadzór organów centralnych, które miały m.in. prawo kontrolować ich wydatki. Jako że Krasnystaw został zaliczony do miast wydziałowych, jego delegaci zasiadali w obradującym w Lublinie zgromadzeniu wydziałowym (w Krasnymstawie wybrano ich 4 sierpnia 1791 roku), które z kolei wyłaniało swego przedstawiciela do sejmu tzw. plenipotenta. Zreformowano sądownictwo w miastach, tworząc sądy magistrackie, od wyroków których przysługiwało odwołanie do instancji wyższej tj. sądu wydziałowego apelacyjnego (dla m. Krasnegostawu mieścił się on w Lublinie). Sądowi miejskiemu podlegali wszyscy posiadacze nieruchomości oraz osoby prowadzące handel i rzemiosło. Miasta królewskie stanowić miały odtąd jednolity obszar bez odrębnych przedmieść i jurydyk. Dzięki tym zmianom miasta i jego obywatele zostali wreszcie uniezależnieni od władzy starostów. Był to pierwszy krok na drodze do powstania w Rzeczypospolitej silnego stanu trzeciego (tj. mieszczaństwa). Reformy ustrojowe nie ominęły też władz powiatowych. W listopadzie 1789 roku sejm powołał nowe struktury władz terenowych o mieszanych kompetencjach administracyjno-wojskowych tzw. komisje porządkowe cywilno-wojskowe, które faktycznie przejęły dotychczasowe uprawnienia starostów (ale samego urzędu starosty nie zlikwidowano, dokonały tego dopiero rządy Targowicy). Zasiadali w nich zarówno przedstawiciele szlachty jak i mieszczan. Dla ziemi chełmskiej i powiatu krasnostawskiego w lutym 1790 roku utworzono wspólną komisję, w skład której wchodzili zarówno przedstawiciele szlachty jak i mieszczan. Jej siedzibą miał być na przemian co dwa lata Chełm i Krasnystaw. Do zadań komisji należało m.in. zabezpieczenie porządku na podległym sobie terenie, czuwanie nad dobrym stanem dróg, zapewnienie mieszkańcom odpowiedniej opieki lekarskiej, walka z nadużyciami w handlu i ustalanie cen na niektóre artykuły, zabezpieczenie logistyczne dla stacjonujących oddziałów wojska koronnego oraz ściąganie podatków, w czym wykazała dużą skuteczność, otrzymując od króla list pochwalny. Historia Krasnystaw w ostatnich latach I Rzeczypospolitej Decyzja sejmu z października 1788 roku o powiększeniu i unowocześnieniu sił zbrojnych nałożyła na obywateli Krasnegostawu nowe obowiązki. Miasto zostało wyznaczone na miejsce kwaterowania oddziałów koronnych. Ze względu na brak budynków przygotowanych do pełnienia funkcji koszarowych, żołnierze zostali rozlokowani na kwaterach prywatnych oraz w obiektach należących do starostwa. W 1790 roku w Krasnymstawie i jego okolicach stacjonowało dwanaście chorągwi brygady kawalerii narodowej dowodzonej przez Jana Nepomucena Potockiego. Miasto i jego mieszkańcy mogliby uniknąć kłopotliwych nieraz lokatorów pod warunkiem budowy koszar. Krasnostawian niestety nie było stać na sfinansowanie tak kosztownej inwestycji. W tym samym roku jednostki garnizonu lubelskiego były wizytowane przez jej nowego dowódcę gen. mjr. Tadeusza Kościuszkę. Stacjonujący w Krasnymstawie żołnierze, z powodu braku dyscypliny często przysparzali zwierzchnikom sporo kłopotów, jak to miało miejsce m.in. w 1790 roku, kiedy to Kościuszko z polecenia Komisji Wojskowej Obojga Narodów prowadził śledztwo w sprawie bezprawnego osadzenia w areszcie przez brygadiera kawalerii narodowej Adama Walewskiego i rotmistrza Jana Czyża wszystkich członków komisji porządkowej cywilno-wojskowej za to, że wydali oni zakaz chodzenia po pijanemu z pochodniami po ulicach drewnianego miasta. I chociaż incydentem tym zajmowano się nawet na forum sejmowym, to wojewoda sieradzki Walewski, z przyjaciółmi swymi [...] osłonili winowajców. Pomimo nieuniknionych konfliktów między wojskiem a mieszkańcami Krasnegostawu, wydaje się, że ci ostatni rozumieli, iż konstytucja dała im nie tylko prawa, ale nałożyła na nich także obowiązki, wszyscy przeto obywatele są obrońcami całości i swobód narodowych, zaś wojsku naród winien [...] nagrodę i poważanie za to, iż się poświęca jedynie dla jego obrony. 26 lipca 1791 roku w kościele katedralnym pw. św. Franciszka Ksawerego odbyło się nabożeństwo dziękczynne za jej uchwalenie. Licznie zgromadzeni wierni, zarówno spośród szlachty jak i mieszczan, składali przysięgę na wierność nowej ustawie rządowej. Uroczyście obchodzili mieszkańcy Krasnegostawu także pierwszą rocznicę ustanowienia konstytucji. W kościele katedralnym odbyła się okolicznościo-\n11 Historia wa msza, której przewodniczył sufragan lubelski, biskup Jan Leńczowski. Z tej okazji zbudowano w świątyni tron, na którym położono symboliczne insygnia władzy królewskiej, oraz zawieszono nad nim portret Stanisława Augusta Poniatowskiego, przy nim ustawiono zaś wartę honorową. Radość większości obywateli z reform ustrojowych nie trwała długo. 18 maja 1792 roku poseł carski w Warszawie Jakow Bułhakow wręczył podkanclerzemu Joachimowi Chreptowiczowi notę protestacyjną przeciwko zmianom politycznym w Rzeczypospolitej. Było to nieformalne wypowiedzenie wojny. Rankiem, 19 maja przyjazne wojska rosyjskie wdarły się na jej terytorium, aby - jak głosiła propaganda moskiewska - wesprzeć prawdziwych patriotów, którzy chcą ratować zagrożoną rzekomo w Polsce wolność. Na wieść o wybuchu wojny, stacjonujące do tej pory w Krasnymstawie oddziały kawalerii narodowej, dowodzone przez brygadiera Jana N. Potockiego, skierowane zostały na Podlasie. Od tej pory miasto pełniło funkcję głównej bazy zaopatrzeniowej dla polskiego wojska walczącego na froncie południowym (ukraińskim). Oprócz tego, przez Krasnystaw przechodziło wiele oddziałów wojskowych (4 lipca przebywał tu 12. regiment piechoty Jana Malczewskiego), co spowodowało szybkie wyczerpanie się zapasów i w konsekwencji trudności z aprowizacją, gdyż zarówno miasto jak i okolice zostały ogołocone z żywności i furażu. O niemożności kupienia dla wojska koni w Krasnymstawie pisał w raporcie gen. Rafał Dzierżek. Wycofująca się w kierunku zachodnim armia koronna dowodzona osobiście przez naczelnego wodza ks. Józefa Poniatowskiego, w lipcu przekroczyła Bug i znalazła się na terenach dzisiejszej Lubelszczyzny. Po bitwie pod Dubienką, 18 lipca książę Poniatowski (który jeszcze 21 lipca przebywał w Chełmie) wydał rozkaz wycofywania się w kierunku Wisły. Wcześniej nie przyjął propozycji gen. T. Kościuszki, który już 13 lipca sugerował utworzenie nowej linii obrony na Wieprzu w okolicach Krasnegostawu, motywując to zbyt niskim stanem wody w tej rzece, przez co nie będzie ona stanowić przeszkody dla nieprzyjaciela oraz zbytnim oddaleniem się od frontu litewskiego. Wódz naczelny miał nadzieję na wydanie walnej bitwy nieprzyjacielowi w okolicach Warszawy, ale dopiero po połączeniu się z siłami Krasnystaw w ostatnich latach I Rzeczypospolitej litewskimi i armią rezerwową, która cały czas pozostawała w odwodzie. Zmiana planów strategicznych spowodowała, że znajdujący się do tej pory w Krasnymstawie główny magazyn zaopatrzeniowy dla armii koronnej został przez superintendenta Jana Żurawskiego ewakuowany 20 lipca do Łęcznej. Już wcześniej, bo 12 lipca Jan Golcz wywiózł z miasta kasę wojskową, natomiast 13 lipca Karol Lichocki ewakuował skład amunicji. Po wycofaniu się z Krasnegostawu polskiego wojska, do miasta weszły oddziały nieprzyjaciela. Mieszkańcy nie stawiali zbrojnego oporu wobec wkraczających sił rosyjskich gen. Michała Kachowskiego, tym bardziej, że dochodziły wieści o aktach mordowania ludności cywilnej przez carskich żołnierzy, jak to miało miejsce np. we Włodzimierzu. Hasła propagandowe najeźdźców głoszące wyzwolenie Rzeczypospolitej i jej obywateli od jarzma monarchii i konstytucji nie spotkały się z większym odzewem wśród polskiego społeczeństwa, co ogromnie irytowało przywódcę targowiczan Stanisława Szczęsnego Potockiego. Dlatego nalegał on na swoich ludzi, by przy zbieraniu akcesów do konfederacji nie zaniedbać nikogo, aby tylko szlachcic, niech podpisuje, bo jak będzie quantitas [ilość], to się znajdzie i qualitas [jakość]. Jako pierwsi, zgłosili akces do targowicy przedstawiciele szlachty ziemi chełmskiej i powiatu krasnostawskiego. Już 28 lipca wydali oni odezwę, w której nawoływali do złożenia przysięgi na wierność konfederacji. Zapowiadali też unieważnienie wszelkich decyzji jakie zostały podjęte na mocy Konstytucji 3 maja i powrót do dawnego prawodawstwa. Mieszczanie krasnostawscy natomiast nie okazali zbytniej gorliwości w wykonywaniu zarządzeń nowych władz i złożyli wymaganą przysięgę dopiero 3 sierpnia. Można nawet powiedzieć, iż w tym względzie wykazali dużą opieszałość, gdyż w akcesie do targowicy ubiegł ich nawet przebywający w wolnej jeszcze od nieprzyjaciela Warszawie król Stanisław August. Kapitulancka postawa monarchy i części polityków zadecydowała o losach wojny, a w konsekwencji i całej Rzeczypospolitej. Stanisław August nie rozumiał, że szansą ocalenia całości państwa jest twardy i nieugięty opór zbrojny - nawet do ostateczności. W myśl wytycznych targowiczan, zreorganizowano władze miejskie w Krasnymstawie, skasowano też zgromadzenie\n12 Historia wydziałowe w Lublinie oraz zniesiono instytucję plenipotenta do sejmu. Nieodwracalne natomiast okazały się zmiany dotyczące nietykalności osobistej mieszczan i prawo nabywania przez nich dóbr ziemskich. Na mocy uchwał sejmu grodzieńskiego (listopad 1793 r.), Krasnystaw został przyłączony, jako stolica ziemi, do nowego województwa lubelskiego. Okres po drugim rozbiorze przyniósł mieszkańcom Krasnegostawu spadek poziomu życia i ciągłą niepewność jutra. Na barki krasnostawian znów spadł obowiązek częściowego utrzymania wojska najpierw okupacyjnego rosyjskiego i konfederackiego, a następnie koronnego. W całym kraju dał się zauważyć gwałtowny wzrost migracji ludności do miast. Pomimo ogólnie niekorzystnej dla Polski sytuacji politycznej w Europie, patriotycznie nastawiona część polityków i wojskowych, zarówno tych, którzy pozostali w kraju, jak i przebywających na emigracji, już w 1793 roku rozpoczęła przygotowania do powstania. Sytuacja spiskowców była tym trudniejsza, że w okrojonej i tak już Rzeczypospolitej znajdował się duży korpus okupacyjnych wojsk rosyjskich. Wybuch insurekcji odkładanej parokrotnie ze względu na niedostateczne przygotowanie, przyśpieszyła zarządzona na luty-marzec 1794 roku przez zależną od Rosjan Radę Nieustającą redukcja wojska koronnego i litewskiego oraz pierwsze aresztowania wśród konspiratorów. Naczelne dowództwo powierzono Tadeuszowi Kościuszce, który 24 marca 1794 roku na krakowskim rynku uroczyście ogłosił akt powstania. Wobec całkowitej kompromitacji rządów targowiczan w polskim społeczeństwie, liczył on na masowy udział w zrywie powstańczym. Terenem, który najwcześniej zgłosił swój akces do insurekcji była ziemia chełmska. 6 kwietnia, na zjeździe szlachty i mieszczan w Chełmie proklamowano przystąpienie do aktu powstania narodu obywateli województwa ruskiego, ziemi chełmskiej i powiatu krasnostawskiego. Spośród 52 osób, które podpisały ten dokument, 35 reprezentowało powiat krasnostawski. Utworzono też wspólną chełmsko-krasnostawską komisję porządkową. Podlegała ona bezpośrednio Tadeuszowi Kościuszce i Radzie Najwyższej Narodowej. Jej powołanie było możliwe, ponieważ władze insurekcyjne nie uznawały zmian administracyjnych, jakie powstały na tym 10 Krasnystaw w ostatnich latach I Rzeczypospolitej obszarze w wyniku uchwał sejmu grodzieńskiego. Krasnostawskich mieszczan reprezentowali w komisji: Antoni Bielawski, Wojciech Lewicki, Stanisław Orłowski i Walenty Sawicki (zasiadali oni w pierwszym i trzecim jej składzie). Utworzenie władz powstańczych dla ziemi chełmskiej i powiatu krasnostawskiego nie byłoby możliwe bez poparcia stacjonujących na tym terenie oddziałów polskiego wojska z dywizji wielkopolskiej. Rozwój sytuacji zdawał się sprzyjać spiskowcom, gdyż w drugiej połowie marca na Lubelszczyźnie nie było już dużych sił nieprzyjacielskich (gen. mjr Mikołaj Rachmanow otrzymał rozkaz opuszczenia Lublina i wyruszenia za Wisłę przeciwko brygadzie Antoniego Madalińskiego). Na czele sprzysiężenia stanął ppłk Jan Grochowski, który pozyskał dla insurekcji gen. mjr. Antoniego Raczyńskiego. Na początku kwietnia przeprowadzili oni koncentrację podległych sobie oddziałów w Chełmie. Tam też udały się przebywające do tej pory w Krasnymstawie pododdziały 7. regimentu piechoty. Natomiast batalion 9. regimentu stacjonujący w Biskupicach i Krasnymstawie wkroczył w granice Galicji, by tędy przedostać się pod Kraków. 11 kwietnia przybył tam wysłannik Kościuszki płk milicji Antoni Radzimiński, który przybył z rozkazem Naczelnika o powołaniu na dowódcę chełmskiego zgrupowania Jana Grochowskiego, który został awansowany na generała. Natomiast gen. Raczyński, ze względu na swe wcześniejsze powiązania z targowiczanami, na rozkaz Naczelnika został usunięty z wojska. Był to drugi duży ośrodek powstania w kraju, nie ustępujący ośrodkowi krakowskiemu. Generał Grochowski nie miał zamiaru zbyt długo pozostawać na tym terenie, gdyż planował przemieszczenie swych sił w kierunku Lublina i Puław, o czym z Krasnegostawu w piśmie 15 kwietnia informował Naczelnika. Ten jednak rozkazywał mu zawracać na wschód. Grochowski udał się więc do Włodzimierza, gdzie 30 kwietnia połączył się z oddziałami piechoty i kawalerii gen. mjr. Stefana Granowskiego, po czym skierował się na zachód (2 maja Granowski ze swoimi żołnierzami był już w Krasnymstawie) i w nocy z 16 na 17 maja przekroczył Wisłę w Annopolu. Dywizja jego liczyła ok żołnierzy, jako że Grochowski zabrał większość sił skoncentrowanych między Bugiem a Wisłą, wśród których był nowo sformowany na terenie\n13 Historia ziemi chełmskiej i powiatu krasnostawskiego batalion milicji pieszej (237 lub 260 ludzi) pod dowództwem Jana Hemlinga. Nieznana liczba zmobilizowanych tam rekrutów zasiliła szeregi regularnych oddziałów wojskowych. Po połączeniu się z Kościuszką, dywizja wzięła udział w bitwie z przeważającymi wojskami rosyjsko-pruskimi pod Szczekocinami (Prusy przystąpiły do wojny przeciw Polsce w pierwszej połowie maja). Spośród wojsk regularnych, pozostały na tym terenie jedynie oddziały osłonowe i komendy wybierające rekrutów, np. w Krasnymstawie na początku maja stacjonowała Pińska Brygada Kawalerii Narodowej Józefa Kopcia (1 040 żołnierzy), która wraz z m.in. 1. regimentem piechoty Piotra Potockiego i przybyłą zza kordonu I Ukraińską Brygadą Kawalerii Narodowej (841 osób) Franciszka Wyszkowskiego miała bronić linii Bugu. Wobec grożącego niebezpieczeństwa od strony wschodniej, Naczelnik skierował na Lubelszczyznę dodatkowe siły pod dowództwem gen. mjr. Michała Wedelstedta, gen. mjr. Filipa Haumana oraz płk. Michała Chomentowskiego. Powstała więc sześciotysięczna dywizja złożona ze starego, regularnego żołnierza mająca szanse pokonać nadciągający korpus carski. Osłabiało to oczywiście główne siły polskie, oddalając możliwość rychłego rozstrzygnięcia na froncie głównym. Dodatkowym wzmocnieniem korpusu miał być jeden batalion z 7. regimentu oraz pospolite ruszenie, dla którego na miejsce koncentracji, według rozkazu Piotra Potockiego, został wyznaczony Krasnystaw. Do zadań utworzonej w kwietniu komisji porządkowej, na czele której stanął biskup greckokatolicki Porfiry Ważyński, należało m.in. zbieranie funduszy na rzecz powstania i dostarczanie zaopatrzenia stacjonującym tu oddziałom. Przeprowadzono także pobór do wojska, wynikiem czego było powstanie wspomnianego wyżej batalionu milicji pieszej. Niektórzy jednak chłopi, aby uniknąć wcielenia uciekali do lasów i tam tworzyli uzbrojone bandy. Także wielu przedstawicieli krasnostawskiej i chełmskiej szlachty, obawiając się konfiskaty majątków w przypadku zwycięstwa Rosjan, bało się poprzeć insurekcję i wolało wyjechać za kordon austriacki. Komisja miała także prawo aresztować osoby podejrzane o zdradę, a ich dobra - zgodnie z poleceniem władz powstańczych - brano w sekwestr. Dlatego też na rozkaz gen. Haumana zajęto dobra należące do Krasnystaw w ostatnich latach I Rzeczypospolitej rzymskokatolickiego biskupa chełmskiego Wojciecha Skarszewskiego (przebywającego w tym czasie z rozkazu Kościuszki w warszawskim areszcie pod zarzutem zdrady), a wśród nich znajdujący się w Krasnymstawie skład wina, który został wydany do obozu dla chorych i osłabionych żołnierzy. Działalność chełmsko-krasnostawskiej komisji porządkowej została skrytykowana przez dowódców, którzy wraz z podległymi sobie jednostkami docierali na te tereny w ostatniej dekadzie maja i - jak twierdzili - zastali zupełny brak przygotowań do obrony przed spodziewaną ofensywą rosyjską. Cywilnym władzom powstańczym nie udało się także zgromadzić wystarczającego zaopatrzenia dla wojska. Ów brak skuteczności prac komisji, mógł wynikać z faktu, że 17 maja, na wieść o zbliżaniu się do Chełma wojsk carskich (co okazało się nieprawdą) na kilkanaście dni przeniosła się do Krasnegostawu, by tam kontynuować swą działalność. Prawdopodobnie niektórzy jej członkowie wyjechali do zaboru austriackiego. Dopiero 29 maja do Chełma wrócił prezes, a 31 maja - pozostali komisarze. Widząc nieskuteczność działań władz cywilnych i niewyrażenie przez nie zgody na ruszenie masy włościan tj. powszechną mobilizację, który to projekt komisja uznała za bezprawny, mjr Michał Chomentowski wysłał do Naczelnika raport, w którym negatywnie ocenił działalność komisji. Poza tym nie dowierzał on lokalnym władzom, znając treść petycji przedstawicieli szlachty ziemi chełmskiej skierowanej w 1793 roku do Katarzyny II z prośbą o wcielenie do Rosji (w rzeczywistości deklaracja ta wymuszona została groźbami przez carskiego pułkownika Wołkowa). Aby poprawić sytuację na Lubelszczyźnie, skierował Kościuszko do Chełma, gdzie znajdował się sztab nowo utworzonej dywizji, generała Józefa Zajączka, który miał objąć dowództwo nad całością zgrupowania. Do miasta dotarł on 29 maja, gdzie zastał dotychczasowego dowódcę gen. Wedelstedta, który sam kilka dni wcześniej objął komendę od Zagórskiego. Kilka dni stracił Zajączek na zapoznanie się z sytuacją, a także czekając na zebranie się komisji porządkowej. Niestety, działalność władz cywilnych nie poprawiła się (jedynym sukcesem generała było wymuszenie na komisji wydania w dniu 1 czerwca uniwersału o poborze), wobec czego Zajączek wysłał skargę do Kościuszki. Po kilku dniach, tj. 7 czerwca zjawił się w Chełmie przysłany przez 11\n14 Historia Radę Najwyższą Narodową jej pełnomocnik Ignacy Krzucki lecz niewiele zdążył już zdziałać. Innym organem wykonawczym działającym z ramienia władz powstańczych na terenie ziemi chełmskiej i powiatu krasnostawskiego był utworzony 3 maja z rozkazu Naczelnika 8-osobowy szlachecko-mieszczański sąd kryminalny. Mieszczan krasnostawskich reprezentowali w nim Jan Hus i Leon Hill. Nie przejawiał on szerszej działalności. Skutecznie do tej pory (tj. od połowy maja) powstrzymujące siły nieprzyjaciela na linii Bugu oddziały koronne po walkach koło Dubienki 3 czerwca wycofały się w kierunku Żmudzi. 5 czerwca nastąpiła koncentracja wszystkich jednostek wchodzących w skład dywizji. Dowództwo polskie podjęło też decyzję o wyznaczeniu nowej linii obrony na przedmieściach Chełma. 7 czerwca połączone siły rosyjskie pod dowództwem gen. Otto Derfeldena przekroczyły Bug, a rankiem następnego dnia zbliżyły się od wschodu do Chełma. Do starcia między oboma wojskami doszło tego samego dnia. Bitwa, która trwała do wieczora, zakończyła się ostatecznie przegraną Zajączka. Zmuszony do odwrotu polski korpus kierował się w stronę Krasnegostawu ścigany jedynie przez kawalerię. W tym samym czasie zbliżało się do Chełma od strony Krasnegostawu 3-tysięczne zgrupowanie pospolitego ruszenia pod dowództwem płk. Antoniego Radzimińskiego i płk. Józefa Trzcińskiego. Słyszana z dala kanonada wznieciła niepokój w tych nieobytych z wojną oddziałach, a zbiegowie z pola walki wzniecili panikę. Nie ujrzawszy nawet z daleka bitwy, pospolitacy rozbiegli się, roznosząc w najdalsze zakątki województwa popłoch i wieść o przegranej. Nad ranem, 9 czerwca polskie wojsko w największym nieporządku dotarło do Krasnegostawu. Tutaj dopiero uporządkowano oddziały i dokonano ich przeglądu. Okazało się, że straty dywizji były duże, gdyż oprócz poległych, rannych i tych, którzy dostali się do niewoli (wśród których było 239 ludzi miejscowych służących po niewoli, których Derfelden kazał puścić wolno) z korpusu zdezerterowało kilka tysięcy kosynierów i pikinierów z pospolitego ruszenia. Tak więc siły, jakimi dysponował Zajączek to ok. 4 tysiące regularnego żołnierza. Niezbyt długo mogli odpoczywać żołnierze w mieście. Tego samego dnia przyszła wiadomość o wysłaniu w kierunku Krasnegostawu oddziałów dowodzonych przez Borysa 12 Krasnystaw w ostatnich latach I Rzeczypospolitej Lassy ego, zaś Waleriana Zubowa - na Łęczną. Nocą, 9 czerwca korpus polski opuścił miasto, wycofując się w kierunku Lublina. 11 czerwca oddziały carskie dowodzone przez gen. Otto Derfeldena wkroczyły do Krasnegostawu. Wtedy też w bliżej nieustalonych okolicznościach uległ spaleniu zamek starościński. Już jednak następnego dnia nieprzyjaciel opuścił miasto. W pogoni za dywizją gen. Zajączka, wojska rosyjskie doszły do Puław, które zgodnie z instrukcją nieoszczędzania majętności Czartoryskich wspierających materialnie powstanie, zostały z premedytacją zniszczone. Po otrzymaniu rozkazu od Mikołaja Repnina, Derfelden skierował swój korpus przez Podlasie na Litwę. W tym czasie polskie oddziały udały się w kierunku Radomia, a następnie - Warszawy. Jednym z tych, którzy brali udział w obronie stolicy przeciwko Prusakom i Rosjanom był Marcin Wiszniewski - woźnica rodem z Krasnegostawu. Podczas szturmu nieprzyjaciela na Wolę, uratował - mimo ostrzału i utraty kilku koni pociągowych - armatę oraz wóz amunicyjny. Za ten bohaterski czyn, o którym donosił warszawski Korrespondent Narodowy i Zagraniczny otrzymał od Kościuszki dziesięć czerwonych złotych i złotą obrączkę z wyrytymi kosami. Chociaż niezbyt długo trwała okupacja Lubelszczyzny przez wojska rosyjskie, to jednak dały się one poznać tutejszej ludności z jak najgorszej strony, osłabiając skutecznie jej zapał dla poparcia insurekcji. Wykorzystując złą sytuację militarną Polski, 27 czerwca cesarz Franciszek I nakazał armii austriackiej wkroczenie do Rzeczypospolitej. Interwencja Austrii - chociaż niezbyt groźna militarnie - zamykała ostatecznie Polskę w pierścieniu wojsk nieprzyjacielskich. 2 lipca dywizja gen. Meiersheima (2 tysiące ludzi i 4 działa) wyszła z Zamościa i na nocleg dotarła do Krasnegostawu, zajmując go bez walki. W odezwie do mieszkańców głoszono, iż wszyscy zachowujący spokój wobec wkraczających oddziałów austriackich zupełną nadzieją bezpieczeństwa i protekcyi, ale też i swych dóbr i majątków cieszyć się mogą. Za jakikolwiek opór grożono surowością reguł wojskowych. Ich łagodne w porównaniu z Rosjanami postępowanie jednało im licznych zwolenników. Władze okupacyjne zabroniły jednak wspomagania w jakiejkolwiek formie terenów objętych insurekcją. Zarządziły jed-\n15 Historia nocześnie spis ludności i dóbr materialnych. Austriacy przebywali na Lubelszczyźnie ponad dwa miesiące. Na wieść o zwinięciu 6 września przez Prusaków i Rosjan oblężenia Warszawy, opuścili oni zajęte tereny i wycofali się ku swoim granicom. Ich garnizony znajdowały się w tym czasie m.in. w Żółkiewce, Wysokim i Wojsławicach. Dlatego też przebywający w Lublinie nowy pełnomocnik władz powstańczych na teren Lubelszczyzny (w tym i powiat krasnostawski) ksiądz Mikołaj Tomaszewski proponował opanowanie przez polskie oddziały Krasnegostawu i Chełma, aby tym samym rozszerzyć ponownie powstanie na wschód. Plan ten nie uzyskał akceptacji wojskowych. Bez większych sukcesów zakończyły się także podjęte najpierw przez Kacpra Wereszczyńskiego, a następnie biskupa Ważyńskiego próby wznowienia w Chełmie prac komisji porządkowej (sierpień 1794 r.). Od końca września Austriacy zaczęli ponownie zajmować Lubelszczyznę. Przegrana Kościuszki 10 października pod Maciejowicami okazała się początkiem końca insurekcji. Konsekwencją klęski powstania był trzeci rozbiór ziem Rzeczypospolitej, a tym samym zniknięcie jej z mapy politycznej Europy. W jego wyniku Krasnystaw znalazł się w państwie habsburskim. Ważniejsze pozycje bibliograficzne: Artur Capała K. Bauer, Wojsko koronne powstania kościuszkowskiego, Warszawa W. Ćwik, Krasnystaw w dobie stanisławowskiej, [w:] Rocznik Chełmski, t. 2, W. Ćwik, Miasta królewskie Lubelszczyzny w drugiej połowie XVIII wieku, Lublin W. Ćwik, J. Reder, Lubelszczyzna. Dzieje rozwoju terytorialnego, podziałów administracyjnych i ustroju władz, Lublin S. Herbst, Z dziejów wojskowych powstania kościuszkowskiego 1794 roku, Warszawa Konstytucja 3 maja, oprac. Jerzy Łojek, Lublin J. Lewandowski, Komisja porządkowa chełmska w powstaniu kościuszkowskim, t. 13, Lublin D. Tarnasiewicz-Brodowska, Z dziejów insurekcji kościuszkowskiej w ziemi chełmskiej, [w:] Ziemia chełmska. Materiały z sesji naukowej historyków odbytej w Chełmie 21 czerwca 1959 r., red. J. Willaume, Lublin A. Wolański, Wojna polsko-rosyjska 1792 r., Warszawa Początki kolei w Krasnymstawie Ryszard Maleszyk Początki kolei w Krasnymstawie Położone w centrum guberni lubelskiej powiatowe miasto Krasnystaw, na początku drugiej połowy XIX wieku miało przyzwoite połączenia drogowe zarówno z Lublinem jak i z Warszawą. Dobrze podróżowało się też w kierunku Chełma i Zamościa, a stąd dalej nawet do Lwowa. Po wybudowaniu przez Rosjan w latach szerokotorowej kolei nadwiślańskiej biegnącej z Warszawy do Lublina i dalej poprzez Chełm do Kowla, z Krasnegostawu do najbliższej stacji kolejowej w Trawnikach było zaledwie 23,5 km. Kolej stała się gospodarczo bardzo konkurencyjna względem dotychczasowego transportu konnymi podwodami. Z tego też względu rosły apetyty, by połączyć Zamojszczyznę, a szczególnie dobra Ordynacji Zamojskiej zarówno z Lublinem jak i Lwowem. Wiele okoliczności sprzyjało tym dążeniom, a gwarancja sukcesu wydawała się być niemalże nieuchronna, gdy Austriacy w 1887 r. doprowadzili kolej szerokotorową do Bełżca leżącego zaledwie kilka kilometrów od granicy z Kongresówką. W Bełżcu wybudowali lokomotywownię na 5 stanowisk, licząc najwyraźniej, że mimo ochładzających się stosunków politycznych pomiędzy Rosją a monarchią naddunajską, uda się nadal robić interesy gospodarcze, pod warunkiem, że Rosjanie dalej pociągną kolej przez Zamość, Krasnystaw, łącząc ją z magistralą nadwiślańską gdzieś pomiędzy Lublinem a Chełmem. Jednak mimo zabiegów ze strony ordynacji, okazało się, że co najmniej trzy gotowe projekty budowy linii kolejowej, nigdy nie zostały wdrożone do realizacji, gdyż na drodze zawsze stawał zarówno brak pieniędzy w rosyjskiej kasie jak i bardzo stanowcza niechęć władz wojskowych, dla których południowa część Zamojszczyzny stanowiła strefę przyfrontową, w której trwałych inwestycji należało unikać. 1 Mimo niepowodzeń w staraniach o wybudowanie pełnej magistrali kolejowej, w pierwszych la- 1. W każdym z tych projektów północna część linii przebiegała przez Krasnystaw, a konkretnie przez jego północne przedmieścia - przypis autora. 13\n16 Historia Prace na odcinku kolei wąskotorowej pomiędzy Krasnymstawem a Wólką Orłowską wykonywane jesienią 1915 r. tach XX w. na terenie Ordynacji Zamojskiej powstało kilka odcinków kolejek wąskotorowych mających wyłącznie charakter gospodarczy. 2 Służyły one obsłudze transportu drewna i buraków do dobrze rozwiniętej sieci cukrowni. Tymczasem Krasnystaw nadal pozostawał poza inwestycjami kolejowymi i nic nie wskazywało na to, by mógł na nie liczyć. W jakiejś mierze przekładało się to z roku na rok na coraz słabszy rozwój gospodarczy naszego regionu. Paradoksalnie, przełom na tej płaszczyźnie przyniosła zbliżająca się wojna światowa. W momencie jej wybuchu, w związku z bliską odległością od granicy i bliską odległością od kolei, rejon Krasnegostawu, stał się strategicznie bardzo ważny zarówno dla Rosjan jak i Austriaków. Celem sprawnego zaopatrzenia koncentrującej się w południowej części Lubelszczyzny 5. armii rosyjskiej, wybudowano w sierpniu 1914 r. w sposób pośpieszny, a przez to prowizoryczny, wojskową kolejkę wąskotorową o rozstawie osi 760 mm, biegnącą od Chełma przez Siennicę Nadolną, Krasnystaw, Sitaniec, dołączając ją następnie na stacji Płoskie do istniejącego już odcinka kolei podjazdowej biegnącej przez Zwierzyniec do Biłgoraja. 3 Wówczas to Krasnystaw doczekał się pierwszego drewnianego dworca kolejowego (widocznego na zdjęciach przechowywanych w zbiorach Muzeum Regionalnego w Krasnymstawie). W rejonie Krasnegostawu kolej miała nasyp, 2. Szerzej o tym w pracy: H. Chwedyk, Koleje wąskotorowe Ordynacji Zamojskiej. Zamość Konkretnie od najbardziej wysuniętych ku granicy koszar kozackich usytuowanych nieco na południowy wschód od zabudowań miasta. 14 Początki kolei w Krasnymstawie a nieliczne wiadukty na przeszkodach wodnych były wykonane na drewnianych palach. Rosyjska kolejka funkcjonowała do końca czerwca 1915 r., przewożąc towary dla potrzeb frontu, okresowo była też dopuszczona dla potrzeb cywilnego ruchu towarowego. Po przełamaniu frontu pod Gorlicami w maju 1915 r., Rosjanie stawiając zacięty opór, stopniowo ewakuowali się z Lubelszczyzny. Kolejkę systematycznie demontowano i ostatecznie pod koniec czerwca 1915 r., przestała istnieć. W lipcu w Krasnymstawie byli już niemieccy gwardziści. Z obecnością Niemców w Krasnymstawie wiąże się kolejny etap rozwoju naszego lokalnego kolejnictwa. Ponieważ na froncie wschodnim, niemieckim grenadierom przyszło walczyć w bardzo słabo zurbanizowanym terenie, w tej sytuacji tony wyposażenia wojskowego, a szczególnie ciężka artyleria nie mogły być sprawnie transportowane piaszczystymi drogami zamieniającymi się w kałuże błota po kilkudniowych deszczach. Dlatego też niemieckie służby kwatermistrzowskie zostały wyposażone w bardzo sprawnie działające kompanie budowy kolei (zwane wojskami kolejowymi). Szykując się do ciężkiej przeprawy z wojskami rosyjskimi, by ostatecznie wyrzucić ich z Lubelszczyzny, już 28 czerwca 1915 r. w dowództwie niemieckiej Armii Bug 4 podjęto decyzję budowy kolejki wąskotorowej na potrzeby frontu na trasie od Bełżca do Trawnik. Kolejkę budowano w niezwykle szybkim tempie. W Zamościu była gotowa na 1 sierpnia 1915 r. W dwa tygodnie później dotarła do Krasnegostawu, by 28 sierpnia osiągnąć Trawniki. Budowę prowadziło równolegle kilka kompanii budowy kolei (Eisenbahnkompanie) przy użyciu ogromnej liczby jeńców rosyjskich zgromadzonych w ruchomych 4. Grupa armii państw centralnych atakująca Rosjan broniących się w widłach Wisły i Bugu, zwana była Falangą. Dowodził nią niemiecki feldmarszałek August von Mackensen. W jej skład wchodziła lewoskrzydłowa 4. armia austro-węgierska arcyksięcia Józefa Ferdynanda, następnie dowodzona osobiście przez feldmarszałka 11. armia niemiecka oraz wydzielona z niej na prawym skrzydle niemiecka Armia Bug - szerzej o tych zagadnieniach M. Klimecki, Gorlice 1915, Warszawa 1991, s Österreich-Ungarns letzter Krieg , T. II, Wien , s\n17 Historia kompaniach jenieckich, a skoszarowanych najczęściej w ocalałych wsiach lub pod gołym niebem. W rejonie od Wólki Orłowskiej do Krasnegostawu, niemiecka kolejka o rozstawie szyn 600 mm biegła po nasypie dawnej rosyjskiej kolei wąskotorowej i oczywiście w rejonie dawnego dworca rosyjskiego. Budynek pierwszej stacji kolejowej w Krasnymstawie przed 1915 r. Niemieckie oddziały, po zajęciu powiatu krasnostawskiego, stacjonowały przez szereg kolejnych tygodni nie tylko w mieście, ale także w jego gminach, którymi administrowano pod względem okupacyjnym. Z uzgodnień na froncie pomiędzy sojuszniczymi armiami wynikało, że obszar środkowej Lubelszczyzny od Wisły do Piask i Trawnik włącznie podlegał 4. armii austrowęgierskiej, a położone dalej na wschód tereny powiatu krasnostawskiego w całości podlegały okupacji wojsk niemieckich. 5 Niemcy eksploatację kolei rozpoczęli niemal równolegle z ukończeniem budowy. Ruchem kierowały kolejno 101, 102 i 104 Feldbahn Bietriebskompanie. Komendantura tej ostatniej mieściła się w Trawnikach. Koleją przewożono około ton ładunków dziennie. Wkrótce po ulewnych deszczach trwających pod koniec sierpnia 1915 r., na kolei doszło do szeregu przestoi spowodowanych rozmięknięciem gruntu pod nasypami i wykolejeniem się, także w rejonie Krasnegostawu, kilku pociągów. Nawet niemiecka precyzja okazała się zawodna. W pierwszych dniach września 1915 r. doszło do ostatecznego podziału stref okupacyj- 5. Archiwum Państwowe w Lublinie. C. K. Komenda Powiatowa w Lublinie (dalej APL CK KPwL), sygn. 35. Skizze der Etappenbezirke 4 Armme, k. 31. Początki kolei w Krasnymstawie nych na terenach Królestwa Polskiego wydartych wojskom rosyjskim. Mimo, że Austriacy otrzymali całą środkową i południową Lubelszczyznę, to jednak licząca 118,5 km wąskotorowa kolejka wojskowa nadal była własnością armii niemieckiej, a Niemcy nie zamierzali bynajmniej z niej rezygnować, mimo, że była ciągle reperowana rękami głównie rosyjskich jeńców. O kłopotliwej sytuacji donosił w swoich sprawozdaniach ppłk Schuberth, pytając generałgubernatora w Lublinie, jakie są rozkazy co do współpracy z Niemcami w zakresie wykorzystywania Deutsche Feldbahn. Takich dylematów było na terenie okupacji austriackiej znacznie więcej. Być może wpłynęły one na szybką decyzję we wrześniu 1915 r. austriackiego ministerstwa wojny o wybudowaniu kolei szerokotorowej dla potrzeb wojska od leżącej w Galicji stacji Bełżec do Rejowca, gdzie były dogodne warunki połączenia jej Rosyjska lokomotywa parowa na stacji w Krasnymstawie wiosną 1915 r. z eksploatowanym odcinkiem dawnej rosyjskiej Drogi Żelaznej Nadwiślańskiej. Tymczasem Niemcy, jesienią 1915 r. dopuścili na swojej kolei wąskotorowej do ruchu pasażerskiego. Z naszego rejonu zachował się w Archiwum Państwowym w Lublinie być może jeden z ostatnich rozkładów kolejowych z 16 stycznia 1916 r. na odcinku pomiędzy 90. km a stacją końcową tj. od stacji Wólka Orłowska przez Krasnystaw-Zadwórze-Wincentów-Łopiennik Ruski-Dobryniów-Oleśniki. 6 W owym czasie część południowa kolejki została już wykupiona przez Austriaków, a budowa kolei szerokotorowej zbliża- 6. Archiwum Państwowe w Lublinie. C. K. Komenda Powiatowa w Krasnymstawie , sygn. 3, Fahrplan der Feldbahn Wólka Orłowska-Trawniki gültig ab 16 Jäner 1916, k\n18 Historia ła się do ukończenia. Ukończono ją już 28 lutego 1916 r. Był to koniec potrzeby dalszego utrzymywania niemieckiej kolejki ostatecznie rozebranej wiosną 1916 r. Też w połowie kwietnia 1916 roku Trawniki opuściła ostatnia niemiecka kompania eksploatacji kolei (104. Feldbahn Bietriebskompanie) dowodzona najprawdopodobniej przez Carla Büschera - autora pamiątkowego albumu ze zdjęciami Meine Kriegserinnerungen - Moje wojenne wspomnienia, będącego w posiadaniu Muzeum Regionalnego w Krasnymstawie. Początki kolei w Krasnymstawie Literatura: Akta C. K. Komendy Powiatowej w Krasnymstawie oraz w Lublinie z lat w zbiorach Archiwum Państwowego w Lublinie. Hubert Hwedyk, Koleje wąskotorowe Ordynacji Zamojskiej. Zamość Carl Heinz Becker, Helmut Pochadt, Wojskowa kolej polowa Bełżec-Trawniki, [w:] Świat kolei, 2002, nr 11. M. Klimecki, Gorlice 1915, Warszawa Österreich-Ungarns letzter Krieg , T. II, Wien Zdjęcia ze zbiorów Muzeum Regionalnego w Krasnymstawie. Ryszard Maleszyk Jeńcy rosyjscy na drezynie pod eskortą żołnierza niemieckiego na trasie wojskowej kolei polowej Austriacka kolej wojskowa zgodziła się na uruchomienie ruchu pasażerskiego z dniem 16 lipca 1916 r. Funkcjonowała pod rządami okupanta aż do pierwszych dni listopada 1918 r., kiedy to przeszła w ręce polskie. Zanim się to stało, przewieziono nią setki tysięcy ton towarów. Było z nią też wiele kłopotów. Przebiegała bowiem w dość ciasnej zabudowie wielu wsi. Spowodowało to wiele pożarów powstałych od lokomotyw nie mających iskrowników na kominach. Najgroźniejsze, szalejące w dniach 6, 7 i 12 maja 1916 r. zanotowano na Przedmieściu Zastawie i w Izbicy. Pod koniec wojny była poważnie wyeksploatowana i wymagała wielu nakładów. Swój rozkwit miała dopiero w latach trzydziestych, ale to już zupełnie nowa historia. Kręta niemiłosiernie kolej austriacka nie była jedyną inwestycją tego typu w rejonie Krasnegostawu. O nieistniejącej już kolejce wąskotorowej Żółkiewka-Izbica i o planach kolejowych związanych z Krasnymstawem opowiem w następnym numerze. dr Ryszard Maleszyk 16 W gościnnych murach krasnostawskiego muzeum Warto przypomnieć Czytelnikom, że od połowy sierpnia bieżącego roku Muzeum Regionalne w Krasnymstawie udostępniło zwiedzającym 5 nowych wystaw. Pierwszą z nich można już zobaczyć na dziedzińcu muzeum ozdobionym ekspozycją rzeźb dwóch cenionych i często współpracujących ze sobą rzeźbiarzy Gustawa Hadyny pochodzącego z Woli Grójeckiej k. Ćmielowa oraz wywodzącego się z Orłowa Murowanego Stanisława Romańczuka. To bardzo udany pomysł, by zagospodarować bardzo zadbaną, ale nieco pustą przestrzeń pomiędzy wejściem do zespołu pojezuickiego a zamkniętą częścią muzeum. Ekspozycja składa się z 23 rzeźb, a wśród nich przedstawiające m.in. ukrzyżowanego Chrystusa, polskich królów Kazimierza Wielkiego i Władysława Jagiełłę, wybitnego malarza symbolistę Jacka Malczewskiego oraz papieża Jana Pawła II. Także od sierpnia tego roku, w salonie obok refektarza można oglądać obrazy namalowane przez Antoniego Teslara podczas jego pobytu\n19 Historia w Krasnymstawie w 1941 r., co dobitnie wynika z dat, jakie umieścił artysta na swych dziełach. Prace zostały wykonane na kartonie, jak również farbami olejnymi na płótnie. Malarz nie dociekał szczegółów okupacyjnych w widoku miasta. Skupił się (jak wielu dostrzegających uroki miasta nad Wieprzem) na przedstawieniu jego panoramy od strony rzeki Żółkiewki oraz Krakowskiego Przedmieścia. 29 września 2011 r., z udziałem wielu zaproszonych gości, odbyło się otwarcie wystawy przygotowanej przez Elżbietę Sobczuk opatrzonej tytułem Ludowe kowalstwo artystyczne w powiecie krasnostawskim. Na wystawie zaprezentowano około 130 wyrobów mających charakter po części użytkowy, ale głównie artystyczny. Podjęte zadanie nie jest łatwym, gdyż w latach 50. XX wieku doszło w powiecie do niemalże kompletnego zaniku tego przepięknego zawodu. Dlatego wystawa ocalonych prac, mających już pół wieku, jest bardzo cenna, nie ujmując przyjemności oglądania bardzo ciekawych form wykutych z gorącego żelaza. Od 12 października w holu głównym zostały zaprezentowane przepiękne wyroby uczestniczące w XV Przeglądzie Twórczości Ludowej, a 14 października swoje modele statków wojennych zaprezentował niezwykle pracowity, przepełniony pasją, a przez to sowicie utytułowany krasnostawski modelarz Tomasz Guz. Miałem okazję podziwiać wykonane z niezwykłą precyzją modele, ale niezapomniane wrażenie zrobił na mnie ich autor, który posiada imponującą wiedzę o flotach i okrętach wojennych walczących na morzach i oceanach w czasie II wojny światowej. W sumie dyrektorowi i pracownikom Muzeum Regionalnego w Krasnymstawie należą się słowa uznania za tak bogatą i różnorodną ofertę jesieni tego roku, którą naprawdę warto sobie przyswoić. Po szczegóły odsyłam na wspomnianą ekspozycję, którą można zwiedzać za darmo. Choć nie każdy wie, gdzie mieści się muzeum, to nie można oprzeć się wrażeniu, ze jest to bardzo ożywiona działalność. dr Ryszard Maleszyk Krasnystaw w planach COP Lucjan Cimek Krasnystaw w planach COP W marcu, we wsi Płowo przystąpiono do wyrębu lasu, w grudniu, na wykarczowanym terenie stało już 18 hal produkcyjnych. Budowano od podstaw, jak wcześniej w przypadku Mościc i później, Gdyni. I w zawrotnym tempie. We wrześniu następnego, 1938 roku, miał tu miejsce wytop stali, przy czym po raz pierwszy w Europie użyto jako paliwa gazu ziemnego, eliminując z technologii węgiel. Wiosną 1939 r. był to już kombinat metalurgiczny z hutą żelaza, stalownią, fabryką armat, walcownią, elektrownią cieplną i z otaczającym kombinat nowoczesnym osiedlem mieszkaniowym. Stalowa Wola, którą Melchior Wańkowicz - zapewne pod wrażeniem wcześniejszej podróży po ZSRR - określił mianem polskiego Magnitogorska była z pewnością największym przedsięwzięciem w Centralnym Okręgu Przemysłowym, zaś ten ostatni - bezsprzecznie największym przedsięwzięciem inwestycyjnym II Rzeczypospolitej. Plan budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego czyli COP-u został zatwierdzony w lutym 1937 r. i był nawrotem do zrodzonej w latach dwudziestych XX w. koncepcji tzw. trójkąta bezpieczeństwa, rozbudowy przemysłu zbrojeniowego w widłach rzek: Wisły, Sanu i Dunajca. Jakkolwiek z czasem obszar owego trójkąta bezpieczeństwa został znacznie poszerzony o tereny leżące na zachód i na wschód, w potocznym rozumieniu COP utożsamiano najczęściej właśnie z rejonami znajdującymi się w widłach tych rzek. Powstanie COP-u miało być początkiem walki o industrializację Polski, przekształcenie jej w kraj przemysłowo-rolniczy, spowodować przejście - jak pisał wspomniany już Wańkowicz - od Polski leśnej i polnej do Polski zbrojnej i przemysłowej. Rozwój przemysłu, dającego zatrudnienie bezrobotnym z miast i ludności zbędnej ze wsi, miał w konsekwencji doprowadzić do wzrostu zapotrzebowania na produkty żywnościowe, co spowodowałoby wzrost opłacalności gospodarki rolnej i rozszerzenie rynku wewnętrznego. To z kolei zwiększyłoby zapotrzebowanie na wyroby przemysłowe. 17\n20 Historia W perspektywie najbliższych lat, najważniejsze było przede wszystkim wzmocnienie siły obronnej państwa. Stąd i profil produkcyjny nowo budowanych fabryk, m.in. produkcji amunicji w Kraśniku, Skarżysku (rozbudowa), Jawidzu czy Dębie, karabinów maszynowych w Sanoku, materiałów wybuchowych i środków chemicznych w Pustkowie, Niedomicach, Dębicy, Gorajewicach, samolotów w Mielcu, silników samolotowych w Rzeszowie. W sumie w ramach COP-u rozpoczęto budowę od podstaw 21 zakładów zbrojeniowych. Nie rozpoczęto planowanej budowy fabryki dynamitu w Krasnymstawie, chociaż jej lokalizacja (po prawej stronie linii kolejowej Rejowiec-Zawada z dwiema bocznicami) została już wytyczona na terenie lasu miejskiego Borek. Miał to być nowoczesny zakład, bliźniaczo podobny do Wytwórni Materiałów Wybuchowych Nitrat w Niewiadowie koło Tomaszowa Mazowieckiego. Krasnystaw, o czym warto wiedzieć, znalazł się wśród 11 powiatów położonych w południowej części województwa lubelskiego w zasięgu tzw. obszaru intensywnego zagospodarowania, przewidzianego do realizacji w latach Niestety, zabrakło czasu, pieniędzy a może i czegoś więcej. Ale powstawały inne zakłady, np. w Lublinie fabryka samochodów ciężarowych i osobowych w oparciu o licencję amerykańskiego koncernu General Motors. W momencie wybuchu drugiej wojny światowej, z zaprojektowanego kompleksu hal fabrycznych i budynków na Tatarach gotowa była hala montażowa oraz kotłownia. W Poniatowej powstały zakłady sprzętu łączności, w Rzeszowie - obrabiarek i reflektorów lotniczych, w Dębicy - sztucznego kauczuku (na polskim patencie) i opon samochodowych. W Rożnowie na Dunajcu i w Porąbce na Sole rozpoczęły się prace nad budową zapór i elektrowni wodnych mających stworzyć bazę energetyczną dla przemysłu. W 1937 roku gazociąg spod Jasła do Ostrowca Świętokrzyskiego zapoczątkował planowaną w przyszłości budowę całego systemu gazociągów (w COP-ie gaz ziemny miał być głównym paliwem energetycznym). W latach , w związku z zaliczeniem Sanoka do Centralnego Okręgu Przemysłowego, w bezpośrednim sąsiedztwie 18 Krasnystaw w planach COP Sanowagu powstaje największa w tym rejonie inwestycja okresu międzywojennego - Fabryka Obrabiarek z przeznaczeniem na produkcję zbrojeniową. W 1938 roku rozpoczęto już pierwszą produkcję. Pierwszymi wyrobami były przeciwlotnicze działa szybkostrzelne, przyczepy do ewakuacji czołgów oraz konne kuchnie polowe. Powstało też w tym czasie na terenie COP-u wiele małych fabryczek i wytwórni różnych branż, przybyło dróg, zmeliorowanych gruntów, szkół, szpitali, rozbudowano infrastrukturę kolejową. Centralny Okręg Przemysłowy wystawił jak najlepsze świadectwo pracowitości i solidności polskiego robotnika, wiedzy i talentu polskiego inżyniera. Jeśli idzie o mierzenie indywidualnych zasług, nie ma i nie było wątpliwości, komu należna jest chwała. Wicepremier i minister skarbu Eugeniusz Kwiatkowski, twórca Gdyni (i floty handlowej), inżynier chemik - organizator polskiego przemysłu azotowego (Mościce), po 1945 r. odbudowujący odzyskane wybrzeże Bałtyku, trafił on do wyobraźni społeczeństwa przez odwołanie się do marzeń przodków o własnej inicjatywie ekonomicznej. Wielki wizjoner procesu unowocześnienia cywilizacyjnego Polski, jak nazwie go niejeden z dzisiejszych historyków. Stworzona przez niego koncepcja COP-u była tylko częścią znacznie większych zamierzeń. W grudniu 1938 r. Eugeniusz Kwiatkowski przedstawił sejmowi wielki 15-letni plan inwestycyjny. W tym czasie wpływ państwa na gospodarkę znacznie się zwiększył, np. zasadniczym źródłem finansowania inwestycji COP-u były środki państwowe. Plan Kwiatkowskiego (plany miały charakter orientacyjny, a nie nakazowy, jak w czasie PRL) podzielony był na pięć trzyletnich etapów. W końcowym z nich, w latach miało nastąpić ostateczne zatarcie różnic między Polską A i Polską B. Miało też stracić sens znane powiedzenie, że im dalej na wschód, tym większy smród. Eugeniusz Kwiatkowski rozumiał, że działalność gospodarcza, aby wydała dobre owoce, musi być prowadzona w sprzyjającym klimacie społecznym. Podczas jednego z posiedzeń sejmowej komisji budżetowej powiedział m.in.: Nie wydaje się możliwym, by jakikolwiek program mógł być realizowany bez dobrej mocnej atmosfery za-


Lampa ROOTS no.2\nLampa solarna Roots no.2 posiada ładną stabilną podstawę ze stali nierdzewnej co daje możliwość postawienia lampy wszędzie, gdzie się tylko chce. Jest bardzo wygodna w użytkowaniu. Lampa jest zdalnie STEROWANA z możliwością doładowania akumulatora energią elektryczną.\nTen model i pozostałe cztery lampy mają takiej samej wielkości klosze, co daje możliwość komponowania ich razem. Dość duży rozmiar tych lamp czyni je idealnymi do stosowania ich nie tylko na tarasie, ale również w ogrodzie czy patio.


Instagram blisko ukrycia liczby polubień. Testy w kolejnym kraju - PPE.pl\nStrona głównaAktualnościInstagram blisko ukrycia liczby polubień. Testy w kolejnym kraju\nMateusz Wróbel 10.11.2019 16:17\nInstagram blisko ukrycia liczby polubień. Testy w kolejnym kraju\nInstagram jest już coraz bliżej ukrycia wyznacznika popularności - testy nowej funkcji rozpoczęły się właśnie w Ameryce.\nWłaściciele Instagrama od tegorocznych wakacji testują nowe funkcje dla swojej aplikacji - według informacji, w przeciągu najbliższych miesięcy, licznik polubień przy zdjęciach ma zniknąć. Adam Mosseri, stojący na czele aplikacji, stwierdził, że eksperyment ma na celu obniżenie presji dla użytkowników, którzy martwią się o licznik polubień. Konkurencja pomiędzy "modelkami instagramowymi" również ma zmaleć.\nPo Wielkiej Brytanii, Australii, Brazylii czy też Japonii, kolejnym krajem, który przetestuje nowe funkcje, są Stany Zjednoczone. Zmiany w końcu dotrą do Ameryki, lecz nie cały kraj zostanie od razu objęty nowymi zasadami. W fazie testów, użytkownicy, którzy dodają zdjęcie, będą mogli podejrzeć licznik polubień - taka forma podglądania będzie wyłączona dla "lajkujących". Kupowanie więc polubień straci teraz sens, ponieważ możliwość pochwalenia się liczbą lajków przed znajomymi, zostanie nam uniemożliwiona.\nMimo tych zmian, użytkownicy nadal będą mogli podejrzeć liczbę obserwacji na naszym profilu, co według mnie, będzie nowym wyznacznikiem popularności.\nWięcej o technologiach na naszym serwisie:\nInstagram z ciemnym motywem dostępnym dla telefonów z system iOS 13 oraz Android 10\nInstagram pracuje nad radykalnymi zmianami\nSpider-Man: Far From Home. Nowy kostium Petera Parkera na pierwszych zdjęciach


Bisset BSDD99SIDX10AX - Zakupy Glamourlady.pl\nModel BSDD99SIDX10AX producenta Bisset to stylowy zegarek naręczny męski, który wyposażono w pomysłowe rozwiązania i funkcje. Bisset Watches LTD. To szwajcarska producent, pochodząca z Lengnau w Szwajcarii. Aktualnie we współpracy z Montres Charmex stworzone są wysokiej jakości zegarki.\nmarka posiada dużą historię bazującą na familijnej pracowni zapoczątkowanej w połowie XX wieku. Zegarki Bisset to przeważnie jednostkowy design, który może być korzystnie odbierany przez wszystkich o nietuzinkowym podejściu do zegarków.\nWytrzymała bransoleta zrobiona ze stali rdzoodpornej gwarantuje wysoką jakość i wytrzymałość. Koperta została wytworzona ze stali rdzoodpornej zapewniającej wysoką jakość i wytrzymałość w tym oporność na korozję oraz działanie czynników atmosferycznych.\nwbudowany datownik zezwala na sprawdzenie aktualnej daty. W tym naręcznym zegarku wstawiono specjalnie utwardzane szkło mineralne. WR 100 oznacza, że zegarek oporny jest na luźne zanurzenie w wodzie, pływanie i nurkowanie z rurką - snorkeling, czyli bez akwalungu.


PRZYRODA Atlas Świata. Wprowadzenie w świat mapy część 2 / Maria Wilczyńska-Wołoszyn, Henryk Górski ŻAK Wydawnictwo Edukacyjne Zofii Dobkowskiej | Podręczniki w Gandalf.com.pl\nPRZYRODA Atlas Świata. Wprowadzenie w świat mapy część 2\nMaria Wilczyńska-Wołoszyn , Henryk Górski\nPRZYRODA Atlas Świata. Wprowadzenie w świat mapy część 2 - opis produktu:\nJak na podstawie mapy wyobazić sobie przedstawioną na niej rzeczywistość? Co zrobić,aby plan, mapa, atlas nie były zagadką tylko dla wtajemniczonych? Jak zaprzyjaźnić się z mapą? Temu poświęcone było `abecadło` map kraju ojczystego w atlasie `Przyroda 1. Atlas Polski`.Temu też ma służyć `abecadło` map kontynentów i świata w tej części atlasu `Przyroda cz.2. Atlas świata`.\nPRZYRODA Atlas Świata. Wprowadzenie w świat mapy część 2 podręcznik\nPrzyroda Zeszyt ćwiczeń dla szkoły podstawowej...\nZeszyt ćwiczeń jest skorelowany z podręcznikiem, a zadania w pełni dostosowano do nowej podstawy programowej, co zapewnia realizację obowiązkowego materiału nauczania. Zróżnicowane i ciekawe ćwiczenia do każdej lekcji z podręcznika - otwarte, zamknięte, wzbogacone grafikami - aktywizują...\nPrzyroda Plus 3 Ćwiczenia rozwijające...\nĆwiczenia dla uczniów, którzy chcieliby rozwijać swoje zainteresowania przyrodnicze. Zeszyty są przeznaczone na kółka zainteresowań. Ich głównym celem jest zachęcenie dzieci do aktywnego poznawania przyrody poprzez obserwacje, szukanie i opisywanie porównawcze obiektów, badanie i eksperymentowanie,...


Statystyki dotyczące eurowizyjnych powrotów. Jak poradzi sobie Polska? – Dziennik-Eurowizyjny.pl\nOpublikowano 2016-11-19 by Maciej Blazewicz\nStatystyki dotyczące eurowizyjnych powrotów. Jak poradzi sobie Polska?\nZa nami pierwsza próba generalna przed jutrzejszym finałem Eurowizji Junior 2016. Próbne głosowanie wygrała Malta, po raz pierwszy pokazano pocztówki przygotowane na finał oraz zaprezentowano hasła odpowiadające każdemu państwu. Polsce przypadło „Embrace Joy”. Większość uczestników pojawiło się w ubraniach codziennych, bo dopiero na drugiej próbie (o 16:00) muszą być w 100% przygotowani i wystąpić tak, jakby to była transmisja na żywo. Patrząc pod kątem wyników, to dla uczestników dzisiejsza druga próba będzie ważniejsza, bo to na podstawie tych występów jurorzy profesjonalni i dziecięcy ocenią wszystkie piosenki, co oznacza, że już dziś zebranych zostanie 17 punktacji, czyli 85% całego wyniku. Wiadomo, że w każdej krajowej komisji profesjonalnego i dziecięcego występy oceniać będą po trzy osoby. Ich punkty zostaną zsumowane na podstawie formatu 50/50. W trakcie finału na żywo piosenki oceniać będą już tylko eksperci. Każdy członek komisji eksperckiej ma do rozdania swój własny komplet punktów.\nOlivia Wieczorek na pewno będzie mogła liczyć na wsparcie fanów Eurowizji, ale nie tylko. Wraz z nią w Green Roomie będzie Piotr Rubik, a na widowni zasiądzie siostra Olivii – Monika. Nadal nie wiadomo, kto poda punkty z Polski podczas finału Eurowizji dla Dzieci.\nPolska wraca do udziału w Eurowizji dla Dzieci po rekordowej (jak na ten konkurs) pauzie. Ostatni raz startowaliśmy w 2004 roku. Czy kraje powracające mają szansę na sukces podczas konkursu? Sprawdźmy, jak to wyglądało na dorosłej i dziecięcej Eurowizji od 2005 roku. Od 2005 do 2016 roku na dorosłej Eurowizji mieliśmy łącznie 20 powrotów, a rekordzistami są Węgrzy, którzy powracali w tym okresie aż trzy razy. Spośród tych 20 udziałów siedem zakończyło się brakiem awansu do finału (najbardziej bolesne były porażki Austrii 2007 i Słowacji 2009). Trzynaście razy kraje powracające zakwalifikowały się do finału i średnio zajmowały tam 12-13. miejsce. Najlepszym powrotem była oczywiście Ukraina 2016, która wygrała konkurs, ale warto wspomnieć też Włochy 2011 (2. miejsce), Bułgarię 2016 (4. miejsce) czy Gruzję 2010 i Węgry 2007 (9. miejsce). Polska powróciła w 2014 roku zajmując 14. miejsce, ale występ do „My Słowianie” do tej pory jest pamiętany przez miłośników konkursu. Najsłabszy powrót w finale to Cypr 2015 i Węgry 2011 (22. miejsce) oraz Chorwacja 2016 (23. miejsce).\nW przypadku Juniora od 2005 do 2016 roku mieliśmy 13 powrotów, a średnie miejsce zajmowane przez takie kraje to 8-9. Najlepiej poradziła sobie Malta 2013, wygrywając konkurs, ale warto przypomnieć też Bułgarię 2014 (2. miejsce) czy Albanię 2015 (5. miejsce). Dwukrotnie na JESC powracał Cypr (zajmując 8. i 9. miejsce) oraz Macedonia (zajmując 12. i 17. miejsce – zawsze ostatnie). Jak powroty Polski, Cypru (trzeci raz!) i Izraela wpłyną na te statystyki?\nŹródło: Eurovoix, ESCbubble, JuniorEurovision, Jarocinska.pl, fot.: Andres Putting (EBU)\nPoprzedni wpisEurowizja Junior 2015: Jak było rok temu?\nNastępny wpisPolscy fani Eurowizji stawiają na Rosję!


estetyczny i przychylny. gabinet dentystyczny Witaj czytelniku na stronach tak-dla-benedykta.pl\nO zdrowie zębów trzeba troszczyć od maleńkości. Wizyta u dentysty to prawdziwe wyzwanie i dla pociechy, i dla opiekunów. Nie musi być zmorą, wystarczy, że badania kontrolne zębów zaczniemy odpowiednio wcześnie i poprawnie przygotujemy malucha do odwiedzin u stomatologa – sprawdź pod tym adresem. Aby zapobiegać problemom z zębami, dentysta Wrocław zaleca czyszczenie uzębienia szczoteczką i pastą co najmniej dwa razy dziennie, a najlepiej po jakimkolwiek posiłku. Możemy używać szczoteczki elektrycznej, względnie manualnej, wszelka z nich nader prawidłowo realizuje swoje zadanie, jeżeli tylko szczotkujemy zęby odpowiednio długo i wykonujemy to całkowicie.\nLekarz dentysta winien uwydatniać, że maksymalnie dba o sterylne otoczenie, dając pacjentowi wrażenie bezpieczeństwa. Partnerski stosunek lekarza do pacjenta redukuje dystans między dentystą i pacjentem co daje dobry wynik odprężający. Kompetencja, pod jakim kryje się znajomość lekarska, technika przeprowadzania zabiegów, także pewność z którą lekarz realizuje zabieg to podstawa.\nGabinet stomatologiczny Wrocław musi być estetyczny i życzliwy. Kiedy pacjent siada na fotelu, nie może zauważać jakichkolwiek pozostałości poprzedniej wizyty. Sprzęt powinien być oczyszczony, spluwaczka szczegółowo wyczyszczona, a na pulpicie wszelkie przybory winny być posegregowane. Nie może się na nim znajdować jakiś używany uprzednio sprzęt.\nNowoczesny stomatolog to najczęściej lekarz wzbudzający ufność pacjenta. Na pozytywny wizerunek owej profesji składa się kompleksowe podejście do pacjenta, również całkowity profesjonalizm, które działają świetnie na relacje pacjent – lekarz. Pomocnym atutem dentysty jest także okazywanie cierpliwości, także informowanie pacjenta odnośnie realizowanego zabiegu.


Wiedźmin sezon 2. - przegląd recenzji i opinii na temat nowych odcinków adaptacji bestsellerów Andrzeja Sapkowskiego | Dziennik Zachodni\nWiedźmin sezon 2. -…\nWiedźmin sezon 2. - przegląd recenzji i opinii na temat nowych odcinków adaptacji bestsellerów Andrzeja Sapkowskiego\nKacper Derwisz 13 grudnia 2021, 14:30\nDrugi sezon Wiedźmina możemy obejrzeć na platformie Netflix. Zanim jednak serial dotarł do szerszej publiczności - krytycy otrzymali wczesny dostęp do nowych odcinków, i publikowali w sieci różne opinie i recenzje. Niektóre z nich zadziwiają. Sprawdźcie, jak wypadł serial w oczach filmoznawców.\nPodobnie jak w przypadku pierwszego sezonu serialu, krytycy są bardzo niezgodni co do ocen. Większość z nich zgadza się w kwestii poprawy względem sezonu pierwszego, jednak nie każdy jest zadowolony z efektu końcowego.\nWiedźmin sezon 2. - recenzje i oceny\nUśrednione oceny w skupiającym się na kinematografii serwisie Rotten Tomatoes to 7,90/10. 95% krytyków, czyli aż 19 z 20, poleca drugi sezon Wiedźmina.\nMetacritic, czyli agregator ocen o większym spektrum krytykowanych branż pokazuje nieco niższy uśredniony wynik - 75/100, jednak uwzględnia on jedynie 10 recenzji.\nAllison Keene, recenzentka z Paste Magazine bardzo wysoko ocenia nową produkcję Netflixa - 9,2/10. Jak możemy przeczytać:\n2. sezon jest po brzegi wypełniony akcją, co dodając świetne budowanie świata daje nam niezwykle wciągający i ciekawy serial oraz świat, w którym łatwo się zagłębić.\nBoyd Hilton z Empire Magazine zwraca uwagę na ważny, wcześniej wspominany aspekt, jakim jest porównanie nowego sezonu z poprzednim:\nBardziej przystępny i mniej skomplikowany niż pierwszy sezon. Szalony świat fantastyki, elementy horroru i świetna przewodnia rola Henry'ego Caville'a dają łącznie godny podziwu efekt.\nZ kolei Nick Schager z The Daily Beast zwraca uwagę na różnice pomiędzy prozą Andrzeja Sapkowskiego a adaptacją, wskazując przed wszystkim na zmiany w charakterze postaci:\nObdarty ze swojej sprośności i elementów komicznych (nawet bard Jaskier jest ukazany jako całkiem grzeczna osoba), Wiedźmin gubi się na swojej drodze, plącząc się we własnym skomplikowaniu, nie udźwignąwszy ciężaru oczekiwań, których co do tak wielkiej produkcji było wiele.\nNajważniejsze światowe media oceniły sezon serialu następująco:\nPaste Magazine - 9,2 / 10\nCollider - 91 / 100\nDecider - 90 / 100\nComicBook.com - 4,5 / 5\nConsequence - 83 / 100\nThe A.V. Club - 83 / 100\nThe Telegraph - 80 / 100\nEmpire - 80 / 100\nIGN Movies - 7 / 10\nThe Independent - 60 / 100\nRadio Times - 60 / 100\nTotal Film - 3,5 / 5\nThe Daily Beast - 40 / 100\nWiedźmin sezon 2. - premiera i galeria\nJeśli jesteście ciekawi i chcecie podejrzeć, jak ma wyglądać debiutujący 17 grudnia 2. sezon Wiedźmina, zapraszamy do galerii.\nWięcej artykułów na temat serialowego Wiedźmina:\nMateriał oryginalny: Wiedźmin sezon 2. - przegląd recenzji i opinii na temat nowych odcinków adaptacji bestsellerów Andrzeja Sapkowskiego - GRA.PL


Ekrany akustyczne to sztuczna barykada, jakiej podstawowymi własnościami jest ograniczenie zanieczyszczeń akustycznych. - tbmpl.pl\nprzez akte · 17 grudnia 2021\nekrany akustyczne Jeśli chcesz poprawić izolacyjność akustyczną swojego pomieszczenia, powinieneś zainstalować ekrany akustyczne. Właściwy typ ekranu akustycznego może pomóc w osiągnięciu tego celu. Ekrany akustyczne można zakupić w Internecie lub w lokalnych sklepach z narzędziami. Produkty te są dostępne w różnych tkaninach i kolorach. Wiele z tych produktów jest dostępnych z bezpłatną wysyłką na terenie Wielkiej Brytanii. Czytaj dalej, aby uzyskać więcej informacji na temat ekranów akustycznych.\nEkrany akustyczne bezpieczeństwo dobytku plus też kameralność oraz szmat odpoczynku w naszym ogrodzie.\nEkrany akustyczne są niezbędnym elementem wielu pomieszczeń biurowych. ekrany akustyczne cena https://akte.com.pl/ekrany-akustyczne-i-ogrodzenia-akustyczne/ Mogą one redukować hałas w różnych miejscach, od biur po pomieszczenia mieszkalne. Na przykład, środowiska biurowe często charakteryzują się wysokim poziomem hałasu. Zastosowanie ekranu akustycznego może pomóc zredukować hałas i rozpraszające dźwięki. Tego typu produkt może być umieszczony w dowolnym miejscu, np. w sali konferencyjnej lub w domowym biurze. Jest on również przenośny i łatwy do zmiany położenia.\nEkrany akustyczne poznaj o plusy i minusy przegrody dźwiękochłonne w około nasze bungalow.\nEkrany akustyczne są również doskonałą opcją dla zastosowań komercyjnych. Mogą być stosowane w celu zmniejszenia hałasu otoczenia, co jest istotne dla wielu firm. Ze względu na łatwość użycia, ekrany akustyczne są łatwe do przenoszenia i instalacji. Produkty te są również lekkie i mogą być łatwo przenoszone. W warunkach przemysłowych są one doskonałym wyborem do kontroli hałasu. Produkty te są dostępne w różnych rozmiarach i z różnych materiałów. Na przykład, można kupić jeden o wysokości 1200 mm, a drugi o wysokości 2000 mm. Ekran akustyczny będzie ułożony na płasko, a panel będzie miał taki sam rozmiar jak drugi panel.\nEkrany akustyczne są również łatwe w użyciu i transporcie. Są lekkie i można je przenosić w zależności od potrzeb. Doskonale pasują również do biurka lub innego mebla. Można zakupić kilka rozmiarów, w zależności od potrzeb. Poza tym, są one bardzo trwałe i solidne, a także łatwe w montażu. Ekrany te są również przenośne, co czyni je doskonałym wyborem dla szerokiej gamy zastosowań. Są świetne dla biur domowych i są niezwykle przydatne w wielu innych zastosowaniach.\nPozycja paneli dźwiękowych w pomieszczeniu zależy od jego przeznaczenia. Może ono decydować o efekcie lub go zepsuć. Jeśli przestrzeń jest wykorzystywana jako miejsce odsłuchu, kluczowe jest uzyskanie krystalicznie czystego dźwięku. Dlatego ważne jest, aby wziąć pod uwagę pozycję słuchacza, źródła dźwięku i umiejscowienie paneli. Instalując panele dźwiękowe, należy wziąć pod uwagę lokalizację pierwszych punktów odbicia dźwięku.\nWydajność paneli akustycznych jest określana przez ich współczynnik redukcji hałasu (NRC). NRC wskazuje ilość dźwięku pochłanianego przez panel przy różnych częstotliwościach. Jeśli panel ma współczynnik 84,5, to jest to skuteczny wybór do redukcji hałasu w pomieszczeniu. NRC jest tylko jednym z czynników, które określają jakość paneli akustycznych. Te, które są mniej wydajne, nie będą działać tak dobrze jak te o wysokiej zdolności pochłaniania.\nNRC paneli akustycznych opiera się na średniej wartości pochłaniania w środkowych częstotliwościach oraz liczbie paneli o różnych NRC. NRC jest miarą tego, jak dobrze panel pochłania dźwięk. Ważne jest, aby sprawdzić NRC panelu przed umieszczeniem go w pomieszczeniu. Niski współczynnik NRC oznacza, że nie jest to skuteczny ekran akustyczny.\nEkrany akustyczne firmy Singer Safety Company to prefabrykowane panele metalowe, które można montować na ścianach. Zapewniają one wizualną prywatność pracownikom i chronią ich słuch. Nadają się również do biur o otwartym planie i innych miejsc pracy. Można je nawet zamontować na biurkach. W ten sposób można je stosować w połączeniu z aranżacją biurka. W ten sposób można mieć prywatną przestrzeń, w której nie będzie przeszkadzał nadmierny hałas.\nEkran akustyczny to bariera, która pochłania dźwięk i izoluje jego źródło. Ekran powinien być możliwie jak najwyższy, aby blokował dźwięk. Powinien być również gruby, ponieważ im jest grubszy, tym skuteczniejszy. Ponadto, powinien być trwały. Ekrany akustyczne Steel Guard wykonane są z wytrzymałych ram stalowych o grubości 16 mm, które są odporne na wyboczenia i inne uszkodzenia.\nNastępny post Panele akustyczne czyli ekrany akustyczne ogrodowe cena.\nPoprzedni post Do ochrony romantycznośći zarazem ograniczania przed hałasem stosuj ekrany akustyczne.


Wyszukiwałeś próchnica zębów - Dentysta.eu - Marcin Krufczyk\nWyniki dla: próchnica zębów\nPasty do zębów: walczą z próchnicą, ale niektóre zawierają substancje kancerogenne\n27 maja 2009 --- Drukuj\nDentyści zalecają używanie pasty do zębów trzy razy dziennie: rano, we południe i wieczorem. Kancerogenna pasta?\nNajlepiej jeśli ich czyszczenie odbywa się z zastosowaniem elektrycznej szczoteczki do zębów, nici dentystycznej i płynu do płukania jamy ustnej. Są to zabiegi korzystne dla ust, ale nie jest powiedziane, że są równie pożyteczne dla całego organizmu. Według serwisu czasopisma Oeko-Test są pasty do zębów zawierające substancje alergiczne i kancerogenne. Test wykazał, że zaledwie 14 z 36 analizowanych artykułów można zalecać bez zastrzeżeń. Te najbardziej kosztowne i reklamowane nie muszą być wcale najlepsze. Wręcz przeciwnie, pośród past do zębów, które uzyskały bardzo dobrą opinię są tylko trzy spośród najdroższych i najbardziej znanych (Elmex, Lavera, El-Ce med. Brillant 40 Vital). Tak bardzo reklamowane pasty Odol med3 40 Plus i Dentagard na bazie ziół znalazły się na końcu listy z niewystarczającą oceną z powodu Triclosanu, który może doprowadzić do odporności na antybiotyki. Inne zawierają związki organiczne, które mogą być kancerogenne. Inną substancją, której nie powinno być w pastach do zębów jest Tensid Naturiumlaurysulfat drażniący śluzówki.\nJogurt z CPP-ACP ochroni przed próchnicą\n1 września 2021 --- Drukuj\nKiedyś wspominaliśmy o tym, że zaledwie 55 gram jogurtu dziennie wystarczy, aby zapobiegać paradontozie. Warto jednak wybierać jogurt z dodatkiem CPP-ACP, gdyż pozytywnie wpływa on również na nasze zęby. Poznajmy wyniki badań, jakie w tym zakresie przeprowadzili naukowcy.\nTradycyjny jogurt szkodliwy dla zębów\nChoć jogurt uznawany jest za zdrowy produkt spożywczy, stomatolodzy nie mają o nim dobrego zdania. Wszystko przez to, że duża ilość zawartych w nim cukrów, a także bakterie produkujące kwas mlekowy i sam kwas mlekowy przyczynia się do demineralizacji szkliwa. Uszkodzone szkliwo nie tworzy wystarczającej bariery ochronnej przed bakteriami, a zatem spożywanie jogurtu sprzyja próchnicy.\nZupełnie inaczej sytuacja wygląda, gdy zamiast zwykłego jogurtu wybierzemy jogurt z dodatkiem CPP-ACP, czyli fosfopeptydu kazeiny i amorficznego fosforanu wapnia. Dodatek ten jest częstym składnikiem preparatów do higieny jamy ustnej, gdyż skutecznie hamuje proces demineralizacji szkliwa. Co ważne, dodatek CPP-ACP nie zmienia smaku jogurtu.\nBadania wpływu CPP-ACP na szkliwo zębów\nAustralijscy naukowcy dokonali eksperymentu, którego celem było zbadanie wpływu CPP-ACP na zęby. Usunięte ósemki podzielono na 3 grupy badawcze. Zęby w pierwszej grupie poddawane były działaniu jogurtu bez dodatku CPP-ACP, w drugiej grupie – działaniu jogurtu z 0,2% dodatkiem CPP-ACP, a w trzeciej grupie – działaniu jogurtu z 0,5% dodatkiem CPP-ACP. Wszystkie grupy miały zapewnione takie same warunki termiczne (37°C), a podawany jogurt mieszany był ze sztuczną śliną. Eksperyment trwał 2 tygodnie. Każdego dnia zęby na nowo pokrywano próbką jogurtu oraz sztucznej śliny. Na koniec, wykorzystując metodę obrazowania TMR, zbadano głębokość utraty szkliwa w każdej z próbek.\nZ badania wynikło, że jogurt z 0,2% dodatkiem CPP-ACP hamował proces demineralizacji szkliwa w znacznym stopniu. Z kolei jogurt z 0,5% dodatkiem CPP-ACP nie tylko wykazywał podobne działanie, ale nawet spowodował odbudowę szkliwa w 13%.\nJogurt to źródło cennych składników odżywczych, dlatego nie powinno zabraknąć go w codziennej diecie. Jeśli jednak chcemy zapobiec negatywnemu oddziaływaniu jogurtu na szkliwo, sięgajmy po produkty z dodatkiem CPP-ACP.\nWe własnoręcznie robionych pastach często znajdujemy też biel meudońską, określaną inaczej jako biel hiszpańska. Choć istotnie wspomaga ona usuwanie płytki nazębnej to trzeba wziąć pod uwagę, że oprócz właściwości polerujących, ma ona również właściwości ścierne, które mogą zaszkodzić naszemu szkliwu. Równie niebezpiecznym składnikiem tego typu specyfików jest cytryna. Zawiera ona kwasy, które atakują szkliwo zębów, a które dodatkowo wcieramy w głębsze warstwy zęba podczas szczotkowania. Więcej